Rigoberta Menchú Tum

Rigoberta Menchú Tum panèka aktivis HAM Guatemala sè èkennal bân pendukung HAM pribumi keturunan K'iche' Maya, sè sowarana kalowar dâri sala sèttong konflik sè palèng brutal è Amerika Latin è abad ke-20. Bâ'na ollè pangakuan internasional lèbât kesaksianna tentang kekerasan naghara, genosida terhadap masyarakat adat, bân penindasan struktural è bâkto Perang Saudara Guatemala (1960-1996).

Kalabân advokasi non-kekerasan, pendidikan HAM, bân diplomasi internasional, Menchú aghâbây masalah hak-hak pribumi, keadilan sosial, bân rekonsiliasi etno-budaya ka panggung global. Penghargaan Nobel Perdamaian 1992 ènyataaghi peranna bânnè namong mènangka saksi sejarah namong mènangka simbol perlawanan pribumi è bâbâna kolonialisme, rasisme, bân impunitas naghara. Karjâna mènangka tandha èpabhâjheng wacana HAM global kaangghuy mamaso' perspektif orèng-orèng adat sè èpinggiraghi sacara tradisional.

## Kaodi'en
Rigoberta Menchú Tum lahir è tanggal 9 Januari 1959, è Laj Chimel, komunitas pribumi K’iche’ è wilayah pagunongan Guatemala. Bâ'na asalla dâri kalowarga tani sè mèskèn sè alakoh mènangka buruh musiman è perkebunan kopi, sistem ekonomi sè nyaba' orèng pribumi dâlem kabâdâ'an eksploitasi struktural. molaè ghi' kènè', Menchú ngalami langsung diskriminasi ras, kemiskinan ekstrim, bân ketidakadilan agraris sè èalami masyarakat adat. Bâkto Perang Saudara Guatemala èmolaè è taon 1960, kekerasan naghara ḍâ' orèng pribumi sajân èpaè'. Militerisasi è dhisa, perebutan tana, bân stigmatisasi politik aghâbây masyarakat K'iche' èbâwah tekanan sè ros-terrosan. Pangalaman-pangalaman panèka mabâdâhaghi kasadaran politik Menchú molaè ghi' ngodâ bân mabâdâhaghi pemahaman jhâ' penindasan etnis bân ekonomi ta' bisa èpèsah.

Ben È bâkto ghi' ngodâ bân ghi' kènè', Menchú aktif terlibat è Front Populer 31 Januari, organisasi akar rumput sè fokus dâ' pendidikan politik, hak-hak tana, bân perlawanan sipil masyarakat adat è bâbâna penindasan militer. Aktivismena èfokusaghi kaangghuy mabâli petani pribumi lèbât kasadaran hukum, identitas budaya, bân solidaritas kolektif, bânnè perjuangan bersenjata. Namong, keterlibatan panèka aghâdhui akibat sè para'. Ra-kèra omor 21 taon, Menchú ngalami serangkaian tragedi keluarga tamaso' pembunuhan anggota keluarga sareng pasukan negara sè ècerminaghi pola kekerasan sistematis ghâbây aktivis bân masyarakat pribumi. Ancaman langsung ghâbây kaamananna mamaksa èpon èbuwang ka Meksiko, è dhissa' èpon nerrossaghi perjuanganna è internasional.

È pengasingan, Menchú sala sèttong sè maddek Perwakilan Bersatu Oposisi Guatemala, èpabhâjheng advokasi è sabâbhân dunnya kalabân aghâdhui kesaksian korban mènangka alat politik. molaè jârèya, sowarana èkennal sacara luas mènangka perwakilan dâri kasossa'an bân perlawanan orèng pribumi Guatemala.

## Karyanah
Karya Rigoberta Menchú sè palèng berpengaruh panèka buku, "Rigoberta Menchú: An Indian Woman in Guatemala" (1983), èbâdâ'aghi dâri wawancara sè èjhârbâ'aghi sareng antropolog Elisabeth Burgos-Debray. Buku panèka bhunten otobiografi konvensional, namong kesaksian kolektif, sè aberri' sowara dâ' pangalaman kekerasan, penindasan, bân perlawanan orèng pribumi Guatemala è bâkto perrang saudara.

Èterjemahaghi dâ' bânnya' bhâsa, ampon dhâddhi referensi poko' è dâlem pangajharan HAM, etnografi politik, bân sejarah Amerika Latin, sè aghâbây masalah masyarakat adat Guatemala ka panggung internasional. Maske ampon madhateng perdebatan akademis è attas rincian faktual, nilai politik bân moral dâri kesaksian Menchú pagghun èkennal sacara luas mènangka representasi dâri penderitaan struktural masyarakat adat. Salaèn tolesanna, Menchú nerrossaghi lalakonna advokasi lèbât organisasi internasional. Bâ'na aktif è Nobel Women's Initiative, sè fokus dâ' HAM, keadilan sosial, bân feminisme lintas budaya, bân advokasi ghâbây hak-hak pribumi è forum-forum global.

## Sombher