open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bâkto Inḍonèsia Bârâ'

**Bâkto Inḍonèsia Bârâ** talonta kalabân nyama () (asèngkat **WIB**) panèka ḍiring (neng antara) Tello' zona bâkto sè èmanfa'ataghi nâng Inḍonèsia, samanca panèka bâḍâ jhughân *[[Waktu Inḍonèsia Tengah]]* (WITA) tor *[[Waktu Inḍonèsia Barat]]* (WIB).

WIB arakay sanèskara propènsi neng Sumatra tor Jhâbâ, mangsan propènsi Kalimantan Bârâ' tor Kalimantan Tengnga.

W.I.B. (WIB) asaranta standart bâkto UTC+07:00, ma'naèpon petto' jhâm aangghâlân katèmbhâng UTC.

## Pongkasan sojhârâ
Alèngghâ Tèta Prèsidèn (*Kèppres*) *No. 243 Tahun 1963*, bilayâ Rèpublik Inḍonèsia manṭa abhâdhi 3 zona bâkto kalabân 3 bâkto Mizan (ghâris pabândhing), yâ'ni:

# **' (WIB), nyentangi bilayâ [[Sumatra]], [[Jhâbâ]], tor [[Kalimantan]] (Ka'angghuy Bilayâ [[Kalimantan Bârâ'|Bârâ']] mangsan [[Kalimantan Tengnga|Tenga]]).
# **' (WITA), nyentangi bilayâ Kalimantan (Ka'angghuy bilayâ Selatan, Timur mangsan Dâjâ), Bhâli, Sulawèsi, mangsan Nosa Tongghârâ Bârâ' tor Nosa Tongghârâ Tèmor.
# ** (WIT), nyentangi bilayâ Maluku tor Papoa.
Manabi Bhâli Adhásar Kèppres No. 41 Tahun 1987, bilayâ Propènsi Bhâli èpatar ḍâ' zona WITA, dhinèng bilayâ Propènsi Kalimantan Bârâ' tor Kalimantan Tengnga èyallèyaghi ḍâ' zona WIB.

## Lingkup Bilayah WIB
Pabâktowan Inḍonèsia ngaghungè rakayan ghunghungan propènsi, yâ'ni:

* Nosa Sumatra
**  Acèh
**  Sumatera Dâjâ
**  Sumatera Bârâ'
**  Riau
**  Kapoloan Riau
**  Kanosa'an Bangka Belitung
**  Jambi
**  Bengkulu
**  Sumatera Lao'
**  Lampung
* Kanosa'an Jhâbâ
**  Banten
**  Jakarta
**  Jhâbâ Barat
**  Jhâbâ Tenga
**  Dâ'èra Istimèwa Jogjakârta
**  Jhâbâ Tèmor
* Nosa Kalimantan
**  Kalimantan Bârâ'
**  Kalimantan Tenga

## Oghârân

## Longghui jhughân
* Zona bâkto Inḍonèsia
* Bâkto Inḍonèsia Tenga
* Bâkto Inḍonèsia Tèmor

## Pranala manca
* Waktu Standard Indonesia  (dari Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia)
* Zona Waktu Indonesia

B
Bhângsa:Zona bâkto
Medroksiprogesteron asetat

Medroksiprogesteron asetat (MPA), jughân è sèbhut kalabân depot medroksiprogesteron asetat (DMPA) bân è jhuâl kalabân merek Depo-Provera bân laènna, panèka pangobâtân hormonal dhâri tipe progestin. iyangghuy ghâbây metode rhèmbi' bân ghâbây bhâgiyân dhâri terapi hormon menopausal.
Saudah binti Zam'ah

**Saudah binti Zam'ah [[Bhâsa Arab|(bhâsa Arab]]: سودة بنت زمعة بن قيس)** èngghi panèka sala sèttong rajina Nabbhi Muhammad saw. Saudah aropa'aghi raji kaḍuwâ'na Kanjeng Nabbhi. Sabellun araka sareng Nabbhi, Saudah akabin sareng Sukran bin Amr bin Abdusy Syams tor ngaghungè potra asmana Abdullah.

Saamponna 25 taon amonogami sareng Khadijah, Nabbi Muhammad molaè apoligami sareng Saudah è bulân sè sami saamponna Khadijah sedhâ, ya'ni bulân pasa, 3 taon sabellunna hijrah. Khaulah binti Hakim mator ka Nabbhi kaangghuy akabin sareng Saudah. Taḍâ' riwayat sè jellas parkara omor saponapa Saudah akabin sareng Rasulullah, namong ramana ècathet ghi' oḍi' è bâkto Saudah akabin sareng Rasulullah tapè pon seppo. Saudah sèdhâ saamponna 57 taon akabin sareng Rasulullah, èngghi panèka è bulân Sabâl è taon 54 hijriyah.

Sauda panèka raji sè partama akabin sareng Nabbhi Muhammad saamponna Khadijah sèdhâ. Sauda apolong sareng Nabbhi Muhammad ra-kèra tello taon sampè' Nabbhi akabin sareng Aisyah.

Saudah ngèrèng ka Perrang Khaybar sareng Haji Wada'. Samarèna Haji Wada', Saudah ta' ahajji polè sareng lako neng-neng è dhâlemma (ta' kalowaran). Dhibi'en sèdhâ è bâkto Umar bin Khattab dhâddhi khalifah abâk ngabuḍi sareng aropa'aghi Ummul Mu'minin sè sèdhâ ḍâ'-aḍâ' lasatarèna sèdhâna Kanjeng Nabbhi.

Saudah èkennal orèng binè’ se tatak sareng nèserran. È bakto Saudah abek seppo, dhibi'en aparèng jadwal jima' abhâreng Kanjeng Nabbhi ka Sayyidah Aisyah sè aropa’aghi raji sè èkasennengngè Kanjeng Nabbhi. Aisyah toman adhâbu:

*"Kaulâ ta' toman  nyongngo' rèng binè' laèn sè kalakowanna terro kaulâ tèro, sè lebbiyân ḍâri Saudah binti Zam'ah."*

Saudah aropa'aghi raji Kanjeng Nabbhi Muhammad sè bâḍâ è ḍâlem kadhâddhiyân sè nyabâbaghi ​​toronna ayat hijab. Sabellunna ḍâteng parènta ḍâri Allah kaangghuy aguna’agi jilbab, rajina Nabbhi ta’ aghuna’agi jilbab. Namong, Umar bin Khattab, sahabat Rasulullah se anḍi’ akhlak tangguh, rabu ka Rasulullah, aparèng nasehat ka'angghuy ahijab rajina tapè Nabbhi ta' mèrengaghi saranna. È jhâmanna Nabbhi Muhammad, manabi rajina terro kaberrdhân, dhibi'en kalowar malem ka kennengngan sè lèbar tor tabukka’ se anyama Al-Manasi. Ngaonèng ka’ḍinto, Umar sè cè’ somangatta ka'angghuy ètoronnaghi ayat jilbab aḍântos sampè' Saudah terro muwang hajhât lajhu Umar aserro, *“Saongghuna kaulâ tengngen ka panjhennengngan, ya Saudah!"*. Tako’ kadhaddhiyân sè kantaa jârèya polè, Saudah mator ka Nabbhi. Ta’ abit ayat hijab toron.

## Sombher
Feminisme

**Fèminisme** iyâ arèya oca' sèfat sè artèna "kewanitaan" otabâ aghâbây matao sèfat orèng binè'. Fèminisme aropa'aghi alèran gerraghân orèng binè' sè ajuangaghi hak-hak orèng binè'. Gerraghân bân ideologi sè atojhuân ghâbây ondhâgghân gender sè anaong ḍâ' hak asasi manossa. Feminisme iyâ arèya gerraghân sosial, gerraghân politik, bân ideologi sè anḍi' tojjhuân ajuangaghi hak-hak orèng binè' bi' neptepaghi hak sè paḍâ ḍâlem politik, èkonomi, pribadi, bân sosialantarana orèng lakè' bân orèng binè'. Fèminisme nyampoaghi angghebbhân jhâ' bânnya' orèng sè amentingngaghi pèkkèranna orèng lake' bân ta' adhil ḍâ' ka orèng binè' è ḍâlem kaoḍi'ân atatangghâ. Osaha ghâbây ngobâ'aghi èmaso' ḍâlem *stereotip* gender bân osaha'aghi mabâḍâ hak pengajhârân bân profesional sè paḍâ antarana orèng binè' bân orèng lakè' 

Kalompo' fèminis terros mabâdâ lalampan ka'angghuy hak-hak orèng binè' tamaso' hak ka'angghuy mèlè, negghu' jabatan politik, alako, ollè ongkos sè adhil, bân maèlang bâḍâna bhidhâna ongkos ka'angghuy andi' pakakas, ollè , maso' kontrak, andi' hak sè dâ padâ dâlem parkara nèka bân ka'angghuy anḍi' notop polana ngandung. Fèminis abhuwâ alèndungè orèng binè' dâri kakerrasân integrasi sosial, ka'angghuy ajâgâ orèng binè' ḍâri pamerkosa'an, ḍâri kalakoan *kriminal* bân kakerrasân ḍâlem bhâlâ. Aobâ angghuyânna nè'-binè' bân kalakoan fisik sè ollè è tarèma lako dhâddhi bâgiyân ḍâri gerraghân fèminis.

Sabâgiyân orèng pènter ngangghâp ngennalaghi fèminis arèya kakoadhân otama aobânah sosial è ḍâlem carètana ha'ân orèng binè', khosossa da'èra bârâ', èdimma sacara omom para' sakabbhina ha'an bhâlâna orèng binè' è arghâi atas apa sè è kaollè, bhâsa omom gender hak rèproduksi dâ' oreng binè' tamaso' akses kontrasèpsi bân hak ka'angghuy maso'aghi kontrak bân anḍi' roma bân tana. Makkè serroan fèminis otamana sè fokus ḍâ' hak-hak orèng binè', sabâgiyân fèminis, tamaso' oca'ân Bell hooks, ka'angghuy maso'aghi kabhibhâsna orèng lakè' è ḍâlem tojjhuwânna fèminis iyâ arèya kèng orèng binè' partajâ jhâ' rèng lakè' rèya è rogiaghi bi' gender tradisional rèng binè'. Tèori fèminis, sè kaloar ḍâri gerraghân fèminis, anḍi' tojjhuwân ka'angghuy paham ḍâ' sèpat sè ta' paḍâ kalabân nègghu perran sosial bân pengalaman oḍi'en rèng binè'. Tèori rèya la ngâmbhângaghi tèori-tèori ḍâlem macemma èlmo ka'angghuy ngatasè bhâr-kabhâr gender. 

Bannya' gerraghân bân idèologi fèminis sè la sajân rajâ è taon-taon kabudi rèya. Pan-bârâmpan macem fèminisme rèya èkritik karna karo mètong ḍâri bârnana kolè' sè bârna potè, kellas ngatennga, bân sè apendidikan tègghi. Kritik rèya ngara ka cem-macemma fèminisme sè pastè sacara ètnis bân multikultural, tamaso' fèminisme sè andi' kolè' celleng bân fèminisme interseksional.

## Sombher

Bhângsa:Orèng Binè'
Hafshah binti Umar

**Hafshah binti Umar** (bhâsa Arab: حفصة بنت عمر) panèka sala sèttong rajina Nabbhi Muhammad ya'ni raji ka-4. Dhibi'en ghi' omor 19 taon bâkto akabin sareng Nabbhi. Hafshah panèka pottrana Umar bin Khattab sè aropa'aghi sala sèttong sahabhât Nabbhi sareng Khalifah kaḍuwâ' salastarèna Abu Bakar. Hafshah maso' Islam asareng ramana è Mekka. Dhibi'en ahijra ka Yastrib (mangkèn Madinah) asareng raka sè kapèsân ya'ni Khunais bin Hudhafa. Khunais sèdhâ è Perrang Uhud. Hafshah akabin sareng Nabbhi è bulân Sa'bân taon 3 H.

Hafsah èkennal tambhuruwân ḍâ’ ka Nabbhi Muhammad ḍâri rajina sè laèn sampè' Nabbhi terro atellak. Malaikat Jibril laju adhâbu,

*“Jhâ’ apèsa; Dhibi'en panèka orèng sè èpastèyaghi, sareng dhibi'en panèka rajina ajunan è sorghâ."* 

Hafshah èkennal polana fasèh balaghona. Hafsah pagghun neng-neng è dhâlemma salastarèna Nabbhi Muhammad sèdhâ sareng ta' war-kalowar ḍâri dhâlemma. Hafshah nyarèta'aghi pan-saponapan hadis tentang Nabbhi sareng ramana, jumlahna nem polo hadis. Hafsa sèdhâ è taon 41 H è Madinah, è awwal dinasti Umayyah (Muawiyah bin Abi Sufyan).

## Carèta oḍi'
Asma lanjhânga yâ'ni Hafshah binti Umar bin Khaththab bin Naf'al bin Abdul-Uzza bin Riyah bin Abdullah bin Qurt bin Rajah bin Adi bin Luay bin Ghalib bin Fahr bin Malik bin Al-Nadr bin Kinana bin Khuzaymah bin Mudrikah bin Ilyas bin Mudar bin Nizar bin Ma'ad bin Adnan Al-Adawi Al-Qurashi.ḍâri suku Arab Adawiyah. Èbhuna èngghi panèka Zainab binti Madh'un bin Hubaib bin Wahab bin Hudzafah bin Jumh Al-Quroisyiyah Al-Jumahiyah, alè'na Usman bin Madh'un.

Dhulurra Hafshah: Ngaghungè ra-kèra tello bellâs dhulur akadhi Abdullah bin Umar bin Al-Khattab, sareng Abdul Rahman Al-Akbar bin Umar .

Hafshah èbhâbhâraghi è taon sè cè' kotarana è ḍâlem sajhârâ orèng Quraisy, yâ'ni è bâkto Rasullullah ngallè Hajar Aswad ka kennengngan asalla sa'amponna Ka'bâh èpadhâddhi polè marèna robbhu marghâ banjir. È taon ghâpanèka Fatima az-Zahra sè palèng bungso ḍâri empa’ pottrèna Rasulullah èbhâbhâraghi jhughân sampè' Nabbhi cè' bhungana. Pan-bârâmpan arè saellana Fatima èbhâbhâraghi, Hafshah binti Umar bin Khaththab jughân lahèr. Mèreng jhâ’ potrana binè’, Umar cè’ pegghella bân ta’ jhuntrong, akadhi kabiyasa’anna orèng towa lakè' kaom Arab Quraisy è bâkto ngèḍingaghi kabhâr rèmbi' potrèna. È bâkto jâreya rèng-orèng nyangka rèmbi'na ana’ bine’ maḍâteng toḍus ka kalowargana. Saèstona, manabi è bâkto ghâpanèka Umar onèng jhâ’ pottrèna panèka bhâkal dhâddhi rajina Nabbhi, Umar tantona ta' kèra seḍḍhi. Ḍâlem Thabaqat, Ibnu Saad adhâbu,

*“Muhammad bin Umar adhâbu jhâ’ Muhammad bin Zaid bin Aslam, ḍâri ramana, ḍâri embana, Umar adhâbu, ‘Hafshah lahèr è bâkto orèng Quraisy maddhek Ka’ba, lèma taon sabellunna Nabbhi èangka' dhâddhi Rasul."*

## Sombher


Bhângsa:Biografi
Bhângsa:Rajina Nabbhi Muhammad
Bhângsa:Aghâma Islam
Bhângsa:Islam
Ummu Salamah

**Ummu Salamah** otabâ Hindun binti Abi Umayyah Al-Makhzumiya èngghi panèka sala sèttong rajina Rasulullah Muhammad. Ummu Salamah tamaso' sala sèttong Ummul Mu'minin, bân sala sèttong sè kapèsân maso' Islam. Sabellunna, Ummu Salamah panèka rajina Abu Salamah bin Abdul-Assad sè toman ahijrah ka naghârâ Habsyi sareng dhâddhi rèng binè' partama sè hijrah ka Habsyi sareng Madinah. Salastarèna Abu Salamah sèdhâ, Kanjeng Nabbhi akabin sareng Ummu Salamah.

Ummu Salamah abhârengngè Nabbhi è pan-bârâmpan perrang. È Perrang Hudaibiyah, Ummu Salaman aparèng saran ka'angghuy ta' abu-dhâbu ḍâ' orèng laèn kantos Nabbhi nyambhelli embi' sareng acokor. Marghâ nèka abhuktèyaghi jhâ' Ummu Salamah orèng sè ngaghungè pèkkèran saè sareng dhibhâsa. Saellana Nabbhi sèdhâ, sahabhât marèksanè ḍâ' Ummu Salamah parkara hadits-haditssâ Nabbhi Muhammad Saw., sampè' ariwâyâtaghi sabânnya'ânna 378 hadits tamaso' 13 hadis Muslim.

Ummu Salamah sèdhâ è Madinah, tor Ummul Mu'minin sè ḍi-buḍi sè sèdhâ sareng èbhenḍem è pasarèyan Al-Baqi.

## Carèta oḍi'
Nasabbhâ èngghi panèka Ummu Salamah binti Abi Umayyah otabâ Suhail bin Al-Mughirah bin Abdullah bin Omar bin Makhzum bin Yaqtah bin Murra bin Kaab bin Luay bin Ghalib bin Fahr.

Asmana èbhuna Ummu Salamah èngghi panèka Atika binti Amir bin Rabi'ah bin Malik bin Judhaymah bin Alqamah Jadal al-Ta'an bin Firas bin Ghanm bin Malik bin Kinanah sè èsebbhut è bukuna “Manaqib Ali Abu Talib”:

 *È antarana kasala’an sè umum èngghi ka’ḍinto bâḍâ sè apangrasa jhâ’ Ummul Mu'minin Ummu Salamah binti Abi Umayyah, radiyallahuanha, aropa’aghi sala sèttong pottrèna Atika binti Abdul Muttalib, namong bânnè*… ”Dhulurra èngghi panèka: Al-Muhajir bin Abi Umayyah, Abdullah bin Abi Umayyah, Zuhair bin Abi Umayyah, Hisham bin Abi Umayyah, Abu Ubaidah bin Abi Umayyah, Mas'ud bin Abi Umayyah, Rabia bin Abi Umayyah, Abdullah bin Abi Umayyah.

Hindun èyolok Ummu Salamah marghâ ngaghungè potra asmana Salamah bin Abi Salamah. Bâḍâ oca' jhâ' asma aslinya Romlah kèng ètolak sareng Adz-Dzahabi polana Romlah asmana Ummul Mu'minin Ummul Habibah. Ramana, Hudayfah èyolok dhâddhi Abu Umayyah polana pemimpin ḍâri Bani Makhzum. Ummu Salamah panèka sapopona Khalid bin Walid sareng Abu Jahal bin Hisyam.

Ummu Salamah lahèr è Mekka sareng toman akabin bi' Abu Salamah bin Abdul-Assad Al-Makhzumi.

## Carèta maso' Islam sareng Hijra ka Habsyi
Ummu Salamah sareng rakana, Abu Salamah ka’ḍinto tamaso’ oreng sè ḍâ’-aḍâ’ maso’ Islam.  È bâkto Nabbhi ngoladhi kajahadhân sè èlampa’agi ḍâ’ sahabat bi' orèng Quraisy, Allah marènta ka'angghuy hijrah ka Habsyi, saèngghâna Ummu Salamah hijrah sareng rakana ka Habsyi. Ibnu Hisham nyarèta'aghi ḍâlem "biografi"na è attas otoritas Umm Salamah sèttong carèta tentang hijrah ka Habsyah, jhâ' orèng Islam sè hijrah aman bân stabil tapè orèng Quraisy akomplot è antarana ka'angghuy ngèrèm Raja Negus bân aberri' hadiah, Negus nolak parnyo'onan Quraisy, bân para sahabat sè hijrah senneng. Ummu Salamah ngalahèrraghi pottrana Salamah è ḍissa'.

## Sombher


Bhângsa:Biografi
Bhângsa:Rajina Nabbhi Muhammad
Bhângsa:Aghâma Islam
Bhângsa:Islam
Kontrasepsi hormonal

**Kontrasepsi hormonal** iyâ arèya cara kontrol kalahèran sè bâḍâ è sistem endokrin. Sakabbina cara asalla dâri hormon steroid, sanajjân è India sala sèttong modulator reseptor estrogen selektif èpasaraghi mènangka kontrasepsi. Metode hormonal asli—pil kontrasepsi oral gabungan—awwâllâ èpon èpasaraghi mènangka kontrasepsi è taon 1960. È ḍâlem bâkto sapolo taon bânnya' cara ngèrèm laènna sè la  èkembangaghi, sanajjân cara oral bân suntik rèya sè palèng èkasennengè. Secara sakabbina, 18% dâri sè ngangghuy kontrasepsi ngangghuy cara hormonal. Kontrasepsi hormonal èfektif mon èkalako è jadwal sè la ètantoaghi, sè aghuna'aghi cara hormon steroid ngalamè kahamilân korang ḍâri 1% per taon. Tingkat kahamilân kaangghuy kontrasepsi hormonal sè palèng bânnya' èghuna'aghi rakèra 0,3%. Cara sè bâḍâ samangkèn bisa èghuna'aghi sareng bhâbinè'an; pengembangan kontrasepsi hormonal rèng lakè' rèya tamaso' ḍâ' penelitian sè aktif.

Bâdâ duwâ' macem formulasi kontrasepsi hormonal: cara èkombinasiaghi sè ngandung estrogen bân progestin, bân cara progestogen sè coma ngandung progesteron otabâ sala sèttong analog sintetis (progestin). Cara sè èkombinasiaghi alakoh nekken ovulasi bân penebalân mukosa serviks; Manabi cara progestogen ngorangè frekuensi ovulasi, sabâgiyân bânnya' lebbi ngandellaghi obâ'ân lendir serviks. Kadhâddhiyân efek samping dhâbidhâ bhân-sabbhân formulasina. Mèsalla pendarahan sè parah biasa kalabân cara progestogen. Komplikasi sè parah sè biasa polana kontrasepsi sè ngandung estrogen ta' èparcajâ èsebabaghi polana formulasi progestogen: trombosis vena dâlem iyâ arèya sala sèttong contona.

## Sejarah
Sejarah È taon 1921, Ludwig Haberlandt nunjhuaghi kontrasepsi hormonal sementara dâ' kelinci binè' kalabân cara ètransplantasiaghi ovarium dâri kèbân sè ngandhung kaduwâ'. Molaè taon 1930-an, para ilmuwan ampon èisolasi bân ètentuaghi struktur hormon steroid bân nemmoaghi jhâ' dosis tèngghi androgen, estrogen otabâ progesteron mamalarat dâ' ovulasi. Bâdâ masalah ekonomi, teknologi, bân sosial sè kodhu èatasi sabellunna pengembangan kontrasepsi hormonal sè awwâl, gabungan kontrasepsi pil oral (Combined Oral Contraceptive Pill, COCP). È taon 1957, Enovi, COCP sè awwâl, èsetujui è Amerika Serikat kaangghuy ngobati gangguan haèd. È taon 1960, Food and Drug Administration setuju dâ' ka aplikasi sè mabi Enovid èpasarè kaghâbây alat kontrasepsi. 

Kontrasepsi hanya-progestogen sè awwâl èkennalaghi è taon 1969: Depo-Provera, suntikan progestin dosis tèngghi. È dhâlem sapolo taon satengnga salanjhângnga, jenis kontrasepsi ghun progestogen sè èkembhângaghi: pil hanya-progestogen dosis rendhâ (1973); Progestasert, alat kontrasepsi hormonal se awwâl (1976); bân Norplant, implan kontrasepsi sè awwâl (1983).

## Sombher
Fatimah binti Ubaidillah Azdiyah

**Fatimah binti Ubaidillah Azdiyah** èngghi panèka èbhuna Imam Syafi'i, sala sèttong olama Fiqh. Al-Baihaqi adhâbu jhâ' nasabbhâ Fatimah èngghi panèka ḍâri suku Al-Azd è naghârâ Yâman. Tapè, bâḍâ jhughân sè adhâbu jhâ' Fatimah tamaso' katoronan ḍâri Rasulullah (ahlul bait) ḍâri Ubaidillah bin Hasan bin Husein bin Ali bin Abi Thalib.

## Bâbâtek
**To'at bân Ka'alèman sè Tèngghi**

Fatimah èkennal mènangka orèng binè' sè sholèha (lèbur ibâḍâ), Fatimah ngapalaghi Qur'an bân tamaso' orèng sè paham èlmo fiqh. Fatimah mènangka orèng binè' sè pènter ḍâlem *intelektual, emosional* bân *spiritual*. Bhuktè kapènterânna è carèta'aghi bâkto Fatimah dhâddhi saksè è pangadhilân, Fatimah laju abhâkta kancana ka'angghuy asaksè jhughân. Hakim sè ta' lèbur ka sè èkalako Fatimah, laju marèksanè alasânna aponapa alako parkara ka'dissa, Fatimah anotoraghi artèna al-Qur'an suroh al-Baqarah ayât 282. Sa'amponna ka'dissa, hakim pas laju ngormat bân ngakoè kapènterânna Fatimah.

**Orèng binè' sè Parduli ḍâ' ''Pendidikan***

Fatimah panèka orèng binè' sè alèm, dhâddhi lomra manabi cè' pardulina ḍâ' ka *pendidikan* potrana yâ'ni Imam Syafi'i khosossâ è ḍâlem èlmo aghâma. Fatimah aosaha'aghi *pendidikan* sè palèng bhâghus ka'angghuy potrana maskè kaoḍi'ânna kakorangan. Torkadhâng Fatimah sampè' mator ḍâ' ru-ghuruna Imam Syafi'i sopajâ kasokan molang Imam Syafi'i maskè kalabân bâjârân sakonè' otabâ ta' èbâjâr marghâna ta' ngaghungè obâng.

*'Sabbhâr bân *Mandiri***

Fatimah jhughân orèng binè' sè sabbhâr, koat, bân ''mandiri.'' Sèpat ka'dissa èkaonèngè nalèkana rakana sèdhâ, Fatimah ta' aserro, samangat ka'angghuy ngajhâri Syafi'i ta' korang mangghi oḍi' kaḍhibi'. Fatimah ta' ngaghungè pangaterro ka'angghuy akabin polè, Fatimah alako dhibi' ka'angghuy nyarè èngon ghâbây kaoḍi'ânna potrana.

***Visioner**'

Fatimah orèngah *visionèr'' è ḍâlem noddhu'aghi Imam Syafi'i ka'angghuy nabâng èlmo akhèrat. Fatimah aparèng kabhibhâsân ḍâ Imam Syafi'i ka'angghuy ajhâr pan-snapan èlmo tamaso' ajhâr mana.

## Kaoḍi'ân
Fatimah èngghi panèka rajina Idris bin Abbas bin Usman bin Syafi'i. Kaduwâna akabin è Mekka, sa'amponna akabin è taon 150 Hijriyâh, Fatimah bân rakana Hijrah ḍâ' ka Gaza-Palèstina (kampong kalahèranna rakana). È Gaza, kaduwâna ngaghungè nèat ajhuwâlân ka'angghuy ngèngonè kaoḍi'ânna. È bâkto panèka, Fatimah bhubhut potrana sè awwâl sè èlahèraghi è Gaza. Asmana èngghi panèka Muhammad Idris, sè samangkèn lebbi èkennal kalabân asma Imam Syafi'i.

Pan-snapan bulân sa'amponna Imam Syafi'i èbhâbhâraghi, rakana Fatimah sèdhâ polana songkan. Rakana sèdhâ ta' adhingghâlaghi arta bârisân, akhèrra Fatimah arabât Syafi'i kadhibi'. Fatimah dhâddhi èbhu sè ngajhâri bân dhâddhi aba sè arabât marajâ. Kaoḍi'ânna cè' korangnga. Bâkto Imam Syafi'i omor 2 taon, Fatimah ampon Hijrah ḍâ' ka Hijaz. Tapè, ta' abit ḍâri ka'dissa Fatimah ngajâk Imam Syafi'i ḍâ' ka Mekka kalabân tojjhuwân sopajâ Imam Syafi'i apangghi kalabân trètana ḍâri kaom Quraisy. Kaduwâna alèngghi è seddhi'na Syi'bu Al-Khaif.

## Sombher


Bhângsa:Biografi
Bhângsa:Aghâma Islam
Folikulogenesis

**Folikulogenesis** panèka proses pematangan folikel è korteks ovarium sè èpadhâddhi dâri sel somatik sè padet bân ngandung oosit sè ghi' imatur. Proses panèka ngajhâri obâ'ân dâri folikel primordial kènè' dâ' folikel praovulasi sè rajâh. molaè bhâbinè' lahir, ovarium aghâdhui sajumlah folikel primordial sè ghi' imatur sè ngandung oosit primer sè ghi' imatur. Folikel primordial ngalami obâ'ân è dâlem karakteristik histologis bân fisiologis è dimma folikel tersier bân folikel antral bhâkal èbentuk. Proses panèka tagantong dâ' bânnya' jenis hormon sè aghâbây lajuna folikulogenesis bân oogenesis sè èsambhât kalabân ovulasi otabâ sabâligga atresia è folikel.
Asia (disambiguasi)

**Asia** kèngèng aroju' dâ'ka:
* Bennua Asia, bennua tarlâgghâ neng dhunnya
* Propènsi Asia, alènan laèn ka'angghuy Asia kèni' sè toman èksis nalèka zaman Kakaisaran Romawi.
* Asia, sosok ajuh neng mitologi Yunani.
* Grup musik Asia, alènan grup musik rok.
Sindrom antibodi antifosfolipid

Antiphospholipid antibody syndrom èsingkat dhèddi APS panèka gangguan ḍâ' ka sistem pembekuan dhèrè sâ sampè' âsèbbabâghi trombosis ḍâ'arteri bèn vena saènghènah asèbabâghi gangguan ḍâ'ka kandungân sè berujung kalabuân. èsèbbabâghi karena produksi antibody sistem kekebalan bhâdân dâ'ka membran sel. jughân sering è sèbbut sindrom Hughes kaangguy ngarghâi jasa panèmmonah rheumatologis Dr Graham R.V Hughes (dhâri roma sakè' St Thomas, London, Britania Raya)
Asia

**Asia** aolataghi sabuwâ bennua sè alegghâ'ân nangèng jhughân alongsa'an tèmbhâng maghâs bennua neng bhumi, ngaghâi bibârâ 44,58 juta kilomèter pèsagin, otabâ 30% ḍâri bibârâna tèngghângan bhumi. Akadhâton neng bhumi jhâleu' tor jhetèmor, sèpat Asia èkaèdhâr Samudra Arktik neng dâjâna, Samudra Pasifik neng tèmorra, Samudra Hindia neng lao'na, Tasè' Mèra tor Èropa neng songkèr bârâ'. Halè gèologis tor gèografis, Asia arasop sareng bennua Èropa, duwâ' bennua sè arasop ka'dissa' lajhu arembit Èurasia. Bennua ka'dinto aghâdhuè salèsèr gèografis sè maghâtton, pandhâlien bèdu neng Tèmor Tengnga tor Asia Tengnga kantos dhâu ojhân lasana tropis neng Asia Tongghârâ, ngaghungè ghunong atègghien sa dhunnya èngghi panèka Ghunong Everest. Bennua sè ampon abit abhâdhi kennengan ḍâ' rang-pèrang Manossa panèka, apasarèyanna dhâb-paradhâbhân (pètapsèla) sè sarèyang alèngghhâ bhuktè èmpiris. 

Halè historis, Asia abhâḍhi kennengan sè gellek kamaojuddhâ paradhâbhân kona akaḍhi Mesopotamia, Lembah Songay Indus, Tiongkok, tor Persia, sè aghâdhuè masèsa ghâsar ḍâ' nyekkarra èlmo pangonèngan, seni, falsafat, aghâma, mangsan pamèngghungan dhunnya. Asia jhughân abhâḍhi nokta asekkarra ma-aghâma sè èkalonta, akadhi aghâma Hindu, Buddha, Islam, kantos Kristen. Ajumbhuna sajhârâ sè nyoghi nèka salampa sareng clèḍih astiadat, bhâsa, tor bhudâjâ, ḍâmon Asia èkasangghân dinamis tor kaskajâ raghâmma minangka sè sa dhunnya. Katon sanonto, Asia pajher abhâdhi bhellenna pamèngghungan global, sè otamana kalabân jurgetta èkonomi akadhi Tiongkok, Jepang, India, tor Korèa Jhâlau'.

Halè dèmografi, Asia epèngghun lèbât ḍâri 4,7 miliâr manossa (2023), sè mabâkkèlaghi pata 60% ḍâlem *populasi* neng dhunnya. Neng bennua nèka bâḍâ 49 râ-naghârâ sè èangghánè sareng kobhângan internasional, anaḍhinèng naghârâ Rusia tor Turki angghâdhui wilayah sè mèlaghisè sèpat Asia kalabân Èropa. Ṭa-koṭṭha rajâ samèbis Tokyo, Shanghai, Mumbai, kantos Jakarta abhâdhi pasèmoan èkonomi, politik, jhughân bhudhâjâ sè penṭèng. Sanaossa mujud pabhidhâân rajâ ḍâlem standar sokma, sistem politik, otabâ onḍhâk èkonomi pandhâliân naghârâ, Asia mondhi adhibâsa sè angghel neng longkang *teknologi, industri*, tor *èkonomi*, palampan vital neng plaghânsana global.

## Sombhâr
Kelenjar Montgomery

Kelenjar Montgomery rèya kelenjar lemak se bâḍâ e sakitaran puting payudara. Kelenjar rèya ngaselaghi sekret minyak (cairan lipoid) ghâbây melubrikasi bân alindungi puting maso daerah sekitaran jiyâ. Kelenjar rèya bisa katèla jellas bâkto puting è ḍâlem kabâḍâân terstimulasi. Kelenjar rèya anyamaen
Juwairiyah binti al-Harits

Ummul Mu'mininin **Juwairiyah binti Al-Harits** otabâ Juwairiyah binti al-Harits al-Mushthaliqiyyah al-Khuza'iyyah (bhâsa Arab: جويرية بنت الحارث المصطلقية الخزاعية) (lahèr taon 14 sabellun H/608 M, sèdhâ è Madinah taon 56 H/676) èngghi panèka raji Nabbhi Muhammad sè nomer bâllu'.

## Kalowarga
Eppa'na iyâ arèya pangrajâ Bani Al-Mustaliq; Al-Harits bin Abi Dirar bin Habib bin Aidh bin Malik bin Al-Mustaliq bin Sa'id bin Amr bin Rabi'ah bin Haritsa bin Khuza'a.

## Akabin sareng Kanjeng Nabbhi
Juwairiyah ètangkep è arè Al-Muraisi’ (Perrang Bani Al-Mustaliq) è taon 5 H tor mètorot pan-saponapan ulama akadhi At-Tabari, Khalifah, Ibnu Ishaq, Ibnu Hajar èriwayataghi ḍâri rèng-orèng è Al-Fath tor laènna, è taon sè kapèng ennem. Sabellunna, Juwairiyah akabin bi' sapopona, Musyaffa' bin Safwan bin Abi Al-Shafar, sè èpate'è è perrang panèka. Juwairiyah panèka rèng binè' sè raddhin bân ḍâteng ka Nabi Muhammad ka'angghuy nyo'on partolongan  Sayyidah Aisyah nerrangngaghi ḍâtengnga Juwayriyah ka Rasulullah:
*Billahi dhingla kaulâ ngoladhi Juwairiyah è labâng kamar, kaulâ arassa ta' senneng ka orèngnga. Sèngko' onèng Nabbhi bhekal ngoladhi karaddhinna akadhi kaulâ ngatèla karaddhinanna.* 

## Sombher

Bhângsa:Rajina Nabbhi Muhammad
Abraham

**Abraham** (Ibrani: אַבְרָהָם; Ibrani modern: Avraham; Ibrani Tiberias: ʾAḇrāhām; Yunani: Αβραάμ; Ashkenazi: Avruhom; Ge'ez: አብርሃም; Arab: إبراهيم; Ibrahim), lahèr klabân nyama Abram, aropaaghi sala sèttong tokoh sè palèng pentèng ḍâlem Yahudi, Kristen bân Islam, jhânjhi na Pangèran bân bherkatthâ Pangèran è berri' ka Abraham bân katoronna.

Abraham iyâ arèya nenek moyang ḍâri bhângsa Israèl. Abraham maana'aghi Ishak bân Ismael, Ishak maana'aghi Yakub (sè è sebbhut Israel). Yakub maana'aghi 1 Suku Israel sè noronaghi nabbhi-nabbhi (Musa ḍâri suku Lewi) bân raja-raja (Daud, Salomo ḍâri suku Yehuda), sampè' ḍâ' Mesias sè nyalamâttaghi. Abraham ḍhibi' iyâ arèya orèng Ibrani (katoronan Eber). Eber iyâ arèya kreppek ḍâri Sem, ana'na Nuh.

Sakabbhina kabhâr ella ka tolès coma bisa è ka ollè ḍâri Tanakh, kètab bân al-qur'an ta' ollè ḍâri sè laèn.

È Al-kètab, Abraham è colok pangèran ḍâri Mesopotamia ka neghri Kanaan, ra-kèra taon 2000 SM.. Pangèra mabâḍâ jhânjhi ka Abraham, Abraham bhâkal è bherkatdhi bân katoronna ta' kennèng bitong bânnya'na. Kaoḍiânna sè è carètaaghi è Kètab *kejadian* (pasal 11-25).

## Nyama
Nyama asalla iyâ arèya **Abram** (bhâsa Ibrani: אַבְרָם, Modern *Avram* Tiberias *ʾAḇrām* ; *"bapa (ab) yang terpuji"* otabâ *"bapa[-ku] dipuji/dimuliakan".* Samarèna  è colok Pangèran, nyamana bânnè "Abram" polè tapè "Abaham".

### Carèta
È Tanakh dan Alkètab, carèta na Abraham ella katolès è kètab *Kejadian pasal 11-25.*

#### Katoronan
Katoronan Abraham ḍâlem alkètab è molaè ḍâri Sem (ana'na lakè'na Nuh) sampè abraham iyâ arèya:
* Sem anḍi' ana' lakè' anyama Arpakhsad prappa'na omor 100 taon otabâ duwâ' taon samarèna kadhâddhiyân bânjir rajâ
* Arpakhsad anḍi ana' lakè' anyama Selah prappa'na omor 35 taon
* Selah anḍi' ana' lakè' anyama Eber prappa'na omor 30 taon
* Eber anḍi' ana' lakè' anyama Peleg prappa'na omor 34 taon
* Peleg anḍi' ana' lakè' anyama Rehu prappa'na omor 30 taon
* Rehu anḍi' ana' lakè' anyama Serug prappa'na omor 32 taon
* Serug anḍi' ana' lakè' anyama Nahor prappa'na omor 30 taon
* Nahor anḍi' ana' lakè' anyama Terah prappa'na omor 29 taon
* Terah anḍi' ana' lakè' Abram, Nahor bân Haran è omor 70 taon

##### Carèta awwâl
Nyama asalla Abraham iyâ arèya Abram. Iyâ arèya ana'na Terah, asalla  ḍâri Ur-Kasdim. Abram lahèr prappan Terah omor 30 taon (Abram omor 75 taon prappa'na Terah wâfat è omor 205 taon)

## Sombher

Bhângsa:Manossa
Bhângsa:Biografi
Aminah binti Wahb

**Aminah binti Wahb** (bhâsa Arab: آمنة بنت وهب; *ʾĀminah binti Wahb*', sèdhâ è taon 577 Masèhi) èngghi panèka èbhuna Nabbhi Muhammad Saw. 

## Kalahèran bân Kaoḍi'ân Kalowarga
Aminah èbhâbhâraghi è Mekka. Abana èngghi panèka katowana Bâni Zuhrah sè asmana Wahb bin Abdi Manaf bin Kilab bin Ka'ab bin Lu'ay bin Ghâlib bin Fihr. Anapon dhinèng èbhuna asmana Labirah  binti Abdil 'Uzza bin Utsman bin Abd ad-Dar bin Qushay bin Kilab bin Murrah bin Ka'ab bin Lu'ay bin Ghalib bin Fihr.

Aminah èbhâbhâraghi è ngatengngana abâd sè kapèng 6 Masèhi ḍâri kalowarga sè èpandhâng mènangka *kabilah* sè sanget èmojâ'aghi bân ngaghungè potra-potrè sè moljâ. Sa'èngghâ Nabbhi Muhammad Saw. ampon adhâbu:*"Allah ros-terrosân ngallè kaulâ ḍâri tolang roso' sè bhâghus ḍâ' ka rahim sè soccè, bân terdidik. Sobung jhâlân sè aranca' dhâddhi duwâ', kajhâbâna kaulâ bâḍâ è jhâlân sè palèng bhâghus."*

## Kabina
Aminah binti Wahb panèka araka sareng sapopona sè asmana Abdullah bin Abdul Mutthallib. Aminah è bâkto ka'dissa mènangka orèng binè' sè palèng moljâ ḍâri kaom Quraisy ḍâlem nasab otabâ kadudughân è masyarakat. Ḍâri kamoljâ'ân ka'dissa, Aminah èangghâp bisa makompol kamoljâ'ânna duwâ' kamoljâ'ân katoronan Abdi Manaf sè bhâkal ètoronaghi ḍâ' ka potrana, èngghi panèka Abdi Manaf bin Zuhrah bin Kilab, bân Abdi Manaf bin Qushai bin Kilab. Parkara ka'dissa sè abhuktè'aghi jhâ' Nabbhi Muhammad panèka orèng moljâ sè ètoronaghi ḍâri orèng moljâ sè ampon èpèlè ḍâri orèng moljâ. Akadhi dhâbuna Rasulullah Saw. è ḍâlem sèttong hadits sahih:"Sa'ongghuna Allah Swt. ampon mèlè Kinanah ḍâri potra-potrana Ismail, bân mèlè Quraisy ḍâri Kinanah, bân mèlè Bâni hasyim ḍâri Quraiys, bân mèlè kaulâ ḍâri Bâni Hasyim".Aminah ampon kennal sareng Abdullah ḍâri ghi' kènnè', polana kalowarga Bâni Hasyim panèka kalowarga palèng semma' sareng Bâni Zuhrah. Ḍâri bânnya'en orèng lakè' sè èntar mènta Aminah, sala sèttongnga panèka Abdullah bin Abdul Muthallib, sè bâkto panèka sobung orèng lakè' sè lebbi moljâ  ḍâri Abdullah è ḍâlem nasab bân kamoljâ'ân kapamimpinan è masyarakat.

## Sombher


Bhângsa:Muhammad
Bhângsa:Aghâma Islam
Bhângsa:Orèng Binè' Ḍâlem Islam
Dhisa

**Dhisa** otabâ **dèsa**, manot pèyarsa sè jhâghât (universal), èngghi panèka sapospa (aglomerasi) otabâ bâttrana èsambhât koṭṭa otabâ kabhupatèn parengghunan è ḍâèra padhisa'an (*rural*). È Inḍonèsia, andhika **dhisa** panèka aslèra pa'adhuman wilayah administratif è andhâbbhâ kecamadhân longkang parnata kabhupatèn sè èkamostaka dhâlârân mostaka dhisa, pa' tènggi, klèbun, kamètowa bân samaghâssa.

## Pamèyarsan dhisa manot dhârâpan ahli (bhlântèk)
; Bambang Utoyo: *Dhisa maslèra kennenganna sapandhâ rajâ pengengghun sè anètra èngon (ghâuta) è lonè panamenan bân nekka serapah dhâ'ârân*
; R. Bintarto: *Dhisa èngghi panèka partaksèan gèografis sè èangghâl'aghi dhâlârân kan-arkanan fisiografis, sosial, èkonomis politik, kultural sa'èdhârra ḍâlem sobhâlân bân masèsa cambhâ-marsodhi kelabân dâ'èra sepalèan*
; Sutarjo Kartohadikusumo:*Dhisa maslèra tongghâlân hukumma dhângka sa masyarakat sè ghâdhuân hak matrâb'aghi somana bi'-dhibi' sè maslèra parnata tartondhâ è andhâbbhâ camat*
; William Ogburn dan MF Nimkoff:*Dhisa èngghi panèka tongghâlân organisasi kaodi'ân sosial èlongkang dâèra kaengghân.*
; S.D. Misra:*Dhisa èngghi panèka sapospa maoran dhângka bân maoran dâèra panamenan kelabân pat-majupat tartamto sè bibarana pandhâliân 50 – 1.000 are.*
; Paul H Landis:''Dhisa èngghi panèka sapospa wilayah sè jumlah pangengghunna slondhup ḍâri 2.500 nyabâ kelabân ra-tora mènangka atitèng:
# Aghâdhui solah odi' sè patang nèng-onèng pandhâliânna èbuân nyabâ
# Maojud parèntengan rongmasa sè samè parkara kapadhâ-bhângsa'an arsa kabâttra'an
# Nètra pangèngonan (ghâuta) ashifat agraris bân kadhâlârân tor-faktor (lâr-dhâlâr) alam saèdhâr amèndhâna iklim, pokpara alam, kaskajâ alam.

## Kan-Arkan
Dhisa ghâdhuân trigatra arkan ya'nè:

* Dâèra, karasan Dâèra ḍâlem pèyarsa engghi ka'dissa' mè-bhumè sè produktif (merdhi) bân bhumè sè bhunten. Sareng pangangghuyânna, kalebbhu jhughân arkan lokasi (kennenganna), bibarah, bân ancer-majupat sè maslèra'aghi lingkungan geografis saèdhârân.
* pangengghun, èngghi panèka karaguy jumlah rasio jennis parobâ (kelamin), bhâstan pangengghun, panèngkèan, cerrèmon, tanjhurân, bân kualitas pangengghunna.
* Rantapan kaodi'ân dhisa sè cè' aghâutanna kelabân norma jhâtmèka, adat-isti'adat bân aspèk bhudâjâ palèan sè lalampan.

## Longghui jhughân
* Dhisa è Inḍonèsia
* Dhisa Wisata
* Dâ'èra administrasi Inḍonèsia

## Sombher


Bhângsa:Bentuk lahan antropogenik
Èpèsaè

Èpèsae otabâ cerai/pèsa soso iyâ arèya proses ngènalaghi mamalia ngodâh (bhâji', ana'na manossa) kalabân sombher kakanannah manossa ngangghuy cara ambu nyosoè. Oca' èsapè asalah sapè, padâna kalèmat "Èbuh nyapè bhâji'na". Prosès mèsaè èangghâp marè bilâh ana'na ta' aghântong dhâ'ka asi èbhuna (ta' kodhu ambu dâri nyosoè langsung dâri tetek). Bâkto mèsaè dhâ-bhidhâh nyèsuaiaghi kalabân kabâdâ'na korbhi/èbhu bân ana'na. Manabi manossa, mèsaè  èânjuraghi palèng abit duwâ' taon samarèna alaèr bân ta' èanjuraghi kaangghuy ambu sabèlluna bhâji'na omor ènèm bulân. Tapèh, bâdâ kasus panoronan produksi aèng soso èbhuna sabèlluna duwâ' taon, saèngghana èpèsaè sabèlluna bhâji'na aomor duwâ' taon.

Biasanna, è akhir proses mèsaè bhâji'na ngalèbâtin panoronan produksi laktase bân ngalami intoleransi laktosa. Catètan statistik nojjhuaghi sekitar 70% bhâji'na manossa ngalami arèya.

È tradisi lambe' èkenal kalabân istilah "Èbhu nyosoè", iyâ arèya bâbini' sè alaèraghi èbâkto sè rèng-tabhârèng bân andi' tugas nyosoè bhâji' dâri èbhuh laèn, biasana kalabân pertimbangan kabâdâ'anna.

Dâlâm peternakan, bhâji'na kèbân sèghi' nyosoè èbèrri' istilah khusus polana bhidhâh kabhutoan nutrisi. Budu'na sapèh sè nyosoè èsèbbhut pèdèt, budu'na jhârân èsèbbhut belo.
Antarktika

**Antarktika** iyâ arèya bennua sè bintèpi Kutob lao' neng Bhumi, magghis sadhâjâna aklèta' neng longker Antarktik tor èka'èdhâr Samuddra Pasifik, Samuddra Atlantik, jhughân Samuddra Hindia. Kalabân tèghâr 14.0 juta&nbsp;km2 (5.4 juta&nbsp;sq&nbsp;mi), Antarktika aropa bennua sè legghâna kapèng lèma' slastarè Èurasia, Afrika, Amèrika Dâjâ, tor Amèrika Lao'. Ka'angghuy pangrèna'an, Antarktika para' du lèpet bibârâ Australia. Bitara 98% Antarktika èsapo' ès sè minimum kandhâl krèna sirkana 1,9&nbsp;km, sanèskara tèngghâng aslambher nangèng panta jhrâjâh nugghâ Jazira Antarktika.

Antarktika ngaghungi kalemkem anondhâ'ân tor suhu lombrâ sè amandhâpân neng pandhalien wa-bennua, bhinarèn bennua bân angèn sè anyanta'an, bennua sè anyafsahan, tor aghâdhui èlevasi anèngghiân neng sanèrbhâ bennua sè èksis. Antarktika èsandhângi minangka gurun, kalabân nèmbhârâ sè among 200&nbsp;mm (8 inci) neng salanjhâng pasèsèr, katon anyakuni'ân neng panta dâlâmanna. kennengan palèng nylessep neng bhumi panèka bidang râjâna kakemmol ès salanjhâng taon nugghâ -89&nbsp;°C (-129&nbsp;°F). Populasi-na palèng nyeppè jhâuh neng andhâppâ bennua laènna (kapprana èbirasah para palessè tor èlmuwan sè abâtâs sakian bâkto bisaos) ambhissa 1000 kantos 5000 aron. among organisme sè kèngèng odi' tor ngalakoni adaptasi neng celleppa suhu ka'dinto pondhuân slèsèr fungi, alga, bakteri, protista, tombuwân, samanca ya'ni hèwan sakadhi penguin, nematoda, pukmah. Vegetasi sè amumkinè ghun tundra bisaos.

Legenda sarâng spekulasi taghâut sabuwâh bennua ènyamai Terra Australis ("*Tèngghângan neng jhâlâu*'") pon angelansèngan sajjhâk zeman kona, panemmowan asolongan kapprana èpèyarsaè kateddhiyân natkala 1820 tor palèng solongga *landing* talajhâng taon 1821. Nangèng, bhuru  katon ècha'èpon petta sè èkangghit Laksamana Piri Reis (1513) nyaèt'aghi sa bennua lao' sè èkayakin minangka pasèsèr Antarktika.

Antarktika lerressa arobâ zona bèbas, sanajjân kadhik semangkèn ghi' angghâl' sasanapa naghârâ neng dhunnya panèka sè ngajhu'aghi klaim kapangaghungan wilayah neng bennua Antarktika ghânika.

## Etimologi

Sambhâtân Antarktika èngghi ka'dinto romanisasi okara majemu' pènangkan bhâsa Yunani *ἀνταρκτική* (antarktiké) otabâ ἀνταρκτικός (antarktikos) apèyarsa sè "alabânan sarâng Arktik", "alabânan sarâng Dâjâ".

Samanca ghânika nyama Antarktika jhughân ngaroju' dâ' kennengan laèn sakadhi koloni Prancis sè èprakarsa'aghi neng Brazil nalèka abad kapèng-16 èyalèn "France Antarctique" jhughân.

Pangangghuyân halè resmi tar'awwâl panyama'anna "Antarktika" minangka nyama bennua neng taon 1890 èghâut'aghi sarâng kartografer pènangkan Skotlandia, John George Bartholomew.

Dhilân taon 2017, Bhâsa Inḍonèsia ngaghâm èjâ'ân "Antarktika" minangka ishtilah resmina. dhiminna, "*Bahasa Indonesia"* mabi èjâ'ân "Antartika".
## Album

AS4-1-410HR.jpg|Potrètan Apollo 4 aghâmbhâr'aghi Antarktika katon attas


## Mastaka
Revolusi Nasional Indonesia

**Revolusi Nasional Indonesia** aropa'aghi sèttong konflik asanjhâta bân partentangan diplomasi antarana Rèpublik Inḍonèsia sè ghi' bhuru lahèr alabân Keraja'an Blândhâ sè èbhânto ḍâri sakutu, èbâkkèlè Inggris. Macemma kalakoan nèka kadhâdḍiyân molaè ḍâri aḍarattâ pasukan sakutu Inggris ḍâ'-aḍâ'ân è Jakarta tangghâl 29 Sèptember 1945 sè èpimpin Lètnan Jènderal Christinson sa'amponna ètèkenna Civil Affairs Agreement. Konflik néka kadhâdḍiyân sa'abiddhâ empa’ taon sampè èyako kamarḍhika'an Inḍonèsia ḍâri keraja'an Blândhâ tangghâl 27 Dèsember 1949. Sanajjân ghâpanèka, gerrakan rèvolusi nèka ampon èmolaè taon 1908, sè samangkèn èkènga'è kalabân taon èmola'ènna kebangkitan nasional Inḍonèsia.

Sa'abiddhâ rakèra 4 taon, brâmpan peristiwa adârâ kadhâdḍiyân sacara sporadis. Salaènna kasebhut, bâḍâ polè tokar politik bân ḍuwâ’ intervensi internasional. Ḍâlâm peristiwa nèka, tantara Blândhâ ghun bisa ngowasaè kotthâ-kotthâ rajâ è polo Jhâbâ bân Somattra, tapè ta' dhâdḍi ngala' kendali è ḍhisa bân ḍa'èra pèngghirân. Polana sengngitta labânan sanjhâta bân parjuangan diplomatik, Blândhâ ahèrra bisa èpaksa sopajhâ ngakoè kamarḍhika'an Inḍonèsia.

Rèvolusi nèka ahèrra ambu è pamarènta kolonial Hindia Blândhâ bân angibâttaghi aobâna struktur sosial è Inḍonèsia, kakobâsa'an rato-rato èkorangè otabâ èpaèlang. Peristiwa nèka èkennal kalabân "revolusi sosial" sè kadhâddhiyân è brâmpan bâgiyân è polo Somattra.

## Latar belakang

Bhângsa:Indonesia
Perguruan Diniyah Puteri Padang Panjang

**Perguruan Diniyah Putri Padang Panjang** èngghi panèka pondhuk pesantrèn modern khusus bâbinè' sè bâḍâ è Kotthâ Padang Panjang, Sumatra Bârâ'. Pesantrèn nèka èpajhâghâ ḍâri Rahmah El Yunusiyah tangghâl 1 Nopèmber 1923. 

Samangkèn perguruan diniyâh putri Padang Panjang ampon berkembang majhu kalabân anḍi' ennem program pendidikan èmolaè ḍâri tingkat Taman Kanak-Kanak sampè' Sekolah Menengah Atas. È bulân Juli 2024, Diniyâh ngaollè Syahadah Mu'adalah ḍâri al-Azhar Asy-Syarif, Mesir, sè apastèyaghi siswa lulusan pesantrèn nèka bisa nerrosaghi studi è Universitas al-Azhar, ta' usa noro' seleksi ḍâri Kementrian Agama.

## Alumni ternama

* Aishah Ghani
* Aisyah Aminy 
* Emma Yohanna
* Nurhayati Subakat 
* Rahmah El Yunusiyyah
* Rasuna Said
* Sakinah Junid
* Shamsiah Fakeh

## Sombher
Obâ'ân bhâdhân bâkto nganḍung

**Obâ'ân bhâdhân bâkto nganḍung** iya arèya obâ'ân bhâdhân sè kadhâddhiyân è wâkto nganḍung kaangghuy ngobu perkembangan janin bân asiyapaghi embu' kaangghuy arembi'. Selama è wâkto nganḍung, embu' sè nganḍung ngalami obâ'ân anatomi bân bhâdhân sè teppa' ghuna aberri' nutrisi ka janin bân ma'le bisa adaptasi kalabân perkembangânna. Obâ'ân rèya èmolaè ḍâri saamponna pembuahan bân apangaro ḍâ' bhân-sabbhân sistem organ ḍâlem bhâdhân. bâgi sabâgiyân orèng binè sè nganḍung tanpa komplikasi, obâ'ân rèya bhâkal èlang samarèna nganḍung kalabân karèna rassa sè sekunnik.

## Sombher
Olama' Minangkabau

**Olama' Minangkabau** èngghi panèka kompolan orèng-orèng sè ahli dâlem bidhâng aghâma Islam sè andi' sambhungan bi' Minangkabau sacara katoronan. Biyasana è olok Syekh, tuanku, buya, otabâ ustaz. Minangkabau sè molaè agabung bân Islam rakèra sajjhâ' abad ka-13, sè la alahèraghi orèng-orèng sè maso' dâlem panyebbhârân Islam è Nusantara. È Minangkabau, olama' panèka cè' kasohorra amarghâ pangarona dâlem aobâna politik bân sosial. Olama' kasebbhut angguy majalah, sorat kabhâr bân cem-macemma ropa panerbidhân dâlem nyâbbhâr pèkkèranna.

## Sombher

Bhângsa:Olama'
Bhângsa:Islam
Kontrasèpsi rèversibel lanjhâng

**Kontrasèpsi rèversibel lanjhâng** otabâ Long-acting reversible contraceltives (LARC) iya arèya cara ngontrol orèng rèmbi' sè anyâdiaaghi kontrasèpsi efektif kaangghuy perioḍe bâkto sè nanto  tanpa bhuto tindakan pangagghuy. Rèya aropaaghi sontèkan, alat intrauterin (intrauterine devices, IUDs), bân implan kontraseptig subdermal. Panèka cara kontrasèpsi rèversibel sè palèng efektif karana dampakna ta' atemmaaghi ngangghuy se saterroseh. Tingkat ennassâ 'pangangghuy khusus' ḍâri IUDs bân implan, sè korang ḍâri 1% sataon, nyaris sami sareng tingkat ennassâ 'pangangghuy penuh'.

## Sombher
Tentara Keamanan Rakyat

**Tentara Keamanan Rakyat** (otabâ biasa èrèngkès kalabân TKR) èngghi panèka sèttong asmana angkatan perrang pertama sè èbhâḍhi sareng Pemerintah Inḍonesia, saamponna proklamasi Kamardhika’an Inḍonesia. TKR èbhâḍhi è tangghâl 5 Oktober 1945 kalabân adhâsar ma’lomat sè è pakalowar sareng pamarènta Republik Inḍonesia. TKR èbhâḍhi dâri hasèl paningkatan fungsi Badan Keamanan Rakyat (BKR) sè ampon bâḍâ sabeluma bân tentara otamana èpondhut dâri bekas KNIL & PETA.

Pamaddhekan angkatan perrang panèka aghâdhuwi tojjhuwân ka’angghuy poghâs kabâḍâân sè mulai tak aman, amarghâ kadâtengan pole laskar sekutu ke Inḍonesia samarèna Jepang menyerrah tanpa syarat ḍâ’ sekutu.

Macemma TKR panèka bâḍâ TKR ḍhârât, TKR tasè’ bân TKR Jawatan Penerbangan sè asalla sadhâjâna ḍâri aobâna BKR ḍhârât, BKR tasè’ bân TKR oḍârâ.

Ka’angghuy malegghâ fungsi laskar èḍâlem mertahanagi kamardhika’an bân ajâgâ kaamanan rakyat Inḍonesia, pamarènta Inḍonesia lantas aghântè asma Tentara Keamanan Rakyat dhâddhi **Tentara Keselamatan Rakyat** è tangghâl 7 Januari 1946 adhâsar ḍâ’ Panettepan Pamarènta No.2/SD 1946.

## Pamaddhekkan
È tangghâl 5 Oktober 1945 pamarènta makalowar ma’lomat sè aèssè tentang pamaddhekkan laskar kabhângsaan. Bâkkel Prèsidèn Mohammad Hatta lajhu adhikanè bekas kapèdhân KNIL, Mayor Oerip Soemohardjo ḍâ’ Jakarta ka’angghuy nata kompolan/pamaoran laskar. 

Sabelluma, è tangghâl 19 Agustus 1945, lèbât sidang sè kaduwâ’ PPKI, pamarènta ngangka’ Soeprijadi, tokoh otama pemberontakan PETA è Blitar, ka’angghuy dhâddhi Menteri Kaamanan Rakyat, bân Wakil Presiden Mohammad Hatta lajhu ngangka’ Oerip dhâddhi Kepala Staf UmumTKR kalabân pangkat Letnan Jendral

È tangghâl 9 Oktober 1945, Komite Nasional Inḍonesia Pusat makalowar jhâk-ajhâghân mobilisasi TKR sè èssèna ngajhâk ḍâ’ sadhâjâna pemuda rakyat Inḍonesia sè ghita' atau sè ampon ngaollè latèyan militer, ka'angghuy aḍaftaraghi abâ'na dhâddhi angghhuta TKR. È tangghâl 14 Oktober 1945 sadhâjâna perwira bekas KNILL bhângsa Inḍonesia, makalowar pernyataan ḍâ' pamarènta Inḍonesia bân Komite Nasional Indonesia Pusat, saongghuna sadhâjâna perwira kasebbhut manjheng è budina pamarènta Inḍonesia bân siap narèma parènta napa bhâi.

È tangghâl 20 Oktober 1945 pamarènta ngangka’ Suprijadi dhâddhi Pimpinan Tengghi TKR bân Oerip Soemohardjo dhâddhi ketua staff umum. Tapè Suprijadi ta' toman ḍâḍâr ka'angghuy alèngghi è jabatanna. salastarèna Mayor Oerip è angka' dhâddhi Kepala Staf Umum kalabân pangkat Letnan Jendral, Oerip è kalabân enḍer nyusun Organisasi Markas Tertinggi TKR (MT-TKR), nèro Departemen Peperangan Hindia Belanda. Kamodiyân èsoson jhughân Organisasi Markas Besar Umum (MBU) Sè ka'dinto bâgiyan Markas Besar Tertinggi TKR.

Awalla Markas Tertinggi TKR èpatetep è Purwokerto, tapè berdasarkan saran bân pertimbangan strategi dâri Oerip, lantas markas paleng tengghi è pinda ḍâ' Yogyakarta. Purwokerto bâḍâ è kennengan sè lèbarrâ rakèra 100 km, dhinèng Yogyakarta bâḍâ è kennengan sè lebbi lowas.
Ibnu Sina

**Sina** (; 980-Juni 1037 M), sè è naghârâ bârâ' èkennal kalabân **Avicenna**, èngghi panèka Mu'tazilah polimat muslim sè èkennal kalabân dokter, astronomer, bân panyerrat palèng pențèng ḍâri Zaman Keemasan Islam; bân èangghep filsuf sè palèng ngaro è èra pra-modern. Bâgi kabânnya'an orèng, Ibnu Sina èsebbhut "Bapak kedokteran Modern". Dâri sakètar 450 bhul-ombhul sè è serrat, bâda 240 sè salamet bân bâdâ kantos samangkèn, sè è antarana panèka 240 bhul-ombhul bidâng filsafat bân 40 bhul-ombhul bidâng pangobadhân. Karyana sè palèng terkenal panèka *Al-Qānūn fī al-Thib* (Buku pangobadhân), ensiklopedia medis sè dhâddhi buku rujughân bân standar è bidâng kadokteran è bennya' Universitas bân terros èghuna'aghi selama on-taonan kantos sakètar taon 1650. 

Ibnu Sina () lahir taon 980 è Afsyanah kennengan è semma'na Bukhara (samangkèn Uzbekistan) bân wafat bulân Juni 1037 è Hamadan, Persia (Samangkèn Iran). è masa ka'dinto Kesultanan Samaniyah è Bukhara parappa'na katèbhâân konflik internal, salastarèna dhâddhi sala sèttong sentra kabudhâjaan nyaèngi Baghdad. Asalla eppa'na panèka dâri Balkh, dhinèng ebhuna dâri dhisa satempat è sakètar Bukhara.

## Biografi
Ibnu Sina nyerrat sèttong autobiografi ka'angguy murèddhâ sè asmana Abu 'Ubayd Juzjani, sè saterrossa èpalengkap bân murèddhâ kasebbhut kalabân bab panutop. Naskah autobiografi panèka sè berakhèr kantos periode è Gorgon sakètar taon 1013/1014, kamodhiyân èpamaso' bân Ibnu Abi Ashaybi'ah dâlem karyana sè abhul-ombul * 'Uyūn al-Anbā' fī Thabaqāt al-Athibbā' * (Sejarah Literatur Bidâng Kadokteran). Karya panèka sè dhâddhi rujughân otama carèta kaodi'an Ibnu Sina, è loar catetan-catetan laèn sè èparèngè dâ' sadhâjâna panyerrat muslim.

## Referensi
Al-Ghazali

Abu Hamid Muhammad bin Muhammad **Al-Ghazali** ath-Thusi ash-Shafi'i (Arab: ابو حامد محمد بن محمد الغزالي الطوسي الشافعي) èngghi panèka sala sèttong filsuf bân ahli teologi Muslim Persia, sè èkennal mènangka Algazel è dhunnya Bârâ' Abad Pertengahan.

Orèngnga èyolok Abu Hamid polana sala sèttong potrana ènyamaè Hamid. Gellar Al-Ghazali ath-Thusi èkabâ' polana ramana alako mènangka tokang jhâi' buluna embi' bân kennengngan lahèrra panèka Ghazalah è Bandar Thus, Khurasan, Persia (samangkèn Iran).  Samantara, gellar asy-Syafi'i nanḍha'aghi jhâ' Al-Ghazali tamaso' mazhab Syafi'i.  Al-Ghazali asalla ḍâri kalowarga mèskèn. Ramana ngaghungè pangaterro sè tèngghi ya'ni terro pottrana dhâddhi orèng sè alèm tor taqwa. Imam Al-Ghazali panèka sarjana, pamèkkèr bân filsuf Islam sè èkennal sè aghâbây bânnya' abhânto kamajuwan manossa. Orèngnga perna ngastanè jabatan Bâkkèl Rektor è Madrasah Nizhamiyah, pusat pendidikan tègghi è Baghdad. Imam Al-Ghazali sèdhâ tangghâl 14 Jumadil 505 Hijriyah 1111 M è Thus.  Mayyiddhâ èpenḍem è kennengngan lahèrra.

Orèngnga èyangghep Mujaddid abad ka-5, pembahaeu iman;  sè, caèpon mongghu tradisi kenabian, bâḍâ 100 taon sakalèyan kaangghuy mabâliaghi iman umat Islam. Karjâna cè' èkasennengè sareng orèng-orèng sè sazaman saèngghâ al-Ghazali èparèngaghi gellar kehormatan "Pembela Islam" (Hujjat al-Islam)
Surau

È pan brâmpan daera e Sumatra bân è Semenanjung Malajâ, **surau** aroju' ka bangonan tempat èbâḍâna ummat Islam. Surau ngennengngè bangonan sè asa-pèsa bânnè rowangan sè bâḍâ è bangonan. 

Fongsè surau para' paḍâ'â bân mesjid iyâ arèyâ kaangghuy kagiatdhân kaaghâmaan bân pendidikan dhâsar aghâma. Tapè, bangonanna abâk kènè' katèmbhâng ḍâri mesjid, surau bèyasana ta' è ghuna'aghi kaangghuy bhâjâng juma'at bân bhâjâng tellasân.

È Minangkabau, surau kabânnya'an lebbi è hosossaghi kaangghuy lembaga pendidikan polana kennengânna sè rapet kalabân mesjid.

## Artè
Surau ella èkennal è Minangkabau sabellun ḍâtengnga Islam.
Abdul Karim Amrullah

Dr. H. **Abdul Karim Amrullah** (né: Muhammad Rasul) (10 Februari 1879 – 2 Juni 1945), èkennal mènangka Haji Rasul otabâ lebbi èkennal mènangka Inyiak Deer, panèka wartawan bân ulama sè èkennal bân jhughân reformator Islam è Indonesia. Inyiak Deer jhughâ sè maddek Sumatra Thawalib, sakola'an Islam modern sè partama è Indonesia. Inyiak Deer bân Abdullah Ahmad panèka orèng Indonesia sè partama narèma gelar doktor kehormatan dâri Universitas Al-Azhar, è Kairo, Mesir. Salaènna ghanèka, Ramana Inyiak Deer jhughân Ketua Umum Dewan Ulema Indonesia sè partama, Hamka.

## Kaodièn
Abdul Karim Amrullah lahir kalaban nyama Muhammad Rasul ka Syekh Muhammad Amrullah Tuanku Abdullah Saleh sarèng raji se kapeng tello’ se anyama Andung Tarwasa. Abdul Karim Amrullah panèka ana' katello' dâri pettong ana’. Ramana, sè èkennal jhughân Tuanku Kisai, panèka syekh dâri Ordo Naqshbandiyah. Tan-taretanna Abdul Karim Amrullah sè sa ebhu engghi paneka Maryam, Aisyah, Maimunah, Hafsah, Muhammad Saleh, sareng Yusuf.

È taon 1894, ramana ngotos ka Mekka kaangghuy ajhâr, bân ajhâr sareng Syekh Ahmad Khatib Al-Minangkabawi, sè è bâkto ghâpanèka aropa'aghi ghuru bân imam è Masjid Agung. Taon 1925, salastarèna paleman dâri parjhâlânan ka Jhâbâ, Abdul Karim Amrulah maddek cabang Muhammadiyah è Minangkabau, teppa'na è Sungai Batang, kampongnga.

Wafat è tanggal 2 Juni 1945 è Jakarta. Sala settong potrana, enggi paneka Hamka (nyama penna Haji Abdul Malik Karim Amrullah), sè ekennal sareng bannya’ oreng menangka ulama raja tor sastrawan Indonesia dhari golongan Balai Pustaka.
Tèmor Tengnga

**Tèmor Tengnga** iyâ arèya bâgiyân dâri benua Asia otabâ Afrika-Eurasia mun è abâs dâri ropa politis bân bhudhâja. Posat dâri wilaya rèya aropa'aghi tèngghâng è antarana Laut Mediterania bân Teluk Persia polè wilaya sè malanjhâng dâri Anatolia, Jazirah Arab bân Semenanjung Sinai. Kadhâng è sebbhut bâgiyân dâri wilaya Afrika Dâjâ sè bâdâ è bârâ'ân sampè' ka Pakistan è bun tèmora, bân Kaukasus bân/otabâ Asia Tengnga sè bâdâ è dâjâna. Media, bân brâmpan organisasi internasional (ènga' PBB) omoma nganggep wilaya tèmor tengnga iyâ arèya wilayah Asia Bârâ' dâjâ (tamaso' Siprus bân Iran) è tambâ bi' Mesir.