open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burgo

Burgo iyâ arèya kakanan khas ḍâr Palèmbang. Neng taon 2021 burgo ella ètetepaghi sareng Kementerian Pandhidhighân bân Kabhudhâjâân (KEMDIKBUD) kalabân nomer pendaftaran 202101401 mènnagka Sangkolan Bhudhâjâ Ta' Adhuju' (WBTB) sè asalla ḍâri Provinsi Sumatera Lao'. Burgo bisa ègolongaghi mènnagka kakanan rèngan bân bânni kakanan otama. Kakanan rèya bisa ètemmui è bârung-bârung khas Palèmbang bân biasana èsajiyâghi sareng kakanan laènna contona lakso, laksan, bân celimpungan. Burgo bhâkal èghressa nyaman èkakan dhing teppa'en nga'-anga', kantos bârung-bârung ka'dissa biasana ajhâjhâghi kakanan rèya ngangghuy kompor kaangghuy ngangaè. Bahan otamana burgo panèka satengnga kilo bherrâs, saghu, satengnga kilo jhuko' kotok, bân aèng. Laèn ḍâri ghânèka, prosessa aghâbây burgo jhughân ngangghuy plappa tambâ'ân, akadhi laos, ketombhâr, mèrè, kencor, koncè, bhâbâng mèra, bhâbâng potè, ghulâ pasèr, ḍâun salam, bân sakoni' kapor sère.

## Bahan-Bahanna
Adhunan Burgo èkaghâbây ḍâri camporan teppong bherres, saghu otabâ tapioka bân aèng. Burgo èkaghâbây ngangghuy cara adhunanna èyandhel è attassa bâjhân rata, lajhu ètampè bân èghulung. Burgo èsajiyâghi sareng kowa sè abârna potè, èkaghabây ḍâri camporan patè bân dhâghing jhuko'. Cem-macemma jhuko' bisa èghunaaghi, tapè jhuko' kotok panèka pèlèyan sè palèng teppa'. Carana lebbi mudâ bân ghâmpang iyâ arèya coma ngangghuy odâng kèni' sè kerrèng.

Kowa patè rèya èplappaè sareng samporan bhâbâng potè, ketombhâr, laos, bujâ, bân ḍâun salam. Sabellunna èsajiyâghi, panekuk burgo ètong-potong, èserami kowa patè, lajhu èburburi bhâbâng ghuring. Cenghi bân perressân jherruk peccel bisa ètambâè kaangghuy nambâ rassa peddhis bân cèlo' seggher.

## Caraèpon Nyajiyâghi
Kaangghuy nyajhiyâghi kakanan burgo kalabân tampilan sè lèbur bân rassa sè nyaman, sè nomer sèttong sè kodhu èlakonè iyâ arèya ngerra' Burgo dhâddhi èrèsan kalabân lèbâr ra-kèra 2 cm. Samarèna èkerra', ètata kerra'an burgo kasebbhut kalabân rapi è attas pèrèng sopajâ jhellingânna lebbi bhâghus.

Samarèna ghânèka, sèlènè kowa patè sè ella marè èmassa' sabellunna ka attassa burgo sampè' rata. Pastèaghi kowana cokop bânnya' sopajâ sabbhân kerra'an burgo bâdâ kowa patèna sopajâ èghressa nyamanna ḍâri patè sè la èplappaè. Sopajâ sajân ghenna', tambâi tellor kella sè la marè èkombi' bân èkerra' kaangghuy palengkap. 

## Sombher
Masjid Raya Ganting

**Masjid Raya Ganting** panèka masjid sè palèng towa è Kottah Padang, Sumatera Bârâ', sè aomor lebbi dâri 200 taon, èsebbhut mènangka warisan budaya, bân èkennal polana arsitektur sè unik, campuran gaya Eropa, Timur Tengah, bân Cina, bân aghâdhui 25 pilar penyangga sè alambangaghi 25 nabi bân rasul. Asalla aropa'aghi surau è bingkèng Batang Arau, masjid panèka èpadhâddhi polè è taon 1805-1810 saamponna èparobbhur sareng orèng Bâlândhâ bân ghi' pagghun èpèyara wujud aslina sanajân ampon èpabâdâhaghi renovasi saamponna gempa bumi taon 2009.

Lokasi è kennengngan sè ella èkennal mènangka pusat kottah, Masjid Agung Ganting è bâkto jârèya aropa'aghi masjid palèng ghâjheng è Minangkabau è awal abad ke-20. Arèya abâgiyâghi dâ' parkembangan khotbah Islam, dhâddhi kennengngan debat wacana Islam è Minangkabau, bân abâgiyâghi peran penting è bâkto periode penting è bâkto Sumatera Bârâ' èjhâjhâk sareng Jeppang. Populèranna èlang ètoro'è pergolakan Pemerintahan Revolusioner RI (PRRI), ètoro'è dâtângnga masjid-masjid anyar sè ghâjheng akadhi Masjid Nurul Iman bân Masjid Taqwa Muhammadiyah. Masjid Agung Ganting pagghun èpèyara kalabân beccè', sanajân èrosak polana gempa è taon 2005 bân 2009. Masjid panèka ampon èsebbhut situs warisan budaya sareng pamarèntah setempat bân aropaaghi objek wisata sè èkasennengi è Kottah Padang.

## Abangun
Asal-usul Masjid Rayaing èmolaè mènangka bengko sholat (surau). È dâlem jhâjhârbâ'ân Padang, roma sholat sè palèng lamba' bâdâ è Kapalo Koto (samangkèn bâgiyân dâri wilayah Seberang Padang) bân èpadhâddhi è abad ke-18. E settong taon se ta’ ekataowe, Bengkona Sholat epanyengla ka Disa Ganting se badha e penggirra Songay Arau ban enyamae Surau Kampung Ganting. Bengkona sholat panèka èpadhâddhi è tana Haji Umar, kapala dhisa lokal dâri suku Caniago. Lokasina e semma'na jembatan Seberang Padang, ra-kera 300 meter dhari lokasi masjid se samangken.

Asalla, bengkona ngaji jareya ekagabay dhari kaju ban ata’na juko’. Pambangunan bengkona adu'a kamungkinan ampon èpaè' dâri bâkto ka bâkto. Maske taon èpadhâddhi ta' èkataoè, bâdâna kennengngan ibada è penggirra Songay Arau èkennal è taon 1781 è dâlem laporan Jacob van Heemskerk, warga VOC è Padang, bâkto kottah panèka èpasra'aghi ka Inggris saamponna Perang Anglo-Belanda sè kapèng empa'.

Masjid Rayaing se manjeng e lokasi se samangken paneka epaddek kaangguy agante Surau Kampung Ganting sareng bengko sholat sabellunna e Kapalo Koto. Pembangunan masjid ka’dinto bertepatan sareng pembentukan nagari (kampong) sareng ballu’ suku e Padang, se ekennal sareng Nagari Nan Salapan Suku. Menorot adhât Minangkabau, nagari bisa èpadhâddhi manabi paleng sakonè'na sala sèttong sukuna andi' masjid. Namong, tangghâl sè teppa' èpadhâddhi masjid panèka ghi' ta' èkataoè. Namong, Masjid Agung Ganting serrèng èsebbhut masjid sè palèng towa è Padang.

## Sombher
Maria Ḍâri Montferrat

Maria dâri Montferrat (bhâsa Perancis: Marie; 1192–1212), èkennal mènangka la Marquise, panèka rato sè marènta è Yèrussalèm ḍâri taon 1205 kantos 1212. Salèrana panèka potrè sè palèng towa ḍâri Rato Isabella I bân lahèr saamponna lakèna Isabella sè kaduwâ', Marquis Conrad ḍâri Montferrat, sèdhâ. èpon aghântè'è èbhuna mènangka rato è bâbâna bupati, John of Ibelin, sè aropa'aghi paman satengnga. Nyarèh lakè sè bhâkal marènta kalabân asmana langsung èmolaè, namong usahana kaangghuy ècocokkaghi sareng Rato Peter II ḍâri Aragon ta' suksès. È taon 1210, Mary akabin sareng John of Brienne, sè èpèlè ghâbây abâ'na, bân èparesmi kalabân John. John of Brienne ngajhâk pamarènta'anna ḍâri John of Ibelin, bân Mary saroju' ḍâ' lalakonna John mènangka rato. 

## Kakobâsa'an
John of Brienne ḍâteng ka Acre, sè è bâkto jârèya ibukota keraton, è tangghâl 13 Sèptèmber 1210. Patriark Latin Yerussalem, Albert of Vercelli, alaksana'aghi pakabinnah Mary bân John è arè sè ètoro'è bân paresmiyan mènangka rato è tangghâl 3 Oktober è Katedral Salib Suci è Tyre, gerèja sè palèng towa sè ghi' èkontrol Kristen Pangeran Ayyubid Al-Mu'azzam Isa, sè marènta Damsyik, aghâdhui kasempadhân kaangghuy nyerrang Acre è bâkto panobadhân, namong garnisunna suksès abhâla kottah.

Mènangka rato jure uxoris, John kodhu marènta abhâreng binèna, tapè èfèktif marènta kalabân asmana binèna. È bâkto marènta'aghi abhâreng, saroju'ânna Mary ècatet è sabâgiyân bânnya' lalakonna John. akadhi rato-rato sabellunna è Yerussalem—Isabella I bân ale'na Sibylla—Mary ta' andi' minat ḍâ' aktivitas politik. Hubungan Rato John bân paman Ratu Mary, John bân Philip ḍâri Ibelin, èlang ta' abit saellana panobadhân, sanajjân tadâ' konflik è bâkto rato ghi' odi'.

## Kapatèan bân akibaddhâ
Ratu Mary sèdhâ ta' abit saellana arèmbi' ana'na sè sèttong, potra binè' sè anyama Isabella II, è akhèr taon 1212. Isabella ngaollè keraton Mary, è bâkto John of Brienne terros marènta kalabân asmana sanajjân èbantah ḍâri kalowarghâ Ibelin. Ghâris katoronan Mary matè è taon 1268 kalabân sèdhâna panakanna, Conrad III, bân keraton èpasra'aghi ka toronanna alè'na, Alice. akadhi Isabella I bân Isabella II, Mary ta' èparduliaghi è ḍâlem jhâjhârbâ'ân para rato è Yerussalem.

## Sombher


## Rujughân

* Perry, Guy (2013). John of Brienne: King of Jerusalem, Emperor of Constantinople, c. 1175–1237. Cambridge University Press. .
* Runciman, Steven (1989). A History of the Crusades. Vol. III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades. Cambridge University Press. .
* Waag, Anaïs (2024). "Dei gratia Ierosolimorum regina. Articulating the Proprietary Queen of Jerusalem's Rulership in Solemn Royal Documents". Lincoln Membaca Teks, Bahan, dan Konteks: Suplemen untuk Studi Sumber-sumber Abad Pertengahan dan Renaisans. Arc Humanities Press. hlm. 153–184. doi:10.2307/jj.20261314.11. . JSTOR jj.20261314.11.  Èaksès tangghâl 20 Agustus 2025.
Machmud Singgirei Rumagesan

Machmud Singgirei Rumagesan (27 Dèsèmber 1885 - 5 Juli 1964) iyâ arèya sèttong orèng sè ajhuwâng asalla ḍâri Papua, bân panèka Raja è Kerajaan Sekar, sala sèttong petuanan è Semenanjung Onin sè apangkat *Raja al-Alam Ugar Pik-Pik Sekar*. Panjânnângannèpon jhughân èkennal sareng jhulughân "Jago Tua ḍâri Irian Bârâ'".

Ḍâlem parlo alabân Belanda, Panjânnângannèpon amadhhâk *Gerakan Tjendrawasih Revolusioner Irian Barat (GTRIB).* neng tangghâl 10 Novèmber 2020, Panjânnângannèpon èyangkat dhâddhi *Pahlawan Nasional* sareng Presiden Indonesia Joko Widodo.

## Kaoḍi'ân Awwâl
Machmud Singgirei Rumagesan lahèr è tangghâl 28 Dèsèmber 1885 è Kokas, Fakfak. panèka potra ḍâri raja ngoḍâ sè anyama Saban Pipi Rumagesan, sanyatana mènorot katurunan Pipi bânni  orèng ningrat. Namong coma ana' ḍâri Dimin, ana' kalaan ḍâri *Raja Komisi Kabituwar Pertama* sè anyama Paduri, rama ḍâri Pandai sè èsebbhut jhughân Congan, Raja Kabituwar saterrosèpon. Teppa' Pandai sèdhâ, Panjânnângannèpon ta' andi' trètan otabâ ana' sè teppa' kaangghuy mèmpèn sabâb potrana, Abdulrachim ghi' kèni'. Sabâb bâkto jârèya taḍâ' kakowasaan dhâddhi Pipi samentara èyangkat dhâdhhi Raja ngodâ maskè mènorot hokom aḍât kodhuna ta' èyolleyaghi. Lajhu sabâb intervènsi Belanda, Pipi èyangka' dhâddhi Raja Sekar taon 1911, namong Singgirei  èyangka' dhâddhi raja ngoḍâ kaangghuy abhânto ramana. Èbâkto Pipi sèdhâ taon 1915, Singgirei  èyangka' dhâddhi raja sè nerrossaghi.

## Kaoḍi'ânèpon
Èbakto Raja Rumagesan teppa'en èntar ḍa' Sulawèsi abhâreng Presiden Sukarno, Panjânnângannèpon èpajhângghâ sareng tariyân kona lokal. Sala sèttong orèng sè atari ka'dissa panèka Janiba, potrè 17 taon Kerajaan Gowa, sè lajhu akabin sareng Raja Rumagesan bân andi' ana' ka-mennem Raja Rumagesan anyama Rustuty Rumagesan.

## Sombher
Humphrey IV Ḍâri Toron

Humphrey IV ḍâri Toron (c. 1166 – 1198) panèka orèng bhângsawan sè èkennal è Keraton Yerussalem. Humphrey lahèr c. 1165, potrana Humphrey, ahli wâris Humphrey II ḍâri Toron, bân Stephanie dâri Milly. Humphrey ghi' kènè' bâkto ramana sèdhâ c. 1173. Embu'na langsung awârisi Lordship of Transjordan. Salèrana akabin bân Miles of Plancy, seneschal ḍâri Yerussalem, sè èpate'è è bulân Oktober 1174. taon salastarèna, èpon akabin sareng Raynald dâri Châtillon. Humphrey èwârisi Lordship of Toron ḍâri èbhuna, sè matè polana loka sè ètarèma è Perrang Banyas è tangghâl 22 April 1179.

Isabella, alè'na Rato Baldwin IV ḍâri Yerussalem sè aomor bâllu' taon, atunangan sareng Humphrey è bulân Oktober 1180. Humphrey bân Isabella, Raynald dâri Châtillon bân Balian dâri Ibelin, panèka tokoh-tokoh sè èkennal dâri duwâ' kalompo' bhângsawan è Keraton Yerussalem. Duwâ' kalompo' bhângsawan ajuwang kaangghuy ngontrol administrasi naghârâ, polana rato kusta ta' bisa marènta kadibi'ân. Mètorot kontrak pakabinan, Humphrey masra'aghi domain sè èwârisaghi (Toron, Banias, bân Chastel Neuf) ka Baldwin IV, kalabân èghântè'è 7.000 bezants. Syarat-syarat parjhânjiân pakabinan panèka nojjhuwaghi jhâ' rato terro nyegghâ Humphrey ḍâri aghâdhui duwâ' fiefs bhâghus Toron bân Transjordan. Baldwin IV aberri' Toron otabâ hak kaangghuy aghâdhui ghâbây èbuna, Agnes of Courtenay, è taon 1183.

Saladin nyerrang Keraton Yerussalem è bulân September 1183. Humphrey mimpin tentara Oultrejourdain, sè èkèrèm sareng Raynald dâri Châtillon kaangghuy noro' pasukan keratom sè akolaborasi. Pasukan Saladin nyerrang bân para' maancor pasukanna è Gunong Gilboa. Kampanye Saladin èsambhât kalabân ètarèk è tangghâl 7 Oktober, polana ta' bisa mayakinaghi tentara otama kaangghuy noro' perrang.

## Kapatèan
Humphrey akabin sareng Isabella è Benteng Kerak è mosèm gugur taon 1183. Humphrey matè è taon 1198, ta' abit saellana Isabella, duda polè, akabin bân Rato Aimery ḍâri Siprus. È taon 1229, wârisan Humphrey, Toron, èbâliaghi ka Keraton Yerussalem mètorot parjhânjian antarana Sultan Al-Kamil Mesir bân Kaisar Romawi Suci Frederick II. Wilayah panèka èkala' sareng Mary of Antiokhia, sè aropa'aghi panakanna alè'na Humphrey, Isabella ḍâri Toron.

## Sombher


## Rujughân

* Barber, Malcolm (2012). The Crusader States. Yale University Press. .
* Hamilton, Bernard (2000). The Leper King and His Heirs: Baldwin IV and the Crusader Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press. .
* Hamilton, Bernard (2016). "Queen Alice of Cyprus". In Boas, Adrian J. (ed.). The Crusader World. The University of Wisconsin Press. pp. 225–240. .
* Runciman, Steven (1989a). A History of the Crusades, Volume II: The Kingdom of Jerusalem and the Frankish East, 1100-1187. Cambridge University Press. .
* Runciman, Steven (1989b). A History of the Crusades, Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades. Cambridge University Press. .
Panembahan Ratu I

**Panembahan Ratu I** (1547-1649 M) panèka sultan katello' Cirèbon sè marènta molaè taon 1570 kantos 1649. Lahèr kalabân nyama **Zainul Arifin**, èwârisi tahta è omorra sè 23 taon ḍâri bângatowana, èngghi panèka Sunan Gunung Jatilah sè marènta mènangka rato saabiddhâ duwâ' taon antara taon 1568 bân 1570. 

Jhâman pamarènta'an Panembahan Ratu, sè abiddhâ 79 taon, aropa'aghi periode kamajhuwân èkonomi, è ka'ḍimma' palabbhuan-palabbhuwân sè èkowasaè Cirebon èjamin panjâgâ'ânna ḍâri serrangan manca, sè adhâddhiyâghi Cirebon sala sèttong posat èkonomi penting è abad kâ-17. Karaja'an Sunda, sè sabelumma moso Cirebon è jhâman pamarenta'anna Sunan Gunung Jati, lastarè è taon 1579 sa'amponna èkala' sareng Sultan Banten, Maulana Yusuf. Banten bân Cirebon akor ka'angghuy abâgi pangaro è wilajâ sè èmolaè ḍâri karaja'an Sunda kalabân Songay Citarum mènangka bates. Cirebon toman ngalamè konflik sareng Sumedang è bâbâna Prabu Geusan Ulun ra-kèra taon 1585-1588, sabbhâb ḍâri Kadhâddhiyân Harisbaya sè lastarè kalabân paserra’an ḍaèra Singdangkasih ḍâri Sumedang ḍâ’ Cirebon. Hubungan antara Cirebon sareng Kesultanan Pajang è tèmor ampon saè, amarghâ rato Panembahan Ratu, Glampok Raras panèka pottrana Jaka Tingkir, sultan Pajang sè kapèng sèttong. Sa'amponna posat kakowasa'an è tèmor aghâli ḍâri Pajang ka Mataram è taon 1586, Cirebon on-laon molaè èlang kadaulatanna, è ka'ḍissa' pangarona Mataram maso' bân sajân kowat è abad ka-17. Pangobâsa Mataram sè lu-ghâllu, Sutawijaya, ngormatè Panembahan Ratu polana kaḍuwâna ampon aḍukung Pangèran Benawa sè è bâkto jârèya aperrang moso Arya Pangiri. Namong, sèkap sè bhidhâ ètonjhuaghi sareng Sultan Agung, pottrana Sutawijaya. Politik palèbârân sè èlaksana'aghi sareng Sultan Agung mamaksa Cirebon ka'angghuy nonḍu' mènangka naghârâ vasal Mataram è taon 1619. È taon panèka, perusahaan dhâghâng VOC otabâ Kompeni Bâlândhâ sè èpèmpèn sareng JP Coen mata'lu' kotta palabbhuwân Jayakarta sè èghâdhui Banten bân molaè maddhek Batavia. Ka'angghuy ngatasè ancaman ḍâri VOC ka jalur perdhâghângan tasè' è ḍaèra pasèsèr lao' Jâbhâ ka Polo Maluku, Sultan Agung aghâbây Cirebon mènangka pangkalan militer otama Mataram sabellumma nyerrang Batavia ḍu kalè.  Ḍuwâ' serrangan Mataram panèka ta' bisa è ḍâlem mata'lu' Batavia, è ka'ḍimma peran Batavia mènangka kotta palabbhuwân penting è Nusantara panèka sajân rajâ. Cirebon dhibi' molaè ahubungan dhâghâng sareng Batavia è taon 1632, sa'amponna pangarona Mataram è pangaèngan lao' Jhâbâ molaè lemma. Awwâl hubungan ka’ḍinto èmolaè karana Cirebon nyoba’ ngorangè pangarona Mataram sè sajân kowat. Hubungan sè semma' antarana Cirebon sareng Mataram è ahèr pamarènta'an Panembahan Ratu adhâddhiyâghi hubunganna Cirebon sareng Banten abâk renggâng amarghâ kamosowan sè tombu è antarana Banten sareng Mataram, namong Cirebon pagghun nyoba' teptep netral ḍâ' ḍuwâ' naghârâ tatangghâna. Sèkap netral panèka abhânto Panembahan Ratu kaangghuy ajâgâ kadaulatan è bâkto pamarènta'anna.

## Sombher
Pangèran Jayakarta

Pangèran Jayakarta panèka nyamana sala sèttong pangobâsa kotta palabbhuwân Jayakarta, sè ngabdhi mènangka wâkkèl Kesultanan Banten. Kakobâsa'an Banten è wilajâ panèka ahèrra èrampas sareng Bâlândhâ, sa'amponna Pangèran Jayakarta èkala' sareng pasukan VOC è bâbâna Jan Pieterszoon Coen è tangghâl 30 Mèi 1619.

## Asal-Mowasal
Asal-Mowasal Pangèran Jayakarta ghi' ta' jellas. È ḍâlem situs internet Pamarènta Jakarta Tèmor èsebbhutaghi jhâ' Pangèran Jayakarta panèka nyama laèn ḍâri **Pangèran Achmad Jakerta**, pottrana Pangèran Sungerasa Jayawikarta Kesultanan Banten. Namong, bâḍâ sè parcajâ jhâ' Pangeran Jayakarta panèka **Pangeran Jayawikarta** . Menorot Hikayat Hasanuddin sareng sajhârâ Banten Rante-rante, sè èsoson abad ka-17 (panèka sa'amponna sajhârâ Banten, 1662/3), Pangèran Jayakarta otabâ Jayawikarta panèka pottrana Tubagus Angke sareng Rato Pembayun Fatimah. Ratu Pembayun Fatimah tarètan binè'na  Sultan Hasanuddin Banten, pottra Sunan Gunung Jati.

Menorot Adolf Heukeun SJ è ḍâlem buku **Sumber Asli Sejarah Jakarta Jilid II**, silsilah ka’ḍinto ta’ sasoay sareng sombher-sombher  sekunder sè laèn karana sombher-sombher sè èghuna’aghi sareng hikayat nganḍung bânnya’ dhungèng.

Sè lèbur, nyamana eppa’na Pangèran Jayakarta, Pangèran Wijayakrama, paḍâ bân nyamana pangobâsa Sorbhâjâ, Pangèran Wiryakrama sè taḍâ’ laèn panèka mbana ḍâri pangèran Pekik. Ḍâri kapaḍâna panèka nojjhuwaghi jhâ' Pangèran Wijayakrama bân Pangèran Wiryakrama bhisaos orèng sè paḍâ.

## Peran politik è Banten
È taon 1596, Maulana Muhammad, pangobâsa Banten sè katello', matè è bâkto nyerrang Palèmbang. Pottrana sè sèttong, Abu al-Mafakhir, ghi' aomor lèma bulân. Sèttong mangkubumi sè anyama Jayanegara èpèlè dhâddhi bupati ka'angghuy Abu al-Mafakhir. Nangèng, mangkubumi ka’ḍinto sèdhâ taon 1602. Èmbu’na pangèran mahkota, Nyimas Ratu Ayu Wanagiri, dhâddhi bupati bân akabin sareng mangkubumi sè nomer tello’. Amarghâ pangèran mahkota Banten tarèsna ka rama bâllunna bân èhormatè ra’yat, para pangèran paḍâ tambhuruwân bân aberontak. Pangèran Jayakarta ḍâteng kalabân bânnya' orèng bâbâ'ânna, sè aghâbây para pemberontak ghâgghâr bân damai, è bâkto pangkat bupati ghâbây Abu al-Mafakhir èpassra'aghi ka Ranamanggala, sè pagghun  kantos taon 1624.

## Sombher
Tari

**Tari** panèka geraghân baḍhân sè ritmis mènangka ungkabhân jiwa sè aghâbây geraghân, sè ngasèlaghi unsur-unsur ka asreyan bân arte sè ḍâlem. Tarian èfokusaghi dḍâ' konsep kreatif bân koreografi.

Tarian aropaaghi sarana bân infrastruktur ghâbây upacara ka'aghâmaan. Bhâli panèka sala sèttong conto wilay è Inḍonèsia sè ros-terrosan alaksana'aghi kabuḍhâjhâ'an è ḍâlem kaoḍhi'ân sabbhân arè. Bânnè namong Bhâli, namong jhughân bânnya' wilaya laènna è Inḍonèsia, akaḍhi Papua, Sulawesi Lao', bân Kalimantan. Upacara sè aghuna'aghi tariyân è antarana kalahèrân, ngerra' ghighi, ngerra' obu' sè kapèng 1, upacara nyelametaghi omor, kabinan, bân kamatèyân. Tariyân-tariyân aghâma panèka aghâdhui kakowaḍhân sakral, soccè, bân magis. Contona, tariyân Barong bân Sanghyang ḍâri Bali, Tariyân Kelahèrân ḍâri Papua, bân tariyân maḍâteng ojhân ḍâri Nusa Tenggara Tèmor.

Tari jhughân aghâḍhuwân peran mènangka senni pertunjhughân otabâ serrèng èsebbhut mènangka senni teater. Menorot Susanne K. Langer, filsuf seni Amerika, ḍâlem filsafat, tariyân mènangka senni pertunjhughân panèka bentu' lowar ḍâri proses ḍâlem manossa sè koḍhu èkaton sareng ḍhibi' bân orèng laèn.

## Pèrioḍisasi

* Dasawarsa sekitar 20.000 SM kantos 400 M (primitif). È jhâman masyarakat primitif bâḍâ ḍuwâ' jhâman, èngghi panèka Jhâman Bâtu bân Jaman Logam. È jhâman bâto, tariyân coma èyèrèng kalabân sorak bân kopa'an. Sâmentara jârèya, è jhâman logam, ampon bâdâ rè-karèna bhikakas tabbhuwân sè akabâ' sareng tariyân, èngghi panèka nekara. Nekara panèka macem tambur ghâjhâng sè aropa akaḍhi kapal oap sè èbâlik. Nekara serrèng ètemmoè è daèra Somattra, Jhâbâ, Bhâli, Polo Sumbawa, Polo Roti, Polo Leti, Polo Slear, Polo Kei bân Papua otabâ kendhâng sè èghâbây ḍâri perunggu .
* Dasawarsa sekitar taon 400 M kantos 1945 M (Feodal). Jenis tariyân è jhâman feodal panèka ètanḍhâi kalabân munculna para ahli tari sè aberri' bânnya' definisi. Tokoh-tokoh panèka tamaso' Curt Sach, Soedarsono, Corry Hamstrong, La Mery, bân laènna. È jhâman panèka, tariyân aghâḍhui bânnya' fungsi, è antarana tariyân upacara, tariyân hiburân, bân tariyân penampilân .
* Dasawarsa sekitar taon 1945 kantos samangken (Modern). Jenis tariyân modern panèka ètanḍhâi kalabân munculna koreografer kaḍhibi' sè aghâbây karjâ anyar, lebbi mènangka ekspresi ḍhibi' ḍâri ekspresi komunal. Pèkkèran koreografi individu panèka aspek penting ḍâri ḍampak buḍâjâ bârâ'. Tokoh tari modern è antarana Isadora Duncan, Martha Graham, Doris Humphrey, Mary Wigman bân laènna. Tokoh-tokoh tari modern ḍâri Inḍonèsia è antarana Sardono W. Kusumo bân Sal Murgiyanto. Karjâ-karjâ tari sè omber è jhâman modern panèka tamaso *<nowiki/>'Ḍhungngèng ḍâri Ḍirah*, *Meta Ecology*, *bân Whining Forest.*

## Sombher
Lapis legit

**Lapis legit** otabâ **spekuk** (bhâsa Bâlândhâ) panèka sala sèttong macem kuè basah tradisional dâri Inḍonèsia. Kue panèka pertama kalè èkembângaghi è bâkto jhâman kolonial Bâlândhâ è Inḍonèsia bân akadhi kue lapis dâri Eropa. Lapis legit èkaghâbây dâri bânnya' palappa sè cè' èkasennengngèna bân orèng Eropa, è antarana kapulaga, kayu manis, cengkè, pala, bân adas anis, saènggâna andi' rassa sè cè' khasna bân bânnya' aroma *rempah-rempah*. Kue panèka èghâbây dâri kuning tellor, teppong gandum, ghulâ, bân mantègha/margarin bân aghâdhui rassa sè manès kalabân tekstur sè alos namong koko. Adonan kue èpangghâng è dâlem oven è bâbâna tahapan kantos abentu' lapisan, sè umumna jumlahna 18 otabâ lebbi. Polana bânnya'na lapisan è lapis legit, kue panèka èkennal jhughân mènangka *"kue sèribu lapisan"*.

È Indonesia, kuè panèka cè' èkasennengngèna. Lapis legit biasana èghâbây è bâkto-bâkto bân arè-arè khusus, akadhi Taon Anyar Cina, tellasân, bân Natal. Kuè panèka jhughân èghâbây hadiah è paraya'an lokal, akadhi pakabinan bân ulang tahun. È Bâlândhâ, irisan kuè panèka biasana èghâbây mènangka cem-macemma kakanan otabâ *dessert* è bâkto ngakan rijsttafel.

## Etimologi
È bhâsa Bâlândhâ, oca' *spekkoek* artena roti bâbih. È nyamaè kue bâbih polana lapisan sè èbentuk è attas kuè panèka akadhi lemak bâbih. Nyamana roti paneka è dâlem bhâsa Indonesia ènggi panèka lapis legit ènggi panèka oca’ legit artèna manis.

## Sombher
Risoles

**Risoles**, otabâ biasana èsebbhut **risol** (bhâsa Inggris), panèka roti sè èesse'è dhâghing, biasana dhâghing sè ècèccè', bân sayur sè èbungkos dâlem telor dhâddâr, bân èghuring saellana èlapisi rebusan roti bân tèllor sè èkocok. 

Kakanan panèka bisa jhughân èpanggang è dâlem oven, bân èghâbây *[[hors-d'oeuvre]]* otabâ *[[entrée]]* dhemmang. Rissoles kènè' bisa èghunaaghi mènangka hiasan ghâbây kakanan sè èkaghâbây dâri tok-ketthokka unggas otabâ dhâghing sapè.

Risoles bisa è èssè'è kalabân dhâghing ajâm, dhâghing sapè, jhuko', odâng, kolat kancèng, wortel, kentang, otabâ kacang ijo. Adhunan telor dhâddâr èghâbây dâri camporan tepung gandum, koning tellor, menteghâ (margarin), bân aèng otabâ susu. Duwâ' macem risoles sè èkennal è Inḍonèsia panèka risoles kalabân sayur sè ècamporaghi dhâghing tumis, bân risoles sè èisi *[[ragout]].* Kue panèka abentu' persegi panjang akadhi amplop. Risoles segi tello' umumma èisi *ragout*. Risoles bisah èkakan kalabân ètambâi saos kacang tèpès, saos cabbhi bhutol, otabâ cabbhi mata mano'.

## Asallah
Risoles, sè èsebbhut *roinsolles*, molaè èkennal è abad ka-13. È bâkto jârèya, kakanan panèka coma pancake sè èghuring è dâlem bâjân ngangghuy mantègha otabâ lemak dhâghing sapè/ lemak bâbi. È perkembangan salastarèna, kakanan panèka èesse'è dhâghing sè ècèccè'. 

È dâlem istilah kuliner Perancis, oca' *rissoler* artèna *èbâdâ'aghi coklat*. *Rissole* salanjângnga èbungkos è dâlem puff pastry otabâ sè padâ, biasana èghuring, tapè kadhâddhiyân èpangghâng è dâlem oven. *Rissoles* bisa andi' rassa manis bân accèn. Manisna èkaollè kalabân ètabur kalabân gula bubuk bân ètotop kalabân saos buwâ. 

## Bahan-bahanna

* 500 gram teppong gandum
* 2 koning tellor
* 2 sendok kakan susu bubuk
* 2 sdm teppong tapioka
* 2 sendok kakan minyak ghuring
* 1/2 sdt ghâram
* cèlleng tellor kaangghuy lem risoles
* aèng cokop
* teppong panir sacokopah
* mènya' sacokopah

## Sombher
Andi Mappanyukki

**Andi Mappanyukki** (lahèr 1885 - sèḍâ 18 April 1967)  panèka sala sèttong prajurit bân pongghâbâ sè èkennal è Sulawesi Lao'. Salèrana aropa’aghi pottrana Rato Gowa sè kapèng 34, èngghi panèka *I’Makkulau Daeng Serang Karaengta Lembang Parang Sultan Husain Tu Ilang ri Bundu’na* (Somba Ilang) sareng *I Cella We’tenripadang Arung Alita*, pottrè sè palèng towa ḍâri La Parenrengi Paduka Sri Sultan Ahmad, Arum Boneing ḍâri Bonening. Salèrana jhughân mimpin para rato è Sulawesi Lao’ ka'angguy akompol ban noro’ NKRI (Negara Kesatuan RI) è taon 1950-an.

E bâkto Andi marènta mènangka Rato Bone, bânnya' konflik sè amolaè sareng kakowaḍhân kolonial Bâlândhâ. Orèng Bâlândhâ mataber ka'angghuy abhâreng Andi Mappanyukki, namong Andi Mappanyukki ta' poron, saèngghâna èpakalowar ḍâri jabatan Rato Tolang sareng Bâlândhâ. Saterrossa salèrana epângasingan asareng rajina, I’Mane’ne Karaengta Ballasari, tor pottrana è Rantepao, Tana Toraja. 3,5 taon abiḍḍhâ.

Pas è tangghâl 21 Ḍèsèmber 1957, Andi Mappanyukki, sè bâkto nèka ghi' agellar Raja Bone, èyangka' ḍhâḍḍhi Kepala Ḍaèra Bone. Ghâpanèka usulân ḍâri Panglima Ḍaèra Militèr Sulawesi Lao'.

Andi Mappanyukki sèḍâ tangghâl 18 April 1967, è Jongaya. Mayyiḍḍhâ pas èkobhur è pasarèyan karajhâan Gowa otabâ Bone. Nangeng, ra’yat tor pamarènta’an RI saterrossa motossaghi ka'angguy ngobhurraghi ḍâ’ Kobhur**â**n Pahlawan Makassar kalabân kahormaḍhân nâghârâ.

Polana integritasna mènangka pejuwang sè ta' perna pasra ḍâ' Bâlândhâ, Andi Mappanyukki èparèngè gellar Pahlawan Nasional aḍhâsar Keputusan Prèsiḍèn Nomer 089/TK/2004, tanggghâl 5 Nopèmber 2004.

## Carèta Oḍi'
Molae aomor 20 taon, salèrana la ngangka’ sânjhâta ka'angguy aperrang nguser pânjhâjhâ Bâlândhâ . Perrang sè èlakoni è bâkto ghi' ngḍâ panèka bâkto abela pos partahanan karajhâ'an Gowa è ḍaèrah Ghunong Sari.

### Rato Bone
È taon 1931, Kemmis, 12 April, otabâ Syawal 13, 1349 H., usulân ḍâri majelis aḍhât, salèrana èyangka' Rato Bone sè kapèng 32 kalabân gellar Sultan Ibrahim, ḍhâḍḍhi nyamana sè lengkap èngghi panèka Andi Mappanyukki Sultan Ibrahim. Gellar Sultan Ibrahim ḍhibi’ aropa’aghi gellar sè èparèngaghi ḍâ’ salèrana è bâkto ḍhâḍḍhi Rato Bone è jhâman ghâpanèka (mangkauE Ri Bone). È jhâmanna Kompeni Hinḍia Bâlândhâ è Celebes Lao' anyama Tuan LJJ Karon bân Rato Bâlândhâ è Nederland bâkto jârèya anyama ACA de Graff. 

## Sombher
Pangèran Cakrabuana

**Pangèran Walangsungsang** èkennal jhughân mènangka Ki Somadullah, Haji Abdullah Iman, **Pangèran Cakrabuana** bân Emba Kuwu Sangkan. Pangèran Walangsungsang aropa'aghi pottrana Prabu Siliwangi ḍâri Nyi Subang Larang. Pangèran Walangsungsang anḍi' pottra ḍuwâ'. Èngghi panèka Nyai Mas Rara Santang bân Pangèran Raja Sagara. Tello' ana' panèka èyâkini sè ampon abhângon pedukuhan Cirebon (Caruban Nagari).

Pangèran Walangsungsang, menorot naska Mertasinga, mangkat ḍâri karaton karana mangka' ḍâ’ parlakowanna Prabu Siliwangi ḍâ’ èbhuna. Pangèran Walangsungsang bân Rara Santang lajhu mangkat bân ahèrra dhâddhi pangaḍâ' èpadhâddhina Cirebon. Èdhâsarraghi ḍâri pan-bârâmpan sombher, Pangèran Walangsungsang akabin bân ḍuwâ' orèng binè' bân anḍi' ana' 10 orèng, èngghi panèka 8 orèng binè' bân 2 orèng lake'. Rajina Walangsungsang tamaso’ Nyimas Indang Geulis sè ngalahèrraghi pottrè sèttong, Pakungwati, sè samarèna akabin sareng Sunan Gunung Jati.

## Parjhâlânan ka Mekka
È taon 1448, kalabân saran ḍâri Syekh Datuk Kahfi, Walangsungsang bân Rara Santang alajâr ka Mekka ka'angghuy alampa’aghi haji. Kotta Mekka è bâkto ghânèka èbâbânaKesultanan Mamluk sè bâḍâ è Messèr. Ḍuwâ' bangsawan Sunda panèka alèngghi è Mekka tello bulân, kalabân bimbingan Syekh Bayanullah (*ale'na* Syekh Datuk Kahfi). Bâkto bâḍâ è Mekka, Walangsungsang bân Rara Santang bhân-sabbhân ngala' nyama bhâsa Arab, èngghi panèka Haji Abdullah Iman bân Syarifah Mudaim. Rara Santang saterrossa akabin sareng amir otabâ bangsawan è ka'ḍissa' sè anyama Syarif Abdullah, bân anḍi' pottra lakè', Syarif Hidayatullah (salastarèna dhâddhi tokoh apangaro è Jhâbâ) sè èyangghep lahèr è taon sè paḍâ. lara Santang akaton pagghun è Mekka kalabân lakèna bân pottrana, è bâkto Walangsungsang abâli ka Cirebon.

## Masa pamarènta'an
Walangsungsang maso’ ḍâ’ kakobâsa’an mènangka Kuwu Cirebon, agantè'è Ki Gede Alang-Alang. Sa'amponna ghânèka Walangsungsang aproklamasiaghi Cirebon mènangka sèttong Nagari, è ka'ḍimma Walangsungsang agabung sakabbhina Nagari Singapura dhâddhi kakobâsa'anna. Walangsungsang jhughân masèttong Nagari sè bâḍâ è dhi'seddhi'na, èngghi panèka Surantaka, Wanagiri, bân Japura dhâddhi Kesultanan Cirebon. Molaè ḍâri ghâbèka Walangsungsang langkong èkennal kalabân nyamana sè anyar, Pangèran Cakrabuana. È bâkto pamarènta'anna, wilajâ Cirebon abâres kalabân Cimanuk (Indramayu) è bârâ', Rajagaluh (Majalengka), Saunggalah (Kuningan), Dayeuhluhur, bân Pasirluhur (Cilacap-Banyumas) è lao', Paguhan (Tegal-Pemalang) è tèmor, bân tasè' Jhâbâ è ḍâjâ. Palabbhuwan otamana panèka Muara Jati. Cakrabuana teptep negghu' kakobâsa'an è bâbânaKaraja'an Galuh. Cakrabuawana ngerem upeti taonan (bulubekti) ka *Tohaan* ("sè ètowaè") otabâ Rato Galuh, sè jhughân aropa'aghi embana, Dewa Niskala. Embana ngotos misi ḍâ’ Cirebon ka'angghuy resmi alantik Cakrabuana mènangka rato ḍaèra kalabân gellar Tumenggung Sri Mangana. Misi panèka è pèmpèn sareng Tumenggung Jagabaya sareng Raden Kian Santang (alè'na Cakrabuana). Kian Santang pas neptep è Cirebon noro’ kaka’na.

## Sombher
Nasè' uduk

Nasè' uduk oanèkas kakanan sè èghâbây ḍâri nase' potè sè ètowap ngangghuy patè, tor èplappaè sareng pa'apa, kaju manès, jhâi, ḍâun sèrrè, bân sa'ang. sè kaonang è sajiyân Betawi. Nasè' uduk tamaso' kakanan kalabân cita rasa ghuri, iyâ arèya kakanan sè èsajiyâghi ḍâlem sèttong pèrèng, bâḍa sèrèalia otabâ obi mènangka kakanan otama, èdampingè sareng ghângan, jhuko' bân cang-kacangan.

Nasè' uduk biasana èsajiyâghi bân karèpè' tèttè ghuring, tahu ghuring, tellor dhâddhâr otabâ tellor ghuring sè èsèrsèr, abon kerrèng, tèmpè, bhâbâng ghuring, ajâm ghuring, tèmon, tor cèngi kacang. 

## Asal-Osolla
Mènorot buku *"Kuliner Betawi Selaksa Rasa & Cerita"* (2016) sè èsoson sareng *Akademi Kuliner Indonesia*, sebbhudhân *uduk* mènorot *etimologis* andi' artè "mlarat", sè *menyiratkan* jhâ' lambâ' kakanan rèya biasa èkakan so para bâjing betawi, samacem tokang ngèco' sè bânnya' neng DKI Jakarta.

Tèori sè laèn apendapat jhâ' oca' *uduk* bâḍâ kaètânna kalabân oca' ghulek, dhâddhi nasè' uduk andi' artè "nasè' sè èghulek" otabâ "nasè' campor".

Tapè bâḍâ orèng sè ngaètaghi Nasè' uduk sareng Sultang Agung ḍâri Mataram. Sultang Agung ḍâri Mataram èkocaaghi nyebbhut kakanan nasè' ghânika nasè' wudu', ḍâri oca' bhâsa Arab tawdhu' sè artèna andhâp asor è ajunanna Gustè Allah. Nyama *uduk* serrabhân ḍâri bhâsa Jhâbâ iyâ arèya wuduk. Nasè' nèka jhughân èsebbhut *sega gurih* *(nasi gurih)* ajhâlling ḍâ' rassana sè kabânnyaan seddhâ'.

## Jhuko'
Mènorot *buku* *Kuliner Betawi: Selaksa Rasa dan Cerita*, bâḍâ ḍuwâ' macemma Nasè' uduk è *wilayah Jakarta*, iyâ arèya *Kebon Kacang (Tanah Abang)* bân *Rawa Belong (Palmerah).* Nasè' uduk neng *Tanah Abang* èkakan bân jhuko' sè èghuring, contona empal, bhâbhât, tahu, tèmpè, bâi' ḍâlem ajâm otabâ dhâghing ajâm. Tapè Nasè' uduk *Rawa Belong,* jhuko'na biasana akowa, contona kari ajâm, semmur tellor, semmur tahu, bân semmur jèngkol.

## Sombher
B. W. Lapian

**Bernard Wilhelm Lapian** (30 Juni 1892 – Tangghâl 5 April 1977) panèka pejuwang nasionalis ḍâri Minahasa, Sulawesi Lao'. Perjuwanganna èlampa'aghi è pan-bârâmpan biḍâng bân èberri' pèrioḍè ḍâri jhâman Hinḍia Bâlândhâ, jâaman penjhâjhâ Jeppang, kantos jhâman kâmarḍhika'an Inḍonèsia.

## Carèta Oḍi'
Bernard Wilhelm Lapian lahèr è Kawangkoan, Kabhupatèn Minahasa, Sulawesi Ḍâjâ, è tangghâl 30 Juni 1892. Ramana Enos Lapian bân èbhuna Petronella Geertruida Mapaliey.  Amarghâ kalaghunganna ramana mènangka kapala Sâkola Ra'yat (*volksschool*) è Kawangkoan, Lapian bisa maso’ ka sâkola’an SD bhâsa Bâlândha (*Sakola’an Amurangse*) è Amurang, ra-kèra 40 kilometer ḍâri Kawangkoan.   Saellana jârèya, èpon ngala' kursus kantos tingkat SMP (*[[Meer Uitgebreid Lager Onderwijs]]*, MULO). 

## Kaoḍi'ân Pribaḍi
Lapian akabin sareng Maria Adriana Pangkey tangghâl 30 Mèi 1928 è Tomohon. Aghâḍhuwân ennem ana' è antarana Adrian Bernard Lapian,  ahli sejarah maritim Inḍonèsia, bân Louisa Magdalena Lapian, ahli hokom. ale'na Lapian, Benjamin Julian 'Bert' Lapian, jhughân atugas mènangka walikota Manado molaè 1 Maret 1952 kantos 1 Sèptèmber 1953.

## Sombher
Bika Ambon

**Bika Ambon** (Jawi : بيكا امبون) iyâ arèya sala sèttong kuè tradisional khas Mèdan, Inḍonèsia. Kuè panèka èghâbây dâri bahan-bahan akadhi teppong tapioka, tèllor, ghulâ, bân santan. Bika Ambon èola 12 jhâm sopajâ èpèyara è kondisi sè palèng bhâghus bân sesuai kalabân apa sè èkaterroè è dâlem bâkto empa' arè polana saellana jârèya kue molaè kerrèng. Kuè becca panèka biasana bâdâ jaring è dâlemma. Bika Ambon jhughân èjhuwâl kalabân acem-macem rassa, akadhi pandan, coklat, keju, bân salaènna. Kuè panèka mirip sareng "Medan Perang". Aponapa kakanan panèka ènyamaè Medan Perang? Alasanna Bika Ambon akaton asalla dâri Ambon padahal nyatana bannè. Bika Ambon asalla dâri Mèdan. Panèka serrèng èsebbhut "Prank" sareng pan-bârâmpan pangangghuy internèt samangkèn. Dâri gapanèka, oca’ konci sè èkaollè, èngghi panèka, “Medan” sareng “Prank”, manabi èpelintir dhâddhi “Medan Perang”.

## Asal mowasal
Sampè’ samangkèn ghi’ tadâ’ sèttong pangajhâr`an sosiokultural parkara asal-usul bika ambon. Namong, bâdâ pan-bârâmpan versi sè ampon èkembhângaghi parkara sejarana kue Bika Ambon. Metorot katerrangan M. Muhar Omtatok, ahli kabudhâjâ’ân tor sejarawan, kue bika ambon ka’dinto terinspirasi sareng Bika otaba Bingka, kakanan khas Melayu. Saterrossa bingka kasebbhut èmodifikasi kalabân bahan raghi sè aropa nira/tuak palem kantos lobâng bân ta' padâ sareng bika aslina. Saterrossa, M. Muhar Omtatok adhâbu jhâ’ roti panèka ènyamaè bika ambon karana dâ’-adâ’na èjhuwâl bân kalonta è perempatan Jl. Ambon-Sei Kera Medan. Versi laènna ngoca'aghi jhâ' oca' "Ambon" è bhâsa bika ambon panèka akronim dâri Amplas Kebon polana orèng Medan senneng mapandâ' oca', dialèk Medan. Carètana èngghi panèka; È jhâman panjâjâ'ân Bâlândhâ, para pendatang sè odi' è daèrah Amplas è temorra songay (Amplas Kebon) aghâbây roti bikang lajhu èjhuwâl ka Kottha Medan lajhu èkennal polana èparloaghi sareng warga Bâlândhâ bân Cènah è bâkto jârèya. Salaèn jârèya, bâdâ jhughân versi (namong ta' èdukung sareng buktè sè koko) jhâ' è jhâman lambâ' bâdâ orèng Ambon sè ngèbâ kue bingka ka wilayah Malaysia. Kabâdâ'ânna rèng-orèng rowa èparcajâ aghâdhui pangaro dâ' nyamana kue è dissa'. Samentara jârèya, versi laèn sè ta' korang menarik nyambung istilah "Ambon" mènangka kosa kata dâri daèrah Medan sè artèna "alos." Nangèng, oca’ panèka samangkèn ampon jarang èghunâ’aghi dâlem parcakapan sabbhân arè, saèngghâ asal-usulna sajân ta’ jellas tor madâteng acem-macem tafsiran kabudhâjâ’ân.

## Sombher
Tirtayasa ḍâri Banten

**Sultan Maulana Syarif 'Abdul-Fattah al-Mafaqih** otabâ **Sultan Ageng Tirtayasa** (lahèr è Kesultanan Banten , 1631 – sèdhâ è Batavia, Hindia Bâlândhâ, 1692 è omor 60–61 taon)  Naè' ka tahta è omor 20 taon, aghântè'è embana, Sultan Abdul Mafakhir, sè sèhâ è tangghâl 10 Maret 1651, sè sabellumma èyangka' dhâddhi *Sultan Muda* kalabân gellar **Pangèran Adipati** otabâ **Pangèran Dipati,** aghântè'è ramana sabellumma è taon 1565. Taon 2017, sutradara Darwin Mahesa aghâbây fèlem Tirtayasa The Sultan of Banten, genrena dokudrama sè èghâbây so Kremov Pictures.

## Riwâyât Kaoḍi'ân
Sultan Ageng Tirtayasa panèka pottrana ***Sultan Abul Ma'ali Zakaria*** (Sultan Banten ḍâri taon 1640 kantos taon 1650) bân Ratu Martakusuma. Molaè ghi’ kènè’ eparèngè gellar **Pangèran Surya**, saterrossa ramana sèdhâ, Tirtayasa èyangka' dhâddhi *Sultan Muda* kalabân gellar **Pangèran Dipati**. Sa'amponna embana sèdhâ tangghâl 10 Maret 1651, Tirtayasa èyangka' dhâddhi Sultan Banten sè kapèng 6 kalabân gellar **Sultan 'Abdul-Fattah al-Mafaqih**.

Nyama Sultan Ageng Tirtayasa asalla bâkto maddhek kraton anyar è dusun Tirtayasa (bâḍâ è Kabupatèn Serang).

## Pamarènta'an
È jhâman pamarènta'anna, Kesultanan Banten napa' ka konco'na. Tirtayasa ajhâlânaghi ka'angghuy modernisasi ḍâ' Banten bân madhâddhiyâghi posat kagiadhân muslim è Nusantara Inḍonèsia. Tirtayasa ngotos pottrana ka Mekka kalabân pètodhu ka'angghuy ajhâlân ḍâri Mekka, ngarep bisa ajhâlin hubungan sè beccè' sareng kakowadhân Islam sè èghâdhui. È bâkto sè paḍâ, Tirtayasa bân pottrana nyarè cara ka'angghuy makompol jâma'at è antarana para panasehat bân orèng sè akalènjâr ḍâri Èropa.

## Sombher
John J. Mearsheimer

John J. Mearsheimer (/ˈmɜːrʃhaɪmər/; lahèr Desember 1947) panèka profèsor èlmo politik Amèrika è Universitas Chicago. Salèrana panèka ahli tèori hubungan internasional. Èlahèraghi è bulân Dèsèmber 1947 è Brooklyn, New York, AS, èpon muncul mènangka ilmuwan tèori hubungan internasional kalabân aliran Nèorèalisme. Salèrana andi' minat otama è Keamanan Internasional, bân teori pencegahan. Pèkkèran penting sè kalonta panèka Neorealisme Ofensif. Salèrana èkennal mènangka pangarang buku taon 2001 tentang serangan nèorèalis, Tragedi Politik Kekuatan Besar. Mearsheimer jhughân èkennal mènangka pangarang New York Times Bestseller The Israel Lobby bân U.S. Foreign Policy (2007) kalabân Stephen Walt. Bukuna taon 2011, Why Leaders Lie: The Truth About Lying in International Politics, èjhârbâ'aghi mènangka daftar "sabbhân macem lècèk sè ècatoraghi è antarana naghârâ-naghârâ." Mètorot wawancara sareng Mearsheimer è The Boston Globe, pangajhârân sè kodhu èajhâri ḍâri buku panèka, "Lècèk kalabân selektif, lècèk kalabân pènter, bân ngaollè apa sè èlakoni."

## Odi' bân Pendidikan
Lahèr è Brooklyn, New York City, pangarang panèka asalla ḍâri kalowarghâ sè andi' ghâris katoronan Irlandia bân Jèrman. È bâkto aomor bâllu' taon, John Mearsheimer apinda ka Croton-on-Hudson, New York, è Westchester County.

## Karya
karya-karya bukuna sè kasohor panèka:

* *Conventional Deterrence* (Cornell University Press, 1983)  
* *Liddell Hart and the Weight of History* (1988)  
* *The Tragedy of Great Power Politics* (2001)  
* *The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy* (2007)  
* *Why Leaders Lie: The Truth About Lying in International Politics* (Oxford University Press, 2011)  

## Sombher
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (sekitar 1398 - 3 Februari 1468) iyâ arèya panḍhi bân orèng sè aghâbây inovasi tèknologi sè abhângsa Jèrman sè ngaollè kaonangan hasèl ḍâri sombhânganna è bidang tèknologi percetakan è taon1450-an, tamaso' aloy logam horop (type metal) bân tinta sè basissa-mènnya', cèta'an ka'angghuy acèta' horop kalabân teppa' bân bhenḍher, bân jenissa paḍâ bân messin cèta' anyar sè aḍhâsarraghi pencèta' sè èghuna'aghi ḍâlem aghâbây anggur.

Tradisi aberri jhulughân mènangka orèng sè pertama kalè aghâbây messin cèta' è Èropa, sala sèttong sè mateppa' sistem cèta'anna blok sè ella èghuna'aghi è wilaya kasebbhut. Kalabân aberri' kombinasi unsur-unsur rèya ka ḍâlem sistem produksi, salèrana maghâmpang dhâddhina pencèta'an materi tolès secara ceppet, serta dhâddhina peningkatan informasi è Èropa abad Renaisans.

Karjâ otamana, Alkètab Gutenberg (jhughân èkennal mènangka Alkètab 42 bhâris), ella èyakowè anḍi' estetika bân kualitas teknis sè tèngghi.

## Masa Ngoḍâ
Gutenberg lahèr è kottha Mainz, Jèrman, mènangka potra bhungso ḍâri orèng dhâghâng kellas attas **Friele Gensfleisch zur Laden**, ḍâri binèna sè nomer 2, **Else Wyrich**. Mènorot pan-bârâmpan laporan Friele iyâ arèya tokang emmas ka'angghuy udkup è Mainz, tapè bisa kèya jârèya ngalakonè pardagangan kaèn mènangka sombher pangasèlanna. Taon kalahèranna Gutenberg ta' èkataowè persis tapè bisa dhâddhi sekitar 1398.

## Referensi


## Pranala luar

* **** Gutenberg dan Mesin Cetaknya: Sebuah Revolusi dalam Budaya Tulisan
Ukar Bratakusumah

**Raden Oekar Bratakoesoemah** (17 Sèptèmber 1907 – Maret 2003) panèka Walikota Bandung ḍâri taon 1947 kantos 1949 bân jhughân Gubernur Jhâbâ Bârâ', sabâtara aghântè R. Mas Sewaka ḍâri tangghâl 22 Ḍèsèmber 1948 kantos 1 Sèptèmber 1950 è bâkto Pamarènta'an Ḍârurât RI (PDRI). Ukar jhughân dhâddhi Mentri Pekerjaan Umum Inḍonèsia ḍâri taon 1951 kantos 1952 è Kabinet Sukiman Suwirjo. Salaèn ghânèka, Ukar dhâddhi Rektor Lembaga Teknologi Bandung è taon 1964 kantos 1965 bân aropa'aghi angghuta Majelis Konstituante RI sè ngawâkkèlè Partai Nasional Indonesia (PNI).

## Riwâyât Kaoḍi'ân
**Raden Oekar Bratakoesoemah** otabâ **Ukar Bratakusumah** ènyata'aghi lulus ujiyân teknik sipil è taon 1936 ḍâri Technische Hoogeschool te Bandoeng (TH Bandung - sè saterrossa dhâddhi Institut Teknologi Bandung - ITB).

Ukar panèka toko Jhâbâ Bârâ' sè è bâkto sè paḍâ anḍi' ḍuwâ' pangkat penting: Gubernur Jhâbâ Bârâ' (Ḍèsèmber 1948–1950) bân Walikota Bandung ka-14 (1947–1949). Bâkto pasukan Bâlândhâ aghâdhui republik, Ukar lolos ḍâri pèghâ'ân. Saterrossa Ukar èyangka' sareng Pamarènta Ḍârurat Rèpublik Inḍonèsia mènangka Gubernur Jhâbâ Bârâ' sabâtara, aghântè R. Mas Sewaka.

Ḍâlam periode 14 April 1964 - 22 Pèbruwari 1965 Ukar Bratakusumah anḍi' pangkat mènangka **rektor kapèng tello**' ITB otabâ **rektor kapèng sanga bellâs** Kampus Ganesha sajjhâk TH Bandung èpaddhek.

Ban-bârâmpan pangkat penting sè èghâdhui èngghi panèka Presiden Direktur PT. Aneka Tambang (1960-1978), Komisaris PT. Timah (1945-1981), Wâkkèl Katowa lu-ghâlluna Bappenas, Katowa Asosiasi Insinyur Inḍonèsia (1959-1961). Karjâna è bâkto dhâddhi walikota panèka ghlâdhâk sè èpaddhèk è attas Songay Citarum è Dayeuhkolot, Kabupatèn Bandung. Salaèn panèka jhughân ngallè gheddhung pamarènta’an ḍâri dhisa Subang è Kabupatèn Kuningan ḍâ’ jhâlân Diponegoro.

Ir. R. Ukar Bratakusumah sèdhâ è arè Rebbhu, 12 Maret 2003 pokol 09.37 WIB è RS Siaga Jaya, Jakarta. Mayyiddhâ èkobhuraghi è arè Kemmis, tangghâl 13 Maret 2003 è pasarèyan **Dalem Kaum è Bandung**, sabellumma èmakamaghi è roma duka è Jl. Taman Dirgantara 1, Arcamanik Endah, Bandung.

## Sombher
Nasè' peccellan

Nasè' peccellan panèka kakanan sè aèssè ghângan kella, samacem oto', tarnya', cambe sè èsèlènè sareng kowa kacang bân samacemma.

Nasè' peccellan panèka kakanan khas suku Jhâbâ sè ghâmpang ètemmo neng Jhâba Tèmor, Daerah Istimewa Yogyakarta bân Jhâbâ Tengnga. Sabbhân kennengngan ngembangaghi Nasè' peccellan èsesuwayyaghi sareng salèra bân kekhososânna bâng-sèbâng molaè ḍari èssè kantos rassa sè dhâ-bhidhâ, è Jhabâ Tèmor plappa Nasè' peccellan èghressa lebbi peddhis bân accèn, namong è Jhabâ bâgiyân tengnga rassana lebbi ka manès bân accèn. Mala, manabi neng Jhâbâ Tèmor bâḍâ sèttong èssèyan sè kodhu bâḍa kaangghuy sajiyân Nasè' peccellan iyâ arèya krèpe' kancor; namong neng Jhâbâ tengnga ta' kadhi nèka.

Nasè' peccellan ampon bâḍâ ḍâri abad ka-9 masèhi. Kakanan kona sè bannya' gizina rèya kaonang neng Indonèsia otamana è Jhâbâ Tèmor, Jhâbâ Tengnga, Ponorogo, Maḍiun bân D.I Yogyakarta. Lebbi-lebbi è Kotta Madiun, è dâlem upaya maningkathaghi kasejahteraan masyarakat, Nasè' peccellan dhâddhi sala sèttong potènsi kulinèr ghâbây narè' wisatawan sè dâteng.

## Asal-Osolla
Oca' Nasè' peccellan (ḍâri bhâsa Jhâbâ: ꦥꦼꦕꦼꦭ꧀, artèna *Pècèl*) artèna "nyellèp" otabâ èpaalos ngangghuy cara èsellèp.

## Macemma

* Nasè' peccellan Ponorogo
* Nasè' peccellan tumpang
* Nasè' peccellan Blitar
* Nasè' peccellan gudeg
* Nasè' peccellan punten
* Nasè' peccellan Kediri
* Nasè' peccellan  jherruk bângngal
* Nasè' peccellan Madiun
* Nasè' peccellan tumpang
* Nasè' peccellan Semanggi
* Nasè' peccellan Blitar
* Nasè' peccellan Garahan (Jember)

## Sombher
Ki Sarmidi Mangunsarkoro

Ki Mangunsarkoro, sè èkennal jhughân mènangka Sarmidi Mangunsarkoro (23 Mèi 1904 – 8 Juni 1957), panèka sala sèttong aktivis pendidikan nasional bân ajabat Mentri Pendidikan bân Kebudâjâ'ân Indonesia ḍâri taon 1949 kantos 1950. Salèrana jhughân aghâdhui penampilan sè cè' sederhanana è bâkto mènangka Mentri PP bân K, nolak kaangghuy odi' è bengko resmi menteri. Bâkto noro' acara prèsidèn, è jhâlân rajâ, otabâ ajhâlân-jhâlânan è Jakarta, salèrana salanjhângnga ngangghuy sarong bân songko' (peci tradisional Indonesia).

## Kaodi'ân
Ki Sarmidi Mangunsarkoro lahèr tangghâl 23 Mèi 1904, è Sorakarta. Dineng è ḍâlem kalowarghâ karyawan Karaton Sorkarta. Pangabdiyanna Ki Sarmidi Mangunsarkoro ḍa’ masyarakat èmolaè samarèna lulus ḍâri Sakola’an Guru “Arjuna” è Jakarta, ka’dissa’ langsung èangkat ḍhadḍhi ghuru è SMA Islam Tamansiswa è Yogyakarta.

Saterrossa, è taon 1929, Ki Sarmidi Mangunsarkoro èangka' ḍhadḍhi Kapala Sakola SMA Islam Budi Utomo è Jakarta. Sataon saterrossa kalabân parnyo’onanna maghârsarè Kemayoran tor kalabân barokah ḍâri Ki Hadjar Dewantara, salèrana maddhek SMA Islam Tamansiswa è Jakarta. Perguruan Tengghi Tamansiswa è Jakarta sanyatana aropa’agi nyettong antara HIS Budi Utomo sareng HIS Marsudi Rukun, sè kaduwâ’na èpimpin sareng Ki Sarmidi Mangunsarkoro, bân è dâlem parkembangânna, Cabang Jakarta Perguruan Tinggi Tamansiswa ampon ngalamè kamajuan sè ce’ ceppeddhâ kantos samangkèn.

## Mentri Pendidikan
È bâkto Kabinet Hatta II sè mabâdâ'aghi kakobasâ'an molaè Agustus 1949 kantos Januari 1950, Ki Sarmidi Mangunsarkoro èparcajâ'aghi mènangka Mentri Pendidikan, Pangajhârân, bân Kabudâjâ'ân (PP bân K) RI. È bâkto abâdâh mènangka Mentri PP sareng K, èpaḍhâdḍhi bân maresmiaghi Akademi Seni Rupa Indonesia (ASRI) è Yogyakarta, Konservatorium Karawitan è Surakarta, bân abhânto mabâdâ'aghi Universitas Gadjah Mada (UGM) è Yogyakarta.

Kaparcajâna pamarènta ḍâ’ reputasi tor pangabdiyânna ḍâ’ bhângsa aḍhâddḍiyâghi Ki Sarmidi Mangunsarkoro èangghep polè ḍhâdḍhi Mentri PP sareng K RI ḍâlem Kabinet Halim, molaè Januari 1950 kantos Sèptèmber 1950. Salèrana suksès nerrossaghi  è parlemen Undang-Undang Nomer 4/1919 tentang Dhâsar-Dhâsar Pendidikan bân Pendidikan Sakola bân Pangajhârân è sabbhân Indonesia. Undang-undang No. 4/1950 èpasra'aghi bân ḍhâdḍhi Undang-undang Pendidikan Nasional sè partama.

Ki Sarmidi Mangunsarkoro wafat è tangghâl 8 Juni 1957, è Jakarta bân èsarè è pasarèan Kaluwarghâ Tamansiswa è Taman Wijaya Brata, Celeban, Yogyakarta. Atas jasana almarhum Ki Sarmidi Mangunsarkoro kèngèng medali Bintang Mahaputra Adipradana ḍâri pamarènta, jhughân penghargaan ḍâri Tamansiswa tor ra’yat.

## Sombher
Serabhi

Serabhi (*Sanskerta*: ro'om) iyâ arèya jhâjhânan kona sè asalla ḍâri Indonèsia sè èrakèra ella èkennal ḍâri jhâman *Kerajaan Mataram.* Kakanan rèya pan-saponapan kalè èsebbhut ḍâlem Serat Cènthini, sè ètolès sareng ngangodâdhân keraton Surakarta sè abiddhâ 1814-1823 atas parèntana Pakubuwana V, mènangka ka'-angka' ḍâlem prosesi ijhâb otabâ kabinan, ruwahan bân otamana ghu'-ghângghu'. Neng tembhâng (pupuh) ka-157 bâit 18 ècarètaaghi jhâ' Serabhi sala sèttong ḍâri bânynya' jhâjhânan è tanèyan bengko neng bâkto tèngghuwân wayang kolè' è bâkto malem. È sebbhutaghi jhughân, jhâ' sanga' macem serabhi jhughân aropaaghi bâgiyân ḍâri macemma kakanan sè parlo èsiyapaghi ghâbây bâ'-sabâ' ḍâlem tèngghuwân wayang bân ruwâtan(Pupuh 157:7–8).

*Pakar* kakanan, Bondan Winarno ngocaaghi jhâ' kamungkinan kakanan rèya ollè pangarona ḍâri bhudhâjâ kakanan india bân jhughân Belanda. È Jhâbâ Bârâ' èkennal nyamana *surabi* otabâ *sorabi*. Serabhi iyâ arèya rotè kona Indonèsia sè èghâbây ḍâri teppong bherres bân patè. Serabhi sè kaonang neng Indonèsia iyâ arèya Serabhi bandung bân serabhi solo.

## Bahan bân Karakteristigghâ

*Bahan* dhâsar kaangghuy aghâbây serabhi iyâ arèya teppong bherres, patè bân bujâ. Macem sè laèn iyâ arèya serabhi manès bân ghulâ, èberri' bâu panḍân otabâ *vanili.* Ngangghuy cara kona, è bânnya' kennângan è Jhâbâ bân Lampung, serabhi èmassa' ngangghuy bâjhân cellot kèni' bân èpangghâng è attassa areng otabâ kaju. Manai sè *modern,* akadhi è solo èmassa' ngangghuy bâjhân kèni'.

## Sombher