open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anastasia Muliana

**Anastasia Hanifah Muliana** iyâ arèya sorang insinyur messin Inḍonèsia bân Amèrika sè panalèktèghânna bhâb mèkanika paḍât bân viskoelastsitas asal, laminasi, bâhân pènter, bân bâhân komposit laènna. Dhibi'na iyâ arèya sorang profèsor bâbinè' tèknik messin neng Universitas Texas A & M, sè dhibi'na jughân iyâ arèya sorang profèsor ka Linda bân Ralph Schmidt '68, Pangatowa ka'angghuy mèntoring fakultas bân suksès ḍâlem tèknik messin, bân ombudsman fakultas ka'angghuy parghuruân tèngghi tèknik.

## Panḍiḍikân bân karièr
Muliana ngala' jhurusân tèknik sipil neng Institut Tèknologi Bandung, lolos è taon 1997. Dhibi'na mangkat ka Georgia Tech ka'angghuy ajhâr pascasarjana nèng bhiḍhâng tèknik, bân ollè gellar master neng biḍâng tèknik sipil è taon 1999, tatapè ngallè ka tèknik struktural bân mèkanika ka'angghuy gellar Ph.D 2004-na.

Dhibi'na agabung ka Texas A&M mènangka asisten profèsor tèknik messin ètaon 2004, bân dhâddhi associate profèssor ka taon 2010. Dhibi'na ènyamaè bi' parghuruân tèngghi tèknik universitas mènangka TEES Faculty Fellow and Cain Faculty Fellow ètaon 2016, bân èyangka' mènangka Profèsor G. Paul Pepper '54 ètaon 2017.

## Pangakowan
Muliana iyâ arèya pamennang National Science Foundation CAREER Award 2006, bân pamennang Presidential Early Career Award for Scientists and Engineers ka taon 2008, tor salèrana èyangka' mènangka ASME Fellow ètaon 2016.
Bhângsa:Orèng
Amniosentesis

**Amniosentesis** iyâ arèya tès prenatal (tes sè ahubungan kalabân kabâḍâ’ân sabellumma arèmbi’) sè bisa amastè’èn bâḍâna kalaènan genetik (akantha Down Sindrom bân Spina Bifida) tor masala kasèhatan sè laènna ḍâ’ bhâji’. Tes nganggui jhârum ka’angghui makaloar sakonni’ cairan ketuban ḍâri ḍâlem rahim, satarrossa èparèksa lèbet uji laboratorium sopajhâ ngaonèngè kabâḍâ’ân tertento.

Prosedur amniosentesis èkalako ḍâ’ kanḍungan sè omor 12 bân 20 mènggu (è bâkto trimester ḍuwâ’ masa nganḍung). Tes amniosentesis sè èkalako è bâkto awal nganḍung lebbi rajâ apangghibât rèsikona, akantha kaguguran. È ḍâlem brempan kadhâddhiyân, panyadiyâ layanan kasèhadhân mabâdâ tes amniosentesis è akhèr bâkto nganḍung.

## Sombher
Pratiwi Sudarmono

**Pratiwi Pujilestari Sudarmono** (bhâbbhâr 31 Junè 1952) iyâ arèya sorang ilmuwân Inḍonèsia. Samangkèn dhibi'na ajhâbât mènangka profèsor mikrobiologi ning Universitas Inḍonèsia, Jakarta. 

Pratiwi anḍi' pangaterro kaangghuy agabung kalabân Index Space Experiment (INSPEX) ka bhâkto tojhu' ning kellas 2 SD lambâ' saampona ngeyyam ning bangku SD, SMP, ning Bandung. Dhibi'na alanjuttaghi masa studi SMA na ning Jakarta.

Pratiwi Sudarmono narèma gellar Master bân Ph.D ḍâri Universitas Inḍonèsia ka 1977, ḍâlem biḍâng Biologi Molekuler ḍâri Universitas Osaka, Jeppang ka 1984. Dhibi'na pas molaè karièr ilmiana mènangka panarèma bèasiswa WHO kaangghuy analiti biologi molekuler Salmonella typhi. Sajhâk 1994 sampè' 2000, dhibi'na ajhâbât mènangka katowa Departemen Mikrobiologi Fakultas Mèḍis Universitas Inḍonèsia. Sajhâk 2001 sampè' 2002, dhibi'na dhâddhi paserta program Sarjana Fulbright New Century.

## Sakola
Taon 1976, Pratiwi ngaollè gellar kadokteran ḍâri Fakultas Kadokteran Universitas Inḍonèsia, Jakarta.

Taon 1985, Pratiwi ngaollè gellar Ph.D. panilitiân ning biḍâng Biologi Molekuler ḍâri Osaka University, Jeppang. Salastarèna abâli ḍâri Jeppang, ka taon 1985 dhibi'na ngallè ka Johnson Space Center, AS kaangghuy noro' palatèyan bân ngaollè sertifikat Astronot Spèsialis muaḍân. Ka taon 1992 dhibi'na ngaollè pangakowan mènangka Spèsialis Mikrobiologi Klinis.

Samangkèn pratiwi ajhâbât mènangka Bhâkkèl Dèkan Fakultas Kadokteran Universitas Inḍonèsia (FKUI) bân aktif mènangka dosèn Departmen Mikrobiologi FKUI.

Ka Fèbruari 2008 èyangka' mènangka Ghuru Rajhâ Kahormaḍhân èlmo Mikrobiologi Fakultas Kadokteran Universitas Inḍonèsia kalabân minat otama Pratiwi iyâ arèya mikrobiologi klinis bân ngembângaghi panalitiân ning biḍâng mikrobiologi klinis.

## Misi Wahana Antariksa STS-61-H
Bulân Oktober 1985, dhibi'na kapèlè kaangghuy ngala' bâgiyen ḍâlem misi Wahana Antariksa NASA STS-61-H mènangka Spèsialis Muatan. Taufik Akbar iyâ arèya cadangânna ḍâlem misi panèka. Namong, salastarèna bencana Challenger, pangèrèman satellit komersial kadhi Palapa B-3 anḍi'na Inḍonésia sè èrencanaaghi ka misi STS-61-H panéka épaburung, saéngghâ misi panéka ta' toman élakoné. Satellit kasebbhut pas éluncurraghi kalabân sabowa rokét Délta.

Ka taon 1994 sampé' kalabân 2000, Pratiwi ajhâbât ménangka Katowa Departemén Mikrobiologi Fakultas Kadokteran Universitas Inḍonésia.

## Panghargâân
Ka taon 2019, Pratiwi ngaollé panghargâân récognition for Inspiring Women In STEM (Science, Technology, Engineering, and Mathematics).
Elyana

**Erneelya Elyana binti Emrizal** otabâ lebbi èkennal mènangka **Elyana** (laèr è Shah Alam, Selangor, Malaysia, 5 Juli 1987) panèka sorang panyanyi bân aktris Malaysia.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Aseel Omran

**Aseel Omran** (bhâsa Arab: **أسيل عمران**; laèr è Khobar, Arab Saudi, 12 Novèmber 1989) panèka sorang panyanyi bân aktris Arab Saudi.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Perdarahan farji'

Perdarahan farji’ iyâ arèya kalowarra ḍârâ ḍâri farji’. Perdarahan kasebbhut bisa mo’dul ḍâri uterus, dinding farji’ otabâ serviks. Omomma, kabâḍâ’ân kasebhut aropaaghi bâgiyân ḍâri siklus haid normal otabâ èsabâb-aghi ḍâri masalah hormonal otabâ masalah laènna sè bâḍâ è sistem reproduksi. Akaḍi pendarahan uterin abnormal.

## Abâs jughân

* Istihadha

## Sombher
Tomok

**Shah Indrawan bin Ismail** otabâ lebbi èkennal mènangka **Tomok** (laèr è Negeri Sembilan, Malaysia, 17 Mèi 1984) panèka sorang panyanyi bân aktor Malaysia.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktor
Achik Spin

**Abdillah Murad bin Md. Shari** (Madhurâ꧇ ​ꦄꦧ꧀ꦢꦶꦭ꧀ꦭꦃꦩꦸꦫꦢ꧀) otabâ lebbi èkennal mènangka **Achik Spin**​ (laèr è Felda Sendayan, Seremban, Negeri Sembilan, Malaysia, 1 Juli 1983 – wafat è Pajam, Seremban, Negeri Sembilan, Malaysia, 17 April 2010) panèka sorang panyanyi bân aktor Malaysia.

## Filmografi
### Telemovie / Filem / Drama
* Demi (2002) Telemovie
* Helah (2002) Telemovie
* Diari Romeo (2003) Filem
* Pelakon Popular (2003) Telemovie
* Prahara (2003) Telemovie
* Wad 04 (2004) Telemovie
* Sifu (2005) Drama

## Diskografi
### Spin
* Roda Roda Rindu (1999)
* Spin 2 Litar Asmara (2000)
* Spin 3 Demi (2002)
* Keranamu (2003)

### Achik & Nana
* Istimewa Untukmu (2003)
* Benang Emas (2006)

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktor
Pompa aèng soso

Pompa aèng soso panèka alat mekanikal sè iyangghuy embu’ sosoan ghâbây makeluar aing soso dhâri kelenjar soso. Alat ajhiyah alat manual sè itenagai kalabân tanang othabâ ghulinah sokoh othabâ alat elektronik sè itenaghaè kalabân batrei  othabâ lèstrek dhâri grid.
Sindrom turner

**Sindrom Turner** (èsebbhut kèya *sindrom* Ullrich-Turner, *sindrom* Bonnevie-Ullrich, *sindrom* XO, otabâ monosomi X) iyâ arèya kalaènan *genetik* sè lomra ka rèng binè’ sè èsâbâbaghi kaèlangan sèttong kromosom X. Rèng binè’ normal ghâḍhuwân kromosom sèks XX kalabân jumbla totalla bânnya’na 46, tapè  orèng sè anḍi' sindrom Turner ghâḍhuwân kromosom seks XO bân totalla kromosom 45. Hal panèka kadhâddhiyân amarghâ sèttong kromosom èlang otabâ *nondisjunction* samangkèn otabâ bâkto gametogenesis (bâkto aghâbây gamet) otabâ ka tahap awwâl *pembelahan zigot*. 

## Èkaonengè
Kaangghuy ngaonengè bâdâna kèlaènan è janin selama mabârrè’, bisa ngalakonè USG. Nganalisis kromosomal jughân bisa elakonè ketika bâji’ nèka gi’ bâdâ è dâlem kandungân otabâ èpon lastarè elahèrraghi kaangghuy nganalisis kromosom é perloaghi palèng jijji’ 20 sel kaangghuy memastikan diagnosis bân sel sè è ponddhut pun kodhu dâri 2 sel sè bidâ, misallâ sel darâ bân sel kole’.

### Dhâ-tandhâ
Rèng binè’ kalabân sindrom Turner ghâduwân kelenjar kelamin (gonad) sè ta’ a fungsi kalabân beccè’ bân è lahirraghi ta’ghâduwân ovari otabâ uterus. Manabi sèttong orèng binè’ ta’ ghâduwân ovari maka hormon estrogen ta’ è produksi bân rèng bine’ kasèbbhut dâddhi infertil. Namong, manabi sèttong penderita sindrom Turner ghâduwân sel normal (XX) bân sel cacat (sindrom Turner/XO) è dâlâm bâdânna, maka bâda kemungkinan rèng binè’ kasebbhut fertil. Rèng binè’ kalabân kabâdâ’ân kadhi panèka è sebbhut mosaikisme (mosaicism). Penderita sindrom Turner ghâduwân macèm tandâ fisik tertentu akadhi bâdhânna pendè’, kaèlangân tekko’ân kolè’ è sekitar le’èr, pembengkakan è tangan bân soko, mowa akadhi na’ kana’ kènè’ bân dâdâ okoranna kené’. Beberapa penyakèt cenderung nyerrang penderita sindrom panèka, è antaranna engghi ka’dhinto penyakèt kardiovaskular, penyakèt ginjal bân tiroid, kèlaènân rangka tolang akadhi skoliosis bân osteoporosis, obesitas, bân gangguwân meyarsa bân nengalé.

Sèbâgiân rajâ penderita sindrom nèka ta’ ghâduwân keterbelakangan intelektual, namon è bânding aghi sarèng rèng binè’ normal, penderita ghâduwân kamungkinân sèl lebbi rajâ menderita keterbelakangan intelektual. Sebâgiân penderita sindrom Turner ghâduwân kasossa’ân dâlâm ngafallaghi, apalajèri matematika, bân kemampuan visual bân pemahamân ruangga rèndâ. Bidâna fisik kalabân rèng binè’ normal jughân abâdhi penderita sindrom Turner cenderung sossa ka’angghuy bersosialisasi.
Presentasi chepalic

Presentasi Chepalic ajhiyah caranah medis unto’ ngaoningi bâjhi’ sè bâdâ nèng kènangan bâbâ bân sokoh bâdâ iyattas kalabân sèra bâdâ nèng bâbâ sèmmak jhèlèn rhèmbi’.
bèrnanah
Bâdâ duâ’ macâm bèrnanah posisi chepalic:

* Oksiput sefalik anterior kondisi bâjhi’ sè nunduk bân ngadèp arah bèlèkang. Parak 95 persen bâjhi’ kalabân bâdâ nèng kènangan sèrana lèbbi kadhè’ madhèp arah panèka. Posisi panèka jughân iyanggèp sè palèng bheccè’ unto’ rhèmbi’.
* Oksput posterior chepalic kondisi bâjhi’ sè nunduk kalabân muah ngadèp dè’ tabhuk. Panèka madâddi rhèmbi’ sajân sarah dhiddik polanah sèra dâddi lèbbi lèbar bân lèbbi rajâh unto’ tèkayè’. coma 5 persen bâjhi’ chepalic sè ngadèpphi. Posisi  panèka kadèng isèbbut “sunny side up baby’.
Kantung ketuban

Kantung ketuban bàn caeran ketuban e dhàlemma aropa caeran ketuban otabà aèng ketuban sè kalowar abereng lahiran. Kantong panekah ghàduwèn duwè selaput, bàn aropa kennengànna baji'   è dhàlem rahim se aguna  ghàbày bhàji' teros anga', aman, bàn e kalelengi cairan lembut. Selaput riah biasana  bèddhè pateppa'na bhàji' lahir bàn bisa bucor otabà bucor ka luar badhàn. Bàdha babarempa kadàddian, saompama kantung ketuban gita’ bucor bàn dokter parlo menginduksi kalahiran, kantong ketuban parlo è pabucor sareng alat khusus  ghàbay menginduksi  kalahiran. Kabanya'an reng bine' molaè ngalamè kontraksi dhàlem babarempa jàm samarènna. Manabi  ompamana  selaput kantung bucor sabelumma lahiran è molai metode induksi laènna bisa è ghuna aghi, bhàji' tak bisa odhi' dhàlem bakto lanjèng tadhà cairan ketuban tadhà resiko infeksi.

Gunana Kantung ketuban

Kantung ketuban geduwèn  babarempa kaguna'an ghàbay reng bine' ngandung ban baji' è dhàlem kandungan, paneka:

·        Ngamannaghi janin. Cairan ketuban ngamannaghi bàji' dhàri tekanan loar bàn a ghuna ghàbay peredam kejut.

·        Ngatur suhu caeran ketuban bàn aghuna ngaman aghi bhàji' tetep anga' bàn jàghà suhu tetep stabil.

·        Ngendaliaghi penyaket menular caeran ketuban jughàn nolong banto ngandali aghi penyaket menular karana kantung ketuban ngandu' antibodi sè lindungi bhàji' dàlem kandungan.

·        Perkembangan paru-paru bàn sistêm pencernaan bhāji' a lateh guna'aghi otot-otot sistêm pernafasèn bàn pencernaan ngangguy ngisèp bàn nellèn caeran ketuban.

·        Perkembàngan otot bàn tolang saat bhàji'  ngapung è dàlem kantung katuban, riya bisa a gerak bebas, merri' kesempatan pada otot bàn tolang ghàbay perkembangàn se becce'.

·        Ghàbay sistem pelumas cairan ketuban cegga cekka'na bagian bādhàn a kanta grigi' tangan bàn soko. Biasana kadaddiàn pas kader caeran ketuban mabà.

A banto perkembangàn tale pusat caeran dàlem rahim yegga kompresi tali pusat. Tali pusat riya nyambi nutrisi bàn oksigen dhari plasenta ka janin se a tombu.

Panyebbab kader Amnion tak normal

Beberempa ka ada'èn bisa nyebabaghi jumlah caeran ketuban lebbi banya' otaba lebbi diddhi' dhari jumlah normal. Oligohidramnion paneka ka adhè'àn banya'na cairan. 

Babarempa ka adha'àn se bisa nyèbabaghi oligohidramnion, paneka:

·        Ngandung hambadhèn pertumbuàn

·        Tekanan darah tinggi kronis (hipertensi)

·        Andhi' masalah plasenta, ompamana abrupsi

·        Preeklamsia

·        Diabetes

·        Lupus

·        Ngandung kembar, akantha kembar duwe' otaba kembar tello'

·        Cacat lahir, akantha kalaenan ginjal

·        Lahiran ngelebati tanggel lahir

# **^** Apa yang dimaksud 
# **^** 
#
Lahèr matè

**Lahèr matè** iyâ arèya kabâḍâ'ân bilâ kamatèyan bhâji' sè ghita' lahèr, tapè marèna nganḍung 20 mènggu otabâ lebbi. Kebânya'an kematèan sè bhâkto bhâji' tèppa è dâlem rahim. Bilâ 10% kèdhâdhiyân ghita' lahèr. Ḍâri kamus kesehatan kelahèran matè iyâ arèya kèdhâdhiyân otabâ kondisi sè kèdhâdhiyân sè ghita' espulsi lengkap otabâ ekstraksi iyâ arèya bhâji' le matè, arèya hasèl fertilisasi ḍâri ebo' otabâ marènna omor nganḍung 20 minggu. Kematèan è tandhâin ḍâri fakta bilâ marènna mepèsa aghi arèya, janin ta' a nyabe otabâ metao bhuktè odi' laènna contona detak jantung, denyut talè posat, otabâ geraghân otot. Mon janin matè ghita' minggu ke-28, arèya kondisinya è sebbhut a borsi otabâ keghâgghârân.

## Bitongan
Tiap taon lebbi ḍâri 26.000 rèng binè' ngalamaghi lahèr matè, bân setenganna ta' èketaoèn penyebappa. Lebbi setènga kematèan janin rèya kèdhâdhiyân ḍâ' omor nganḍung 28 mènggu bân 20% kèdhâdhiyân ḍâ' bhâji' cokop bulân. Meskipun kematèan ana' toron 32% periode taon 1985-1998), angka lahèr matè akorang 14 pèrsèn. Penelitian tentang Kebhâḍhâân sè kodhu a bâtès bân keterangan sebâb kematèan kiya taḍâ'. Taḍâ' standar investigasi postmortem otâbâ detail investigasi koca' na populasi. Fakta medik nodhuaghi kekorangan sèmpenan oksigen dâlèm ḍârâ sè ngalir ḍâri èbo' jâri ḍâ' bhâji' talè posar bân plasenta. Selaèn jiya a sebbâb bhâji' lahèr matè arèya bâḍâ gangguan plasenta.

## Dampa'
Kèdhâdhiyân bhâji' lahèr matè asèfat aberri' kejuthân bân aberri' kesedihan sè ngedâlâm paḍâ èbo' sè a lahèr bhâji' rèya, moncol perasaan bersala bân mèrloaghi bhâkto abit ghâbây ngehilangaghi kesedihan. Masa berkabung e bhutoaghi sè ghilo' orèng toa Ngèklasaghi ke èlangan ana' na bân nilai abeli rencanaaghi masa aḍe' polè
Siti Nordiana

**Siti Nordiana binti Alias** otabâ lebbi èkennal mènangka **Nana** (laèr è Felda Sendayan, Seremban, Negeri Sembilan, Malaysia, 22 Novèmber 1984) panèka sorang panyanyi bân aktris Malaysia.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Talè lè'èr rahim

**Talè lè'èr rahim** iyâ arèya kalakowan medis ghâbây ngatasè risiko rèmbi’ prematur kalabân notop servik nganghguy jhâyi’en teppa' nganḍung. Serviks, sè ngubungaghin vagina kalabân rahim, biasanah atotop  bân ghèrrè ghilokengh ngandung, tapè, kasan usia ngandung atamba, serviks aobè okoran dhâddi pende’ melebar bân teksturah lebbhi lembut nyambut kelahèran. Tekanan sè itimbulaghin kalabân tombunah bâjhi’ bisa melebar serviks sampè’ berhari hari otabâ berminggu-mingu seghilokèngh ngèlahirin, sè isebhut kalabân inkompetansi serviks dèlèm istilah medis.

## Manpaat
**Talè lè'èr rahim** (Cervical Cerclage) sering irekomendasikan bân dokter theppak serviks embu’ sè ngandung beresiko abukka’ seghilokengh bâjhi’ bâjèna rhèmbi’, otabâ serviks abukka’ kalabân laonan seghilokengh bèktona. Tojjuna unto’ masteaghi bâjhi’ bisa berkembang kalabân baik bân ngurangi resiko gâggèr otabâ rhèmbi’ prematur . American College Of Obstetricians And Gynecologists nyataaghin prosedur nèka bisa ngèlèbèti vagina (transvaginal) otabâ abdomen (transabdominal).

## Pèntèngga talè lè'èr rahim
biasana dokter bâkal ngerekomendasiaghin prosedur nèka jika embu’ sè ngandung ngalami kondisi berikut:

* Diagnosa rahim lemah otabâ inkometensi serviks

* Riwayat gâggèr de’ trimestes kedua terkait dhâdhi lebar otabâ rosakkah serviks.
* Riwayat trauma dè’ serviks, akadih operasi serviks otabâ kuret.
* Pengalaman ngandung bân persalinan tanpa otabâ dhiddi’ kontraksina nunjukahin serviks lo’ atotop sempurna teppa’ ngandung.
* Pengalaman rhèmbi’ prematur spontan sè isèbèbaghin kalabân serviks sè pende’ (korang dhâri 25 milimeter) segilokèngh omur kandungan dèpa’ 24 minggu.

## Peringatan Bân Perhatian Talè Lé'èr Rahim
Prosedur *cervical cerclage* ta’ selalu irekomendasiaghin unto’ kabbhi individu sè beresiko ngalamin bukaan serviks dini otabâ rhèmbi’ prematur. Biasanah, dokter ta’ bâkal nyaranaghin embu’ sè ngandung unto’ajhèlèno prosedur nèka bilè ngalami.

* Vagina adèrèen
* Infeksi dhâlèm rahim
* Ngandung kembhâr
* Pecca ketuban dini (ketika kanting amnion buchor otabâ pècca sègilokèngh minggu ke-37 kandungan)

## Resiko
Komplikasi jarang terjadi dè prosedur *cerclage serviks* bân termasok 

* Infeksi.
* Rosakkah serviks selama prosedur.
* Keèlangan dèrè sè bânya’.
* Pecca ketuban segilokèngh persalinan (PROM), dimana aing ketuban pecca segilokèngh bèktonah.
* Ngèlahirin prematur
* Penyempitan otabâ pènutopèn serviks kalabân permanen (stenosis serviks)
* Pèddèna Leèr Rahim otabâ rahim bilè persalinan terjadi tèppa’ jayi’an ghi’ terpasang.
Nganḍung ta' èrencana

**Nganḍung ta' èrencana** aghi otabâ nganḍung ta' è keenḍe' aghi dhujân è sebbhut  KTD arèya orèng otabâ pasangan sè ta' terro nganḍung, ta' è rencana aghi otabâ aslina terro nganḍung tapè benni bhâkto si teppa'. Nganḍung sè lo' teppa' bhâkto kèdhâdhiyân orèng binè' sè terro anḍi' è laèn bhâkto, tapè nganḍung rèya kèdhâdhiyân lebbi aḍâ' ḍâri sè è rencana aghi. Nganḍung sè bhândâr ta' èketeroèn iyâ arèya pas orèng binè' sè marè anḍi' ana: bân ta' terro nganḍung pole. KTD bisa kèdhâdhiyân dâ' pasangan sè ghita' terro anḍi' ana' otabâ ḍâ' pasangan lsè marè anḍi' ana'. Selaèn rèya, KTD biasa kèdhâdhiyân ḍâ' korban pemerkosaan, teppa' ḍâri statussa lancèng otabâ marè a mantan.

Orèng binè' ngalamaghi KTD ollè ngala' kelakoan ḍâ' kanḍunganna, mèsalla ngelanjuttaghi kanḍunganna, ngeghâgghârin sengaja, otabâ ngalamaghi keghâgghârân marèna motossaghi pagghun lanjut kanḍunganna. KTD ollè dhâdhi alat penèngkadhân risiko ghâbây kelahèran sè ta' beccè' akaḍi' kelahèran prèmatur, ketuban bhâsa, bân ngelahèraghi bhâji' bi' berrâ' bhâdhân lahèr mabâ.

## Epidemiologi
Menèngkatta kelakoan seksual ḍâ' ngangoḍâdhân sè korang anḍi' pengetatan tentang kesèhadhân seksual bân reproduksi a pengaruh ḍâ' kèdhâdhiyân KTD. ḍâri data survei kesèhadhân bân demografi Indonesia (SDKI) dâ' taon 2012, ajumla 8% otâbâ 6.835 lancèng bân 0,7% otâbâ 6.018 na' kana' binè' omor 15 bi' 24 taon ngelakonaghi hubungan seks pranikah. 

Pada 2012, 11 sampè 14% ḍâri angka kematèan ebo'  è Indonesia (359 per 100.000 kelahèran oḍi') è sebbâb aghi bi' aborsi sè ta' aman. Artèna bâḍâ sekitar 43-55 orèng binè' sè matè per 100.000 kelahèran oḍi' sebbhâb aborsi ta' aman, è dimana aborsi è lakoni sebhâb nganḍung è sebbhut ta' èketeroèn. KTD anḍi' konsekuensi ḍâ' ebo', ana', bân oḍi' è masyarakat bisa mempengaruhi kesehadhân mental bân fisik ebo' bân ana'

## Sabâb
Nganḍung ta' èketeroèn bisa è sebbhâb aghi ḍâ' beberapa faktor è antarana psikis binè' sè ghita' siap ngalamaghi nganḍung, kegagalan alat kontrasepsi, serta ta' eberri' hak informasi bân èlmo seksual ḍâ' remaja

## Dampa'
Kematèan maternal

È neghârâ-neghârâ sè a larang Sara aborsi, contona El Salvador, Honduras, Nikaragua, Haiti, Republik Dominika, Jamaika, Suriname, Mesir, Madagaskar, Mauritania, Senegal, Sierra Leone, Republik Kongo, Laos, Filipina bân Irak maksa rèng binè' sè anḍi' nganḍung ta' è keterroèn ghâbây bunuh diri bân berkontribusi ḍâ' kematèan maternal
Inseminasi ghâbâyân

Inseminasi ghâbâyân otâbâ inseminasi artifisial iyâ arèya pemasokan è sengaja sèl spèrma è ḍâlem rahim otâbâ serviks orèng binè' bi' tojhuân ollè nganḍung lèbât inseminasi caranya selaèn hubungan seksual. Cara rèya iyâ arèya sala sittong cara penanganan fertilitas ḍâ' manossa. Selaèn rèya, tamaso' praktèk umum ḍâlem pemuliaan hewân akaḍi' sapè perah bân bâbi
Vaginosis bakterialis

Vaginosis bakterialis (BV), è sebut jughàn bakteriosis vagina otabà Gardnerella vaginitis, areya penyaket vagina sè è sebab aghi olle banya'na bakteri. Gejala umum sebiasana aropa atambhana caeran vagina se a bau ames. Caeran neka a barna potè otaba bu-abu. Nyeri pas a kemme, ghatel. Dhàng-kadhàng adhè' gejalana sama sèkalè.

Sakè' BV naek aghi risiko infeksi dhari sejumlah infeksi seksual laenna termasok HIV/AIDS. Penyakè' riya jughàn ningkat aghi risiko lahiran awal è antarana reng bine' ngandung.

Sebàb bàn diagnosis

BV è sebàb aghi ketidakseimbangan bakteri alami è dhàlem vagina. Bàdha perubahan è jenis bakteri sè paling umum bàn jumlah bakteri total sè ratosan sampe' ribuwèn. Faktor risiko antarana termasok merse'in vagina, kanca seks anyar otabà lebbi dhàri settong, antibiotik, bàn pènggunaan alat kontrasepsi e dàlem rahim. Tapè, riya tak è anggep infeksi sè  terjangkit seksual. Diagnosis berdasar gejala sè bàdhā bisa è verifikasi ngangguy pamareksaan caèran vagina bàn è temmo pH vagina è attas normal bàn jumlana rajhà bakteri. BV sering kalero è yana infeksi jamur vagina otabà infeksi Trichomonas.

Pencegge'èn bàn pengobhàdèn.

Pengobadhèn biasana è aghuna aghi  antibiotik, klindamisin otabà metronidazol. Obàd-obadhàn riya bisa jhugàn è ghuna aghi è trimester keduwè' bàn ketello' kahamilan. Namon, kabadhà'an sering aulang samarena pangobhadhàn. Probiotik bisa a banto nyegga kadadhian pangolanganna. Tak jellas ponapa pagguna'anna prebiotik otabà antibiotik a dàmpa' è hasella akher kahamilan.

Epidemiologi bàn riwayat

BV aropa infeksi vagina se paling umum è katemmo ka reng bine' è usia reproduksi. Persentase reng bine' sè adampa' è bakto tertento acem-macem antara 5% sampe' 70%. BV paleng lumrah è katemmo è bellahan Afrika bàn jarang e katemmo è Asia bàn Eropa. Ra-kera 30% reng Amerika Serikat sè aomor antarana 14 sampe' 49 menderita infeksi paneka. Jumlana cem-macem dàlem riwayat catetdhàn, kasus ka settong sè terdokumentasi jellas metto è taon 1894.
Noraniza Idris

**Nor Aniza binti Haji Idris** otabâ lebbi èkennal mènangka **Noraniza Idris** (laèr è Kampung Majidee, Johor Bahru, Johor, Malaysia, 27 Agustus 1968) panèka sorang panyanyi bân aktris Malaysia.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Rahim

**Rahim**, uterus (ḍâlem bhâsa medis), kandungan, otabâ tian iyâ arèya organ reproduksi binè’ sè otama bâgi mamalia, tamaso’ manossa. Sala sèttong bhungkèlla arèya servik, abukka’ ka ḍâlem vagina, bân ujung settonga sè lebbi luas, sè èyangghep bhâdhân rahim, asambhung neng kaḍuwâ’ sisina sareng tabung Fallopian. Rahim anḍi’ bentu’ bân okoran sè acem-macem ḍâlem organisme sè bhidhâ. Ḍâlem manossa bentu’na akaḍi’ buwâ pir bân saokoran tellor ajâm. Pan-bârâmpan organisme akaḍi’ kocèng bân bâbi, tor jennis karnivora laènna anḍi’ rahim bipartite.

Rahim ètempataghi neng pelvis bân dorsal (bân biasana semmo kranial) ḍâ’ kandung kemih bân ventral ka rektum. Rahim ètonjhâng neng kennanga sareng pan-barampan ligamen. È luar masa nganḍung, okoran ghâris tengngana arèya pan-bârâmpan sentimeter. Rahim kabânnya’an acora’ otot. Lapisan permanen jaringan arowa sè paleng ḍâlem èsebbhut endometrium. È ḍâlem kabânnya’an mamalia, tamaso’ manossa, endometrium aghâbây lapisan e bâkto-bâkto katento, sè manabi lok nganḍung èdukkalaghi otabâ èserrep polè.

Dukkalla lapisan endometrial neng manossa nyebbâpaghi menstruasi (èkennal kalabân istilah “ḍâteng bulân” oreng binè’) salanjhânga taon-taon suburra orèng binè’. È mamalia laèn mungkin bâḍâ siklus sè lanjhâng abitta ennem bulân otabâ coma bârâmpa arè. Fungsi otama rahim arèya narèma pembuahan ovum sè ètanem ka ḍâlem endometrium, bân asalla kakanan arèya ḍâri pembuluh darah sè akembang sacara khosos ghâbây maksod rèya. Ovum sè èbuahi dhâddhi embrio, akembang dhâddhi fetus bân gestates sampè’ karèmbi’an.

Amarghâ rintangan anatomis akadi’ pelvis, rahim èsotok sabâgiyân ka ḍâlem tabu’ sampè’ perluasanna selama nganḍung. Ḍâlem masa nganḍung berrâ’na rahim manossa coma rakèra sekilogram (2.2 pon).

## Anatomi Rahim Manossa
Rahim manossa coma bâḍâ ḍâlem organ reproduksi rèng binè’. Rahim abentu’ kaḍi’ buwâ pir otabâ buwâ alpukat sè okoran lanjhânga sakitar 7-7,5 cm bân lanjhâng sakitar 5,25 cm bân tebbel sakitar 2,5 cm bân tebbel dinding rahim rajâna 1,25 cm.

Bâḍâ 3 bâgiyân otama rahim manossa. Bâgiyân Fundus, Korpus, bân bâgiyân Serviks. Funuds aropa’aghi bâgiyân palèng attas proksimal neng rahim. È bâgiyân rèya bâḍâ saluran Tuba Fallopi sè macampo rahim kalabân ovarium. Bâgiyân korpus aropa’aghi bâgiyân rahim sè palèng rajâ. Korpus afungsi ka’angghuy kennanga tombu bân akembanga janis è ḍâlem rahim, iyâ arèya è ḍâlem rongga rahim otabâ Kavum Uteri. Bâgiyân katello’ ḍâri rahim èsebbhut Serviks. Serviks ebentu’ *Pars Vaginalis Servisisi* (Porsio) bân *Pars Supravaginalis Servisis Uteri* arèya bâgiyân sè bâḍâ è bâgiyân attas vagina.
Aerola

Aerola panèka daerah pèttèng esekitar putig soso, sè dapat melebar otabâ lâbbhi pèttèng selama ngandung. Dâlèm èlmu anatomi, areolae, asallah ḍhâri bahasa latèn area sè berarti “kènangan terbuka” iyangguy unto’ jelasaghin kolè’ bèrna pèttèng sè mengelilingi puting soso manussa (areola mammae).Bâdâ lobâng lobâng kènni’ laèn iareola, lobâng panèka isèbbut kelenjar sebaceous sè ik'enal kalabân kelenjar montgomery sè nyediaaghin pelumas unto’ ajègè kelembapan area esekitar putting tèppa’ ihisap bâjhi’ oltabâ dipompa.
Bènto’ bân okoran areola jughân cèm macèm, dè’ bâbini’ rajâ biasana lâbbhi lebar dhâri lèlakè’ otabâ gadis segilokengh masa pubertas. Areola manussa hampir kabbhi abènto’ buntèr, tapè bânya’ lèlakè’ sè andi’ aerola abènto’ elips. Diameter aerola lèlakè’ kèbânya’an sekitar 2,5 cm, sedangkan bâbini’ rata-rata 3 cm, bâbini’ sè pèrna ngèlahirin sekitar 10cm. sedangkan bâbini’ sè nyusoèn otabâ andi’ soso sè lâbbhi rajâ cenderung andi’ areola sè lâbbhi rajâ
Ghulagghu

**Ghulagghu** arèya bâkto awwâl sèttong arè. Ḍâlem kabudayaan Indonesia, ghulagghu jârèya bâkto sè emolaèn ḍâri tengnga malem sampe’ tengnga arè. Bakto lagghu jârèya istilah sè ngawwâlè sakabbhina bâkto ḍâlem sèttong arè, ngawwâlè siang, bân malem.

È ḍâlem Bahasa Inggris (sistem 12 jhâm) ghulagghu èmolaèn ḍâri tengnga arè, è bâkto ISO 8601 (sistem 24 jhâm) ghulagghu bisa èmolaèn ḍâri tengnga malem sampe’ tengnga arè, bisa ḍâri tengnga malem sampe’ pokol 10:00, bisa ḍâri sobbhu sampe’ pokol 10:00, bân jhughân bisa ḍâri sobbhu sampe’ tengnga arè. Ḍâlem kabudayaan sè ngangghuy Bahasa Inggris (sistem 24 jhâm), periode tengnga malem sampe' tengnga arè rèya èsebbhut ante meridiem, *A.M.*, *a.m.*, otabâ *am.* Bhâri’ jârèya malem para’ lagghu ghilo’ lagghu ghi’ malem amarghâ ghilo’ sobbhu bân ghi’ bâkto isya, tahajjud èlakonè marèna jhâghâ tèdung pokol 01:00-03:00, bâkto sobbhu èlakonè sabelluna mata’arè ombâr pajjhâr ḍâri tèmor, bâkto salat dhuha èmolaèn ḍâri mata’arè ombâr pajjhâr ḍâri tèmor sampe’ pokol 09:30, pokol 10:00 ampon lok ollè salat dhuha polè amarghâ ampon semma’ kalabân zuhur, è bâkto ISO 8601 (sistem 24 jhâm) ghulagghu para’ siang bisa pokol 10:00 otabâ pokol 09:30-10:00, è ḍâlem Bahasa Inggris (sistem 12 jhâm) pokol 10:00-11:00, ghulagghu jârèya bâjâna mangkat saènggha pelajar, mahasiswa, pegawai, bân karyawan laènna amolaèn aktivitas bân è siang arè ngalakonè aktivitas, ghulagghu bisa jhughân arè molèna pelajar.

Ghulagghu ḍâlem pangangghuyân aktivitas rè-arèna jârèya bâkto sè bâḍâ è antara pokol 01:00 sampe’ pokol 10:00.
Nganḍung nyongsang

Ngandung nyongsang iyâ arèya kabâḍâ’na bhâji’ è ḍâlem rahim sè cèthakka bâḍâ è yattas saèngghâ nalèka arèmbi’ normal, sokona bhâji’ kalowar kaḍâ’ ètèmbhâng  cèthakka. Ngandung nyongsang bisa èkaonèngè kalabân bhântowan ultrasonografi (USG).

Rèmbi’ nyongsang èsabâb-aghi bânnya’ hal, èyantarana rèmbi’ kembhâr, cairan amniotik sè bânnya’, hidrosefalus, anencefaly, tamonè sè pènḍe’ bân bâḍâ kalaènan èḍâlem rahim.

Sekitar 3-4% bhâji’ è ḍâlem kabâḍâ’ân nga’nèka bâkto èlahèrraghi. Namong nalèka rèmbi’ prematur, perkiraan bhâji’ ḍâlem kabâḍâ’ân nyongsang  lebbi tènggi. Èbâkto kandungan omor  28 minggu, perkiraan bhâji’ sè nyongsang sampè’ 5%. Angka kasebbhut bhâkal toron abhâreng kalabân omor kandungan sè ḍepa’ 40 minggu.

Polana resiko rèmbi’ normal ka bhâji’ sè nyongsang lebbi tènggi ètèmbhâng bhâji’ sè normal, saèngghâ biyasana èlahèrraghi kalabân cara bedah cesar.
Ḍaftar kottha è Azerbaijan

**Ḍaftar [[kotta]] [[Azerbaijan]]**:

* Agdam
* Agdash
* Agjabadi
* Agstafa
* Agsu
* Astara
* Babek
* Baku
* Balakan
* Barda
* Beylagan
* Bilasuvar
* Dashkasan
* Davachi
* Fuzuli
* Gadabay
* Ganja
* Goranboy
* Goychay
* Goygol
* Hajigabul
* Imishli
* Ismailli
* Jabrayil
* Jalilabad
* Julfa
* Kalbajar
* Khachmaz
* Khojali
* Khojavend
* Khyrdalan
* Kurdamir
* Lachin
* Lankaran
* Lerik
* Masally
* Mingacevir
* Nakhichevan
* Naftalan
* Neftchala
* Oguz
* Ordubad
* Qabala
* Qakh
* Qazakh
* Quba
* Qubadli
* Qusar
* Saatly
* Sabirabad
* Salyan
* Shakhbuz
* Shaki
* Shamakhy
* Shamkir
* Sharur
* Shirvan
* Shusha
* Siazan
* Sumqayit
* Tartar
* Tovuz
* Ujar
* Yardimly
* Yevlakh
* Zangilan
* Zaqatala
* Zardab

## Referensi

Bhângsa:Azerbaijan
Bhângsa:Kotta
Abdurrauf As Singkili

**Abdurrauf al-Singkili** iyâ arèya sorang olama' rajâ è Acèh sè otara. Abdurrauf al-Singkili iyâ arèya sorang olama ḍâri Fansur sè apangaro rajâ ḍâlem parkara panyebbârrâ aghâma Islam è Somattra bân omomma è Nusantara. Nyama praghina Abdurrauf al-Singkili iyâ arèya Abdurrauf Ibn 'Ali al-Fansuri sè bâḍâ è kètab Tafsir Tarjumun al-Mustafid. Pândhidhighân ḍâ'-aḍâ'ân Syekh Abdurrauf èkaollè è dhisa pabhâbbhârrâ sè bâḍâ è Singkil. Bâpa'na iyâ arèya tamaso' orèng alèm. Syekh Abdurrauf al-Singkili mangkat ka Banda Aceh, pas è taon 1052 H/1642 M Abdurrauf alanjhutaghi pândhidhighânna è Jazirah Arab. Abdurrauf andi' kennengngan ajâr sè slambher è pan brâmpan kotta sè bâḍâ è salanjhângnga jhâlân (rute) haji. jhâlân jârèya è molaè ḍâri Dhuha (Doha) è sakètar Lompong Pèrsèh, Yaman, Jeddah, Makka sarta Madina.
Teknologi reproduksi berbantuan

**Teknologi reproduksi berbantuan** (bhâsa Inggris: assisted reproductive technology, ART), èsingkat TRB, iyâ arèya teknologi sè èghuna'aghi kaangghuy ngaollè kandungan kalabân aghuna'aghi cara pengobadhân fertilitas, fertilisasi in vitro ("bayi tabung", IVF), bân surogasi. Teknologi reproduksi rèya èghuna'aghi kaangghuy parawadhân infertilitas sè ta' subur. Teknologi rèya tamaso' ka ḍâlem bâgiyân infertilitas bân endrokinologi rèproduksi, bân jhughân tamaso' injeksi sperma intrasitoplasmik (ICSI) bân kriopreservasi. Pan bârâmpan TRB rèya jhughân èghuna'aghi kalabân alibataghi pasangan subur polana alessan genetik (diagnosis genetik praimplantasi). TRB èghuna'aghi ka pasangan sè èangghâp aselisih polana panyakèt menular tartanto; akantha HIV kaangghuy ngorangi rèsiko infeksi ka kandungan.

## Rèsiko
Èkoca'aghi jhâ' ka bânnya'an bâji' sè èkandung aghuna'aghi cara IVF ("bayi tabung") ta' andi' kalaenan ghibâ'ân otabâ cacat lahèr. Tapè, sajumla penèlitiân anunju'aghi jhâ' teknologi reproduksi berbantu bisa ningkat aghi rèsiko cacat lahèr. Dâlem panèlitiân kalabân skala tarluas è Amerika Serikat, sè aghuna'aghi data registrasi cacat lahir dâri sakabbina naghârâ bagiân, 6,2% ana' sè èkandung kalabân IVF andi' cacat sè rajâ, è bândhing kalabân 4,4% ana' sè èkandung kalabân alami aghuna'aghi kasasuaian data omor maternal bân faktor laènna (rasio peluang 1,3; interval kepartajâ'an 95%, 1,00-1,67).[1] TRB andi' rèsiko ngalamè kandungan heterotopik (kandungan è lowar rahèm bân è dâlem rahèm kalabân abhâreng).

Rèsiko-rèsiko sè otama mèsalla:

* Kalaènan gènètik

* Berrâ' lahèr rèndâ.[buto rujughân] Dâlem cara IVF bân ICSI, sala sèttong faktor rèsikona iyâ arèya panoronan ekspresi proten dálem metabolisme energi, rantai ringan Feritin, bân ATP5A1.

* Kalahèran prematur. Rendâna berrâ' bhádhân bhâji' bhâkto kalahèranna bân kalahèran prematur cè' erratdhâ hubungânna kalabân bânnya'na masalah kasèhadhân, mèsalla gângguân panglèhadhân bân kalumpuán ota' (cerebral palsy). Na' kana' sè èlahèraghi kalabân aghuna'aghi metode IVF èparkira aghi du kalè lebbi bisa lumpuh ota'.

Faktor rèsiko laènna mèsalla:

* Karosaghân membran,[butoh rujughân] sè bisa tacermin kalabân paningkadhân ekspresi protein fusi membran NAPA bân Annexin A3.

Data bhâkto satèya anunju'aghi sakonè' otabâ tadâ' paningkadhân rèsiko depresi samarèna parsalènan rèng bini' sè aghuna'aghi TRB.

Penggunaan teknologi reproduksi berbantu akadhi stimulasi ovarium bân fertilisasi in vitro èasosiaghi kalabân paningkadhân rèsiko kasakabbina kanker è na' kana' dâlem katoronan sè èkaollè, sè bisa èsabâbaghi bi' panyakèt awwâl sè padâ otabâ kondisi sè nyebabaghi infertilitas otabâ subfertilitas è èbhuna otabâ eppa'na.
Klitoromegali

Klitoromegali

Klitoromegali (otabe makroklitoris) iya area parajeen abnormal klitoris. Parajeen rea paleng benyak tamaso' kalaenan gibeen rembik.

Parajeen klitoris rea kadeng sanajje elakonin kaangguy pangubeen kemaluan. Parajeen klitoris se sanajje elakonin ngangguy steroid anabolic, enga' testosteron. Klitoromegali tak pade Ben parajeen normal klitoris
Klitoridektomi

**Klitoridektomi** iyâ arèya operasi sè maèlang, makorang sabâgiyân klitoris. Lalakon rèya torkadhâng eangguy ghâbây prosedur medis terapeutik, akadhi kanker sè berkembang bân ḍâpa' ka klitoris.
Endometrium

Endometrium enggi ka'dinto lapisan sepaleng delem e balanadhan sareng  beddena cekka'en ovum SE mare e buwei. Ekabhuto be'to rakera 5-6 are salastarena abuwe. E delem lapisan endometrium bede pembuluh dere se ekuna'aki male nyambhung zat de'eren e lapisan nika. Pembuluh dere nika pakkun luruh ben nyebheb aki tettina deteng bulen de'nikbini' manabi ta'tetti abuwe ovum ka sel pejjhu. Tengla ovum se lastarereh abuwei (se biasa ekoca' fertilisasi) cekka' e lapisan endometrium (implantasi) tetti ovum pakkun nyambhung sareng bethen induk sareng plasenta se nyambhung sareng tale pusat dekka bheji'
Sifilis

**Sifilis**, raja singa, otabâ abilah peringgi iyâ arèya infeksi nolar seksual sè èsabâbaghi dâri bakteri spiroset *Treponema pallidum* sub-spesies pallidum. Jhâlân otama nolarra lèbât kontak seksual; infeksi riya jhugân dâri ebhu dhâ' janin pas ngandung otabâ saat rembhi', sè adhâddhiaghi sifilis kongenita. Lalaran laèn sè èsabâbaghi Treponema pallidium, frambusia otabâ patek (*subspesies partenue*), pinta (sub-spesies *carateum*), bân bejel (sub-spesies *endemicum*).

Tandhâ bân gejala sifilis bânnya' macemma aghântong dhâ' fase sè lalaran kasebbhut angghâl (primer, sekunder, laten, bân tersier). Fase primer umumma ètandhai kalabân angghâlla *chancre* tunggal (ulserasi ghâli, ta' aselbhu' rassa sakè', ta' ghâtel è kolè'), sifilis sekunder ètandhai kalabân ruam sè nyèrcèr sè segghut angghâl è dhâpa' tanang bân tombet soko, sifilis laten biasana ta' andhi' otabâ ghun atodhuaghi sâkonni' gejala, bân sifilis tersier kalabân gejala gumma, neurologis, otabâ jhântong. Namong, lalaran rèya ella ekennal menangka "peniru ulung" pola angghâla ètandhai kalabân gejala sè ta' padhâ. Diagnosis biasana ètemmo lebhât tes dârâ; namong, bakteri jughân bisa èjhâlling lebhât mikroskop. Sifilis bisa ètambhâi kalabân efektif angghuy antibiotik, khusus kalabân suntikan penisilin G (sè èsuntikaghi ka'anghuy neurosifilis), otabâ seftriakson, bân dhâ' pasien sè andhi' alergi berrâ' kè penisilin, doksisiklin otabâ azitromisin bisa èberri' kalabân oral.

Sifilis yâkènaghi ella ainfeksi 12 juta orèng è dhunnya è taon 1999, kalabân lebbi dâri 90% kasus è neghârâ akembâng. Samarèna jumla kasus mènoron dramatis sejjhek bâdâna penicilin è dhunnya è 1940an, angka infeksi mèningkat sejjhek ghântè milenium è bannya' neghârâ, kadhâng angghâl bhâreng kalabân *human immunodeficiency virus* (HIV). Angka rèya èsabhâbaghi sabâgiyân sareng praktik seks sè ta' aman bân panoronan aghuna'aghi proteksi saat ahubungan seks.
Pentol ghepè'

**Pentol ghepè**' iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor khas Songennep sè anḍi’ bènto’ ghepè karana ègâhbây kalabân ajheppèt pentol. Pentol ghepè èghâbây ḍâri jhuko’ cakalang sè ècampor kalabân tepong tapioka bân palappa. Pentol ghepè' bâḍâ jhughân sè aèssè tahu sè ampon èghuring. Pentol ghepè' esajiyaghi kalabân cèngè lendat sè pèddhis bân gurih.

Han-bahanna yakni tepong tapioka sacokobbhâ, dhâging jhuko’ cakalang sè èpaalos, bujâ, bhâbâng potè sè ampon èpaalos, sa’ang sè ampon èpaalos, tahu sè ampon èghuring.
## Sombher
Rojhâk kèlang Mekkasân

**Rojhâk kèlang Mekkasân** iyâ arèya sala sèttong kakanan anyar ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Kakanan lemma' rèya dhâddhi kakanan sè palèng bânnya' èsarè teppa’ tellasân *Idul Fitri*. Samarèna tellasân bânnya' orèng Madhurâ, khosossa Mekkasân, nyarè kakanan akantha rojhâk. Rojhâk kèlang arèya dhâddhi sala sèttong pèlèyan.

Rojhâk kèlang bâḍâ sajjhek 2008 bân *viral* è taon 2016 sampè' satèya dhâddhi kakanan khas Mekkasân. Èssèna rojhâk kèlang iyâ rèya aèng kalkalan jhuko’ mangla, pettès Madhurâ, bân cabbhi kènè’ sè rassana lemma' bân peḍḍhis.

Rojhâk kèlang arèya kakanan sè èkalèburi na’ kana’ ngoḍâ Madhurâ, khosossa Mekkasân. Mon aghâbây rojhâk kèlang bhuto pan-brâmpan palappa ḍâpor sè ghâmpang iyâ rèya bujâ bân micin, pan-brâmpan ring-ghuring, wâ’-buwâ’ân, bân rebbâ tasè' ghâbây bu-èmbu.

## Carana aghâbây
Kocek cabbhi sè marè èberri’ bujâ bân micin. Samarèna alos, sabâ' 2 sdm pettès tèros campor kalabân èkocek. Sabâ' sakonè aèng kalkalla jhuko’ mangla. Siyapaghi 1 jhuko’ mangla, keḍungḍung, bhâlungka’, rebbâ tasè', tahu ghuring, sèwèl ghuring, bân tè-otè.

Rassa lemma' aropa'aghi ḍâri aèng kalkalan jhuko' mangla. Rassa seggher ḍâri jhuko’ bân wâ-buwâ'ân.

## Sombher
Patthola kowa

**Patthola kowa** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Kabupaten Songennep ade' marenah aghâbây takjub. Kabupaten è ujung tèmor Madhurâ rèya bennya' andi' aneka ragam budaya, seni, sejarah, bân jugân kuliner tradisional sè khas bân melegenda iyâ arèya kuliner patthola. Pattola rèya è kennal kalabân "Patthola Kowa" sareng orèng Songennep. Kuliner sè akowa sè manès legit rèya aropaaghi kuliner tradisional sè la ampon bâdâ ḍâri jâmân lambe'. Bahkan, la è kennal dâri sagilo'nah kemerdekaan Indonesia. 

Sala sèttong kennengan sè a juwâl kuliner patthola è daerah Songennep sampe' semangken iyâ arèya Disah Marengan Lao', Kecamatan Kalianget. Bârung sè ajuwâl pattola rèya badâ è bere'nah pasar Marengan. Kennengan réya è sebbut kalabân "Pattola Lao' Lorong". Tong-sittongah bârung sè sampe' mangkèn tetep ajuwâl pattola bân bennya' sè melleh. 

Bentuk Patthola rèya kenyal bân anabernah dâddi ciri khas jâjân rèya. Berna Patthola bâdâ 3 berkah iyâ arèya potè, mèra ngodeh bân ijo ngodeh. Cara ngakan Patthola rèya cokop sederhana. Pattola sè la massa’ è sabe’ è attassah pèrèng, salastarènah è berri’ Kowa sè agâbây dâri santen bân gulâ mèra.
Kuliner Pecong Khas Pamekasan

Pecong iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Kabupaten Pamekasan aropaaghi sala sèttong kota è jhâbâ tèmor sè andi' aneka ragam kakanah khas Pamekasan sè ngenyangagin. Ta' coma rassanah sè nyaman, kakanan khas Pamekasan jugân terkenal kalabân argenah sè mode. Pamekasan salaèn è kennal kalabân kakanan khassah sate lalat, jugân è kennal kakanan khassah arèya Pecong. Pecong è ghâbây dâri bahan otamanah tengghâng.
Pecong iyâ arèya kakanan tradisional sè terdiri ḍâri apem, cennil, jungkong, lupis, ketan celleng bân kolpang sè è taburi nyior ngode sè èparot bân è sèram gulâ mèra caer. Pecong è sajiyaghi kalabân agunaaghi dâun geddeng, bân unikkah lenteh è gunaaghi ghâbây nusuk Pecong ghâbây gentenah garpu. Kakanan rèya biasanah eghâbây ngakan è bâkto lagguh, bân jugân è ghâbây kakanan è acara-acara penting nyambut tamoy dâri luar daerah Pamekasan. Rassanah manès bân kenyal è campor ro'ommah dâun pandân dâddi daya tarek dibi' ḍâri kakanan khas pâninggâlan kalowarga Kraton Ronggo Sukowati rèya.
Bhutèng

**Bhutèng** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Kakanan arèya ḍâri cangcang sè èssèna lembu’ akaḍi’ kerrang. Bhutèng arèya bisa ètemmo è pèngghir bân segghut ngètek è to-bâto sè bâḍâ è pasèsèr pèngghir sèrèng.

Sè palèng lèbur ḍâri bhutèng iyâ arèya cara ngakanna. Carana èseddot akaḍi’ nyeddot ènoman ḍâri dot-seddot. Salaèn langsong èseddot, cara ngakan bhutèng sè laèn iyâ arèya ngangghuy lèntè otabâ jhitèng, sopajâ lebbi ghâmpang makalowar èssèna. Bhutèng iyâ arèya kakanan sè ta nambhu èmassa’èn. Saèngghâ bânnya’ na’-kana’ tor po-seppo sè lèbur èntar ka pantai ka’angghuy nyarè bân ngakan bhutèng. Salaèn carana ngonsumsi sè ghâmpang, bhutèng jhughân kakanan sè andi’ rassa khas sè aropa’aghi *seafood* (kakanan tasè’) sè lemma’.

## Sombher
Kacènthèr

**Kacènthèr** iyâ arèya sala sèttong kakanan ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Ropana persis moso sattè, namong rassana manès bân bâḍâ taburan nyior parot è attassa.

## Sombher
Marning jhâghung Madhurâ

**Marning jhâghung Madhurâ** èngghi panèka tâḍḍhâ'ân kona Madhurâ Jhaba Tèmor. Marning jhâghung aropa'aghi tâḍḍhâ'ân sè èkaghâbây ḍâri korpèngnga jhâghung ghâring sè èkella, èpaghâring aghuna'aghi mènnya' panas, sareng ta' ngangghuy tambâ'ân bahan teddhâ'ân laèn sareng tambâ'ân teddhâân sè èkaterro. Maghârsarè Madhurâ nyambhât sareng "Jambuḍin".

## Sombher
Ghettas

**Ghettas** iyâ arèya teddhâ'ân Madhurâ Jhâbâ Tèmor. Kakanan sè èbhâḍhi ḍâri teppong plotan, nyèyor parot bân ghulâ panèka aghâḑhuwân rassa sè manès bân lemmak sareng parmoka'an sè kennyel bân armos.

## Sombher
Martaba' mihun

Sorbhâjâ kotara sareng bânyya' eng wisata kuliner sè nyaman, manabi ke sorbhâjâ, bede sittong dhâ'ârân sè wajib è coba', polanah jârâng bâdâ è tempat laèn sanajjân dâri kota asallah, engghi paneka martabak madhurâ.

Martabak madhurâ sè cokop kotara samangkèn sè cokop unik. okorannah kènè' bân eberrik cemmacem  essean, bâdâ bihun, dhâaghing, kantos jeroan sè lastare e massa' sebelummah.

## sombher
Krèpè' tèttè

Krepek tette engghi paneka krepek sè è bhadhi dari gondho otabah menyok otaba tênggąng. krepek kakdinto bannya' e pangghi e kennengan wisata, otaba ê pêngghir-pêengghir jàlàn ê Madura.
Ê kadbidhi kalabhan nebuk sareng ngombik tênggąng kakdinto tor é bácco kalaban aeng bujá, salastare epon kakdinto e kerra' pes tepes tor pas ë sambhung tênggąng kalabhan tênggąng sé laén  kalabhan é tétté sareng alat pa nétté.

Shomber
Krèpè' oḍâng Kwanyar

**Krèpè' oḍâng Kwanyar** engghi panèka ghu'-ghângghu' kona ḍâri Bhângkalan, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, sè èmassa' aghunaaghi tana alos abhâdhi nguring. Rassa oḍâng lebbi saè neng jhilâ manabi èdhâ'er è bâkto epappa' sareng taḍâ' risiko penyakè' kolesterol ètèmbhâng nguring aghunaaghi mènnya' ghuring. Anapon bârna krèpè'na potè asli.

## Sajhârâ
Krèpè' oḍâng Kwanyar èbhâkta orèng Cèna è taon 1946 sè nettep è Bhângkalan asmana Basosan samarèna Inḍonèsia mardhika.

## Sombher
Dhâbângso

**Dhâbângso** iyâ arèya tapay plotan celleng bân tamaso' sala sèttong kakanan khas Mekkasân. Agabay tapay plotan celleng butoh proses Fermentasi ngangguy breged akadhi  plotan celleng, plotan pote, pate bhân ragi. Tapay plotan celleng andi' rasa manes, celo' bhân segger cocok ghabay cuaca panas e Pamekkasan
Saḍḍru

**Saḍḍru Madhurâ** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Jhâjhân saḍḍru èngghi panèka ghu’-ghângghu’ kona khas Madhurâ sè èbâḍhi ḍâri kacang ijo bân ghulâ. Kacang ijo sè lastarè èsangrai bân èbuwâng kolè’na, ètotto sampè’ alos. Terros campor kalabân ghulâ, vanila bân aèng jijji’. Bhuru, adhunan kasebbhut ècèta’ bân èpangghâng. Jhâjhân saḍḍru sè abit ka’ḍinto bisa èbâḍhi ta' ngaghem bahan pengawet. Saèngghâ dhâddhi ghu’-ghângghu’ sè bisa èbhâkta molè kaangghuy èpadhâddhi lè-ollè. 

## Sombher
Emping jhâghung Madhurâ

**Emping jhâghung Madhurâ** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Ghu'-ghângghu' emping jhâgung biyasana ghârus è pasaran. Peminatta ḍâri golongan orèng-orèng biyasa sampè' pejabat pamarènta. Ghu'-ghângghu' abahan dhâsar jhâgung rèya segghut èbelli è pasar lowar Madhurâ.

Carana abhâdhi èngghi panèka jhâghung kerrèng èrenḍem terros èsangrai. Lastarèna ghenèka bâḍâ sè biyasana èpagèpèng ngaghem bâto sareng bâḍâ sè ngaghem messin.

## Sombher


Bhângsa:Kakanan Madhurâ
Semprit

**Semprit** **Madhurâ** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Cem-macem rassa jhâjhân semprit iyâ arèya awallâ arassa original bân cokklat. Namong è jhâman mangkèn, rassa semprit ana bârna yakni kèju, mocca, strawberry, bân durian. Tojjhuwânna sopajâ jhâjhân èkasennengngè bi' orèng rajâ bân na’-kana’.  

Sala sèttong cara abâḍhi jhâjhân semprit èngghi panèka macampor adhunân dhâddhi semmo kerrèng è ḍâlem bâjhân. Proses pencamporân èkalako sabellun hasèl adhunân èmaso’aghi ka ḍâlem cetakan bân èpangghâng è pangerrèng oven. Biyasana èmassa' 5 liter adhunan kenthel sampè’ kerrèng abhutowaghi bâkto korang lebbi sèttong jhâm. Manabi pessenan meningkat, maka parlo bâkto pancamporân sè èkalampang sareng palakon sè aghunaaghi tanang. Baḍâna kamajuwan teknologi modern bisa merri' jhâlân kalowar ḍâri masalah kasebbhut akantha teknologi tepat Guna (TTG) ya'ni messèn aghâluy adhunân bahan jhâjhân semprit. TTG èngghi panèka pakakas sè bisa ngalakonè efisiensi bâkto bân tenaga pelakon manabi proses aghâbây jhâjhân semprit, khososèpon è proses pancamporan adhunân ḍâri awwâl kenthel dhâddhi semmo kerrèng. Tèngghi totallâ pakakas panèka ya'ni 2 meter kalabân kapasitas messèn 30 liter adhunân jhâjhân aghunaaghi sombher tegangan PLN 220 Volt satu phasa frekuensi 50 H.

## Sombher
Kocor

**Kocor** èngghi panèka kakanan kona Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Kocor aropaaghi jhajhan sè èghuring sè èbhâdhi ḍâri ghulâ arrèn otabâ ghulâ mèra ècampur teppong berrâs. Kocor biasaèpon bânnya' èbhâdhi manabi tellasan, akadhi sè bâḍâ neng dhisa Gagah, Kec. Kadur, Kab. Pamekasan, èsaneyap tellasan masyarakat èpon abhâdhi Kocor, kantos bâḍâ cap-ocabbhan rassanna korang samporna manabi tellasan aḍâ' kocorra.

Budayawan Pamekasan Halifaturrohman ngakonè kocor aropa.aghi teddhâ'ân/ jhâjhân tradisional masyarakat Madhurâ neng dhisa.

## Sombher
Krèpè' patthola

**Krèpè' patthola** èngghi panèka krèpè' khas Polo Madhurâ. Krèpè' patthola èngghi panèka krèpè' sè aghuna'aghi jhuko' tengngerè sareng ta' ècampor jhuko' laèn. Krèpè' patthola arassa jhuko' tengngerè khas Madhurâ, Songennep. Krèpè' patthola tong-sèttongnga krèpè' asli Kertasada-Songennep.

Orèng Songennep biyasana nyebbhut krèpè' nèka mènangka patthola ghuring.

## Sombher
Pastèl tenggâng

**Pastel tengghâng** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Pastel tengghâng arèya è kakan bi' saos kacang, bahanna aropa bhâbâng potè, bhâbâng dâun, teppong kanji, aèng potè, minnya' ghuring. Cara aghâbây Pastel tengghâng iyâ arèya kella Tengghâng Sampè' ghârbu pas alos aghi Tengghâng ngangghuy cobik pas pamaso' bumbu sè marè è siap aghi ghelle' pas campor aghi ka teppong kanji bi' aèng panas sambi ghâluy pas campor aghi ka Tengghâng sè marè è kocek ka cobik ghelle' pas ghâluy Sampè' abento' bhungkol marèna è ghâluy pas kala' dhiddhi' ghâbây è bento' Pastel tengghâng, marèna è bento' pas ghuring. Sambi è ghuring ngâbây saos kacangnga sè è campor cabbi lètè' bân pettès pas ghâluy bân aèng sacokoppa. Marè kabbi siap aghi pas laju dhuli kakan nga' anga'.

## Sombher
Pècong

**Pècong** iyâ arèya sala sèttong kakanan kona ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. Kabhupatèn Mekkasân aropa'aghi sala sèttong kottha è Jhâbâ Tèmor sè anḍi' pan-brâmpan kakanan khas sè makennyang. Ta' coma rassana sè nyaman, kakanan khas Mekkasân jhughân kasohor kalabân arghâna sè moḍâ. Mekkasân salaèn èkennal kalabân kakanan khassa satè lala', jhughân èkennal kalabân kakanan khassa iyâ rèya Pècong. Pècong èghâbây ḍâri tenggeng.

Pècong iyâ arèya kakanan kona sè èssèna apem, cennèl, jungkong, lopès, plotan celleng bân kolpang sè ètaburi nyèyor ngoḍâ sè èparot bân èsèram ghulâ mèra caèr. Pècong èyangka'aghi kalabân aguna'aghi ḍâun gheddhâng, bân lèntè sè èghuna'aghi ghâbây nyocco' pècong ghâbây ghântèna sènḍo' garpu. Kakanan rèya biyasana èghâbây ngakan ghu-lagghu, bân jhughân  ghâbây kakanan è rèmo ka'angghuy narèma tamoy ḍâri lowar ḍa'era Mekkasân. Rassana pècong rèya manès bân lembu' ècampor bâuna ḍâun pandân dhâddhi panare' dhibi' ḍâri kakanan khas sè èdhina'aghi kalowarga Kraton Ronggosukowati rèya.

## Sombher
Ba'-ḍaba'

**Ba'- daba**'  kakanan asal Songennep, Madhurâ Jhâbâ Témor. Ba'-ḍaba' asal èpon dâri Kecamatan Prenduan, Kabupaten Sumenep. Kaangghuy abâdhi Ba'-daba', sampèan nyedia aghi teppong terigu, tepong kanji, dhâging jhuko' asli bân ta' parlo ngangghuy pengawet bisaos. 

Ba'-daba', aghâdhuân ropah bân rassa sè para' padâ bân cireng. Sè abhidhâ aghi Ba'-daba' ban cireng èngghi panèka bâu khas dhâging jhuko' ban lèbbi ghârrè.  Namon, sè serreng è ghuna aghi dhâging dâri jhuko' kocol bân jhuko' tengèrè, polana dâri segi rassaèpon lebbi lèmma'.

## Sombher


Bhângsa:Kakanan Madhurâ