open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PHP

**PHP: ''Hypertext Preprocessor**'' panèka bhâsa skrip sè kèngèng èselkètaghi otabâ èsongghilaghi ka ḍâlem HTML. PHP bânnya' èkaghâbây program situs web dinamis. PHP kèngèng èghunaaghi ghâbây ajhâghâ sèttong CMS 

## Sombher


Bhângsa:Komputer
Pabean Cantian, Sorbhâjâ

**Pabean Cantian** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Pa'ala

**Pa'ala** (*Myristica fragrans*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Myristicaceae. Tombuwân arèya asalla ḍâri Kapolowan Banḍa, Maluku. Polana arghâna sè tèngghi, buwâ bân bighina ella dhâddhi bhârâng otabâ komoḍitas dhâghâng ḍâri jhâman Romawi.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Myristicaceae
Koḍḍhu'

**Koḍḍhu**' otabâ **pacè** (*Morinda citrifolia*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Habitat epon e Australia, India bân Asia Tenggara, ghi termasok Indonesia. Sebhagien masyarakat yakin buwa paceh nekah sangghup mabharas atau ghaduan khasiat sè sae kangghi berbagai macem penyake', salah sèttong ngah ghi noron agin kadar kolesterol dalem dhara. Khasiat laen panekah: (1) ningkat agin kesehatan otak, (2) mabhagus kesehatan jantung, (3) ningkat agin kesehatan kolek, (4) kanggi nyegga kanker, (5) ngorange rassah sake' kanggi penderita Artritis (inflamasi/peradangan sendi), (6) ningkat agin imun/daya tahan tubuh, (7) matoron demam, bân (8) malancar agin pencernaan.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rubiaceae
Pacèng

**Pacèng** (*Costus speciosus*) iyâ arèya totombuwân obhât sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Totombuwân arèya sokklana ḍâri Asia Tèmor Lao' bân ḍaèra eddhi'na, ènga' Inḍia, Cèna bân Queensland. Pacèng arèya lomra tombu è Kapolowan Sonḍhâ Rajâ, Inḍonesia.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Pakem

**Pakem** (*Pangium edule*) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tombu aghâl. Bhungkana pakem ngasèlaghi buwâ sè èghuna'aghi è dâlem massa'an Indonesia. Nyama laènna iyâ arèya *picung* (Sunda); *pucung*, *kluwek*, *kluwak* (Jhâbâ); *pamarrasan* (Toraja).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Achariaceae
Pakis Taji, Wonoasih, Probolinggo

**Pakis Taji** panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Palasarè

**Palasarè** (*Alyxia stellata*) iyâ arèya tamenan è dâlem famili Apocynaceae. Palasarè rèya tamenan nalar sè kolè' ghlâghârâ andi' bârna potè, bân bâuna ro'om, rassana paè' kèya. Tamenan rèya tombu aghâl è alas, tegghâlân, bân ghunong.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apocynaceae
Pamolangan

**Pamolangan** arèya anḍi' artè "èghibâ kalowar ḍâri", dhâddhi pamolangan arèya proses ka'angghuy ngallè ana' otabâ sè noro' molang ḍâri kabâḍâ'ân sè ghi' ta' *mandiri*, ghi' ta' dibâsa, bân ghi' ta' mardhika ka kabâḍâ'ân sè lebbi *mandiri*, lebbi dibâsa, atangghung jâwâb bân anḍi' nilai-nilai budhâjhâ. Proses arèya alèngkobhi kèya pangajhârân ka'ahlian khosos, abherri' pangataowan, partèmbhângan bân kabijâksana'an.

## Tèngghu kèya
* Sakola
* Ponḍhuk pasantrèn
* Univèrsitas
* Depdiknas
## Pranala lowar
* Departemen Pandidigan Nasional (Depdiknas) Republik Indonesia 
* Direktorat Jenderal Pandidigan Loar Sekolah bân Pemuda (Diklusepa) 
* Situs Pusat Kurikulum Indonesia 
* Forum Pandidigan Indonesia
* Link Khusus Pandidigan Indonesia 

Bhângsa:Pamerdhi
Panji Utama

**Panji Utama** (bhâbbâr è Bandar Lampung, 25 Agustus 1970) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sokkla Inḍonesia.

## Karjâ

* *Belajar Mencintai Tuhan* (kompolan sajak sareng Ahmad Yulden Erwin bân Iswadi Pratama, 1992)
* *Pasar Kabur: Menggali Kubur Sendiri, Menggali Lorong-Lorong* (kompolan sajak, 1996)
* *Kibaran Bendera, Hikayat Sang Debu* (kompolan sajak, 1996).
Bhângsa:Bhujhângghâ
Pantai Rongkang

**Pantai Rongkang** lokasina bâdâ è è kecamatan Kwanyar, ra-kèra 35&nbsp;km ara lao' kotta Bhângkalan.

## Pesona
Bânnya' daya tarik pantai arèya èyantarana bhiri'ân to-bâto è salanjhângnga pantai. Bâdâ kiya ghumu' adhâk-ondhâk sè tèngghina ra-kèra 20 ghân 25 meter è attas paadâ'ân saghârâ.

È compet bân malem arè, lap-gilapanna sonar lampu kapal sè alajâr è sellat Madhurâ dhâddhi pemandangan sè cè' lèburâ. jugan pantulan sinar-sinar lampu di permukaan air sè mantol dari arah kotta Surabaya.

Daya tarik laenna neka jambu keluthu' sè daddi hasèl andalan è daerah panèka. .

## Kondisi
Akadhi umumnya obyek plessir è polo Madura, keadaan pantai panèka gi' parlo perhatèyan sareng investor kaangguy ningkataghi kaèndâân sopajâ lebbi bânnyyak narèk wisatawan
Kabupatèn Bhângkalan
Panḍhiyâng

**Pandhiyâng** (*Zingiber cassumunar*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Panḍhiyâng aropa'aghi sala sèttong tombuwân palappa. Tombuwân arèya èkoca' kèya *mungle* (Acèh), *bungle* (Tapanuli), *kunik bolai* (Minang), *banglee'iy* (Rejang), *panglai* (Sonḍhâ), *bale* (Makassar), *panini* (Bugis), bân *unin makei* (Ambon).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Pao gânḍâri

**Pao gânḍâri** (*Bouea macrophylla*) iyâ arèya tamenan sè asalla ḍâri Kapoloan Indonesia bân Malaysia. Pao gânḍâri bânnya' ètamen è Sumatera bân Thailand. Buwâ ngoḍâ bân towana biasana èkakan otabâ èkarojhâk.
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Anacardiaceae
Parabhâsa

**Parabhâsa** (bhâsa Indonesia: *parabahasa*; bhâsa Ènggris: *paralanguage, volalics*) panèka aspek-aspek sowara salaèn ocapan sè kèngèng èfahami (ca' otabâ okara bhâsah), contona kaakasan kandhâh, tègghih-mabâ nada, volume kasa', intonasi, dialek, sèyolan, tangès, bân mènangkana. Niyap ciri-ciri kasa' arèya bâdâh makna emosi bân pèkkèran amagânna.

Bhângsa:Bhâsa
Parabâs

**Parabâs** (*Litsea elliptica*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lauraceae. È bhâsa laènna, tombuwân arèya èkoca' kèya *medang prawas* (Indonesia), *trawas* (Jhâbâ), bân *gogisoro* (Maluku).

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Tèngghina bisa tombu ghân 45m, kajuna loros, bhuleddhâ rata-rata 75cm. Kajuna anḍi' ro'om sè laèn. Bârna kajuna acem-macem, bâḍâ sè sokklat bâk-bâk konèng ka sokklat. 

## Panyalambherrân
Tombuwân arèya tombu è Malaysia, Sumatra, Jhâbâ, Kalimantan, Sulawesi, Maluku, bân Papua.

## Paghuna'an
Kajuna èghuna'aghi ghâbây bhângonan bân papan. Ḍâunna èghâbây tambhâ *maag*, ghresghes, bân sakè' cèṭak. Dhinèng maghârsarè è eddhi'na Ghunong Sigogor bân Ghunong Picis è Ponorogo, ḍâunna parabâs amanpa'ataghi ghâbây tambhâ ma'lè dhujân ngakan, dusdus, teleppo, bân malancar kalowarra aèng soso.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Lauraceae
Panḍân

**Pandân** (*Pandanus amaryllifolius*) iyâ arèya jenis tombuwân monokotil dâri famili Pandanaceae sè ro'om. Dâunna arowa komponen penting è dâlem tradisi massa'an Indonesia bân naghârâ Asia Tèmor Lao' laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Pandanaceae
Pao

**Pao** panèka nyama bighi bân bhungkana. Pao alebbhu dâ' dâlem marga *Mangifera*. *Mangifera* arèya bâdâ 23-40 longkang. Nyama ilmiahna panèka *Mangifera indica*. Nyamana arèya rèna kandhu' artèh: "bhungka sè abighi pao, sè asala dâri Inḍia".

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Anacardiaceae
Peccot jhârân

**Peccot jhârân** (*Stachytarpheta jamaicensis*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Verbenaceae. Tombuwân arèya biasana tombu aghâl. Tamennan sè ènga' rebbhâ arèya sokkla ḍâri Florida, Amèrika Serikat.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Verbenaceae
Pelaghâ

**Pelaghâ** iyâ arèya palappa sè èyasèlaghi dâri bighina brâmpan tamenan genera *Elettaria* bân *Amomum* è dâlem famili Zingiberaceae. Duwâ' genera arèya asli dhuli Bangladesh, Bhutan, India, Indonesia, Nepal bân Pakistan.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Pellè

**Pellè** (*Streblus asper*) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka famili Moraceae. Bhungkana pellè arèya biasana ètamen ghâbây tamennan èyas. Pellè karaddhu ka bânnya' kolèktor tamennan èyas polana bisa èkaghâbây bonsai.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Kajuna loros, tèngghina bisa sampè' 15m, dhinèng bhuletta sampè' 30cm.

## Panyalambherrân
Dhuli Cèna bâgiyân lao' sampè' Asia Tèmor Lao': Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Filipina, Malaysia bân Indonesia.

## Paghuna'an
Kajuna aghâḍhuwân bânnya' ghuna, misalla serrat kajuna èghuna'aghi ghâbây ḍhlubâng dhinèng ḍâunna ka'angghuy bânnya' jhâmo bân obhât.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Moraceae
Pernata

**Pernata** otabâ **Pamarènta'an** arèya organisasi sè anḍi kakobâsa'an ka'angguy aghabây, nerrapaghi, bân ajhâlanaghi hokom bân gher-ogher e wilayah tartanto. Bâḍâ cem-macem artè bhâb sistem pamarènta'an bân bâḍâ kèya cem-macem macem pamarènta'an sè dhunnya. Contona iyâ arèya rèpublik, monarki bân karajhâ'ân, persemakmuran (*Commonwealth*) bân salaènna. Ḍâri cem-macemma sè la èsèbbhut, bâḍâ kèya buḍu' macemma (toronan otabâ varian), akantha monarki konstitusional, demokrasi, bân monarki absolut.

## Tèngghu kèya
* Republik Indonesia
* Bhângon naghârâ
* Sistem pamarènta'an

Pamarènta'an
Penelitian Kualitatif

**Penelitian kualitatif** iyâ arèya panalèktèyan sè asifat deskriptif. Proses bân makna dâri subjèk ètonjolaghi. Landasan tèori mandu maklè sami sareng fakta è lapangan bân dhâddhi gâmbârân umum latar penelitian bân bahan hasèl penelitian.

Kriyanto adhâbu tojjuana riset kualitatif iyâ arèya ajelasaghi fenomena selem-dâlâmma klabân ngompolaghi data sè dâlâm jughen. Sajen dâlâm, sajen bhâghus.
Objek penelitian kualitatif sakoni’. Hasèl penelitianna ta’ bisah ègeneralisir namong bisa dâddi konsep anyar bilâ ta’ sami sareng teori.
Bhângsa:Panalèktèyan
Perrèng kèles

**Perrèng kèles** (*Gigantochloa atter*) iyâ arèya perrèng sè talonta è Indonesia bân Asia Tèmor Lao'. Perrèng kèles segghut èangghuy ghâbây bahan bangunan bân pakakas roma. Perrèng rèya andi' nilai èkonomi tèngghi jhughân.
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Parbhâsan

## A
;Aeng sondeng nandha'agi dalemma lembung
:Oreng sè pendiam biasana ponya banynyak elmo

;Agandhu' kotoran
:Ponya niat buruk terhadap oreng laen, otaba pada sareng emanis muka tape ponya maksod buruk

;Ajam menta sasengnget
:Mencelakai diri sendiri

;Aotang dhara nyerra dhara
:Hutang nyawa dibayar dengan nyawa

;Asel ta' adhina asal
:Meski kaya tetapi tetap bersahaja dalam bersikap

;Atembang poteh matah, lebbi bagus poteh tolang
:Dari pada malu lebih baik mati

## B
;Basa gambaranna budhi
:Kepribadian seseorang dapat dilihat dari caranya berbicara

;Basa nantowagi bangsa
:Bahasa menunjukkan bangsa

;Bibirra nolak, atena mellak
:Malu malu kucing atau hanya menolak di bibir saja, tetapi sebenarnya dia mau

## C
;Caca pasaran
:Bicara tidak tahu aturan atau kabar burung

## D
;Dhapor daddi romma
:Menggambarkan tentang seseorang yang semula kaya raya, namun kemudian jatuh miskin.

;Dhung tedhung ajam
:Tidur-tiduran

## E
;Epeol kene'
:Diulang-ulang, sampai bosan mendengarnya

## K
;Konye' ghunong
:Seadanya (seperti suguhan)' Contoh: Eatore, konye' gunong = Silahkan dimakan, seadanya ..

## L
;Lebbi bagus pote tolang katembang pote matah
:Lebih baik mati daripada menanggung malu

## M
;Meltas manjalin
:Cara berjalan yang sangat indah (wanita)

;Mesken arta sogi ate
:Biar miskin harta, tetapi tetap kaya hatinya

## S
;Sorem arena
:Mengalami kesusahan atau Sedang menghadapi masalah

## T
;Tadha aeng agili ka olo
:* Tidak ada orangtua yang minta ke anaknya
:* Watak anak tidaklah berbeda dengan orangtuanya
Path

**Path** panèka aplikasi jhâringan sosial ka tèlpon pintar. orèng sè aghunaaghi bhisa abâgi ghâmbhâr bân jhughâ pessen. Path ètojjhuaghi ghâbây media khusus abâgi abhâreng parmèli bân kancah aseddhi'.
Bhângsa:Internèt
Perrèng talè

**Perrèng talè** (*Gigantochloa apus*) iyâ arèya perrèng sè nyalambher jhembhâr è Indonesia bân Asia tropis. Perrèng arèya èghunaaghi ghâbây bahan tandhâ mata.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Piek Ardijanto Soeprijadi

**Piek Ardijanto Soeprijadi** (lahèr è Magetan, Hindia Bâlândhâ, 12 Agustus 1929 – wafat è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 22 Mèi 2001 ka omor 71 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
### Buku kadhibi'
* Burung-burung di Ladang (1983)
* Percakapan Cucu dengan Neneknya (1983)
* Desaku Sayang (1983)
* Lelaki di Pinggang Bukit (1984)
* Lagu Bening dari Rawa Pening (1984)
* Nelayan dan Laut (1995)
* Biarkan Angin Itu (1996)
* Kawindra-kawindra (bersama Rita Oetoro, 1984)
* Laut Sebagai Gelanggang Hidup Manusia (can-bâcan na’-kana’, 1984)
* Apresiasi Sastra dalam Nilai-nilai Luhur Budaya Bangsa (1984)
* Menyambut Hari Sumpah Pemuda (Langen Suara, 1984)
* Gaya Baru, buku pelajaran ghâbây SMP (1984)

### Buku abhâreng
* Antologi Angkatan 66 (H.B Jassin, 1968)
* Tanggal 2 (Linus Suryadi, 1987)
* Senayu (bersama penyair Purwokerto, 1995)
* Antologi Puisi Jawa Tengah (1994)
* Dari Negeri Poci 1 (1993)
* Dari Negeri Poci 2 (1994)
* Dari Negeri Poci 3 (1996)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Pilang, Kademangan, Probolinggo

**Pilang** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Plastik

**Plastik** panèka sebbhudhan ghâbây bânnya' bhârâng polimèrisasi sintetik otabâ semmo-sintetik. Plastik abhângon dâri konḍènsasi organik otabâ soloran polimèr bân kennèng kèya èkaghâbây ḍâri zat laèn. Bâḍâ bânnya' macem polimèr alami sè kalebbhu ka klompo' plastik. Plastik kennèng èkaghâbây dhâddhi filem otabâ fiber ghâbâyân. Nyama plastik arèya asalla ḍâri sèpat sè sèghel èbhângon otabâ pennot. Plastik èrancang klabân macem sè cè' bânnya'na. Bâḍâ sè ta' ngennèng bellâ, ghâli, bân èn-laènna.
Polot

**Polot** (*Urena lobata*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Ghlâgârâ ètotopè lu-bulu alos akanta bintang sè bârnana bungo. Dâuna ètombui bulu sè alos kèya.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Malvaceae
Primadonna Angela

**Primadonna Angela** (lahèr è Rumbai, Pekanbaru, 7 Oktober 1976) panèka sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sokkla Inḍonesia.

## Karjâ

* *Quarter Life Fear*, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2005
* *Belanglicious*, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2006
* *Love at First Fall*, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2006
* *Jangan Berkedip!* (ètolès sareng Isman H. Suryaman), Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2006
* *Quarter Life Dilemma*, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2006
* Big Brother Complex, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2007
* Resep Cinta, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2007
* Kintaholic, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2007
* DJ & JD (ètolès sareng Syafrina Siregar), Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2007
* Query Pita, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2007
* Resep Cherry, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2008
* Ratu Jeruk Nipis, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2008
* Meramal Yuuuk!, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2008
* Dunia Aradia, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2009
* Ratu Preman (ètolès sareng Alexandra Xu), Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2009
* Katakan Cinta dengan Warna, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2010
* Magnet Curhat, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2010
* Kotak Mimpi, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2010
* Satsuki Sensei, Gramedia Pustaka Utam a, Jakarta, 2011
* How to be a Writer, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2012
* Rubrik Kata Katya, Elfbooks, Jakarta, 2013
* 7 Detik, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2013
* Pojok Lavender, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2013
* Menulis Cara Gue, Grasindo, Jakarta, 2013
* Yuki no Hana, Teen Noura, Jakarta, 2014
* Cerita Cinta Indonesia, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2014
* Hanakotoba, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2014
* Yozakura, Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 2015

Bhângsa:Bhujhângghâ
Bhângsa:Panolès
Priscillia Sari Dewi

**Priscillia Sari Dewi** otabâ lebbi kalonta mènangka **Sisil** (lahèr è Palèmbang, Somattra Lao', 5 April 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sisil panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Puthut EA

**Puthut EA** (lahèr è Rembang, Jhâbâ Tengnga, 28 Maret 1977) panèka sala sèttong sastrawan, panolès, bân peneliti asal Indonèsia.

## Karjâ tolèsan
* *The Show Must Go On Bencana Ketidakadilan* (2010)
* *154 Questions for Alfie* (2010)
* *Makelar Politik: Kumpulan Bola Liar* (2009)
* *Menanam Padi di Langit* (karya tulis, 2008)
* *Sarapan pagi penuh Dusta* (2004)
* *Dua Tangisan pada Satu Malam* (kompolan carèta pandha', 2005)
* *Kupu-kupu Bersayap Gelap* (2006)
* *Sebuah Kitab yang Tak Suci* (kompolan carèta pandha', 2001)
* *Seekor Bebek yang Mati di Pinggir Kali* (kompolan carèta pandha', 2009)
* *Cinta Tak Pernah Tepat Waktu* (novèl, 2009)
* *Bunda*, dâri *screen play* Cristantra (novèl, 2005)
* *Beli Cinta dalam Karung*
* *Orang-orang yang Bergegas* (naskah drama, 2004)
* *Jam Sembilan Kita Bertemu* (naskah drama, 2009)
* *Deleilah Tak Ingin Pulang dari Pesta* (naskah drama, 2009)
* *Mengantar dari Luar* (kompolan èsay, 2014)
* *Kami Tak Ingin Tumbuh Dewasa* (novèl, 2016)
* *Tanpa Tanda Seru* (prosa liris)
* *Jejak Air* (Biografi Politik Nani Zulminarni)
* *Sinengker* (naskah film)
* *Para Bajingan yang Menyenangkan* (Buku Mojok 2016)
* *Seorang Laki-Laki yang Keluar dari Rumah* (Buku Mojok 2017)
* *Kelakuan Orang Kaya:Kumpulan Kisah Ringkas yang Mengganggu Pikiran dan Perasaan* (kompolan carèta pandha', 2018)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Polay

**Polay** (*Alstonia scholaris*) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tombu è Polo Jhâbâ bân Sumatera. Èkennal kèya kalabân nyama laènna, iyâ arowa *pule*, *kayu gabus*, *lame*, *lamo*, bân *jelutung*. Kualitas kajuna sè ta' patè ghâli korang èsennengngi mon èghunaaghi ghâbây bahan bangunan polana kajuna ghâmpang bilu' mon bhâdhek. Makkè dâ'iyâ kaju polay bânnya' èkaghâbây pakakas roma sè laèn bân okèran patung. Polay biasa ètanem ghâbây penghijauan polana dâuna sè agilap, ajerumbun, bân tombu ka pèngghir bisa aberri' kaabekan. Kolè'na eghunaaghi ghâbây obhât sè andi' khasiyat radang gherrungan bi' èn-laèna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apocynaceae
Putu Oka Sukanta

**Putu Oka Sukanta** (lahèr è Singaraja Bali, 29 Julè 1939) panèka sala sèttong sastrawan, wartawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
* *I Belog* (carèta pandhâ' na’-kana’ Bali, 1980)
* *Selat Bali* (kompolan puisi, 1982)
* *Salam atau* Greetings (kompolan puisi dwibhâsa, 1986)
* *Luh Galuh* (kompolan carèta pandhâ', 1987)
* *Tas atau Die* Tasche (kompolan carèta pandhâ', 1987)
* *Luh Galuh* (kompolan carèta pandhâ', 1988)
* *Keringat Mutiara* (kompolan carèta pandhâ', 1991)
* *Matahari, Tembok Berlin* (kompolan puisi, 1992)
* *Kelakar Air, Air Berkelakar* (novel, 1999)
* *Merajut Harkat* (novel, 1999)
* *Kerlap Kerlip Mozaik* (novel, 2000)
* *Di Atas Siang Di Bawah Malam* (novel, 2004)
* *Rindu Terluka* (kompolan carèta pandhâ', 2004)
* *Rindu Terluka* (kompolan carèta pandhâ', 2005)
* *Keringat Mutiara* (kompolan carèta pandhâ', 2006)
* *Lobakan* (Carèta Tragedi 1965/1966 è Bali, 2009)
* *Istana Jiwa* (Novel, 2012)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Putu Wijaya

**I Gusti Ngurah Putu Wijaya** otabâ lebbi èkennal mènangka **Putu Wijaya** (lahèr è Puri Anom Tabanan, Tabanan, Bali, 11 April 1944) panèka sala sèttong seniman, sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

### Tèater

* Admin -R, YMI (2012-bâjarina)

### Skenario fèlem

* Perawan Desa (èberri' Piala Citra FFI 1980)
* Kembang Kembangan (èberri' Piala Citra FFI 1985)
* Ramadhan dan Ramona
* Dr. Karmila
* Bayang-Bayang Kelabu
* Anak-Anak Bangsa
* Wolter Monginsidi
* Sepasang Merpati
* Telegaram

### Skenario sinetron

* Keluarga Rahmat
* Pas
* None
* Warung Tegal
* Dukun Palsu (komedi palèng bhâgus ka FSI 1995)
* Jari-Jari Cinta
* Balada Dangdut
* Dendam
* Cerpen Metropolitan
* Plot
* Klop
* Melangkah di Atas Awan
* Nostalgia
* Tiada Kata Berpisah
* Intrik
* Bukan Impian Semusim
* Pantang Menyerah
* Api Cinta Antonio Blanco
* Sejuta Makna dalam Kata
* Nona-Noni

### Drama

* Dalam Cahaya Bulan (1966)
* Lautan Bernyanyi (1967)
* Bila Malam Bertambah Malam (1970)
* Invalid (1974)
* Tak Sampai Tiga Bulan (1974)
* Anu (1974)
* Aduh (1975)
* Dag-Dig-Dug (1976)
* Gerr (1986)
* Edan (1988)
* Hum-Pim-Pah (1992)
* Konspirasi Kemakmuran
* Blong
* Ayo
* Awas
* Labil Ekonomi
* Aum
* Zat
* Tai
* Front
* Aib
* Wah
* Hah
* Jepretin tuh Staples! (2011)
* Aeng
* Aut
* Dar-Dir-Dor

### Novèl

* Bila Malam Bertambah Malam (1971)
* Telegram (1972)
* Stasiun (1977)
* Pabrik (1976)
* Keok (1978)
* Aduh
* Bali
* Dag-dig-dug
* GURU
* Gres
* Lho (1982)
* Merdeka
* Nyali
* Byar Pet (Pustaka Firdaus, 1995)
* Kroco (Pustaka Firdaus, 1995)
* Dar Der Dor (Grasindo, 1996)
* Aus (Grasindo, 1996)
* Sobat (1981)
* Tiba-Tiba Malam (1977)
* Pol (1987)
* Putri
* Terror (1991)
* Merdeka (1994)
* Perang (1992)
* Lima (1992)
* Nol (1992)
* Dang Dut (1992)
* Cas-Cis-Cus (1995)

### Carèta pandha'

* Bom, kompollan carpan (1978)
* Es Campur (1980)
* Gres (1982)
* Klop
* Bor
* Protes (1994)
* Darah (1995)
* Yel (1995)
* Blok (1994)
* Zig Zag (1996)
* Tidak (1999)
* Peradilan Rakyat (2006)
* Keadilan (2012)

### Novèlèt

* MS (1977)
* Tak Cukup Sedih (1977)
* Ratu (1977)
* Sah (1977)

### Èsay

* Ngeh
* Bertolak dari yang Ada.

Bhângsa:Bhujhângghâ
Pèlang

**Pèlang** (*Acacia leucophloea*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Pèlang biyasana tombu è tana sè tara bân alas osoman. Ropa kanopina ènga' pajung, bân kolè' kajuna abârna tè-potè para' konèngnga.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Pènang

**Pènang** (*Areca catechu*) iyâ arèya sala sèttong totombuwân monokotil sè tamaso' ka ḍâlem famili *Arecaceae*. Totombuwân arèya aropa'aghi totombuwân sè anḍi' nilai ekonomi bân potènsi sè cokop tèngghi. Totombuwân sè abhungka loros rèya anḍi' bânnya' manpa'at bân kalonta totombuwân obhât. Salaènna èyèkspor ka Cèna bân pan-bârâmpan naghârâ Asia Lao', è Sumatera bân Kalimantan èmanpa'ataghi ka'angghuy *ramuan sirih pinang* è upacara aḍhât. Kamajhuwanna èlmo pangataowan bi' tèknologi satèya rèya ella ngobâ pola pamanpa'atan pènang opamana ghâbây farmasi bi' inḍustri, è Inḍia bi' Cèna satèya ella ngola pènang dhâddhi manisan.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Arecaceae
Pèrèng

**Pèrèng** panèka bâddhâ kakanan sè bhângonna tara bân cekkong, tempat kakanan èsabâ'. Pèrèng aghâbây dâri kacah, manjhâlin, poslèn, bâto, plastik, bâjhâh, otabâ gellas bân melamin. Kadhâng kaju èghunaaghi jhughâ.
Bhângsa:Parabhut
Poh Sangit Kidul, Kademangan, Probolinggo

**Poh Sangit Kidul** panèka nyama kelurahan è Kacamadhân  Kaḍemangan, Kottha Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Rabet kalorak

**Rabet kalorak** (*Ipomoea aculeata*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Convolvulacea. Tombuwân arèya ghi' sakarabhât bi' kangkong bân sabbhrâng longghâ. Rabet kalorak biyasana nalar ka bhungka tombuwân sè laèn, maskè ḍhâng-kaḍhâng nalar ka tana kèya.
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Convolvulaceae
Radhar Panca Dahana

**Radhar Panca Dahana** (lahèr è Jakarta, 26 Maret 1965) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sè sokkla Inḍonèsia.

## Karjâ

* *Menjadi Manusia Indonesia* (èsay humaniora, 2002)
* *Lalu Aku* (kompollan sajak, 2003)
* *Jejak Posmodernisme* (2004)
* *Cerita-cerita dari Negeri Asap* (kompollan carpan, 2005)
* *Inikah Kita: Mozaik Manusia Indonesia* (èsay humaniora, 2006)
* *Dalam Sebotol Cokelat Cair* (èsay sastra, 2007)
* *Metamorfosa Kosong* (kompollan drama, 2007)
* *Manusia Istana* (kompollan puisi)
* *Lalu Waktu* (kompollan puisi)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Raedu Basha

**Raedu Basha** (lahèr è Sengenap, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, 3 Junè 1988) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
* *Matapangara* (Buku puisi: Ganding Pustaka, 2014)
* *Hadrah Kiai* (Buku puisi: Ganding Pustaka, 2017)
* *Ya'ahowu: Catatan Etnografis tentang Nias* (Buku Etnografi: Badan Bahasa, 2018)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Rachmat Djoko Pradopo

**Rachmat Djoko Pradopo** (lahèr è Klatèn, Jhâbâ Tengnga, 3 Novèmber 1939) panèka sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sè asalla ḍâri Inḍonesia.

## Karjâ

* *Matahari Pagi di Tanah Air* (kompollan sajak, 1967)
* *Bahasa Puisi Penyair Utama Indonesia Modern* (1985)
* *Pengkajian Puisi* (1987
* *Prinsip-Prinsip Kritik Sastra* (1988)
* *Hutan Bunga* (kompollan sajak, 1993)
* *Beberapa Teori dan Metode Kritik Sastra* (1995)
* *Aubade* (kompollan sajak, 1999
* *Kritik Sastra Indonesia Modern* (2003)
* *Mitos Kentut Semar* (kompollan sajak, 2006)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Ragdi F. Daye

**Ade Efdira** otabâ lebbi èkennal mènangka **Ragdi F. Daye** (lahèr è Solok, Somattra Bârâ', 11 Sèptèmber 1981) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

* *Perempuan Bawang dan Lelaki Kayu* (2010)
* *Rumah yang Menggigil* (2016)
* *Esok yang Selalu Kemarin* (2019)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Rabet emmas

**Rabet emmas** (*Cuscuta* sp.) iyâ arèya sala sèttong genus ḍâri tombuwân akembhâng. *Cuscuta* arèya bânnya' macemma, ra-kèra 160 spesies. Genus arèya aropa'aghi bhâlâ tombuwân parasit sè oḍi' ka tombuwân laènna. Rabet emmas nyalamber è Èrropa bân Amèrika Ḍâjâ, è Amèrika Serikat bâgiyân lao' rabet emmas dhâddhi parasit è alfalfa bân semanggi. Tombuwân laèn sè dhâddhi inangnga rabet emmas iyâ arowa bhâbâng, bit, kentang, bân laènna.

Bi' na'-kana' kènè', rabbet emmas èkoca' bu'-obu'ân. Polana ropana sè ènga' obu'.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Convolvulaceae
Ratu Vienny Fitrilya

**Ratu Vienny Fitrilya** otabâ lebbi èkennal mènangka **Viny** (laèr è Pandeglang, Jhâbâ Bârâ', 23 Fèbruwarè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Viny panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Raudal Tanjung Banua

**Raudal Tanjung Banua** (lahèr è Taratak, Pesisir Selatan, Somattra Bârâ', 19 Januwari 1975) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
### Buku
* *Pulau Cinta di Peta Buta* (2003)
* *Ziarah bagi yang Hidup* (2004)
* *Parang Tak Berulu* (2005)
* *Gugusan Mata Ibu* (2005)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Rebbhâ mangghu'

**Rebbhâ mangghu**' (*Eleusine indica*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Poaceae otabâ bhâ-rebbhâân. Rebbhâ mangghu' biasana tombu aghâl è tana tegghâl otabâ sabâ, saèngghâ èangghep marogi taneman.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Rebbhâ sangkap

**Rebbhâ sangkap** (*Bidens pilosa*) panèka tombuwân dâri suku Asteraceae. Tombuwân arèya biasana tombu dhibi' è pèngghir jhâlân, kebbhun, otabâ tombu aghâl è è sabhârâng lahan. Nyama laènna iyâ arowa *ajeran*, *hareuga* (Sunda); *ketul*, *petul*, *ketulan*, *ketul kebo*, *ketul sapi*, *jaringan*, *caringan* (Jhâbâ); *spanish needle*, *blackjacks*, *beggar ticks* (Inggris).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Asteraceae
Rebbhâ sarap

**Rebbhâ sarap** (*Emilia sonchifolia*) iyâ arèya tamenan obhât dâri famili Asteraceae. Tombuwâ arèya bânnya' èghunaaghi ghâbây camporan antiracon bân antibiotik è industri farmasi. Rebbhâ sarap bânnya' ètemmoaghi è Asia Tèmor Lao', tamenan arèya kèya la èsebarluasaghi ka Amèrika.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Asteraceae
Remy Sylado

**Remy Sylado** (lahèr è Makassar, Sulawesi Lao', 12 Julè 1945) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
* *[[Orexas]]*.
* *[[Gali Lobang Gila Lobang]]*.
* *[[Siau Ling]]*
* *[[Ca-Bau-Kan (Hanya Sebuah Dosa)]]*, 1999.
* *[[Kerudung Merah Kirmizi]]*, 2002.
* *[[Kembang Jepun (novel)|Kembang Jepun]]*, 2003.
* *[[Parijs van Java (novel)|Parijs van Java]]*, 2003.
* *[[Menunggu Matahari Melbourne]]*, 2004.
* *[[Sam Po Kong (novel)|Sam Po Kong]]*, 2004.
* *[[Puisi Mbeling]]*, 2005.
* *[[Rumahku di Atas Bukit]]*
* *[[9 dari 10 Kata Bahasa Indonesia adalah Asing]]*
* *[[Drama Musikalisasi Tarragon "Born To Win"]]*
* *[[Novel Pangeran Diponegoro]]*
* *[[9 Oktober 1740]]*, Oktober 2005.
* * [[123 Ayat tentang Seni]]*
* * [[Drama Sejarah 1832]]*
* * [[Kamus Isme-Isme]]*

Bhângsa:Bhujhângghâ
Ratih Kumala

**Ratih Kumala** (lahèr è Jakarta, 4 Junè 1980) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

* *Tabula Rasa*, novèl (Grasindo, 2004)
* *Genesis*, novèl (Insist Press, 2005)
* *Larutan Senja*, kompollan carpan (Gramedia Pustaka Utama, 2006)
* *Kronik Betawi*, novèl (Gramedia Pustaka Utama, 2009)
* *[[Gadis Kretek]]*, novèl (Gramedia Pustaka Utama, 2012)
* *Bastian dan Jamur Ajaib*, novèl (Gramedia Pustaka Utama, 2015)
* *Wesel Pos*, novèl (Gramedia Pustaka Utama, 2018)
Bhângsa:Panolès
Ratna Indraswari

**Ratna Indraswari** (bhâbhâr è Malang, Jhâbâ Tèmor, 24 April 1949 – wafat è Malang, Jhâbâ Tèmor, 28 Maret 2011, è omor 61 taon) panèka sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sokkla Inḍonèsia.

## Karjâ

* *Antologi Kado Istimewa* (1992)
* *Pelajaran Mengarang* (1993)
* *Lampor* (1994)
* *Aminah di Suatu Hari, Menjelang Pati* (1994)
* *Laki-laki yang Kawin dengan Peri* (1995)
* *Anjing-Anjing Menyerbu Kuburan* (1997)
* *Namanya Massa* (2000)
* *Lakon Di Kota Senja* (2002)
* *Waktu Nayla* (2003)
* *Sumi dan Gambarnya* (2003)
* *Bukan Pinang di Belah Dua* (2003)
* *Lemah Tanjung* (2003)
* *Pecinan di Kota Malang* (2007)
* *Lipstik di Tas Doni* (2007)

Bhângsa:Panolès
Rena Nozawa

**Rena Nozawa** (nyamah Jepang: 野澤玲奈; laèr è Tokyo, Jepang, 6 Mèi 1998) panèka sala sèttong panyanyi Jepang. Rena panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong sè asalla dhâri grup AKB48.

Bhângsa:Biografi
Rendy Jean Satria

**Rendy Jean Satria** (lahèr è Cimanggis, Ḍèpok, Jhâbâ Bârâ, 4 Jânuwari 1989) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.

## Karjâ
### Buku Kadhibi'
* *Kumpulan Puisi Dari Kota Lama* (2012)
* *Kumpulan Puisi Pada Debar Akhir Pekan* (Basabasi, 2018)

### Buku abhâreng
* *Berternak Penyair 78 Penyair Muda Indonesia (Hsyteria, Semarang 2011)*
* *Setrika Kabut 'Kumpulan Puisi Penyair Indonesia, Malaysia, Brunei Darussalam' * (Badan Bahasa, 2012)
* *Di Kamar Mandi, Para Penyair Jawa Barat* (Komunitas Malaikat, 2013)
* *Menulis Puisi Lagi: Kumpulan Puisi 6 Tahun Majelis Sastra Bandung* (MSB, 2015)
* *Antologi Penyair Jawa Barat Kurator [[Acep Zamzam Noor]] dan [[Ahda Imran]]* (Disparbud, 2013)
* *Antologi Puisi Temu Sastra Nusantara XII* (MPU, 2017)
* *Antologi Puisi Temu Sastra Nusantara XII* (MPU, 2019)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Bhângsa:Panolès
Rezky Wiranti Dhike

**Rezky Wiranti Dhike** otabâ kalonta mènangka **Dhike** otabâ **Ikey** (lahèr è Kepahiang, Bengkulu, 22 Novèmber 1995) iyâ arèya sala sèttong panyanyi Inḍonesia. Dhike iyâ arèya sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.

Bhângsa:Biografi
Rica Leyona

**Rica Leyona** otabâ lebbi èkennal mènangka **Rica** otabâ **Riyo** (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 19 Agustus 1991) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Rica panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Riskha Fairunissa

**Riskha Fairunissa** otabâ lebbi èkennal mènangka **Ikha** (laèr è Jakarta, 22 Maret 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Ikha panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Rivai Apin

**Rivai Apin** (lahèr è Padang Panjang, Somattra Bârâ', 30 Agustus 1927 - wafat è Jakarta April 1995) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
Rivai bânnya' nolès puisi. Puisi-puisina kamoat dâlem *Gema Tanah Air* (editor H.B. Jassin) (1948) bân *Dari Dua Dunia yang Belum Sudah* (editor Harry Aveling) (1972). Abhâreng Chairil Anwar bân Asrul Sani, Rivai aterbitaghi antologi puisi *Tiga Menguak Takdir* (1950).

Bhângsa:Panolès
Bhângsa:Bhujhângghâ
Rosihan Anwar

**Rosihan Anwar** (lahèr è Kubang Nan Dua, Sirukam, Kabhupatèn Solok, Somattra Bârâ', 10 Mèi 1922 – wafat è Jakarta, 14 April 2011 è omor 88 taon) iyâ arèya sala sèttong bhujhangghâ, wartawan bân panolès asal Inḍonesia.

## Karjâ

* "Radio Masyarakat" è ḍâlem *Gema Tanah Air* (pameccè'na HB Jassin, 1948)
* *Ke Barat dari Rumah* (bi' Mochtar Lubis & S. Tasrif, 1952)
* *India dari Dekat*, 1954
* *Dapat Panggilan Nabi Ibrahim*, 1959
* *Masalah-Masalah Modernisasi*, 1965
* *Islam dan Anda*, 1962
* *Raja Kecil* (novèl), 1967
* *Ihwal Jurnalistik*, 1974
* *Kisah-kisah zaman Revolusi*, 1975
* *Profil Wartawan Indonesia*, 1977
* *Kisah-kisah Jakarta setelah Proklamasi*, 1977
* *Jakarta menjelang Clash ke-I*, 1978
* *Ajaran dan Sejarah Islam untuk Anda*, 1979
* *Bahasa Jurnalistik dalam Komposisi*, 1979
* *Mengenang Sjahrir* (mènangka pameccè', 1980)
* *Sebelum Prahara: Pergolakan Politik 1961-1965*, 1981
* *Menulis Dalam Air*, autobiografi, SH, 1983
* *Musim Berganti*, Grafitipress, 1985
* *Perkisahan Nusa: Masa 1973-1985*, 1986
* *Sejarah Kecil "Petite Histoire" Indonesia: Jilid 1-4*, 2004-2010
Bhângsa:Bhujhângghâ
Roteng

**Roteng** iyâ arèya tombuwân pako sè lonta ghâbây tamennan pangèyas dâlem roma sè tamaso' ka dâlem marga ***Adiantum***. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Pteridaceae
Rona Anggreani

**Rona Anggreani** otabâ lebbi èkennal mènangka **Rona** otabâ **Ayen** (laèr è Pasuruan, Jhâbâ Tèmor, 19 Maret 1995) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Rona panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Rongkèyang

**Rongkèyang** (*Harrisonia perforata*) iyâ arèya rabet ḍâri famili ruk-jherrukân (Rutaceae). Rabet arèya bisa tombu sampè' 6 m tèngghina. Bagiyân tombuwân arèya èmanfa'ataghi ka'angghuy tambhâ.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rutaceae
Rusman Sutiasumarga

**Rusman Sutiasumarga** (lahèr è lahir di Sagalaherang, Subang, Jhâbâ Bârâ', 5 Julè 1917, wafat è Jakarta, 1977) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.

## Karjâ
Karjâna sè ella terbit:

# *Yang Terempas dan Terkandas* (kompollan carpan, 1951)
# *Korban Romantik* (carpan, 1964)
# *Kalung* (carpan, 1964)
# *Rasa Terpendam* (carpan, 1964)
# *Aneka Pustaka Indonesia* (kompolan èsay, 1974)
# *Musim Rontok di Tokyo* (1986)

### Karjâna dâlem bhâsah sondhâh:

# *Papacangan* (1960)
# *Kanjutkundang* (editor sareng Ajip Rosidi) (1963)
# *Duh Cileuleuy Pileuleuyan* (1967).
Bhângsa:Bhujhângghâ
Rusyaedi Makmun

**Rusyaedi Makmun** otabâ lebbi èkennal klabân nyama **Ady** (lahèr è Ujung Pandang, Sulawesi Lao', Indonèsia, 28 Julè 1974) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Laghu
#### Abhâreng Naff
* *[[Terlahir (album)|Terlahir]]* (2000)
* *[[Terbang Tinggi]]* (2001)
* *[[Naff (album)|Naff]]* (2003)
* *[[Isyarat Hati]]* (2006)
* *[[Rahasia Hati]]* (2008)
* *[[Senandung Hati dan Jiwa]]* (2009)

#### Karier kadhibi'
* *[[Dari Hati Untuk Cinta]]* (2005)
* *[[It's Me and My Soul]]* (2012)
* *[[Menemukanmu]]* (2015)
* * [[Tak Akan Berhenti Mencintaimu]]* (2015)
* * [[Aku Tak bisa]]* (2015)
* * [[it's over]]* (2015)
* * [[Bersamamu]]* (2015)
* * [[Usai]]* (2015)
* *Usai Kisahku* (Single) (2018)
* *Kau Masih Kekasihku* (New Version) (Single) (2020)
* *Terendap Laraku* (New Version) (Single) (2020)
* *Maukah Kau Menikah Denganku* (Single) (2020)
* *Tak Seindah Cinta Yang Semestinya* (New Version) (Single) (2020)
* *Akhirnya Ku Menemukanmu* (New Version) (single) (2020)

Bhângsa:Panyanyi
SN Ratmana

**Ratmana Soetjiningrat** (EYD: **Ratmana Suciningrat**) otabâ lebbi èkanal kalabân nyama **SN Ratmana** (lahèr è Kuningan, Jhâbâ Bârâ', 6 Maret 1936 – wafat è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 4 Oktober 2013 ka omor 77 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
### Puisi
* Persimpangan
* Ia Berjalan Sendiri

### Naskah Drama
* Persimpangan (1963)
* Bianglala (1972)
* Tamu-tamu Sang Pengarang (1974)
* Besok Matahari Akan Terbit, Anakku (1966)
* Beo (1987)

### Karjâ mènangka sutradara
* Villa yang Dijual (1963)
* Perangkap Maut (1963)
* Surat Pada Gubernur (1964)
* Tuan Kondektur (1966)

### Carèta pandha'
Ta' korang dâri 83 carèta pandha' ella èterbitaghi sareng bânnya' media cèta' bân elektronik. Sabânnya' 42 è antarana lebbhu dâlem buku kompolan carpan.

### Novèl
* Anak Itu (192)
* Yang Pernah Jadi Tokoh (1970)
* Tombol (1987)
* Slogan
* Berlumur Merah Jambu (1988)
* Helai-helai Merah Jambu (Cerbung Nirmala Post, 2007)
* Ketika Tembok Runtuh dan Bedil Bicara (Indonesiatera, 2002)
* Sedimen Senja (Penerbit *Kompas*, 2005)
* Lolong (2012)

### Buku èn-laèna
* Sungai, Suara dan Luka (Sinar Harapan, 1981)
* Asap Itu Masih Mengepul (Balai Pustaka, 1987)
* Dua Wajah dan Satu Sisipan (Kepel Press, 2001)
* Soetji Menulis di balik Papan Tulis (Wacana Bangsa, 2005)
* Ketika Tembok Runtuh dan Bedil Bicara (IndonesiaTera, 2002)
* Sedimen Senja (Penerbit Buku *Kompas*, 2005)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sa'ang

**Sa'ang** (*Piper nigrum*) iyâ arèya tombuwân sè tèngghi ghâḍuwân kimiana, ènga' mènynya' sa'ang, mènynya' lemma', bân kanji. Sa'ang arèya sèpatta bâk paè', peḍḍhes, anga', bân antipiretik. Sa'ang ella molaè kalonta sajjhek ḍâsa abad abiddhâ. È bhâsa Indonesia tamenan arèya èkoca' **lada** otabâ **merica**; **pepper, black pepper** (Inggris); **daka** (Papua Nugini); **paminta** (Cebuano); **pamienta** (Ilocano); **ngayok-kaung** (Myanmar) bân èn-laènna.

## Asal bân panyalambherrânna
Sa'ang asalla ḍâri Ghats Bârâ' è Naghârâ Bâgiyân Kerala, India sè è ḍissa' ghi' tombu aghâl è ghunong. Sa'ang ḍâpa' ka Asia Tèmor Lao' ra-kèra taon 100 sabelluna Masèhi sè èghibâ bi' orèng Hindu dhuli India. Ra-kèra è taon 1930, imigran Jeppang sè apelessèr lèbât Asia Tèmor Lao' malonta tamennan arèya ka naghârâ Brazil bâgiyân ḍâjâ sè pas dhâddhi tamennan sè ètamen.

È India, Malaysia, bân Indonesia sa'ang èperghi bi' orèng tanè ka'agghuy èjhuwâl. Lampung, Bangka, Kalimantan Bârâ' bân Tèmor dhâddhi kennengngan pangasèl sa'ang, ra-kèra 95% sa'ang asalla ḍâri provinsi kasebbhut ghellâ'. È abad ka 19, sa'ang nyalambher kèya ḍâ' Sarawak sè lajhu dhâddhi kennengngan pangasèl sa'ang è Malaysia (95% ḍâri Sarawak). È taon 1990an, Sri Lanka sareng Cèna nyalèp Malaysia mènangka naghârâ pangasèl sa'ang, dhinèng Thailand bân Vietnam dhâddhi naghârâ pangasèl sa'ang sè rajâ kèya.

## Pangangghuyân
Sa'ang kerrèng èyangghuy klabân aberri' rassa sè ella èghuna'aghi sajjhek jhâman Roma bân Èropa kona. Rèng-orèng è kaḍuwâ kennengngan ghellâ' ella ngimpor sa'ang sajjhek abit, ra-kèra abad ka 12. Pangangghuyân sa'ang sè bânnya'na 80% satèya aghelumpo' è naghârâ majhu, sè kapprana èyangghuy ghâbây tojjhuwân malanjhâng omorra kakanan sè èsèmpen. Bilâ cara ghellâ' ta' lumbra è Indonesia, Malaysia, bân naghârâ-naghârâ è Asia Tèmor Lao'. Bâjârina, cara kasebbhut ella molaè èpakappra polana ollè pangaro ḍâri pariwisata bân kamajhuwân tèknologi. Makkè ḍâ'iyâ, bânnya' kèya sè èyimpor. Laèn è India bân Sri Lanka, cara ghellâ' ella biyasa. Mènnya' sa'ang bân *oleoresin*na sa'ang sè èkaghâbây ḍâri buwâna bânnya' èghuna'aghi ka'angghuy kakanan sè ngolana ta' bit-abit.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Piperaceae
Sa'ang bunto'

**Sa'ang bunto**' (*Piper cubeba*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka genus Piper. Tombuwân arèya èmanfaataghi buwâ bân minynya' atsirina. Neng è bhâsa Indonesia, tombuwân arèya èkoca' *kemukus*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Piperaceae
Sabbhrâng

**Sabbhrâng** (*Manihot esculenta*) panèka tombuwân sè tombu taonan dâri suku Euphorbiaceae. Ombina panèka èkaghâbây kakanan poko' sè ngasèlaghi karbohidrat, dhinèng dâuna bisa èkaghângan. Sabbhrâng arèya èkaghâbây tapay otabâ sabbhrâng ghuring otabâ mo'-amo' laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Euphorbiaceae
Ruangguru

**PT Ruang Raya Indonesia** sè lebbi èkennal mènangka **Ruangguru** panèka sabigghi' perusahaan rintisan teknologi dâri Indonesia sè alakoh ka bidang pamerdhi. Ruangguru panèka tempat ajar abasis kurikulum sakolah lèbât video tutorial interaktif sareng ghuruh bân animasi è aplikasi ponsel. Perusahaan arèya èghâbây sareng Adamas Belva Syah Devara bân Mohammad èman Usman ka April 2017 bân ella andi' 15 jutah orèng sè aghem èngghâ taon 2019.
Bhângsa:Nèreng
Rungkut, Sorbhâjâ

**Rungkut** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Sabbhrâng longghâ

**Sabbhrâng longghâ** (*Ipomoea batatas*) iyâ arèya tombuwân sè è bhâsa Inggris èkoca' ***sweet potato***. Bâgiyân sè èmanfa'ataghi iyâ arèya ombina polana anḍi' gizi (karbohidarat) sè tèngghi. È Afrika, ombi sabbhrâng longghâ dhâddhi kakanan otama sè penting. È Asia, salaèn èkakan ombina, ḍâun ngoḍâna èkaghângan. Bâḍâ kèya jennis sabbhrâng longghâ laèn sè ètanem è pakarangan polana ḍâunna sè bhâghus èpandheng.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Convolvulaceae
Sabu

**Sabuh** iya arèya sajenis tombuan tropis sè gempang ètemmohaghi è Indonesia. Buwa arèyah èkenal klabân bânya' nyamah, sepertènah *sawo* (Ind. Jw), *sauh* atau *ciku* (Mly.). Sabuh aghâdhui kolè' sè abârna coklat, dhâging sè lemmes, bâi' kènè' abârna celleng, bân râssana manès.

## Ghânḍhu'an bân Kaghuna'an
Akâdhiyah buwa sé laén, sabuh aghâdhui bânnya' ghândhu'an nutrisi bân kaghunaan kâangghuy kaséhatan. Nutrisi aréyah sé aropâ'aki vitamin bân mineral sé ébhutoaghi sareng bâdhân. Nutrisi sé paléng bânnya' bâdâh é sabuh iye aréya : vitamin C (39.33%), karbohidrat (37.00%), serat (33.68%), zat besi (24.13%), tembaga (23.00%). Sé paléng penting aréya é dâlem séttong sabuh aghâdhui ghândhu'an nutrisi, é antarânah:https://www.healthbenefitstimes.com/sapodilla/

* Kalori (200 Kcal)
* Serat (12,8 g)
* Lemak (2,65 g)
* Protein (1,06 g)
* Karbohidrat (48,1 g)
* Kalsium (51 mg)
* Air (187,98 g)
* Magnesium (29 mg)
* Zat besi (1,93 mg)
* Potassium (465 mg)
* Fosfor (29 mg)
* Asam Pantothenic (0,607 mg)
* Vitamin C (35,4 mg)
* Folat (34 mcg)
* Niacin (0,482 mg)
* Vitamin A (7 mcg)

Polanah aghâdhui bânnya' ghâdhu'an nutrisi, sabuh jhughân aghâdhui manpaat sé aropâ'aki:

* Râssa manès è sabuh arèya dâri fruktosa bân sukrosa. Duwâ' jenis ghulâh alami arèya amanpaat kâ angghuy nambâi energi klâban cepet, tapèh pagghun sèhat
* Serat sè tèngghih amanpaat kâ angghuy mâ sèhat saluran pencernaan
* Ghândhu'an kalsium, zat besi, bân fosfor aghâdhui pèran penting è dâlem ajâgâh kakoâtan tolang saèngghâ ta' ghampâng ngâropos bân ajâghah kasèhatan ghighih
* Magnisium bân potasium âghuna kâ angghuy manormal tekânan dârâ. Protasium jhugân bhisa mathoron rèsiko struk, ajâgâh otot, bân mabheres panyakèt bingsèl (ginjal)
* Ghândhu'an vitamin C amanpaat kâ angghuy ngèlangaghi râsâ stress
* Ghândhu'an vitamin A âghuna kâ angghuy ajâgâh kasèhatan matah 
* Ghândhu'an kalsium âghuna kâ angghuy nambâi stamina badhân
*
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Sapotaceae
Salak

**Salak** anèka sala sèttong jenis palma sè buânnah biasa èdhe’er. Anèka lajhu èkennal anama *sala (Min., [[:id:Bahasa Makassar|Mak]]., [[:id:Bahasa Bugis|Bug]]**., bân Thai)*. È dhâlem bahasa Inggris èsebut Salak otaba *snake fruit*, e laen oca’ nama ilmiannah anèka ***Salacca zalacca.*** Salak anèka èsebbut *Snake fruit* amarghâ kolè’na sè nyeropaè sesse’-eng olar.

## Pamanpaatan è Masyarakat
Taneman Salak biasanna ètanem sopajhâ bisa èmanfaat-aghi buânnah. Salak anèka lajhu bennya’ èkaonenge mènangka bua mejhâh. Salak bisa èdhe’er matta, èkaghâbey *[[:id:Asinan|manisan]], asinan,* bân laju bisa èkaghâbey keripek salak. Biasannah, salak ngodhe ègunaaghi kaanguy sala sèttong bâhan è rojhak/*rujak*. Salaèn kaghuna’an sè-èsebbhut sabelummah, Salak jhugân segghut èkaghâbay dhaddhih dudul, kormah, kopi, bân bisa jhugân èkaghâbay *[[:id:Puding|puding]]*. Ta’coma dhâgingna Salak sè aghâdhui kaghuna’an bân manfaat, daun dari Salak lajhu cè’ aghunannah. Daun dari salak lajhu bisa èghunaaghi kaangkuy aghâbey anyaman bân alèndhungi bigghi’ laèn dhâri karosakan otabhâ kamalèngan. Bhungkannah Salak lajhu bisa è kaghâbay paghâr amarghâ dhurinnah sè ta’ tatembos.

           Salanjuttah kaghunaan Salak è dhâlam pengobatan. Salak ekenal mènangka sala sèttong bigghi’ sè bisa mabâres *[[:id:Diare|diare]].* Dhaddhinnah, manabi kabannya’an ngakan Salak bisa amargha-aghi cèntala muwang aèng rajhâh. Khasiat Salak anèka ampon cè’ tarkènnallah è Cina.

## Sombher




Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Arecaceae
Saghâ

**Saghâ** (*Adenanthera pavonina*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Bhungka abuwâ akadhi pette, bighina kènè' bân abârna mèra. Bhungka saghâ arèya sokkla ḍâri Asia Lao', tapè satèya ella nyalambher ka naghârâ tropis sè laèn.

Bhungka saghâ lomrana èkaghâbây bhungka panganḍeng è tèmbhuk rajâ. Tamennan arèya kèya ghâmpang ètemmowè è pasèsèr.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Salman Yoga S

**Salman Yoga S** otabâ kalonta mènangka **S. Yoga** (bhâbhâr è Takengon, Acèh Tengnga, 5 Juli 1973) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sokkla Inḍonèsia.
## Karjâ

### Puisi

* “*Sajak-Sajak Rindu*” (KKSBMIY, 1995)

### Novèl

* “*Tungku*” (Banda Aceh, Aneuk Mulieng, 2006)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sambhung ḍârâ

**Sambhung ḍârâ** (***Excoecaria cochinchinensis***) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Tamenna arèya èyangghuy ghâbây tambhâ sè asalla ḍâri Cèna bân Asia Tèmor Lao'.

Salaènna èkaghâbây tambhâ, tamennan arèya èghuna'aghi kèya ghâbây racona jhuko' polana bisa mamatè jhuko'. Makkèna ḍâ'iyâ, tamennan arèya ghi' ètamen kèya ghâbây tamennan pangèyas. Tombuwân arèya èkoca' *sambang darah* (Indonesia)*,* remek daging (Jhâbâ).

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Ombhut, mampo tombu sampè' 1-2m tèngghina. Ḍâunna loncong, lancèp è ojungnga, alang sellèng, ra-kèra 7-10 cm, bârna pa'aḍâ'ânna bhiru dhinèng bârna sabhâligghâ mèra towâ. Kembhângnga kènè, abârna bhiru, bân tombu è kèmongnga ḍâun. Buwâna bunter loncong akanṭa kapsul.

## Panyalambherrân
Tombuwân arèya tombu dhuli Myanmar, Thailand, Indocina, Cèna bâgiyâan lao', Malaysia, bân Indonesia.

## Paghuna'an
È Thailand kapprana ghâbây nom-ènoman sè mabârâs panyakè' rahèm. Kellana ḍâun sambhung ḍârâ sè ella èpangghâng èyènom ka'angghuy nambhâi tel-ghâtel sareng orèng Indocina. Dhinèng è Jhâba èghuna'aghi ghâbây ma'ambu kalowarra ḍârâ bân racona jhuko'.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Euphorbiaceae
Sanusi Pane

**Sanusi Pane** (lahèr è Muara Sipongi, Mandailing Natal, Somattra Dâjâ, 14 Novèmber 1905 – wafat è Jakarta, 2 Januarè 1968, omor 62 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

### Puisi
*Pancaran Cinta* (1926)

*Prosa Berirama* (1926)

*Puspa Mega* (1927)

*Kumpulan Sajak* (1927)

*Madah Kelana* (1931)

### Drama
*Airlangga* (berbahasa Belanda, 1928)

*Eenzame Garoedavlucht* (berbahasa Belanda, 1929)

*Kertajaya* (1932)

*Sandhyakala Ning Majapahit* (1933)

*Manusia Baru* (1940)

### Karjâ Sejarah
*Sejarah Indonesia* (1942)

*Bunga Rampai dari Hikayat Lama* (1946)

*Indonesia Sepanjang Masa* (1952)

### alih bhâsâ
*Kakawin Arjuna Wiwaha* (karya Mpu Kanwa, terjemahan bahasa Jawa Kuno, 1940)
Sandur

**Sandhur** panèka sala sèttong seni gun tenggun sè ngotamaagih nyanyean lagu–lagu Madura bân biasana etampilagih bareng kalaban gerak tari sè a sifat spontan.

Sandhur biasa eselenge kalaban dialog, lagu bân banyolan.

## Sè amaèn
Sandhur otabâ baḍâ sè nyebbut salbadi emaènaghi sareng ḍuwâ' kalompo' sè seng – maseng kelompok tak ebatesse bannyakna anggotana tape omomna telo' sampe lema oreng. Pemain sandhur sadajana lake malah kaangguy peran bine jugan emainagih sareng pemain sè lakè.

## Musik
Alat musik sè biasa ngerenge kesenian sandhur enggi panèka
* Kenong telok
* Kendhang
* Kempul
* Gong bân
* Saronèn

Kabhângkèdhân