open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhâsa Tetun

**Bhâsa Tetun** panèka bhâsa Austronesia sè èghunaaghi è Timor-Leste lao' bân èkennal asalla dâri Belu, khusussa dâri karajaan Fialaran, Manuaman Lakaan, bân Atambua è Timor Bârâ'. Mèlana, orèng Tetun è Indonèsia èkennal jhughân kalabân orèng Belu. Hal ka'dinto mongkèn akaitan sareng kennengnganna è lereng sè rata, è dâlem daratan, è sokona ghunong, bân è pasèsèr, sè èkennal mènangka *fehan* otabâ *rai ktetuk.* 

È Timor Bârâ', orèng sè abhâsa Tetun bânnya'na ra-kèra 500.000 orèng. Bâdâ è Kabhupatèn Belu, Kabhupatèn Malaka, bân bâgiyân dâri Kabupaten Timor Tengnga Lao'. È Timor Leste, orèng sè abhâsa Tetun neng-neng è sabâgiyân Covalima, Bobonaro, Manufahi, Soibada, bân Viqueque. È Atambua (Belu) Tetun namong aropaaghi bhâsa daerah. Samentara, è Timor Leste, bhâsa Tetun jhughân *aropaaghi lingua franca* ghâbây suku-suku laèn è Timor Leste sè abhâsa dhâ-bhidhâ. Bâdâ status resmi, èbârengngè bhâsa Portugis è Timor Leste. Èbâbâ konstitusi nagârâ, bhâsa Indonesia bân Bhâsa Inggris panèka bhâsa karjâ. Dâ' rèng-orèng rowa, Tetun andi' kaghunaan mènangka *lingua franca.*

Bhâsa Tetun sè èkembhângaghi è Timor Tèmor ngalamih prosès camporan bân akulturasi kalabân bhâsa Portugis, sè aghâbây bânnya' oca' ènjhâman. Kata karjâ orèng katello' Portugis bânnya' èghâdhui dâ' bhâsa Tetun, bân bhâsa panèka serrèng èsebbhut "Tetun Dili" polana asalla dâri sekitarra daèrah Dili. Dialèk laènna è Timor lao' èsebbhut "Tetun Terik," sè aropa'aghi bhângon aslina bhâsa Tetun.

## Alfabèt bân fonologi
; Horop odi'

; Horop matè

## Galeri

Berkas:Timor Sprache id.png|Bahasa è Pulau Timor
Berkas:Sprachen Osttimors-id.png|Bahasa è Timor Leste
Berkas:Kursu portuges 1.jpg|Tetun, Mambai bân Portugis
Berkas:Kursu portuges 2.jpg
Berkas:Kursu portuges 3.jpg
Berkas:Kursu portuges 4.jpg|Tetun bân Portugis
Berkas:Kursu portuges 5.jpg|Portugis bân Tetun
Berkas:Kursu portuges 6.jpg|Tetun bân Portugis
Berkas:Kursu portuges 7.jpg


## Sombher
Bhâsa Banggai

**Bhâsa Banggai,** otabâ Silingan Banggai, panèka sub-bhâsa Malaju-Polinesia sè ètotorraghi sareng orèng Banggai bân Masyarakat Sea-sea, sè èkennal jhughân mènangka Ghunong Banggai. Pètotor bhâsa panèka èpusataghi dâ' provinsi Sulawesi Tengnga, khusussa è Kapolowan Banggai, Kabhupatèn Banggai Laut, bân Banggai.

## Aitan / Angka

## Pronomina
Bhâsa Banggai ghâpanèka andi' sistem oca' ghântèh sè sanget soghi tor *terstruktur*, sè è ka'dimma wujud oca' ghântèh panèka sè aoba sacara dinamis taghântong dâri kghuna'ennah è dâlem okara. Tabèl panèka nojjhuaghi jhâ' oca' ghântèh tak comah afungsi mènangka Subjek & Objek (e.g.: *Iyaku, Iko, Iyana* ), namong jhughân andi' macem-macem bhângon sè kompleks kaangghuy ènyataaghi kaandi'nah **(posesif).**

Kaonikan otama bâdâ è dâlem pembagian cemmacemmah kaandi'ân, èngghi panèka:

* **Kaandi'ân sè Biasa (Sederhana/Awalan):** Aghunaaghi awalan, akadhi *Nanggu-* otabâ *Daku-,* èghunaaghi kaangghuy oca' bhârâng biasa e.g.: Ngantos HP, ngantos Kalambih
* **Kaandi'ân sè dâlem (Suffix):** Aghunaaghi akhèran sè ètambâi dâ' oca', akadhi *-Nggu* otabâ *-No,* sè èghunaaghi ghâbây oca' bhârâng dâlem è Banggai kaangghuy aghâdhui dâlem bân aghâdhui anggota badan. e.g.: Tinanggu (Ebhu kaulâh), Limanggu (Tang Tanang), Matanggu (Mata kaulâh), Noanggu (Atè kaulâh)
* **Kaandi'ân Inklusif/Eksklusif:** akadhi bânnya' bhâsa Austronesia laènna, Banggai èbhândhingaghi antarana "Kita" (*Ikita* - labânna acaca tamaso') bân "Kami" (*Ikami* - labânna acaca ta' tamaso').

## Sombher
Achmad Syahrani

**Prof. Dr. H. Achmad Syahrani, Apt., MS** (lahèr 4 Jânuwari 1954) panèka pakar è bidang kimia farmasi ban pangajhâr Inḍonèsia. Syahrani aropa'aghi ''Guru Besar'' è Fakultas Farmasi, Universitas Airlangga. Syahrani anḍi' pangkat mènangka wâkkèl rektor I Universitas Airlangga masa bhâktè 2010 kantos 2015. Sabellumma, Syahrani dhâddhi Dekan Fakultas Farmasi Universitas Airlangga masa bhâktè 2007 kantos 2010.

## Riwayât
Achmad Syahrani èlahèrraghi è Kandangan, 4 Jânuwari 1054. Syahrani mamarè pamolangan dhâsar è SDN Tri Dharma Banjarmasin è taon 1966. Saterrossa Syahrani nerrossaghi pamolangan è SMP Negeri VI Banjarmasin bân lulus taon 1969 bân SM Negeri I Banjarmasin bân lulus taon 1972.

Syahrani nerrossaghi pamolanganna è Universitas Airlangga bân ngaollè gellar Sarjana Farmasi taon 1979 kalabân skripsi sè juḍullâ *Sintesis senyawa furfural dengan bahan dasar sekam padi (Oryza sativa) dan Tongkol Jagung (Zea mays)*. È taon 1980, Syahrani mamarè gellar profesi apoteker Universitas Airlangga.

Gellar Magister Sains èkaollè taon 1988 ḍâri Program Pasca Sarjana Universitas Airlangga kalabân juḍul tesis *Fusi sel Sacharum offinarum (tebu) dengan Sacharum spontaneum (glagah)*. Saterrossa ngaollè gellar doktor ḍâri Program Pasca Sarjana Universitas Airlangga è taon 1997 kalabân predikat *sangat memuaskan* (cè' bhâghussâ) bân juḍul disertasi *Biotransformasi salisilamida, salisil alkohol dan asam p-aminobenzoat dengan kultur suspensi sel Solanum mammosum (terong susu)*.

## Panalètèyan
Pan-Bârâmpan panalètèyan sè èkalako sareng Syahrani, è bâbâ panèka aropa'aghi sabâgiyân panalètèyanna:

* *Produksi Glikosida dengan Kultur Sel Amobil* (1997-1998).
* *Biotransformasi salisilamida dengan kultur suspensi sel Solanum mammosum* (1995).
* *Biotransformasi Asam orto, meta dan para amino benzoat dengan kultur suspensi sel Solanum mammosum dan Solanum laciniatum* (1998-1999).
* *Bioproses Senyawa Polifenol Glikosida melalui penerapan reaksi transglikosilasi dan biotransformasi Kultur Suspensi Sel The Hijau* (1998-1999).
* *Produksi glikosida salisilat secara biotransformasi dengan kultur suspensi sel Solanum mammosum dan Solanum laciniatum* (1996).
* *Biotransformasi resorsinol dengan kultur suspensi sel Solanum mammosum* (2001).

## Paterbi'ân Internasional
È bâbâ panèka pan-bârâmpan juḍul terbi'ân Internasional sè èkalako bân èpamarè sareng Syahrani:

* *Bioconversion of Salicylamide by Cell Suspension Cultures of Solanum mammosum, Chemical and Pharmaceutical Bulletin* (1997).
* *Glycosylation of Salicyl alcohol by Cell Suspension Cultures of Solanum mammosum, Natural Product Sciences* (1997).
* *Biotransformation of Salicyl alcohol by Cell Suspension Cultures of Solanum laciniatum, Journal of Asian Natural Products Research* (1998).
* *Biotransformation of o- and p-aminoben zoic acids and N-acetyl p-aminobenzoic acid by Cell Suspension Cultures of Solanum mammosum, Phytochemistry* (1999).
* *N-Acetylation and N-formylation of m-amnobenzoic acid by cell suspension culture of Solanum laciniatum, Journal of Asian Natural Products Research* (2000).

## Sombher
Bhâsa Ngada

**Ngada** (IPA: &#x5B;ŋaᶑa&#x5D;, è èjâ **da** otabâ **Nga'dha**) iyâ arèya bhâsa Austronesia, sala sèttong dâri ennem bhâsa sè èghunaaghi è tengnga polo Flores, Indonesia. Dâri bârâ' ka tèmor bhâsa-bhâsa panèka  èngghi panèka Ngada, Nage, Keo, Ende, Lio, bân Palu'e. Bhâsa-bhâsa panèka aropaaghi kalompok Flores Tengnga sè èusullaghi dâri bhâsa-bhâsa Sumba-Flores, metorot Blust (2009). Bhâsa Ngada panèka sala sèttong dâri sakonè' bhâsa sè andi' bhâsa retrofleks implosif /ᶑ /.

## Fonologi
Sistem sowara è bhâsa Ngada akadhi è bâbâ panèka.

### Vokal

Vokal sè panḍâ' /ə̆/ ètolès ⟨ètoro'è konsonan ganda, polana sacara fonetis konsonan dhâddhi ganda samarèna /ə̆/. Ta' perna ètekan bân ta' abhânto urutan sareng vokal laènna kajabana manabi stop glottal ampon èlang (e.g. limaessa 'ènnem', dâri lèma ' lèma' bân 'essa 'Settong').

È dâlem rontonganna vokal, epentètik [j] bisa ètemmoè saamponna vokal sè ta' èpabungkol (contohna, /eu/, /eo/) bân [w] saamponna vokal sè èpabungkol (contohna, /oe/, /oi/). Vokal ganda panèka noro'. Vokal biasana ta' andi' sowara  bân pra-jeda saamponna konsonan ta' andi' sowara.

Tekanan è attas suku oca' sè kapèng tello', kajhâba suku oca' ghâpanèka ngandung vokal /ə̆/, è dâlem hal panèka tekanan è suku oca' sè kapèng tello' (sè ahèr).

## Sombher
Sri Fatmawati (èlmowan)

**Sri Fatmawati** panèka èlmowan kimia sè èkennal dhurrunna ḍâlem bidang kimia bahan alami, kimia medisinal, bân pangembhângan sains *basis komunitas*. Sri Fatmawati aropa'aghi ḍosen è Departemen Kimia, Fakultas Sains bân Analitika Data, Institut Teknologi Sepuluh Nopember, Sorbhâjhâ (ITS) bân anḍi' pangkat mènangka Direktur **Taman Sains Teknologi Herbal dan Hortikultura (TSTH2)** è Humbang Hasudutan, Somatra Ḍâjâ. Sri Fatmawati Èkennal mènangka ahli kimia sè ampon mennang neng pan-bârâmpan pangarghâ'ân ḍâ' ka'aktifanna ḍâlem panalètèyan.

## Pamolangan bân Lako
Sri Fatmawati aropa'aghi lulusan kimia ITS Sorbhâjâ angkatan 1998. Salastarèna ajhâr neng S-1, Sri Fatmawati akabin sareng Adi Setyo Purnomo sè paḍâ lulusan kimia ITS Sorbhâjâ bân mamarè pangajhârân S-1 abhâreng bân Sri.  Sa'amponna akabin, Sri bân Adi langsong nerrosaghi pamolanganna lèbât beasiswa S-2 bân S-3. è Jeppang bân ngaollè gellar M.Sc bân Ph.D ḍâri Universitas Kyushu, Jeppang. Saterrossa Sri agabung mènangka staf pangajhâr è Departemen Kimia ITS, sè ka'ḍimma Sri ngajhâr bân abimbing panalètèyan è bidang kimia organik, metabolit sekunder, bân pangembhângan tambhâ herbal.

Salaèn ngajhâr, Sri aktif mèmpèn cem-macem panalètèyan sè fokus ḍâ' *eksplorasi* tamennan tambhâ Inḍonèsia ghâbây panemmowan tambhâ sè anyar, tamaso' *senyawa* *antikanker*, *antidiabetes*, bân *imunomodulator*.

## Kapamèmpènan bân inovasi
Mènangka Direktur TSTH2 (Taman Sains Teknologi Herbal dan Hortikultura), Sri ngembhângaghi posat riset herbal, hortikultura, bân *konservasi kemenyan*, sarta mèmpèn "**Ekspedisi Peradaban Kemenyan Sumatera**" sèttong *inisiatif ilmiah*, bhudhâjâ, bân *ekologis* ghâbây nalosorè peran mennyan ḍâlem paradabhân lokal bân global sarta areng-bhâreng aghâli potensi bân ngembhângaghi risetta mènangka osaha *hilirisasi* produk mennyan nasional. Ta' coma dhâddhi pamèmpèn sè sebbhut èyaḍâ', namong jhughân aropa'aghi orèng sè maddhek bân prèsiḍènna **OWSD (Organization for Women in Science for the Developing World)** *Indonesia National Chapter*. Organisasi panèka abherri' pangarghâ'ân sè tèngghi ḍâ' dhurrunna bâbinè' panalètè sè anḍi' karya neng dhunnya panèka. Maskè bânnya' kakorangan *sumber daya, tantangan infrastruktur*, sarta ambheddhân *geografis*, bâbinè'-bâbinè' panalètè pagghun koko ngasèllaghi pangataowan, inovasi, sarta kakowadhân masyarakat.

## Sombher
Abdul Haris (akademisi)

**Abdul Haris** (lahèr 21 Sèptèmber 1970) panèka Ḍeputi Bidang Koordinasi Pemberdayaan Dhisa, Dhisa sè ngadhingghâl, bân dhisa tatanto ḍâ' *Kementerian Koordinator Bidang Pemberdayaan Masyarakat*. Abdul Haris èlantik sareng Menteri Koordinator Bidang Pemberdayaan Masyarakat, Muhaimin Iskandar è 19 Ḍèsèmber 2024. Abdul Haris jhughân aropa'aghi *Guru Besar* teptep è bidang èlmo geografisika è Fakultas Matematika bân Ilmu Pengetahuan Alam, Universitas Indonesia.

## Riwayât Kaoḍi'ân
Abdul haris lahèr è tangghâl 21 Sèptèmber 1970 è Pemalang, Jhâbâ Tengnga, mènangka ana' sarèyang ḍâri ennem satarètanan. Orèng towana alako mènangka rèng tanè. Sa'amponna mamarè pamolangan SMA è taon 1988, Abdul Haris ajhâr Fisika è Universitas Indonesia, bân lulus è taon 1992. Haris ngaollè gellar master è bidang Fisika ḍâri Universitas Indonesia jhughân è taon 1995. Haris amolaè pangajhârân doktoral è bidang geofisika è Universitas Kiel, Jèrman è taon 1999. Haris mamarè pangajhârân doktoralla è taon 2002 kalabân disertasi sè ajuḍul *"Amplitude Preserving Pre-stack Depth Migration and Its Application to Imaging of BSR in Marine Multi-channel Seismic Reflection Data".*

## Lako
Haris amolaè lakona mènangka asistèn panalètè sa'amponna mamarè gellar master è Universitas Indonesia. Haris saterrossa alako mènangka konsultan seismik ka'angghuy ARCO è Papua sabellumma amolaè program doktoral è Jèrman. Haris saterrossa abâli ka Universitas Indonesia è taon 2003 bân dhâddhi Sekretaris Program Magister Fisika è taon 2003 kantos 2004.

Lako bidang *akademisi*-na Haris è Universitas Indonesia, on-laon sajân bhâghus. Haris dhâddhi Manager Riset bân Pangabdhiyân ḍâ' Masyarakat è taon 2004 kantos 2008, bân èterrossaghi dhâddhi Sekretaris FMIPA UI è taon 2008 kantos 2013. È taon 2009, Haris èpèlè dhâddhi wâkkèl prèsiḍèn bidang sertifikasi Himpunaan Ahli Geofisika Indonesia (HAGI). Sa'abiddhâ lakona neng è fakultas, Haris terros abherri' pangatowan è bidang geofisika bân abimbing mahasiswa sarjana bân pascasarjana geofisika.

## Sombher

Bhângsa:Èlmowan
Bhâsa Kambera

**Bhâsa Kambera** sè èkennal jhughân mènangka Bhâsa Sumba Tèmor, iyâ arèya bhâsa sè èangghuy sareng orèng Sumba. Panotorra kasebbar è bagiân tèmor Polo Sumba bân bagiân lao' Polo Flores è provinsi Nusa Tenggara Tèmor. Bhâsa arèya tamaso' dâlem kalompo' bhâsa Austronesia, kalabân *subfamili* Bhâsa Malayo-Polinesia Tengnga. Nyama Kambera dhibi' asalla dâri daèrah tradisional sè semma' ka kottah Waingapu. Amarghâ konsentrasi perdhâghângan èkspor è Waingapu è abad ka-19, bhâsa Kambera dhâddhi bhâsa panghubung è Sumba tèmor.

## Dialèk
Bhâsa Kambera ta' andi' dialèk sè standar.

## Fonologi

Vokal-vokal sè andi' tekanan è dâlem bhâsa Kambera ètolès mènangka aksen *nontirus*, akadhi conto [ɑ] dan ì [ɪ].
Vokal lanjhâng è bhâsa Sumbana bâdâ tello': /i:/, /u:/, bân /a:/. Aksara lanjhâng panèka ètolès kalabân aksara makron, contona ī, ā, bân ū, otabâ bisa ètolès konsonan ganda (dobel), contona ii, aa, bân uu. Diftong /ai/ bân /au/ andi' fungsi sacara fonologis mènangka dâpadâna lanjhânga /e/ bân /o/, èngghi panèka. Parlo èbhidâ’agi vokal pandâ’, lanjhâng, entèng, tor berrâ’ è dâlem nolès sabâb abhidhâih artena oca’ dâlem bhâsa Kambera.

Konsonan bhâsa Kambera èpaḍâpa’aghi neng tabel è bâbâ panèka. Bisa è tângghuh jhâ' bhâsa panèka andi' konsonan sè komplèks, kalabân tello' konsonan *letup*, sèttong *affricate*, bân lèma' prenasal (stop, africate, bân semivokal). Tabel è bâbâ panèka nojjhuaghi jhâ' bhâsa panèka ta' andi' sowara *ahèran* sè biasa.

## Sombher
Canḍhi Tanjungmedan

Canḍhi Tanjungmedan panèka iyâ arèya settong situs purbakala sè bâḍâ è Dhusun Tanjung Medan, Nagari Petok, Kacamadhân Panti, Kabuphatèn Pasaman, Somattra Bârâ'. Situs panèka ampon abit èkaonèngè bi' masyarakat è sakitar, nangèng bhuru taon 1990-an nika pemugarânna candi nika èmolaè bi' pamarènta.

## Latar Belakang
Mènorot parkèraan, canḍhi panèka paningghâlân kabhuddhâjâ'ân Hindu otabâ Buddha. Hal panèka èpakoat bi' nyama kennengngan canḍhi kasebbhut sè ènyamaè Biaro (biara, vihara). Orèng sè enneng è sakitarra canḍhi satèya agâmana Islam bân ta' tao sajârâna canḍhi panèka. Kamongkènan sè abhângon canḍhi panèka dhimènna enneng è daèra ka'dissa dâlem bâkto sè abit sabellumma ahèrra adhingghâllaghi kampong ghânika polana sebbâb sè ta' èkaonèngè. Sâmarèna èdhingghâllaghi, dâteng nènè' moyangnga orèng sè bâḍâ satèya.

## Jhâlânna
Para tamoy sè kasokan nengghu canḍhi panèka bisa kalabân ghâmpang dâpa' dâ' lokasina, amarghâ kennengngânna cokop semma' ḍâri lorong rajâ Padang-Medan. Panjhenengngan bisa ambu è kilomèter (km) 189 ḍâri Padang, otabâ km 98 ḍâri Bukittinggi, otabâ km 80 ḍâri Kotanopan (sesuai sè ètolès è tongghâ' kilomèter sè palèng semma'). Manabi panjhenengngan ampon nemmo tongghâ' kilomèter kasebbhut, ajhâlân ra-kèra 200 mèter polè dâ' ḍâjâ, bân è kangan bhâkal èkatèla bâḍâ sètthong parsimpangan lorong tana (teppa'na 20 mèter sabellumma jhembadhân). Toroè lorong tana ghânnika ḍâ' tèmor bân ra-kèra 200 mèter panjhenengngan bhâkal atemmu seluran irighasi Panti-Rao. È seberangnga seluran irighasi kasebbhut, panjhenengngan ampon èsambhut bi' paghârrâ kennengngan canḍhi. 

## Sombher
Canḍhi Semar

Canḍhi Semar panèka iyâ arèya sèttong canḍhi sè bâḍâ è ḍâlem Kompleks Candi Arjuna, tèngghina tana Dieng, Kabuphatèn Banjarnegara. Nyama Canḍhi Semar èkala' ḍâri nyamana "*Semar*" sè panèka sèttong *tokoh* pappaḍâ'ân (*wayang*). Canḍhi Semar panèka canḍhi *pendamping* dâ' Canḍi Arjuna kaangghuy ommat Hindu. Okoran Canḍhi Semar iyâ arèya 4,65 × 2,6 × 2,8 mèter kalabân bhento' mandapa sè atappa limasan. *Gaya arsitektur* Canḍhi Semar  paḍâ bi' Canḍhi Arjuna. Canḍhi Semar ampon ḍhâddhi sèttong cagar buḍhâjâ è Kabuphatèn Banjarnegara. 

## Nyama
Nyama Candi Semar èkala' ḍâri nyama sèttong *tokoh* è ḍâlem pappaḍâ'ân, iyâ arèya Semar. Semar panèka *jelmaan* ḍâri Punakawan sè mènangka bhujud dâri Batara Ismaya. Penyama'an Candi Semar panèka èparkèra'aghi bâḍâ hubungânna bi' bhentu'na sè pènḍâ' bân lèbâr paḍâ bi' Semar nalèkana ḍhaddi pangèrèngnga Arjuna.

## Kennengngan
Canḍhi Semar bâḍâ è ḍâlem Kompleks Percandian Arjuna. Lokaṣina bâḍâ è tèngghina tana Dieng. Kennengngânna tamaso' ḍâ' wilayah Kabuphatèn Banjarnegara. Kennengngânna Canḍhi Semar bâḍâ è bârâ' dâri *Kompleks* Canḍhi Arjuna. Posisina aḍdhep dâ' Canḍhi Arjuna ḍhâddhi ta' ajhijhir bi' empa' canḍhi laènna sè bâḍâ è ḍâlem *kompleks* kasebbhut.

## Sombher
Canḍhi Bima

Canḍhi Bima panèka sala sèttong paningghâlân purbakala è daèra tèngghina tana Dieng. Canḍhi Bima ghâḍhuwân bhângonan sè èsoson ḍâri pa'atân bâto sè kowat.

## Arsitèktur
Canḍhi Bima ghâḍhuwân okoran ḍèna 4,55 x 4,55 mèter, sè panèka palèng rajâ è antârana canḍhi-canḍhi Dieng laènna. Andi' tampèlan nyongngu' (*menonjol*), sarta abentu' segi bellu'. Labâng maso'na canḍhi bâḍâ è bâgiyân tèmor. Panampèlan tèllo' *sisi* laènna ḍâri canḍhi panèka abentu' relung kennengnganna arca. Canḍhi panèka cokop unik èbhânḍingaghi bi' canḍhi-canḍhi laènna, sè è Dieng otabâ è Inḍonèsia kabbhi, amarghâ arsitèkturra paḍâ bi' pan-berampan candhi è Inḍia, iyâ arèya camporan arsitèktur ghâjhâ Inḍia Ḍâjâ bân Inḍia Laok. Bâgiyân ata'na paḍâ bi' *shikara* sarta abentu' akadhi mangko' sè èlongkopaghi. È bâgiyân ata'na bâḍâ relung kalabân rèlièf cètak sè èsebbhut *kudu*.

## Parabâdhân
Canḍhi panèka bâḍâ ḍâlem kabâḍâ’ân sè ta’ saè, è antarana polana pan-berampan kalè bâḍâ parkara panyalèkan arca Kudu sè unik è bâgiyân ata’na kasebbhut, sarta rosak polana *solfatara* dâri Kabhâ Sikidang.

È taon 2012, Canḍhi Bima èpogher polè bi’ Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Jhâbâ Tengnga. Pamepèghârân panèka èlakonè amarghâ sosonân bâgiyân canḍhi ampon bânnyâ’ sè lappo bân aghisèr polana omor sarta kenning ghetaran, otabâ polana bâḍâ rongghâ sè bisa ḍhâddi sabâb rontona bâgiyân canḍhi.

## Arghâ bân Jâm Bukka'
Arghâ tikèt maso’ dâ’ wisata Canḍhi Bima panèka Rp15.000,00.

Jâm bukka' pokol 08.00 - 17.00.

## Sombher
Canḍhi Pringapus

Canḍhi Pringapus panèka canḍhi sè bâḍâ è dhisa Pringapus, Ngadirejo, Temanggung, ra-kèra 22 Km ḍâri bârâ' ḍâjâ kotthâ Kabuphatèn Temanggung. Arca-arca sè aghâḍhuwân seni Hindu sarta akaètan bân Dewa Siwa ghânika nandhâ'aghi jhâ' Candhi Pringapus panèka sifatta Hindu Sekte Siwaistis.

## Ghâmbhârân
Canḍhi Pringapus èpaddhâk è taon 772 Ç otabâ 850 Masèhi mènorot prasasti sè ètemmo è sakitarra canḍhi nalèkana bâḍâ rèstorasi è taon 1932. Canḍhi panèka mènangka rèplika Mahamèru, iyâ arèya nyama ghunong kennengngânna para dèwa. Hal panèka èbhuktèyaghi bi' bâḍâna hèyâsan *antefiks* sarta *relief Hapsara-hapsari* sè aghâmbhârraghi makhlok satengnga dèwa.

Canḍhi Pringapus panèka canḍhi sè ngangghuy *tata letak* Jhâbâ Tengnga. Polana iyâ arèya bâḍâna canḍi induk sè èaḍheppaghi bi' canḍhi perwara. Ḍâlem hal Canḍhi Pringapus panèka, canḍhi sè ampon èpa'adhâ (sè aḍḍhep ḍâ' tèmor) panèka canḍhi perwara, sè è ḍâlemma bâḍâ arca nandi. Samentara ghânika, è sakitarra canḍhi bâḍâ bânnyâ' bâto sè dhâddhi bâghiyân ḍâri bhângona-bhângona laènna è ḍâlem kompleks canḍhi panèka.

## Sombher
Asvi Warman Adam

**Asri Warman Adam** aropa'aghi sejarawan jhughân Profesor Riset Bidang Sajhârâ Sosial Politik è *Badan Riset dan Inovasi Nasional* (BRIN), sè lambâ' anyama *Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia* (LIPI), bân pènsiun è taon 2024. Asvi fokus ḍâlem nolès tentang *rekayasa* sajhârâ Ordè Anyar bân *historiografi* Inḍonèsia ḍâri *perspektif* korban. Asvi aropa'aghi sejarawan sè beccè' ḍâlem abherri' oca' pamukka' bân *èpilog* ḍâlem buku sajhârâ.

## Kaoḍi'ân Awwâl
Asvi aropa'aghi ana' ḍâri Adam Sutan Djarmaris bân Maimunah. Èbhuna aropa'aghi binè nomer sèttong ḍâri tello' binèna ramana. Asvi satarètanan sèttong rama sareng Asrif Adam, panèka jaksa tèngghi sè alako ḍi-buḍina è Yogyakarta.

## Pamolangan
Asvi aropa'aghi sarjana Sastra Prancis lulusan Universitas Indonesia, sa'amponna sabellumma mamarè gellar sarjana ngoḍâ è bidang sè paḍâ (Sastra Prancis) è Universitas Gadjah Mada. Taon 1984, Asvi ajhâr è *[[École des Hautes Études en Sciences Sociales]]* (EHESS) Paris, kantos ngaollè gellar doktor è taon 1990.

## Lako
Lakona Asvi èmolaè mènangka wartawan olahraga è majalah Sposrtif sa'abiddhâ tello taon è taon 1980 kantos 1983. Asvi toman dhâddhi redaktur palaksana sabellumma ambu bân nerrossaghi pangajhârân pasca-sarjana ka Paris, Prancis. Asvi sambi akuliyâ S-2 bân S-3, Asvi dhâddhi pangajhâr bhâsa Inḍonèsia è Institut Bhâsa-Bhâsa Tèmor è Paris.

È taon 2003, Asvi èyangka' mènangka angghuta tim "*Pengkaji Pelanggaran HAM Berat Soeharto"* sè èbhângon sareng *Komisi Nasional Hak Asasi Manusia*.

Pangokowan Asvi mènangka profesor *Riset Bidang Sejarah Sosial Politik* è LIPI èlaksana'aghi tangghâl 26 Juli 2018. Asvi ngatorraghi *orasi ilmiah* sè juḍulla "*Dampak G30S: Setengah Abad Histografi Gerakan 30 September 1965*". Ḍâlem risetta, Asvi nerrangngaghi proses parebbhu'ân kakobâsa'an sè kadhâddhiyân sa'amponna *Gerakan 30 September* (G30S) 1965 nyebbhâbbhâghi korban ra-kèra 500 èbu orèng matè è Jhâbâ, Bhâli, bân Somattra. Menorot Asvi, proses parebbhu'ân kakobâsa'an ḍâ' Soekarno nyebbhâbbhâghi korban palèng rajâ ḍâlem sajhârâ Inḍonèsia.

## Sombher
Canḍhi Miyono

Canḍhi Miyono otabâ Canḍhi Kayen panèka situs canḍhi sè acorak Hindu, bâḍâ è Pedukuhan Miyono, Dhisah Kayen, Kacamadhân Kayen, Kabuphatèn Pati, Jhâbâ Tengnga. Situs panèka palèng dhimèn ètemmo è taon 2009 nalèkana masyarakat è sakitar dhimèn anguro' tana ghâbây abangon pondasi masjhit è sakitarra kompleks makam Ki Ageng Dharmoyono bân Makam Empu Sombro. Ètemmo sèttong sosonân bhâṭâ sè rajâ bân ghi' rampa, sè ḍhâddhi sabâb èlakonè *ekskavasi* dâ' budhi. Papangghi panèka pas èlaporraghi ḍâ' instansi sè terkait tamaso' Dinas Kebudayaan Kabuphatèn Pati, Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala, bân Balai Arkeologi Yogyakarta ka'angghuy èrisèt lebbi ḍâlem kaangghuy sajârâ bân karakteristik situs kasebbhut.

## Artè Pentèng Papangghiyân Canḍhi Miyono
Papangghiyân Canḍhi Miyono ghâḍhuwan artè sè pentèng ḍâlem kajiyân sajârâ Jhâbâ Tengnga amarghâ pan-berâmpan *faktor*. Situs panèka èyangghep mènangka sala sèttong bhuktè *arkeologis* palèng towa sè nunda'aghi maso'na pangaroh kabhuddhâjâ'ân bân agâma Hindu dâri Inḍia dâ' daèra Pante Ḍâjâ Jhâbâ Tengnga è dâlem bâkto abâd ka-7 kantos ka-9 Masèhi. Papangghi panèka aberri' *data* anyar kaangghuy mahami pola panyebbhârân kabhuddhâjâ'ân Inḍia è Nusantara, khosossa è jhâlân pasèsèr ḍâjâ Jhâbâ.

Lokaṣi sè strategis Canḍhi Miyono è pante ḍâjâ Jhâbâ Tengnga adukung teori jhâ' daèra pasèsèr ghânnika ghâḍhuwân perran mènangka pènto maso' otama pangaroh Hindu-Buddha dâ' ḍâlem tana Jhâbâ.

## Sombher
Canḍhi Kalasan

Canḍhi Kalasan otabâ Canḍhi Kalibening (bhâsa Jhâbâ: ꦕꦟ꧀ꦝꦶꦏꦭꦱꦤ꧀, translit. *Caṇḍhi Kalasan*) panèka sèttong Cagar Buḍhâjhâ sè ègholongaghi mènangka canḍhi ommat Buddha. Canḍhi panèka bâḍâ è Dhisa Tirtomartani, Kacamadhân Kalasan, Kabuphatèn Sleman, Dairah Istimèwa Yogyakarta, Inḍonèsia.

Canḍhi panèka ghâḍhuwân 52 stupa bân bâḍâ è bâgiyân lao' lorong rajâ antârana Surakarta bân Jogja, sarta ra-kèra 2 km dâri Canḍhi Prambanan.

Pèrtamana dhimèn namong Canḍhi Kalasan panèka sè ètemmo è daèra situs panèka, nangèng sâmarèna èghâli lebbi dâlem, pas ètemmo lebbi bânnyâ' polè bhângonan-bhângonan sè adukung è sakitarra canḍhi panèka. Selaèn Canḍhi Kalasan bân bhângonan-bhângonan sè adukung laènna, bâḍâ kèya tèllo' canḍhi kènè' è lowarra bhângonan canḍhi otama, sè bhentu'na aropa stupa.

Mènorot prasasti Kalasan sè mabi angka taon 778 sè ètemmo ta' jhâu dâri canḍhi panèka, èsebbhuttaghi parkara pambhângonân bhângonan soccè kaangghuy ngormadhi Bodhisattva bini', iyâ arèya Tarabhawana sarta sèttong vihara kaghâbây para pandhita. Pangoasa sè marènta pambângonân canḍhi panèka anyama Maharaja Tejapurnapana Panangkaran (Rakai Panangkaran) dâri kalowarga Syailendra. Sâmarèna èbhânḍingaghi dâri *manuskrip* è prasasti Kelurak, *tokoh* panèka bisa èkaonèngè mènangka Dharanindra otabâ kalabân prasasti Nalanda panèka ramana Samaragrawira. Saèngghâ canḍhi panèka bisa dhaddhi bhuktè bâḍâna Wangsa Syailendra.

## Pranala Lowar

*  Panduan pariwisata Yogyakarta dan sekitarnya 
*  Canḍhi Kalasan, wisata Jogja yang penuh kisah kedamaian
## Sombher
Canḍhi Kedulan

Canḍhi Kedulan (bhâsa Jhâbâ: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦏꦺꦝꦸꦭꦤ꧀, translit. *Candhi Kédhulan*) panèka situs purbakala acorak aghâma Hindu sè bâḍâ è Dhusun Kedulan, Dhisah Tirtomartani, Kacamadhân Kalasan, Kabuphatèn Sleman, Dairah Istimèwa Yogyakarta. Candi panèka èyadeghâghi ra-kèra è abâd ka-8 bân ka-9 nalèkana jhâman Karajâ'ân Mataram Kona.

## Panyampornaan
È taon 2003, è kennengngan panggâliyân ètemmo ḍuwâ' prasasti sè ètolès ngangghuy aksara Jhâbâ kona bân bhâsa Jhâbâ kona, sè bâng-èbâng pas ènyamaè prasasti Pananggaran bân prasasti Sumundul. Kaḍuwâna atangghâl 15 Agustus 868. Èssèna tolèsan kaduwâna iyâ arèya parkara pambibhasân pajhek tana è "Dhisah Pananggaran" bân "Dhisah Parhyangan" ka'angghuy aghâbây bhendhungan bân irighasi, sarta pambângonân bhângonan soccè sè anyama "*Tigaharyyan*" bi' pangoasa Karajâ'ân Mataram Kona. È taon 2015, ètemmo polè sèttong prasasti sè ètolès ngangghuy aksara Jhâbâ Kona bân bhâsa Jhâbâ Kona sè mabi angka taon 900 Masèhi. Prasasti sè atangghâl 30 Maret 900 panèka pas ènyamaè prasasti Tlu Ron ("Tèllo' Ḍâun"). Èssèna parkara pa'adhâ'ân bhendhungan bân tana perdikan kaghâbây bhângonan soccè "Tello' Ron". Ḍâri panèka, bisa èparkèra'aghi bân nyama bhângonan panèka è jhâman ghenika iyâ arèya *Parhyanan i Tigaharyyan* ("kennengngan soccè è Tigadaun", mènorot prasasti Pananggaran) otabâ *Parahyanan Haji i Tlu Ron* ("kennengngan soccè karajâ'ân è Tigadaun", mènorot prasasti Tlu Ron).

## Sombher
Canḍhi Singasari

Canḍhi Singasari panèka bhângonan canḍhi sè beraliran Siwa-Buddha. Canḍhi panèka èyadeghâghi kaangghuy ngormataghi Rajâ Kertanegara sè adhingghâl dhunnya è taon 1292. Prasasti Gajah Mada (1351 M) nyebbhuttaghi bâḍâ pambângonân *caitya* sè èlakonè bi’ Mahapatih Gajah Mada kaangghuy Bhatara Sang Mokta ring Siwa Buddha Laya.

## Papangghiyân
Canḍhi Singasari ètemmo bi’ Nicolaus Engelhard—orèng kabhângsa’ân Belândhâ sè ajhâbhât Gubhèrnor Pantai Tèmor Tasè' Jhâbâ sajjhek taon 1801—è taon 1803. Mènangka Gubhèrnor tase' Tèmor Ḍâjâ Jhâbâ sè bâḍâ è Semarang, Engelhard atemmo bi’ pèmpènan keraton Surakarta bân Yogyakarta sâkalighus èntar ḍâ' Canḍhi Prambanan, Canḍhi Kalasan, bân Canḍhi Sari è taon 1802. panjhânnânganèpon pas ngalakonè pajhâlânan dhârâ' dâ’ daèra Malang, Jhâbâ Tèmor, è ka’ḍimma panjhânnânganèpon nemmo gher-gheggherânna bhângonan sè èkaonèngè kalabân nyama Canḍhi Singasari. Engelhard panèka orèng Èropa palèng dhimèn sè ngomongngaghi pan-berâmpan pabidhâ’ân è canḍhi-canḍhi sè èyadeghâghi è Jhâbâ Tengnga bân Jhâbâ Tèmor.

Atas parènta Engelhard, arca-arca è Canḍhi Singasari èmolaè èpènḍâ è taon 1804 bân èyangko' ḍâ’ Belândhâ è taon 1819, sè ètojjhu’aghi ka’angghuy rajâ Belândhâ otabâ musium. Sabâgiyân arca dhâddhi kolèksi musium-musium è Leiden, Belândhâ. Sabâgiyân laènna èpènḍâ ḍâ’ kennengngan ènnengnga Engelhard è Semarang mènangka kolèksi dhibi'.

## Sombher
Canḍhi Sambisari

**Canḍhi Sambisari** (è ḍâlem bhâsa jhâbâ: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦱꦩ꧀ꦧꦶꦱꦫꦶ, translit. Canḍhi Sambisari) ètemmo kalabân kalabân ta' èka-sangka sareng orèng tanè sambi ngalèh tana è taon 1966. Bâkto ètemmo, kabâḍâ'ânna tatotop bân pasèr bân bâbâtowan ḍâri ghunong Merapi ḍâlemma 6,5 mèter. Pangalèan sè èlaksana'aghi molaè taon 1966 ngasèllaghi temmowan-temmowan penting: arca Mahakala bân Nanḍiswara. Arca se kaḍuwâ' jâriya la èlang ḍâri kennengnganna se teppa’ è relung bara’, è kangan ban kacerra labang maso’ ka kamar otama è Canḍhi. Petto' (7) peron peripih sè aghândhu' bânnya' bhârang perunggu, bân lèmpèng emmas sè ètolès kalabân prasasti Om Shiva Sthana ètemmo è dhâsar bâbâ.

Salaèn jâriya, temmowan tamaso' tembikar, keramik manca, arca Avalokitesvara sè bahanna ḍâri perunggu, arca ḍewi bâto cèlleng, bân yoni. èdhâsaraghi ḍâri hasèl penelitian, panemmowan panèka ècurigai asalla bânnèḍâri Canḍhi Sambisari.

Tangghâl sè teppa' penḍiriân Canḍhi Sambisari ghi' ta' èkataoè sacara pastèh polana ta' anḍi' bhuktè sè konkrit. Pan-bârâmpan ahli ampon aghâdhui pèkkèran tentang konstruksina. Sacara arsitektur, R. Soekmono (è Soeḍiman, 1980:166) èkategoriaghi Canḍhi Sambisari kalabân sè èbangun è abaḍ ke-8 Masehi. Canḍhi Sambisari èkategoriaghi kalabân sè èbangun antara ra-kèra taon 730 bân 800 M, sa jhâman bân Canḍhi Lumbung, Canḍhi Gebang, bân Canḍhi Batumiring. èdhâsaraghi ḍâri bâto èssèan sè eghuna'aghi ḍâri bâto paḍas, pambangunan Canḍhi Sambisari èparkira'aghi  sa jhâman bân Canḍhi Prambanan, Plaosan, bân Sojiwan, ra-kèra abad ke-9-10 M (Soeḍiman, 1980:166-7). Hal ka'ḍinto èḍukung sareng panemmowan prasasti è pelat emmas è bhâsa Sansekerta bân aksara jhâbâ Kona, sè èbaca "om siwa sthana," artèna "hormat, pencipta'an tempat (bengko) ka'angghuy Bhatara Siwa." Mènorot Boechari, prasasti kasebbhut asalla ra-kèra abaḍ ka-9 Masehi (Soeḍiman, 1980:162).

Rekonstruksi sementara èlaksana'aghi ḍâri taon 1966 kantos 1975, restorasi èlaksana'aghi ḍâri taon 1975/1976 kantos 1986/1987, bân restorasi ḍi-buḍina Canḍhi Sambisari akhèrra èresmiaghi è taon 1987.

Samangkèn lokasi panèka èkalola sareng Museum bân Warisan Bhudhâjâ Kementerian Kabhudhâjâ'ân RI.

## Sombher
Canḍhi Prambanan

Canḍhi Prambanan panèka bhângonan canḍhi acorak aghâma Hindu palèng rajâ è Inḍonèsia sè èbhângon è abâd ka-9 Masèhi. Canḍhi sè èsebbhut jhughân Rara Jonggrang panèka èpersembadhâghi ka'angghuy Trimurti, iyâ arèya tèllo' dèwa otama Hindu: dèwa Brahma menangka dèwa sè nyèpta'aghi, dèwa Wisnu mènangka dèwa sè ngerabât, bân dèwa Siwa menangka dèwa sè mamosna. Mènorot prasasti Siwagrha, nyama aslina kompleks canḍhi panèka iyâ arèya Siwagrha (bhâsa Sanskerta sè artèna 'Roman Siwa'), bân pancèn è ḍâlem *garbagriha* (kennengngan otama) canḍhi panèka bâḍâ arca Siwa Mahadewa sè tèngghina tèllo' mèter, amarghâ aliran Syaiwa ngotama'aghi panyembhâ'ân dâ' dèwa Siwa è canḍhi panèka.

Kompleks percanḍhian Prambanan kabbhi bâḍâ è daèra Istimèwa Yogyakarta, nangèng pènto administrasina bâḍâ è Jhâbâ Tengnga. Hal panèka sè madhâddhi Canḍhi Prambanan bâḍâ è duwâ' kennengngan, iyâ arèya è Dhisa Bokoharjo, Prambanan, Kabuphatèn Sleman, Daèra Istimèwa Yogyakarta, bân è Tlogo, Prambanan, Kabuphatèn Klaten, Jhâbâ Tengnga, otabâ ra-kèra 17 kilomèter tèmor lao' ḍâri Kottâ Yogya, 50 kilomèter dâri bârâ' lao' Kottâ Surakarta, bân 120 kilomèter dâri laok Kottâ Semarang, pas è perbâtessan Daèra Istimèwa Yogyakarta bân Jhâbâ Tengnga.

Canḍhi panèka tamaso' Situs Warisan Dhunnya UNESCO, canḍhi Hindu palèng rajâ è Inḍonèsia, sarta sala sèttong canḍhi sè palèng asrè è Asia Tenggara. Arsitèktur bhângonan panèka bhentu'na tèngghi bân lanjheng sasowai kalabân arsitèktur Hindu biyasana kalabân Canḍhi Siwa mènangka canḍhi otama sè tèngghina dâpa' 47 mèter nyongngu' è tengngana kompleks canḍhi-canḍhi sè kènè'. Mènangka sala sèttong canḍhi sè palèng agung è Asia Tenggara, Canḍhi Prambanan dhaddhi dâyâ tarè' kaangghuy para tamoy dâri sakbbhina dhunnya.

## Sombher
Canḍhi Gedong Songo

**Canḍhi Geḍong Songo** (bhâsa Jhâbâ: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦒꦼꦝꦺꦴꦁꦱꦔ, translit. Canḍhi Geḍong Songo) èparkira'aghi sareng para ahli èbangun è bâkto sè paḍâ sareng Canḍhi ḍieng, sè èbangun antara abaḍ ke-7 kantos ke-9 Masehi è jhâman ḍinasti Karaja'an Mataram. Nyama Geḍong songo èkoca'aghi sareng penḍuḍuk setempat, asalla ḍâri bhâsa Jhâbâ: "Geḍong" artena roma otabâ gheddhung, bân "Songo" artena Sanga'. dhâddhi, oca' Geḍong songo artena Sanga' gheddhung. Kabbhi Canḍhi bâḍâ tello' bâgiyân: bâgiyân bâbâ (dhâsar) sè aghâmbhâraghi alam manossa; bâgiyân tengnga sè aghâmbhâraghi alam sè nyambung alam manossa bân alam ilahi; bân bâgiyân attas (attas) sè aghâmbhâraghi alam para ḍewa.

Kabâḍâ'ân Canḍhi-Canḍhi panèka lu-ghâlluna ètemmo sareng Loten è taon 1740 M. Saterrossa è taon 1840, èlaporaghi ka Th. Stamford Raffles nyebbhut kompleks panèka kalabân Canḍhi Banyukuning, namong è ḍâlem bukuna, The History of Java (1817), Raffles nyebbhut kompleks panèka kalabân Geḍong Pitoe polana ghun ètemmo pètto' kalompo' gheddhung sè ètemmo. Van Bra'am makalowar ghâmbhâr è taon 1825, samangkèn bâḍâ neng è Museum Leiḍen. Frieḍrich bân Hoopermans nolès tentang Geḍong songo è taon 1865. Saellana ètemmo, pan-bârâmpan penelitian tentang Canḍhi panèka èlaksana'aghi sareng arkeolog Bâlândhâ, è antarana Van Stein Callenfels (1908) bân Knebel (1911). Panèlitian-panèlitian panèka nemmoaghi ḍuwâ' kalompo' Canḍhi laènna, sè aghâbây nyamana èobâ ḍâddhi Geḍong songo (bhâsa Jawa ghâbây Sanga' gheddhung).

È taon 1928-1929, ḍinas Arkeologi pamarènta kolonial Bâlândhâ alaksanaaghi pabeccè'an Canḍhi Geḍong 1. Saterrossa, ḍâri taon 1939-1931, restorasi èlaksana'aghi è Canḍhi Geḍong 2 .

È taon 1977-1978, Canḍhi Geḍong II, Geḍong IV, bân Geḍong V èpabeccè' polè sareng Pusat Wârisân Sejarah bân Arkeologi Jhâbâ Tengnga. Pamarènta Inḍonesia jhughân ngalakonè restorasi bân perencana'an lingkungan para' 10 taon, molaè taon 1972 kantos taon 1982. È taon 1997, Kompleks Canḍhi Geḍongsongo èkalola polè bân èkembhângaghi sareng Pusat Warisan Sejarah bân Arkeologi Jhâbâ Tengnga.

## Jara' Parjhâlânan
È ḍâlem parjhâlânan ka canḍhi kasebbhut, ra-kèra 40 mènit dâri Kottah Ambarawa ka'angghuy napa' ka candhi, è salanjangnga jhâlân sè ngongghâ'aghi, kalabân kamèrèngan sè tajhem (rata-rata 40 ḍerajat). Candi jhughân bisa ḍâpa' ka tojjhuwân è dâlem 10 menit ḍâri objek wisata Banḍungan. panèka ḍaftar jara' ka candhi:

Geḍong Songo - Ungaran: 25 km

Geḍong Songo - Ambarawa: 15 km

Geḍong Songo - Semarang : 45 km

## Sombher
Islam è Cèna

**Islam è Cèna** ampon bâḍâ 1.400 taon.  Satèya, orèng Islam panèka kelompok minoritas sè signifikan è Cina. Muslim Hui panèka kalompo' muslim palèng bânnya' è Cèna. È Xinjiang jhughân bânnya' kalabân tamaso' Uyghur. Populasi sè sakonè' bâḍâ è Ningxia, Gansu, bân Qinghai.  Bânnya' sombhèr sè nyebbhut jhâ' 1,5–4% ḍâri total populasi è Cina panèka Muslim.  Ḍâri 55 komunitas minoritas sè èkennal resmi è Cèna, sapolo kalompo' panèka kabânnya'an Muslim Sunni.

## Sombher
Canḍhi Banyunibo

**Canḍhi Banyunibo** (Bhâsa Jhâbâ: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦧꦚꦸꦤꦶꦧ, artèna Canḍhi Banyuniba, aing sè nyapcap') panèka Canḍhi Buddhâ sè bâḍâ ta' jhâu ḍâri Canḍhi Ratu Boko, è tèmor Yogya Wontasari nojjhu ka Kottah Wontasari. Ra-kèra 5,6 km ḍâri lao'na Canḍhi Prambanan bân lokasina è Cepit Hamlet, ḍesa Bokoharjo, ḍistrik Prambanan, Sleman, Yogyakarta. Canḍhi panèka èbangun ra-kèra abaḍ ke-9 è jaman Karaja'an Mataram Kuno. Stupa èbâḍâ'aghi è attas Canḍhi, sè aropa'aghi ciri khas aghâma Buddhâ.

Canḍhi panèka, sè èsebbhut Canḍhi Banyunibo, bâḍâ ta' jhâu ḍâri kompleks Canḍhi Ratu Boko, Barong, bân Ijo. Saongghuna, bânnya' situs Canḍhi laènna sè ètemmo è ḍusun-ḍusun è sekitarra. Canḍhi panèka ètemmo è dhâlem kabaḍâ'ân robbhu bân saterrossa èkobhur bân èpalajhâri è taon 1940-an. èbangun ra-kèra abaḍ ke-9 è jaman Karaja'an Mataram Kona.

## Ḍeskripsi
È attas Canḍhi panèka bâḍâ stupa, tandhâ aghâma Buddhâ. Nyama "banyunibo" artèna "aèng nyapcap" è bhâsa Jhâbâ, sanajjân taḍâ' cap-capbhân aèng otabâ sombher aèng è semma'en canḍhi. Canḍhi Banyunibo panèka Canḍhi Buddhâ sè bânnya' ornamenna. Para' sabbhân bâgiyân Canḍhi èesse'è bânnya' hiasân bân relief, sanajjân motif sè paḍâ serrèng ètemmo è sabbhân bâgiyân.

Hiasân è bâbâna Canḍhi. Dhung-gheddhung dhâsar Canḍhi Banyunibo èbâgi ḍâddhi pan-bârâmpan area è bhân-sabbhân paddhuh. Arèa-arèa panèka saterrossa èesse'è arca-arca sè aropa'aghi tombuwân sè tombu ḍâri pot kembhâng. Canḍhi otama ngadhep ka bara' bân bâḍâ è antarana kebbhun tebbhu bân sabâ.

Ḍâri rarontowan è sekitarra, èparkèra'aghi bâḍâ ennem perwara (Canḍhi penḍamping) sè aropa'aghi stupa sè èkalènglèngi Canḍhi otama è lao' bân tèmor. Canḍhi otama ngadhep ka bara' bân bâḍâ è antarana kebbhun tebbhu bân sabâ. Sayangnga, Canḍhi sampingan panèka ta' èkaghâbây ḍâri bâto anḍesit, namong ḍâri bato cèlleng, sè ghâmpang rosak. è lao'na canḍhi, bâḍâ gheddhung bâto sè lanjangnga 65 meter, ḍâri bara' ka temor. Rarontowan Canḍhi sampingan, stupa, èparkèra'aghi 5 meter è ḍiameterra.

## Sombher
Canḍhi Umbul

**Canḍhi Umbul** panèka situs purbakala aropa'aghi pamandiyân aèng panas sè bâdâ è kabhupatèn Magelang, Jhâbâ Tengnga, Indonesia. Canḍhi  ka'dinto èpaddhek sejjhâk jhâman Wangsa Syailendra, bân kantos samangkèn rè-karènya ghi' teptep èlindungi bân èdhâddhiyâghi objek wisata andalan è kabhupatèn Magelang.

## Kennengngan
Canḍhi ka'dinto bâdâ è dhisa Kartoharjo, Kacamadhân Grabag, Kabhupatèn Magelang, Jhâbâ Tengnga. Ghâbây bisa ka objek wisata ka'dinto, dhing nompa' motor dâri Semarang, bisa ngala' jhâlân ka kacèr sabelluna kacamadhân Pringsurat, Temanggung. Ra-kèra 400 mèter bhâkal langsung depa' ka kennengngan. Dhing dâri Yogyakarta, bisa ngala' jhâlân ka kangan è partellon dhisa Krincing (bun dâjâna Secang) ka Grabag, bân noro' papan pètodhu èntar dâ' Canḍhi Umbul.

## Sajârâ
Asal-usulla ènyamaè Canḍhi Umbul dâri okara *umbul* (bhâsa Jhâbâ) polana sombher aèng sè kalowar dâri dhâsar kolam lako nyebbul aropa gelembung-gelembung, otabâ mètorot masyarakat Jhâbâ èsebbhut *mumbul* (ongghâ). Kolam è situs ka'dinto èbâgi dhâddhi duwâ' kennengngan. Sè kapèng sèttong, (bâdâ è bun attas) aropa kolam aèng panas, tadâ' belerang. Kolam sè kapèng duwâ' (lebbi rendâ) aèssè aèng cellep. Sakabbhina gheddhung kolam èkaghâbây dâri lapisan-lapisan bâto andesit. È jhâmanna, kolam ka'dinto panèka kennengngânna pamandiyân pottra-pottrè bhângsawan.

Pan-bârâmpan bâtoan situs ajhijhir è pèngghirra kolam aghâmbhâraghi bânnya' relief tombuwan, kèbân, bân stupa bâgiyân punca' Canḍhi. Bân sakabbhina Canḍhi ka'dinto ghi' bâdâ nuansa sajârâna. Bâdâna *umpak* (fondasi) sè è bhân-sabbhân sudut dhâsar kolam aropa'aghi tiyang *penyangga* atap palindung. Bân bâtowan laènna abentu' *lingga* datar panèka alas toju' ghâbây asemedi para ksatria.

Dâri relief bân pan-bârâmpan patilasan abentu' lingga bân yoni è pan-bârâmpan titi', abhuktèaghi jhâ' Canḍhi Umbul panèka Canḍhi acorak Hindu. Mon nèngghu sajârâ parkembhângan Karaton Mataram Konah, kamongkènan rajâ Canḍhi ka'dinto èpaddhek sareng Dinasti Sanjaya sè aghâmana Hindhu. Ta' bânnya' bâbâtegghâ Canḍhi sè bâdâ è Canḍhi  Umbul samangkèn. Tapè è dâlem kolam bâdâ pan-bârâmpan bâto *umpak* abentu' *lingga* sè datar è bun attassa. È pèngghirra mènangka patirtan (kennengngan mandih), sanget mongkèn bâdâna dhâsar bâto umpak abentu' lingga kasebbhut, lambâ'ân èangghuy mènangka alas toju' ghâbây atapa kungkum otabâ atapa rendam para ksatria è jhâman konah.

Sè unik dâri kolam pamandiyân Canḍhi Umbul panèka tadâ' bâuh belerang akadhi sombher aèng panas è wisata laènna. Saèngghâ orèng-orèng bisa mandih sapuassâ è ka'dissa' ta' kalabân risiko. Tapè belerang sè bâdâ è dâlemma teptep aberri' manfaat mabârâs panyakèt kolè', bân suhu aèngnga bisa dhâddhi tarapi tolang bân malancar jhâlânna dârâ.

## Sombher-sombher
Canḍhi Sawentar

**Canḍhi Sawentar** bâḍâ è dhisa Sawentar. Sacara administrasi, dhisa panèka tamaso' bâgiyân ḍâri Kacamadhân Kanigoro, Kabhupatèn Blitar. Sajhâlân sareng sistem otonomi ḍaèra, sadhâjâ pangalola'an sareng tangghung jâwâb ka'angguy ajâgâ Canḍhi Sawentar sareng sakobengnga bâḍâ è pamarènta Kabhupatèn Blitar. Sacara tèknis, aspèk arkeologis Canḍhi Sawentar panèka tangghung jâwâb posat palastarèan Wârisân Bhudhâjâ Jhâbâ Tèmor (BPCB) è Trowulan . Parkara tempat sareng lingkungan èpon, cè’ sakè’na manabi jhâlân sè maso’ ḍa’ Canḍhi Sawentar cokop malarat sè elampa’aghiyâ, karna jhâlân ḍa’ Canḍhi kainto possa’ kalabân lobâng. Canḍhi Sawentar bâḍâ ra-kèra bâllu' kilo ḍâri Jhâlân Rajâ Garum sè nojjhu ḍâri Malang ka Blitar. Sacara gèografis, Kuil Sawentar bâḍâ è lèreng tèmor Ghunong Kelud . Jhughân èkaton ḍâri topografi lingkungan, ḍaèra Sawentar èlèng-lèngi songay-songay. Songay sè palèng semma' ḍâ' lokasi Sawentar panèka Ngasinan, sè samangkèn ampon taḍâ'. Songay panèka jhughân èpèsa'aghi Canḍhi Sawentar I bân II. Data topografi aghâbây iklim è sakètarna tamaso' ḍâlem kategori tropis, kalabân cora ojhân 173 mm/taon bân cora ojhân rata-rata 124 arè/taon. Pangabâsân iklim bân topografi panèka aberri' informasi jhâ' wilaya situs Sawentar bân sakètarna panèka tana sè landhu. Canḍhi Sawentar ta' anḍi' sistem zonasi. Manabi zonasi è Sawentar Site 1 samangkèn cokop bâccè', Sawentar Site 2 ghi' parlo restorasi bân manajemen sè lebbi bâccè'. Sawentar 2 ghi' èparèksa bân èparèksa lebbi jhâu sareng Posat Arkèologi Yogyakarta . Canḍhi panèka ekaghâbây ḍâri bâto andesit sè lanjhângnga 9,53 m, lèbârrâ 6,86 m bân tèngghina 10,65 m. Labâng maso' ka kamar panèka bâḍâ è sèsè bârâ', kalabân ornamèn makara è ondhâghân, è bâkto relung-relung ètemmoè è bâng-sèbâng ghâḍdhung lowar bhâdhân Canḍhi . è ḍâlem kamar ghâpanèka ètemmoè rontowan patong kalabân okèran mano' ghârudha, sè èkennal mènangka kândhârâ'ân Dewa Wisnu . èbâḍâ'aghi ḍâri kainto, bisa èkaton jhâ' Canḍhi Sawentar panèka Bhângonan soccè kalabân latar Hindu.

## Nyama Sawentar
Sabbhân bhângon aghâma kona è Inḍonèsia èsebbhut Canḍhi . Nyama Canḍhi Sawentar èsebbhut è ḍâlem buku Negarakertagama . Canḍhi Sawentar jhughân èsebbhut Lwa Wentar bân panèka sala sèttong kennengngan sè è èntarè sareng Rato Hayam Wuruk, akadhi sè èjhârbâ'aghi è dâlem buku, sè nyebbuttaghi sèttong ḍaèra sè èsebbhut "Lwa Wentar." è Pupuh.

## Sombher
Canḍhi Kalicilik

**Canḍhi Kalicilik** panèka panèngghâlân ḍâri Karajhâ'ân Majapahit. Canḍhi Hindu sè bâḍâ è Dhisa Candirejo, Kacamadhân Ponggok, Kabhupatèn Blitar, Jhâbâ Tèmor . Bhângonan paḍâleman Soccè panèka èghâbây ḍâri bhâta mèra bân bâḍâ rèncana persegi kalabân dimensi 6,8 m x 6,8 m, bân tèngghina 8,3 m. cm. Canḍhi panèka aropa’aghi tello’ bagiyân, enggi panelèka Canḍhi, bhâdhâna Canḍhi sareng ata’na Canḍhi. Labâng Canḍhi ngadhep ka Barâ' bân è attas èhèas kalabân ghâlâ . È sèsè ḍâjâ, tèmor bân lao', bâḍâ ceruk sè jhughân èhèas kalabân ghâlâ è attas. Kamar Canḍhi kosong bân è ghâḍdhung bâḍâ relief Dewa Surya sè èlèng-lèngi sonarra arè. Relief panèka aropa'aghi relief Surya Majapahit, sè aropa'aghi lambang Karajhâ'ân Majapahit. Bâgiyân attas Canḍhi ampon èlang, è bâkto dhâsar Canḍhi ampon èbâḍâ'aghi è taon 1993. Hèasan ghâlâ panèka unik, polana èapèt sareng naghâ sè abhânto motif tengkora'. kopèngnga abhângon kalèmbangnga sè èpabhâjheng. Tandu’na sè bâḍâ è cètagghâ aghâbây mancong. Matana Kala ghâgghâr. Salaèn hèasan kala bâdâ jhughân angka 1271 Saka sè èokèr è attas balok Bâto. e attassa labâng se pa’-empa’ jârèya èrèngnga bi’ kala. Komponèn otama ḍâri Canḍhi Kalicilik panèka bhâta mèra, è bâkto bâto andesit namong èghuna'aghi ka'angghuy makowat labâng bân relung Canḍhi. Latar buḍina jhâjhârbâ'ân sè èkabâ' sareng Canḍhi panèka ghi' èparmasala'aghi. Adhâsar arsitekturna, Canḍhi Kalicilik anḍi' kapaḍâ'ân sareng Canḍhi-Canḍhi è jhâman Singosari, namong adhâsar kronogramna Canḍhi panèka anḍi' obhungan sareng Majapahit.

## Sajhârâ
Relung sè perna aghândhu' patong Ganesha bân Nandiswara. Patong jârèya la èlang. Ḍâri panemuan patong kasebbhut, èkamang-mangè jhâ' Canḍhi panèka anḍi' roh aghâma Hindu. adhâsar prasasti sè nojjhuwâghi taon 1271 Saka otabâ 1349 M. Hal kainto nandhâ’aghi, Canḍhi Kalicilik aropa’aghi panèngghâlân jhâman Majapahit, otamana è jhâman pamarènta’an Rato Tribhuwanatunggadewi sè marènta 22 taon engghi ka’dinto 1228 Saka – 1250 Saka. Ca-kanca onèng, menorot Raffles è ḍâlem sajhârâ jhâbâ, Candi Kalicilik panèka ènyamaè Canḍhi Genengan (Raffles, 2008: 382). Saellana Rato Sri Jhâjânaghârâ sèdhâ, sè aghândhu’ hak nâgguh’ tahta èngghi panèka Rajapatni sabâb Sri Jhâjânaghârâ ta’ anḍi’ katoronan. Nangèng, Rajapatni abhâreng tahta ḍâ’ potrèna sè sarèyang, èngghi panèka Tribhuwanatunggadewi otabâ lebbi èkennal sareng Bhre Kahuripan. È taon 1250 Saka (1328 Masehi) Tribhuwana èpabhâjhâng mènangka Rato Karajhâ'ân Majapahit kalabân jhujhur Tribhuwanatunggadewi Jayawisnuwardani .

## Sombher
Canḍhi Kotes

**Canḍhi Kotes** panèka bâgiyân Canḍhi sè bâḍâ è dhisa Kotes, Kacamadhân Gandusari, Kabhupatèn Blitar, Jhâbâ Tèmor .

## Bhângonan
Candi Kotes jhughân èkennal mènangka Canḍhi Papoh. Canḍhi Kotes dâ'-aḍâ'ân èpèyara polè sareng Departemen Arkèologi (Oudheidkundige Dienst) è taon 1921. Komplèk Canḍhi Kotes èpadhâḍdhi ḍâri ḍuwâ' bhângon sè èsebbhut Canḍhi Kotes I bân Canḍhi Kotes II. Canḍhi Kotes panèka Hindu-Saiwa è alam sè bisa èkaton ḍâri patong-patong sè èpangghi'i. Mèyara angka taon sè èpasang è dhâsar Canḍhi, èparkèra'aghi Canḍhi Kotes asalla ḍâri jhâman awwâl Karajhâ'ân Majapahit. È Canḍhi-Canḍhi è lèrèng ghunong, bâḍâ tello' mezba otama otabâ ḍuwâ' mezba bân sèttong rèplika Canḍhi sè bâḍâ è attas ghâḍdhung tèras sè èpasang è lèrèng ghunong Canḍhi.

## Canḍhi Kotes I
Canḍhi Kotes I aghâdhui panjhâghân 360 cm, lèbâr 224 cm, tèngghina 142 cm, bân struktur ghâḍdhung Canḍhi namong pagghun è dhâsar Canḍhi sè èbâdâ'aghi persegi Lanjhâng. Bhângonan Canḍhi ngadhep ka Bârâ' bân è sèsè tèmor lao' Canḍhi bâḍâ okèran angka 1223 Saka (1301 M). È attas dhâsarra Canḍhi bâḍâ ḍuwâ' mezba bân Canḍhi sè cè' ènḍâ'na. Canḍhi mini panèka bâḍâ tello' bâgiyân, èngghi panèka ata' Canḍhi, bhâḍân Canḍhi bân dhâsar Canḍhi. È attas bhâḍân Canḍhi bâḍâ ghârbâng sè ngadhep ka bârâ' bân è attas labâng bâḍâ hèasan sè aropa kala, è bâkto è lao', tèmor bân lao' bhâdhân Canḍhi bâḍâ relung congoco è attas sè bâḍâ jhughân hèasan kala. Ata' Canḍhi panèka abhângon kubus bân possa' kalabân okèran bân hèasan antefiq.

## Canḍhi Kotes II
Kondisi Bhângonan Canḍhi Kotes II ghi' bâccè' bân anḍi' panjhâghân 754 mèter, lèbâr 537 cm bân tèngghina 90 cm. Canḍhi Kotes II abhângon persegi Lanjhâng, bân Bhângonan sè ghi' bâḍâ coma dhâsar Canḍhi bân ondhâgh maso' è sèsè bârâ', è bingkèng ondhâgh bâḍâ okèran taon 1222 Saka (1300 M). 

## Struktur Canḍhi
Bâḍâ tello' pangghung/dhâsar è tanèyanna Canḍhi, èbhâris è buḍi bân ngadhep ka Bârâ'. Peron sè partama bâḍâ è aḍâ', kalabân ondhâgh è Bârâ', kalabân langka' sè ajhâlân teppa'. È kanganna dhâgh-ondhâghâ bâḍâ mezba sè aèssè mèjâ. È attas pangghung bâḍâ ḍuwâ' mezba bân Canḍhi sè cè' ènḍâ'na.

## Sombher
Canḍhi Griya

**Canḍhi Griya** panèka situs arkèologis sè bâḍâ è lèrèng Ghunong Penangghungan, teppa'na è ḍusun Telogo, Dhisa Kunjorowesi, Kacamadhân Ngoro, Kabhupatèn Mojokerto, jhâbâ Tèmor . Situs panèka aropa'aghi bâgiyân ḍâri komplèk panèngghâlân sajhârâ sè èpanyebbhâr è sabbhân wilaya Ghunong Panangghungan, sè èghâdhui cem-macemma artefak penting ḍâri jhâman pamarènta'an Mpu Sindok, Airlangga, kantos jhâman Majapahit. Candi panèka bâḍâ è arèa sè paḍâ sareng pan-bârâmpan Canḍhi laènna akadhi Canḍhi Ghâjhâ, Canḍhi Wayang, Canḍhi Dharmawangsa, bân Candi Menara . Tempatta è lèrèng Ghunong Panangghungan è katèngghiyân ra-kèra 1.084 mèter ḍâri parmoka'an tasè’ nandhâ’aghi jhâ’ ḍaèra panèka ghi’ dhimin dhâḍdhi posat kalakowan aghâma bân Kabhudhâjâ'an ghi’ dhimèn. Canḍhi Griya bisa ècapa' lèbât jalur paḍâghiyân Ghunong Panangghungan dâri ḍusun Telogo, dhisa Kunjorowesi, kalabân bâkto parjhâlânan sakètar 45 menit kantos sèttong jhâm kalabân soko, è bâkto arèa panèka bhunten namong anḍi' nilai sajhârâ sè tèngghi namong jhughân nyaḍiyâ'aghi panorama alam sè menarik, sè dhâḍdhiyâghi tojjhuwân wisata sè akompolaghi unsur-unsur bhudhâjâ bân ka'asrèyan alam. Canḍhi Griya panèka bâgiyân ḍâri kalompo' Canḍhi sè ècèrcèr è sabbhân wilaya Ghunong Panangghungan, sè ètandhâi kalabân konstruksi bâto bân bânnya' orientasi bân fungsi aghâma. 

## Artè Sajhârâ bân Filsafat Canḍhi Griya
Canḍhi Griya, sè èkobhur è abaḍ-abaḍ, ngajhâri nilai-nilai sajhârâ bân rohani masyarakat jhâbâ è jhâman Hindu-Buḍdhâ. akadhi Canḍhi-Canḍhi laènna sè èkennal, situs panèka èpadhâḍdhi kalabân konsep kosmologis sè ngabâsaghi obhungan antara ḍimènsi manossa bân ilahi. Istila "Griya," artèna kennengngan, nojjhuwâghi fungsi situs panèka mènangka kennengngan soccè ghâbây aktivitas aghâma. Kabâḍâ'ân Canḍhi sè èkobur ècerminanghi siklus alam oḍi' bân obâ'ân bhudhâjâ ḍâri bâkto ka bâkto. Panemmoan polè Canḍhi Griya è tengnga vegetasi alas panèka èkennèng pola panemmowan ḍâri bhân-sabbhân situs lambâ' è Jhâbâ, sè nojjhuwâghi cara faktor alam bân bâkto bisa ngabbher wârisân bhudhâjâ. Kabâḍâ'ân sè ella abit èsèmpen èbhuktèaghi katahanan nilai-nilai bhudhâjâ sanajjân èkaloppaè. Proses palastarèan situs panèka bhunten namong artèna restorasi fisik, namong jhughân revitalisasi kasadaran sajhârâ bân identitas bhudhâjâ. Mènangka bâgiyân ḍâri Komplèk ghunong Panangghungan, Canḍhi Griya èyangghep aghâdhui peran ḍâlem acara ritual, kalabân periode-periode ma'mor bân panoronan sè aropa'aghi cèrè omom ḍâri parghâmbhângan situs-situs ka'aghâma'an lambâ' è Nusantara. 

## Sombher