open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muwahhidun

**Almohad** otabâ **Muwahhidun** èngghi panèka wangsa Dinasti Berber (1133—1269) sè motong kakowasa'an Almoravid, saèngghâ ngowasaè para' sadhâjâna Afrika Ḍâjâ.  Dinasti panèka nganut ajhârân tauhèd sè kerras akadhi sè èyajhâri sareng Ibnu Tumart, kaparcajâ'ân ḍâ' Imam Mahdi (sè ngaollè pètodhu ḍâri pangèran). Pangèkot Ibnu Tumart sè aghântèyaghi panèka Abdul Mukmin, ḍâri suku *Zanata*, sè ngembângngaghi ajhârân ghuruna ka sadhâjâ Atlas bân Rif (Afrika Ḍâjâ). È taon 1147, abâ'na suksès ngowasaè wilajâ Almoravid, Aljazair (1152), Tunisia bân Tripolitania (1160). Bâkto jhâman kakowasa'an pottrana Abdul Mukmin, Abu Ya'kub Yusuf (1163—1184), kakowasa'an Almoha malèbâr kantos ka Andalus (Spanyol) sè ka'dimma èpon nep-tep è Seville. Dinasti panèka dâpa' ka punca' kajaya'anna è jhâman kakosawa'an Abu Yusuf Ya'kub al Mansur (1184—1199). Èpon bisa makala pasukan raja Alfonao VIII, raja Castile ḍâlem pertempuran Alarkos (1195), bahkan èpon bisa maju sampè' ka Madrid bân Guadalajara.  Kakowasa'an Almohad ghi' tahan è Andalus sa'amponna pasukan gabungan Kristen sè angghutana raja-raha Aragon, Navarra, bân Castile (1212) nyebbâbbaghi karogiyan rajâ è pasukan Muhammad An-Nasir (1199—1213). Sa'amponna Muhammad An-Nasir sèdhâ, molaè nampa' kanyorodhân è ḍâlem karaja'an sabâb pemberontakan suku-suku bân arebbhu' kakowasa'an è kalangan istana. Almohad suksès ngembângngaghi kakowasa'anna è Afrika Ḍâjâ bân Andalus sabâb ajhârân Ibnu Tumart sè ngator kaoḍi'an aghâma, bidang sosial, politik, bân militèr.

## Sombher
Abu Yaqub Yusuf

**Abu Ya`qub** **Yusuf** otabâ **Yusuf I** (bhâsa Arab: أبو يعقوب يوسف Abū Ya‘qūb Yūsuf; 1135 – 14 Oktober 1184)  iyâ arèya khalifah kaḍuwe' ḍari dinasti Muwahidun. Dhibi'en anḍi' kowasa ḍari 1163 sampè' 1184 bân abu èbu kottha è Marrakesh, samangkèn è Maroko. Dhibi'en abangun menara masjid sè satèya èsambhât Giralda è Katedral Sevilla, Masjid Kutubiyya è Marrakech bân Menara Hassan è Rabat.

## Sombher
Muwatta Malik

**Al-Muwatta, Al-Muwaththa** otabâ **Muwatta Malik** aropa'aghi kètab hadis bân fiqih sè èsoson bi' Imam Malik bin Anas, aropa'aghi sala sèttong dâri Kutubut Tis'ah (sanga' kètab hadis otama è kalangan Sunni).

## Sombher
Nairobi

Nairobi iyâ arèya ibu kottha bân kottha sè palèng rajâ è Kenya. Nyama nèka asalla ḍâri bhâsa suku Maasai Ewaso Nyirobi sè artèna "aèng cèllep." Posisina bâḍâ è bâgiyân lao'-tengnga Kenya, è katèngghiyân ra-kèra 1.680 mèter è attas permukaan tasè'. Penduduk Nairobi è taon 2019 ra-kèra 3 juta orèng kalabân luwas wilayah ra-kèra 150 km². Kottha nèka anḍi' masyarakat sè acem-macem, kalabân lebbi ḍâri 60 bhâsa sè èghuna'aghi sabhân arè bân bâḍâ ra-kèra 40 kelompok etnis.

Nairobi aropaaghi kennengngan ḍâ' Parlemen Kenya bân dhâddhi tuan rumah ka èbuwân bisnis Kenya, perusahaan bân organisasi internasional, tamasok Program Lingkungan Hidup Perserikatan Bangsa-Bangsa (UN environment) bân Kantor Perserikatan Bhângsa-Bhângsa è Nairobi (UNON). Nairobi iyâ arèya pusat bisnis bân bhuḍâjâ sè mapan. Bursa Efek Nairobi (NSE) aropa'aghi sala sèttong bursa saham palèng rajâ è Afrika bân sè palèng towa nomer ḍuwâ' è benua panèka, jhughân tamasok bursa saham palèng rajâ nomer empa' è Afrika ḍâlem hal volume perdhâghângan, sè kowat alakonè 10 juta transaksi sabhân arèna. È Nairobi jhughân bâḍâ Taman Nasional Nairobi. Nairobi agabung bân jaringan Kottha Pembelajaran Global UNESCO è taon 2010.

Nairobi èpajhâghâ taon 1899 ḍâri otoritas kolonial è Afrika Tèmor Inggris, mènangka depo seppor è jalur seppor Uganda-Kenya. Kottha nèka èpèlè ḍâri otoritas mènangka kennengngan istirahat sè ideal polana katèngghiyânna, iklim sè seddheng bân pasokan aèng sè cokop. Kottha nèka cè' ceppetta tombu bân aghântè'è Mombasa mènangka ibu kottha Kenya è taon 1907.

Saamponna mardhika taon 1963, Nairobi dhâddhi ibu kottha Republik Kenya. È jhâman awwâl bâḍâna Kenya, kottha nèka dhâddhi pusat industri kopi, tèh bân industri sisal. Pamarèntaan orèng sè akolè' cèlleng sè anḍi' kakobâsa'an molaè kamerdekaan ampon majhâghâ bân ngobâ Nairobi dhâddhi kottha metropolitan modern kalabân populasi sè acem-macem bân ekonomi sè berkembang.
Al-Andalus

**Al-Andalus** () èngghi panèka asma laèn ḍâri bâgiyân samananjhung Iberia (Spanyol bân Portugal) sè èkowasaè Muslim otabâ orèng Moor antara taon 711 bân 1492. Al-Andalus jhughân segghut èsambhât **Andalusia**, tapè pangangghuyân panèka aghândhu' kabhingungan kalabân wilajâ administratif è Spanyol Moderen Andalusia.

## Sombher
Kordoba, Spanyol

**Kordoba**, jhughân èkennal mènangka Kordova (Bhâsa Arab: قرطبة), iyâ arèya èbhu kottha Propènsi Kordoba, Andalusia, Spanyol Lao'. Kordoba bâḍâ è seḍḍi'en Songay Guadalquivir è 37.88° Lintang Ḍâjâ, 4.77° Bujur Bârâ', kottha rèya la èbangun bi' Claudius Marcellus kalabân nyama Corduba è jhâman Romawi Kuno. È taon 2005, jumlana penḍuḍu'en 164 orèng.

## Sombher
Ghunong Kenya

**Ghunong Kenya** iyâ arèya ghunong palèng tèngghi è Kenya bân nomer duwâ' palèng tèngghi è Afrika (samarèna Ghunong Kilimanjaro). Puncak sè palèng tèngghi panèka Batian (5.199 m), Nelion (5.188 m), bân Lenana (4.985 m). Ghunong Kenya bâdâ è Kenya tengnga, è lao'na khatulistiwa, ra-kèra 100 mil è tèmor lao'na Nairobi. Gunong Kenya iyâ arèya asal dâri  nyamana Republik Kenya.

Ghunong Kenya iyâ arèya ghunong berapi kerucut sè bâdâ ra-kèra 3 juta taon saamponna èbukka'na bellâna Afrika Tèmor. Sabellunna glasiasi, Ghunong Kenya tèngghina 7.000 m (23.000 soko), bân ètotop sareng topi es salama èbuwân taon. Arèya aghâbây lerengnga cè' èkèkès bân aghâbây bânnya' lembah sè mancar dâri pusatta. Satèya, bâdâ 11 gletser kènè'. Lereng alas arèya sumber aèng sè pentèng ghâbây sabâgiyân bânnya' Kenya. Lereng-lerengnga ngandung bioma sè bhidhâ bân acem-macem dâri dhâsar sampè’ puncak. Area è sekitar gunong èlindungi è dâlem Taman Nasional Ghunong Kenya.

Bâḍâ sebâgiyân jalur vegetasi ḍâri dhâsar sampè' konco'. Pèngghaniran bâbâ ètotopèn bi' maceman alas. Bânnya' macem alpine endemik è ghunong Kènya, akaḍi' lobelia raksasa bân senecio bân subspesies lokal hyrax bâto. Kennengngan seloas 715 km² è sakètar posat ghunong ètetapaghi sebâgây Taman Nasional taon 1949 bân terḍaftar sebâgây Situs Warisan dhunnya UNESCO pas taon 1997. Pakarangan rèya narèma Lebbi ḍâri 16.000 sè ḍâteng per taon.

## Pakarangan Nasional Ghunong Kènya
Pakarangan Nasional Ghunong Kènya, dhâdhi pas taon 1949, ènaongaghi kennangngan è sakètar ghunong jarèya. Teppa' rèya, Pakarangan Nasional bâḍâ è ḍâlem cagar alas sè ngalèllèngen. Pas bulân Aprel 1978, kennengngan rèya ètetapaghi sebâgây cagar Biosfer UNESCO. Pakarangan Nasional bân cagar alas rèya, mon èpacampo, dhâdhi Situs Warisan Dhunnya UNESCO pas taon 1997.

Pamarènta Kènya anḍi' empa' alasan ghâbây abangun pakarangan Nasional è sakètar ghunong Kènya. Alasanna iyâ arèya palèng bhuto ḍâ' pariwisata sebâgây perèkonomian lokal bân nasional, perawadhân kennengngan bi' kabhâghusân alam sè lowar biasa, perawadhân kennengngan aèng è sakètarra.

Pamarènta Kènya marè ngumummaghi sebuwâ proyèk ghâbây nyekghâ kèbân atabur è tana-tana kènnè' è sakètar pakarangan Nasional bân marosak taneman. Proyèk rèya bisa ngâbây pakarangan nasional èkelèlèngèn paghâr lestrek bi' lèma' kabâ' lestrek. Rhino Ark Trust Kènya, sebuwâ sekelompo' nirlaba, marè masang paghâr è kennengngan Parlo è sakabbina neghârâ. Sampè' taon 2021, 250 kilomèter (160 mil) ḍâri rencana 450 kilomèter (280 mil) marènna è bangun nèng kennangngan ghunong Kènya. Paghâr rèya ngalowarraghi sengnga' lestrek, tapè ta' bahaya ḍâ manossa otabâ kèbân.

Ghunong Kenya panèka kennengnganna Global Atmosphere Watch, sèttong stasiun pemantauan atmosfer.

## Sombher
Ibnu Bajjah

**Ibnu Bajjah** (ابن باجة) otabâ lengkapbhâ Abu Bakar Muhammad bin Yahya bin ash-Shayigh at-Tujibi bin Bajjah (أبو بكر محمد بن يحيى بن الصايغ) iyâ arèya orèng astronom, filsuf, musisi, dokter, fisikawan, psikolog, botanis, sastrawan bân ilmuwan muslèm Andalusia sè èkennal è Bârâ' kalabân nyama latèn, Avempace. Dhibi'en lahèr è Zaragoza, kennengngan sè anyama Spanyol, bân dhingghâl omor è Fez neng 1138.

## Sombher
Suku Swahili

Swahili iyâ arèya suku bhângsa sè asalla ḍâri pantai Afrika Tèmor, otamana è tase’ bân kapolauan nèng è Kenya bân Tanzania, sarèng dâjâ Mozambik. Nyama "swahili" ḍâri oca' Arab sawahil sè artèna "Rèng tase’". Bhângsa rèya bânya'an rakera 300 sampe’ 750 ebu orèng bân aghuna'aghi bhâsa Swahili. Orèng dissa ollè aghuna'aghi bhâsa resmi neghâra bhâng-sebhâng: Bhâsa Inggris è Tanzania bân Kenya, bhâsa Portugis è Mozambik, bân bhasa Somalia è Somalia.

## Sombher
Maasai

**Maasai** panèka soko asal Afrika sè oḍi' semi nomaden è Kènya bân Tanzania. Bâḍâ sala sèttong kelompok soko Afrika Tèmor sè palèng èkennal è lowar dunnya polana bhuḍhâjâna sè unik bân polana bâdâ è semma'na bânnya' cagar alam bân taman nasional è Afrika Tèmor.

Bâḍâ sè acaca bhâsa Maasai (Maa), sè ghi' anḍi' bhâlâ bân bhâsa Nilo-Sahara - èngghi panèka bhâsa Dinka, Nuer, Turkana bân Songhai. Bânnya'na orèng Maasai rèya acem-macem antara 377.089 è sensus 1989 kantos 453.000 sè oḍi' è Kènya è taon 1994  bân 430.000 è Tanzania è taon 1993 sè jumlana sampè' 900.000.

Rakèra bânnya'na penduduk sè sabendherrâ è kaḍuwâ' naghârâ ghi' ta' jellas polana èsebbâr è bânnya' ḍaèra sè jhâu bân polana gaya oḍi'na sè nomaden. Maskè pamarènt Tanzania bân Kènya ampon nyaḍiyâaghi program pendidikan ghâbây ètnis Maasai kaangghuy ngèlangaghi oḍi'na sè semi-nomaden, namong rèng-orèng ghi' pagghun negghu' tradisi sè kona. 

Opacara  aḍhât akaḍhi lonca' tèngghi jughân panèka bâgiyân sè penting ḍâri bhudhâjâna. Masala sè èaḍheppi bi' bhâlâ Maasai tamaso' tekanan ḍâri pamarènta bân pihak lowar kaangghuy ngobâ gaya oḍi'na dhibi'e ḍâ' ka pelestarian lingkungan bân integrasi ḍâ' ka ḍâlem masyarakat modern. Bârâmpa wilayah Maasai sè tumpang tindih sareng area konservasi bân taman nasional, sè animbulaghi konflik antarana kabutoan pelestarian alam bân hak-hak komunitas adat. Upaya kaangghuy ajhâga kaseimbangan antarana pelestarian budayâ bân adaptasi ḍâ' ka obâ'ân zaman dhâddhi tantangan bi' komunitas Maasai è Kenya bân Tanzania.
Orèng Meru

**Orèng Meru** otabâ iyâ arèya golongan etnis Bantu sè ngennangin kennengngan Meru è Kènya. Kennengngan rèya bâḍâ è tana jhurbhu è Pèngghaniran ḍâjâ bân tèmor ghunong Kènya è bekkas Propènsi Tèmor.
Oca' Meru iyâ arèya "sonar sè tèra'" ḍâlem bhâsa Meru. ḍâlem bhâsa Kiswahili, Meru èsebhut Ng'aa, sebuwâ oca' sè artèna asènar. Ameru ḍâlem bhâsa Meru iyâ arèya sè asènar otabâ "na' kana' sè a sènar"
Oca' Miiru èghuna'aghi ghâbây ḍâ' alas-alas sè sakètar ghunong Kènya, dhâdhi ènyama'aghi Amiiru sè artèna bârghâ alas.  Orèng Ameru bâḍâ sanga' golongan : Igoji, Imenti, Tigania, Mitine, Igembe, Mwimbi, Muthambi, Chuka, bân Tharaka. Orèng Tharaka neng-neng è kennengngan ta' patè kerrèng Meru raya bân sadhâjâna, abhâreng bi' Mwimbi, Muthambi, bân Chula, abento' kabhupatèn Tharaka-Nithi. Orèng Ameru ta' a kelowarghâ bi's orèng Wameru è Tanzania ḍâjâ.

## Bhâsa
Suku Meru notoraghi bhâsa Meru, sè èkennal sebâgây Kimîîrú. Kimîîrú Kikamba, Kiembu, Kimbeere bân Kikuyu anḍi' cèrè khas bhâsa sè penteng. Bhâsa Meru ta' paḍâ è sakabbina kennengngan Meru, tapè bâḍâ sebâgiyân oca' sè bisa èmangertè. Tèap oca' aropa'aghi è akibattaghi ḍâri kebiasa'an migrasi sebelumma, tèngghina interaksi ḍâlem golongan, bân pangaro golongan Bantu, Nilotik bân Kushitik sè semma'. Sebâgây bhâsa sakabbina, para ahli marè matao jhâ' bhása Meru matao karakteristik Bantu sè jeu Lebbi towa ḍâlem tata bhâsa bân bento' fonetik èbândhingngaghi bhâaa Bantu tatanghâ

## Sejârâ
Orèng Meru asalla ḍâri suku Bantu. Akaḍi' suku Kikuyu, Embu, bân Mbeere sè akrabât semma', sakabbina fokus è sakètar ghunong Kènya. Kennengngan mastè migrasi emba binè' Meru marènna ekspansi bantu awwâl ta' pastè. Sebâgiyân ahli apendapat jhâ' sadhâjâna depa' è tana aèngnga teppa' rèya è ghunong Kènya ḍâri kennengngan sebelumma è ḍâjâ bân tèmor, sebâgiyân sè laèn apendapat jhâ' Meru, abhâreng bi' tatangghâ Bantu tèmor sadhâjâna semma', ngallè kak kennengngan sè satèya è sebbhut Kènya ḍâri tite'-tite' sè Lebbi jeu ka lao'.

Nyama "Meru" fokus ka rèng-orèng bân kennengngan, sè la a taman arèya coma sittong unit administratif. Pas taon 1992, distrik Meru "rajâ" èbâgi dhâdhi tello' unit administratif: Meru tengnga, Meru lao', bân Tharaka-Nithi (Tharaka bân Meru lao'). Marènna è undangngaghi konstitusi anyar è Kènya pas 27 Aghustus 2010, Meru rajâ è artè'è polè lebbi lanjut bân satèya ḍâri kabhupatèn kembhâr Tharaka-Nithi bân Meru. Meru rajâ sakètar 13.000 km² (5.000 mil pesergi), ngabhentang ḍâri songay Thuci, è perbhâtesan bi' kabhupatèn Embu, è lao' sampè' ka perbhâtesan bi' kabhupatèn Isioli è ḍâjâ.

## Sombher
Lamu

Lamu panèka ibukota Distrik Lamu, Propinsi Pantai, Kenya. Bâḍâ è polo Lamu, kottha panèka anḍi' penduduk 20.000 orèng. Èladhinè sarèng bandara kèni' sè bâḍâ è polo Manda. Lamu ḍhibi' akaḍhi pulau Lamu laènna ta' andi' jaringan jhâlân, dhâddhi sarana transportasi sè èghunaaghi panèka parao, hemar, bân jhârân.

Kottha kona aghâḍhui bhângonan sè èpèyara kalabân beccè', bân aropa arsitektur Swahili sè palèng towa sè ghi' èbâḍâaghi è Afrika Tèmor. Kottha panèka èpaḍhâdḍhi ḍâri bâto karang bân ka'-bhungka'an bakau.

Kottha Lawas Lamu èmolaè paleng sakonè'na abad ke-17. Lamu panèka kottha-naghârâ sè berdaulat kantos taon 1506, è bèkto Portugis nyèrrang bân ngendaliaghin. kantos taon 1907, Lamu èkennal mènangka pasar abdhi. È taon 2001, Lamu ècatat mènangka Situs Warisan Dhunnya UNESCO.

## Kennengan jâr-klènjâr
Bèntèng Lamu

Masjid Mnarani

Masjid Riyadha

Suaka Hèmar
Orèng Nilotik

**Rèng-orèng Nilotik** panèka rèng-orèng pribhumi Suḍan Lao' sareng Lembah sè adhâbu ngangghuy bhâsa Nilotik. Kabbhi nettep è Suḍan Lao' sareng bâgiyân Gambèla è Ethiopia, samantara jhughân minoritas rajâ è Kenya, Uganḍa, bâgiyân ḍâjâ Rèpublik Ḍèmokratik Kongo, sareng Tanzania. Orèng-orèng Nilotik kadhâddhiyân ḍâri rèng-orèng Ḍinka, Nuer, Shilluk, Luo, Alur, Anuak, Ateker, Kalenjin, sareng Karamojong, sè èkennal jhughân mènangka Karamojong otabâ Karimojong, Ngasa, Ḍatooga, Samburu, sareng orèng-orèng sè abhâsa Maa.

Suku Nilot aropaaghi mayoritas populasi Suḍan Lao', samantara è naghâra-naghâra akadhi Uganḍa, Tanzania, sareng Kenya, rèng-orèng èka'ḍissa panèka aropaaghi minoritas sè substansial. Kabbhi jhughân sè aropaaghi bâgiyân sè parlo ḍâri populasi Rèpublik Ḍèmokratik Kongo è bâgiyân tèmor lao'. Èparkiraaghi jumlana populasi Nilot sampè' 50 juta orèng ka abaḍ 21.

Sacara fisik, Nilot èkennal karana bârna kolè'èn sè biasana cè' pettengnga sareng bhâdhânna sè rampèng, torkadhâng tèngghi. Kabbhi segghut ngaghungi angghuta bhâdhân sè sanget lanjhâng, khusussa sègmèn distalla (lengngen aḍâ', tongkai bâbâ).

Orèng-orèng Nilotik aghâdhui aghâma Kristen sareng kaparcajâ'ân sè lambâ' otabâ traḍisional, sè kabânnya'an aghâmana Kristen. Minoritas sabâgiyân orèng Nilotic nganut aghâma Islam.

## Asma
Istilah "Nilotik" sareng "Nilote" sabellunna èghunaaghi mènangka subklasifikasi ras, mètorot ḍâri pangamatan antropologis kalabân morfologi bhâdhân sè èangghâp bhidhâ ḍâri bânynya' penutur bhâsa Nilotik. Para ilmuwan sosial abaḍ ka-20 sabâgiyân bânnya' ampon ta' ngèjebbhi usaha kaangghuy maklasifikasiaghi rèng-orèng mètorot karakteristik fisik, sareng lebbi mèlè aghuna'aghi studi linguistik kaangghuy abhidhâaghi antar rèng-orèng. Kabbhi abhângon ètnis sareng kabudâjâ'an mètorot  bhâsa sè sami. Namong, molaè akhèr abaḍ ka-20, para ilmuwan sosial bân fisik ampon amanpaat aghi ḍata ḍâri gènètika populasi.

Bhâsa Nilotik sareng Nilote samangkèn otamana èghunaaghi kaangghuy arujuk ka samacâmma suku bhângsa sè dhâ-bhidhâ sè adhâbu ḍâlem sèttong rumoun bhâsa Nilotik. Sacara ètimologis, istilah Nilotik sareng Nilote (tongghâl: nilot) asalla ḍâri Lembah Nil; khoosssa, Songay Nil attas sareng na'-ana' songayya, kennengngânna sabâgiyân bânnya' orèng Suḍan sè ngangghuy bhâsa Nili-Sahara. 

## Bâgiyân ètnis sareng bhâsa

### Bhâsa

* Bhâsa Nilotik Tèmor – Ècatoraghi sareng populasi Nilotic è Ethiopia bârâ' ḍâjâ, Suḍan Lao' bâgiyân tèmor, Uganḍa tèmor lao', Kenya bârâ', sareng Tanzania ḍâjâ, tamaso' bhâsa akadhi Turkana sareng Maasai.
* Bari - Kuku - Kakwa - Pojulu - Mundari - Nyangwara - Nyepo sareng laènna
* Teso - Lotuko - Maa
* Nilotik Lao' – Ècatoraghi sareng populasi Nilotik è Kènya bârâ', Tanzania ḍâjâ, sareng Uganḍa tèmor, è antarana Kalenjin sareng Datog.
* Kalenjin
* Omotic - Datooga
* Niloti Bârâ' – Ècatoraghi sareng populasi Nilotik è Suḍan Lao', Suḍan, Kongo tèmor lao' (DRC), Uganḍa lao', Kenya bârâ' ḍâjâ, Tanzania ḍâjâ, sareng Ethiopia bârâ' dâjâ, è antarana bhâsa Ḍinka - Nuer, bhâsa Luo, sareng Burun.
* Ḍinka - Nuer - Atwot
* Bhâsa Luo
* Bhâsa Burun

## Sombher
Gigiri

Girigi èngghi panèka pekampongan è Nairobi. Pola'an èngghi panèka roma ghâbây komunitas ekspatriat Kenya se rajâ. Girigi jhugân èngghi panèka sala settong komunitas ekspatriat se rajhâ è Afrika. Girigi dâddhi tuan roma dâri:
* Kantor Perserikatan Bangsa-bangsa è Nairobi se dâddhi Nairobi sala settong kotta è Afrika se dâddhi toan roma beberempa macem PBB, èngghi panèka 
    • Program Lingkungan Hidup Perserikatan Bangsa-bangsa 
    • Program pemukiman Manusia Perserikatan  Bangsa-bangsa 
* Kedutaan Besar Amerika Serikat, Nairobi 
* Pangkalan Organisasi Penerbangan Sipil Internasional ghâbây Afrika Temor bân Lao'
È kinto' jhugân bâdâ The Village Market, sebuah kenenngan bâllânje, rekreasi, bân hiburen se rajâ, bân UN Sacco Ltd, sala settong SACCO (Serikat kredit) se rajâ è Kenya. Gigiri eyanggep dâddhi sala settong kenengan penggir Kotta palèng mewa è Kenya, abhâreng sareng Runda bân Muthaiga, se bâdâ è semma'na.
Murabithun

**Dinasti Murabithun** (bhâsa Arab: المرابطون) iyâ arèya ḍinasti Muslim Berber sè apusat è Maroko. Dinasti sè èbangun bi' Abdallah bin Yasin è abad ka-11 ḍari bârâ' Maghreb sampè' Al-Andalus. Èbhu kottha Murabithun iyâ arèya Marrakesh, kottha kennengnganna penguasa sè èbangun neng 1062.

## Sombher
Bhâsa Swahili

Swahili ḍâlem bhâsa Arab èkoca' Kiswahili: كِيْسَوَاحِيْلِيْ, panèka bhâsa bânto sè èghunaaghi orèng Swahili mènangka bhâsa asli . Bhâsa Swahili panèka bhâsa resmi è Tanzania, Kènya, bân Uganda, bân jhughân è pan-bârâmpan organisasi antar pamarènta akaḍhi Uni Afrika bân Komunitas Afrika Tèmor . Samarèna bhâsa Arab, bhâsa Swahili panèka bhâsa sè palèng bânnya' èghunaaghi è Afrika . Bhâsa Swahili jhughân èghunaaghi bânnya' mènangka bhâsa franca è seḍḍhi'na Tasè' Agung Afrika dâri Somalia lao' kantos è dâjâ Mozambik. Bhâsa Swahili jhughân sala sèttong bhâsa nasional otabâ resmi è Republik Demokratik Kongo, Rwanda, Komoro, bân Sudan Lao'.

Shikomor (otabâ bhâsa Komoro), arèya bhâsa resmi Komoro bân jhughân èghunaaghi è Mayotte, èkabâsa'aghi semma' bân Swahili bân kadhâng èangghep mènangka dialek Swahili, sanajjân orèng laèn nganggep bhâsa panèka bhâsa sè bhidhâ. È taon 2022, èbâdâ'aghi dâri pertumbuhan bhâsa Swahili mènangka bhâsa internasional sè èkennal, Perserikatan Bhângsa-Bhângsa ènyataaghi nâng tangghâl 7 Juli kaangghuy maènga' tangghâl Julius Nyerere ngangguy bhâsa Swahili mènangka bhâsa sè èpadhâddhi bhâsa persatuan ghâbây opayana kamarḍhika'an Afrika. 

Bhâsa Swahili ampon èajhâri è universitas-universitas è Afrika Lao', Amèrika Serikat, Botswana, Ethiopia, bân Namibia. Polè èajhâri pan-bârâmpan mèḍia internasional, akadhi BBC, Voice of America, bân Xinhua, jhughân anḍi' program Swahili.

Para' kabbhi oca' èahèrè bi' horop vokal, sè aropaaghi ciri khas dâri bhâsa-bhâsa bânto. Namong, sè lèbur mènangka bhâsa bânto panèka bhâsa Swahili ta' andi' nada. Bhâsa Swahili anḍi' perran sè penting ḍâlem karempâghân antar bhuḍhâjâ è Afrika Tèmor bân dhâddhi bhâsa sè bânnya' pangaro è ḍâlem bhângsa règional otabâ internasional. Kalabân pangakoan bi' Parserikadhân Bhângsa-bhângsa bân pangangghuyanna è bârâmpa mèḍia internasional, bhâsa Swahili teros ajhu ḍhâḍḍhi bhâsa sè cocok è ḍâlem masalah global.

## Pangalompokan
Bhâsa Swahili panèka bhâsa bânto ḍâri cabang Sabaki. È ḍâlem klasifikasi geografis Guthrie, bhâsa Swahili tamaso' dâ' zona G, è bâkto bhâsa Sabaki laènna maso' dâ' zona E70, omoma ènyamaè Nyika . Para ahli bhâsa sajhârâ nganggep bhâsa Arab aghâḍhui pangaro sè signifikan ḍâ' bhâsa Swahili, polana 40% ḍâri kosa kata bhâsa Swahili èghâli langsong ḍâri bhâsa Arab.

## Sajhârâ
Oca' Swahili asalla ḍâri sowara fonètik sè paḍâ sareng oca' Arab:

## Asal
Inti ḍâri bhâsa Swahili èghâli ḍâri bhâsa bânto sè bâḍâ è pasèsèr tasè' subvarian. Bânnya' oca' bânto è bhâsa Swahili sè andi' oca' sè paḍâ bân bhâsa Pokomo, Taita, bân Mijikenda, bân jhughân, è bâbâna, bhâsa bânto Afrika Tèmor laènna. Bânnya' ḍâri pan-brâmpan pèkkèran, ampon ètarèma è ḍâlem jhâjhârbâ'ân jhâ' ra-kèra 16-20% ḍâri kosa kata Swahili etoronaghi ḍâri oca' serapan, sè kabânnya'an ḍâri bhâsa Arab, tapè jhughân bâḍâ ḍâri bhâsa laènna è antarana Persia, Hindustani, Portugis, bân Melayu.
Wetlands, Nairobi

Westlands panèka arèa sè èghunaaghi è Upper Parklands Nairobi. Bâḍâ 3,0 kilometer (2 mil) ḍâri distrik bisnis pusat Nairobi, panèka bâḍâ è bâgiyân bârâ’ ḍâri arèa Parklands sè lebbi ghâghâng è Nairobi.

## Kennengan
Westlands bâdâ è sekitar 3,2 kilometer (2 mil) bârâ' lao' dâri distrik bisnis pusat Nairobi. Koordinat geografisna panèka: 01°16'01.0"S, 36°48'42.0"E (Lintang: -1.266944; Bujur: 36.811667).

## Rengkessan
Westlands panèka kennengngan è Nairobi sè èpadhâdḍhi penduduk kelas tengnga attas bân sogi è Kenya.

È taon 1990-an bân awal taon 2000-an, polana tana bân kennengngan kantor sajân langka è distrik bisnis pusat, bânnya' usaha sè apinda ka Westlands bân Upper Hill, è dimma tana bân kennengngan kantor lebbi ghâmpang èsediaaghi bân lebbi mèra. Westlands èmolaè èyangghep mènangka bâgiyân ḍâri area Parklands bân èbâdâ'aghi è kennengngan sè samangkèn èkennal mènangka Waiyaki Way, sè èmolaèna jalur kereta api Kenya-Uganda. Arèa panèka èjuluki "Westie" sareng para ngangodhadan Nairobi. Muthaiga, dâèra è temor lao'na Westlands tapè è dâlem Distrik Westlands, èyangghep dâèra sè palèng soghi bân larang è nâghârâ panèka.

## Kennengngan sè èkasennengi
È Westlands bân è sekitar perbatasanna, bâdâ pan-bârâmpan kennengngan sè èkasennengi, è antarana:

* Kantor Cabang UNHCR è Kenya
* Pusat Belenjeh Pusat Sarit
* Layanan Bantuan Katolik – Kantor Wilayah Afrika Tèmor 
* Pusat Belenjeh Ukay 
* Pusat Belenjeh Westgate 
* RS M. P. Shah, RS swasta 
* Bengkona Unga – Geddhung kantor pan-bârâmpan lantai 
* Jalan Mpaka – Bânnya’ perusahaan sè andi’ kantor è lorong panèka 
* USAID Towers – kantor pusat USAID è Kenya 
* Kedutaan Besar Botswana è Kenya 
* Kedutaan Besar Norwegia è Kenya 
* Kedutaan Besar Swedia è Kenya 
* Westlands Office Park Sakola’an Dasar Westlands 
* Datoo’s Glassware Mart Ltd 
* Kantor PricewaterhouseCoopers 
* Sankara Hotel 
* Dusit D2 
* Kantor Pusat Phillips Pharmaceuticals 
* Delta Towers 
* Kantor Pusat Safaricom 
* Kantor Pusat Art Cafe 
* Markas Besar 
* Java Villa Rosa Kempinski Nairobi 
* Hotel Movenpick 
* Cabang Toko Woolworth 
* Institut Teknologi Nairobi

## Divisi Wetlands
Sabellunna taon 2013, Divisi Westlands jhughân sala sèttong dâri bâllu’ divisi administrasi Nairobi, sè bâdâ è Nairobi City. Divisi laènna panèka Central, Dagoretti, Embakasi, Kasarani, Kibera, Makadara, bân Pumwani. 

Area è dâlem Divisi Westlands è antarana: 

* Parklands 
* Kitisuru 
* Highridge 
* Kangemi 
* Kilimani 
* Lavington 
* Muthaiga

Satèya, bâḍâ daerah pemilihan bân sub-kabupaten sè anyama Westlands; Westlands Constituency panèka sala sèttong ḍâri 17 daerah pemilihan è Nairobi, è bâkto Westlands Sub-county panèka sala sèttong dâri 11 sub-kabupaten è Nairobi.
Bhâsa Embu

**Embu**, èkennal jhughân Kîembu, panèka bhâsa bhângo è Kenya. Bhâsa panèka èdhâbuaghi sareng orèng Embu, sè èkennal jhughân mènangka Aembu (sg. Muembu). Penotor bhâsa embu jhughân bisa ètemmoè è ḍistrik / kabhupatèn tatangghâ sareng è perantauan.

Bhâsa panèka akkor sareng bhâsa Kikuyu sareng Kimeru. 

## Ḍialèk
Embu ngaghungè ḍuwâ' logat sè èkaonèngè: Mbeere (Mbere, Kimbeere) sareng Embu asli. Penotor asli Embu bisa jhughân mabhidhâaghi penotor ḍâri ḍaèrah sè semma' kalabân Ghunong Kenya, karana rèng-orèng ka'rowa adhâbu kalabân dialek sè kènè' sè sacara lokal èsebbhut kalabân Kiruguru (Kirũgũrũ). 

**Conto Terjema'an** 

Conto terjema'an kata ḍâri bhâsa Madhurâ ka bhâsa Kiembu . Catetthân: Aksara sè èghâdhui aksen otabâ tandhâ diakritik ta' ètonjhuaghi è dâlem ḍuwâ' tabel è bâbâ panèka.
Kènya Tengnga

Propinsi Tengnga (Swahili: Kati, Gikuyu: Gichigo gia Gatagati) iyâ arèya bâgiyân è **Kènya Tengnga** sampè' taon 2013, è bâkto propinsi-propinsi Kènya èghântè'è sareng sistem kabhupatèn. Luasna 11.449 km2 (4.420 mil persegi) bân bâḍâ è lao'na Nairobi bân bârâ'na Ghunong Kènya (bâca peta). Propinsi arèya anḍi' orèng 4.383.743 orèng menorot sensus taon 2009. Markas propinsi panèka Nyeri.

Propinsi Tengnga panèka kennengngan loor orèng Gikuyu.

## Mosèm
Iklim Propinsi Tengnga umumma lebbi cellep ḍâri Kènya laènna, polana bâgiyân panèka lebbi tèngghi. Ojhân cokop andhâl, toron ḍâlem ḍuwâ' mosèm, sèttong ḍâri awwâl Maret kantos Mèi (ojhân sè lanjhâng) bân sè kaḍuwâ' è bulân Oktober bân Nopèmber (ojhân sè panḍâ').

## Inpormasi Omom
Propinsi Tengnga panèka produsen kopi sè otama, sala sèttong èkspor otama Kènya. Bânnya' industri susu è Kenya jhughân bâḍâ è propinsi panèka. Markas propinsi bâḍâ è Nyeri. Propinsi Tengnga èbâgi dâddhi pètto' kabhupatèn (wilaya'at) sampè' taon 2007:

### Sajhârâ
Propinsi panèka èpadhâddhi sareng masyarakat sè abhâsa Kikuyu. Kabbi rèya bâgiyân ḍâri suku Bantu Tèmor Kènya.

E bâkto Kènya èjâjâ sareng ènggris, sabâgiyân bânnya' propinsi rèya èangghep mènangka bâgiyân ḍâri *<nowiki/>'White Highlands*', kaangghuy èghunaaghi èksklusif sareng masyarakat Eropa. ḍâri ka'dinto, èkaton aktivitas politik ḍâri masyarakat lokal sè arassa anḍi' hak loor ḍâ' tana kasebbhut. Kategangan panèka puncakna è taon 1950-an kalabân pemberontakan Mau Mau; sè ngabâs wilayah kasebbhut èbâḍâ'aghi è bâbâna kabâḍâân darurat bân ètangkep bânnya' pamèmpèn politik sè èkennal.

## Sombher
Bhâsa Meru

**Bhâsa Meru** iyâ arèya bhâsa Bantu sè èghunaaghi sareng suku Meru (Ameru) sè oḍi’ è lèrèng Tèmor bân Ḍâjâna Ghunong Kenya bân è Paghunongan Nyambene.  Kabbi neng-neng è daèra rèya samarèna bad-abad migrasi (ngallè) ḍâri Ḍâjâ. 

Suku Meru iyâ arèya komunitas sè cokop homogèn bân sakabbhina anḍi' asal osol sè padhâ. Kabbi acaca ngangghuy bhâsa sè padhâ, iyâ arèya bhâsa Kimeru, sè bâḍâ bidhâna sakoni' ḍâlem logat bân ca'-oca' lokal è pan-brâmpan daèra. Komunitas rèya anḍi' subdivisi-subdivisi è bâbâ panèka, ḍâri Ḍâjâ ka lao':

*Igembe
*Titania (Tiania) (budhâjâ sè para' paḍâ'â so komunitas tatangghâ Cushistic bân Nilotic. 
*Imenti
*Tharama (Sarana) 
*Igoji
*Mwumbi-Muthambi
*Chuka (Gicuka) 

Polana bhâsa Meru para' paḍâ'â so bhâsa tatangghâna, bhâsa Kikuyu bân Embu pola ngala' sabâgiyân ḍâri bhâsa Meru. 

## Dialèk
Kimeru anḍi' pètto' dialèk otama sè salèng epahamè. Dialèk-dialèk rèya tamaso' Kiimenti sè bânnya' èghunaghi sareng suku Imenti è Ameru, Tainia/Titania sè ègkhunaghi sareng suku Tigania, Kiigembe sè èghunaaghi sareng suku Mwïmbï, Kïmüthambï sè èghunaaghi Müthambï, Gicuka sè èghunaaghi sareng suku Chuka, bân Kitharaka sè èghunaaghi sareng suku Tharama. 

## Dialèk Imenti
Arèya dialèk sè lomra èghunaaghi è Meru. Dialèk rèya mènangka lingua franca antarana sanga' sub-suku Meru. Dialèk rèya dialèk resmè sè èghunaaghi ḍâlem terjema'anna Alkitab Kimeru. Rèya biyasana èghunaaghi è daèra Nkubu, Timau, Kibirichia, kotta Meru, bân Ruiri è kabhupatèn Meru.

## Sombher
Bhâsa Bantu

Bhâsa Bantu (Ènggris: UK : /ˌbænˈtuː/, AS: / ˈbæntuː / Proto - Bantu : * bantʊ̀ ), otabâ bhâsa Ntu iyâ arèya kaloarga bhâsa sè bâḍâna sakitar 600 bhâsa è Afrika Tengnga, Tèmor, bân Tèmor-Lao’.  Bhâsa-bhâsa rèya membentuk cangka sè rajhâ ḍâri bhâsa Bantoid Lao’. 

Bânnya’na panotor bhâsa Bantu ra-kèra èantarana 440 sampè’ 680 bhâsa sèbhidhâ, tapè abhâli polè ḍâ' artèna “bhâsa” bân “dialèk”. Bânnya’ bhâsa Ntu sè salèng ènjhâm oca’, bân bâḍâ èntarana sè salèng èpahami. Bâḍa bhâsa cè’ sakonè’na orèng sè aghunaghi (ngoca’aghi), contona bhâsa Kabwa neng taon 2007 èparkèraaghi coma 8.500 orèng sè aghunaghi,  tapè ènilai mènangka bhâsa sè bidhâ.

Neng taon 2015, bânnya’na panotor bhâsa Ntu èparkèraaghi 350 juta (ra-kèra 30% ḍâri populasi Afrika otabâ 5% ḍâri populasi dhunnya). Bhâsa Bantu bânnya’ èangghuy è Tèmor-Lao’na Kamerun, bân è sakabbhina Afrika Tengnga, Lao’, Tèmor, bân Mor-Lao’. Ra-kèra saperennem panotor Bantu, bân sapartello’na bhâsa Bantu, bâḍâ è  Rèpublik Dèmokratik Kongo.

Bhâsa Ntu sè palèng bânnya’ èghunaghi mètorot bânnya’na panotor iyâ arèya Swahili, kalabân 16 juta panotor asli bân 80 juta panotor L2 (2015). Kabânnya’an panotor asli bhâsa Swahili odi’ è Tanzania, è ḍimma bhâsa rèya dhâddhi bhâsa nasional, kaḍhâng mènangka bhâsa kaḍuwâ’, bhâsa rèya èajhâraghi mènangka dhâddhi pagajhârân wâjib è bânnya’ sakola’an è  Afrika Tèmor, bân iyâ arèya lingua franca ḍâri Komunitas Afrika Tèmor.

Bhâsa Ntu otama laènna tamaso' Lingala kalabân lebbi dâri 20 juta panotor (Kongo, DRC), ètoro'è Zulu kalabân 13,56 juta panotor (Afrika Sèltan), Xhosa è kennengngan katello' kalabân 8,2 juta panotor (Afrika Lao' bân Zimbabwe), bân Shona sè korang dâri 10 juta panotor (mon Manyika bân Ndau èpamaso'), dhinèng bhâsa Sotho-Tswana (Sotho, Tswana, bân Pedi) andi' lebbi dâri 15 juta panotor (è Botswana, Lesotho, Afrika Lao', bân Zambia). Zimbabwe anḍi' panotor bhâsa Kalanga, Matebele, Nambiya, bân Xhosa.Etnolog mèsa bhâsa Kinyarwanda bân Kirundi sè saleng èpahamè, sè kaḍuwâna anḍi'  20 juta panotor.
Mazhab Maliki

**Mazhab Maliki** () èngghi panèka sèttong ḍâri empa' mazhab fikih otabâ hokom Islam ḍâlem Sunni. Èyanut sareng sabâgiyân umat Muslim sè kabânnya'an bâḍâ è wilajâ Hijaz (samangkèn bâgiyân ḍâri Arab Saudi), utamana è Madinah, kamodiyan jhughân è Afrika Ḍâja akadhi Mesir, Libya, Tunisia, bân Aljazair, kantos ka Èropa akadhi Sisilia è Italia bân Andalusia è Spanyol. Mazhab panèka èpaddhek sareng sala sèttong imam bân ahli hadis è Madinah, Malik bin Anas otabâ asma lanjhângnga Malik bin Anas bin Malik bin Abi Amir al-Ashbahi. Mazhab panèka mazhab sè èpaddhek kapèng ḍuwâ' ḍâri empa' mazhab Sunni, sa'amponna mazhab Hanafi.

## ''Catatan Kaki''
Propinsi è Kènya

Dhari Wikipedia, ènsiklopedia bebas

Propinsi-propinsi Kenya èghântè'è sareng sistem kabupaten è taon 2013, saamponna konstitusi taon 2010 èberlakuaghi.

## Sejarah
Sabellunna konstitusi anyar Kenya èberlakuaghi è tangghâl 27 Agustus 2010, Kenya èbâgi dâddhi bâllu' propinsi (bâca peta). Propinsi-propinsi panèka, salaèn Provinsi Nairobi, èbâgi dâddhi 46 kabupaten V-T-E è taon 1992, sè èbâgi dâddhi 262 divisi. Divisi-divisi panèka èbâgi dâddhi 2.427 lokasi bân 6.612 sub-lokasi. Propinsi èator sareng Komisaris Propinsi. Pembagian propinsi panèka aropaaghi hasèl dâri devolusi sè èberlakuaghi saamponna èberlakuaghi UUD 2010.

Pamarèntah lokal è Kenya umumna ta' noro'è bates sè padhâ sareng divisi. Bâdâ sè èklasifikasiaghi mènangka dewan kota, kotamadya, kottah, otabâ kabupaten.

Jenis klasifikasi diskrit sè katello' panèka distrik pemilihan. Distrik pemilu panèka aropaaghi wilayah pemilu sè ta' andi' fungsi administrasi bân èbâgi dâddhi kabhupatèn.

## Propinsi Sabellunna

* Pusat
* Paseser
* Tèmor
* Kottah Nairobi
* Tèmor Lao'
* Nyanza
* Lembah Rift
* Bârâ'

## Kabhupatèn manorot propinsi
Ibnu Thufail

**Ibnu Thufail** (sakètar 1105–1185) asma lanjhâng; **Abu Bakr Muhammad bin 'Abdul Malik bin Muhammad bin Thufail al-Qaisi al-Andalusi أبو بكر محمد بن عبد الملك بن محمد بن طفيل القيسي الأندلسي** (asma Latin Abubacer) panèka filsuf, dokter, bân pejabat pengadilan Arab Muslim dâri Al-Andalus.

Bhâbhâr è Guadix semma'na Granada sakètar taon 1105, èpon èḍiḍik sareng Ibnu Bajjah (Avempace). Èpon dhâddhi sekrètaris ka'angghuy pangowasa Granada, bân kamodiyân mènangka wazir bân dokter ka'angghuy Abu Ya'qub Yusuf, pangabâsa Spanyol Islam (*[[Al-Andalus]]*) è bâbâna pamarèna'anna Muwahhidun, èpon nganjurraghi ḍâ' Ibnu Rusyd sopajâ dhâddhi ghântèna bâkto abâ'na sèdhâ è taon 1182. Èpon sèdhâ è Maroko.

È jhâmanna asma bhâghussa mènangka pamèkkèr bân murèd sè èpojhi mènangka Maècenas. Ibnu Thufail jhughân aropa'aghi pangarang *Hay bin Yaqthan* (Oḍi', Pottra Kasadaran) roman filsafat, bân carèta alegori orèng lakè' sè oḍi' kadhibi' è sèttong polo bân tanpa hubungan sareng manossa laènna, benno kabhenḍerrân sareng pamèkkèran sè maso' akal, bân kamoḍiyan takerjhât ḍâ' hubungan sareng manossa ka'angghuy dogmatime, bân panyakèt laènna.

## Sombher
# P. Brönnle, *The Awakening of the Soul* (London, 1905)
Kabhupatèn Meru

**Kabhupatèn Meru** panèka sala sèttong dâri 47 kabhupatèn è Kenya sè bâdâ è Provinsi Tèmor sè sabellunna. Kabhupatèn panèka èbâtesi sareng Kacamatan Isiolo è dejeh , Kacamadhân Tharaka-Nithi è lao', Kacamadhân Nyeri è bârâ' lao', bân Kacamadhân Laikipia è bârâ'. Kabupaten Meru andi' populasi 1,35 juta orèng.[5] Kabhupatèn panèka kennengnganna orèng Meru. Markas kabhupatè panèka bâdâ è Meru. Samangken gubernur kacamadhân Meru enggi paneka Isaac Mutuma M’ethingia.

## Ekonomi
Kabhupatèn Meru panèka ekonomi palèng bhâghus nomer 5 è Kenya kalabân PDB $3,48 miliar bân PDB per kapita $9,48 miliar. Kabhupatèn Meru panèka kabupaten sè èkennal kalabân produksi pertanian, sè aghâbây 7,6% dâri produksi pertanian Kenya. 

Pertanian panèka aktivitas ekonomi otama polana tana vulkanik sè subur è dataran tèngghi. Kabupaten Meru panèka kabupaten sè èkennal è Kenya dâlem hal produksi hortikultura kopi, tèh, kacang, bân produk susu. Perdagangan grosir bân eceran jhughân aghâdhui peran penting dâlem ekonomi kabupaten. Kabhupatèn panèka kabupaten sè èpèyara è dâlem produksi Miraa (Khat) kaangghuy èkspor bân kalabân cara ghâpanèka maènga' ekonomi nasional.

Kottah Meru panèka pusat kauangan sè palèng bhâghus bân otama è Kabhuatèn Meru.

## Fitur fisik bân topografi
Gunong Kenya (satèya èbâgi sacara politik antara Meru bân kabupaten laènna) ampon èpangaro iklim paseser, khusussa lereng tèmor gunong kalabân tèngghina 300 m kantos 5.199 m è attas permukaan tase'.

Bânnya' songay sè asalla dâri Gunong Kenya bân Nyambene. Songay Tana bân Ewaso Nyiro èghunaaghi kaangghuy kaparlowan roma bân pertanian. 

Bâkto Kenya aghântè propinsina kalabân kabupaten, kabupaten Meru èpadhâddhi dâri Propinsi Tèmor. Kabupaten panèka èkobâsaè 7.006 km2 sè 972,3 km2 èsebbhut alas.

## Iklim
Curah ojan taonan èmolaè dâri 300 mm per taon è dataran rèndhâ Midlands kantos 2500 mm è tenggara. Ojan lanjhâng toron dâri tengnga bulan Maret kantos Mei bân ojan panḍâ' toron dâri Oktober kantos Desember.

## Demografi
Menorot sensus 2019, kabhupatèn panèka aghâdhui populasi 987.653 orèng, sè kadhâddhiyan dâri 489.691 lakè', 497.942 binè', bân 20 orèng interseks. Bâdâ 244.669 KK kalabân jumlah KK rata-rata 4 orèng.

### Aghâma
Aghâma è kabhupatèn Meru

## Satuan administrasi bân politik

### Satuan Administrasi
Kabupaten Meru andi' sanga' sub-kabupaten, tello polo lema' divisi, saratos ennem polo settong lokasi bân tello ratos ballung polo ennem sub-lokasi. Bâdâ sanga' kabupaten pemilu bân pa' polo lema' ward majelis kabupaten.

#### Kacamadhân
Buuri Tèmor

Buuri Bârâ'

Igembe Dejeh

Igembe Lao'

Igembe Tengnga

Imenti Dejeh

Imenti Lao'

Imenti Pusat

Tigania Tèmor

Tigania Bârâ'

#### Daerah pèlèyan
Buuri

Igembe
Abu Yusuf Yaqub

**Abu Yusuf Ya'qub al-Mansur** ( *Abū Yūsuf Ya‘qūb al-Manṣūr*) (sakètar 1160 Maroko – Jânuwari Marrakesh, Maroko), èkennal jhughân mènangka Moulay Yacoub, panèka Khalifat Almohad kapèng tello'. Aghântèyaghi ramana. al-Mansur marènta ḍâri 1184 kantos 1199.

## Sèdhâ
Èpon sèdhâ è Marrakech, Maroko. Kottha Moulay Yacoub, è lowar Fez, Maroko, ènyamaè kalabân asma Al-Mansur.

## Sombher
Afrika Tèmor

Afrika Tèmor jhughân èkennal mènangka  *Eastern Africa* otabâ  *East of Africa*, panèka wilajâ è konco' tèmor benua Afrika, sè èbidhâaghi kalabân *lanskap geografis*, sajârâ, bân budajâ sè unik.Èyartèaghi dâlâm bhân-sabbhân cakopan, wilajâ panèka èakoh dâlâm *skema Divisi Statistik Perserikatan Bangsa-Bangsa* mènangka 18 naghârâ berdaulat bân 4 wilajâh. Èngghi panèka Tanduk Afrika è dâjâ bân Afrika Tèmor lao' è lao'.

## Artè

È dhâlem arte sè semma', khusussa è dâlem konteks bhâsa Inggris, Afrika Tèmor èmaksod dâ' wilayah sè èpadhâddhi Kenya, Tanzania, bân Uganda, sabâgiyân bânnya' polana sajârâ sè èbâgi è bâbâna Kekaisaran Oman bân mènangka bâgiyân dâri Protektorat Afrika Tèmor Inggris bân Afrika Tèmor Jerman.  
Lebbi èpabhâjheng definisi Afrika Tèmor, Tanduk Afrika—sè èpadhâddhi Djibouti, Eritrea, Ethiopia, bân Somalia—èpaḍâpa' mènangka entitas geopolitik sè bhâḍhi è Afrika Tèmor. 

Komunitas Afrika Tèmor, blok ekonomi bân politik, samangkèn tamaso' Republik Demokratik Kongo, Somalia, Burundi, Kenya, Rwanda, Sudan Sèltan, Uganda bân Tanzania. Èngghi panèka, wilayah Tase' Agung Afrika apètampè sacara signifikan sareng naghârâ-naghârâ panèka. 

È dâlem Somalia bâdâ duwâ' naghara sè ta' èyako Somaliland bân Puntland, sanajân Puntland ghi' terro abâli sareng Somalia, samangkèn ampon mandiri.  È semma'na wilajâ-wilajâh dhârâtân panèka bâdâ naghârâ-naghârâ polo bân wilajâ-wilajâ akadhi Komoro, Mauritius, Seychelles, Réunion, Mayotte, bân Polo-polo sè nyebar è Samudra Hindia. 

## Sombher
Asy'ariyah

**Asy'ariyah** (), jhughân èserrat mènangka **Asya'irah** panèka mazhab tèologi sè sanḍârraghi ḍâ' Imam Abu al-Hasan al-Asy'ari]] (w.323 H/935 M). Asy'ariyah ngala' ḍhâsar kayakènanna ḍâri para salaf, sala sèttongnga panèka pamèkkèran Abu Musa Al-Asy'ari ḍâlem ayakènè sèpat-sèpat Allah. Kamodiyân maloros akal (rasional) kalabân tèkstuwal ayat (nash) ḍâlem ngartè'è Al-Qur'an bân hadis. 

## Sombher
Ibnu Tumart

**Ibnu Tumart** (asma lanjhâng: **Abu Abdullah Muhammad Ibnu Tumart**, bhâsa Berber: *Amghar ibn Tumert*, , sakètar 1080–1130 otabâ 1128 M), èngghi panèka sarjana muslim Berber, ghuru, bân pamèmpèn politik sè asalla ḍâri lao' Maroko.

Èpon maddhek bân aghâdhuwi tugas mènangka pamèmpèn militèr spirituwal Dinasti Muwahhidun sè lu-ghâllu, sèttong gerrakan rèformasi puritan sè èpaddhek sareng kaom Berbed Masmuda ḍâri nong-ghunong Atlas. Ibnu Tumart ngalakonè *pemberontakan terbuka* ḍâ' Dinasti Murahbitun sè ngobâsa è taon 1120-an. Sa'amponna sèdhâna, sadhâjâ kabulâna panèka sadhâjâ Muwahhidun, terros naklokkaghi sabâgiyân bânnya' Afrika Ḍâja bân sabâgiyân Spanyol.

## Sombher
Sufi

**Sufi** èngghi panèka sambhâdhân ka'angghuy orèng-orèng sè aḍâlemmè sufisme otabâ èlmo tasawwuf. Saccara umum istila "sufi" èsebbhuttaghi asalla ḍâri oca' *suf* (صوف), sè artèna kaèn ewwol, noddhu ḍâ' juba otabâ khirqah sè biyasa èkennal sadhâjâ sufi è jhâman awwâl. Nangèng ta' sadhâjâ Sufi ngaghem juba, saèngghâ bâḍâ jhughân sè aghâdhuwi pamangghi jhâ' oca' panèka asalla ḍâri oca' *saf*, bhârisân ḍâlem bhâjâng. Pamangghi laèn aḍhâbuwaghi oca' panèka asalla dâri *shafa* (صفا), sè artèna "kamurniyan". Panèka nekkannaghi ḍâ' sufisme è kamurniyan atè bân bhâdhân.
Sevilla

**Sevilla** (bhâsa Inggris: Seville) (bhâsa Arab: إشبيلية, *Isybiliyah*) aropa'aghi kottha palèng rajâ ka empa' è Spanyol. Penḍuḍu'en jumlana 704.154 orèng (2005). Kottha rèya aropa'aghi èbhu kottha komunitas otonom Andalucía. Amuwara è Songay Guadalquivir. Kalabân anḍi' luas wilayah 140 km² kalabân angka kapadadhân Penḍuḍu'en 5.029 orèng/km².

## Sombher
Ibnu Zuhri

**Ibnu Zuhri** (; 1094–1162, asma lanjhâng  Abu Marwan Abdul Malik ibn Abī al-ʻAlāʼ ibn Zuhr, èkennal è Èropa kalabân Latinisasi **Avenzoar**), panèka dokter bân panembhâng sè asalla ḍâri Sevilla, Al-Andalus (samangkèn è Spanyol). Abâ'na asalla ḍâri jhâman sè paḍâ kalabân pamèkkèr Islam ḍâri Spanyol Ibnu Rusyd bân Ibnu Thufail, bân èpon jhughân sala sèttong dokter palèng terkennal è jhâmanna.

## Sombher

## Ḍaftar Sombher
* 
*
Abdulwahid al-Marakisyi

**Abdulwahid al-Marakisyi** (عبد الواحد المراكشي, lahir 1185) iyâ arèya orèng sejarawan sè asalla ḍari Marrakesh, bâgiyân ḍari daèra ḍinasti Muwahidun sè satèya aropa'aghi bâgiyân ḍari Maroko. Karyana Kètab al-mujib fi talkhis akhbar ahl al-Maghrib sè aèssè sejarana ḍinasti Muwahidun, Murabitun bân rèngkesen sejarana Al-Andalus iyâ arèya daèra Islam è Spanyol bân Portugal.

## Sombher
Hayy ibn Yaqzhan

**Hayy ibn Yaqzhan** (حي بن يقظان Ḥayy ibn Yaqẓān, Sang Hidup, Potra Kabangkidhân) iyâ arèya novèl filsafat sè abhâsa Arab sè aèssè kisah alègori sè ètolès Ibnu Tufail neng abad ke-12 Masèhi. Buku rèya èterjema'aghi ke Èropa kalabân judul bhâsa Latèn Philosophus Autodidactus ("Filsuf Otodidak").

## Sombher
Bidayatul Mujtahid

**Bidayatul Mujtahid** (Bhâsa Arab: **بداية المجتهد و نهاية المقتصد** *Bidayatul Mujtahid wa Nihayatul Muqtashid*) èngghi panèka sèttong buku fikih sè ajhârbhâ'âghi tentang fikin perbhândhingan madzhab. Buku panèka èserrat sareng Ibnu Rusyd, bân èyangghep mènangka buku sè palèng bhâghus ḍâlem masala sè ajhârbhâ'âghi sebbâb-sebbâb perbhidhâ'ân pamangghi è antara para ulama ḍâlem sabbhân-sabbhân masala fikih.

## Subjek buku

Panèka tamaso' sala sèttong buku palèng pentèng sè ahubungan sareng èlmo fikih perbhândhingan, sabâb okoranna kènè' bân aèssè induk ḍâri masala fikih; noddhuwaghi *perdamaian* umat bân *perselisihan* sè ajhârbhâ'âghi pamandhengngan mazhab sè bhidhâ, nyerrattaghi bu-dhâbuna ulama ka'angghuy sabbhân-sabbhân masala fikih.

## Sombher
Afrika Tengnga

**Afrika Tengnga** ( Prancis : Afrique centrale ; Spanyol : África central ; Portugis : África Central ) iyâ arèya subkawasan benua Afrika sè tasoson ḍari pan-bârâmpan naghârâ mènorot artè sè bhiḍâ. Afrika Tengnga iyâ arèya istilah analog sè èghuna'aghi bi' Perserikadhân Bhângsa-Bhângsa ḍâlem geoskema kaangghuy Afrika bân tasoson ḍari naghârâ-naghârâ èantarana: Angola, Kamèrun, Rèpublik Afrika Tengnga , Chad , Rèpublik Dèmokratik Kongo , Rèpublik Kongo , Guinèa Èkuatorial , Gabon , bân São Tomé bân Príncipe. Kantor Perserikadhân Bhângsa-Bhângsa kaangghuy Afrika Tengnga jhughân mamaso' Burundi bân Rwanda è kawasan kasebbhut, sè èyangghâp mènangka bâgiyân ḍari Afrika Tèmor ḍâlem geoskema.  Kesebellâs naghârâ rèya iyâ arèya angghuta Komunitas Èkonomi Naghârâ-naghârâ Afrika Tengnga (ECCAS). Ènnem naghârâ kasebbhut (Kamèrun, Rèpublik Afrika Tengnga, Chad, Guinèa Èkuatorial, Gabon, bân Rèpublik Kongo) jhughân aropa'aghi angghuta Komunitas Èkonomi bân Moneter Afrika Tengnga (CEMAC) bân aghuna'aghi pèssè sè paḍâ, iyâ arèya franc CFA Afrika Tengnga.

Bank Pembangunan Afrika ngartèaghi Afrika Tengnga mènangka pètto' naghârâ: Kamèrun, Rèpublik Afrika Tengnga, Chad, Rèpublik Kongo, Rèpublik Dèmokratik Kongo, Guinèa Èkuatorial, bân Gabon.

## Sombher
Kènya Airways

**Kènya Airways Ltd.,** sè èkennal mènangka **Kènya Airways**, arèya maskapai penerbangan nasional Kènya. Èpaddhek è taon 1977, samarèna bubarra East African Airways. Kantor pusatta bâdâ è Embakasi, Nairobi, kalabân pusat è Bandara Internasional Jomo Kenyatta.

Maskapai panèka èkaandi’ pamarènta Kenya sampè’ April 1995, è bâkto èprivatisasi è taon 1996, sè dhâddhi maskapai nasional Afrika sè partama sè ngalakonè jârèya. Kènya Airways samangkèn aropaaghi kemitraan publik-swasta. Sè negghu’ saham sè palèng rajâ iyâ arèya pamarènta Kenya (48,9%), kalabân 38,1% èka andi’ KQ Lenders Company 2017 Ltd (saterrossa èka andi’ bi’ konsorsium bank), ètoro'è bi’ KLM, sè andi’ 7,8% saham è perusahaan. Swasta sè nga andi’ jhughân negghu’ karèna sahamma è ka dhâghâng è Bursa Efek Nairobi, Bursa Efek Dar es Salaam, bân Bursa Efek Uganda. Maskapai arèya dhâddhi angghuta SkyTeam è bulân Junè 2010 bân jhughân ampon dhâddhi anggota Asosiasi Maskapai Penerbangan Afrika molaè taon 1977.

## Sajârâ

### Taon awwâl
taon-taon awwâl Kènya Airways èpaddek sareng pamarènta Kenya è tangghâl 22 Januari 1977, samarèna peccana Komunitas Afrika Tèmor bân robbhu'na East African Airways (EAA). Tangghâl 4 Fèbruari 1977,: 90  duwâ' Boeing 707-321 sè èsèwa dâri British Midland Airways èresmiaghi operasi, sè aladhinè rute Nairobi–Frankfurt–London. È penerbangan internal bân regional, maskapai aghâdhui pesawat sè sabellunna èoperasiaghi sareng konsorsium EAA, akadhi sèttong Douglas DC-9-52 bân tello' Fokker F-27-200. È akhèr taon 1977, tello' Boeing 707 ollè dâri dâri Northwest Orient. taon salastarèna, perusahaan kasebbhut abhânto anak perusahaan charter sè èsebbhut Kènya Flamingo Airlines, sè nyewa pesawat dâri maskapai indukna kaangghuy ngoperasi layanan penumpang bân kargo internasional. Aer Lingus aberri' sokongan teknis bân manajemen ghâbây perusahaan è taon-taon awwâl.

## Sombher
Turkana

Distrik **Turkana** iyâ arèya distrik administrasi è Provinsi Rift Valley è Kènya. Ḍistrik rèya bâḍâ è palèng bârâ' lao' bân abâtes bi' Uganda è bârâ'; Sudan Lao' bân Ethiopia (tamaso' Ilemi Triangle sè preppa'en èrebbhu') è lao' bân tèmor lao'; bân Tasè' Turkana è temor. È lao' bân tèmor, distrik tatangghâ è Kènya tamaso' West Pokot, Baringo, bân Samburu, è bâkto distrik Marsabit bâḍâ è pènggirra (tèmor) Tasè' Turkana.

Distrik Turkana apèsa ḍâri Uganda è ḍâlem ḍuwâ' tahap—bâgiyân lao' è taon 1902 bân ḍaèra ḍâjâ è taon 1926. È taon 2013, Turkana èpadhâddhi resmi kalabân bates sè ècocokkaghi bi' distrik sè sabellunna.

## Sajhârâ
Empa' situs bhuḍâjâ jhâman bato bâḍâ è pènggirra songay è bârâ'na Tasè' Turkana è Turkana Bârâ'–è Lokalalei, Kokiselei, bân Nadung. Situs-situs rèya adhâddhiyagi bânnya' sè senneng sajjhek taon 1988.

## Sombher
Nakuru

**Nakuru** iyâ arèya kottha palèng rajâ nomer empa' è Kenya samarèna Nairobi, Mombasa, bân Kisumu. Kottha Nakuru iyâ arèya ibukota Nakuru bân bekkas Provinsi Rift Valley sè sabellunna. Kalabân populasi ra-kèra satengnga juta mètorot sensus 2018,  adhâddhiyaghi kottha sè palèng ghâjheng è bârâ'-tengnga Kènya bân bâḍâ è katènggiyan ra-kèra 1.850 mèter è attas permukaan tasè' .

## Sajhârâ

Sajhârâ Nakuru  bisa ètelusuri è bâkto prasejarah polana bânnya' temmowan arkeologis è Hyrax Hill, sè bâḍâ ra-kèra 8 km ḍâri CBD. Bânnya' kottha laènna è Kènya, nyamana jhughân asalla dâri bhâsa Maasai. Nakuru èmolaè èpaddhek bi' orèng Inggris mènangka bâgiyân ḍâri pemukiman orèng Èropa potè è jhâman kolonial bân terros tombu dhâddhi kotthâ kosmopolitan. È taon 1904 èpadhâddhi kotamadya bân dhâddhi kotamadya è taon 1952.

Sajhârâ Kènya ahubungan bi' Nakuru, sè è bâkto jârèya coma kottha kènè' bân distrik. Presiden sè kapèsan bân kaḍuwâ' Kènya (Jomo Kenyatta bân Daniel Arap Moi) anḍi' roma semi-resmi è kottha Nakuru, sè la abit dhâddhi pusat politik Kènya bân markas bânnya' politisi terkemuka, è antarana almarhum Kariuki Chotara, Kihika Kimani, Mirugi Kariuki, bân Waigire.

E bâkto kekerasan pasca-pemilu 2007, polowan geddhung è Nakuru èobbar kantos tana.

## Sombher