open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayu Natih Arimini

Ayu Natih Arimini iyâ arèya pelukis sè èlahèraghi è Batuan taon 1963. Ayu iyâ arèya sala sèttong dâri sèkonni pelukis Bali *tradisional* sè *profesional*. Ayu mulaè kaderui ka lokèsan sajjhâk omor 8 taon. Bakat rajhâ rèa mulaè è kembhangaghi lèbât mamalaè kaka'en, I Gusti Ngarah Muryasa, sè omor lèma' taon lèbbi towâ'. satèrossa Ayu aghuru sareng lokèsan Batuan kasohor. I Made Djata.  

## Karjâ-karjâ
Karjâ-karjâ Arimini se'ghut è toroè dâlem min-rammin pentèng. è antaranâ dâlem min-rammin è Jepang taon 1985. Lokèsan-lokèsan Arimini parâ' mèlolo dhâteng dewâ-dewa otama è Bali. akâdhi Brahma, Wisnu, bân Syiwa è tenghâ kè rammèan *figur* manossâ. Alokès bâgi Ayu iyâ arâya sèttong pangoca' ka'angghuy lebbi semma' sèngko' ka Sang Hyang Whidi. Akâdhi dâlem lokèsannâ sè èsabe' dâlem kètab Reflaction of Faith (Klaus D. Hohn, 1997) Ayu aghâmbhâraghi massa bân cakra otabâ jhâlân kaodi'ân. *Cakra* iyâ arèya tandhâ kalabân *reinkarnasi,* kaodi'ân sè tèrros aolâng bân aolang.

## Sombher
Padusan

**padusan** aropa'aghi tradisi ngambâ' bulân Romadân bâgi masyarakat Jhâbâ. Istila 'Padusan' rèya nga'anḍi' artè Manḍi soccè' sè tojjhuwânna ka'angghuy abhersè'èn abâ' sabelluna ngambâ' bulân soccè Romadân. Tradisi Padusan rèya èkalako sa arè sabelluna arè pasa'an, teggâssa èmolaè ḍâri sèyang sampè' compet arè. È bâkto ajhâlanaghi tradisi rèya masyarakat jhâba umumma bhâkal mandi otabâ abegghâ è sombher mata aèng.

## Asal Mowasal
Istila "Padusan" rèya asalla ḍâri oca' *adus* sè anḍi' artè "mandi". Padusan aropa'aghi tradisi masyarakat Jâba kona sè èkala' bân golongan masyarakat abangan (Jâbâ Islam) ka'angghuy sarana mamènta dhu'a' ḍâ' gustè pangèran sè Maha Èsa kalabân maksod ka'angghuy masoccè abâ', mabersè jiwâ bân raghâ ḍâri dhusa ka'angguy ngambâ' dâtengnga bulan powasa.

## Padusan È Bhân-sabbhân Daèra Indonesia

### Daèra Istimèwa Yogyakarta
Sala sèttong ḍestinasi Padusan sè èkasennengi èngghi panèka Umbul Pajangan è jhâlan Kaliurang bân Sendang Klangkapan è Dusun Klangkapan, Disa Margoluwih, Slèman. Mètorot orèng satempat, Sendang Klangkapan panèka èpaddhek sareng Sunan Kalijaga ḍâlem nyarèna aèng ka'angguy wudhu', adaddiyagi kennengngan ka'dinto kentel kalabân sajhârâ.

### Jâbâ Tengnga
Bâḍâ pan-bârâmpan daèra è Jâbâ Tengnga sè alaksana'aghi tradisi Padusan, tamaso' sè è bâbâ panèka.

* **Klatèn**: Somber alam sè anyama Umbul Mantèn, è Disa Sidowayah, Kecamatan Polanharjo, Kabupaten Klatèn, ros-terrosan rammè sareng pengunjung è bakto bulan powasa ka'angghuy ngèrèngagi ritual Padusan. Somber-somber laèn sè baḍa è Klatèn jhughân dhâddhi lokasi Padusan, tamaso’ Somber Cokro (OMAC), Umbul Ponggok, ban bannya’ laènna. Padusan è OMAC biyasana èlampa'aghi kalabân simbolis sareng Bupati Klatèn, sè ngalakonè ritual mandi (sèraman) è attas Duta Pariwisata Kabupatèn Klatèn, ètoro'è sareng warga satempat.

* **Semarang:** Kagiatan Padusan è Semarang biyasana èlaksana'aghi è Umbul Petilasan Joko Tingkir è Semarang. Èbuwan warga, bannè coma ḍâri Semarang namong jugân ḍâri ḍaèra sakitarra akaḍi Salatiga, ḍâteng ka Petilasan panèka ka'angguy alampa’agi Padusan. Lokasi Padusan èbâgi dhâddhi duwâ': Sendang Lanang ghâbây lakè' bân Sendang Putri ghâbây binè'.

### Jâbâ Tèmor

* Sumber Maron tempatta è Kediri, Jhâbâ Tèmor. Lokasi panèka serrèng èjhâlânaghi ka'angghuy ritual Padusan sabellunna Ramadân. Tradisi ka’dhinto bannè coma simbol buḍhâjâ, namong jugân aropa’agi sarana ka'angguy makowat hubunganna manossa, alam, sareng Pancèpta. Jhughân aghâmbâraghi idèntitas lokal sè ampon adhâddhiyaghi idèntitas orèng Kediri sajjhek pan-saponapan abad.

## Sombher
Bongkojpriya Yugala Na Ayudhya

*Cik Puan* **Bongkojpriya Yugala Na Ayudhya** (บงกชปริยา ยุคล ณ อยุธยา; lahèr 22 Agustus 1944; nyamâ lahèr Betty Kalkstein) iyâ arèya binina radhin Mongkolchalerm Yugala dâri Amerika bân bhâ'kas ghuru è sakola'an Internasional Bangkok. *Cik Puan* Bongkojpriya se'ghut mâdhul abhâreng lakèna bân kaloarghâ kerajaan Thailand dâ' upacara bân lalampan pentèng.

## Biografi
Nyamâ lahèr Cik Puan Bongkojpriya iyâ arèya Betty Colkstein**.** Cik Puan asalla dâri New York, lahèr dâlem kaloarghâ Yahudi Amerika tapè enje' religius.

Cik Puan kuliyâ è Universitas Boston bân katemo Pangeran Mongkolchalerm Yugala è dissa, bân sadhâja akabin samarèna lolos. marèna roa ngallè abheli ka Thailand abhâreng lakèna bân resmi apolong sareng Wangsa Yugala. dâ' bâkto roâ, Raja Bhumibol Adulyadej (Rama IX) abharri' nyâma Thailand anyar , Bongkajpariya sè artèna *teratai tercinta.* marèna roa, Cik Puan è dâlam cara resmi èkenal akâdhi Cik Puan Bongkojporiya Yugala Na Ayudhya, namon orèng-orèng jhugan biasanâ ngolo' Cik Puan Betty.

Cik Puan Bongkojpriya alako akâdhi ghuru studi sosial (ilmu sosial bân ilmu politik) è sakola'an Internasional Bangkok sampe' taon 1999. samarèna pansiun, Cik Puan Bongkojpriya adhâddhi golongan Masyarakat Siam sè lebbi mabè naungan Kerajaan bân deddhi relawan è Museum Nasional. Cik Puan seggut aberri' kuliya atabe èonjeng ka'angghuy aberri' ceramah tentang kaloarghâ kerajaan Thailand bân sè èkacaca laèna sè akaè'.

Cik Puan Bongkojpriya jhughân pendukung Yayasan Chao Phya Abhai Raja. sè aperan pentèng dâlam abangun hubungan Thailand-Belgia. golongan keluarga kerajaan Thailand bân Belgia jhughân ampon ngaje' yayasan rèa, tamaso' Soamsawali, Putri Suddhanarinatha, Pangeran Chaloemsuek Yugala dâri Thailand. bân Putri Lèa dâri Belgia. Cik Puan Bongkojpriya seggut hadir è acara-acara yayasan arowa.

Cik Puan Bongkojpriya ghuca'aghi jârèya Cik Puan mokka' ka kakappi aghâma polana Cik Puan ta' perna neggu' aghâma apa bhâi sabellunna. molae dhâri genika, Cik Puan noro' Pangeran Mogkolchalerm ka'angghuy ajher aghâma Buddha è Vihara Wat Bowonniwet bân narema aghâma Buddha kalabèn sukarèla dâ' taon 1999. 

## Sombher
Universitas Negeri Gorontalo

**Universitas Negeri Gorontalo**, èsingkat UNG, iyâ arèya Perguruan Tèngghi Negeri è Propènsi Gorontalo, Inḍonèsia, sè è bangun tangghâl 1 September 1963. Molana Universitas rèya èberri' nyama Junior College, bân dhâddhi bâgiyân ḍari FKIP UNSULUTENG. Taon 1964 statusseh aobe dhâddhi Cabang FKIP IKIP Yogyakarta Cabang Manado, taon 1965 agabung bân IKIP Manado Cabang Gorontalo.

Taon 1982 lembaga rèya dhâddhi sala sèttong Fakultas ḍari  Universitas Sam Ratulangi Manado kalabân nyama Fakultas Keguruan bân Èlmo Pendidikan (FKIP) Unsrat Manado è Gorontalo. Lembaga rèya resmi èbangun kalabân Keppres RI Nomor 9 Taon 1993 tangghâl 16 Jânuwari 1993, kalabân nyama Sakola Tèngghi Keguruan bân Èlmo Pendidikan (STKIP) Gorontalo.

## Sombher
Isya binti Faqudh

Isya (bhâsa Arab: إِلْيَشِبَع، إشَاع، اَلشْبَع،, *translit*. Ilyašiba’, Iša’, Ašba’, bhâsa Ibrani: אלישבע, translit. Ĕlîšéḇa‎, bhâsa Inggris: Elizabeth) arèya saorèng babini' katoronan Bani Israil sè èyakini mènangka binina dâri nabi Zakariya AS. Kaduwâ'na èyakini mènangka katoronan dâri nabi Harun AS.

## Nyama
Nyama "Ilyasyiba'" arèya alihaksara ka dâlem bhâsa Arab (Alyasyaba') dâri nyama bini' Ibrani "Eliseba", èantarana èghunaaghi bi' binina Harun, Imam rajâ pertama, èsèbbhut èantarana da' kalowaran 6:23.

## Somber
Amy Winehouse

**Amy Jade Winehouse** (14 Sèptèmber 1983 – Juli 2011) panèka panyanyi, panolès lagu, musisi, bân pangosaha sè asalla ḍâri Inggris. Salèrana èkennal polana vokal kontralto sè khas, gaya panolèsân laguna sè èksprèsif bân otobiografis, tor campurân gènrè èklèktik ḍâri pan-saponapan gènrè akaḍhi *soul*, *rhythm and blues*, bân *jazz*. Mènangka Ikon buḍâjâ abaḍ ka-21, Winehouse ampon ajhuwâl lebbi ḍâri 30 juta rekkaman è sabâbhân ḍhunnya bân mennang ennem pangarghâ'ân Grammy, è antarana pan-saponapan penghargaan laènna.

Winehouse panèka angghuta Orkestra Jazz Pemuda Nasional è bâkto ghi' ngoḍâna, nanḍatanganè kontrak sareng Simon Fuller 19 Management è taon 2002 bân lajhu arèkkam pan-saponapan lagu sabellunna nandatanganè kasepakatan panerbiḍhân sareng EMI. Salèrana jhughân mabâdâ'aghi hubungan lako sareng produser Salaam Remi lèbât panerbit rekaman panèka. Album partamana Winehouse, *Frank*, èrilis è taon 2003. Bânnya' lagu è album panèka èpangaroè sareng jazz bân, salaèn duwâ' cover, ètolès sareng Winehouse. *Frank* panèka sèttong kasoksèsân kritis bân komèrsial è Inggris, bân è lowar naghârâ, ènominasi'aghi ghâbây *UK's Mercury Prize*. Lagu "Stronger Than Me" mennang *Ivor Novello Award* ghâbây Lagu Kontèmporèr Palèng Bhâghus ḍâri *British Academy of Songwriters, Composers and Authors*.

Winehouse makalowar album salanjudhâ, *Back to Black*, è taon 2006. Album panèka ḍhâḍḍhi suksès rajâ è internasional bân sala sèttong album sè palèng lares salanjhânga jhâman, bân jhughân sala sèttong album sè palèng lares è ḍâlem sajhârâ Inggris.  È *Brit Awards 2007*, filem panèka ènominasi'aghi ghâbây Album Inggris Taon Panèka bân Winehouse narèma pangargâ'ân ghâbây Artis Solo Bâbinè' Inggris. Lagu "Rehab" mènnang pangarghâ'ân Ivor Novello kaḍuwâ'. È Grammy Awards ka-50 è taon 2008, salèrana mennang lèma' pangargâ'ân, maḍhâḍḍhi'aghi rèkor kamennangan sè palèng bânnya' sareng artis binè' è ḍâlem sèttong malem bân ḍhâḍḍhi bâbinè' Inggris sè partama mennang lèma Grammy. Pengargâ'ân panèka tamaso' tello' *Grammy Awards "Big Four" General Field*: Artis Anyar Palèng Bhâghus, Rekkaman Taon Panèka, bân Lagu Taon Panèka (ghâbây "Rehab"), bân jhughân Album Vokal Pop Palèng Bhâghus.

Winehouse ajuwâng è salanjhâng odi'na kalabân panyala angghuyân narkoba, panyakèt mental, bân kacanduwân. Salèrana adhingghâl omor è bengkona è Camden Square è London polana karaconan alkohol è taon 2011 è omor 27 taon, sè aḍorong rèferènsi mèdia ḍâ' Klub 27. Kaka'na parcajâ jhâ' bulimia jhughân sala sèttong faktor. Sa'ampona sèḍâ, *Back to Black* sempât ḍhâḍḍhi album palèng lares è Inggris è abaḍ ka-21. Oḍi' bân karirra jhughân èghâmbhâraghi è ḍâlem filem dokumènter 2015, *Amy*, bân èdramatisasi è ḍâlem filem biografi 2024, *Back to Black*. Salèrana kalowar è pan-saponapan ḍaftar panyanyi profèsional sè palèng bhâgus, è antarana VH1's "100 Bâbinè' Palèng Bhâghus ḍâlem Musik" bân "200 Panyanyi Palèng Bhâghus Salanjhânga Jhâman" ḍâri *Rolling Stone.* È taon 2025, *Back to Black* èpèyara è *National Recording Registry* sareng *Library of Congress*. 

## Sombher
Riffat Hassan

Riffat Hassan (lahèr 1943) panèka tèolog Pakistan-Amèrika bân cendekiawan fèminis Islam kasohor ḍâlem studi Al-Qur'an.

## Kaoḍi'ân awwâl bân karier
Hassan lahèr è Lahore, Pakistan, ḍâlem kalowarghâ Muslim Sayid. Emba juju' lakè' ḍâri èbhuna, Hakim Ahmad Shuja, panèka panyair, pangarang, bân dramawan Pakistan. Salèrana anḍi' kaoḍi'ân na'-kana' sè nyaman, tapè ollè pangaro sareng antarana pèkkèran tradisional ḍâri abana bân tèngka nonkonformis dâri èbhuna. È ḍâlem oḍi'na, salèrana bâjhi' ka tradisionalisme abana, polana pèkkèranna ka gender, tapè pas salèrana ngarghâi abana polana abâles kanèserenna. Salèrana asakola è Cathedral High School, panèka sakola misionaris Anglikan, terros è St. Mary's College, Univèrsitas Durham, Inggris, sè salèrana ajhâr bhâsa Inggris bân filsafat. Salèrana ollè gellar Ph.D. ḍâri Univèrsitas Durham è taon 1968 sè tesissâ abahas Muhammad Iqbal, salèrana jhughân serrèng nolès ka' ḍissa'. 

Salèrana ngajhâr è Univèrsitas Punjab è Lahore ḍâri taon 1966 kantos 1967 bân alako è Kamenteriyan Informasi bân Panyiyaran Pakistan ḍâri taon 1969 kantos 1972. È taon 1972, salèrana ngallè ka Amèrika Serikat asareng ana' binè'na. Salèrana toman ngajhâr è univèrsitas-univèrsitas tamaso' Oklahoma State University bân Harvard University, samangkèn salèrana dhâddhi profèsor Studi Aghâma è Univèrsitas Louisville, Kentucky.

## Tèologi bân Kalakowan
Tèologi Hassan panèka conto ḍâri Islam Progrèsif. Salèrana abâlâ jhâ' Al-Qur'an panèka "Magna Carta ha' asasi manossa", sè maneptep ha' asasi manossa bân kasetara'an ka sakabbhina orèng, tor ta' setarana bâbinè' è masyarakat Muslim samangkèn èsebbhâbaghi sareng pangaro budhâjâ. Hassan ngoca' jhâ' Al-Qur'an ajamin ha' oḍi', panghormadhân, ka'adhilân, kabèbasân, pangataowan, pangodi'ân, kalakowan, bân privasi, è antarana ha'-ha' laènna.

Salèrana nyokong interprètasi Al-Qur'an sè ta' kako, kalabân pèkkèran jhâ' maskè Al-Qur'an panèka dhâbuna Allah, okara-okara bisa anḍi' artè sè bhidhâ, saèngghâ sacara tèoritis bâḍâ ta' kabitong bânnya'na artè Al-Qur'an. Salèrana parcajâ artè Al-Qur'an kodhu ètantowaghi lèbât hermeneutika — parèksa'an artè okara-okarana bâkto è tolès. Salèrana jhughân abahas "kritèria ètis" sè ta' narèma aghuna'aghi Al-Qur'an ghâbây ngalakonè kata' adhilân, polana Allah ḍâlem Islam panèka adhil.

Hassan nyokong ha' aborsi bân aksès ka kontrasèpsi ka bâbinè' Muslim, kalabân alasân jhâ' Al-Qur'an ta' sacara langsong abahas kontrasèpsi, tapè sosonan aghâma bân ètika Islam aberri' kasimpulân jhâ' rencana kalowarghâ kodhuna dhâddhi ha' ḍhâsar. Salèrana ngoca' jhâ' tinjauan ka hokom Islam abâlâ jhâ' aborsi èyangghâp bisa è tarèma dâlem 120 arè è awwâl ngandung, bâkto bhâji' è ḍâlemma ghi' ta' anḍi' nyabâ.

## Sombher
Halimah Yacob

Dr. Hajah Halimah binte Yacob (Jawi: حليمة بنت يعقوب ; lahèr 23 Agustus 1954) panèka politikus Singapura bân toman dhâddhi Prèsidèn Singapura. Salèrana amolaè karier politik mènangka angghuta partai pamarènta Partai Aksi Rakyat (PAP), salèrana dhâddhi Katua Parlemèn Singapura ka-9, ḍâri Januwari 2013 kantos Agustus 2017. Salèrana panèka orèng binè' ḍâ'-aḍâ'ân sè anḍi' jabadhân arèya è ḍâlem sajârâ Rèpublik Singapura. Salèrana panèka orèng katello' sè dhâddhi Katua Parlemèn ḍâri ras minoritas kalabân ros-terrossan, saellana Abdullah Tarmugi bân Michael Palmer. Salèrana panèka angghuta Parlemèn abekkèlè Bekkèl Konstituensi Kalompo' Jurong antarana 2001 bân 2015, bân Bekkèl Konstituensi Kalompo' Marsiling-Yew Tee antarana 2015 bân 2017.

Tangghâl 7 Agustus 2017, salèrana nyorot ḍâri jabadhânna mènangka katua bân angghuta è PAP ghâbây majhu mènangka kandidat ḍâlem Pèlèyan Prèsidèn Singapura 2017. È tangghâl 13 Sèptèmber 2017, Yacob ènyata'aghi mènangka Prèsidèn sè kapèlè lèbât Pèlèyan  walkover, polana tadâ' calon Prèsidèn laènna sè ollè Sèrtifikat Kapantessân. Salèrana èlanti' kalagghu'ânna, dhâddhi Prèsidèn binè' ḍâ'-aḍâ'ân ḍâlem sajârâ naghârâ rèya.

## Kaodi'ân awwâl bân pendidikan
Halimah Yacob ḍâri eppa'na katoronan India bân èbhuna katoronan Malaysia. Eppa'na panèka tokang jâgâ sè sèdhâ bâkto salèrana aomor bâllu' taon, salèrana pas oḍi' sareng èbhuna.

Halimah Yacob ajhâr è sakola Bâbinè' Cèna Singapura bân Sakolah Bâbinè Tanjong Katong. Halimah kènè' jhughân ta' todus  polana kodhu abhânto èbhuna sè lambâ'  ajhuwâlân nasè' padang ghun kalabân grobak kènè'. Bâkto asakola, Halimah panèka ana' sè cerdas, èbhuktèyaghi kalabân katarèma è ḍuwâ' sakolah unggul è Singapura bâkto SMP bân SMA. Salèrana panèka bâgiyân orèng binè' Melayu sè bâkto jârèya è tarèma è SMP Singapore Chinese Girl's School sè bânnya' ḍâri bhângsa Tionghoa, tor bâkto SMA salèrana asakola è Tanjong Katong Girls' School. Pas salèrana materros ka Fakultas Hokom Univèrsitas Singapura sè sanget unggul è Singapura. Salèrana mamarè gellar LLB (Hons.) è taon 1978.

Salèrana èolok ka Lembaga Hokom Singapura è taon 1981. È taon 2001, salèrana mamarè gellar LLM è Univèrsitas Nasional Singapura, bân ollè gellar Doktor Kahormadhân ḍâri Univèrsitas Nasional Singapura è tangghâl 7 Juli 2016.

## Sombher
Ibnu Majah

Abu Abdullah Muḥammad bin Yazid Ibn Majah ar-Rabʿi al-Qazwini (Bhâsa Arab: ابو عبد الله محمد بن يزيد بن ماجه الربعي القزويني; (lahèr 209/824, d. 273/888) otabâ èkennal kalabân **Ibnu majah** iyâ arèya ahli hadis ḍâri Persia. Ibnu nolès kètab hadis ka-6 sè palèng ahèr è Islam Sunni, ya'ni Sunan Ibnu Majah.

## Carèta oḍi'
Ibnu Majah lahèr è Qazwin, provinsi Qazwin, Iran  è taon 824 M/209 H ḍâri kalowarga suku Rabiʻah. Ibnu panèka nyamana ramana. Kottha Qazwin aropa'aghi sala sèttong kottha sè kalonta è Irak sè bânnya' orèng non-Arab ('ajam). Bânnya' olama' sè asalla ḍâri kottah panèka. Mèlana, Ibnu èsebbhut Ibnu Majah Al-Rab’i Al-Qazwini (ابن ماجه الربعي القزويني).

Ibnu èpabhâjheng è kennengngan sè senneng ka èlmo. Ibnu senneng ka hokom Islam umum bân hadis. Ibnu jhughân ngapallagi Al-Qur'an bân segghut hadir è kompolan-kompolan olama' hadis è Masjid Qazwin, sè makompol bânnya' pangaonèng hadis.

Ibnu kalowar ḍâri kampong asalla kaangghuy ajhâr aghâma Islam è Irak, Mekka, Madinah, Khurasan, Basrah, Kufah, Baghdad bân Messèr. Ibnu ajhâr ka Ibnu Abi Shaybah,  Muḥammad bin Abdillāh ibn Numayr, Jubarah bin al-Mughallis, Ibrahim bin al-Mundhir al-Ḥizami, ibaʻAbaʻwahyah, Hisyam bin ʻAmmar, Muḥammad bin Rumḥ, Dawud bin Rasyid bân laènna. Abu Yaʻla al-Khalili mojhi Ibnu Majah mènangka "sè èparcajâ (tsiqah), alèm, èsepakati, otoritas aghâma, anḍi' èlmo bân kamampoan kaangghuy ngapal."

Ibnu Majah ajhâr hadis ḍâri bânnya' naghârâ kantos mèreng hadis ḍâri Imam Maliki sareng Al Laits. Bânnya’ olama' sè narèma hadissa. Mongghu ad-Dhahabi, Ibnu Majah sèdhâ è ra-kèra 19 Pèbruwari 887 M/tangghâl 21 pasa'an, 273 H, otabâ, mongghu al-Kattani, è taon 887/273 otabâ 889/275. Ibnu Majah sèdhâ è Qazwin.

## Kètab Sunan Ibnu Majah
Kètab Sunan Ibnu Majah bâḍâ 1.500 bâb bân ra-kèra 4.341 hadis. Saellana kètab rèya marè ètolès, pas èbacaaghi ka Abu Zur'a al-Razi, ahli hadis è jhâmanna, pas ngoca', "Mon sampè' kètab rèya èbâca rèng-orèng, kètab hadis laènna, bhâkal kala. Kètab Sunan Ibnu Majah tamaso’ ḍâlem kutubus sittah (kètab sè ennem). Mongghu (Ibnu Hajar), olama' sè ḍâ'-aḍâ'na makèmpo' otaba mamaso' Ibnu Majah ḍâlem kalompo' iyâ arèya Abul Fadl bin Thahir ḍâlem bukuna Al Athraf, saterrossa Abdul Ghani ḍâlem bukuna Asmaur Rijal.

## Sombher


Bhângsa:Ahli hadis
Syariat Islam

**Syariat Islam** (Bhâsa ) iyâ arèya hokom aghâma sè dhâddhi bagiyân ḍâri tradisi Islam. Asalla ḍâri ajhâran aghâma Islam bân èbâḍâ'aghi ḍâri tab-kètab Islam, khosossa Al-Qur'an bân hadis. È bhâsa Arab, istilah "syarah" èmaksod ḍâ' hokom Ghustè Allah sè ta' bisa èobâ bân èbhândhingaghi sareng fikih, sè èmaksod ḍâ' interpretasi ilmiah manossa.

È ḍâlem bukuna Ansāb al-Asyrāf, ahli sajhârâ Sunni al-Baladzuri sabâgiyân noro' tèknik tolèsan "alim" Ibnu Sa'd tapè jhughân aghâdhui bahan kontroversial tentang peristiwa Saqifah. Kontèn kontroversial è ḍâlem karjâ Syiah al-Ya'qubi ètolak sareng mayoritas sejarawan Sunni sè nyebbhut vèrsi palsu. Jafri, ngangghep karjâ al-Ya'qubi mènangka kompolan catheddhân sè berharga sè salamet ḍâri usaha-usaha tendensial mayoritas sejarawan Sunni sè ètekan otabâ èlangè pandangan sè bhân-sabbhân. Cathetan rembhek Saqifah sè ètolès sareng sejarawan Sunni al-Tabari èangghep lebbi seimbang, ta' apiha', bân lebbi rinci.

Akadhi sè èsebbuttaghi ḍâlem Al-Qur’an, Sorat Al-Ahzab ayat 36, manabi Allah (Islam) sareng Rasulullah ampon motossagi sèttong parkara, maka orèng Islam ta’ kèngèng ngala’ potosân laèn. Sacara implisit, manabi baḍâ parkara sè ghi’ ta’ etantowagi Allah sareng Rasulullah, maka orèng Islam bisa nantowagi potosân ghânèka dhibi’. Maksod ayât rèya è ḍâlem Sorat Al-Maidah QS 5:101 sè anyata’aghi jhâ’ hal-hal sè ta’ èjellasaghi ḍâlem sè bhâkal èsapora sareng Allah.

Orèng Islam è ḍâlem ajhâlânaghi ibâḍâ ka Allah bisa bâḍâ ḍuwâ' ya'ni *syara'<nowiki/>* (*[[Ushul Fikkih|usul fikkih]]*) bân *furu' syara*' (*furuʿ al-fiqh*). Perran syariah ampon dhâddhi topik sè èperdebataghi è dhunnya. Bâḍâ debat tentang demokrasi, HAM, kabhibhâsan pèkkèran, hak-hak bâbinè'an, hak-hak LGBT, bân bank .   

Pan-bârâmpan yurisdiksi è Amèrika Utara bân Indonesia ampon makalowar larangan ghâbây aghâdhui syariah, sè èbingkèng mènangka larangan ghâbây hokom aghâma. 

## Sombher
'Urf

**Urf** otabâ () iyâ arèya istilah Islam sè èarteaghi adhâddhi kabiyasa'an sè ètoronaghi ḍâri toronan ka toronan. *<nowiki/>'Urf* èbâgi dhâddhi oca' otabâ kalakowan. Olama' ushul fikih sepakat jhâ' urf sè sah  sè ta' sala bi' syariat.

## Artè
Oca’ urf sacara bhâsa asalla ḍâri oca’ arafa, sè segghut eterjema’agi dhâddhi al-ma’ruf (المعروف), artèna bhârâng sè èkaonèngè. Artèna hal sè èangghep beccè' bân ètarèma bi' akal sehat. Oca’ urf segghut èpapaḍâ bi'  oca’ adhât, sè asalla ḍâri oca’ Arab ‘adat’. ; dhasar oca’na: ‘ada, ya’udu (عَادَ-يَعُوْدُ) aghânḍhu’ artè èyolang. Mèlana, bhârâng sè ghun coma èlampa’aghi sakalèyan ghi’ ta’ ekoca’ adhât. Oca’ urf ta’ aganḍhu’ artè  kadhaddhiyanna settong kalakowan se li-baliyan, namong kalakowan ghânèka ampon èkaonèngè tor èkennal sareng bânnya’ orèng.

Dhinèng oca’ Urf sacara istilah, mongghu Abdul Karim Zaidah, artèna: Bhârâng se ta’ asing polè ḍâ' sèttong kaom karana ampon dhâddhi kabiyasa’an è ḍâlem oḍi' è ḍâlem oca' otabâ kalakowan. 

## Ḍhâsar hokom
'Urf panèka sala sèttong sombher hokom ḍâri ushul fikkih sè èkala' ḍâri èssèna Al-Qur'an è Sorat QS. Al-A’raf: 199. Oca’ al-’urf mongghu olama' Usul Fikkih iyâ arèya bhârâng sè bhâghus bân dhâddhi kabiyasa’an kaom. Aḍhâsar ḍâ' ayât nèka ayat mènangka parènta kaangguy ngalakonè sèttong parkara sè èangghep saè tor ampon dhâddhi tradisi ḍâlem sèttong orèng. Oca’ al-ma’ruf artèna bhârâng sè eyako bhâghus kalabân atè. Ayât è attas tantona nyata'aghi jhâ' 'urf rèya èbâḍâ'aghi ḍâri pertimbangan kabiyasa'an sè bhâghus è kaom, bân kaom saroju' jhâ' bhârâng rowa amanfaat.

Mongghu hasèl panelitian at-Tayyib Khudari al-Sayyid, profesor Usul Fiqh è Universitas Al-Azhar, Mesir, è ḍâlem karjâna fi al-ijtihad ma la nassa fih, aliran pamèkkèran sè èkennal aghunaaghi ‘Urf mènangka ḍhâsar hokom iyâ arèya aliran Hanafiyah, Malikiyyah, Hanabilah bân Syafi'iyah. at-Tayyib adhâbu è ḍâlem prinsip madzhab rajâ fikih saroju' kaangguy narèma adhât mènangka ḍhâsar hokom, sanajjân ḍâri bannya’na tor rincianna bâḍâ bhidhâna pamangghi.

Hokom Islam, molaè jhâman lambâ’, ampon nampung tor ngakomodasi bânnya’ kabiyasa’an tor tradisi salanjhângnga ta’ bhidhâ sareng Al-Qur’an tor Sunnah Nabbhi Muhammad. Ḍâtengnga Islam ta’ maèlang tradisi sè ampon dhâddhi bâgiyân oḍi' kaom. Namong, bâḍâ sè èpèlè sacara selektif, bân bâḍâ sè èkosot. Contona, kabiyasa'an sè èkennal panèka kerjasama perdagangan lèbât bagi-bagi ontong (al-mudarabah). Praktèk panèka ampon èkembângaghi è dhunnya Arab sabellunna Islam. Olama' Islam nyebbhut jhâ' adhât sè bhâghus bisa dhâddhi ḍhâsar hokom, asalkan bâḍâ pan-bârâmpan syarat.

## Cem-macemma 'urf
Olama' ushul fikkih abâgi 'urf bâḍâ tello':

### Ḍâri objèk
Ḍâri objèk, 'urf èbâgi dhâddhi: al-'urf al-lafzhi (kabiyasa'an sè èbâgi ḍâ' totor) bân al-'urf al-amali (kabiyasa'an sè aropa'aghi lalakon).

**a. Al-'Urf al-Lafzhi** iyâ arèya kabiyasa’an kaom sè ngangghuy totor tartanto è ḍâlem nyarèta’agi settong parkara.

## Sombher
Abu Dzar al-Ghifari

**Jundub bin Junadah bin Sakan bin Sufyan bin Ubaid bin Waqi'ah bin Haram bin [[Bani Ghifar|Ghifar]] bin Malil bin Dhamrah bin [[Bani Bakar|Bakr bin Abdi Manat]] bin [[Bani Kinanah|Kinanah]]** (  ), sè lebbi èkennal mènangka **Abu Dzar al-Ghifari** otabâ **Abizar al-Ghifari**, panèka sala sèttong sohabhât Nabbhi Muhammad sè palèng awal maso' Islam ( *Assabiquunal Awwalun* ).  Abu Dzar kalonta polana zuhud.

Abu Dzar asalla ḍâri suku Ghifar, sè èkennal mènangka suku bandit è jhâman pra-Islam. Abu Dzar narèma Islam kalabân èhlas. Abu Dzararopa’aghi sala sèttong assabiqunal awwalun (orèng sè ḍâ-aḍâ' maso' Islam). Abu Dzar rabu ḍâ’ Nabbhi Muhammad langsong ka Mekka kaangghuy anyata’agi aghâma Islam saellana mèreng careta-careta Nabbhi ka Mekka. 

Kanjeng Nabbhi marènta’aghi kaangguy dhuli molè ka compo’ saellana Islam mennang, namong pangaterrona Abu Dzar laèn. Saellana nyataaghi maso' Islam ampon aobâ ḍâ' Islam, Abu Dzar ajhâlân è sabbhân Mekkah kaangghuy èberri' tao jhâ' Abu samangkèn ampon dhâddhi orèng Islam, saèngghâna aghâbây kakobâteran ḍâri kafir Quraisy sampè' èserrang. Berkat bhântowan Abbas bin Abdul Muthalib, Abu Dzar èsalamettagi saamponna èkataoè jhâ' orèng sè ècocco panèka ḍâri suku Ghifar.

Sanajjân sala sèttong sohabhât sè palèng awwâl maso’ aghâma Islam, Abu Dzar tellat ngèrèng hijrana Nabbhi Muhammad ka Madinah. Abu Dzar maso’ ka Madinah samarèna Perrang Badar. Bâḍâ sè ngoca' jhâ' Abu Dzar ta' noro' è Perrang Parit, namong è buḍi arè noro' è Perrang Hunayn mènangka orèng sè ngangka' benḍira sukuna.  Orèng-orèng sè maso' islam lebât Abu Dzar, èngghi panèka: Ali-al-Ghifari, Anis al-Ghifari, Ramlah al-Ghifariyah.

Abu Dzar kalonta kalabân bhâktèna ḍâ' ka Nabbhi Muhammad saw. Kasettiyan panèka contona è bâkto parjhâlânanna tentara muslim kaangghuy aperrang Tabuk bi' Kekaisaran Bizantium. Polana hèmarra ta’ kowat, dhâddhi Abu Dzar ajhâlân sambi ngangko’ bhârângnga. È bâkto jareya pannassa sè sanget. Abu Dzar lesso bân robbhu è aḍâ'na Nabbhi Muhammad saw. Namong, Kanjeng Nabbi Muhammad takerjhat manggi’i bhutola aèng ghi’ possa’. È bâkto etanya’aghi arapa ma’ ta’ ngènom aèng jârèya, Abu Dzar ajâwâb, “È ḍâlem parjhâlânan, sèngko’ nemmo sombher aèng."

"Kaulâ ngènom sakonè' aèng jârèya bân kaulâ arassa lèbur. Saamponna ghâpanèka kaulâ asompa ta’ ngènom aèng ghânèka polè sabellunna Nabbhi Muhammad ngènom aèng ghâpanèka." Kalabân emosi Nabbhi Muhammad adhâbu, "Ba’na ḍâteng kadhibi’an, oḍi' kadhibi’an, bân bâ’na bhâkal matèya kadhibi’an. Namong kalompo' orèng sè taqwa ḍâri Irak bhâḍhi ngurus pemakaman bâ'na." Abu Dzar Al Ghifary, kancana sè èsto ḍâri Nabbhi Muhammad, ngabdhiaghi saḍâjâna oḍi'na ka Islam.

## Oḍi' sabellunna Islam
Ta’ ekataowè persis bilâ Abu Dzar lahèr. Sajhârâ coma nyathât jhâ' Abu Dzar al-Ghifari lahèr bân oḍi' è semma'na jhâlân kafilah Mekkah, Suriah.

## Sombher
Al-Arqam bin Abi al-Arqam

**Abu Abdullah  Al-Arqam bin Abi al-Arqam  bin Habib bin Asad bin Abdullah bin Umar bin [[Bani Makhzum|Makhzum bin Yaqazhah]] bin Ka'ab al-Makhzumi al-Qurasyi**  ( ) otabâ lebbi èkennal mènangka **Al-Arqam bin Abi al-Arqam** panèka sala sèttong sohabhât Nabbhi.

## Carèta oḍi'
È ḍâlem sajhârâ Islam, ècathâd jhâ' sè kapèng pètto' ḍâri *as-Sabiqun al-Awwalun* (orèng sè wâl-awwâl maso' ka Islam). Bângkona baḍâ è bukit Safa, bân e ka’dinto sohabhât Nabbhi Muhammad sè ḍâ-aḍâ’na ngaonèngè aghâma Islam. Sabellunna compo’na al-Arqam panèka ènyamaè Darul Arqam (bengkona Al-Arqam) akadhi bengko biyasa laènna. Samarèna maso’ aghâma Islam tor compo’na èpadhâddhi pusat pangajhârân aghâma Islam sacara tek-ngètek otabâ ros-terrossan sampe’ jumla orèng Islam ḍâpa' 40 orèng otabâ sampè’ umar bin khattab maso’ aghâma Islam,  ahèrra rèng-orèng molaè aberta’aghi las-jellassân, ban bengkona pas ahèrra ènyamaè *islam Darul Islam*. Ḍâri bengko panèka madrasah sè kapèsan bâḍâ.

Al-Arqam tamaso' ḍâlem kalompo'na sè noro' Perrang Badar è taon ke-2 Hijriyah è ḍimmah Nabbhi aberri' peddhâng mènangka bâgiyân ḍâri *ghanimah* (rampasan perrang), salaèn jârèya Al-Arqam jhughân noro' è sakabbhina perrang (*ghazwah*) saamponna Badr èbârengngè Nabbhi.  Nabbhi Muhammad jhughân adhâddhiyaghi Al-Arqam tanggung jawab kaangghuy makompol zakat bân sedekah ḍâri orèng Islam è Madinah. 

Dhinèng sè ngala' hadis Al-Arqam ya'ni ḍâri pottrana dhibi' sè anyama Usman bin Al-Arqam, bân ponakanna sè anyama Utsman bin 'Abdillah. Nyareta’aghi hadis parkara kabhâghusân sholat e Masjid Nabawi  tor hadis sè maènga' ka orèng sè mecca bhârisân sholat bân orèng sè toju’ kalabân bâkto khutbah Juma’at. 

## Bhâlâ
Asma rajina èngghi panèka Ummu Walad, Al-Arqam anḍi' ana' sè anyama Ubaidillah, Usman, bân Shafiyyah bân ḍâri binèna sè anyama Hindun binti Abdullah bin al-Haris sè asalla ḍâri Banu Asad bin Khuzaimah, Al-Arqam anḍi' ana' sè anyama Umayyah bân Maryam. 

## Sombher
Bintang Rèpublik Inḍonèsia Adipradana

**Bintang Rèpublik Inḍonèsia Adipradana** iyâ arèya tanḍha kahormadhân Bintang Rèpublik Inḍonèsia kellas II. Mènangka kellas ḍari Bintang Rèpublik Inḍonèsia, bintang rèya èbâghi ka'angghuy ngarghâè sakabbina orèng sè luar biasa ajâghâ keutuhan tor anḍi' jasa sè rajâ ka Naghâra Kesatuan Rèpublik Inḍonèsia. Bhâkkèl Prèsiden Inḍonèsia  otomatis bhâkal narèma tanḍha kahormadhân rèya.

## '''Bentuk'''

### '''Samarèna 1972'''
Bintang rèya èbâghi ḍâlem bentuk selempang sè èghuna'aghi kalabân cara èselèmpangaghi ḍari bhâu kanan ka pinggang kacèr saèngghâ bintang bâḍâ è pinggang kacèr. Sè narèma penghargaan jughân ngaollè patra sè èyangghuy è ḍâḍâ kacèr è kapèng è bâbâna kancèng kalambi, miniatur sè èyangghuy è jhilâ kalambi, bân piagam mènangka tanḍha pemberian bintang rèya. 

## Sombher
Masjid Nasional Malaysia

**Masjid Nasional** Malaysia (bhâsa Arab: المسجد الوطني الماليزي) ( bhâsa Melaju: Masjid Naghârâ Malaysia) otabâ lebbi è kènnal kalabân Masjid Mardhika Malaysia ( bhâsa  Arab: مسجد الاستقلال ماليزيا) panèka masjid nasional sè bâḍâ è kottha Kuala Lumpur, Provinsi Kuala Lumpur, Malaysia. Masjid panèka bekkas grèjâ sè è bhângon è taon 1919, polana potosan Pamarènta Federasi Malaysia, bhângonan nèka è obâ dhâddhi masjid è taon 1963.

Masjid Nasional jhughân aropa'aghi lambhâng raddha' èkan bân toleransi ra'yat amarghâ pambbhângonana ampon ngèbâ sadhâjâna ras. Polana salaèn dhâna pamarènta federal, pambhângonana Masjid Nasional jhughân è sombhângaghi sareng orèng biasa ta' parduli kalabân ras, aghâma, bân ras. Èrancang sareng orèng katoronan Melaju, è bhângon  sareng orèng Cèna bân India, jughân sombhângan ḍâri masyarakat Islam, Krèsten, Bhuddhâ bân Hinḍu, Masjid Nasional panèka sala sèttong lambhâng wârisân bân èkan naghârâ sè kodhu è pèyara.

## '''Kanyataan lèbur Masjid Nasional'''
Panèka pan bârâmpan kanyataan lèbur Masjid Nasional:

# Ampon è bhângon taon 1965, Masjid Nasional panèka masjid sè palèng rajâ è Malaysia bân sala sèttong masjid palèng modern è Asia Tongghârâ.
# Mènara Masjid Nasional bilâ ampon è bhângon panèka mènara masjid palèng lanjhâng è Malaysia kalabân tengghi 75 meter.
# Masjid Nasional (bân Makam parjhurit) è nyataaghin mènangka Bârisân Nasional (Bhângonan) è tangghâl 6 Juli 2007 sareng Departemen Bârisân Nasional vèrsi Dhâng-Onḍhâng Bârisân Nasional 2005 (Dhâng-Onḍhâng 645). 
# Masjid Nasional ampon nyatet jumblâ orèng jâr-klènjâr è masjid palèng tengghi kaduwâ’ è Malaysia è taon 2024 kalabân jumblâ 299.076 orèng.

## Sombher
Masjid Taichung

Masjid Taichung (Chinese: 台中清真寺; pinyin: Táizhōng Qīngzhēnsì) panèka masjid è Nantun, Taichung, Taiwan. Masjid panèka masjid ka empa’ sè è bhângon è Taiwan.

## '''Sajhârâ'''
Saamponna bârka' ḍâri Tèngghângan Cèna otama kalabân Pamarènta Nasionalis è ahèr Perrang Sipil Tiongkok è taon 1949, pan bârâmpan Moslèm Tionghoa enneng è Tianzhong, Changhua. Ka'angghuy ngalakoni ibâḍâ, orèng orèng panèka ngalakoni ibâḍâ è pan bârâmpan roma. Sala sèttonga sè è angghuy ibâḍâ panèka romama Qi Yulao (耆于老). bilè jumblâ orèng orèng atambâ bânnyâ, roma-roma kasebbhut ta’ bisa ngampong kabbhi orèng

### '''Bhângonan kabidhân'''
Molay jârèya, orèng orèng rowa molay tarèka abhângon masjid è taon 1951 kalabân pèssè sè è kompolaghi ḍâri pan bârâmpan sombher, tamaso’ ḍâri Pamarènta Arab Saudi. orèng orèng milè roma abento’ roma jeppang No.12 è gang 165, jhâlân Zhongxiao (忠孝路), Distrik jhâlâu' ghâbây kennengngan ka'anggghuy Masjid Taichung. Masjid kasebhut anḍi’ lowas 130 meter persegi. saamponna ḍâtenga Menteri Transportasi ḍâri Arab Saudi è bulân April 1975 sè ningalè masjid kasebhut ḍâlem kondisi sè jhubâ’, Asosiasi Moslèm Tionghoa ahirè è bherri’ pèssè ka'angghuy mabhângon masjid Taichung anyar è kennangan sè anyar.

### '''Bhângonan samangkèn'''
polana kasossa'an dhâna , proyek pambhângonan Masjid Taichung sè anyar ambu sakejjhâ' kantos 1989 bân ipamarè è Agustus 1990. kalabân tambâ bhângonan bân alat, sadhâjâna proyek pambhângonan masjid è pamarè è taon 1984 sè ngasèlaghin bhângonan masjid samangkèn è Dadun South Road (大燉南路).

## Sombher
Powasa

Powasa (bhâsa Arab: صوم, translit. ṣawm) otabâ powasa panèka nahan abâ' ḍâri ngakan bân ngènom bân sadhâjâna kalakoan sè bisa mabhâttal pasa, molaè ḍâri terbi’ na pajjhâr sampè competè arè, kalabân syarat tartanto, ghâbây ningkataghin takwana orèng Moslèm. Istilah powasa panèka ḍâri Alquran. powasa panèka sala sèttong lèma’  Rokon Islam. powasa mènangka bhâsa artèna nahan otabâ nyegghâ.

powasa asalla ḍâri bhâsa Sansekerta, upawasa. Ḍâlem bhudhâjâ jhâbâ, pasa è kennal kalabân "pasa" sè artèna kenḍhâli, ngenḍhâli, otabâ nahan. powasa panèka nahan abâ' ḍâri ngakan, ngènom, hubungan intim lakè binè’, bân sadhâjâna sè bisa mabhâttal pasa molaè ḍâri ombera pajjhâr sampè competè arè.

## Macem
Powasa otabâ pasa è bâgi dhâddhi duâ’ hokom, wâjib bân sonnat (anjuraghi). panèka jhârbâ'ânna:

### '''Pasa wâjib'''
Powasa wâjib panèka pasa sè kodhu è lakoni bân bhâkal ollè ghânjhârân, bilâ ta’ è lakoni ollè dhusa. pasa-pasa wâjib panèka:

* Pasa Romadon
* Pasa (polana) nadâr
* Pasa kaffara otabâ ḍhinḍhâ
* Pasa Qodho (gântè pasa)

### '''Pasa sonnat'''
Powasa sonnat panèka pasa sè bilâ è lakoni bhâkal ollè ghânjhârân bilâ ta’ è lakoni ta’ ollè dhusa. pasa-pasa sonnat panèka:

* Pasa 6 arè è bulân Sawwâl selaèn arè rajâ Idul Fitri
* Pasa Arafah è tangghâl 9 Dulhèjjâ bâgi orèng- orèng sè ta’ ngalakoni ibâḍâ hajjhi 
* Pasa Tarwiyâ è tangghâl 8 Dulhèjjâ bâgi orèng-orèng sè ta’ ngalakoni ibâḍâ hajjhi
* Pasa sennèn bân kemmès
* Pasa Ḍâud (saarè apasa, saarè ta’ apasa) ka'angghuy nyonto pasana Nabi Ḍâud
* Pasa Tasu'a (è bulân Muharram) ngalakoni è tangghâl 9, sebelluna pasa 'Asyura
* Pasa 'Asyura (è bulân Muharram) ngalakoni è tangghâl 10
* Pasa 3 arè è tengga bulân (mènangka kalènḍer islam) (Yaumul Bidh), tangghâl 13, 14, bân 15
* Pasa Sa'bân (Nisfu Sa'bân) è awwâl tengnga bulân Sa'bân
* Pasa bulân *Haram* (Asyhurul Hurum) bulân Dulkaèdâ, Dulhèjjâ, Muharram bân Rejjhep.

## Sombher
Sajhârâ tradisi bulân Romadon è Nusantara

Bulân Romadon panèka bulân sè bherka bân istimewa ka'angghuy orèng Islam. Orèng Moslèm kodhu apasa sèttong bulân molaè ḍâri terbi’ na arè sampè competè arè. Polana bulân Romadon coma dâdheng sakalè ḍâlem sataon, bânnya’ kadhâddiyân khas sè dhâddi tradisi, sampè' è bulân Romadon. Tradisi-tradisi nèka nunjuaghin pentènga orèng moslèm Inḍonesia ka’angghuy ngormati bulân Romadon.

**1. Paḍusân**
Paḍusân panèka tradisi aḍus otabâ mabhersè abâ’ è sombher aèng alami sè è lakoni orèng Jabâ, khososâ è Yogyakarta bân sakitarâ, ka'angghuy nyambut bulân Romadon. Tradisi nèka anḍi’ artè mabhersè abâ’ sacara lahiriâh bân batiniâh sebelluna maso’ bulân pasa. Paḍusân biasana è lakoni reng sareng è songay, sombher, sareng karabhâ bân tatangghâ ghâbây sangu spiritual bân areng sareng è ḍâlem masyarakat**.**

**2. Mattunu Solong**

Mattunu Solong panèka tradisi masyarakat è kabupatèn Polewali Mandar, Sulawesi Bârâ', ḍâlem nyambut bulân Romadon. Tradisi panèka è lakoni kalabân ngoḍi’i lampu tradisional sè è kaghabây ḍâri buwâ kemèrè (sulong) bân kapas sè è bhundhu' ḍâ’ tong potongnga perrèng, pas è sabâ’  è prennèk  bhuco bengko akadhi tanèyan, labâng maso’, bân paghâr. Ritual panèka è kalako para’ Romadon ghâbây bento' arepan sopajâ  pasana khusyuk bân abhâkta kabherkatân, sèhat, bân lanjhâng omor ghâbây orèng sè ajhâlânaghi.

**3. Fèstival Lampu Colok**

Fèstival Lampu Colok otabâ tradisi Lampu Colok panèka tradisi masyarakat melaju è, Provinsi Riau, è laksana'aghi è ahèr bulân Romadon. ḍâlem tradisi panèka, orèng ngoḍi’i lampu colok otabâ  lampu mènnya’ tradisional è lân jhâlân dhisa bân kennengngan bâttra tello' malem sabelluna ahèr Romadon. Fèstival panèka segghut èpabâḍâ pamarènta sareng komunitas dhisa ghâbây nyâgâ bhudhâjâ lokal bân nyipta'aghi Romadon sè anga’, rammè, bân bânnya’ ennor.

4. **War Takjil**

Pasar takjil saniyap bhâri' è bulân Romadon possa' kalabân orèng sè mellè sè terro kakanan nyaman sebelluna abhuka powasa. Bâḍâ bânya' komunitas otabâ orèng sè bâgi takjil kalabân gratis è jhâlân. oreng sè naè' montor bân sè ajhâlân soko serrèng arebbhu' takjil gratis sabelluna  taḍè'.

## Sombher
Orèng Betawi

**Orèng Betawi** iyâ arèya sala sèttong suku Austronesia sè aropa'aghi orèng asli Kottha Jakarta.  Betawi ḍâ'-aḍâ' è abad ke-17 mènangka pamaoran ḍâri bânnya' suku Nusantara sè ḍâtâng bân neptep è Batavia .  

Suku panèka bâḍâ lèbât proses asimilasi ḍâri bhân-sabbhân kabuḍâjâ'an Sonḍhâ, Jhâbhâ, Melayu, Bugis, Ambon, Manado, Makassar, Arab, Cèna, Inḍia, bân Èropa, saènggâna aghâbây identitas buḍâjâ sè unik.  È jhâman modèren ka'dinto, orèng-orèng ḍâri pan-bârâmpan suku, khosussa orèng Sonḍhâ sè ampon abit ngennengngè Jabodetabek, ampon loppa ḍâ' bhâsana bân aobḍ ḍâ' bhâsa Betawi.

## Mongghu bhâsa
Nyama "Betawi" asalla ḍâri oca' " *Batavia* " sè aobâ dhâddhi " *Batawi* ", ḍâri oca' " *Batawi* " lajhu saterrossa aobâ dhâddhi "Betawi" (ècocokkaghi ḍâ' bhâsa lokal). Sacara sajhârâ, orèng Betawi panèka masyarakat multi-etnis sè acampor bân abhângon entitas anyar. Orèng Betawi èlahèrraghi polana campuran genetik otabâ akulturasi buḍâjâ antara orèng-orèng sè ngennengngè Batavia. Saellana bâḍâ camporan adhât, tradisi, bhâsa, bân laènna, akhèrra èpadhâddhi komunitas sè rajâ è Batavia. Kaom nèka sajân abit agabung dhâddhi suku Betawi.  Oca' Betawi èyangghuy polana bâḍâ organisasi sè anyama Pemoeda Kaoem Betawi sè lahèr è taon 1923.

## Sombher
Dita Karang

**Anak Agung Ayu Puspa Aditya Karang** (Lahèr 25 Desember 1996) otabe sè lebbi kasohor akadhi **Dita Karang** (), aropa'aghi sèttong penyanyi Indonesia sè andi' karier è Korèa Selatan. Dita kasohor iyâ arèya dhâddhi golongan kalompo' bâbinè' dâri Korea Selatan, Secret Number, sè sèttong bâkto akadhi bâbinè' Indonesia dha'-adha' sè molae debut akadhi idola è industri K-pop. Dita abâdâhaghi penari bân vokalis otama è kelompo' arowa.

## Oḍi' awwâl
Dita èparajjâ è Jogja. Dita terro dhâddhi idola K-pop molaè ghi' asakola. Katerrowan panèka èmolaè dâri cintana dâ' kelompo' idola bâbinè' naungan YG Entertainment, 2NE1. Samarena lolos dâri SMA, Dita ajhâr è Akademik Drama bân Musik American, New York, Amerika Serikat. Dita mamarè kuliya è taon 2017. Samarena lolos, Dita noro' audisi bân ètarèma. 

Sabellunna debut, Dita ngalakoni pelatihan è *Born Star Training Center è New York*. Dita jhughân noro' komunitas tari sè kasohor è Korèa Selatan, 1MILLION Dance Studio. 

## Lako
Dita saterrossa aghâbây debut asareng Secret Number, kelompo' idola bâbinè' Korèa Selatan è bâbâna agen Vine Entertainment, è tanggel 19 Mei 2020. È tanggel 4 April 2025, Dita èmommaghi jhâ' dita bhâkal ambu lako Vine Entertainment bân kelompo' Secret Number.

## Dita è Secret Number
Dita Karang amain peran penteng dhaddhi penari otama dâlem kalompo' Secret Number, kean vokalis sè suarana ta' èbandhingangi. dhaddhi penari otama, Dita  taserta vokalis yang suaranya tak tertandingi. Sebagai penari utama, Dita andi' peran ka'angguy  memiliki peran mimpin gerakan tari kalompo'.

Biasana, calon idola K-pop ajhâlenaghi masa latian sè cokop lanjeng sabelluna èanggep siap debut maso agensi, sementara Dita Karang sukses alebâdhi maso ujiân lebbi ghâncang, dâlem bekto korang dâri 2 taon, polana penampilanna apenuaghi persyatan ka'angghuy dhaddhi bintang debut. 

Dita jhugân tekun alatean besa Korèa  juga tekun berlatih bahasa Korea è dâlem 5-6 bulen, sampe' Dita lancar abesa Korèa ka'agghuy ayokong bân ghâbây lebbi ghâmpang karirra è korèa Sèlatan. kariernya di Korea Sèlatan. Watakna sè bhâgus bân ramah dâlem interaksinya asareng maso *trainee* è VINE Ent jhugân abento karierra è Korèa ajalan lancar.

Dita bân angghuta kalompo' sè laen ta' ngolleaghi ngelola media sosial kaule sadhâja.Tape berta tentang bhân angghuta bân perkembangan kalompo' èator maso manajemen è Instagram @secretnumber.official. 

## Diskografi
Artikel otama: ''Secret Number § Diskografi''

## Filmografi

### Fèlm

## Sombher


Bhângsa:Biografi
Bhângsa:Bâbinè'
Fèḍâ bân kaffara

Fèḍâ  otabâ fidya ( bhâsa Arab: الفدية) bân kaffara otabâ kafarah ( bhâsa Arab: كفارة) panèka ḍhenḍhâ  (biasana aropa kakanan poko’, contona bherrâs) sè kodhu è bhâjer sareng orèng moslèm polana ngalanggâr sala sèttonga katentoan ḍâlem ibâdâ pasa karana panyakèt taonan, panyakèt towa, bân laènna.

Mènangka bhâsa fèḍâ فدية asala ḍâri bhâsa Arab فدى sè artèna aparèng arta ḍâ' orèng. Dhinèng istilah, al-fidyah panèka paḍâ ḍâri al-fida’ sè artèna ghântèan (tebusân) sè mabhibhâs orèng mukallaf ḍâri hokom sè è pèkol.

Olama’ Hanafiyah, Syafi’iyah bân Hanabilah sèttong mopakat fèḍâ ḍâlem pasa è pèkolaghi ḍâ’ orèng sè ta’ mampo qada’ powasa. Nèka ghâbây orèng towa sè ta’ mampo apasa, bân orèng sakè' ta’ râs bârâs.

## kaffara
kaffara (jhughân è tolès kalabân *kafarah*), panèka sombhângan mènangka aghâma aropa pèssè otabâ kakanan sè è bherri’ ka'angghuy abhânto orèng sè ta’ anḍi’. kaffara kodhu è jhâlânaghi ghâbây pasa sè lèbât tanpa alasân sè essa – contona, bilâ bâḍâ orèng ngelèbâthi otabâ mabhâttal pasana è bulan Romadon tanpa alasân sè essa. Nghântè pasa sè bhâttal, kodhu mardhika'aghi kabulâ, bân bilâ,ta’ mampo, kodhu apasa 60 arè ros terrosan. bilâ ta’ mampo, kodhu abherri’  kompensasi amal ghâbây bhâjer kakanan rakèra 60 orèng mèskèn. È ènggris, bâjârân kaffara è taon 2021 panèka £5 per orèng, sè jumblana £300 ghâbây tèyap pasa sè sangaja è pabhâttal.

mhâjer kaffara jhughân è kaperlo ḍâlem Islam ka'angghuy orèng sè ngalanggâr jhânjhi otabâ sompa.

## Cara majhâr Fèḍâ
**Cara** **majhâr Fèḍâ** 

# Ukuran fèḍâ è jhelling ḍâri *<nowiki/>'urf* (kappra sè bhâgus) è masyarakat. bilâ ghi' iyangghâp abherri' ngakan ḍâ' orèng mèskèn, maka hokoma essa.: 
# fèḍâ** ** kodhu kalabân kakanan, ta’ bisa è ghântè pèssè polana nèka parènta sè è maksod ḍâlem ayât.: 
# saarè apasa kodhu abherri' ngakan sèttong' orèng mèskèn.: 
# Bisa abherri' kakanan matta (è tambâ jhuko') otabâ kakanan sè ampon massa'.: 
# Ta' kèngèng abherri fèḍâ sabelluna Romadon.: 

bâkto abherri fèḍâ kèngèng teyap ta' apasa, otabâ bisa è arè ahèr Romadon lajhu è bhâjer kabbhi: 

## Sombher
Zaskia Adya Mecca

**Zaskia Aḍya Mecca** (lahèr è tangghâl 8 Sèptèmber 1987) panèka aktris, moḍel, parèntèng lampa, bân sutraḍara Inḍonèsia. Zaskia panèka binèna sutraḍara Inḍonèsia Hanung Bramantyo bân alè'na aktor Inḍonèsia Haykal Kamil bân moḍèl Inḍonèsia Marsha Natika.

## Kaoḍi'ân awwâl
Zaskia Aḍya Mecca aropa'aghi ana' ḍâri Eka Ḍewanta Insan Kamil bân Rafiḍa. Èbhuna aropa'aghi ana’ bine’na Awiḍa. Awiḍa maso' Islam pas akabin bân Ḍahlan Ḍjambek ḍâri Minangkabau, sè sèdhâ è taon 1961.

Zaskia Aḍya Mecca ana’ nomer ḍuwâ' ḍâri pettong orèng sataretan. Zaskia panèka alè'na Haykal Kamil bân Marsha Natika.

## Kalakoan

### Moḍèl
Zaskia molaè alako neng è inḍustri hiburân Inḍonèsia bâkto noro' lomba moḍeling neng è majalah Kawanku è taon 2001 bân mennang juara ḍuwâ'.

### Serial Televisi
Kasohoranna Zaskia èmolaè è bâkto abintangè è musim lughâlluna neng è serial sè èdhudhui sutraḍara Ḍeḍḍy Mizwar, Kiamat Sudah Ḍekat è taon 2005. È bâkto ghâpanèka Zaskia amaèn peran dhâddhi Sarah.

### Film
È taon 2008, Zaskia amaèn filem sè  atèma aghâma èngghi panèka Ayat-Ayat Cinta sè èaḍaptasi ḍâri novel sè nyamana paḍâ bân èkarang bi' panolès kalonta Habiburrahman El Shirazy. Zaskia jhughân amaèn peran neng è filem Kun Fayakuun è taon sè paḍâ.

### Parèntèng lampa
Zaskia panèka parèntèng lampa neng è *Go Girls*, serial televisi sè ètayangaghi è Trans TV, è bâbâna Shanḍy Aulia bân Nabila Syakieb.

## Kaoḍi'ân pribaḍi
Zaskia para’ akabinna ban Sahrul Gunawan. Saellana gagal kalabân Sahrul, Zaskia èkabhârraghi molaè abhâreng bân Tommy Kurniawan. Namong, hubunganna kaḍuwâna ampon lastarè. Zaskia èkabhâraghi apacaran bân orèng Turki, Alaa Muthalib.

E malem Sennin, 14 Sèptèmber 2009, Zaskia akabin bân sutraḍara Hanung Bramantyo, se lebbi towa 12 taon. Nazar nikah kasebbhut èlaksana'aghi è Masjiḍ At-Taqwa è Kebayoran Anyar, Jakarta Lao'. Kabinan, kalaban mahar Rp. 80.987.000, panèka urusan sè rèlatif dhâdhâghân.

tangghâl 17 Oktober 2010, Zaskia alaheraghi pottrè sè anyama Kana Sybilla Bramantyo. È arè Jum'at, 2 Agustus 2013, pokol 7:18 WIB, Zaskia arèmbi' ana' kaḍuwâ'na, pottra binè' sè anyama Kala Maḍali Bramantyo. tangghâl 27 Pèbruwari 2016, Zaskia arèmbi' ana' katello'na, pottra lakè' sè anyama Bhai Kaba Bramantyo. tangghâl 23 Maret 2018, Zaskia arèmbi’ ana’ nomer empa’, pottra lake’ anyama Bhre Kata Bramantyo. tangghâl 3 Juli 2020, Zaskia arèmbi' Pottra Kalèma', Bhaj Kama Bramantyo.

## Sombher
Sajhârâ Islam

**Sajhâra Islam** iyâ arèya perkembangan politik, sosial, èkonomi, militer, bân bhuḍâjâ peradaban Islam. Islam èpaddhek è awwâl abad ke-7 è Arab sareng Muhammad. Islam asebbar lèbât adhât bân bhuḍâjâ sè ampon bâḍâ sabellunna sabâgiyân èkala' ḍâri sangkolan aghâma-aghâma kona bân kaparcajâ'ân sè ampon bâḍâ, sè èyangghuy è kaom è bâkto jârèya, kaangghuy èlestarikan bân bhersè ḍâri unsur-unsur syirik ma'lè sasoay è ḍâlem ajhârân Islam.

Ḍaftar bâkto è bâbâ rèya aropa'aghi kadhâddhiyân sè palèng penting è dhunnya Islam sabellunna Perang Dunia I. Bâḍâ carèta è Jazirah Arab, Mesopotamia (Irak samangkèn), Persia (Iran samangkèn), Syam (Syria samangkèn, Libanon, Yordania, bân Palèstina), Messèr, Maroko), Al-Andalus (Iberia), Transoxiana (Asia Tengnga), Hindustan (tamaso' Pakistan modern, India lao', bân Bangladesh), bân Anatolia (Turki modern). Contona, è bâkto tahap-tahap salastarèna Khilafah Abbasiyah, maskè ibukota Baghdad èparenta bi' dinasti laèn akadhi Buyid bân Seljuk Ottoman biyasana bâḍâ otoritas eksekutif è attas propinsi-propinsi è lowar rato lokal, akadhi Dey ḍâri Aljazair, Bey ḍâri Tunisia, bân Mamluk ḍâri Irak.

## Sombher awwâl
Kakorangan sombher ta' aghâbây bâkto awwâl sajhârâ Islam dhâddhi malarat. Contona, sombher historiografi sè palèng penting ghâbây asalla Islam panèka karjâ al-Tabari. Maskè al-Tabari èangghep mènangka sejarawan sè ahli è jhâmanna, at-Tabari ngangghuy bhibhâs ḍâri sajian-sajian mistis, legenda, stereotip, terdistorsi sacara Islam bân ngajhâri awwâl-awwâl Islam maskè orèngnga ta' nyapo' awwâl Islam, at-Tabari sèdhâ è taon 923.

## Sombher
Islam è Somalia

**Islam è Somalia** iyâ arèya aghâma sè palèng bânnya' kantos 99 persèn orèng kalabân noro' madzhab Syafi'i bân sabâgiyân kènè' noro' madzhab Hanafi. Islam dhâddhi aghâma resmi è abad 7 Masèhi. Umat Islam kapèsân maso' Somaliland è Kottha Zeila, è bâkto Nabbhi Muhammad ghi' oḍi'.

Orèng Somalia bânnya' sè apraktèk Islam ètèmbhâng naghârâ tatangghâ sè laèn. Perran aghâma Islam molaè èlang è taon 1950-an bân 1960-an karana kekuasaan hokom bân sakola èberri' ka sekulèr. Posisi kapala aghâma aobâ substansial samarèna rèvolusi 1969 bân pengenalan sosialisme ilmiah. Said Barre ngoca' jhâ' vèrsi sosialisme abâ'ân mongghu prinsip Al-Qur'an bân nolak atèisme. Namong, kapala aghâma ta' ollè noro' politik.

## Sajhârâ
Islam maso' ka Somalia lèbât Arab, ta' abit ḍâri hijrana Nabbhi. Masjid al-Qiblatayn è Zeila anḍi' 2 mihrab bân aropaaghi masjid sè palèng towa è Somalia. Orèng Somalia aropaaghi orèng non-Arab sè maso' Islam ḍâ'-aḍâ'. Olama' tradisional sè nyebbaraghi Islam aropaaghi olama' tradisional yâ'ni Barhadle, Aw Qudub, Aw Cisman Fiqi Cumar (“Garweyne”), dan Aw Cisman Xasan Bin Cakaabir. Ahèr abad 9, Al-Yaqubi nolès umat Islam neptep è pantai utara Somalia. Al-Yaqubi jhughân nyebbhut jhâ' Kerajaan Adal anḍi' ibu kota è Kottha Zeila abad ka 9 otabâ 10 sè dhâddhi pusat kottha. Mongghu I.M. Lewis, pamarènta'an kasebbhut èkowasaè dinasti lokal Somalia sè marènta Kasoltanan Mogadishu è Benaḍir, Lao'. Sajhârâ Adal nyebbhut bâkto rèya bânnya' perrang è naghârâ Abyssinia.

È taon 1332, Rato Adal sè bâḍâ è Zeila èpate'è è ḍâlem kampanye militer sè ètojjhwuaghi kaangghuy nyegghâ Kaisar Habsyah Amda Seyon I ka kottha kaangghuy males pembantaian orèng Kristen, è antarana biarawan terkenal sè èkèrèm kaangghuy aperrang kaangghuy perdamaian, bân kaancoran gerèja bi' orèng Adal.

## Sombher