open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patimah Moerwani

**Patimah Moerwani panèka** ahli kimia bân *administrator* *akademik* è Universitas Indonesia. Salèrana èbhâbhâraghi è tangghâl 30 Ḍèsember 1927 è Sukabumi. Ḍâri taon 1974 kantos taon 1978 salèrana ètugas dhâddhi *Dekan* *Fakultas* Èlmo *Eksakta* sareng Èlmo Alam, Universitas Indonesia. Namong, èpon kodhu adhingghâl omor è omorra 93 taon, teppa'na è tangghâl 22 Juli 2021.

## Kaoḍi'an bân ''Karir''
Patimah bhâbhâr è Sukabumi tangghâl 30 Ḍèsèmber 1927. Patimah malastarèaghi SMA è Bânḍung Taon 1949. Salastarèna lulus SMA, Patimah nerrossaghi sakola’anna è Universitas Indonesia kalabân jurusân Kimia. È tengnga pangajhârânna, fakultas teknik universitas bân fakultas èlmo èksakta bân alam èpèsa ka'angghuy abhâdhi Institut Teknologi Bandung. Taon 1961 akhèrra Patimah bisa malastarè sakola’anna. Saterrossa èpon ollè ghellâr master ḍâri Universitas Kentucky è taon 1966 bân Universitas Salford è taon 1973.

Taon 1969 Patimah molaè ngajhâri kimia è Universitas Indonesia.  Patimah èfokusaghi ḍâ' biḍâng kimia *lingkungan* bân nyerrat Kamus Kimia Standar Indonesia, sè èterbitaghi è bâbâna pangawasan Dewan Bhâsa Brunei-Inḍonèsia-Malaysia, sè aropa'aghi organisasi sè menstandarisasikan bân menyelaraskan èjhâ'ân bân *terminologi* antara Brunei Darussalam, Inḍonèsia, bân Malaysia. Salaèn jârèya, èpon jhughân haḍir è sèsi ka-24 bân ka-25 organisasi.

## Sombher
Carina Citra Dewi Joe

Prof. ( HCU ). Dr. **Carina Citra Dewi Joe**, B.Sc. , M.Sc. , Ph.D. otabâ èkennal mènangka **Carina Joe** (bhâbhâr 21 April 1989 ) panèka sala sèttong peneliti, ilmuwan, sè mangghi'i vaksin Covid-19 *Oxford–AstraZeneca*, bân profèsor ḍâri naghâra Inḍonèsia. *Pengukuhan* Profèsor bhâkal èlaksana'aghi è tangghâl 20 Ḍèsèmber 2023.  

## Carèta oḍi'
Carina Joe sakola sarjana S1 biḍâng biotèknologi è *Universitas Hong Kong*. Saellana jârèya èpon ollè ghellâr master bân doktoral è biḍâng sè paḍâ è *Royal Melbourne Institute of Technology*, Australia.

È Australia, èkotèp ḍâri *situs web* Universitas Airlangga, Carina ngako jhâ' abâ'na la noro' pan-bârâmpan proyèk pangembângan vaksin, sala sèttongnga panèka vaksin hèèpatitis B. Saellana lulus, abâ'na alako è *Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization (CSIRO* ), sala sèttong *lembaga penelitian* sè bâḍâ è bâbâna pamarènta Australia. Saellana jârèya, èpon gabung bân *Jenner Institute* è *Universitas Oxford* mènangka *Sènior* *Postdoctoral Research Scientist* è biḍâng pangembângan vaksin, khusussa vaksin virus.

## Panemmuwan
Salèrana panèka ilmuwan ḍâri Inḍonèsia, sè aghâdhui patèn ḍâri vaksin *Oxford-AstraZeneca* Covid-19 ghâbây *pandemi* Covid-19. Bhuktè sè langkong sah panèka pamarènta sè ampon ḍutaon abâtessè lalakona orèng Inḍonèsia lebbi ḍâri ḍutaon, ampon nemmo vaksin Covid-19. 

Carina Joe bâkto samangkèn rèya bânnya' nampa' bhâb è bhân-sabbhân meḍia karana peranna mènangka angghuta tim inti sè nemmoaghi Vaksin Covid-19 *Oxford-AstraZeneca*. Mènangka angghuta tim manufaktur, sè aghâduwi tangghungan nyarè cara ka'angghuy ngasèllaghi vaksin kalabân bânnya', Carina nemmoè rumus "30 ml" otabâ sè èkennal mènangka formula "duwâ' sèndok paḍhâ'ârân" sè dhâddhi dhâsar ka'angghuy aghâbây Vaksin *AstraZenecca*, vaksin sè samangkèn èkoca'aghi sè palèng bânnya' èghuna'aghi è dhunnya bân èghâbây kalabân arghâ "paleng moḍe". Samangkèn èpon sala sèttong ḍâri ennem orèng sè aghâdhui patèn ḍâri èkaghâbâyyâ vaksin *AstraZeneca*. 

## Pojhiyân

* ***Pin Emmas***

È tangghâl 25 Sèptèmber 2023, BPK PENABUR aberri' pamojhiyân pin emmas. Mènorot Adri (BPK PENABUR),  Carina Joe ampon aberri' jasa sè rajâ bâgi dhunnya kalabân nemmonè *Vaksin AstraZeneca* Covid-19 sè ampon nyalamettaghi juta'an odi'na manossa; 

* ***Achmad Bakrie XIX taon 2023***

Sè narèma pamojhiyân Achmad Bakrie ka-19 è taon 2023 è biḍâng èlmo *sains* sè èlaksana'aghi è arè Kemmis, 31 Agustus 2023.

* ***Young Investigator Award 2022***

Mènangka ilmuwan è ḍâlem pangembângan prosès aghâbây cGMP ḍâlem skala rajâ ḍâri Vaksin Covid-19 *Oxford-AstraZeneca*;

* ***Pride of Britain Awards 2021***

Èparèèngè bân Pride of Britain è London è malem Sabtu, 31 Oktober 2021;

* ***Women of the Year 2021***

Ghellâr panèka èparèngè bân *Tim Anugrah TIMES Indonesia* karana nemmo Vaksin Covid-19 *Oxford-AstraZeneca* bân kontribusina  sè rajâ ḍâ' èkaghâbââyya vaksin.

## Pranala lowar

*  Instagram Carina Citra Dewi Joe
*  Youtube Carina Citra Dewi Joe di Kick Andy

## Sombher
Burqa

**Burqa** (èjhârbâ'aghi jhughân **burka** ) ( bhâsa Arab : برقعة‎, *burqʿah* ) panèka kalambhi sè èangghuy sareng pan-bârâmpan bâbinè ' muslim è Afghanistan, Pakistan, bân India Lao' . Satèya kalambhi panèka jârang èkaton èangghuy è lowar Afghanistan.

Sabellunna Taliban ngala' kakobâsa'an è Afghanistan, kalambhi panèka jhârang èangghuy è kottha-kottha. E bâkto pamarenta'an Taliban, bâbinè'an èwâjibaghi ngangghuy burqa bila bâḍâ è lowar. Kalambhi panèka ta' èwâjibaghi sareng rezim Afghanistan (2004-2021), namong è kabâḍâ'an sè ta' jellas satèya, bânnya' bâbinè' sè mèlè ngangghuy burqa ma'lè aman.
Archimedes

**Archimedes** ḍâri Sirakusa ((bhâsa Yunani Kuno: Ἀρχιμήδης ὁ Συρακόσιος,  *Arkhimḗdēs ho Surākósios*,  "Arkhimedes ḍâri Sirakusa"; sakètar 287 SM–212 SM) èngghi panèka sala sèttong matematikawan, fisikawan, insiyur, astronom, bân panemmo sè kasohor ḍâri Yunani.Èpon ajhâr è kottha Alexandria/Iskandariyah (الإسكندرية), Mesir. È bâkto jârèyâ sè dhâddhi raja è Sirakusa panèka Hieron II, kanca semma'na Archimedes. Archimedes è patè'è bân sèttong prajurit Romawi teppa' rampoghân kottha Sirakusa, maskè bâḍâ parènta ḍâri jendral Romawi, Marcellus jhâ' ta'ollè èlokai. Sabâgiyân sajarawan ajhellingnga mènangka sala sèttong matematikawan palèng rajâ èḍâlem sajara, palèng abhâreng bân Newton bân Gauss.

Archimedes nyederhana'aghi Kalkulus bân Analisis moḍèren kalabân nerrapaghi konsèp sè palèng kènè' bân *method of exhaustion* Ka'aghungan ngaollè bân abhuktèaghi kalabân kettat bânnya' teorèma geometri. Sè tamaso' è ḍâlemma panèka lowas lèngkerran, lowas *permukaan* bân *volume* ebbal, lowas *elips*, lowas èbâbâna *parabola*, *volume segmen paraboloid revolusi*, *volume segmen hyperboloid revolusi*, bân lowas *spiral*.

## Panemmowan
### Prinsip Archimedes

Prinsip Archimedes èngghi panèka hokom fisika sè dhâsar bâgi èlmo *mekanika fluida*. Prinsip Archimedes nyata'aghi jhâ' gaya ngambâng ka attas sè èberri' ḍâ' bhârâng sè èpakèllem èḍâlem caèran,ponapa sè kèllem sadhâjâna otabâ sabâgiyân, paḍâ bân berrâ'na caèran sè èallè bhârâng kasebbhut bân alako kalabân larjâ' ka attas è tengngana *massa* ḍâri caèran sè èallè.

### Hokom ''Tuas''

Maskè bânnè Archimedes sè nemmo *tuas*, èpon aberri' bhuktè matematis tentang prinsip sè maso' ḍâlem karjâna *On the Equilibrium of Planes*. Dèskripsi awwâl tentang prinsip *tuas* ètemmo ḍalèm sèttong karjâna Euclid bân ḍâlem *Mechanical Problems* sè maso' ḍâlem sakolaan *Peripatetik* sè noro'è Aristoteles, sè nyerrat ampon èpasambhung bân *Archytas*.

### Baut Archimedes

Baut Archimedes èpoter bân tanang, bân jhughân bisa èghuna'aghi ka'angghuy ngallèaghi aèng ḍâri kennengngan sè lembâ ḍâ' rong-èrong. Baut kasebbhut ghi' èghuna'aghi kantos samangkèn ka'angghuy ngompa caèran bân ghâliyân akadhi bâto-bârâ bân ji-bijiân. Èjellasaghi kalabân Vitruvius, pola prangkat Archimedes panèka beccè'an ḍâri pompa baut sè èghuna'aghi ka'angghuy ngalèrè aèng è taman ghântong Babilonia. Kapal ua' tasè' lu-ghâllu è dhunnya kalabân lèng-balèng baut panèka SS Archimedes, sè èpatoron taon 1839 bân èparèngè asma ka'angghuy ngormat Archimedes bân karjâna ḍâ' baut.

## Sombher


## Pranala Lowar
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (; }; 27 Ḍèsèmber 1571 – 15 Nopèmber 1630) panèka astronom, matematikawan, astrolog, filsuf alam bân sastrawan nyanyian ḍâri Jèrman. Salèrana panèka soso' konci è Rèvolusi Ilmiah abad ka-17, sè palèng èkennal sabâ hokom ghulina planèt, bân buku-bukuna *Astronomia nova*, *Harmonice Mundi*, bân *Epitome Astronomiae Copernicanae* sè apangaro è antarana Isaac Newton, sè nyadhiya'aghi sala sèttong dhâsar bâgi tèori gravitasi universalla. Bânnya'na bân pangaro ḍâri karjâna adhdâdhiyâghi Kepler sala sèttong pamaddhek bân eppa' astronomi modèren, mètode ilmiah, èlmo alam bân sains modèren. Èpon èghâmbhâraghi mènangka "ramana fiksi ilmiah" ka'angghuy novèlla Somnium.

Kepler panèka ghuru matematika è sakola'an seminari è Graz, è ḍissa' abâ'na dhâddhi kancana Radhin Hans Ulrich von Eggenberg. Saellana jârèya èpon dhâddhi asisten astronom Tycho Brahe è Praha, bân akherra dhâddhi ahli matematika kakaisaran ghâbây Kaisar Rudolf II bân ḍuwâ' panerrossa Matthias bân Ferdinand II. Èpon jhughân ngajhâri matematika è Linz, bân jhughân panasèhat Jèndral Wallenstein. Salaèn jârèya, èpon ngalakonè kalakowan dhâsar è biḍâng optik, sè èsebbhut mènangka ramana optik moḍèren, khusussa ḍâlem Astronomiae pars optica. Salèrana jhughân nemmo vèrsi sè lebbi beccè' ḍâri tèlèskop bias, tèlèskop Kèplèrian, sè dhâddhi dhâsar tèlèskop bias moḍèren, jhughân sambi meccè' dèsain tèlèskop sareng Galileo Galilei, sè nyebbhuttaghi panemmowan Kepler è ḍâlem karjâna.

Kepler oḍi' è jhâman sè sobung perbhidhâ'ân sè jhârna' antara astronomi bân astrologi, tapè bâḍâ pamèsa sè kowat antara astronomi (ranca' matematika ḍâlem seni liberal) bân fisika (ranca' filsafat alam). Kepler jhughân mamaso' argumèn bân panalaran aghâma ḍâlem karjâna, sè èmotivasi sareng kayakènan aghâma bân kaparcajâ'ân jhâ' Pangèran ampon nyepta'aghi dhunnya mènorot rèncana sè bisa èfahami, sè bisa èaksès lèbât cahaya alami akal. Kepler aghâmbâraghi astronomi anyar mènangka "fisika langngè'", mènangka "perjhâlânan ḍâ' Mètafisika Aristoteles", bân mènangka "tambâ'ân ḍâ' *On the Heavens Aristoteles*", ngobâ kabiyasa'an kèna kosmologi fisik kalabân ngangghep astronomi mènangka bâgiyân ḍâri fisika matematis universal.

## Kaoḍi'an Awwâl
### Jhâman ghi' kana'

Kepler bhâbhâr è tangghâl 27 Ḍèsèmber 1571, è Kottha Kakaisaran bhibhâs Weil der Stadt (samangkèn bâgiyân ḍâri wilajâ Stuttgart è naghârâ bâgiyân Jèrman Baden-Württemberg). Kaè'na, Sebald Kepler, ampon dhâddhi dhupatè kottha. E bâkto Johannes bhâbhâr, arta kalowarga Kepler ampon toron. Ramana, Heinrich Kepler, ngaollè ḍhâ'ârân sè ta' aman mènangka tentara bâjârân, bân kodhu adhingghâlaghi kalowargana è bâkto Johannes aomor lèma taon. Salèrana èparcajâ ampon sèdhâ è Perrang Bâllung Polo Taon è Bâlândhâ. Ebhuna, Katharina Guldenmann, pottrèna orèng se anḍi' pangineppan, panèka tokang tambhâ bân ahli jhâmo. Johannes aghadhuwi tan-tarètan ennem, è antarana ḍuwâ' tarètan lakè' bân sèttong tarètan binè' sè ghi' oḍi' kantos seppo. Bhâbhâr sabellunna baktona, èpon ngako lempo bân sakè' è bâkto ghi' kènè'. Nangèng, èpon serrèng makaesem-sem wisatawan è pangineppan kaèna kalabân pangataowan matematika sè lowar biyasa.

## Sombher
Louis Armstrong

**Louis Daniel Armstrong** (4 Agustus 1901 – 6 Juli 1971), aliyas "**Satchmo**", "**Satch**", bân "**Pops**", èngghi panèka panyanyi bân pamaim tarompèt jazz Amèrika Serikat ḍâri New Orleans, Louisiana.

Asmana kasohor è taon 1920-an mènangka pamain taromlèt bân kornèt sè *inventif*, Armstrong aghâdhuwi pangaro ḍâ' dhâsar-dhâsar nyanyian jazz, agèsèr fokus nyanyian jazz ḍâri *improvisasi kolèktif* dhâddhi panyanyi solo. Bherkat sowara perrè'na sè berrâ', khas, bân ghâmpang èkennalè, Armstrong jhughân panyanyi sè apangaro, nojjhuwaghi kaprèkasan ḍâlem improvisasi, nyalèthong ḍâri lirik bân mèloḍi ḍâri sèttong nyanyian ka'angghuy nyarèta'aghi eksprèsi. Èpon jhughân cè' ahlina nyanyi scat (nyè-monyèan bân keccap oca' sè ènyanyiyaghi mènangka ghântèna lirik).

## Pojhiyân ]]
### ''Grammy Award''
È taon 1972, Armstrong narèma kalabân anumerta pojhiyä Grammy saomor oḍi' ḍâri *Acafemy of Recording Arts and Sciences*. Pojhiyân panèka èparèngè adhâsaraghi ḍâ' pamilèan ka'angghuy artis sè salanjhâng oḍi'na ampon aberri' *kontribusi artistik* lowar biyasa ḍâlem biḍâng rekkaman.

### Grammy Hall of Fame
Rekkaman-rekkaman Armstrong ngaollè *Grammy Hall of Fame* pojhiyân *Grammy* istimèwa sè molaè èparèngè è taon 1973 ka'angghuy ngormat rekkaman sè omorra lebbi ḍâri saghèmi' taon, bân ngaghungè "nilai pentèng sacara kualitatif bân historis"

### Rock and Roll Hall of Fame
*Rock and Roll Hall of Fame* mamaso' nyanyian *West End Blues* ḍâri Armstrong ka ḍâlem ḍaftar 500 nyanyian sè ampon abentu' *Rock and Roll*. 

### Pangormatan
È taon 1995,  tahun 1995, Kantor Pos Amèrika Serikat materbi' prangko ngèmodhi 32 sen Louis Armstrong.

## Sombher
Abdul Muthalib

**Syaibah bin Hāsyim** ( ,  lahir 497 – 579) sè lebbi èkennal mènangka **Abdul Muthalib** panèka pamimpin sè kapèng empa' suku Quraisy. Dhibi'en panèka embaèpon nabbhi Muhammad . 

## Carèta oḍi'
Ramana panèka Hasyim bin Abdu Manaf, bângâseppo sè èhormat ḍâri  Bani Hasyim, sala sèttong klan dâri suku Quraysh è Mekka. Bani nèka ngako toronanna Nabbhi Isma'il bin Ibrahim . Ebhuna Salma bint Amr ḍâri Bani Najjar, klan suku Khazraj è Yastrib (satèya èsebbhut Madinah ).   Hasyim sèdhâ è bâkto alako è Syam (satèya Suriah), sabellunna Abdul Muthalib lahèr.

Nyama aslina "Syaibah" sè artena *sè kona* otabâ *sè rambudda potè* polana bâḍâ ghâris potè è antarana rambhutta sè celleng, bân kadhâng jhughân èsebbhut Syaibah al-Ḥamd (*"Sè anḍi' ghâris potè sè èpojhi"*).  Saellana ramana seda, Abdul Muthalib oḍi' è Yastrib sareng èbhuna bân kalowargana kantos ra-kèra aomor bâllu' taon. Pamanna Muthalib bin Abdu Manaf nyo'on ka èbhuna Salmah ka'angghuy arabât Abdul Muthalib. Namong, Salma ta’ kasokan bân Abdul Muthalib jhughân sempat ta' kasokan. Abdul Muthalib lajhu nojjhuwaghi jhâ' Mekka lebbi saè ḍâri Yastrib. Salma pas ngèdzini potrana ngallè ka Mekkâ. È bâkto pertama kalèna ḍâtâng ka Mekkah, orèng-orèng nganggep dhibi'en kalabân Abdul (pelayanna) Muthalib, bân molaè nyebbut Abdul Muthalib.  :85–86

## Sombher
Abu Thalib

Abū Ṭālib ibn ‘Abdul Muṭṭalib (Arab: ابو طالب بن عبد المطلب‎; lahèr è Mekka, Arab, sèdhâ è Mekka,) panèka ramana Ali bin Abi Thalib bân pamanna Nabbhi Muhammad. Asmana sè saongghuna Abdul Manaf (عبد اﻠمناف), namong lebbi èkennal kalabân julukan Abu Thalib, sè artena ramana Thalib.

Samarèna ramana sèdhâ, dhibi'en dhâddhi Kapala Bani Hasyim bân sè arabât Nabbhi Muhammad tor saterrossa asokong nabbhi. Abu Thalib akabin sareng Fatimah binti Asad bân anḍi' ana' 6 orèng. Pamangghi laèn ngoca' 9 ana' bân 1 bâbinè' nyamana Illa.
Abdullah bin Abdul Muthalib

**Abdullah bin Abdul Muthalib** (), otabâ **Abdullah ibn Shaybah** (عبدالله بن شيبة) (Lahèr: 545 M), panèka ramana Nabbhi Muhammad, sè paleng bhungso ḍâri sapolo tèetan.  Rajina otabâ èbhuna Nabbhi Muhammad, anyama Aminah bint Wahab. Abdullah coma ngaghungè sèttong potra. Abdullah sèdhâ è parjhâlânan dhâghâng ka Suriah, bâkto rajina preppa'en bhubhut. Dhibi'en sèdhâ è omor 25 taon, teppa'na è taon 570.

## Ghâris toronan

: عبدالله بن عبد المطلب ابن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب ابن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان

Dalam huruf latin, 'Abdullah bin Abdul Muthalib bin Hasyim (Amr) bin Abdu Manaf (Al-Mughirah) bin Qushay (Zaid) bin Kilab bin Murrah bin Ka`b bin Lu'ay bin Ghalib bin Fihr (Quraisy) bin Malik bin an-Nadr (Qais) bin Kinanah bin Khuzaimah bin Mudrikah (Amir) bin Ilyas bin Mudar bin Nizar bin Ma`ad bin Adnan.

## Sombher
Jibril

**Jibril** (bhâsa Arab: جبرٖيل otabâ جبرائيل, translit. Jibrīl atau Jibrā'īl, bhâsa Ibrani: גַּבְרִיאֵל, Modern Gavri'el Tiberias Gaḇrîʼēl, bhâsa Inggris: Gabriel) iyâ arèya malaèkat sè bâḍâ ḍâlem pangajhârân aghâma sowarghâ. È ḍâlem pangjhârân aghâma-aghâma monoteis, Jibril èyangghep mènangka Pamimpin Malaikat bân ètugasaghi ka'angghuy nyampaiaghi wahyu bân ngajhâri ka para nabbhi bân rasul.

Malaèkat Jibril panèka malaèkat sè tugasna maḍâpa' wahyu. Malaèkat Jibril panèka sala sèttong ḍâri tello’ malaèkat se nyamana èsebbuttaghi ḍâlem Al-Qur’an. Nyama Malaèkat Jibril èsebbhut ḍukalè è ḍâlem Al-Qur'an ya'ni Sorat Al Baqarah ayat 97-98 bân Sorat At-Tahrim ayat 4. È ḍâlem Al-Qur'an, Jibril aghâdhui pan-bârâmpan nyama panggilan, akadhi **Ruh al Amin** bân **Ruh al Qudus (Roh Suci)**, **Ar-Ruh Al-Amin** bân laènna.

## Bentuk fisik
Kalèburân (psikologi)

**Junjun** otabâ **lèbur** kennèng èjhârbâ kalabân **tèori kalèburân** () iyâ arèya bhâlung *psikologi* bân *[[èvolusi]]* sè ngaghunem sobhâlan interpersonal antara manossa, parkara penṭèngnga sambhugel è kabit antara bhâji' bân momong otamana. Tèori rèya ekembhângaghi bi' psikiater bân psikoanalis John Bowlby (1907–1990), sè nyetta kalamon bhâji' kodhu ngaḍhâpar aṭok semma' bi' saenjâ'na essa' momong otama ma'lè kennèng ajâgâ oḍi' ḍhik ngembhângaghi fungsi sosial bân pamojhi sè beccè'.

Songkèr otama ḍâlem tèori kalèburân nyapo' pengamatan jhâ' bhâji' abâk nyarè semma' bi' dhâpar kalèburânna, otamana ḍâlem situasi *strès*. 

## Cecora' kalèburân

Mary Ainsworth, arobâ psikolog parkara pakembhângan, makebbhâng tèori Bowlby bâjâ 1960-an bân 1970-an kalabân makotara konsèp "ḍhâsarra aman" ḍhik mapandhâ cecora' kalèburân è bhâji': **aman**, **nyèngla**, **mangmang**, bân **ta' terorganisir** (srabi).

Na'-kana' sè anḍi' kalèburân aman ngaghuna momongnga mènangka "ḍhâsar aman" kaangghuy amowaè dhunnya, ḍhinèng na'-kana' sè anḍi' cecora' kalèburân ta' aman kennèng atèbâsè kabâḍâân sè sara ḍâlem sobhâlan sosial bân èmosional è paghi' arè.

## Pangembhângan Tèori
Bâjâ 1980-an, tèori kalèburân èpakebbhâng ka sobhâlan dhibâsa bân kalèburân ḍâ' orèng dhibâsa, kangsèna teori rèya teddhi rèlevan è lowar bâjâ na'-kana'. Bowlby magâṭok konsep ḍâri biologi èvolusi, tèori objèk rèlasi, tèori sistem kanḍâli, ètologi, bân psikologi kognitif ka ḍâlem tèorina, sè èrèngkes ḍâlem trilogi *Attachment and Loss* (1969–1982).

## Tangsèl bân Pangaro
Tekka' ḍâ' kabitta ngollè tangsèl ḍâri psikolog akademik bân psikoanalis, tèori kaleburân satèya teddhi panyeḍḍhi'ân otama ḍâlem èṭep pangembhângan sosial kabit bân la nyèrka naraktak panalèktèghân (pejiriân). Konsèp ḍhâsarra la èconḍung kalabân bhâbu bân ngaroè praktèk terapi kèya kalongèdhân sosial bân pangambâân kana'.

## Sombher
Halimah as-Sa'diyah

**Halimah As-Sa'diyah** (Arabic : **حليمة السعدية**‎) iyâ arèya embu' soso Nabbhi Muhammad. Dhibi'en bân lakèna, Harits bin Abdil Uzza, asalla ḍâri suku Hawazin Dhisa Al-Hudaibiyyah. Halimah As-Sa'diyah bâḍâ pan-bârâmpan nyamana, èngghi panèka **Halimah binti Abdullah** bân **Halimah binti Abi Dhuayb** . 

## Carèta oḍi'
Nyama lengkap Halimah binti Abi Dzuaib bin Abdullah bin Al-Harits bin Syijnah bin Jabir As-Sa'di Al-Bakri Al-Hawazini. Dhibi'en arabât Nabi Muhammad 4 taon bân abâli ka èbhuna, Aminah, polana kobâtèr Nabi samarèna ḍâḍâna èbhungkar sareng ḍuwâ' sè akalambhi celleng. Bâ'na aghâdhui Islam kalabân bâbinè'na è bâkto awal-awal nabbhi. Ḍâri perkawinanna sareng Haris bin Abdul Uzza, èlahirraghi Abdullah bin al-Harith, Anisah bint Al-Haris, Hudzafah, bân Syima bint Al-Haris.
Hajji wâdâ'

**Hajji** () otabâ **hajji perpisahan** panèka hajji ḍi-buḍina mongghu Nabbhi Muhammad saw. sè èlaksanaaghi è bulân Zulhiya 10 Hijriyah (632 M). Orèng muslim atoro’ ḍâ’ sabbhân kalakowan Nabbhi Muhammad saw. È bâkto ghâpanèka, tor sabbhân kalakowan sè èlakonè èpon dhâddhi conṭo salanjhângnga mongghu umat muslim è sadhunnya.

## Sajhârâ
Bâḍâ sè ngoca'aghi jhâ' Allah awajibaghi hajji è taon ka-10, 9, bân 6 hijriyah bân bâdâ jhughân sè ngoca' jhâ' haji panèka wâjib sabellunna Nabbhi hijrah. Pernyataan-pernyataan panèka jellas anèh bân anèh. Ibnu Qayyim adhâbhu mongghu bhuktè sè kowat, hajji panèka wâjib è taon ka-10 Hijriya. Hal ka’ḍinto lerres ajhâran èpon Nabbhi Muhammad saènggha manossa ta’ mondhut sèttong kawajibân. Allah adhâbu, "*Alaksana'aghi hajji panèka kawâjiban manossa dâ' Allah, (èngghi panèka) ghâbây orèng-orèng sè sangghup ngalakonè parjhâlânan ka Baitu Allah.*" Maskè ayat ka'ḍinto ètoron è akhir taon ke-9 Hijriyah.
Yèn

**Yen**  èngghi panèka obâng Jeppang. Simbol ¥; otabâ ḍâlem bhâsa Jeppang: . Yèn panèka obâng kapèng tello' sè palèng bânnya' èdhâghângngaghi è pasar valuta asèng, samarèna dolar Amèrika Serikat bân Euro.  Yèn panèka jhughân bânnya' èghuna'aghi mènangka obâng cadangan kapèng tello' samarèna dolar AS bân Euro.

Sajjhek 1973, Jeppang ampon aromat kabijakan intervèrsi obâng, bân sabâb panèka yèn bâḍâ è bâbâna rèzim "pangambâng kotor". Pamatènta Jeppang fokus ḍâ' pasar èkspor sè kompetitif, bân nyoba' mastèaghi nilai porop yèn sè mabâ lèbât surplus dhâghâng. Plaza Accord taon 1985 ka'angghuy bâtara ngobâ kabâḍâ'ân panèka: nilai porop toron ḍâri rata-rata 239 per US$1 è taon 1985 dhâddhi 128 è taon 1988 bân nyebbâbaghi nilai porop palèng tèngghi 80 ḍâ' dolar AS è taon 1995, sacara èfèktif matèngghi nilai PDB Jeppang ḍâlem dolar AS para' paḍâ'â bân Amèrika Serikat. Sajjhek bâkto panèka, kadhiponapa bisaos, arghâna yèn ampon sanget toron. Bank Jeppang aromat kabijakan *suku bunga nol* kantos semma' ka nol bân pamarènta Jeppang sabellumma aghâdhuwi kabijakan anti-inflasi sè kettat.

## Sajara
Pamarènta Jeppang neptepaghi pessè yèn sajjhek 27 Juni 1871 aḍhâsar Shinka jōreu (atoran pamarènta tentang mata pessè anyar). Mènangka lambhâng aghuna'aghi tandhâ **¥** bân mènorot ISO 4217 èlambângaghi mènangka JPY. Bilâ èserrat kalabân romaji dhâddhi Yen bân bânnè En, karana è akhèr jhâmana Keshogunab Tokugawa, aksara katanaka , aksara katakana エ (e) dibaca sebagai "je". Pada waktu itu, kota Edo ditulis sebagai "Yedo", Pulau Ezo sebagai "Yezo", dan Ebisu ditulis sebagai "Yebisu".

## Asal osol
Bâḍâ sajumbla penjelassan tentang asal osol pangangghuyân aksara kanji en (円, lèngkerran) ka'angghuy nyerrat lambhâng obâng Jeppang. Sala sèttongnga panèka kabiyasa'an orèng Jeppang alambângaghi obâng mènangka lèngkerran sè èbentu' ḍâri gârighi' tonjhu' bân jempol. Ōkuma Shigenobu adhâbu sadhâjâna orèng Jeppang pastè onèng jhâ' akasara kanji ka'angghuy "lèngkerran" artèna pèssè. Penjellassan laèn adhâbuwaghi obâng logam bentu'na bunter, saèngghâ aksara kanji ka'angghuy lèngkerran èghuna'aghi ka'angghuy nyebbhut obâng. È bâkto ghâpanèka è Hongkong makalowar obâng logam sè èserratè Hong Kong ichi en (香港壱圓), bân ètèndhâ pamarènta Jeppang sè aghuna'aghi akasara kanji 圓 ka'angghuy alambângaghi obâng Jeppang, nangèng aghuna'aghi aksara kanji bentu' sè anyar.

## Kurs
Mènangka perbhândhingan, èbâbâ panèka nilai porop obâng laèn ḍâ' obâng yèn è tangghâl 12 Sèptèmber 2014 mènorot XE.co.:

* 1 USD = 107,023 JPY
* 1 EUR = 138,541 JPY
* 1 AUD = 97,0591 JPY
* 1 CAD = 97,0327 JPY
* 1 CHF = 114,642 JPY
* 1 CNY/RMB = 17,4735 JPY
* 1 GBP = 174,211 JPY
* 1 HKD = 13,8311 JPY
* 1 IDR = 0,00905402 JPY
* 1 INR = 1,76519 JPY
* 1 KHR = 0,0263735 JPY
* 1 KRW = 0,103595 JPY
* 1 MYR = 33,5313 JPY
* 1 NZD = 87,5611 JPY
* 1 PHP = 2,43792 JPY
* 1 SGD = 84,9219 JPY
* 1 THB = 3,32919 JPY
* 1 TWD = 3,57002 JPY
* 1 VND = 0,00503837 JPY
* 1 ZAR = 9,76710 JPY

## Obâng Koin
È bâbâ panèka obâng koin yèn sè samangkèn èghuna'aghi: 

## Obâng kertas
Èbâbâ panèka obâng kertas yèn sè èghuna'aghi samangkèn:

## Sombher
Abu Bakar ash-Shiddiq

**Abdullah bin Abu Quhafah** (; 573 – 23 Agustus 634 /21 Jumadil Akhir 13 H) otabâ lebbi èkennal mènangka **Abu Bakar / Abu Bakr Ash-Shiddiq** (), panèka sala sèttong orèng sè awwal maso' Islam, sala sèttong sahabat otama Muhammad, bân khalifah pertama sè ngala' Bai'at saamponna Nabbhi Islam Muhammad sèdhâ. Lèbât pottrana, Aisha, Abu Bakar panèka mattowana Muhammad.   *Ash-Shiddiq* panèka julukan Muhammad ghâbây Abu Bakar bân dhâddhi sala sèttong gellar sè èpèyara.  Èbhâreng sareng tello' penerusna (Umar bin al-Khaththab, Utsman bin Affan bân Ali bin Abi Thalib), Abu Bakar tamaso' dâlem jajaran *Khulafaur Rasyidin*

Mènangka sala sèttong orèng sè awwal maso' Islam, Abu Bakar ampon ngala' bânnya' peran. Abu Bakar berhasil ngèmpo' bânnya' orèng maso' Islam sè saterrossa dhâddhi tokoh-tokoh penting è ḍâlem Islam, è antarana Usman bin Affan sè saterrossa dhâddhi khalifah sè kapèng tello'. Abu Bakar jhughâ noro' è pan-bârâmpan perrang akadhi Perrang Badr (624 M/2 H) bân Perrang Uhud (625 M/3 H) Abu Bakar cè' setiyana bân semma'na ka Muhammad khosossa bâkto abhâreng Muhammad è dâlem hijrahna ka Madinah bân kata'atanna è ḍâlem narèma kapotosân Parjanjhiyân Hudaibiyah, sanajjhân bânnya' sahabatna sè awalla ta' saroju'. 

Abu Bakar ènyata'aghi dhâddhi khalifah saamponna Muhammad sèdhâ. Abu Bakar dhâddhi khalifah sè kapèsan ḍâri orèng Islam sè aropaaghi awwâl ḍâri Khulafaur Rosyidin. Pamarenta'anna sè pandha' èpusataghi kaangghuy mabâli pemberontakan Khilafah Arab sè ta' cocok sareng Khilafah Abu Bakar bân abhânto aghâbây Al-Qur'an kaangghuy pertama kalèna. È dâlem marènta, Abu Bakr nyoba' makalowar kabijakan-kabijakan sè ta' bhidhâ dâri Muhammad, akadhi nolakna kaangghuy makalowar Khalid bin Walid ḍâri jabatan panglimana.

## Asma bân kalowarga
Asma lengkappa Abu Bakar iyâ arèya 'Abdullah bin 'Utsman bin Amir bin Amru bin Ka'ab bin Sa'ad bin Taim bin Murrah bin Ka'ab bin Lu'ay bin Ghalib bin Fihr bin Malik bin An-Nadhar bin Kinanah bin Khuzaimah bin Mudrikah bin Ilyas bin Mudhar bin Nizar bin Ma'ad bin Adnan at-Taimi al-Qurasyi.

Ghâris toronanna apangghi sareng Nabbhi Muhammad ḍâri embana sè asmana Murrah bin Ka’ab sareng èbhuna Abu Bakar ya'no Umm al-Khair Salma binti Shakhr bin Amir bin Ka’ab bin Sa’ad bin Taim. Rèng seppona ḍâri suku Bani Taim.

Asma aslina Abu Bakr ta' jellas. Bâḍâ sè ngoca' Abdullah, Abdul Kaaba bân Atiq. Nabbhi Muhammad apareng sebbhudhân gellar Ash-Shiddiq (artèna orèng sè adhâbu bhenḍer) samarèna Abu Bakar parcajâ ka peristiwa Isra' Mi'raj sè ècarèta'aghi Muhammad ka rèng-orèng.

## Carèta oḍi'
Abu Bakar lahèr è kottha Makkah ra-kèra taon 573 (taon kaḍuwâ' taon gajah), ḍâri keluarga sogi dâlem Bani Taim dâri suku Quraish. Bâkto ghi' kènè', Abu Bakar nyebbhut abâ' dhibi' kalabân Ahl-i-Ba'eer sè artèna orèng onta.

## Sombher
Ibrahim

**Ibrahim** (, bhâsa Ibrani, bhâsa Yunani Assyrian Neo-Aramaic, Ge'ez: አብርሃም;) panèka tokoh è ḍâlem Al-Qur'an sè aropa'aghi *nabbhi* nomer 6 bân jhughân *rasul* nomer 4 bân jhughân tamasa' *ulul azmi* nomer 2 è ḍâlem Islam.

Islam ngangghep Ibrahim sala sèttong nabbhi bân otosân bân tamaso' ḍâ' kalompo' *ulul azmi*. Abhâreng sareng pottrana, Ismail, Ibrahim èkennal mènangka orèng sè abhângon pondasi Ka'bâh sè saterrossa dhâddhi arah sholat ghâbây orèng Islam sadhunnya. Arè Idul Adha jhughân aropa’aghi parèngaddhân jhâ' Ibrahim rido ka parèntana Allah. Ibrahim jhughân èkennal kalabân gelarna, *khalilullah* (خلیل اللہ; sè èkasennengè Allah). Al-Qur’an jhughân mategghes jhâ’ Islam sè èbhâkta sareng Nabbhi Muhammad ka’ḍinto lanjutan ḍâri ajhârân Ibrahim.

## Ayat
*"Bân (paènga') dhingla Ibrahim ècobbhâ bi' Ghustèna kalabân pan-brâmpan oca', bân abâ'ân bisa alaksana'aghi kalabân samporna, "Sa'ongghuna Sèngko' adhâddhiyaghi bâ'na mènangka pemimpinna manossa. Dhibi'en (Ibrahim) ngoca' "Bân" (jhughân) ana' cucuna abdhina?" Allah adhâbu, ("Bhenḍer, namong") tang jhânjhi ta' ghâbây oreng zalim."* (Q.S A-Baqoroh): 124 

## Asma
Omar Hashem nyebbhut jhâ' nyama Ibrahim asalla ḍâri ḍuwâ' oca' sè èpadhâddhi sèttong, ya'ni *ib/ab* (إب) bân *rahim* (راهيم). Manabi èkompolaghi, nyamana artena "eppa' sè tarèsna."

È bhâsa Arab, bâḍâ oca' *abrama* (أبرم) sè artena ampon èikat, bân oca' *hum* (هم) sè artena mereka, saènggâna mon èkombinasiaghi dhâddhi oca' *Abramahum* sè artena ampon èikat/èpadhâddhi sèttong rèng-orèng (toronanna), polana Ibrahim panèka sumber dâri aghâma Ibrahim modern. Abrama aobâ dhâddhi Abramahum bân èpakènè' dhâddhi Ibrahum bân èobâ polè dhâddhi Ibrahim.

## Carèta neng Al-Qur'an
Asma Ibrahim èsebbhut 69 kalè è ḍâlem Al-Qur’an è pan-bârâmpan sorat è ḍâlem Al-Qur’an, èngghi panèka Al-Baqarah (02): 258, 260, Al-An’am (06): 75-83, Ibrahim (14): 35-41, Maryam (44-1944, Al-Anbiya' (21): 51-70, Asy-Syu'ara' (26): 69-83, Al-Ankabut (29): 16-27, bân Ash-Shaffat (37): 83-98. Ibrahim jhughâ sala sèttong tokoh sè asmana èghunaaghi mènangka asma sèttong bab è ḍâlem Al-Qur'an, èngghi panèka bab kapèng empa' bellas.

Akadhi rasul-rasul laènna è ḍâlem Al-Qur’an, carètana Ibrahim jhughân ngajhâk nyembah Allah bân ngabele jhâ' Allah coma sèttong, sè èsebbhut è ḍâlem dialog epon sareng pangobasa tor ra’yaddhâ.

## Kalowarga
Al-Qur'an ta' ajellassaghi silsilah Ibrahim salaèn jhâ' eppa'na anyama Azar ( ). Bâḍâ pan-bârâmpan sè nyebbhut nyamana eppa'na Ibrahim è ḍâlem Al-Qur'an bân Alketab. Mènorot pan-bârâmpan para ahli nasab, è antarana Ibnu Abbas, eppa'na Ibrahim anyama Tarikh (Terah). Bâḍâ pamangghi sè nyata’aghi jhâ’ Azar panèka nyamana arca sè èsemba eppa'na Ibrahim. Pamangghi laèn ngoca' jhâ' ḍuwâ' nyamana panèka padâ rèng sorang. Sèttong nyama aropa'aghi nyama aslo, sè laènna nyama panggilan. Pamangghi laèn ngoca' jhâ' nyamana Azar èghâli ḍâri bhâsa Suryani Atsar Siria, sè èsebbhut Terah (Tarikh) è ḍâlem Alketab.
Ismail

**Ismail** ( ) panèka tokoh è ḍâlem Al-Qur'an, Alketab, bân Tanakh. È ḍâlem Islam, dhibi'en èangghep mènangka nabbhi bân rasul. Isma'il panèka pottrana Ibrahim sè partama bân bângatowanana Muhammad. Toronanna èsebbhut *`Arab al-Musta`ribah* ("Arab sè è-Arab-aghi"), polana rèng-orèng rowa bhunten orèng Arab asli bân ajhâr bhâsa Arab ḍâri orèng asli lokal. È ḍâlem aghâma Yahudi bân Kristen, tokoh panèka èsebbhut *Ismael*.

## Ayat
Bân carèta'aghi (Muhammad) carètana Isma’il è ḍâlem Kètab (Al-Qur'an). Dhibi'en ongghu-ongghu orèng sè bhenḍer jhânjina, rasul bân nabbi. Bân dhibi'en marènta'aghi kalowargana ka'angghuy (ngalakonè) sholat bân (majâr) zakat, bân dhibi'en panèka orèng sè èkasennengè bi' Pangèranna. Qur'an Maryam: 54-55.

## Nyama
Isma’il asalla ḍâri ḍuwâ’ oca’, enggi paneka “ngèḍing” (isma' ٱسْمَعْ) bân "Allah" (al/il إيل), sè artèna "Pèrengaghi (do'a kami ya) Ghustè Allah." Do'a Nabbhi Ibrahim ka Ghustè Allah sè kanḍung ḍâlem Al-Qur'an

رَبِّ هَبْ لِي مِنَ ٱلصّٰلِحِيْنَ , artèna “Ya Pangèran kaulâ parèngè abdhidhâlem (pottra) sè tamaso’ rèng-orèng sè sholih”.

Jhâwâbhânna Allah,

Bân kaulâ aberri' kabhâr gembira tentang pottra sè cè' sabbhârra (Ismail)." Qur'an surah As-Saffat ayat 100-101.

## Carèta
Nyama Isma'il èsebbhut ḍubellâs kalè è ḍâlem Al-Qur'an (kitab suci Islam) èsebbhut è ḍâlem sorat Al-Baqarah (02): 127, 136, 140; An-Nisa' (04): 163; Maryam (19): 54-55; bân Al-Anbiya' (21): 85-86; jhughân è Ash-Shaffat (37): 101-107.

Alketab nyebbuttaghi jhâ' Ibrahim bân kafilah pengikutna abâli hijrah Irak ka Suriah. Tapè è Syiria bâḍâ paceklik dhâddhi rèng-orèng jarèya èntar ka Messèr.

## Hajar bân Ismail
Ibrahim bân Sarah abâli ka Syria. Saellana abit oḍi' è ḍissa', pagghun ta' anḍi' ana'. Ibnu Katsir è nolès jhâ' Sarah lajhu aberri' Hajar mènangka selir dhâddhi binèna Ibrahim polana yakin jhâ' bhâkal andi' ana'. Isma’il lahèr è bâkto Ibrahim ghi’ aomor 86 taon.

Sombher-sombher Muslim bân Alkitab bhâdhi bhân-sabbhân parkara bâkto Hajar bân Isma'il èungsikan ka Arab. Maskè Al-Qur’an dhibi’ ta’ nyareta’agi kadhâddihyân panèka, hadis tor tafsir para ulama akor jhâ’ Hajar sareng Isma’il èpakalowar è bâkto Isma’il ghi’ kene’ tor nyosowe. È ḍâlem sèttong hadis, èjhârbâ'aghi jhâ' Ibrahim narèma parènta ka'angghuy makalowar Hajar bân Isma'il ḍâri Suriah bân nyabâb'aghi è tengnga padang sè ta' èkennengnge. È bâkto Ibrahim mangkat, Hajar noro’ buntè’ sambi atanya, "Hai Ibrahim, bâ’na èntara ḍâ’ emma? Apa bâ’na bhâkal ḍina’a sèngko’ è tana sè taḍâ' manossa ban taḍâ’ tombuwân?" Tapè Ibrahim pagghun ta’ nyaot maskèya Hajar atanya bannyâ’ kalè. Sa'amponna jârèya, Hajar aobâ partanya’anna, “Ponapa Allah sè marènta’aghi bâ’na ngalakonè sadhâjâ ka’ḍinto?” Bhuru pas Ibrahim ajâwâb, “Èngghi.” Hajar pas nyaot, “Manabi ènga’ jârèya, Allah ta’ adhingghallaghi kita.”
Cignature

**Cignature** (; biasana ègaya'aghi all lowercase) panèka kelompok paraban Korea Sèltan sè èkompolaghi dâri Chaesol, Jeewon, Seline, Chloe, Belle, Semi, bân Dohe. Èbentuk sareng C9 Entertainment bân èkelola è bâbâna sub-label grup paraban èksklusif J9 Entertainment, kelompok panèka molaè debut è tanggal 2020 Februari "Nun Nu Nan Na". Grup panèka resmi èbubaraghi è tanggal 2024 Desember.
Nagarjuna

**Nagarjuna** iya arèya sorang Filsuf Buḍdhis sè lahèr è bâgiyân lao' Inḍia. Dhibi'èn oḍi' è ḍâlem brâmpan panḍangan sè acem-macem ka ajhârân Budhisme Inḍia, dhibi'èn maloloh ausaha kaangghuy nemmo napa sè èkangartè dhibi'èn. Sakitar 500 taon saamponna matèna Buḍdhâ, sakolaan sè ngangghuy alèran Buddhis maju kalabân sangât. Kabbih aḍebbat tentang sakabbhinah ḍoktrin sareng praktèk ajhârân Buḍdhâ.

Nagarjuna èrakèraaghi lahèr antarana abaḍ sè ḍâ'-aḍâ' bân nomer ḍuwâ' bân èangghâp mènangka sè aḍiriaghi sakolaan Mādhyamaka ḍâri Mahāyāna Buddhisme. Sakolaan nèka ampon malowas sampè' ḍâ' Cènah kalabân nyama sakolaan Sānlùn. È ḍâlem pan-saponapan traḍisi Mahayana, Nagarjuna èangghâp mènangka Eppa' Mahayana bân Buḍdhâ "kaḍuwâ'" polana reputasina. Karjâ otamana panèka Mula-madhyamaka-karika. Istilah sè segghut èkasalapahami tentang pamahaman Nagarjuna panèka istilah "kakosongan". Istilah panèka bânnè keng nyangkalla bhâdhih dhunynya otabâ subrastum nihilum. Kèng polana laènna sè ta' hadir dâri svabhava otabâ esensi dhibi'.

## Sombher
Abraham Lincoln

**Abraham Lincoln** ( 12 Februari 1809 – 15 april 1865 ) panèka Presiden Amerika Serikat sè kapeng 16, sè atugas molaè 4 Maret 1861 kantos èpate'è. Salèrana mimpin bhângsana kâlowar dâri Perang Trètan Amerika, ajâgâ persatowân bhângsa, bân ngapos perbuḍâghân. Namong, è bâkto perrang para' ahèrra, salèrana ḍhâḍḍhipresiden AS sè dâ’-adâ’ sè èpate'è. Sabellunna èlantik è taon 1860 mènangka presiden sè dâ’-adâ’ ḍâri Partai Republik, Lincoln panèka pengacara, anggota legislatif Illinois, anggota DPR Amerika Serikat, bân ḍukalè ennas ḍâlâm pemèlèyan anggota Senat.
Dmitri Mendeleev

**Dmitri Mendeleev** (bhâsa Rusia: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев, Dmitriy Ivanovich Mendeleyev) (/ˌmɛndəlˈeɪəf/ *MEN-dəl-AY-əf*; 8 Februari 1834 – 2 Februari 1907) iyâ arèya orèng sè ahli kimi dhâi kekaisaran Rusia sè aghâbây tabel periodik sè èdhâsaraghi dhâ’ ka peningkatan bilangan atom. Bilangan rèya nunju’aghi jumla proton sè bhâdâ dhâlem inti atom. Jumla proton padhâ kalabhân jumla elektron sè ngalèlèngè atom bebas.

Dhibi’na nemmu èbhâkto nyiapaghi sebuah buku pangajhâren ka’angguy mahasiswana. Dhibi’na nemmu jhâ’ bhile dhibi’na nata unsur-unsur mènorot nai’na massa atom, unsur kalabhân sèfat sè para’ padhâ bhâkal kaloar kalabhân nyèlang sè askala. Dhibi’na bisa matao hasèl kalakoanna è Himpunan Kimia Rusia è awwâl 1869.

Hal rua abherri’ kaontongan dhâ’ ka Dmitri polana è ahèr taon sè padâ, seorang Kimian laèn dhâri Jerman, Julius Lothar Meyer, jughân bisa nyoson tabel sè padâ, tape polana bisa lebih ngadhâ’, Mendeleevlah sè èanggep dhâddhi panemmu daftar berkala.

Dâlem penelitianna, dhibi’na aghâbây pan berempan orotan tentang unsur-unsur zat kimia sè ampon èkataoè kalabhân nyoson saparangkat kartu, sè kemma èsabbhân kartu aèssè tiap-tiap unsur bân sèfat-sèfat kimiana. Dhibi’na nemmu hokom periodik teppa’na nyoson kartu-kartu jeria, sè è soson seccara aorodhân mènorot nai’na massa atomma, bân sèfat-sèfatdhâ èulangi seccara periodik. Bahkan bâdhâ sakoni’ kalebbien ka tabel periodik sè èsoson, iyâ arèya bâdena pangakoan tentang unsur-unsur anyar sè ghita’ èkataoè è massa dhibi’na nemmu tabel periodik kasebbhut akanta galium, germanium, bân skandium. Dhibi’na nyadia’aghi ruang ka’angguy unsur-unsur jeria bân bahkan la èkèra’aghi berempa massa atom bân beremma sèfat-sèfat kimiana degghi’.

## Kaoḍi'ân awwâl
Mendeleev lahèr è dhisa Verkhnie Aremzyani, semma’ Tobolsk è Siberia, ḍâri pasangan Ivan Pavlovich Mendeleev (1783–1847) bân Maria Dmitrievna Mendeleeva (née Kornilieva) (1793–1850). Ivan alako dhâddhi kapala sekolah bân guru seni rupa, politik, bân filsafat è gimnasium Tambov bân Saratov. Eppa’na Ivan, Pavel Maximovich Sokolov, iyâ arèya seorang Pendeta Ortodoks Rusia ḍâri wilayah Tver. Sasuai traḍisi Pendeta sa’a jerèya, ana’-ana’ Pavel èberri’ nyama kaluargâ anyar teppa’ haḍir è seminar teologi, kalabân Ivan ngaolle nyama kaluargâ Mendeleev samarèna toan tana setempat.

Mendeleev iyâ arèya ana’ bungso ḍâri 17 soḍara, è antarana “gun 14 sè salamet ka’angghut èbaptis” mènorot tarètan lake’ Mendeleev, Pavel, sè artèna sè laènna wafat samarèna kalahèranna mereka. Jumlah pastè tarètan kanḍungnga Mendeleev bidhâ-bidhâ è berbagai sombher bân gi’ dhâddhi pardebatan sejarah. Mon èabhes ḍâri kasejahteraan finansial kaluargana, eppa’na dhâddhi buta bân kaèlangan posisi ngajhârre. Èbuna èpaksa alako bân dhibi’na molaè abhâli alako pabrik kaca anḍina kaluargâna sè abid ta’ èangghuy. È omor 13 ton, samarèna eppa’na wafat bân pabrik èbuna ancor polana kebakaran, Mendeleev maso’ ka Gymnasium è Tobolsk.

## Sombher
Tèknologi

Teknologi panèka aplikasi pangataowan konseptual kaangghuy ècapa'aghi tojjuwan praktis, khusussa kalabân cara sè bisa èghâbây polè. Oca' teknologi bisa jhughân èmaksod produk sè èhasilaghi dâri usaha kasebbhut, è antarana alat-alat sè nyata akadhi pakakas otabâ mesin, bân sè ta' nyata akadhi perangkat lunak. Teknologi aghâdhui peran penting dâlem elmo, teknik, bân kaodhi'an sabbhân arè.

## Sejarah

### Prasejarah

### '''Kuno'''

### '''Modern'''
ASÈAN

**Asosiasi Bangsa-Bangsa Asia Tenggara**, biasana èsingkep **ASEAN**, panèka kelompok regional dâri 10 naghara è Asia Tenggara "sè ètojjuaghi kaangghuy mamajuaghi kerjasama ekonomi bân kaamanan è antara sapolo anggotana." Èbâreng-sareng, naghara-naghara anggotana (Brunei, Kamboja, Indonesia, Laos, Mymar, Malaysia, Malaysia, Malaysia, bân Thailand) èwakili populasi lebbi dâri 600 juta orèng bân area tana lebbi dâri 4,5 juta km2 (1,7 juta mil persegi). Blok panèka ngasèllaghi paritas daya beli (PPP) produk domestik kotor (PDB) sekitar US$10,2 triliun è taon 2022, sè aropaaghi sekitar 6,5% dâri PDB global (PDB).[9] Negara-negara anggota ASEAN tamaso' pan-bârâmpan èkonomi sè palèng ghâncang tombu è dhunnya, bân lembaga panèka aghâdhui peran integral dâlem regionalisme Asia Tèmor.

Tojjuwan otama ASEAN, akadhi sè ènyata'aghi sareng asosiasi, panèka "kaangghuy aghâncangaghi pertumbuhan ekonomi, kamajuan sosial bân perkembangan budaya è wilayah panèka", bân "kaangghuy aghâdhui perdamaian bân stabilitas wilayah kalabân hormat sè èghâdhui ghâbây kaadilan bân aturan hukum è dâlem hubungan antar naghara è wilayah panèka bân ètoro'è prinsip-prinsip Piagam PBB È taon-taon samangkèn, tujuanna ampon èpabhâjheng." è lowar bidang ekonomi bân sosial.
Kèju

**Kèju** iyâ arèya kakanan sè èhasèllaghi kalabân mèsa zat-zat padat ḍâlem susu lèbât cara pangentellân otabâ koagulasi. Cara pangentellân rèya èlakonè kalabân bhântowan baktèri otabâ ènzim tartanto sè èsebbhut rennet. Hasèl ḍari prosès kasebbhut degghik bhâkal èpakerrèng, èprosès, bân èpa'awet kalabân cem-macem cara. Ḍari susu bisa èproduksi cem-macemma variasi produk kèju. Produk-produk kèju avariasi ètantowaghi ḍari macemma susu, mètode pangentellân, tèmperatur, cara pamotongan, pangerrèngan, pamanasân, jughân prosès pamatangan kèju bân pangawèdhân. Umumma kèbân sè èpadhâddhi sombher aèng susu iyâ arèya sapè. Aèng susu onta, embi', dhumbhâ, jhârân, otabâ kerbhi èghuna'aghi neng pan-bârâmpan macem kèju lokal. 

Kakanan rèya èkennal è sakabbina dhunnya, tapè parkèra'an awwâllâ èkennal è daèrah sakètarra Tèmor Tengnga. Maskè ta' bisa èpastèaghi kèju awwâl kalè ètemmo, mènorot lègènda kèju awwâllâ ètemmo sacara ta' sengaja bi pengembara ḍari  Arab. 

Keju anḍi' hampèr sakabbina kanḍungan nutrisi neng susu, akadhi protèin, vitamin, mineral, kalsium, bân fosfor nangèng jhughân lemak bân kolèsterol sè bisa nyebabaghi masalah kasèhadhân mon èkonsumsi sacara bânnya'.  Besaran kanḍungan lemak è ḍâlem kèju apacaen ka jenis susu sè èyangghuy. Kèju sè èkaghâbây kalabân susu otabâ sè la ètambâè krim anḍi' kanḍungan lemak, kolèsterol, bân kalori sè tèngghi. Kèju cè' bânnya'en manfaatdhâ polana bânnya' nganḍung protèin, tarotama kaangghuy ana' kènnè' polana bhuto protèin sè lebbi bânnya' èbhândhingaghi orèng dhibâsa.

## Sajhârâ

### Asal-usul
Kèju la èkaghâbây sajjhâ' jhâman prasejarah maskè tadhek bhuktè pastèna bileh kèju partama kalèna èkalako. Masyarakat prasejarah molaè ningghâllaghi gaya oḍi' nomaden bân ngallè dhâddhi ngobu embi', dhumbâ, bân sapè. Polana kabhersèân sè korang, èkennèng sinar mata'arè kalabân langsung otabâ èkennèng panas ḍari apoy kantos susu ḍâlem bâddhâ kasebbhut dhâddhi asam bân kentel. Samarèna ècoba susu kasebbhut ghi' bisa èkakan, bân jarèya partama kalèna manossa nemmo kèju krim asam (*sour cream cheese*).

Kèju krim manès (*sweet cream cheese*) jughân ètemmo kalabân kabetullân. Bâḍâ lègènda sè nyarèta'aghi jhâ' pan-bârâmpan pemburu sè matè'è ana'en sapè, kantos èbukka' tabu'en bân nemmo sesuatu a bârna potè sè anḍi' rassa sè nyaman. Bâḍâna ènzim rennet è ḍâlem tabu'en sapè nyebabaghi susuna dhâddhi kentel, saèngghâ dhâddhi apa sè èkoca' kèju. Carèta laènna nguca'aghi jhâ' kèju ètemmo partama kalèna è Tèmor Tengnga bi' pengembara ḍari Arab. Pengembara kasebbhut alakonè parjhâlânan è padang gurun nompa' jhârân kalabân ngèbhâ susu è pelanana. Samarèna pan-bârâmpan abitdhâ, susu kasebbhut la aobe dhâddhi aèng sè pocet bân gumpalan-gumpalan potè. Polana pelana nyèmpen susu sè èkaghâbây ḍari tabu'en kèbân (sapè, embi', otabâ dhumbhâ) sè ngandung rennet, kantos kombinasi ḍari rennet, cuaca sè panas bân guncangan-guncangan è bâkto nompa' jhârân la ngobâ susu dhâddhi keju, bân samarèna jarèya orèng-orèng molaè aghuna'aghi ènzim ḍari tabu'en kèbân kaangghuy aghâbây kèju.

## Sombher
Sistem

Sistem otabâ pangaturan panèka unit sè èpadhâddhi dâri komponèn otabâ elemen sè èsambhung kaangghuy madhâddhiyâghi aliran informasi, materi, otabâ energi kaangghuy ècapa'aghi sèttong tojjuwan. Istilah panèka serrèng èghunaaghi kaangghuy ngajhâri settong settong entitas sè berinteraksi, sè ghâbây model matematika serrèng bisa ècèptaaghi.

Sistem jhughân aropaaghi kasatuwan dâri bâgiyân-bâgiyân sè saleng nyambung sè bâdâ è sèttong wilayah bân andi' barang-barang sè aghâbây, contona umum panèka naghara. Naghârâ panèka kompolan dâri pan-bârâmpan unsur laèn sè èpadhâddhi sèttong akadhi propinsi sè saleng nyambung kaangghuy abhânto naghârâ sè kakowadhânna panèka orèng-orèng è naghara kasebbhut.

Oca' "sistem" bânnya' èghunaaghi è dâlem parcakapan sabbhân arè, è forum diskusi bân dokumen ilmiah. Oca’ paneka eguna’agi kaangguy bannya’ hal, tor e bannya’ bidang jugan, saengga artena acem-macem. È dâlem arte sè palèng umum, sistem panèka kumpulan objek sè andi' hubungan è antarana.
Hukum perdata

Hokom Perdata (Bâlândhâ: Burgerlijk Wetboek, èsingkat BW) panèka katentuan sè ngator hak bân kawajiban orèng è masyarakat. Hukum panèka alat otabâ settong atoran, Hukum Sipil panèka peraturan hak, arta bân hal-hal sè èkabâli antara orèng bân badan hukum. Definisi Hukum Perdata bân contona Hukum Perdata panèka jhâ' manossa panèka mahlok sosial, mahlok sè salanjangnga abâgi sareng manossa laènna. Tanto, è dâlem kaodhi'ân sosial, hokom ècèptaaghi kaangghuy ngator kaodhi'ân jârèya. Jenis hukum panèka èsebbhut hukum perdata, jhughân èkennal mènangka hukum perdata. Hukum perdata è Indonesia kadhâddhiyân dâri Hukum Perdata Adat, Hukum Perdata Eropa, bân Hukum Perdata Nasional, salaèn jârèya bâdâ jhughân Hukum Perdata Internasional.

Hukum Bukti bân Peraturan Bukti, Èbâdâ'aghi dâri Pasal 1866 BW bân Pasal 164 HIR, buktè sè èkennal è dâlem kasus perdata aropaaghi buktè tolesan resmi sè ètandatangani resmi bân bhunten buktè tolesan tangkapan layar dâri media sosial, buktè saksi paleng sakonè'na 4 (empa') saksi, tuduhan, pangakuan bân sumpah. Bukti tolesan/tolesan/1 (sèttong) dokumen, sorat resmi, èpamaso' è posisi sè partama bân sè palèng penting. Hal ka'dinto cocok sareng kanyataan jhâ' è dâlem kasus perdata, Surat/Dokumen/Sertifikat Perkawinan otabâ Sertifikat Kursus. Kalabân èlaksanaaghina e-litigasi bân e-court è perkembangan teknologi samangkèn, bisa jhughân èghunaaghi mènangka buktè, namong manabi verifikasi ampon èlampaaghi è orèng sè bersangkutan bân orèng sè bersangkutan ngako, ta' èberlakuaghi manabi orèng sè bersangkutan ampon aberri' klarifikasi kalabân dokumen sè lengkap bân akurat dâ' peradilan/pengadilan.

## Sombher
Cokklat

**Cokklat** (ta' baku: coklat) (bhâsa Ènggris: chocolate) iyâ arèya sebbhutdhân kaangghuy hasèl olahan kakanan otabân mènoman ḍari biji kakao (Theobroma cacao).  Cokklat pertama kalèna èkakan bi' masyarakat Mesoamerika kuno mènangka mènoman, maskè èparcajhâ jhâ' lambâ' cokklat ghun bisa èkakakan bi' orèng bhângsawan.

Cokklat umumma èbâghi mènangka hadiah otabâ bingkisân neng molang arè bân arè raya. Kalabân bentuk, corak, bân rassa sè unik, cokklat sering èghuna'aghi mènangka ungkapan sakalangkong, otabâ parhatèan bahkan mènangka parnyataan cinta. Cokklat jhughân la dhâddhi sala sèttong rassa sè palèng populer neng dhunnya. Salaèn èkonsumsi palèng umum dâlem bentuk cokklat batangan, cokklat jhughân dhâddhi bahan mènoman anga' bân cèllep. 

## Sejarah Cokklat
Cokklat èhasèlaghi ḍari kakao (*Theobroma cacao*) sè èra-kèra molaè tombu è daèrah Amazon ḍâjâ sampè' ka Amèrika Tengnga. Mungkin sampè' ka Chiapas, bâgiyân palèng lao' Meksiko. Orèng-orèng Olmec amanfaat aghi bhungkan aghâbây “cokklat” è salanjhânga tasè' teluk è lao' Meksiko. Dokumentasi palèng awwâl tentang cokklat ètemmoè neng penggunaanna è situs pangalolaan cokklat è Puerto Escondido, Honduras sakètar 1100 -1400 taon SM. Residu sè èkaollè ḍari tangki-tangki pengolahan rèya mengindikasikan jhâ' awwâllâ penggunaan kakao ta' èghuna'aghi kaangghuy aghâbây mènoman, tapè bâgiyân selaput potè sè bâḍâ neng bighi kokoa lebbi cenderung èghuna'aghi mènangka sombher ghulâ kaangghuy mènoman beralkohol.

Rèsidu cokklat sè ètemmonè neng tembikar sè èghuna'aghi bi' suku Maya kuno è Río Azul, Guatemala Ḍâjâ, nunju'aghi jhâ' Suku Maya ngènom cokklat è sekitar taon 400 SM. Peradabân pertama sè nengneng è daèrah Mèso-Amèrika rèya ngennal bhungkana “kakawa” sè abuwâ èkonsumsi mènangka mènoman *xocolātl* sè artèna mènomana paè'. Menorot mereka, mènoman rèya parlo èkonsumsi sabbân arè, ghita' ètemmo ponapa tojjhuwanna. Nangèng, cokklat jughân dhâddhi simbol kamakmurân. 

Cara ngatoraghina beih ta' saromben. Kalabân negghu' bâḍḍhâ caèran rèya sè tèngghina sampè' ḍâḍâ bân nyèlèn aghi ka bâḍḍhâ laèn è tana, sè ngatoraghi iyâ arèya orèng sè ahli bisa aghâbây busa sè tebbel, bâgiyân sè aghâbây mènoman rèya andi' nilai. Busa rèya saongghuna èhasèlaghi bi' lemak kokoa (*cocoa butter*) nangèng dhâng-kaddhâng ètambâè jughân busa tambâ'en. Orèng Mèso-Amèrika èkatèla anḍi' kabiasaan sè penting ngènom bân ngakan tajhin sè nganḍung cokklat.

Bighi ḍari bhungkan kakao rèya cè' paè'en bân koduh èfermentasi maklè èkaollè rassana. Samarèna è pangghâng bân èpadhâddhi bubuk hasèlla aropa cokklat otabâ kokoa. Èra-kèra aghi kebiasaan ngènom cokklat suku Maya èmolaè sekitar taon 450 SM - 500 SM. Ca'en, ngakan cokklat èyangghâp mènangka simbol status sè penting è bâkto jârèya. Suku Maya ngakan cokklat dâlem bentuk caèran berbuih sè ètabur lada mèra, vanila, otabâ rempah-rempah laènna. Minuman Xocoatl jughân èparcajâ mènangka bisa nyegghâ lessoh, kaparcajâ'en rèya èsebbaaghi ḍari kanḍungan theobromin. 

## Sombher
Pikiran

**Pèkkèran** panèka ide bân proses mental . Pèkkèran mampu'aghi orèng kaangghuy ngawakilè dunnya mènangka model bân kaangghuy aperlakuaghi kalabân efektif menorot tojjuwan, rèncana, bân pangaterro. Oca' sè èmaksod dâ' konsep bân proses sè padhâ è antarana kognisi, pemahaman, kasadaran, ide, bân imajinasi .

Pèkkèran èngghi panèka manipulasi informasi sareng otak, akadhi bâkto kita abhânto aghâbây konsep, terlibat dâlem pemecahan masalah, alasan, bân aghâbây kapotosan.
Keyakinan dan kepercayaan

**Keyakinan** panèka sikap subjektif jhâ' sèttong bhârang otabâ proposisi panèka bendher.  È dâlem epistemologi, para filsuf aghunaaghi istilah "kaparcaja'an" kaangghuy èmaksod sikap tentang dunnya sè bisa bendher otabâ sala.  Parcajâ ḍâ' sèttong parkara èngghi panèka nganggep ghâpanèka bendher; contona, parcajâ jhâ' salju panèka celleng padâ sareng narèma kabherrâ'an dâri proposisi "salju panèka pote." Namong, aghâdhui kaparcaja'an ta' parlo introspeksi aktif. Contona, sakone' orèng sè mekker kalabân te-ngate apa mataarè bhâkal moncar lagguna otabâ enja', coma nganggep jhâ' bhâkal moncar. 

## Sombher