open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prèsiḍèn Inḍonèsia

**Prèsidèn Rèpublik Indonèsia**, umumah è singkat mènangka Prèsidèn Indonèsia panèka Kapala pamarènta Indonèsia. Prèsidèn negghu' kakobâsaan pamarènta Indonèsia bân aropa'aki panglèma tègghih tentara nasional Indonèsia bân panglèma tègghih kapolisian naghârâ rèpublik Indonèsia. Sejjhek taon 2004, prèsidèn bân bâkkèl prèsidèn è pèlè kalabân terkas kaangghuy masa kalaghungan lèma' taon, ollè è palanjháng sakalèh kalabân masa kalaghungan palèng bânya' sapolo taon. Sabellun bâdâna obâ'an dhâ' ondhâng-ondhâng dhâsar naghârâ rèpublik Indonèsia taon 1945 (UUD 1945), Prèsidèn bân bâkkèl prèsidèn è pèlè dâri Majelis Permusyawaratan Rakyat (MPR) dâlem periode bâkto lèma' taon bân samarèna ollè tapèlè polè tanpa bâtes. Prèsidèn bân bâkkèl prèsidèn Indonèsia kaangghuy lembaga kaprèsidènan Indonèsia è soson lèbât rancangan UUD 1945 sè è bahas bân bhâdhân brâksak usaha-usaha parantah Kamardhikaan Indonèsia (BPUPKI) dâlem brâmpan sidangah.

È tangghâl 18 Agustus 1945, panitia parantah Kamardhikaan Indonèsia (PPKI) sè aropaaghi bhâdhân panerros dâri BPUPKI atettepaki pamarlakoan UUD 1945, sè kalabân arèah ngessaaki lembaga kaprèsidènan è Indonèsia, bân mèlè Soekarno kaangghuy prèsidèn Bun adâ' Indonèsia.

WEWENANG, KAWÂJIBÂN BÂN KADUDUKÂN

Wewenang, kawâjibân, bân kadudukân prèsidèn adhâsaraki UUD 1945 antara laèn:

* Negghu' kakuwasa'an pamarènta atoro' UUD.  
* Negghu' kakuwasa'an sè palèng tègghih atas angkatan dhârât, angkatan laot, angkatan odârâ bân kapolisian naghârâ.
* Ngosolaki rancangan ondhâng-ondhâng dhâsar ka Dewan pabâkkèlan rakyat (DPR). Prèsidèn alakonih pabhâsa'an bân paberri'en papettok ka RUU abhereng DPR sarta ngessa'aki RUU dhâddhi UU.
* Aneptepaki pangatoran pamarènta tebbâs ondhâng-ondhâng (dâlem kapentingan sè maksah). 
* Aneptepaki pangatoran pamarènta. Ngangka' bân ma Ambu menteri-menteri. Anyatah aki perang, aghâbây perdamaian bân pajhânjhien kalabân papettok DPR.
* aghâbây pajhânjhien internasional laènah kalabân papettok DPR. 
* Anyatah aki kabâdâ'ân bhâbhaja. 
* Ngangka' duta bân Konsul. Dâlem Ngangka' duta, prèsiden aperatè'èn pertembhângan DPR. 
* Narèmah penempatan duta naghârâ laèn kalabân aperatè'èn pertembhângan DPR. 
* Aberri' grasi bân rehabilitas Kalabân aperatè'èn pertembhângan Mahkamah Agung. 
* \Aberri' Remisi, amnesti, bân abolisi kalabân aperatè'èn pertembhângan DPR. 
* Aberri' gelar, tandhâh jhâsa, bân tandhâh kahormatan laènah Sè è ator kalabân UU. 
* Aresmiaki anggota bhâdhân pamarèksah kaobângan sè è pèlè sareng DPR kalabân aperatè'èn pertembhângan Dewan pabâkkèlan Daèrah.
* Aneptepaki hakim konstitusi dâri calon sè e osolaki prèsiden, DPR, bân Mahkamah Agung. Ngangka' bân ma Ambu Anggota komisi Yudisial kalabân papettok DPR.

## Somber
Èsèmka

**Èsèmka** aropaaghi PT Solo Manufaktur Kreasi iyâ arèya perusahaan otomotif Inḍonèsia ḍâri Surakarta. Nyama Èsèmka èkala' ḍâri Sekolah Menengah Kejuruan (SMK) ma'lè maènga' karjâna na'-kana' SMK è bâkto ngâbây montor. Sajjhek 2013, perusahaan ngâbây 10 montor SUV sabbân bulân.

Perusahaan molaè ngâbây montor è Dhisa Demangan, Kabhupatèn Boyolali, Jhâbâ Tengnga sajjhek 2016 bân èresmiaghi bi' Prèsiḍèn Jokowi è 6 Sèptèmber 2019. È bâkto 2019, pabrik bisa ngâbây 12.000 montor sabbhân taon. Pabrik rèya ngangghuy bahan nasional ghâbâyân INKA bân Pertamina.

## Sajhârâ
Èsèmka aropaaghi montor kapèng sèttong sè èghâbay bi' na'-kana' SMK Jhâbâ Tengnga è taon 2011. Montor rèya kotara sajjhek Jokowi ngangghuy mènangka montor dinas Walikota Solo. Desain montor bân riset pasar alako bhâreng bi' pabrik Cèna, Chery Automobile Co. bân Guandong Foday Automobile Co ghâbây mabânnya' montor.

* 2007 - SMK Indonesia alako bhâreng AIK (Autocar Indutri Komponen) ngâbây montor 1500 cc.

* 2008 - SMK Indonesia bi' AIK nerrosaghi ngâbây messin 2009 - SMK bi' PT Nasional Motor ngâbây bodi kabin ganda bân bersama PT Mageda ngâbây bodi SUV, èèdhini bi' Prèsiḍèn Rèpublik Inḍonèsia ka-6, Susilo Bambang Yudhoyono è pameran neng ITB.

## Sombher
Nahdlatul Ulama

**Nahdlatul Ulama** (NU) iyâ arèya organisasi asu aghâma Islam Inḍonèsia sè è padhâddhiaghi sarèng Hasyim Asy'ari, pengasuh Pondhuk Tebuireng ḍâri Jombang, Jhâbâ Temor. NU andhi’ anggota korang lebbi 40 juta (2013) kantos lebbi ḍâri 95 juta è taon (2021) sè adhâddhiaghi mènangka organisasi Islam palèng raja è dhunnya. NU jughan aropa’aghi badan amal sè ngoros pondhu, sekola, perguruan tinggi, roma sake` bân ngoros masyarakat ka’anghuy abhanto ningkataghi kualitas odi’ umat Islam.

NU è dhâddhiaghi è 16 Rajab 1344 H (sè sami kalabân tangghal 31 Januari 1926) è Kotta Sorbhâjâ sareng sorang ulama bân para pedagang ka’anghuy abela praktik Islam tradisionalis (sami kalabân akidah Asy'ariyah bân fikih Mazhab Syafi'i) bân kapentingan ekonomi anggotana. Pandangan keagamaan NU è angghep "tradisionalis" polana mânoleransi budaya lokal selama ta’ nyèmpang kalabân ajaran Islam. Hal rèya abedaghi kalabân organisasi Islam palèng rajâ nomer duwâ’ è Inḍonèsia, Muhammadiyah, sè è angghep "reformis" polana abhutoaghi interpretasi sè lebbi literal dha’ Al-Qur'an bân Sunnah.

Banyya’ tokoh NU iyâ arèya pendukung konsep Islam nusantara, sebuah ciri khas Islam sè ampon ngalami interaksi, kontekstualisasi, pribumisasi, interpretasi, bân vernakularisasi sè sami kalabân kondisi sosial budaya è Inḍonèsia. Islam Nusantara apromosiaghi moderasi, anti-fundamentalisme, pluralisme bân è titik tertentu, sinkretisme.

## Sajhârâ

### Asal Usul
NU è dhâddhiaghi taon 1926 mènangka organisasi ulama Muslim Asy'ari ortodoks, sè bhidâ ḍâri pandangan kalabân kebijakan modernis Muhammadiya bân Persatuan Islam (Persis), bân awwal dâdâr gerakan Salafi ḍâri organisasi Al-Irsyad Al-Islamiyyah è Inḍonèsia sè sama nolak adat istiadat sè ampon bâdâ sè èpângaruhi sarèng tradisi Hindu bân Buddha Jâbha pra-Islam. Organisasi rèya è dhâddhiaghi saellana Komite Hijaz ampon alaksana’aghi tugassa bân bhadhi èbubaraghi. Organisasi rèya èdhâddhiaghi sarèng Hasyim Asy'ari, kepala pesantren è Jâbha Temor. Organisasi NU sajhèn maju, tetape basis dukunganna paghun è Jâbhâ Temor. è taon 1928, NU aghuna’aghi Bhâsa Jâbhâ ḍhalem khotbahna, è samping Bhâsa Arab.

È taon 1937, makkè hubungan NU kalabân organisasi-organisasi Islam Sunni laènna è Inḍonèsia jhubâ', organisasi-organisasi kasebbhut abhângon Majelis Islam A'la Inḍonèsia (MIAI) mènangka forum diskusi. Kabbhi agabung kalabân sabâgiyân rajâ organisasi Islam laènna sè bâdâ è bâjâ rowa. È taon 1942, Jeppang nḍonèsia bân è bulân Sèptèmber è bâdâ konferensi pemimpin Islam è Jakarta.

## Sombher



Bhângsa:Islam
Pinḍâḍ

PT **Pinḍâḍ** iyâ arèya ana' usaha Len Industri sè ngâbây alat pertahanan. Perusahaan rèya anḍi' 2 pabrik è Bandung (ngâbây senjata, kendaraan khosos, bân messin industri) sareng è Turen (ngâbây munisi bân bahan leddhuk). Pinḍâḍ anḍi' 2 kantor è Jakarta bân tamaso' perusahaan palèng seppo sè ghi' oḍi' bân dhâddhi sèttong perusahaan pertahanan è Inḍonèsia.

## Sajhârâ
Perusahaan rèya èbhângon 1808 bi' Gubernur Jenderal Hindia Belanda, Herman Willem Daendels pereppa'an ngâbây bèngkel senjata sè nyamana *Constructie Winkel* (CW) è Sorbhâjâ. Daendels jhughân abhângon bengkel munisi rajâ sè ènyamaè Proyektiel Fabriek (PF) bân laboratorium kimia è Semarang. Taon 1850, Pamarènta Hindia Belanda abhângon bèngkel produksi, meccè' munisi bân bahan leddhuk ghâbây Angkatan Tasè' kalabân nyama Pyrotechnische Werkplaats (PW) è taon 1850 neng Sorbhâjâ. Tangghâl 1 Januwari 1851, nyama CW èobâ dhâddhi *Artilerie Constructie Winkel* (ACW). È taon 1861, PW èpasèttong ka ACW sampè' anḍi' tello' unit, yakni unit produksi senjata bân parkakas, unit produksi munisi bân bahan leddhuk, bi' unit laboratorium penelitian.

## Sombher
Dhrâjât (suhu)

Oca’ dhrâjât èguna’aghi ḍâlem pan–bârampan okoran suhu. Biasaèpon aguna’aghi tanḍhâ/simbol ° sè etoro’è horop mamolan ḍâri okora èpon. Akadhi conto : °C  bâdhi dhrâjât Cèlcius.Okoran suhu sèbiasana  èyokor ḍâlem dhrâjât :

- Celcius (°C)

- Kelvin (°K) aguna’aghi antarana C sèatur saèngghâ 0 kelvin paḍâ sareng nol motlak

- Fahrenheit   (°F)

- Rankie (°R) otabâ Ra) aguna’aghi okoran fahrenhèit sèatur saènggha 0 rankie pada sareng nol mutlak.

Okoran-okoran suhu sèlaèn;

- Delisle (°De)

- Newton (°N)

- Romer (°Rø)

Dhrâjât Kelvin (°K) panèka nyama ḍimen okoran SI bâdhi  okoran suhu  termodinamik (motlak) . sâjjegghâ taon 1967 okoran kasebbhut Kelvin saos kalaban tanḍâ  K .

Dhrâjât motlak (°A)  panèka terminologi sèkona segghut ebâḍhi ḍâ’ Kelvin namong  dhâng –kadhâng ḍâ’ dhrâjât Rankine.

Abhândhingaghi :

· Okoran aèng ngalkal :100,0&nbsp;°C / 212,0&nbsp;°F

· Okoran aèng es :0,0&nbsp;°C / 32,0&nbsp;°F

· Suhu bâdhân manossa : 37,0&nbsp;°C/ 98.6&nbsp;°F

· Suhu è kamar : 20-25&nbsp;°C/ 68-77&nbsp;°F
Sattè

**Sattè** panèka jârèya kakanan se èghâbây ḍâri dhâghing sè èkerra’ nè’-kènnè’ bân ètojjhin kalabân lèntè ḍâuna nyior otabâ perrèng, lajhu èpangghâng ngangghuy marḍânah areng kajuh. Sattè èsajhi abhâreng palappa sè acem-macem taghântong bârnana resèp sattè. Dhâghing ka’angghuy aghâbay sattè aréya antarana dhâghing ajâm, embi’, sapè, bâbi, marmoci, jhârân, bân laèna.

Sattè èka’onèngè asalla dâri Jhâbâh, Indonesia, bân kèngèng èpangghi neng èḍimma bhâin neng Indonesia bân ampon èyangghep sala sèttong massa’an nasional Indonesia. Sattè jhughân èkennal neng naghârâh- naghârâh Asia Tenggara sè laèn akadhi Malaysia, Singapura, Filipina, bân Thailand. Sattè jhughân èkennal neng Bâlândhâh lantaran ollè pangaro ḍâri massa’an Indonesia sè lambâ’ aropa koloni.

Sattè panèka sajhiân sè sanget èkennal neng Indonesia, kalabân acem-macem suku bangsa bân traḍisi carana amassa’ ampon ngasèllaghin acem-macem bârnana sattè. Neng Indonesia, sattè kèngèng èkaollè dâri padhâghâng sattè kaleleng, padhâghâng soko lèma’ è bârung pèngghir jhâlân, sampè' è rèstoran kellas attas, bân segghut èsajhi ḍâlem acara formal bân non-formal. Resèp bân carana aghâbây sattè acem-macem bârnana taghântong cara bân resep bâng-sèbâng ḍaerah. Bânnya' bârnana dhâghing sè kèngèng èbhâdhi sattè. Marghâna naghârâ asalla sattè, Indonesia andi’ macem resèp sattè sè bânnya’.

Biasana sattè èpobu saos, bisa aropa palappa kècap, palappa kacang, otabâ sè laèn, biasana èbhârengi acar dâri bhâbâng mèra sè èsèksèk, tèmon, bân cabbhi lètè’. Sattè èdhâ’âr kalabân nasè’ anga’ otabâ lontong otabâ topa’ otabâ sate bâriyâ.

Sajhiyân internasional sè abâk padâ kalabân sattè antara laèn Yakitori dâri Jeppang, Shis Kebab dâri Turki, Shashlik dâri Kaukasia, Chuanr dâri Tiongkok, bân Sosatie dâri Afrika Lao’. Sattè terdaftar neng paringkat ka-14 dâlâm *World’s 50 Most Delicious Foods* (50 sajhiyân palèng nyaman neng dhunnya) lèbât jhâjhâk pandapat pamaca sè ègellar moso CNN Go è 2011.
Pondhuk Zainul Hasan Genggong

**Pondhuk Zainul Hasan Genggong** (bhâsa Melayu: Pesantren Genggong, Jawi: المعهد ١لاسلامي زين الحسن قنقون) panèka sala sèttong lembaga pendidikan Islam tertowa è Indonèsia, ngaddhekghâ lembaga nèkah jhâu sebelunna Indonèsia mardhika panèka teppa' ka taon 1839, è Genggong, Kabhupatèn Probolinggo, Jhâbâ Tèmor, Komplèk Pondhuk Genggong bâdhâ è attasseh tana salowas korang lebbi 26 hektare sè termasok 4 dhisah sè èantaranah Karangbong, Ketompen, Pajarakan Kulon bân Temenggungan kalabân jumlah santrèh ± 22.000(2015) dâri Naghârâ Asia Tenggara otamana Indonèsia, Singapura bân Malaysia.

## Sajhârâ
Ngaddhekghâ Pondhuk Zainul Hasan sajjhek awwâl èkenal kalabân sebbhutdhen Pondhuk Genggong sè e paddhek sareng Syaikh Zainul Abidin al-Maghribi è taon 1839 M / 1250 H. Sè bâdâ è Genggong Kabhupatèn Probolinggo. Bâdâ èpon maksod epaddhek Pesantren kasebbhut panèka cita-cita moljâ bân luhur sè è dâsaraghi ka tangghung jâwâb kaèlmowan samarènah ngoladhi realitas masyarakat sè ghi' butah horop bân masyarakatdeh sè èkenal kalabân orèng awàm sè ghitak taoh èlmo aghâma secara tèngka kaodi'en masyarakat segghut atèngka sè atentangan kalabân nilai-nilai aghâma akadhi alakoh kalakowan dhusa rajâ dhâ' ka Allah SWT, se aropa kalakowan syirik, zina, kalakowan kekerasan kalabân arampas hak rèng laèn bân panganèyajâ'ân dha' ka rèng laen bân judi sè ekalakoh bânareh.

Mangkat dâri dâsar pamèkkèran sè è dâsaraghi ka realitas kalakowan masyarakat kasebbhut, maka Syaikh Zainul Abidin, katoronan maghrobi Maroko, Afrika bân alumnus Pondhuk Sidoresmo Sorbhâjâh aromasah taolok jiwanah kaghâbây ngamalaghi èlmo sè èkaolle pas epadhâddhi dhâsar ajuang kalabân nyebaraghi èlmo aghâma sè aropa'aghi pangajiân otabâ lebât kelembagaan sè aropa institusi Pondhuk Genggong.

## Ètimologi
Oca' “Genggong” asalla dâri sekoncop bhunga sè tombu è sakètar pondhuk bân bhunga kasebbhut e ghuna'aghi sareng masyarakat kaangghuy rias mantan bân khitan. Perobe'en nyama pondhuk sè ègagas sareng kepemimpinan èpon KH. Hasan Saifourridzall kalabân maksod bân tojjuen kaagghuy mengabadikan duwâ' nyama se maddhek pondhuk sebelunnah kalabân kronologis ka'dintoh:

* Nyama **Pondhuk Genggong** èabadiaghi sajjhek kepemimpinan Syaikh Zainul Abidin sampè' kepemimpinan KH. Mohammad Hasan Genggong dâri taon 1839 sampè' 1952M (113 taon).

* È masa kepemimpinanan KH. Hasan Saifourridzall è taon 1952 Pondhuk Genggong èghânteh kalabân nyama **Asrama Pelajar Islam Genggong** ”APIG” sè è dâsaraghi semakin tègghih minat masyarakat ajher è pondhuk, hal kasebbhut bisa èjelling dâri jumlah santrèh, grafiknya ongghe bân nyama kasebbhut diabadikan dâri 1952 M sampè'1959M. (7 taon).

* È masa kepemimpinan KH. Hasan Saifourridzall muncul ghâghâsan kaangghuy ngabadiaghi duwâ' orèng sè maddhek pondhuk panèka Syaikh Zainul Abidin bân Kiai Hasan Genggong è tangghâl 1 Muharrom 1379 H./ 19 juli 1959 M, ètèttèp aghi nyama Pondhuk sèasallah anyama Asrama Pelajar Islam Genggong dâddhi **Pondhuk Zainul Hasan Genggong**, nyama Pondhuk kasebbhut ngaabadiaghi dâri duwâ' orèng se maddhek pondhuk kesebbhut.

## Sombher
Skripsi

**Skripsi** (èkala' ḍâri bhâsa Bâlândhâ *scriptie*) iyâ arèya karjâ sè èghunaaghi neng Inḍonèsia kaangghuy aghâmbâraghi pa-apa sè ètolès aropaaghi jhajharbaàn tolesèn hasèl penalekteghân sarjana S1 sè ajhârbhâghi masalah otabâ kadhâddhiyân ḍalem bâb èlmo tartanto kalabân aghunaaghi atoran mètorot katantowân.

## Sombher
Ikrimah bin Abu Jahal

**Ikrimah bin Abu Jahal** arèya sahabhât Nabi. Ikrimah arèya ana' dâri Abu Jahal bân berasal dâri suku Quraisy. Ikrimah ghita' maso' Islam è masanah patemporan Badar, Uhud, bân Khandaq. Ikrimah dhâddhi muslim samarèna perdhikan Mekkah. Ikrimah nuro' paperrangan alabân kaom murtad è masanah  Khalifah Abu Bakar Ash-Shiddiq. Ikrimah matè è paperrangan Yarmuk. Salama Odi', Ikrimah bin Abu Jahal mabâdâ  pariwayât hadis bân aberri' oca' tentang ca' serapân è dâlem Al-Qur'an sarta tentang tatangghâ semma' bân jhâu.

Ikrimah arèya ana' dâri Abu Jahal bân berasal dâri Suku Quraisy sè andi' ghâris katoronan sè terhormat bân soghi. È bâkto Nabi Muhammad amaè dakwah Islam sacara terrang-terrangan è Mekkah, Ikrimah la omor tello' polo taon. Ikrimah è kenal kalabân orèng sè andi' pandangan loas bân ajhu. Tapè, Ikrimah nola' ajhâkân Nabi Muhammad dâ' Islam bân amusoè Nabi Muhammad polana sèpat kerras dâri eppa'an.

Ikrimah arèya dhâddhi kapala pasokan jhâren dâri Quraisy. Ikrimah andi' kapènteran dâlem ajhâren otamana è paperrangan. Ikrimah nuro' nganèyajâ sahabhât Nabi kalabân è sèksah sè kejjem bân bhengngès. Abu Jahal mabâdâ sompa pamosoan dâ' kaom muslimin sè è pimpin Nabi Muhammad bâkto mimpin patemporan Badar. È dâlem sompana, Abu Jahal ngoca' jhe' abe'en ta' abâliye ka Mekkah sabellun ngabes kamosnahan Nabi Muhammad bân panoro'en. Dâlem patemporan Badar, Ikrimah dhâddhi bâkkèl eppa'an. Tapè, suku Quraisy sè è pimpin Abu Jahal kala bân Abu Jahal matè e bâkto kasebbhut. Ikrimah ngabes langsong kamatèyan eppa'an.

Mosoan Ikrimah ka Islam bân muslimin sè awwâle nuro' pangaterronah eppa'an, aobe sejjhek kamatèyan eppa'an. Niat mosoanna dhâddhi pabâlessan attas kamatèyan eppa'an. Ikrimah bân orèng sè sanasib bi' Ikrimah molaè mosoan malolo è bhârisân adâ'. Bilâ patemporan Uhud è molaè, Ikrimah nuro' atempor abhâreng binèna sè anyama Ummu Hakim binti al-Harits. Binèna a bhâris è bâgiyen budi abhâreng bân para nè' binè' suku Quraisy sopajâ semangat dâlem perrang. Ikrimah dhâddhi kapala è bhârisen bâgiyen kacèr, Khalid bin Walid dhâddhi kapala è bhârisen bâgiyen kangan. Ahèra patemporran kasebbhut mennang.

Bilâ patemporran Khandaq, Ikrimah dhâddhi sala settong pasokan jhâren kaom Quraisy. Ikrimah pas acampo polè dâlem pa kèppongan kota Madinah bi' kaom musyrikin dâlem patemporran Khandaq. Samarèna pakèppongan a langung penarè, Ikrimah ta' sabbhâr bân nyerrang benteng kaom muslimin, Tapè osahana ennas bân Ikrimah labat Karana serrangan pana bi' kaom muslimin.

## Sombher
Timor (montor)

**PT Timor Putra Nasional (TPN)**, biasana è kennel mènangka Timor, iyâ arèya produsen montor Inḍonèsia sè aoperasi è taon 1996 bân 2000 sè è padhâddhiaghi sareng pengusaha Tommy Soeharto. Perusahaan rèya èdhâddhiaghi ka’anghuy ajhâwab Instruksi Presiden (Inpres) tentang pengembangan industri montor nasional. Pemerintah Inḍonèsia pas adhuddhing TPN mènangka sèttong 'pionir montor nasional'.

Sâbâkto aoperasi, TPN ngèrem montor ghâbayan Kia Motors ḍâri Korea Selatan, lèbât jalur impor utuh otabâ impor sè terurai. TPN kodhu ma’ambu operasina samarèna Organisasi Perdagangan Dunia (WTO) amotosaghi jhâ’ program montor nasional Inḍonèsia melanggar aturan WTO.

'Timor' iyâ arèya singkatan suku kata ḍari Tenaga/Teknologi Industri Montor Rakyat, ḍâri beberapa sombher ngoca’aghi nyama Timor jughân èpèlè ḍâri pulau Timor sè bâjâ rowa sekabbhina è kuwasaaghi sarèng Inḍonèsia.

Perusaha'an rèya è padhâddhiaghi mènangka jhawabhân ḍâri Instruksi Presiden (Inpres) No.2/1996 tangghâl 28 Pèbruari 1996 tentang Pembangunan Industri Montor Nasional, sè ainstruksiaghi Menteri Perindustrian bân Perdagangan, Menteri Keuangan, bân Menteri Negârâ Penggerak Dana Investasi/Ketua Badan Koordinasi ka’anghuy dhuli madhâddhi industri montor nasional. Keppres kasebbhut anyebbhutaghi jhâ’ perusahaan bisa èberri’ status 'perintis montor nasional' bilâ produk ngâghuy merek dhibi’, merek ghâdhuen Inḍonèsia, èproduksi è ḍâlem negârâ, bân aghuna’aghi komponen buatan ḍâlem negârâ. Kandungan lokal kodhu dhâpa’ minimal 20%, 40% bân 60% sèbâng è taon dhâ’-adhâ’, nomer duwa’ bân nomer tello’ operasi. Fasilitas produksi sè ègunaaghi ka’anghuy aghâbây montor-montor rèya kodhu sekabhina èghâdhuaghi sarèng perusahaan Inḍonèsia bân èdhi kerjasama kalabân produsen mobil asing ta’ olle maso’ èdhi sè abatasaghi ekspor. Perusahaan 'pionir' è bebasaghi ḍâri bea attas komponen impor (sebesar 65%) bân produk kabbhi èbebasaghi ḍâri pajak bhârâng mewah (35% ka'anghuy tompa'an sedan) ka'anghuy jhângka bâkto empa' taon. Pas, kabhundhâr jhâ' pemerintah Inḍonèsia ella pettok produksi mobil TPN è Inḍonèsia lebbi ḍâri tello' bulân sabellu pengumuman Inpres è Pèbruari 1996.

Status 'pionir' pas è berri' dhâ' TPN, polana perusahaan rowa 99% èkandhi' sarèng Tommy Soeharto, pottra bungso presiden Soeharto. TPN èberri' status 'pionir' bân dukungan obâng ḍâri pâmerinta bilâ perusahaan ampon ampengaghi persyaratan sè è mènta sarèng Menteri Perekonomian ka'anghuy aproduksi 15.000 mobil è Sèptèmber 1996. Tommy pas ngala' opsi ka'anghuy molaè usaha patungan kalabân pabrikan asing. Lada bân Iran Khodro toman èpertimbangkan, tape akhirra Tommy mèlè Kia Motors mènangka mitra TPN.

## Sombher

Bhângsa:Perusahaan Otomotif
Bhângèl, Pasuruwân

**Bhângèl** (Pègon: باڠيل, Hanacaraka: ꦧꦔꦶꦭ꧀) iyâ arèya èbhu kotta bân pusat èkonomi ḍâri Kabupatèn Pasuruwân, Jhâbâ Tèmor. Sajjhâk taon 2016, Bhângèl dhâddhi èbhu kotta Kabupatèn Pasuruwân saampona èpangallè ḍâri Kotta Pasuruwân.

Kotta panèka bâḍâ ning 35 KM lao’ Sorbhâjâ, bân èbâtessè langsung sareng Sellat Madhurâ ning Dhâjâ. ka panèka ngaollè julughân mènangka *Bangkodir* otabâ *Bhângèl Kotta Bordir*, sè ècanangngaghi sajjhâk tangghâl 11 Sèptèmber 2005, bi’ pamarènta Kabupatèn Pasuruwân bân ngaollè Rèkor MURI èsertaè Fashion Show ( Fashion on the Street ) salanjhânga 1 KM.

Kotta Bhângèl jhugân èkennal kalabân julughân *Bhângèl Kotta Santrè* karana sakèng bânnya’na Pasantrèn sè bâḍâ ning wilaya Bhângèl.

Bhângèl ḍibi’ bâḍâ èantarana jâlân aksès ḍâri Sorbhâjâ nojjhu Banyuwangi bân Bâli, tor andhi’ jalur alternatif sè bisa ngubungngaghi ghule sadhâjâ ceppet ka Pandaan, Sukorejo tor Malang.

Bhângèl jhugân èlèbâti jalur seppor sè acabang ning Stasiun Bhângèl sè nojjhu ka arah Stasiun Malang, Stasiun Banyuwangi anyar, bân Stasiun Sorbhâjâ Gubeng.

Kotta Bhângèl possak sareng panḍuḍu’na kalabân brempan suku bân ètnis, èantarana Jhâbâ, Tionghoa, Arab, Banjar, Madhurâ  Bâli bân laènna. oḍi’ salèng apolongan bân salèng akor.

Kotta Bhângèl anḍi’ slogan: “**Bhângèl Bangkit** ”
Mohammad Noer

Raden Panji Mohammad Noer(13 Januari 1918-16 April 2010) éngghi panéka dhâddhi Gubernur Jabâ Témor  taon 1967-1976. Salèrana dimén ékabidhi dhâddhi pongghâbâ dumé’ maghâng é kantor kabupatén Songennep, Asistén Bidâna (bâkkel Bupati) kantos dhâddhi Bupati Bângkalan,Residén(pembantu Gubernur),salastarna  salerana daddhi Gubernur Jâba Temor.

“Agawe wong cilik melu gumuyu” (andâddhiyaghi rakyat kene’ noro’ aghella’). Dhabuwan paneka kalonta eyatorraghi dalem sidang umum Majelis Permusyawaratan Rakyat(MPR) bulân Maret 1973 se dhâddhi katowa Fraksi Utusân Daerah.Sajjegghâ panekaRaden Panji Mohammad Noer esambhât Gubernur rakyat kenè’. Kalonta kalabân   sebbhutân Ca’ Noer.

Mohammad Noer dhâddhi Duta besar Republik Indonesia e Prancis engghi paneka salerana sukses makennal potensi wisata Indonesi e manca naghârâ .Mohammad Noer kalonta jughân se ghâdhuwân tareka abângon Jembâdhân Suramadu se bisa manyambhung polo Jâba sareng polo Madhura.Kennengan asalla salerana ghadhuwan ghen –angen sajjeggha dadhi bekkel Bupati kabupaten Bangkalan ra- kera taon 1950.

Raden Panji Mohammad Noer ebhabharraghi e kampong Beler,dhisa Rong tennga e kabupaten Sampang.salerana potra ke 7 dari kluarga keraton/bangsawan engghi paneka ramaepon Raden Aria Condropratikto sareng Raden AyuSiti Nursiah.Settong bakto  malem Mohammad Noer kene’ ngoladhi rakyat areng sareng  mekta obor mekol keranjhang se berra’ arebbhu’an onggha ka prao kene’nyabbrang lebat tase’ (selat Madhura). kadadhiyan paneka  dadhi pangghaliyan  mohammad Noer  , ngen angen salerana  rakyat Sampang  bakal kelaparan,mesken,odi’ sengsara.saenggha bannya’ oreng se entar nyare engon (merantau)ka pasuruan,probolinggo,panarukan sampe’ ka kalimantan sulawesi(luar polo Jaba).saenggha  salerana ghaduwan pangaterro tor  ngalampa’aghi ponapa se bisa aguna da’ rakyat sopajha odi’na langkong sae.

Raden Panji Mohammad Noer  arajhi e tangghal , 9 mei 1941 sareng Mas Ayoe Siti Rachma ghaduwan potra 8 engghi paneka 4 lake’ sareng 4 bine’. Taon 1959 dalem sidang Dewan Perwakilan Daerah Tingkat II Kabupaten Bangkalan ,Mohammad Noer daddhi Bupati, ngalampa’aghi Program 3P engghi paneka :

1. Pendhidhighan nojjhu da’ tauhid sopaja ta’ buta huruf. Kalaban abhangon sakola’an SMA negeri e Bangkalan.

2. Percaja da’ Allah SWT sopaja atena berse.

3. Perhubungan sopaja tada’ dhisa terpencil, kalaban abhangon,  malebhar  ,.mabecce’ jalan se rosak  e Bangkalan.

Raden Panji Mohammad Noer adhingghal omor  tanggal 16 April 2010 dalem yuswa 92 taon.
Bâtomarmar, Mekkasân

**Batu Marmar** iyâ arèya nyamana sala sèttong kecamadhân è Kabhupatèn Pamekkasân propinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonesia.
Galis, Pamekasan

**Galis** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kabhupatèn Pamekkasân propinsi Jâbâ Tèmor, Inḍonesia.

Bhângsa:Kabhupatèn Pamekkasân
Pamekkasân

**Mekkasân** otabâ **Pamekasân** (Bhâsa Madhurâ: ꦦꦩꦼꦏ꧀ꦏꦱꦤ꧀)panèka nyama sala sèttong kecamadhân è Kabhupatèn Pamekkasân propinsi Jâbâ Tèmor, Inḍonesia.

Bhângsa:Kabhupatèn Pamekkasân
Haute-Garonne

Haute-Garonne panèka sala sèttong departemen Perancis è wilayah Occitanie. Ibukotana iyâ arèya kotta Toulouse.
Arè Ghuru

**Arè Ghuru** iya arèya arè kaangghuy penghargaan mongghu ghuru, bân èènga'eh ka tangghâl sè dhâ-bhidhâh kondâng ka naghârâna. È brâmpan naghârâ, arè ghuru panèka arè libur sakolah.  

## Arè ghuru è samacemma naghârâ
Amerika
* Amerika Serikat: Mènggu dâ'-adâ' è bulân Mèi  (Mènggu Apresiasi Ghuru).
* Argentina : 11 Sèptèmbèr Arè peringatan wafat ah Dominggo Faustino Sarmiento, sorang pendidik bân politisi Argentina.
* Brazil : 15 Oktobèr (dâri 1963)  Pertama kalènah èrayaaghi taon 1947 è São Paulo sareng sajumlah ghuru dâri settong sakolaan kini'. Tangghâl 15 Oktobèr èsapakaddhih mènangka arè ghuru polana ka tangghâl kasebbhut, Dom Pedro I pettok dekrer Apenataan abelih sakolah dhâsar è Brazil. 
* Chili : 16 Oktobèr  Ka taon 1974, tangghâl 10 Dèsèmbèr èsapakaddhih mènangka arè ghuru polana penyair Chili Gabriela Mistral naremah penghargaan Nobel ka 10 Dèsèmbèr 1945. Sajjhek taon 1977, arè ghuru èobe dhâddhi tangghâl 16 Oktobèr kaangguy aperingati berdirina Instil Guru Chili (Colegio DE Profesorws de Chile).
* Meksiko : 15 Mèi (sejjhek 1918)
* Peru : 6 Juli (sejjhek 1953)  Pejuang kemerdekaan José de San Martin paddhek sakolah umum kaangghuy laè' saampon Josè' Bernardo de Tagle malolosaghi resolusi pendidikan ka 6 Juli 1822.  Asia.

Asia

* Filipina : 5 Oktobèr Peringatan arè ghuru (bhâsa Tagalog : Araw ng mga Guro) ètettepaghi tangghâl 5 Oktobèr berdasarkan parènta prèsiden No. 479. Sanajjhân sapanèka, arè ghuru biasanah èrayaaghi è sakolah-sakolah dhâsar bân sakolah menengah sekitar bulân Sèptèmber bân Oktober.

* Hong Kong : 10 Sèptèmber (sampe' 1997 : 28 Sèptèmber)
* India : 5 Sèptèmber  Arè ulang taon Prèsiden India Dr. Sarvapalli Radhakrishnan sè kèya sorang ghuru èteptepaghi mènangka arè ghuru. È sakolah-sakolah èpabâdâh perayaan, bân morèd sè palèng senior amainaghi peran mènangka ghuru.
* Indonèsia : 25 Nopèmber  Arè Ghuru Nasional èperengaddhih kalabân arè ulang taon Persatuan Ghuru Republik Inḍonèsia (PGRI). Arè Ghuru Nasional benni arè libur sè resmi, bân èrayaaghi dâlâm bhângon pacara peringatan è sakolah-sakolah bân pemberriân tandhâ jasa ka ghuru, kapala sakolah, bân pengawas sakolah. Ghuru è Inḍonèsia èangghâp mènangka pahlawan tanpa tandhâ jasa. Arè Ghuru Nasional èteptepaghi Prèsiden Soeharto ka tangghâl 25 Novèmber 1994, kalabân sebuah keputusan Prèsiden, yakni Kepres Nomer 78 taon 1994 tentang Arè Ghuru Nasional.
* Iran : 2 Mèi   Peringatan wafat ah Morteza Matahari mènangka martir ka 2 Mèi 1979.

## Sombher
Papa

**Papa** (Madhurâ: *ꦥꦥ*) iyâ arèya oca' sè èyangghuy bânnya' bhâsa sè artèna eppa'.

Papa otabâ PAPA bisa aroju' ka:

## Gèografi

* Papa, Samoa, dhisa è Polo Savai'i
* Papa, Skotlanḍia
* Pápa, kotta è Hungaria
* Papa rock, nyamana bâto bârna bhiru abu è Selanḍia Anyar

## Orèng

* Papa, orèng rajâ Yahudi è jhâman Babilonia
* Papa (Bhâsa Latin ghâbây Paus), uskup Roma bân kapala Gereja Katolik
* Papa, biksu sè matè abhâreng Abda and Abdisho
Rana

**Rana** (Madhurâ:*ꦫꦤ*) otabâ **pamantèk potrèt** ḍâlem istila fotografi iyâ arèya lambhu ḍâ' kamera sè notopè ḍásar otabâ sensor foto. Mon lambhu rèya èbukka' pas bhâkal dhâddhi pajanan ḍâ' ḍâsar fèlem otabâ sensor foto ghâlle'.

Molana rana èghâbây ḍâri lempengan logam, namong kabânnyaan kamera modern ngangghuy panotop sè èghabây ḍâri kaèn kaangghuy ngorangi berrâ' kamera bân kaangghuy ngaolle santa'na rana sè lebbi tèngghi. Panotop sè èghâbây ḍâri kaèn anḍi' kakowaḍân ra-kèra 50.000 sampè' 200.000 kalè proses bukka'-totop (ngalakonè pajanan). Kaèn panotop sè aus otabâ rosak bisa ghâmpang èghântè è posat ladhinan purna juwâl mèrek kamèra sè takaè'.

Abiḍḍhâ lambhu rèya èbukka' apa can pangatoranna santa'na rana è kamera.

Ngaḍâsarraghi lettagghâ, èkenal ḍuwâ' macem rana, arèya rana sentral bân rana biḍâng fokal.

## Rana biḍâng ''fokal''
Rana biḍâng *fokal* *(en:focal plane shutter, FP shutter*) iyâ arèya rana sè èpasang è aḍâ' biḍâng fokal.

Bhâkto awwâl ètèmmoè dguerreotype è taon 1839, kamera èrancang kalabân ta' èlengkapè rana polana ta' èbhutoaghi sensitivitas tèngghi ḍâlem kimiawi. Bhâkto rowa pajanan èokor ḍâlem bitongan mènnit polana diameter tingkap sè palèng kennè' (kamera lobang jarum). Fotografer bisa kalabân ghâmpang angator abiḍḍhâ pajanan ngangghuy lens cap otabâ lens plug kaangghuy mukka' bân notop lensa.

Kalabân nigkataghi sensitivitas proses kimiawi pencetaghân foto è ra-kèra taob 1800, lensa bi' tèngkâp lebbhi pèndâ' sampè' ètongan detik. Kalabân jâlânna kaangghuy ngator abiḍḍhâ bhâkto pajanan molaè ècèptaaghi bân dhâddhi patoghânna kamera.
## Referensi

## Sombher
*
Sabâ

**Sabâ** (Madhurâ: *ꦱꦧ)* iyâ arèya tana sè è ghârâp bân è aèngè ghâbây kennengngan namen paḍi. Sabâ haros bisa nyangghâ aèng karana paḍi parlo kennengngan è bâgiyân sè tanto ḍâlem patombuânna. Kaangghuy ngaèngè sabâ è ghuna'aghi cara irigasi ḍâri  sombher, songay, otabâ aèng ojhân. Sabâ sè ḍi-buḍina è kennal kalabân sabâ sè bisa nradâ' aèng ojhân, namong sè laèn iyâ arèya nyamana sabâ irigasi. Paḍi sè è tamen è sabâ è kennal kalabân nyama paḍi tana becca (lowland rice).

È tana sè mèrèngnga tèngghi, sabâ è ghâbây abentu' kanta bâḍâ ampèrra otabâ è kennal terasering otabâ tahan ka aèng. Sabâ kasebbhut bânnya' è rèng-lèrèng bukit otabâ ghunong è bhâli bân jhâbâ.

Oca'na studi sè è umummaghi Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, kabbhi jennès paḍi sè è tamen satèya sè ḍâri spesies indica otabâ japonica, asalla ḍâri spesies paḍi liar Oryza rufipogon sè bâḍâ è taon 8200 taon sampè' 13500 taon jhung aḍâ'ân è Cèna (China). Paḍi sabâ è tamen è pan-brâmpan naghârâ kanta Bangladesh, China, Filipina, India, Indonesia, Iran, Jepang, Kamboja, Korea Selatan, Korea Utara, laos, Malaysia, Myanmar, Nepal, Pakistan, Sri Lanka, Taiwan, Thailand bân Vietnam. Paḍi sabâ paḍâ è tamen è Eropa kanta è Piedmont (Italia) bân Camargue (Prancis).

Sabâ aropa'aghi sala sèttong sombher otama emisi metana atmosferik bân è perkèra'aghi amèsè'è antara 50 sampè' 100 juta ton gas metana per taon. Studi abârri' tao kalabân makerrèng sabâ sè manfaatḍhâ kaangghuy aganggu èmisi gas metana bân ningkattaghi hasèl paḍi.

## Sombher
Gata (jhâjhân)

**Gata** (carakan Madhurâ: *ꦒꦠ*) iyâ arèya kuè otabâ rotè manès ḍâri Armènia. bâḍâ bânnya’ macemma gata è Armènia. Biyasana kotta tartento anḍi’ macemma gata dhibi’. Arèya bisa ètrmmo ḍâlem pan-brâmpan ropa, okoran bân bisa èhèyas otabâ ta’ èhèyas. Sabbhân gata èpangghâng ngangghuy tonis (oven sè raja ḍâri cellot), tapè satèya la bisa èpangghâng ngangghuy oven biyasa. Rotè gata biyasana èkakan bâkto arè rajâna orèng aghâma krèsten, tapè satèya èkakan è arè raja laènna otabâ sakadhâr èpangghâng kaangghuy èkakan bân ettè otabâ kopi.

Sala sèttong macem sè kaotara iyâ arèya koritz, sè èghâbây ḍâri teppong, mantèghâ bân ghulâ. Gata bisa èberri’ èssèan laèn akanta kacang kenarè. Pan-brâmpan macemma gata bâḍâ sè mamaso’ krènningan ḍâ’ gata sabelluna èpangghâng bân koca’na orèng sè narèma peccana krènningan rowa bhâkal ontong. Gata ḍâri dhisa Garni bân Geghard èhèyas (sabelluna èpangghâng), ropana bungkol, bân biyasana diamèterra ra-kèra 30 cm. È bun lao’en Danau Sevan, è kotta Tsovinar, gata lebbi eppol bân manes, bân èpangghâng ta’ ngagghuy korits ḍâlem ropa masèghi tello’ sè ta’ èhèyas.

## Cem-macemma Gata
Pan-brâmpan Gata para’ paḍâ’â bân croissant, èghâbây ḍâri adhunanna rotè sè èghulung dhâddhi lembârân tèpès akanta dhlubâng sè lèbârrâ akanta mèjâ ngagghuy okhlavoo (kaju sè èagghuy ghâbây adhunan), èlabhur ngagghuy mantèghâ, èghulung akanta hambal bân èkettok dhâddhi *spiral* sè èpangghâng apès-lapès bân ghâring. Sè laèn bisa lebbi manes bân lebbi paḍâ akanta kuè sè èberri’ raghi otabâ soda kuè otabâ adhuna ngagghu raghi sè anḍi’ sèpat cèlo’. Mcaem sè laèn biyasana akanta *cakram* tèpès bân è èssè’è sèttong lapès mantèghâ, teppong, ghulâ, valina bân kadhâng bâḍâ sellai kacang sè èkennok sè èsebbhut khorits, camporan sè dhâsarra paḍâ bân streusel ḍâlem bhâsa Armènia. Gata sè lebbi biyasa segghut èhèyas bi’ kettoghânna adhunan laèn è attassâ sabelluna èpangghâng.

## Ḍâlem adhât
Gata ḍâlem kabiyasa’an adhât èkakan bâkto arè raja, akanta arè rajâna orèng krèsten (èsebbhut *Candlemas*) è Armènia.

## Sombher
Ana (serial TV)

Ana (Madhurâ: *ꦲꦤ*) iyâ arèya sèttong drama sè bâḍâ è Pakistan Geo TV. Carèta rèya èssèna parsoalan rèng lakè' sè kardiman bân orèng laèn ḍâlâm oḍi'na

## Pemeran
• Talat Hussain

• Humayun Saeed

• Samina Peerzada

• Shahzad Nawaz

• Javeria Jalil

• Aijazz Aslam

• Parveen Akbar

• Raju Jamil

• Ahsan Khan

• Nazli Nasr

• Shehroze Subzwari

• Mubashir Abbas
Mala (Plappa)

**Mala** (carakan Madhurâ: *ꦩꦭ*) iyâ arèya plappa peddhis ḍâri katombhâr bân cabbhi Sichuan. Biyasana, mala èkaghâbây caos kalabân cara è kella bi’ minnya’ bân plappa laènna. Tanḍhâna kakanan asli Sichuan, khosossâ kakanan Chongqing la dhâddhi sèttong bhârâng sè kotara ḍâlem massa’an Chèna.

## Ètimologi
Oca’ mala iyâ arèya camporan ḍâri duwâ’ oca’ chena: “matè rassa” (麻) bân “peddhis” (辣) sè èmaksod iyâ rèya rassa è colo’ samarèna ngakan caos. Matè rassa rèya polana bâḍâ 3% hidroksi-alfa-sanshool è sa’ang Sichuan.

## Carètana
Asalla mala rèya ta’ padhhâng, tape bânnya’ sombher sè ngoca’ jhâ’ mala asambhung bân pasar malem è Chongqing sè ajhuwâl ḍâ’ palako palabbhuwân è abâd 19 sampè’ 20. Rassas è kowat bân bâgiyân minnya’ sè kentel bisa maabit kakanan sopaja ta’ kadar bân bisa maèlang bâu bâseng ḍâri kakanan moḍâ akanta ḍârâ bekku, perro’en sapè, bân *ginjal* sè biyasana dibâghi ḍâ katowana è palabbhuwân.

Maskè rassana kowat, pan-brâmpan caos sè ècabbhur èbâghi mèlè dhâghing sè èmassa’ dhâddhi alos bân aminnya’, pole mèlè rassana lebbhi amacem. Caos sè biyasa èangghuy iyâ arèya minnya’ bijjhân ètambaè bhâbâng potè, minnya’ tèrâm, otabâ tahu sè èdiemmi (*fermentasi*).

Caossâ èangghuy ḍâlem cem-macem cara, molaè ḍâri ètomis, è semmor (èberri’ pate), èghâbây sop, sampè’ èangghuy ḍâlem panic panas otabâ ghâbây caos sè ècabbhur. È Sichuan bân Yunnan, Chena, mala alos èangghuy ghâbây jhâjhân akanta tahu bucco’, kentang ghuring, dhâghing bân ghângan sè èpangghâng.

## Sombher
Naghâ

**Naghâ** (Madhurâ: *ꦤꦒ*) iya arèya sala sèttong mahlok legenda sè andi' pertabheât sarobâ sareng reptil sè poddul dâlâm bânynyak carèta rakyat dâlâm macâmma budhâjâ è dunynyah. Kaparcajâân ka naghâ dhá-bidhâh ka tèyap daerah, angèng naghâ dâlâm mitologi bárá' sajjhek awwâl abad pertengngaan atas èdeskripsiaghi mènangka mahlok sè andi' bhângbâng, tandu',empa' sokoh,bân bisah makalowar nafas apoy.dhinèng, dâlâm budhâjâ tèmor, naghâ biasanah èghâmbhâraghi mènangka mahlok ta' andi' bhângbâng, andi' empa' sokoh, andi' blittok akanta olar kalabân mecerdasan sè èattas rata-rata. Salaèn Rowa, naghâ èghâmbhâraghi andi' sèfat sè iya arèya camporan dâri fitur dâlâm ras felin, aves, bân reptil. Para mahasiswa aparcajâih bahwa kemungkinan sè rajâ panèka ghâmbhârân dâri bhâjhâh, khususnya sè andi' pertabheât tempat dhingghâlah, yakni è rabâ-rabâ otabâ alas lebbhâ', kèya struktur tubuh nah, adhâddhiyaghi kèbân rèya mènangka asal-usul ghâmbhârânna dâri naghâ Oriental modern.

## Etimologi
Istilah "naghâ" iya arèya cator serapan dâri bhâsa Sanskerta, yakni nāgá (नाग) sè artèna "olar kobra" sè asalla dâri penyamaan olar kobra India (Naja naja). Sinonim untuk nāgá panèka phaṇin (फणिन्). Sabhendereh bâdâh pan-bârâmpan cator sè keya artèna "olar" secara umum, bân sala sèttong sè palèng segghut èghunaaghi arèya sarpá (सर्प). Kadhâng, cator nāgá kèya andi' artè mènangka "olar" secara umum. Cator kasebbhut andi' cator asal sè padâ kalabân snake dâlâm bhâsa Inggris, bân cator snake asallah dâri bhâsa rumpun Jermanik: *snēk-a-, Proto-IE: *(s)nēg-o- (kalabân pergerakan s).

Dâlâm bhâsa Inggris, cator dragon asallah dâri bhâsa Prancis Kuno sè masok ka dâlâm bhâsa Inggris ka awwâl abad ka-13, cator dragon kasebbhut kèya asallah dâri bhâsa Latin: draconem (blittok normatif dâri draco) sè artèna "olar bhuta naghâ", dâri bhâsa Yunani Kuno δράκων, drákōn (cator genitif dâri δράκοντος, drákontos) "olar laot, olar bhuta".Istilah naghâ dâlâm bhâsa Yunani bân Latin mengacu ka olar dimmaah beih sè okorannah rajâ bân ta' koduh mènangka mahlok mitologi. Cator bhâsa Yunani δράκων kemungkinan sè rajâ asallah dâri cator kerja dâlâm bhâsa Yunani δέρκομαι (dérkomai) sè artènah "engko' ngabâs", bân dhâddhi ἔδρακον (édrakon) dâlâm blittok aorist. Asal-usul nyamah rèya sè kemungkinan dhâddhi sebbhudhân kaangghuy sesuatu sè andi' "tatapan sè mamateh" otabâ mata sè memancarkan cahaya sè ta' biyasah otabâ "tajhâm",kèya bisah berarti kaangghuy aghâmbhâraghi mata olar sè abâsnah maloloh tabukka' bân setiap dâri mata kasebbhut ollè ngabâs menembus kelopak matana sè transparan bân asèssè', sè atotop secara permanen. Cator dâlâm bhâsa Yunani kasebbhut kèya kemungkinan asallah dâri basis cator *derḱ- dâlâm bhâsa Indo-Eropa sè artèna "ngabâs"; bân akar cator bhâsa Sansekerta दृश् (dr̥ś-) sè kèya artèna "ngabâs".
Nana (manga)

**Nana** (Madhurâ : *ꦤꦤ)* iyâ arèya serial manga Jepang sè ètolès bân èilustrasiaghi ḍâri Ai Yazawa. Molaè angghâl ḍâri Mei 2000 sampè' Mei 2009 sabâllun maso' bâkto jâḍḍâ. Serial arèya pusatta è Nana Osaki bân Nana Komatsu, duwâ' orèng binè' sè ngallè ḍâ' Tokyo è omur 20 taon, kalabân carèta sè telatèn ḍâ' nabâng Nana O. Kaangghuy katenaran bân nabâng Nana K. Kaangghuy romansa, kalabân ajuang ḍâ' atahanaghi persahabatan arowa kabbhi.

Nana arèya èadaptasi dhâddhi film aksi langsung è taon 2005, kalabân sekuel èrilis è taon 2006. Sala sèttong anime adaptasi produksi Madhouse èsutradaè ḍâri Morio Osaka tampil è Nippon TV antara April 2006 sampè' Maret 2007.  Sakabbhina media Nana la èlisensiaghi kaangghuy rilis bhâsâ inggris è Amerika Utara ḍâri Viz Media, sè aghabay serial manga è majalah Shojo Beat arowa kabbhi sampè èḍisi Agustus 2007, samantara jiyâ nerbi'aghi ḍâlâm format "tankōbon". Arowa kabbhi arilis kaduwâ' film kasebbhut è taon 2008, bân sulih sowara bhâsâ inggris arowa kabbhi kaangghuy anime kasebbhut èsiaraghi è Funamation Channel èmolaè è bulân September 2009.

## Sombher
Tara (Ramayana)

**Tara** (Madhurâ; *ꦠꦫ* ) iyâ arèya binèna raja Wanara sè anyama Sugriwa. Dhibi'na iyâ arèya èbhuna Anggada. Samarèna Sugriwa èpakala sareng kaka'ân, iyâ arèya Subali, pas Tara dhâddhi binèna Subali.

## Tara ḍâlem pawayangan
Mètorot carèta pawayangan, Tara iyâ arèya sorang bhidhâddhâri, pottrè Dewa Indra. Dhibi'na anḍi' alè' sè anyama Tari sè dhâddhi binèna raja Rahmana, sè dhâddhi orèng blâka ḍâlem carètana Ramayana.

Dèwi Tara anèka sareng Sugriwa, sorang raja Wanara ḍâri Karajhâân Kiskenda sè satarètanan sareng Subali. Kerana hasadna Rahwana, Subali ngosèr Sugriwa bân anèka sareng Tara. Samarèna anèka, Tara alahèraghi Anggada. Sugriwa ngaollè bhântoan ḍâri Rama bân bisa makala Subali. Dèwi Tara pas èpadhâddhi binèna polè.

## Sombher
Para (Pèssè)

**Para** (Kiril: пара, dâri bhâsa Turki para, dâri bhása Persia pārah, "keping") (Madhurâ: *ꦥꦫ*) panèka bekkas pèssè Kekaisaran Utsmaniyah, Turki, Montenegro, Albania bân Yugoslavia bân subunit samangkèn, nangèng jàràng èyangghuy, dâri dinar Serbia.

Mènangka pèssè Turki bân bekkas Utsmaniyah, pèssè kasebbhut senilai 1/40 dâri sèttong *kuruş*, sè andi' nilai 1/100 dâri sèttong lira Turki. Pèssè kasebbhut jughân andi' nilai 3 akçe Lira Turki modern ghun èbâgi dâlâm *kuruş*. È Serbia, para la dhâddhi subunit dinar sajjhek abad ke-19. Perper Montenegro èbâgi dâlâm 100 pare è pendirian singkatdha antara 1906 bân 1918. È Albania, para èkaangghuy pèssè sabelluna pengenalan lek Albania è 1926.

Dâlâm bhâsa-bhâsa Albania, Kurdi Yunani, Bulgaria, Makedonia, Rumania, Serbia bân Turki, para otabâ jamakna παράδες, *pari, pare, parale, parai, paraja* otabâ *paralar* panèka istilah generik kaangghuy "pèssè".

## Sombher
Nara, Nara

**Nara** (Madhurâ:*ꦤꦫꦤꦫ*) iyâ arèya ibu kotta Prefektur Nara. Kotta rèya bâḍâ è bâgiyân dâjâ Prefektur Nara, bân abâtes kalabân Prefektur Kyoto. Nara aropa’aghi kotta wisata sè rammèh è Jeppang.

Monumen Historis Nara Kuno iyâ arèya sebbhutân ka’anghuy 7 bangunan kuil Buddha bân Shinto, reruntuhan Istana Heijō, bân Hutan Kasugayama sè aropa’aghi Situs Warisan Dhunnya UNESCO. Kepetto’ bangunan kuil kasebbhut iyâ arèya Tōdai-ji, Saidai-ji, Kōfuku-ji, Kasuga Shrine, Gangō-ji, Yakushi-ji, Tōshōdai-ji.

Nèng zâman Nara, ibu kotta Jeppang sè anyama Heijō-kyō bâdâ è  kota Nara sè samangkèn. Heijō-kyō aropa’aghi kotta tojjhuân ahèr Jhâlân Sutra è Jeppang, jhughân tempat tombhuna Kabhudhâjâ'an Tempyō sè aposat dhâ’ aghâma Buddha bân bâgiyân aristokrat.
Sara

**Sara** (Madhurâ: *ꦱꦫ*) otabâ **Sarah** (bhâsa Ibrani: שָׂרָה, Modern *Sara* Tiberias *Śārāh*; Arab: سارة, translit. *Sārah*) sè lahèr kalabân nama **Sarai**, iyâ arèya tokoh dhâlm aghâma Abrahamik. Dhibi’en iyâ arèya binè dâri Abraham/Ibrahim. Baik dhâlâm tradisi Yahudi, Kristen, bân Islam, Dhibi’en è ghâmbâraki kalabân rèng binè saleh  sè terkenal kalabân karaddhinenah.

## Ayât
"Satèrrosâh Allah adhâbu dâ’ Abraham, 'Tentang binènah bè’èn Sarai, bâ’na jhâ nyèbhut dhibi’na  polè Sarai, tapè Sara, ajiâh nyamana. Sengkok bhâkal abhârkatakinah bhân dhâri padanya jughân Sengkok bhâkal aberri’ dâ’ seorang anak lakè’, bahkan Sengkok bhâkal abhârkatakinah, saèngghâ dhibi’na dhâddhi èbhu bhângsa- bhângsa, raja-raja bhângsa- bhângsa sè bhâkal lahèr dhâri padanya.'"

"Dhibi’nah (Sarah), 'ongghu ajaib, pola Sengkok bhâkal alahirraki ana’ padahal Sèngkok la toah, bân rakanah Sengkok ampon sangât toah? Arèya ongghu – ongghu sèttong kaajaibân. kabbhi (para malaekat) adhâbu, 'arapah bâ’na arassa hèran tentang katetapân Allah? (ghâpanèkah iyâ arèya) rahmat bân berkah Allah, sè ècuraghi ka bâ’na, wahai ahlulbait! Saongghunah Allah Maha Kapojhi, sè apaèng rajhâ – rajhâna nikmat.'"
Kara (kalompo' tabbuwân)

**Kara** (Madhurâ: *ꦏꦫ*) iyâ arèya grup panyanyi binè’ asal Korèa Lao’. Kara iyâ arèya bâḍâ Park Gyu Ri, Han Seung Yeon, Goo Ha Ra, bân Heo Young Ji. Nyama grup rèya èkala’ ḍâri bhâsa Yunani, “chara” (bhunga) sè èartèè bi' kabbi mènangka munyi sè manis. Kabbi iyâ arèya artis ḍâri DSP Media.

Samarèna sala sèttong angghota, Kim Sunghee kalowar è taon 2008, Kara suksès kalabân nyanyian “Honey” sè sampè’ è urutan nomer sèttong laghu Korèa.

## Karier

### Panampèlan ḍâ’-aḍâ’ân
Kabbi majhu ḍâ’-aḍâ’ân è acara M! Countdown, 29 Maret 2007, anyanyi laghu “Break It”. Ḍâri album ḍâ’-aḍâ’ân, The First Blooming, èghâbây dhâddhi ḍuwâ’ vidio tabbuwân, “Break It” bân “If U Wanna”. Album nomer ḍuwâ’na Kara sè èjadwâlaghi è bulân Maret 2008, tapè ahèrra èpaburung. Polana sala sèttong angghuta, Kim Sunghee mendhek. Polana dhibi’na ennas tessan maso’ kuliah bân orèng towana nyoro ambu. Dhâddhi temmana, album nomer ḍuwâ’na Kara èpaburung, bân èmolaè audisi kaangghuy pamèlèyan angghota anyar.

ḍuwâ’ angghota anyar ollèna hasèl audisi, Goo Ha Ra bân Kang Ji Young. Abâlina Kara mènangka ma’-lèma’an ètandhâi panampèlan Kara è M! Countdown anyanyi laghu “Rock U”, 24 Juli 2008. Nalèka ghi’ pa’-empa’an, Kara èpamajhu mènangka panyanyi binè’ sè dhibâsa. Tapè samarèna ma’-lèma’an, Kara èobâ dhâddhi grup sè ghâsèk. Ghi’ è bulân sè paḍâ, Kara aghâbây album EP ḍâ’-aḍâ’ ètoro’èn single digital “Good Day: Season 2” (13 Oktober 2008) iyâ arèya aghâbây polè laghu sèabhul-ombhul paḍâ ḍâri EP kabbi.

## Sombher
Lara

**Lara** (carakan Madhurâ: *ꦭꦫ)* (èkala' ḍâri oca' Jhâbâ: *ꦭꦫ*, translit. *lara*, har. 'sakè') iyâ arèya seddhi, nèspa. Lara bisa aroju' ka:

## Kennengngan

### Australia

* Lara, Victoria, kotapraja è Australia
* Distrik elektoral Lara, è Victoria, Australia

**Inḍonèsia**

* Lara, Baebunta, Luwu Ḍâjâ
* Lara, Karossa, Mamuju
* Lara, Tirawuta, Kolaka Tèmo

**Spanyol**

* Lara de los Infantes

**Turki**

* Lara, Antalya, kotta è Turki

**Vènèzuèla**

* Lara (naghârâ bâguyân), Venezuela

**Orèng**

* LARA, Licensed Agencies for Relief in Asia, skt. 1950

**Bhâsa Lara**

* Lara & Reyes, grup musik instrumental
* Lara the Illusionist è Marvel Universe
* Unión Lara, klub ebbal
* Lara (mitos)
* Lara (genus), genus kumbang
* Lara FS Academy
* Lara (puisi), puisi karjâ Lord Byron
* Lara's Theme, musik fielm Doctor Zhivago
* Lara (sinetron), filem MD Entertainment
Mama (film 2013)

**Mama** (Madhurâ: *ꦩꦩ*) iyâ arèya sèttong film horor Amèrika Serikat sè èrillis ka taon 2013. Film sè èsutradaè bi' Andrès Muschietti panèka pamaènna antara laèn Jessica Chastain, Nikolaj Coster-Waldau, bân ghik bânnya' polè. Tangghâl rilisna ka 18 Januwari 2013.

## Pamaèn

* Jessica Chastain mènangka Annabel Moore
* Nikolaj Coster-Waldau mènangka Lucas Desange / Jeffrey Desange
* Megan Charpentier mènangka Victoria Desange

* Morgan McGarry mènangka Victoria Kecil
* Isabelle Nélisse mènangka Lilly Desange
* Maya and Sierra Dawe mènangka Lilly Kecil
* Daniel Kash mènangka Dr. Gerald Dreyfuss
* Javier Botet mènangka Mama
* Jane Moffat mènangka Jean Podolski / Suara Mama
* Laura Guiteras mènangka Suara Mama
* Melina Matthews mènangka Suara Mama
* David Fox mènangka Burnsie
* Julia Chantrey mènangka Nina
* Elva Mai Hoover mènangka Sekretaris
* Dominic Cuzzocrea mènangka Ron
* Diane Gordon mènangka Louise
* Hannah Cheesman mènangka Edith Brennan
Bhângsa:Film sè ètolès Neil Cross
Industri otomotif è Inḍonèsia

Inḍonèsia, otamana arakèt kendaraan mèrek Jepang, arèya proḍusèn otomotif Asia Tenggara kalabân produksi palèng tègghih è bulân Januari-April taon 2015  kalabân lènèng pasar 36,54% (363.945 unit), samantara Thailand bâdâ è posisi nomer duwâ' kalabân lènèng pasar 25,29%. Sejjhek 2012, nilai ekspor produk otomotif è Inḍonèsia lebbi  tègghih dâri imporra. È taon 2017, Inḍonèsia arèya produsèn kendaraan panompang palèng rajâ ka-17 è dhunnyah bân produsèn kendaraan panompang palèng rajâ ka-5 è Asia, kalabân a produksi 0,98 Jutah kendaraan.

## Sajhârâ
È laporaki Kendaraan bermotor palèng ngadâ' sè dâpa' è Inḍonèsia arèya sapèda motor duwâ' silinder Hilderbrand bân Wolfmüller dâri Jerman sè è ghibâh bi' warga Inggris sè anyama John C Potter sè aropaaghi ahli mesin è pabrik ghulâ Oemboel è Probolinggo, Jhâbâh Tèmor. Ta' abit, motor palèng adâ' dâpa' sè a ropa'aghi motor mèrek Benz, Viktoria taon 1894 din Pakubuwono X, Susuhunan Surakarta. Produksi motor lokal è molaè è taon 1864, awwâla bi' parakètan SKD motor impor bân kendaraan komèrsial.

## Program Pamarènta
Sejjhek taon 1969, rencana nasional dâ' perkembhângan Industri è tojjhuaki kaangghuy  aghântè'è impor è sakabbhina bidang manufaktur. Sarangkaian ondhâng-ondhâng è perlakoaghi ka taon-taon salanjutta kaangghuy a cèptaaghi situasi rèya, a pangaroè motor panompang bân kendaraan komèrsial. Bâtesan kasebbhut a tahap ka impor kendaraan bhuto (CBU/Completely Buit Unit) è kennalaki, bân tojjhuân larangan sakabbhina dâ' CBU è taon 1974. Program palokalan è mulaè kalabân kapotosan No. 307 taon 1976, sè ngasèlaki dekrit laèn sè è rancang kaangghuy masakonè' dampak bhâbhâja. Molaè taon 1980, paratoran anyar è perlakoaghi kaangghuy a hambataki pa sebbâran merek, pamarènta a bâtessè pa rakètan lokal dhâddhi 71 model dâri 42 perbhidhâ'ân . Sakabbhina parakèt bân agen è paksah maso' ka dâlem bâllu' klompo' sè apèsa sè a produksi sakabbhina bhârâng, kajhâbhâ mesin. Mesin usa è sadiyâghi bi' perusahaan sè tapèsa. GAAKINDO, sè è ghâbây è sabâgiyân operasi pribumi sè kènè', a nentang program-program rèya bân andi' katowa anti Cina sè terrang-terrangan dâri taon 1981 sampè' 1984. Perusahaan sè palèng malèbur lokalisasi arèya perusahaan rajâ Cina sapertè Liem Group bân PT Astra Motor.

È taon 1981, pamarènta a nyataaghi è Inḍonèsia tade' mesin sè è bangun  sè andi' volume pangallèan Korang dâri sa liter è taon 1985. Sebbâbbhá, produsèn mikrovan bân truk lokal dhulien masang mesin sè lebbi rajâ. Daihatsu bân Suzuki marè a produksi mesin sè cocok kaangghuy kendaraan laèn, tapè Mitsubishi ta' maso' bân angghuy mesin Daihatsu salama brâmpan taon, Mun Honda ngundur diri dâri segmen pick-up/mikrovan sè kènè'. È bulân Oktober 1982 PPN ka kendaraan diesel è pa ongghâ sacara dramatis. Sedan diesel, satation wagon, bân diesel off-roader, è pokok bi' PPN 40 persèn, samantara kendaraan komèrsial dhâmmang (kategori 1). Dâlem bentuk truk kènè', pickup, bân van panompang narèmah PPN dupolo persèn. Brâmpan orèng sè akomentar ngarâp dâ' arèya sopajâ ngèjhâ ahèr dâri kendaraan diesel è Inḍonèsia.
Bhângsa:Inḍustri è Inḍonèsia
Arthur Aikin

**Arthur Aikin**, FLS, FGS (19  Mei- 15 April 1854) iyâ arèya kimiawan, mineralog bân panolès ilmiah kabhângsahan Inggris. Dhibi’na iyâ arèya pendiri Chemical Society (satèya anyama Royal Society of Chemistry). Dhibi’na  lughâlluna dhâddhi Benḍahara è taon 1841. bân pas dhâddhi Presiḍen kaḍuwâ’ è organisasi kasebbhut.