open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marthen Indey

**Mayor Marthen** Inḍey lahèr è tangghâl 16 Maret 1912 bân sèdhâ è tangghâl è 17 Juli 1986 panèka orèng Papua sè èsebbhut Pahlawan Nasional sareng Pamarènta Rèpublik Inḍonèsia aḍhâsar Kepotosan Presiḍen Nomor 077/TK/1993 tangghâl 14 Sèptèmber 1993, asareng ḍuwâ' orèng Papua laènna, Frans Kaisiepo bân Papare

Marthen Inḍey onèng nasionalisme bâkto bâḍâ è Tana Mèra (Ḍigul). Kalompo'na Marthen Inḍey nyaḍiyâ'aghi pemberontakan moso Bâlândhâ è Irian Bârâ' (samangkèn Papua) è ahèr bulân Ḍesember 1945. Marthen saterrossa dhâddhi angghuta Komite Inḍonèsia Mardhika è bulân Oktober 1946. È taon 1962, Marthen Inḍey rumusaghi pasukan gerilya bân abhânto nyalameddhi angghuta RPKAḌ è Irian Bârâ' è bâkto Operasi Trikora Bârâ'

Marthen Inḍey mangkat ka New York mènangka ḍelegasi Inḍonèsia è bulân Ḍesember 1962. Karir Marthen èmolaè è bâkto èpèlè mènangka angghuta Majelis Konsultatif Rakyat (MPRS) sè abâkkèllè Irian Jaya ḍâri taon 1963–1968. Marthen Inḍey jhughân atugas mènangka mayor titular bân kontroler sè èbhânto è Resiḍen Jayapura. Marthen Inḍey sèdhâ tangghâl 17 Juli 1986.

## Kaoḍi'ân awal
Marthen Inḍey lahir è Ḍoromena, Jayapura, Nugini Bâlândhâ, è tangghâl 16 Maret 1912, kalabân asma Soroway Inḍey, asma baptisânna Marthen. Ramana, orèng Onḍoafi, ènyamaè Inḍey sabellunna èbaptis kalabân nyama Habel. Bâkto ghi' kènè'na cè' èpangaroè sareng Johannes Bremer, misionaris Ambon ḍâri dhisa Calalar. Marthen Inḍey, èbhârengngè na'-kana' laènna akadhi Karel Indey, Ruban Mentanawai, Inkas Abisai, bân Naomi Apiserai, ngèbâ masa kanak-kanak è Ambon, ajhâr sareng keluarga Bremer saamponna Bremer èghântè'è sareng A. Nanuilata.

Marthen mabannya’ pangataowan bhâsa Inḍonèsia (Melayu) è bâkto penḍiḍighân SḌ è Volkschool. Na'-kana' bâkto jârèya molaè asakola SḌ è bâkto ghârigi' talonjhu' tanang kanganna bisa napa' ka kopeng kacèrra mon èpasang è attas cètagghâ. È bâkto jârèya, katerrangan bhâsa akadhi panèka langka è lowar Sumatera bân Jhâbâ. ta' akadhi sèppona, Karel Inḍey, sè nerrossaghi penḍiḍighân è Ḍepok bân OḌO (Opleiding Voor Ḍorpzonderwijzen) è Miei, Wanḍormen, bân dhâddhi ghuru è Hollanḍia, Marthen èkennal mènangka na'-kana' meller bân petualang sè ta' bisa ajhâr è kellas. Salèrana jhughân ta' senneng ḍâ' penekanan penḍiḍighân aghâma è ḍâlem penḍiḍighân maca, nolès, bân anyanyè. Namong,  Marthen lulus ḍâri sakola'an ḍistrik è taon 1926, bân nerrossaghi penḍiḍighânna è Makassar è sakola'an maritim Kweekschool voor Indische Schepelingen (KTS), lulus è taon 1932. Namong, sa'amponna ekspeḍisi pertamana è kapal 'Zevet Provincien', salèrana mele nerrossaghi penḍiḍighân ka'angghuy dhâddhi angghuta angkatan polisi. dhâddhi è taon 1934, Marthen molaè ajhâlânaghi palatèyan polisi è Sukabumi; sè èsambhât è taon 1935. È ahèrr taon sè padâ, èkèrèm ka ḍetasemen polèsi Ambon è kennengngan kalahirânna è polo Papua.

## Sombher
Bhâsa Spanyol

**Bhâsa Spanyol** ( *español*, *idioma español* ) otabâ **Kastilia** ( *castellano* ) panèka bhâsa Iberia-Roman è Spanyol, bân bhâsa katello' sè palèng bânnya' èghuna'aghi è dhunnya. Bhâsa Spanyol panèka bhâsa lu-ghâlluna ḍâri ra-kèra 500 juta orèng è dhunnya, otabâ ḍâri 600 juta orèng tamaso' orèng sè bhunten asli (menorot parkèraan taon 1999). Kabânnya'an orèng sè abhâsa Spanyol bâḍâ è Amèrika Latin.

## Parkèraan bennya'an pangangghuy
Èparkèraaghi lebbi ḍâri 437 juta orèng è dhunnya abhâsa Spanyol mènangka bhâsa aslina, sè adhâddhiyâghi bhâsa panèka aghâdhui panotor asli sè palèng bânnya' nomer ḍuwâ' è dhunnya saamponna Mandarin.

Bhâsa Spanyol panèka bhâsa resmi è Karajaan Spanyol, Guinea Khatulistiwa, bân 20 naghârâ Hispanik laènna (21 manabi tamaso' Puerto Riko mènangka naghârâ) è Amèrika Latin.

## Tata'an Bhâsa
Kabânnya'an *fitur gramatikal* bân *tipologis* bhâsa Spanyol paḍâ bân bhâsa Romawi laènna. Bhâsa Spanyol panèka bhâsa inflektif. Sistem oca' bhârâng bân oca' sèpat ḍâlem bhâsa Spanyol nojjhuaghi ḍuwâ' jennis gender bân ḍuwâ' angka, salaèn panèka, pan-bârâmpan artikel bân oca' ghântè jhughân anḍi' jenis gender netral ḍâlem bentuk tongghâl. È bhâsa Spanyol, bâḍâ 55 *konjugasi* oca' lako kalabân tello' bâkto: jhâman lambâ', jhâman samangkèn, bân sè bhâkal ḍâteng.

Bhâsa Spanyol panèka bhâsa Èropa sè lu-ghâlluna sè anḍi' *risalah gramatikal*, *Gramática de la lengua castellana*, sè ètolès è taon 1492 sareng ahli filologi *Andalusia Antonio de Nebrija*, sè bhâghi ka Ratu Isabella ḍâri Kastilia è Salamanca.

Bhidhâna ḍialèk Spanyol è Semenanjung Iberia bân è Amèrika Latin ta' patè mencolok è bhâsa baku, dhâddhi orèng sè ajhâr bhâsa baku ta' bhâkal malarat sè acaca'a sareng orèng asli ḍâri bhân-sabbhân naghârâ sè abhâsa Spanyol. Namong, è ḍâlem cem-macemma sè ta' baku, pangoca'enna, oca', bân jhughân tata bhâsana jellas anḍi' bhân-sabbhân parbhidhâ'ân sè cè' signifikanna, namong  coma ḍâlem taraf tatanto.

## Bhâsa Spanyol è Inḍonèsia
Pan-bârâmpan oca' bhâsa Spanyol jhughân ampon èsèrap dâ' bhâsa Inḍonèsia, akadhi camisa, matador, mestizo, ponco, toreador, havana, plaza, guerrilla, rumba, porno, bân fandango.

## Sombher
Bhâsa Latin

**Bhâsa Latin** ( lingua latīna , IPA : [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) panèka sala sèttong bhâsa Kuno è Jazirah Italia, sè asalla èghunaaghi sareng orèng Latin *Italic* è wilayah Latium è jhâman Romawi Kuno. Padâ bân sabâgiyân bânnya' bhâsa Eropa, bhâsa Latin panèka toron dâri bhâsa Proto-Indo-Eropa Kuno. Èkenning pangaro bhâsa Etruska bân èbâdâ'aghi dâri abjad Yunani, bhâsa Latin panèka aobâ dâddhi bhâsa Latin Italia sè samangkèn èkennal. Bhâsa Romawi modern panèka lanjutan dâri *dialek* lokal dâri bhâsa Latin sè kasar otabâ (rè-sa'arè). Bânnya' morèd, ilmuwan, bân pendèta Kristen sè fasè è bhâsa Latin. Jughân èajhâri è lembaga pangajhârân ḍâsar, menenga, bân tenggih è sabbhân dunnya.

Bhâsa Latèn pagghun dhâddhi sombher ghâbây pembentukan kosa kata anyar è bhâsa-bhâsa modèren ﬁdâri pan-bârâmpan kalowarga bhâsa, tamaso' Bhâsa Inḍonèsia, bân khusussa è dâlem taksonomi. Bhâsa Latin bân toronanna bhâsa Romawi panèka bhâsa sè ghi' èbâdâ'aghi dâri kalowarga bhâsa Semenanjung Italia. Bhâsa laènna è dâlem keluarga panèka èpanènggalè jejak è prasasti Italia awwal, namong akhèrra èpadhâddhi sèttong dâ' Latin è bâkto Republik Romawi.

Bâdâna unsur-unsur oca' lokal sè khas è dâlem karya-karya penyair Republik Romawi awwal sè jhârna' nojjhuwaghi jhâ' bhâsa sè èghunaaghi è dâlem parcakapan sabbhân arè, leluhur bhâsa Latin kasar, bâdâ tapèsa bân è bâbâna bhâsa sastra è sabbhân periode klasik Republik Romawi. È akhèr Republik Romawi, bhâsa Latin *standar* otabâ sastra tombu, sè èghâdhui dâri oca'na orèng-orèng sè èdidik, bân samangkèn èsebbhut bhâsa Latin Klasik. Bhâsa Latin sè kasar, nyatana, dhâddhi bhâsa sabbhân arè sè lebbi èkennal sè èghunaaghi è sabhân Kekaisaran Romawi. Berkat penaklukan Romawi, bhâsa Latin èpanyebbar è sabbhân Meditèrania bân Eropa Lao', bân dialek-dialek sè èghunaaghi è wilayah-wilayah panèka ècamporaghi kantos bhâsa-bhâsa lokal, akhèrra èkembhângaghi dâddhi bhâsa-bhâsa Romawi modern. Latin klasik èlang-alèng aoba kalabân toronna Kekaisaran Romawi, polana pendidikan bân arta sajân langka. Bhâsa Latin abad pertenga'an, sè èpangaro bhâsa Jèrmanik bân bhâsa proto-Romawi kantos èsambhât sareng para sarjana Pencerahan, abâdâhaghi bhâsa komunikasi, pangajhâran, bân beasiswa internasional kantos abad ka-18, è bâkto molaè èghântè'è sareng bhâsa lokal.

Bhâsa Latin panèka bhâsa sè cè' *infleksina*, kalabân tello' jenis kelamin, lèma' kantos pettong kasus oca' bhârâng, empa' konjugasi oca' lako, ennem tenses, tello' oca' ghântè pribadi, tello' modus, ḍuwâ' bângon medial, duwâ' aspèk, bân duwâ' angka.

## Bâbâthek
Tatengnger otama bhâsa Latin panèka bâdâna kasus. Bâdâ ennem kasus è bhâsa Latin:

* Ablativus
* Accusativus
* Datif
* Genitivus
* Nominatif
* Vokatif

Bâdâ duwâ' macem kasus è bhâsa Latin.

* Konjugasi
* Deklinasi

## Tata Basa Latin
Bhâsa Latin bâdâ pan-bârâmpan kellas kata benda:

# Oca' bhârang Latin
# Oca' sèpat Latin

## Sombher
Wilmar Eliaser Simandjorang

**Wilmar Eliaser Simanḍjorang** lahèr è tanggâl 11 Oktober 1954 panèka sala sèttong akaḍemisi bân birokrat sè dhâddhi Bupati Samosir sè bâḍâ è taon 2004 kantos 2005. Wilmar jhughân aktivis lingkungan sè aghâdhui peran è ḍâlem pelestarian Tase' Toba.

## nak-kanak bân Penḍiḍighân
Wilmar Eliaser Simandjorang lahèr è Samosir, Sumatera Utara, tangghâl 11 Nopèmber 1954. Wilmar molaè asakola è Sakola rakyat (setara SḌ), lulus è taon 1966. Saterrossa èterrossaghi penḍiḍighân menengah è SMP Limbong, bân lulus è taon 1966, lulus SMA Pangururân taon 1966 1972.[1]

Saellana lulus SMA Pangururan, Wilmar ngallè ka Jhâbâ Bârâ' bân nerrossaghi sakola'an tèngghi è Fakultas Ilmu Sosial bân Politik è Universitas Katolik Parahyangan è Banḍung. Wilmar Eliaser Simandjorang lulus ḍâri universitas è taon 1978 kalabân ghellâr ḍoktoranḍus.

## Alako Birokrasi
Wilmar molaè alako dhâddhi peneliti è Institut Ilmu Inḍonesia è taon 1979. Wilmar Eliaser Simandjorang  coma alako dhâddhi peneliti sataon bân èpaèlang è taon 1980. Taon jâriya, Wilmar molaè alako è Kementerian Perinḍustrian bân ètugasaghi dhâddhi Staf Khusus Sosioekonomi è Asahan Project Ḍevelopment Authority. Wilmar jhughân atugas dhâddhi Instruktur Peḍoman Pelaksanaan Pancasila è Bhâdhân Pembangunan Penḍiḍighâan Peḍoman Pelaksanaan Pancasila Provinsi Jakarta kantos taon 1989.

Saellana empa' taon asareng otoritas, Wilmar abâli ka Jakarta bân alako dhâddhi karyawan è Biro Pengumpulan bân Analisis Ḍata kantos taon 1990. Saellana jâriya, Wilmar dhâddhi Kapala Pusat Pelatèyan Inḍustri Sumatera ḍâjâh è Meḍân.

Wilmar kalowar ḍâri Kementerian Perinḍustrian è taon 2000 bân apinâa ḍâ' pamarènta Kabupaten Toba Samosir sè ghi' bhuru èbentuk dhâddhi Kapala Bhâdhân Pembangunan Ḍaerah (Bappeḍa). E bâkto Wilmar Eliaser Simandjorang dhâddhi Kapala Bappeḍa, sala sèttong masalah sè ètangghung Wilmar panèka kerrèng è pan-bârâmpan songay è Pulo Samosir, sè aghâbây malarat kaangghuy ngèmbangaghi salurân irigasi teknis. Simanjorang lajhu arencana'aghi proyek percontohan ghâbây pertanian hortikultura kalabân sistem irigasi tètès, sè awalla èghâbây ghâbây bhâbâng. Alternatif laèn sè èusulaghâghi sareng Wilmar panèka aghâdhui lèmbung otabâ waduk alami (embung) dhâddhi sumbher aèng.

## Sombher
Puisi

**Puisi** otabâ **guritan** panèka sala sèttong macem karya sastra sè gaya bhâsana ètantowaghi sareng irama, rima, bân sosonan bhâris bân bait. Puisi ètolès ngangghuy bhâsa sè teppa' bân pèlèyan oca' sè teppa', saèngghâna nambâi kasadaran orèng ḍâ' pangalaman bân aberri' saotan khusus lèbât sosonan munyè, irama, bân artè khusus. Puisi nganḍung sadhâjâ unsur sastra ḍâlem tolèsanna. Parkembhângan bân obâ'ân bhângon, bân jhughân èssèna è ḍâlem puisi salanjangnga noro'è parkembhângan rassa, obâ'ân *konsep estetika*, bân kamajhuwân *intelektual* manossa. Puisi ngongkappaghi pèkkèran sè pangaro ḍâ' rassa bân maèlang *imajinasi* ḍâri panca indra ḍâlem sosonan sè berirama.

## Dhâsar Maca Puisi
Maca puisi aghâdhui dhâsar  sè penting sè tamaso' vokal, olah musikal, olah sukma, mimik (abâssena muwwa), ghulina bhâdhân, bân pangataowan sastra. Sa'amponna dhâsar-dhâsar panèka èkowasaè, saterrossa panèka proses pamaca'an. Maca puisi parlo èpèrhatiaghi ḍâ' pan-bârâmpan ondhâghân è attas: maca ḍâlem atè kalabân tojjhuwân ka'angghuy ngarghâi puisi, maca kalabân sowara sè nyarèng kalabân merhatèyaghi ḍâ' kakowadhân vokal, tempo, timbre, interpolasi, rima, irama, bân diksi, maca saccara kritis, bân puitis.

### Ghulih
Ghulina bhâdhân è ḍâlem maca puisi tamaso' *ekspresi* bân *mimik*, gestur, bân *pantomimik*. Ekspresi panèka rassa sè èsampayaghi lèbât puisi, manabi mimik panèka ghulina mowana. Gestur panèka ghâlimpo' tanang bân soko bâkto maca puisi, ècocokkaghi ḍâ' essena. Sabâtara, pantomimik panèka camporan ḍâri ekspresi mowana bân ghulina bhâdhân.

### Vokal
Vokal otabâ sowara, è dâlem maca puisi èbâgi ḍâ' artikulasi, intonasi, tempo, kakowadhân, bân volume sowara:

# Artikulasi panèka kateppa'an è ḍâlem ngoca'aghi oca'. Kajellasan artikulasi è ḍâlem maca puisi panèka parlo kaangghuy ngoca'aghi vokal bân konsonan.
# Intonasi panèka tèngghi otabâ renḍâ nada neng kalèmat sè abherri' panekkanan ḍâ' oca'-oca' tatanto.

## Sombher
Pakubuwana I

**Sri Susuhunan Pakubuwana I** (Jhâbâ: ꦥꦏꦸꦧꦸꦮꦤ꧇꧑꧇, pakubuwana sèttong, jhughân èkenal kalabân Sunan Ngalaga otabâ Pangeran Puger; lahèr è Plereḍ, Mataram taon 1648, sèdhâ è kartasura, mataram è tangghâl 22 Pèbruari 1719) panèka susuhunan mataram sè kapèng petto' ḍâri Mataram sè marènta è antara taon 1704 kantos 1719. Salèrana panèka paman Amangkurat III bân aghântè ponakanna mènangka sunan ngangghuy ghellâr anyar mongghu ghâlimpo'na, ghellâr Pakubuwana. Kabânnya’an babaḍ Jhâbâ (babad) aghâmbâraghi salèrana mènangka pangobasa sè bijaksana tor rajâ. Salastarèna sèdhâ, pottrana aghântè kalabân jhujhur kalabân ghellâr Amangkurat IV.

## ghâris katoronan
Sunan Pakubuwana I, otabâ Pangeran Puger ḍibuḍina kalabân nyama lahèr Raḍen Mas Ḍarajat. Salèrana pottrana Amangkurat I bân ponakanna Sultan Agung. Ramana iyâ ariya rato Mataram sè nomer empa’. Pangeran Puger èlahèrraghi ḍâri rato sè kaduwâ', Rato Wetan. Rato Wetan asalla ḍâri kalowarga Kajoran toronanna Pajang.

Pangeran Puger perna èangkat mènangka pangeran mahkota (aḍipati anom) bâkto bâḍâ konflik antara ramana, Amangkurat I, bân Raḍen Mas Rahmat (saterrossa èjhuluk Amangkurat II). Raḍen Mas Rahmat panèka tarètan sataretan Pangeran Puger, èlahèrraghi ḍâri Rato Kulon (rato lughâllu Amangkurat I). Amangkurat kaula mokka’ ghellâr potra mahkotana Raḍen Mas Rahmat pas ebâghi ḍa’ Raḍen Mas Ḍarajat. Nangeng, nalèka kalowarga Kajoran èpangghi aḍukung pemberontakan Trunajaya è taon 1674, Amangkurat I ḍung-kaḍung nyabut ghèllâr pangeran mahkota (aḍipati anom) Raḍen Mas Darajat.

## Ajaga Plereḍ
Puncakna pemberontaghân Trunajaya kadhâddhiyân è taon 1677. Pangeran Madhurâ alampa'aghi serrangan massal ka ibukota Kesultanan Mataram, sè bâḍâ è Istana Plereḍ. Amangkurat I buru ka bârâ' bân ètugasaghi ka Radḍen Mas Rahmat (aḍipati anom) ka'angghuy nyekkennè karaton. Tapè, Raḍen Mas Rahmat ta’ kasokan bân mèlè bhuru abhâreng. Pangeran Puger saterrossa tampel è kennengnganna alè'na ka'angghuy abhuktèaghi ka ramana jhâ' ta' kabbhi angghuta kalowarga Kajoran tanoro' è dâlem pemberontakan Trunajaya.

È bâkto pasukan Trunajaya ḍâpa’ ka Karaton Plereḍ, pasukan Amangkurat I ampon buru. Pangeran Puger aperrang moso rèng-orèng rowa. Tape, kakowadhânna moso talèbat rajâna. Èpaksa buru ka kampong Jenar. E ḍissa’ Pangeran Puger maddhek karaton anyar sè anyama Karaton Purwakanḍa. Sri Susuhunan Pakubuwana I anyata'aghi dhibi'na rato, ngala' ghellâr *Susuhunan ing Ngalaga*, salastarèna èkennal kalabân *Sunan Ngalaga*.

## Sombher
Pakubuwana II

**Sri Susuhunan Pakubuwana II** aksara Jhâbâ: ꦥꦏꦸꦧꦸꦮꦤ꧇꧒꧇, Pakubuwana Kapindho, lit. 'Pakubuwana ḍuwâ', èkennal jhughân kalabân Sunan Kombul, lahèr è tangghâl 8 Ḍesember 1711 tor sèdhâ è tangghâl 20 Ḍesember 1999 èngghi panèka Susuhunan kasanga' ḍâri Mataram sè marènta molaè taon 1726–1742 bân dhâddhi Susuhunan Surakarta sè lu-ghâllu sè marènta molaè taon 1745–1749, samarèna pemberontakan Amangkurat V. Salerana jhughân tarètan wa' towa'an ḍâri Pangeran Mangkubumi (saterrossa èjhuluk Hamengkubuwana I) bân paman ḍâri Pangeran Samber Sambernyawa (gelluran Mangkubuwana Mangkura).

## Ghâris ketoronan
Sunan Pakubuwana II, otabâ Sunan Kumbul, sè asma aslina Raḍen Mas Prabasuyasa, panèka pottrana Amangkurat IV sareng Ratu Amangkurat (GKR Kencana), otabâ Ratu Mas Kaḍipaten, konsor toronan ḍâri Sunan Kuḍus. èlahèrraghi è tangghâl 8 Ḍesember 1711.

Raḍen Mas Prabasuyasa ngangka' tahta mènangka Pakubuwana II è tangghâl 15 Agustus 1726, è omorra 15 taon. Polana ghi' ngodâ, pan-bârâmpan tokoh karaton aperrang ka'angghuy pangaro. Pongghâbâ karaton èbâgi dhaddhi ḍuwa’ kalompo’: se ramah ḍa’ VOC, èpimpin Rato Amangkurat (ebhu suri), ban se anti-VOC, èpimpin Patih Cakrajaya.

## Pamarènta

#### Èyojâh ḍâri Kartasura
Cakraningrat IV, bupati Madhurâ Bârâ', panèka èpar ḍâri Pakubuwana II, namong èkabâjhi'i ka pamarènta'anna sè korupsi. Salèrana nabâr kaangghuy abhânto VOC kalabân ghântè bhântowan è ḍâlem pâmèsa'an ḍâri Mataram. VOC jellas narèma tabârân sè aghudhâ.

Kabâdâ'ân aoba. Pemberontak Tionghoa sè èpimpin Sunan Kuning kala. Pakubuwana II kasta la amoso bân VOC sè mangken aghâdhuwân kakobasa’an, èbhânto sareng Madhurâ. Perḍamaian èpadhâddhi. Kapten Baron von Hohendorff ḍâtâng ka Kartasura è bulân Maret 1742 mènangka bâkkèl ḍâri VOC bân nanḍatangani parjhânjhiân perḍamaian sareng Pakubuwana II.

Parjhânjhiân perḍamaian panèka aghâbây para pemberontak pegghel. Reng-oreng jariya madhâddhi rato anyar, iyâ arèya Raḍen Mas Garendi, mènangka Amangkurat V (jhughân èkennal kalaban nyama Sunan Kuning polana mimpin orèng-orèng sè kole’na koneng). Amangkurat V panèka ponakanna Amangkurat III sè ghi' ngodâ. Kabânnya'an pemberontak kabânnya'an bânni orèng Cèna polè, namong sajân bânnya' orèng asli Jhâbâ sè anti-VOC noro' pemberontakan.

Tangghâl 18 Junè 1742, Patih Natakusuma ètangkep sareng VOC atas pârminta'an Pakubuwono II. Patih Natakusuma ètangkep èsangka ros-terrosan akomplot sareng pasukan pemberontak sè epimpin Sunan Kuning. Saellana jâriya èbuwang ka Sri Lanka sareng VOC. Hal ka'ḍinto aghâbây para pemberontak pegghel, sè akhèrra aghâbây serrangan ka Kartasura.

## Sombher
Pakubuwana III

**Sri Susuhunan Pakubuwana III** (bhâsa Jhâbâ: ꦥꦏꦸꦧꦸꦮꦤ꧇꧓꧇, translit. Pakubuwana Katello', lit. 'Pakubuwana tello' lahèr è tangghâl  24 Pèbruari 1732 bân sèdhâ 26 September 1788 panèka susuhan sè kaḍuwâ' ḍâri Surakarta sè marènta molaè taon 1747-1788.

## Carèta oḍi'
Sunan Pakubuwana III, sè asma aslina Raḍen Mas Suryaḍi, panèka pottrana Pakubuwana II, èlahèrraghi ḍâri Permaisuri GKR Hemas pottrana Pangeran Purbaya Lamongan (pottrana Pakubuwana I).

Pakubuwana III ongghâ ka tahta è tangghâl 15 Ḍesember 1749, aghântè'è ramana sè sakè' para' sara. Salèrana èangka' rato sareng Baron von Hohendorff, kalabân wasiat Pakubuwana II ḍa’ salerana, ka'angguy ngangka'  Raḍen Mas Suryaḍi mènangka rato saterrossa.

## Pamberontaghân

#### Perlabânan Pangèran Mangkubumi
Pakubuwana III, è bâkto dhâddhi rato, ngadhep ka pemberontaghân è bâkto pamarenta'anna ramana. Pemberontaghân panèka èpimpin sareng pamanna, Pangeran Mangkubumi, è taon 1746. Para pemberontak ampon ngangka' Pangeran Mangkubumi mènangka Pakubuwana III bân Pangeran Sambernyawa mènangka perḍana menterina è tangghâl 12 Ḍesember 1749, è bèntènga.

È taon 1752, èmolaè bellâ antara Pangeran Mangkubumi bân Pangeran Sambernyawa. moso Bâlândhâ Hinḍia Tèmor (VOC) langsong èpatabâr perdamaian ḍâ’ Pangeran Mangkubumi.

Bhâ' rembhâk ka'ḍinto èlakonè bân ahèrra èsapakataghi bân èsambhât kalabân Perjanjian Giyanti è tangghâl 13 Pèbruari 1755. Parjhanjhiân panèka ngakoè kaḍaulatan Pangeran Mangkubumi mènangka rato, sè marènta satengnga ḍâri wilaya Pakubuwana III. Sabellunna, Pangeran Mangkubumi ampon ènyata'aghi jhâ' dhibi'na susuhunan (atasan sè palèng tègghi) bân negghu' ghellâr Pakubuwana III è wilayah Kabanaran, katèppa'an kalabân paresmian Raḍen Mas Suryadi mènangka Pakubuwana III.

Adhasar ḍâ’ kasaroju’anna, Pangeran Mangkubumi ta’ èbâghi aghuna’agi ghellâr susuhunan. Tangghâl 23 Sèptèmber 1754, akhèrra ètetep aghi  memoranḍum kasaroju'ân sè anyata'aghi jhâ' Pangeran Mangkubumi bhâkal aghuna'aghi ghellâr sultan, Hamengkubuwana I, bân maddhek karaja'an anyar sè èsebbhut Kesultanan Yogyakarta.

Saterrossa, karaja'an se epimpin Hamengkubuwana I ènyamaè Kesultanan Ngayogyakarta Haḍiningrat, dhinèng karaja'an sè èpimpin Pakubuwana III ènyamaè Sunanate Haḍiningrat Sorakarta.

### Perlabânan Pangeran Sambernyawa
Saellana Parjhânjhiân Giyanti, Pangeran Sambernyawa aromasa èkhianati sareng Pangeran Mangkubumi. salèrana akhèrra dhâddhi mosona Pakubuwana III bân Hamengkubuwana I. Perlabânan Pangeran Sambernyawa molaè lèmpo, bân akhèrra pasra bân saroju' ka'angghuy arunḍingan sareng Kompeni Hinḍia Bâlândhâ (VOC) è taon 1756.

## Sombher
Soeharto Sastrosoeyoso

Mayor Jènḍeral TNI (Titulèr) Ḍr. r. H. Raḍen **Soeharto Sastrosoeyoso**  (24 Desember 1908–30 Nopèmber 2000) panèka ḍokter Indonesia sè aropaaghi sala sèttong pendiri Asosiasi Ḍokter Indonesia, mantan menteri sè atugas è bâkto Ḍemokrasi Terbimbing ḍâri taon 1959–1966, bân ḍokter pribaḍina Presiden Republik Indonesia sè partama, Sukarno . 

## '''Pânḍiḍighân'''

* Europese Lagere School (ELS) Solo bân Madiun.
* Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO) Madiun, lulus  16 mei 1925.
* Algemeene Middelbare School (AMS) B è Yogyakarta, lulus 16 Mei 1928.
* Fakultas Medica Bataviensis, Jakarta Medical College (STK); Gelar seni (ḍokter), 25 Mei 1935.
* Asisten STK kantos tangghâl 1 Januari 1937 ; è bâkto asar bân malem maghâng è poliklinik umum bân klinik bersalin “Pasar Senen” sè èpimpin  Ḍr. Tumbelaka, Insp. DVG bân ḍokter senior sè apraktèk keḍokteran kâlowarga akaḍhi Ḍr. Latip, Ḍr. Kayadu, Ḍr. Tehupeiory bân Ḍr. Sugiri.
* Ollè gelar ilmiah Medicinae Ḍoctorem (Ḍoktor) ḍâri Fakultas Meḍica Bataviensis; gelar panèka èghâbây pertama kalèna kaangghuy èparèngaghi ka alumni (14 April 1937).

## '''Pangghâbây'''

### Sabellunna Merḍhika kantos Perioḍe Ḍemokrasi Liberal

* 1937-1942 : ngator praktèk keḍokteran kâlowarga (huisarts), sarta maḍḍek bân ngator klinik bersalin kènè' è paviliun Kramat 128.
* 1942-1945 : Pagghun apraktèk; ḍhâḍḍhi ḍokter pribaḍina Bung Karno bân Bung Hatta.
** Bung Karno aparèng tugas mimpin bâgiyân Kesehatan Pusat Kekuatan Rakyat (POETERA), è bâbâna pimpinan Empa’ sârangkai, èngghi panèka Bung Karno, Bung Hatta, Ki Hajar Dewantara, sareng KH Mansyur.
** Bung Hatta, mènangka Kepala Kantor Penasehat Gunseikanbu, ètugasaghi kaangghuy apareng layanan kâsehaḍhân ghâbây calon karyawan bân karyawan Pangreh Praja è sa-Jhâbâ sè teppa'na èlatè è Jakarta, bân jhughân aberri' layanan kâsehaḍhân ghâbây sopir bècak, sè è bâkto jârèya bânnya'na 6.000-7.000 orèng.

## Sombher
Pakubuwana V

**Sri Susuhunan Pakubuwana V** segghut èsebbhut PB V lahèr è tangghâl 13 Ḍèsèmber 1784 bân sèdha 5 Sèptèmber 1823 panèka susuhunan sè kapèng empa' è Surakarta, marènta molaè taon 1820 kantos 1823.

## carèta Oḍi'
Sunan Pakubuwana V, sè asma aslina Raḍen Mas Sugandi panèka pottrana Pakubuwana IV, kalahèran Rato KRAy. Hanḍaya (sa'ampona sèdhâ GKR. Pakubuwana, potrè Aḍipati Cakraningrat Madhura Bârâ'. Salèrana ongghâ ka tahta è tangghâl 10 Februari 1820, bâllu' arè sa'amponna ramana sèdha.

Pakubuwana V jhughân èkennal kalabân nyama Sinuhun Ngabehi otabâ Sunan Sugih, sè artena "orèng sè sogi arta bân kakobâsa'an gaib." Salèrana perna aghâbây kerrès kalabân tanganga dhibi' sè ènyama Kyai Kaget, sè èghâbây dâri rèkarèna ebbom posaka Kyai Guntur Geni è bâkto pemberontaghân Geger Pacinan, otabâ pemberontakan Cèna, è taon 1740.

Pakubuwana V jhughân marenta'aghi kalabân ètolesaghina Serat Centhini (sè èsebbhut "Serikat Centhini"), èbâdâ'aghi ḍâri pangalaman pribaḍina è bâkto marènta mènangka Aḍipati Anom.bân sè dhâddhi ghuru tolèssa èngghi panèka Raḍen Ngabehi Ranggasutrasna

Serat ka'dinto bânnya' èkasennengngè kantos karya panèka kalowar è bânnya' versi. Bâḍâ paleng sakonè'na 12 versi Serat Centhini, bân jârèya cokop ka'angghuy nojjhuaghi kelassa. Ruang lingkupbhâ lèbâr. panèka notobi sadhâjâna. Bânnè namong sastra otabâ seni, namong jhughân adhât, obhât-obhâtdhân, kakanan bân ènomman (samangkèn èsebbhut kuliner), pangataowan parkara kèban, tombuwân, aghâma, jhâjhârbâ'ân, bân jhughân parkara sèks. panèka parkara sè èka'dhimma Serat Centhini èkennal è bânnya' orèng. Sabab Serat Centhini aropa’agi settong karya sastra Jhâbâ e jaman ghâpanèka, se abahas terros-terrosan parkara seks. Ḍeskripsina bânnè namong verbal namong kadhâddhiyân liar. È Serat Centhini, jhughân ècarèta'aghi cara seks ḍubur bân praktek homoseksual èlampa'aghi. Bân jhughân, seks massal,... È bâgiyân-bâgiyân sè akaè' sareng seks, èjhâbâr'aghi jhâ' Pakubuwana V dhibi' sè campur tangan, sè nolès langsung. hal ka'ḍinto èlampa'aghi sa'amponna tello' pangarang èangghep ta' memuaskan. bân ta' cokop jellas. korang mak nyus, ca’epon almarhum Prof. Dr. Umar Kayam (se saterrossa e tèru otaba epopuler aghi sareng ahli kuliner Bonḍan Winarno).

Pakubuwana V namong marènta tello taon. Sèdhâ è tangghâl 5 Sèptèmber 1823. Panggantèna saterrossa èngghi panèka pottrana, Pakubuwana VI. Namong, salèrana anḍi' naib sè jhubâ', è buwâng bân sèdhâ è Ambon polana abhâreng Pangeran Ḍiponegoro bân nyerrang Bâlândhâ.

## Sombher
Pakubuwana VII

**Sri Susuhunan Pakubuwana VII** sègghut èsebbhut PB VII lahèr è tangghâl  28 Juli 1796 bân sèdhâ è tangghâl 10 Mei 1858, panèka Susuhunan sè kapèng ennem è Surakarta, marènta molaè taon 1830 kantos 1858.

## pamarenta'an
Nyamana sè saongguna ènggi paneka Raḍen Mas Malikis Solikin, pottrana Pakubuwana IV, kalahèran ḍâri rajina Raḍen Ayu Sukaptinah, jhughân èkennal sareng Ratu Kencanawungu. Mènangka orèng seppo, salèrana negghu’ ghellâr KGPH Purubaya.

Pakubuwana VII onggha tahta è tanggal 14 Juni 1830, aghântè ponakanna, Pakubuwana VI, sè èbuwâng ka Ambon sareng Bâlândhâ. E bâkto jâriya, Perrang Ḍiponegoro ghi' bhuru marè. Pamarenta'an Pakubuwana VII relatif aman èbhândhingaghi sareng para rato sabellunna. Taḍâ' pemberontakan fisik sè rajeh sè èlakoni sa'amponna Pangèran Ḍiponegoro. maskèpon bâdhâ, namong pemberontaghân kènè' sè ta' pas cè' agânggu ḍâ' ka stabilitas karakton.

Lingkungan sè tennang panèka nyotok tombunah aktivitas sastra sè rajeh è ḍâlem lingkungan karaton. Jhâman pamarènta'an Pakubuwana VII èangghep ponca kasuksèsân sastra è Kesultanan Surakarta, kalabân penyair aghung Ranggawarsita mènangka peloporra. Sabâgiyân bânnya' karya Ranggawarsita èhasèlaghi è bâkto panèka. Hubungan antara rato sareng penyair jhughân ekoca’ ampon sanget harmonis.

Gubernur jenḍeral è masa ka'ḍinto engghi panèka P. merkus, Jan cournelis Reijinst, Jan Jacob Rochussen, A.J. Duymaer van Twist, Charles Ferdinand Pahud.

Pakubuwana VII jhughân mabâdâhaghi unḍang-unḍang sè èberlakuaghi ḍâ' daerah-daerah jhâu è naghârâ, sè èsebbhut Anggèr-Anggèr Nagari. Salaèn jârèya, è bâkto pamarenta'anna, Pranata Malang  versi Kasunanan sè èmaksoḍ ka'angghuy dhâddhi pedoman lakoh ghâbây para rèng-orèng tanih bân rèng-orèng sè bâḍâ è ḍâlem proḍuksi pertanian. Pranata Malang versi Kasunanan panèka èangghep bânnya' sareng para rèng tanih è wilayah Mataraman kantos èkennalaghi program intensifikasi pertanian è awâl taon 1970-an.

Pamarenta'anna marè kalabân sèdhâna Sri Susuhunan Pakubuwana VII. sèdha è surakarta kalabân omor 61 taon bân sèdhâna è tangghâl 10 mei 1858. karana Sri Susuhunan Pakubuwana VII panèka ta' èparèngè potrah bân polana ta' anḍi' ahli waris, Pakubuwana VII èghântè'è sareng kakak sè lebbi towa (dâri laèn ebhu), Pakubuwana VIII, sè naèk tahta è omorra 69 taon.

## Sombher
Pakubuwana VIII

**Sri Susuhunan Pakubuwana VIII** (segghut èsebbut PB VIII lahèr è tangghâl 20 April 1789 bân sèdhâ è tangghâl 28 Ḍesember 1861) panèka Susuhunan sè kapèng petto' Surakarta, sè marènta molaè taon 1858 kantos taon 1861. Asmana sè saongghuna Gusti Raḍen Mas Kuseini, pottrana Pakubuwana IV sè èlahèrraghi sareng selir KRAy. Rantansari pottrana R.Ng. Jayakartika, a Surakarta minister.

## Pamarènta'an
Pakubuwana VIII ongghâ ka tahta è tangghâl 17 Agustus 1858, aghântè ale'na sè ghi' ngodâ (laèn èbhu), Pakubuwana VII, sè la sèdhâ sabulan sabellunna. Pakubuwana VIII ongghâ tahta è omor 69 taon, polana ta' anḍi' ahli waris. salèrana panèka rato sè partama ḍâri ḍinasti Mataram sè ta' ngalakonè poligami. Salanjangnga odhi’na, Pakubuwana VIII coma akabin sakalèyan, artena namong anḍi’ bine settong. M. Hariwijaya, è ḍâlem “Ngono ya Ngono ning Aja Ngono: *Tafsir Deskriptif Filsafat & Kearifan Jawa*,” nolès jhâ' Pakubuwana VIII panèka rato Mataram sè partama sè ta' ajhâlânaghi poligami (hlm. 29). Pakubuwana VIII sèttong-sèttongna binèna panèka Raḍen Ayu Ngaisah, pottrana Pangeran Purbanegara, sè mareènta Keḍiri (Joko Darmawan, “Mengingat Budaya Nasional: Trah Raja-raja Mataram di Tanah Jawa,” 2017: 40). Purbanegara panèka pottrana Mangkunegara I (Raḍen Mas Saiḍ) ḍâri Kabupaten Mangkunegaran, ḍinasti Mataram se kapeng tello’, salaèn ḍâri kasunanan surakarta b`an kasultanan Yogyakarta. 

Andi' binè namong sèttong saongghuna ta' biasa ka'angghuy para rato Jhâbâ ḍâri ḍinasti Mataram, khusussâ è Kasunanan Sorâkarta. Para pangobâsâ sè marenta è puncak tahta Solo salanjhangnga andḍi' binè lebbi ḍâri sèttong, èngghi panèka rato bân pan-bârâmpan selir.

Akadhi sè ètolès Bibit Suprapto è "Liku-liku Poligami" (1990), bânnya' rato-rato Islam è Jhâbâ bân è lowar Jhâbâ sè ajhâlânaghi poligami, akadhi para rato sabellunna. Maske patih bân pejabat karaton jhughân anḍi' binè bânnya', kadhâddhiyân lebbi ḍâri empa' (hlm. 118).

Hal ka'dinto bhidhâh dâri bhân-sabbhân katantowan dâri sè umum è antarana orèng biyasa. Orèng tanè Jhâbâ, contona akadhi sè ètolès è "Menuju Ḍemokrasi: Politik Inḍonesia ḍalam Perspektif Sejarah* karya Baskara T. Warḍaya (2001), ètafsirraghi lakè binè paḍâ dh~râjhâddhâ karana kaḍuwâ'na ngasèlaghi hasèlla, èngghi panèka lèbât buruh è sabâ otabâ è talon (hlm. 47). 

Jhâman pamarenta'anna abiddhâ tello taon kantos sèdhâ, dhaddhi pangowâsâ se palèng panḍâ' e Surakarta. Pakubuwana VIII èghântè sareng pottrana Pakubuwana VI dhâddhi Susuhunan Surâkarta salastarèna, sè èparèngè ghellâr Pakubuwana

## Sombher
Pakubuwana IX

**Sri Susuhunan Pakubuwana IX** segghut èsebbhut PB IX èngghi panèka lahè neng è tangghâl 22 Ḍèsèmber 1830 bân sèdhâ tangghâl 16 Maret 1893 panèka Susuhunan Surakarta sè marènta ḍâri taon 1861 kantos taon 1893.

## Pamarenta'an
Nyama aslina Gusti Raḍen Mas Ḍuksina pottrana Pakubuwana VI. Gusti Raḍen Mas Ḍuksina ghi' bâḍâ è tabu'na èbhuna bâkto ramana èbuwang ka Ambon sareng orèng Bâlândhâ polana aḍukung pemberontakan Pangèran Ḍiponegoro. Salèrana lahèr tangghâl 22 Ḍesember 1830. Sa'amponna dhibâsa, Raḍen Mas Ḍuksina ollè ghellâr KGPH. Prabuwijaya.

Pakubuwana IX ongghâtahta, aghântè Pakubuwana VIII (paman ramana) è tangghâl 30 Ḍesember 1861. Pamarenta'anna èghambharaghi bânnya' sareng Ranggawarsita è ḍâlem karya sastrana, contona è Serat Kalatiḍa.

Hubungan antara Pakubuwana IX bân Ranggawarsita ta' patè saè polana fitnah Bâlândhâ jhâ' Mas Pajangswara (ramana Ranggaversita, jhuru tolès karaton) ampon mokka' rahasia aliansi antara Pakubuwana VI bân Pangeran ḍiponegoro. Hasèlla, Pakubuwana VI èbuwang ka Ambon. Hal ka’ḍinto adhâddiyâghi Pakubuwana IX bâjhi' ka kalowargana Mas Pajangswara, sanaos jhuru tolès ka’ḍissa’ èpangghi matè è penjara Bâlândhâ samarèna èsèksa.

Ranggawarsita dhibi’ nyoba’ mabeccè’ hubunganna ban rato kalabân ngatorraghi naskah Serat Cemporet. È bakto jâriya Ranggawarsita ampon maso' omor sè seppo. Salèrana nyareta'aghi ta' nyamanna lèbat Serat Kalatiḍa, karyana sè cè' èkasennengi.

È Serat Kalatiḍa, Ranggawarsita mojhi Pakubuwana IX mènangka rato sè bijaksana, namong èkalèlènngi sareng para pongghâbâ sè senneng ngaddhu bân èghâdhui kaontongan pribaḍi. Gusti Raḍen Mas Ḍuksina nyebbhut jhâmân kasebbhut mènangka "Jhâmân Ghileh."

Pakubuwana IX anḍi' ḍuwâ' binèh, GKR, Pakubuwana, bân GKR. Maḍuretna, ban ebherkadhi 57 potra lake’ bine’. È jhaman pamarènta'an Pakubuwana IX, Kesultanan Surâkarta ngalami kamajuân sè cè' ceppètdhâ. Bânnya' struktur fisik Karaton Surâkarta sè èpabeccè'polè, akadhi Siti Hinggil, Pangghung Sangga Buwana, bân laènna, sè madhâddhiyâghi èjhuluk Sinuhun Bangun Kedhaton. Mènangka rato, Pakubuwana IX jhughân aktif nolès karya sastra, è antarana Serat Wulang Putri, Serat Jayeng Sastra, Serat Menak Cèna, Serat Wirayatna, bân pan-bârâmpan serat laènna.

Pamarènta'an Pakubuwana IX abiddhâ 32 taon bân èsambhut kalabân kamatèanna è tangghâl 16 Maret 1893. Salèrana èghântè'è sareng pottrana mènangka rato salastarèna è Kesultanan Surakarta, kalabân ghellâr Pakubuwana X.

## Pangarhâ'ân ḍâri Vatikan
SISKS Pakubuwana IX memperoleh Pangarhâ'ân aropa Kalong Salib ḍari Vatikan Karana kepedulianna ḍâ' ka Umat Katolik è jhâman ghânèka.

## Sombher
Pakubuwana XI

**Sri Susuhunan Pakubuwana X**I segghut èsebbhut PB XI; lâhè è tagghâl  1 Pèbruari 1886 bân sèdhâ è tangghâl 1 Junè 1945 panèka Susuhunan Surakarta sè marènta ḍâri taon 1939 kantos 1945.

## Sajhârâ Pamarènta'an
Nyamana sè asli Raḍen Mas Ontoseno. Salèrana pottra sarèyang ḍâri Pakubuwana X ban gunḍikghâ, KRAy. Manḍayaretna. Salèrana lahèr è arè Sennin kalèbun, 1 Pèbruari 1886, bân è bâkto la towa èberri'i ghèllâr KGPH. Hangabehi. Salèrana ongghâ ka tahta mènangka Pakubuwana XI è tangghâl 26 April 1939.

Palantikghân KGPH. Hangabehi ka Pakubuwana XI bânnè ta' kalabân konflik. Pakubuwana X condhung lebbi senneng KGPH. Kusumayuda (GRM. Abimanyu), ale'na Hangabehi, ka'angghuy aghânte'e. Salaèn jâriya, è mata pamarèntah Hinḍia Bâlândhâ, Kusumayuda èangghep mènangka orèng bhângsawan Jhâbâ kalabân kepribadian sè kowat, manḍiri bân minat ḍâ' hal kapèssèan bân aḍministrasi karaton. è laen kennengan, kaḍuḍukan Hangabehi jhugan sanget kowat, napapole kalabân sokonganna kabannya’an elit karaton se anti Bâlândhâ. Pakubuwana X dhibi' anḍi' pottra lake' bân binè' lebbi ḍâri 60 orèng. masalah sè aghânjhel panèka Pakubuwana X ta' anḍi' ana' lalakè' dèri ḍuwâ' binèna. Duwâ' pottrana Pakubuwana X sè sareyang, Hangabehi bân Kusumayuda, èlahèrraghi lèbât selir. Saongghuna, è taon 1898, Pakubuwana X ampon anḍi' maksod ngangka'a Kusumayuḍa mènangka pangeran mahkota, sanajjân ghi' ngoḍâ 40 arè ḍâri Hangabehi. Akherra, Pakubuwana X èlang pangaterrona bân mele Hangabehi mènangka ahli waris tahta.

Hangabehi pas èparèng pan-bârâmpan jabatdhân penting, è antarana atugas mènangka Weḍana Tengen (jabatan sè paḍâ sareng Pangageng Putra Sentana), bân ollè kaparcajâ'ân ḍâri sesoeratman, atugas mènangka bâkkèl Katowa Raaḍ Nagari, ḍewan penasehat karajaan. Hangabehi jhughân èkèrèm sareng Pakubuwana X ka'angghuy haḍèr è ulang taon ka 25 taon ongghâna Rato Wilhelmina è tahta è Bâlândhâ è taon 1923.

E ahèr bulan Nopèmber 1938, Pakubuwana X sakè' sara bân matè è bulân Pèbruari 1939. kalabân saran ḍâri Ḍen Haag, Gubernur Jenḍeral A.W.L. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer èpèlè KGPH. Hangabehi ka'angghuy aghânte ramana dhaddhi Pakubuwana XI. Pangangkatanna Hangabehi etoro’è kontrak politik se makorang kakobasa’anna susuhunan. Kontrak politik ènyata'aghi jhâ' Hangabehi bisa èpaèlang ḍâri jabatanna manabi ta' alaksana'aghi kawajibanna akadhi sè ènyata'aghi è kontrak politik, bân jhughân tamaso' èpotong drastis ḍâ' anggaran karaton.

## Sombher
Pakubuwana XIII

**Sri Susuhunan Pakubuwana XIII** (esingkat PB XIII, Bhâsâ Jhâbâ: ꦯꦿꦶꦯꦸꦱꦸꦲꦸꦤ꧀ꦤꦤꦀꦑꦸꦨꦸꦟꦟꦥꦶꦁꦠꦶꦶꦮꦼꦱꦱe lahèr è tangghâl 28 Juni bân matè 28 Juni 2025 panèka Susuhunan kaḍubellâs Surakarta sè marènta molaè taon 2004 kantos shèdhâ è taon 2025. Ghellâr Pakubuwana XIII èmolaèna èklaim sareng ḍuwâ' partai, sa'amponna sèdhâ Susuhunan Pakubuwana XII ta' anḍi' pangeran sè jhârna' polana ta' anḍi' rajina, maka ḍuwâ' pottrana Pakubuwana XII salèng èkennal bhân-sabbhân tahtana ramana.

Pottrana se sarèyang, KGPH. Hangabehi, èangka' pangobâsa karaton sareng kalowarga, sareng KGPH. Tejowulan ambu dâri karaton; kaḍuwâ'na èklaim tahta sè teppa', bân bâng-sèbâng ngalakonè pamakaman ramana sè èpèsa. Namong, konsensus kalowarga ngakonè jhâ' Hangabehi èparèngè ghellâr Pakubuwana XIII.

Konflik Rato Kembhâr abiḍdha ra-kèra ballung taon, kantos taon 2012 pimpinan ḍualisme Sunate Surakarta akherra lastarè samarèna KGPH. Tejowulan ngakonè ghellâr Pakubuwana XIII mènangka anḍi’na KGPH. Hangabehi ḍâlem sèttong rekonsiliasi resmi sè èmolaè sareng Pamarènta Kottah Surakarta, ḌPR-RI, sareng KGPH. Tejowulan dhibi' dhâddhi Mahapatih (saterrossa Mahamenteri) kalabân ghellâr Kangjeng Gusti Pangeran Harya Panembahan Agung.

## Kaoḍi'ân
È ḍâlem Buku Mas Behi: Angger-Angger bân parobâ'`an jhaman, sè èterbi'aghi sareng Yayasan Kebuḍajâ'an Istana Surakarta è taon 2004, ènyata'aghi jhâ' sèttong potra, KRAy. Praḍapaningrum, èlahèrraghi ḍâri sèttong ana' lakè' Susuhunan Pakubuwana XII, è are Sènin, 28 Junè 1948, ènyamaè GRM. Suryaḍi. Amarghâ ta’ sehat, èbhuna, rajina Susuhunan Pakubuwana XI, anyama GKR. Pakubuwana, aoba nyamana ponakanna dhaddhi GRM. Suryo Partono (bhâsa Jhâbâ: Gusti Raḍen Mas Surya Partana), akadhi kabânnya'an orèng, noro' pangajhârân rohani adhât Jhâbâ. Bâkto ampon ḍâpa' omorra, bân Pakubuwana XII bân sakabbhina masyarakat karaton bâḍâ è republik, è taon 1979, paugeran (lembaga adhât) maddhek GRM. Suryo Partonoaropa'aghi potra sarèyang anḍi' hak è ḍâlem anyama Hangabehi kalabân asmana Kangjeng Gusti Pangeran Harya, artèna pangeran se paleng towa.

È bâkto pamarènta'an Kasunanan Surakarta, KGPH. Hangabehi ngabdhi mènangka Pangageng Museum Karaton Surakarta ban pan-saponapan jabatan penting laènna. Pakubuwana XIII jhughân èparèng Bintang Sri Kabadya I sareng Pakubuwana XII polana jasa-jasana è dâlem ngatasè apoy sè nyerrang Karaton Surakarta è taon 1985. ḍari kabbhi potra bân pottrana Pakubuwana XII, namong Hangabehi sè perna narèma penghargaan kahormatdhân ka'ḍinto.[4] Ka'angghuy karir è lowar karaton, Hangabehi alako è Caltex Pacific Inḍonesia, Riau, sabellunna akhèrra apinḍa ka Jakarta. Salaèn narèma pan-bârâmpan penghargaan tèngghi ḍâri pan-bârâmpan lembaga ḍâlem bân manca naghârâh, Hangabehi jhughân narèma Ḍoktor Kehormatan ḍâri Universitas Global (GULL, Amèrika Serikat). Hobina sabbhan arena ta’ bhidha ḍâri kabannya’an orèng è lowar karaton. Hangabehi, salaèn hobina amaèn keyboard bân cem-macemma alat musik laènna, jhughân aktif è Organisasi Raḍio Amatir Inḍonesia.

## Sombher
Harashta Haifa Zahra

**Harashta Haifa Zahra** (lahèr 5 Sèptèmber 2003) panèka modèl Inḍonèsia, aktivis lingkungan, bân anḍi' gelar lomba jhung raddhinan sè ènobattaghi mènangka Miss Supranational 2024. Harashta dhâddhi bâbinè' Inḍonèsia lu-ghâlluna sè mennang gelar kasebbhut. Sabellumma ènobattagi mènangka Pottrè Inḍonèsia  2024.

## Kaoḍi'ân bân Panḍiḍighân
Harashta lahèr è tangghâl 5 Sèptèmber 2003 è Kabupatèn Garut, Jhâbâ Bârâ', bân oḍi' è Kotta Bandung.  Harashta paneka potrè nomer ḍuwâ’ ḍâri orèng towa Sunda. Ramana, Ginanjar, panèka pangosaha ḍâri Kotta Bandung, bân èbhuna, Yeni Yuliani, ḍâri Kacamatan Peundeuy, Kabupatèn Garut. Harashta anḍi' tarètan lakè', Hasya Hafizha Dhafin.

Harashta ampon mamarè panḍiḍighân SMA è SMA Negeri 2 Bandung ḍâri taon 2017 kantos 2020. È taon 2020, Harashta molaè panḍiḍighân è program pangajhârân *Teknik Lingkungan* kalabân nerrossaghi gelar Sarjana Teknik (ST) è Institut Teknologi Nasional Bandung (ITENAS, Harashta lulus è taon 2025

## Pottrè Inḍonèsia Jhâbâ Bârâ' 2024
È taon 2024, Harashta abâli ka kontes jhung raddhinan kalabân noro' è seleksi tingkat propinsi Pottrè Inḍonèsia Jhâbâ Bârâ' 2024 ghâbây Pemilu Pottrè Inḍonèsia 2024 è Graha Mustika Ratu è Jakarta, è ka'ḍimma ahèrra lolos èpèlè mènangka sè mennang seleksi. Sa'amponna  ènobataghi mènangka Pottrè Inḍonèsia Jhâbâ Bârâ' 2024, Harashta èberri' hak ka'angghuy ngawâkkèlaghi propinsi Jhâbâ Bârâ' è lomba jhung raddhinan tingkat nasional Pottrè Inḍonèsia 2024.

## Sombher
Lestari Moerdijat

**Lestari Moerdijat**, sè biasa èsebbhut **Mbak Rerie** ( lahèr 30 Novèmber 1967) panèka politisi binè' sè dhâddhi Wâkkèl Katowa Majelis Musyawarah Rakyat RI (MPR RI) periode 2019–2024 bân 2024–2029.

Sabellunna, Rerie dhâddhi eksekutif binè' sè palèng anyar. Lestari dhâddhi CEO Media Group bân Prèsidèn Dirèktur Media Indonesia. Rerie jhughân dhâddhi direktur bân komisaris è pan-bârâmpan anak perusahaan Media Group, è antarana Surya Energi Raya, CS Media Investment, Metro TV, Pangansari Utama, bân pan-bârâmpan perusahaan laènna è bâbâ Media Group.

## Kaoḍi'ân
Lestari Moerdijat lahèr è Sorbhâjâ tangghâl 30 Nopèmber 1967. Pottra sarèyang ḍâri empa’ satarètanan. Ramana, Dr. Tonny S. Moerdijat, SpOG, panèka spesialis è bidang kabidanan bân ginekologi sè aktif aberri' pangataowan bân *skrining* kanker serviks gratis ngangghuy metode *Visual Inspection with Acetic Acid* (VIA).

Rerie ḍi'-oḍi' ghi' kènè' bân SMA è Purwokerto kalabân orèng towana, sè aropa'aghi dokter spesialis bân segghut alako è Purwokerto. molaè asakola, Rerie aktif è organisasi, atugas dhâddhi *pengurus organisasi pelajar*, *organisasi mahasiswa*, bân *pramuka*. Rerie jhughân dhâddhi pengurus di *organisasi profesi* bân anḍi' pangalaman è organisasi olahraga.

## Kalakowan
Karir Rerie èmolaè kalabân alako è Royalindo Expoduta mènangka Asisten Produksi Eksekutif, karir sè ta' cocok kalabân jurusân sè èyajhâri. Sa'amponna ghânèka, Rerie motossaghi kaangghuy nerrossaghi gelar *Public Relation* è London School. Kalabân kursus è London School è taon 1993, Rerie ngaonèngè ḍâ’ ca-kancana sè alako è Media Indonesia, tamaso’ sekertarissa Surya Paloh. Samponna ghanèka, Rerie èpatabâri posisi è Media Indonesia.

## Kagiadhân neng sosial
Lestari Moerdijat aktif noro’ acem-macem kagiadhân sosial. Samangkèn Rerie atugas mènangka Katowa Yayasan Sukma (Sekolah Sukma Bangsa Aceh), atugas è Dewan Pembina  Yayasan Media Group, aropaaghi pengawas Yayasan Akademi Pertahanan Nasional Partai NasDem, aropaaghi Pembina Yayasan Dharma Bakti Lestari, bân aropaaghi angghuta pan-bârâmpan organisasi sosial laènna. Rerie jhughân tamaso' mènangka pendiri Asosiasi Filantropi Indonesia.

Menangka orèng sè salamet ḍâri kanker, Rerie aberri' pangartèyan khusus ḍâ' kagiadhân nyegghâ kanker, khusussa kanker soso, lèbât bânnya' organisasi sè bâḍâ bân lèbât gerakan sè ampon èbina, akadhi Sahabat Lestari bân *'Millennials Goes Pink*'.

## Sombher
Istana Heian

Istana Heian, otabâ Daidairi (大内裏), panèka karaton kekaisaran è ibukota Jeppang Heian-kyō (Kyoto) dâri taon 794 kantos 1227. È pèngghirrâ lao' kottah, karaton panèka èpadhâddhi è model Chang'an, praktèk perencanaan kottah è jhâman Tang'an bân Suities. Arèya abâdâ'aghi kennengngan resmi kaisar bân pusatta administrasi Jeppang è jaman Heian (794–1185).

Karaton panèka èkeppong è dâlem kompleks sè èpadhâddhi tembo'. È dissa' bâdâ pan-bârâmpan geddhung upacara bân administrasi, è antarana kantor menteri. Istana Dâlem, sè èsebbhut Dairi (内裏), èkalilingi ghèddhung sè èpèsah bân aropaaghi kennengnganna Kaisar Jeppang. Salaèn kennengnganna kaisar, Dairi panèka kennengnganna para binèna kaisar bân geddhung sè èghunaaghi sareng kaisar kaangghuy tugas resmi bân upacara.

Tojjuwan otama karaton panèka kaangghuy èwujudâghi model pamarènta'an terpusat sè èadopsi dâri Cènah è abad ke-7, kalabân Daijō-kan bân bellu' Kementerian sè èbâbâ. Karaton panèka èrancang kaangghuy abâdâ'aghi kennengngan bân kantor kaisar kaangghuy ngalakonè urusan pamarèntaan bân acara-acara upacara laènna. Istana Dâlem (Dairi) terros abâdâ'aghi kennengnganna kekaisaran kantos abad ke-12, namong geddhung-geddhung laènna sè èghunaaghi kaangghuy upacara-upacara bhâghus ta' èghunaaghi polè è abad ke-9. Arèya polana èlangnga pan-bârâmpan tata cara upacara sè ètantowaghi sareng undang-undang bân èpinda'aghi pan-bârâmpan upacara sè ghi' èbâdâ'aghi ka geddhung-geddhung sè lebbi kenik è Dairi. Molaè pertengahan jhâman Heian, karaton ampon ngadhebbi pan-bârâmpan kebakaran bân musibâ laènna. È bâkto rekonstruksi, kaisar bân pan-bârâmpan tugas menteri èpinda'aghi ka lowar karaton. Kebakaran sè rèng-sèreng bân èlangnga kakowadhân politik dâri kaisar sè aghâbây Istana Heian toron mènangka pusat administrasi pamarèntana. Karaton panèka akhèrra èobbar è taon 1227 bân ta' perna èpadhâddhi polè. Bânnya' bângon sè èpadhâddhi è tana karaton sè èmolaè, sè ta' èpanènggalè rèkarè. Pangataowan tentang Istana Heian coma èbâdâ'aghi dâri sumber-sumber kontemporer, bagan bân lukisan kuno, bân penggalian arkèologis sè terbatas molaè akhèr taon 1970-an.

## Kennengngan
Karaton panèka èmodelaghi saamponna ibukota Cènah (khusussa ibukota Dinasti Tang Chang'an), sè jhughân èghunaaghi è dâlem pambangunan duwâ' ibukota sabellunna è Heijō-kyō (samangkèn Nara) bân Nagaoka-kyō. Karaton jârèya bâdâ è konco’ lao’na kottha, teppa’ è tengnga, kalabân adâ’na sè ngadhep ka lao’. Pojok tèmor lao'na Istana Heian bâdâ è tengnga sè satèya èsebbhut Kastil Nijō. Labang otama karaton, sè èsebbhut *Suzakumon* (35°0′49′′N 135°44′32′′E), bâdâ è konco' lao' *Suzaku Avenue*, sè èbâgi kottah dâddhi bâgiyân tèmor bân bara', molaè dâri labang maso'na kottah, sè èsebbhut *Rashōmon*. Salaèn *Suzakumon*, gerbang otama, Istana Heian andi' 13 gerbang laèn sè bâdâ è konco'na lorong otama (大路, ōji) sè èkalènglèngih karaton, salaèn tello' lorong è pojok lao'na karaton, sè jhughân nandhâ'aghi bâtes lao'na kottah.

## Sombher
Panyerbuwân ka Batavia

**Panyerbuwân ka Batavia** panèka serrangan è taon 1628 bân 1629 sareng Sultan Agung ḍâri Kesultanan Mataram è Batavia (samangkèn Jakarta), posatta VOC è Polo Inḍonèsia, è taon 1628 kalabân tojjhuwân kaangghuy ngojuk VOC ḍâri Jhâbâ, saterrossa madhâddhiyâghi Batavia mènangka pangkalan militèr sabellumma ngalakonè serrangan ka Banten.

È taon 1621, Mataram molaè ahubungan sareng (VOC). Mataram bân VOC salèng ngèrèm duta besar. Nangeng, VOC ta’ enḍâ' abhânto Mataram è bâkto nyerrang Sorbhâjâ. Hasèlla, hubungan diplomatik antara Mataram bân VOC rosak. Serrangan panèka èmolaè è tangghâl 22 Agustus 1628, è Teluk Jakarta, kalabân mamangkat 59 parao sè ngèbâ 900 prajurit è bâbâna Tumenggung Bahureksa ḍâri Kendal. Tangghâl 3 Ḍèsèmber 1628 pasukan Mataram ḍâpa’ ka Batavia.

## Panyebbâbbhâ
VOC, sè sabellumma anḍi' markas è Ambon, Polo Maluku, ngèrèm otosan ka'angghuy mayâkin Sultan Agung ka'angghuy ngèdhinnaghi VOC ka'angghuy maddhek kennengan dhâghâng è pasèsèr ḍâjâ Mataram. Namong, Sultan Agung ta' enḍâ', polana hal ka'ḍinto bhâkal èkontrol VOC è attas ekonomi paseser lao'. Sabbhâb ka'ḍinto hubunganna Mataram bân VOC molaè ta' sarmu.

È taon 1619, VOC arebbhu' Jayakarta (è bâgiyân bârâ' Polo Jhâbâ sè ghi' ta' èpata'lu' sareng Mataram) ḍâri Kâsultanan Banten bân ènyamaè " Batavia " (samangkèn Jakarta). Markas posatta pas èyallè ka Batavia. Ngakone kakowasa’anna bhângsa Bâlândhâ ban perusahaan dhâghâng, Sultan Agung molaè mèkkèr kaangghuy amanfa'ataghi VOC ḍâlem ngadhebbhi Sorbhâjâ tor Kesultanan Banten.

### Serrangan Lu-Ghâlluna

Armada Bahureksa ngèbâ sapè 150 mègghi', ghulâ 5.900 karong, dhugghân 26.600, bân nasè' 12.000 karong. Mataram ngatorraghi hal ka'ḍinto mènangka alasan ghâbây pangaterrona ka'angghuy adhâghâng sareng Batavia. Namong, orèng Bâlândhâ sial. Kalagghu'enna, rèng-orèng rowa satuju ka'angghuy matoron sapèna, kalabân syarat kapal-kapal Mataram coma bhâkal alènglèng sèttong per sèttong. Satos prajurit sè asenjata ḍâri garnisun *Kasteel* (benteng) èpabâli ka'angghuy ajâgâ.

### Serrangan kaḍuwâ'
Sultan Agung nyerrang Batavia ka'angghuy kaḍuwâ' kalèna è taon salastarèna. Pasukan sè awwâl, sè èpèmpèn sareng Adipati Ukur, mangkat è bulân Mèi 1629, è bâkto pasukan kaḍuwâ', sè èpimpin sareng Adipati Juminah, mangkat è bulân Juni. Bânnya’na kabbhi 14.000 orèng.  Serrangan sè lu-ghâlluna gagal èantisipasi kalabân maddhek lombhung padi sè èsèmpen è Karawang bân Cirèbon. Namong, VOC ngangghuy mata-mata, ahèrra nemmo bân maancor kabbhi. Sakabbhina ghânèka aghâbây pasukan Mataram kakorangan pasukan, bân èkennèng malaria bân kolera, sè cè' malemma pasukanna bâkto napa' ka Batavia.

## Sombher
Bhângsa:Sajhârâ
Adam Malik

**Adam Malik Batubara** (22 Juli 1917–5 September 1984) panèka politisi Inḍonèsia bân mantan wartawan sè ḍhâḍḍhi wakil presiden katello'. Sabellunna, èpon atugas mènangka ketowa parlemen, menteri luar negeri, presiden Majelis Umum Perserikatan Bangsa-Bangsa, bân wartawan. Adam Malik èyangghep Pahlawan Nasional Inḍonèsia è tangghâl 6 Nopèmber 1998, èbâḍâ'aghi ḍâri Keputusan Prèsiḍèn Nomor 107/TK/1998. 

## Carèta Oḍi'
Adam Malik panèka ana'na Abdul Malik Batubara bân Salamah Lubis.   Ramana, Abdul Malik, panèka ḍhâghâng soghi e Pematangsiantar.  Adam Malik panèka ana' katello' ḍâri sapolo trètan.  Adam Malik narèma penḍiḍighân ḍhâsar è *Hollandsch-Inlandsche School* Pematangsiantar. Salèrana nerrossaghi sakolah e Sakola’an Aghâma Madrasah Somattra Thawalib Parabek e Bukittinggi, namong coma sataon satengnga amarga pas molè ka kampongnga bân abhânto rèng seppona aḍhâghâng. 

Pângaterrona kaangghuy maju tor ngabḍhi ḍâ’ bhângsa nyotok Adam Malik mèyos ḍâ' Jakarta. È bâkto omor 20 taon, salèrana, asareng Abdul Hakim, Djohan Sjahroezah, Soemanang, Albert Manumpak Sipahutar, tor Pandu Kartawiguna, arintis manjhenga Kantor Berita Antara. 

## Lako
Adam Malik jhughân aktif è ḍâlem geraghân nasionalis, tokoh sè ajhâr ḍhibi'. È bâkto ghi' ngoḍâ, salèrana aktif noro' geraghân nasionalis sè aperrang ghâbây kâmarḍhika'an Inḍonèsia. Ḍhari taon 1934 kantos 1935, salèrana mimpin Partai Indonesia (Partindo) è Pematang Siantar sareng Medan. 

## Sombher