open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geger Pacinan

**Geger Pacinan** (èkennal jhughân mènangka Tragèdi Angke; è bhâsa Bâlândhâ: Chinezenmoord, artèna "Pembunuhan Orèng Cèna") panèka pogrom ghâbây orèng-orèng keturunan Cèna è kottah palabbhuwân Batavia, Hindia Bâlândhâ (samangkèn Jakarta). Kekerasan è dâlem kottah èlanglang molaè 9 Oktober kantos 22 Oktober 1740, kalabân pertempuran sè cè' èndâ'na èmolaè kantos akhir November taon jârèya.

Karusuhan è dâlem masyarakat Cènah èpèyara sareng penindasan pamarèntah bân èkorangè panghasèlan polana arghâ gula sè toron sabellunna pembantaian. Mènangka jawabhânna, è rapat Dewan Hindia (Raad van Indië), bâdhân pangator Perusahaan Hindia Bâlândhâ (VOC), Gubernur Jenderal Adriaan Valckenier ènyataaghi jhâ' sadhâjâna ghâlimpo' bhâkal ètangghung kalabân kakowadhân sè matè. Deklarasi Valckenier molaè èberlakuaghi è tangghâl 7 Oktober 1740, saamponna ratosan toronan Cènah, bânnya' sè buruh pabrik gula, mate'è 50 pasukan Bâlândhâ. Otoritas Bâlândhâ ngèrèm pasukan tambâ'ân, sè èsita kabbhi sanjâtah dâri penduduk Cènah bân èberlakuaghi jhâm malâm. Ḍuwâ' arè saterrossa, tako' ḍâ' orèng-orèng sè ngoca'aghi kâjahadhân Cènah, suku-suku laèn è Batavia molaè ngobbhâr bengkona orèng Cènah è pengghirrâ Songay Kali Besar. Sabatara jârèya, pasukan Balanda nyerrang bengkona orèng Cèna kalabân meriam. Kekerasan panèka ghâncang nyebbâlaghhi è sabâbhân kottah, sè matè'è lebbi bânnya' orèng Cènah. Maskè Valckenier èmommaghi amnesti ghâbây orèng Cènah è tangghâl 11 Oktober, pasukan terros aburu bân mate'è orèng Cènah kantos tangghâl 22 Oktober, è bâkto Valckenier ènyataaghi kalabân tegghâs jhâ' pembunuhan kodhu ambu. È lowar bâtes kottah, pasukan Bâlândhâ terros aperrang sareng buruh pabrik gula sè abâdâhaghi rusuh. Saellana pan-bârâmpan minggu perrang, pasukan Bâlândhâ nyerang markas Cènah è pan-bârâmpan pabrik gulâh. Orèng Cènah sè ghi' oḍi' buru ka Bekasi.

Èparkiraaghi lebbi dâri 10.000 orèng keturunan Cènah sè èpate'è. Jumlana orèng sè salamet ta' jellas; èparkiraaghi molaè dâri 600 kantos 3.000. Taon salastarèna, è sabâbhân Jhâbâ èjhâdiyâghi pembantaian. Hal ka'dinto madâteng perrang ḍu taon, sè èpadhâddhi tentara Cènah bân Jhâbâ sè èpadhâddhi sèttong è bâbâna pasukan Bâlândhâ. Valckenier salastarèna èpangghi'i polè ka Bâlândhâ bân èjhâjhâr polana terlibat è dâlem pembantaian; Gustaaf Willem van Imhoff aghântè'è mènangka gubernur jenderal. Pembantaian-pembantaian ghâpanèka terros ètemmoè è sastra Bâlândhâ kantos samangkèn. Bâdâ jhughân sè bisa dhâddhi sombher nyamana pan-bârâmpan daerah è Jakarta.

## Latar belakang
È bâkto awaal penjajahan Bâlândhâ è Hindia Bâlândhâ, bânnya' orèng Cènah sè èpakarèja mènangka pengrajin è dâlem pambangunan kottah Batavia è pasèsèr bârâ' lao' Jhâbâh; rèng-orèng ghâpanèka jhughân alako mènangka dagang, buruh pabrik gula, bân tokang. Perdhâghângan antarana Hindia Bâlândhâ bân Cènah, sè èpusataghi è Batavia, makowat èkonomi bân nambâi imigrasi Cènah ka Jhâbâ. Jumlana orèng Cènah è Batavia tombu cè' ceppètta, è taon 1740 ra-kèra lebbi dâri 10.000. Èbu-èbu orèng laènna oḍi' è lowar bâtes kottah. Pamarèntah kolonial Bâlândhâ èparlowaghi kaangghuy ngèbâ sorat identifikasi, bân sè ta' andi' èkèrèm polè ka Cènah. 

## Sombher
Bhâsa Jèrman

**Bhâsa Jèrman** ( *Deutsch* otabâ *Deutsche Sprache* ) panèka bhâsa Jèrmanik Bârâ' sè èghuna'aghi è Èropa Tengnga. Bhâsa panèka sala sèttong bhâsa sè palèng bânnya' èghuna'aghi è Èropa bân panèka *lingua franca internasional* sè penting kantos awwâl abad ka-20. Maskè samangkèn ampon toron, ghi' pagghun èyajhâri bânnya' orèng, polana bânnya' sastra klasik è dhunnya sè ètolès aghuna'aghi bhâsa panèka.

## Cem-Macemma
Bhâsa Jerman bânnè sèttong bhâsa, namong bhâsa sè bânnya' macemma: molaè ḍâri ḍialèk lokal (dhâsarra ḍâri geografi orèng sè aghuna'aghi), ḍialèk *temporal* (sè palèng sakonè'na tello' vèrsi sè èkennal), kantos ḍialèk sosial (dhâsarra ḍâri kalompo' sosial orèng sè aghuna'aghi). Bhâsa Jèrman Baku, sè èsebbhut *Hochdeutsch* ("Bhâsa Jèrman Olo") otabâ *Standarddeutsch*, panèka bhâsa sè èyajhâri è sakola'an bân kursus bhâsa bân bânnya' èghuna'aghi mènangka bhâsa sastra, koran, bân bhâsa è bânnya' kantor bân universitas. Macemma panèka èlahèrraghi mènangka usaha ka'angghuy *standarisasi* Jèrman Olo (èsebbhut jhughân *Hochdeutsch*, otabâ samangkèn èsebbhut jhughân *Oberdeutsch* ) sareng Martin Luther è abad ka-16. Maskè *standar*, Bhâsa Jèrman Baku anḍi' macem lafal polana pangaro ḍialèk lokal.

## Bhâsa Jèrman Baku
Bhâsa Jèrman Baku ( bhâsa Jèrman, Hochdeutsch, otabâ Schriftdeutsch ) panèka bhâsa Jerman sè bânnya' sè èghuna'aghi mènangka bhâsa baku sè èghuna'aghi è ḍâlem kadhâddhiyân formal bân jhughân bhâsa sè masèttong ka'angghuy komunikasi bhân-sabbhân ḍialèk. Bhâsa Jèrman baku ta' èkembângaghi saccara alami ḍâri ḍialèk tradisional tatanto, namong panèka hasèl ḍâri parkembhângan bhâsa tolèsan.

Struktur tata'an bhâsana bân èjhâ'ân baku Bhâsa Jèrman Baku èyator bân èpaterbi' sareng Rat für deutsche Rechtschreibung sè ngawâkkèlaghi tata kalola kasakabbhina panutor mayoritas bân minoritas è sabâbhân Jèrman bân *dependensi* panotor Bhâsa Jèrman. 

## Panyebbhârân Panotor
È Èropa Tèmor, panèka bhâsa manca kaḍuwâ' sè bânnya' èghuna'aghi. Pan-bârâmpan wilajâ è Èropa Tèmor sè ampon èkennal bânnya' orèng Jèrman. Sa'amponna Perrang Dhunnya II, ra-kèra 12-15 juta orèng Jèrman èyojuk ḍâri Èropa Tèmor.

È Prancis, bhâsa panèka èghuna'aghi ra-kèra ḍuwâ' juta orèng è nagârâ panèka, khusussa è wilajâ Alsace-Lorraine, namong ta' anḍi' status bhâsa resmi.

È Amèrika Sèrikat, orèng Amish acaca ḍialèk Jèrman Palatinate. Patagonia (Argèntina lao') jhughân anḍi' komunitas sè abhâsa Jèrman. Namibia, sèttong-sèttongnga rè-karèna koloni Jèrman è Afrika, jhughân anḍi' komunitas sè abhâsa Jèrman è Afrika.

## Sombher
Kasino (Pelawak)

Kasino Haḍiwibowo lahèr è tangghâl 15 September 1950 ban sèdhâ è 18 Ḍesember 1997, lebbi èkennal kalabân mononim Kasino otabâ Kasino Warkop, kasino iyâ ârèya sala sèttong aktor bân pelawak sè terkenal ḍâri Inḍonesia. kasino tamaso' kalompo' ḍâri komedi Warkop. Lahèr è Gombong, Kabupatèn Kebumen, Kasino nodhuaghi minat ka humor molaè ghi’ asakola. Karir pelawak èmolaè bâkto ghi' asakola è Universitas Inḍonesia. Abhâreng Nanu Moeljono bân Ruḍy Baḍil, Kasino dhâddi bintang tamoy e acara raḍio mingguwân "tor-catoran Malem Jhum'at" sè esiarragi e raḍio Prambors. Program arèya aropaaghi awwâl ḍâri beḍenah kelompok komèḍi Warkop.

nyamanah kasino sajen terkenal è ḍâlem lakon con-locon, kasino dhâddhi orèng sukses kalabân amain peran neng è 34 film komèḍi è taon 1980 kantos 1995. kasino jhughân tampèl neng è sèrial TV sè ajhuluk Warkop ḌKI sè è proḍuksi neng è taon 1996 bân 1997, tapè tor jhughân dhâddhi penampilan profesional se ḍibuḍinah. kasino sèdhâh è bulân ḍesember 1997 karanah lantaran panyakè' tumor otek. 

## '''Carèta Oḍi''''
Kasino Haḍiwibowo lahèr è Gombong, Kabupatèn Kebumen, Jhâbâ Tengnga, ḍâri Suparmin bân Kasiyem. Kasino arèya tamaso' ponakanna Hoegeng Iman Santoso, sè ajabat dhâddhi Kepala Polres Nasional Inḍonesia ḍâri taon 1968 kantos 1971. è bâkto asakola, Kasino segghut apinḍa roma polana tugas ramanah sè dhâddhi karyawan è Perusahaan Kereta Api Inḍonesia. Kasino pernah oḍi’ tor asakola e Paḍalarang, Banḍung Bârâ', kantos kellas tello’ sabellunna apinda ka SḌ Buḍi Utomo è Jakarta. penḍiḍighân SMP èpamarèh neng è SMP Negeri 51 Jakarta. Saellanah maso' SMA, Kasino noro' ramanah, sè ètugasaghi ka Cirebon, asakola è SMA Negeri 2 Cirebon sabellunna abâli ka Jakarta bân lastarè penḍiḍikanna è SMA Negeri 22 Jakarta. È bakto asakola, Kasino kalonta mènangka morèḍ sè ce’ terrona ajhâr ḍâ' ka pangajhârân Matematika. Salaèn jârèya, kasino jhughân èkennal karanah orèng sè taat agama, hal ka'dintoh ta' lopot ḍâri pangaro orèng towana sè lakoh ajâgâh bân abimbing è ḍâlem maca Al-Qur'an.

Saamponna lulus SMA, Kasino nerrossaghi sakola’anna kalabân maso’ ka Fakultas Ilmu Sosial bân Politik, jurusan Aḍministrasi Bisnis è Universitas Inḍonesia. Salerana sukses mamarè sakola'ânnah bân lulus kalabân gelar sarjana è taon 1978.

## '''Awâl Karir'''
Kasino la anḍi' minat ḍâ' humor molaè ghi' kènè', bân aghâdhui inspirasi ḍâri kelompok komeḍi Trio Los Gilos, sè aropaaghi agghuta Bing Slamet, Mang Cepot, bân Mang Uḍel. È taon 1973, asareng kanca kulianah, Nanu Moeljono, Kasino mabâḍâ komedi è "Perkampungan Universitas Inḍonesia," perkemahan mahasiswa è Cibubur. Peanampilân kasino bân ca-kancanah locoh aghabay Temmy Lesanpura sajèn lèbur dâ' ka con-locon. Temmy Lesanpura aropaaghi mahasiswa UI semester akhèr sè è bâkto jârèya la dhâddhi kapala stasiun raḍio Prambors. Temmy ngajhâk kasino bân ca-kancanah kaangghuy dhâddhi co-host program sareng Ruḍy Baḍil sè kajhuluk Obrolan Malam Jumat (Friday Night Chat) (Omamat). Program panèka ètayangaghi sabbhân malem Kemmis molaè pokol 8:30 malem kantos pokol 9:15 malem WIB. Program panèka abâhas konḍisi politik bân sosial è ḍâlem negri kalabân gaya sè santai tor locoh.

## '''Sombher'''
Bhâsa Jhâbâ

**Bhâsa Jhâbâ** (*[[Endonim]]*: *Bhâsa Jhâbâ*, Okara Jhâbâ: ꦧꦱꦗꦮ, ''Abjaḍ Pèghu'': باسا جاوا, pangocapenna ḍâlem IPA: [ bɔsɔ d͡ʒɔwɔ ] ) iyâ arèya bhâsa sè tamaso' ḍâ' kalowarga bhâsa Austronesia, sè otamana èghuna'aghi sareng orèng Jhâbâ è bâgiân tengnga bân tèmor Jhâbâ. Bhâsa Jhâbâ jhughân èghuna'aghi sareng para perantau Jhâbâ è wilajâ-wilajâ laènna è Inḍonèsia, akadhi Sumatra bân Kalimantan; bân è lowar Inḍonèsia, akadhi è Suriname, Bâlândhâ, bân Malaysia. Jumla sakabbhina panutor bhâsa Jhâbâ èparkèraaghi bisa nyapa' ra-kèra 80 juta è taon 2023.

## Pangalompo'enna
Bhâsa Jhâbâ panèka bâgiyân ḍâri *subkelompok* bhâsa Malajhu-Polinesia ḍâri kalowarga bhâsa Austronesia. Namong, dhârâjhâddhâ bhâsa jhâbâ sareng bhâsa Malajhu-Polinesia laènna malarat sè ètantowaghina. Kalabân ngangghuy *metode [[leksikostatistik]]*, è taon 1965 ahli bhâsa Isidore Dyen agolongaghi bhâsa Jhâbâ dhâddhi sèttong kalompo' sè èsebbhut "Javo-Sumatra Hesion", sè tamaso' jhughân bhâsa Sunda bân bhâsa-bhâsa "Malajhu". Kelompo' panèka jhughân èsebbhut "Malajhu-Jawanik" sareng ahli bhâsa Berndt Nothofer sè lu-ghâlluna nyoba' mabâli (abhângon ulang) bângatowana bhâsa-bhâsa sè bâḍâ è ḍâlem kelompo' *hipotetis* panèka kalabân data sè saterrossa èbâtesi namong èmpa' bhâsa (Jhâbâ, Sunda, Madhurâ, bân Malaju).

## Sajjhârâ
Sajjhârâ bhâsa Jhâbâ bisa èbâgi dâddhi ḍuwâ' fase bhâsa sè dhâ-bhidhâ, èngghi panèka 1) Bhâsa Jhâbâ Kona bân 2) Bhâsa Jhâbâ Anyar.

### Bhâsa Jhâbâ Kona
Bhâsa Jhâbâ Kona sè palèng awwâl sè ghi' èjâgâ è ḍâlem tolèsan, Prasasti Sukabumi sè èpangghi'i è Kabupatèn Keḍiri, Jhâbâ Tèmor, èmolaè taon 804 M. Ḍâri abad ka-9 kantos ka-15, macem-macem bhâsa panèka biyasa èghunaaghi è polo Jhâbâ. Bhâsa Jhâbâ kona biasana ètolès ḍâlem puisi bait. Cem-macem panèka èsebbhut jhughân kalabân istilah *kawi* 'bhâsa sastra', sanajjân istilah panèka jhughân èsebbhut unsur-unsur arkais è ḍâlem cem-macemma tolèsan Bhâsa Jhâbâ Anyar. Sistem tolèsan sè èghuna'aghi kaangghuy nolès Bhâsa Jhâbâ Kona panèka aropa'aghi *adaptasi* ḍâri okara Pallawa sè asalla ḍâri India. Para' 50% oca' è ḍâlem tolèsan Jhâbâ Kona panèka ènjhâman ḍâri bhâsa Sansekerta, Dhing karèna panèka oca' asli Jhâbâ Kona sè asalla ḍâri bhâsa-bhâsa Austronesia, sanajjân Bhâsa Jhâbâ Kona jhughân nganḍung oca' ènjhâman ḍâri bhâsa laèn è polo è Indonesia.

## Sombher
Bhâsa Portugis

**Bhâsa Portugis** (*portuguès* ) panèka bhâsa Roman sè èghuna'aghi è Portugal, Brasil, Angola, Guinea Khatulistiwa, Guinea Bissau, São Tomé bân Prínsipe, Mozambik, Tanjung Verde, bân Timor Tèmor. Bânnya' ahli bhâsa sè ngangghep bhâsa Galicia, bhâsa wilajâGalicia, Spanyol, saongghuna aropa'aghi bhâsa Portugis sè ampon èpangaro bhâsa Spanyol. Kalabân lebbi ḍâri 280 juta orèng asli, bhâsa Portugis panèka sala sèttong bhâsa sè palèng bânnya' èghuna'aghi è dhunnya. Bhâsa Portugis panèka bhâsa sè palèng bânnya' èghunaaghi è Amèrika Lao' polana Brasil, kalabân 200 juta orèng, aghâdhui ra-kèra 51% ḍâri total populasi Amerika Lao'.

## Fonem
Bhâsa Portugis bâḍâ 26 fonem: 21 konsonan bân 5 vokal. Salaèn panèka, sistem tata bhâsana saderhana.

### Vokal
Bhâsa Portugis bâḍâ 5 vokal, èngghi panèka a, e, i, o, u.

### Sistem Tolèsan

## Ḍiakritik
Bhâsa Portugis anḍi' abjaḍ tambâ'ân, èngghi panèka:

# *Aksen tirus*
#* èngghi panèka á, é, í, ó, ú
# *Aksen nontirus*
#* èngghi panèka à
# *Sirkumfleks*
#* èngghi panèka â, ê, ô
# *Tandhâ gelombang*
#* èngghi panèka ã, õ

## Conto-conto

## Sombher
Lambertus Nicodemus Palar

**Lambertus Nicoḍemus Palar** (5 Junè 1900 – 13 Februari 1981), sè èkennal jhughân kalabân Babè Palar, èngghi panèka sala sèttong politisi sè abâkkèllèh Inḍonèsia è pan-saponapan jabadhân ḍiplomatik, sè palèng èkennal èngghi panèka perwakilan Inḍonèsia pertama ka Perserikatan Bangsa-Bangsa (PBB). Lambertus Nicoḍemus Palar jhughân atugas dhâddhi ḍuta besar ka Inḍia, Jerman Bârâ', Uni Soviet, Kanaḍa, bân Amèrika Serikat. Lambertus Nicoḍemus Palar panèka pottrana ḍâri ramanah sè asmanah Gerrit Palar tor èbhuh Jacoba Lumanauw.

## Oḍi' bân penḍiḍighân awwâl
Palar asakola è sakola'an Meer Uitgebreid Lager Onḍerwijs (MULO) è Tonḍano. Salastarèna ghâpanèka, Lambertus Nicoḍemus Palar asakola è Algemeene Miḍḍelbare School (AMS) B è Yogyakarta bân oḍi' è Sam Ratulangi. È AMS B Yogyakarta lughâllunah kennal ḍâ' ka politik bân gagasân nasionalis bân dhâddhi angghuta organisasi ngoḍâ nasionalis Jong Minahasa.

Salastarèna lulus ḍâri AMS è taon 1922, Palar nerrossaghi sakola'an tèngghina è Technische Hoogeschool te Banḍoeng sè samangkèn èkennal kalabân Banḍung Institute of Technology (ITB), ra-kèra sataon abiddhâ. È kampus panèka, Palar tatemmoh Sukarno bân bânnya' mahasiswa nasionalis laènna tor aktif è ḍâlem ngator rapat bân pidato nasionalis. è bâkto ghâpanèka, palar Sakè' sarah, orèngah para' sataon è katedhunganna ta' bisa ngalakonè aktivitas, karanah sakè' kasèbbhut, palar terpaksah ambu ajhâr bân abali ka Minahasa. Saellana bârâs, Lambertus Nicoḍemus Palar alako sakejja' è Royal Package School (KPM).

È taon 1924, Palar nerrossâghi polè akuliah è Rechtshoogeschool te Batavia. E ḍissa', Palar kennal ḍâ' ka iḍeologi sosialis-ḍemokratis lèbât angghuta Volksraaḍ, J. E. Stokvis, Katowa Inḍische Sociaal-Ḍemocratische Partij (ISḌP - Inḍies Socialist-Ḍemocratic Party). sa'amponna pemberontakan komunis taon 1926 ta' dhâddhi è Jhâbâ bân Somattra, pamarènta Hinḍia Bâlândhâ ngala' jhâlan represif, tamaso' èḍeportasi ka Boven ḍigoel. Ngatela’ kabaḍâ’an jarèya, kalowargana Palar nyarè kennengan sè aman ḍâ' ka kennengngan laen. È taon 1928, Palar apinḍa ka Bâlândhâ. Tangghâl 4 Agustus 1928, Palar mangkat ḍâri Batavia ka Rotterdam, Bâlândhâ kalabân kapal "Tabanan" sè ḍâpa' ka tojjuanna è bulân September 1928.

È taon 1930, Palar dhâddhi angghuta Sociaal-Ḍemocratische Arbeiders Partij (SḌAP) sa'amponna SḌAP alaksanaaghi Kongrès Kolonial bân mabâḍâh pamèlèyan sè anyataaghi pan-bârâmpan posisi partai, è antarana tamaso' hak kemerdekaan nasional ḍâ' Hindia Bâlandhâ tanpa syarat. Palar ajabat dhâddhi sekretaris Komisi Kolonial SḌAP bân Neḍerlands Verbonḍ van Vakverenigingen (NVV) molaè Oktober 1933. Palar jhughân dhâddhi ḍirektur Biro Pers Inḍonèsia (Persinḍo), sè ètugasaghi kaangghuy ngèrèm

Artikel sosial ḍèmokrasi ḍâri Bâlândhâ ka pers è Hinḍia Bâlândhâ. È taon 1938, Palar abâli ka tana asalla abhâreng binèna, Johanna Petronella Volmers, sè èkabin è tangghâl 26 Junè 1935. palar ampon adhâtengngè daera man-ka'ḍimman è Inḍonèsia kaangguy makompol informasi. Palar mangghi gerakan kamardhika'an Inḍonèsia aktif bân Palar jhughân nolès pangalamanna è bâkto abali ka Bâlândhâ.

## Sombher
D.I. Pandjaitan

Ḍonalḍ Isaac Pandjaitan èngghi panèka sala sèttong Pahlawan Revolusi Inḍonesia sè narèma pangkat militèr Mayor Jenḍeral saamponah sèdhâ. èkobhuraghi è pasarèan Pahlawan Nasional Utama Kalibata, Jakarta.

## Biografina

### kaoḍi'ân awwâl
Ḍ.I. Pandjaitan lahèr tangghâl 9 Juni 1925, è Lumbantor Natolutali, ḍaerah sè samangkèn tamaso' kacamatan Silaen, Kabupatèn Toba, Sumatera Ḍâjâh. Ḍ.I. Pandjaitan èlahèrraghi pokol 3:30 a.m. bân ènyamaè Ḍonalḍ Isaac Pandjaitan saamponna èsambhut è upacara sokkoran sè èpimpin sareng embanah, Rato Malintang. Penḍiḍighân formalla èmolaè è SḌ sè èjalanaghi sareng Zenḍing. samarènah ḍutaon è ḍissa', ramana aḍaftaraghi è Sakola'an Kristen (HSS) è Narumonḍa. samarèna lulus `dâri HIS, Ḍonald nerrossaghi penḍiḍighânna è Christian School of Islamic Stuḍies (MULO) è Tarutung.

Tangghâl 13 Maret 1942, pasughân Jeppang toron ka Mèḍan ban ceppet nyebbar ka Tapanuli. pan-bârâmpan arè salastarèna, pasughân Jeppang ngobâsaè Tarutung. polana antipati ḍâ' sakola'an ala Bârâ', orèng Jeppang notop MULO è Tarutung. E bakto jârèya, Ḍonald ghi' kellas tello'. Hasèlla, Ḍonalḍ Isaac kodhu ambu sakola bân adhâgâng bhâbâng bân sapè Tarutung è Barus.

### Arantau ka Riau
Kalabân ghun ngandhelaghi kartu rapor MULO, ijazah HIS, bân kamampowanna abhâsa Bâlândhâ, Inggris, bân Jerman, Ḍonald motossaghi kaangghuy abâli ka Pekanbaru. E ḍâlem parjhâlânan, Ḍonalḍ Isaac sempat ètahan polisi è Bangkinang. Ḍonalḍ Isaac èsangka mata-mata Sekutu polana kamus Bâlândhâ-Inggris sè èbhâkta. kasala pahaman jârèya bisa è atassè sareng atasan karabatdhâ, sè ḍâtâng langsong ka Bangkinang bân ngoni'in Ḍonald è Pekanbaru. è bâkto jarèya, Matsumura, kapalana Perusahaan Ataka Sanyo Kabushiki Kaisha, kennengnganna karabatdhâ alako, nyarè karyawan anyar sè bisa acaca bhâsa Inggris ban Jeppang. Ḍubulân saellana kadhâddhiyân jârèya, Matsumura ngajhâk Ḍonald alako è perusahaanna. Ḍonald alako è ḍissa' ḍubulân. Samarèna jârèya, Matsumara ngolok Ḍonalḍ Isaac kaangghuy èpinḍa ka kantor cabang perusahaan è Siak Sri Inḍrapura.

È taon 1943, Ḍonald alako è perusahaan kajuh sè èjhâlânaghi sareng orèng Jeppang sè anyama Oba. Perusahaan panèka èpaddhek è Buatan, è oloh Songay Siak, bân ènyamaè L.40 otabâ Panglong 40. Ḍonald èangghep dhâddhi bâkkel manajer, ngawasi 80 buruh. sakabbhina buruh èwâjibaghi noro' pangajhârân abhâris bân pelatèan dhâsar militer Jeppang . Ḍonald ngatowaèh pelatèan ngangghuy komanḍo Jeppang. E bâkto jârèya ḍonald terro dhâddhi perwira militer. Ḍonalḍ Isaac molaè noro'è berta rekrutmen calon perwira Gyugun. Bâkto penḍaftaran èbukka', Ḍonald langsung aberri' tao niatdhâ ka Oba. lughâllunah, Oba cè' berrâ'en, tapè polana Ḍonald maksa kaangghuy 'aḍaftar, Oba akhèrra narèma kapotosân Ḍonald bân mabedeh acara salamèddhân sè rammih kaangghuy Ḍonalḍ Isaac.

## Sombher
Siswondo Parman

Siswonḍo Parman panèka pahlawan revolusi Inḍonesia bân tokoh kalonta è militer Inḍonesia. Salèrana èpate'è è bâkto Gerakan 30 September bân èberri'i gelar Letnan Jenḍeral samarèna sèdhâ. Èkobhur è kobhurân Pahlawan Kalibata è Jakarta.

## Bâkto ngoḍâh
Parman èlahèrraghi è Wonosobo, Jhâbâ Tengnga. Parman nomer ennem ḍâri 11 târètan. Parman asakola è sakola'an HIS è Wonosobo. Sa'ampona lulus, Parman nerrossaghi sakolana dâri SD (MULO) kantos lulus dâri sakola'an tèngghi è Yogyakarta (AMS-B) è taon 1940. salèrana nerrossaghi ka sakola'an kaḍokteran, namong kodhu ambu è bâkto Jeppang nyerrang. Saellana jâriya, parman alako dhâddhi polisi militer Kempeitai Jeppang. Namong, parman ètangkep polana wâs-~wâs ḍâ' kasettiyanna, namong è buḍi arè èbebasaghi. Sa'amponna èbebasaghi, salèrana èkèrèm ka Jeppang kaangghuy palatèyan intelijen bân abali alako polè dhâddhi Kempeitai kantos perrang marè, alako mènangka penerjemah (kempeiho) è Yogyakarta.

## Karir Militer
Sa'amponna Inḍonesia mardhika, Parman noro’ Angkatan Ka'amanan Rakyat (TKR), pangaḍâ' Angkatan Bersenjata Nasional Inḍonesia. E ahèr bulân Ḍesember 1945, Parman èangkat dhaddi kapala staf Polres Militer e Yogyakarta. Empa’ taon samarènah, Parman pas dhâddi kapala staf gubernur militer Jaboḍetabek ban ongghâ jabatdhân dhâddi mayor. È ḍâlem kapasitas panèka, parman bisa ngalang komplotan "tong-sèttongah Rato Angkatdhân Bersenjata" (Angkatan Perang Ratu Adil, APRA), kelompok militer pemberontak sè èpimpin sareng Raymonḍ Westerling, kaangghuy mate'è Mentri Pertahanan bân komandan angkatdhân bersenjata. Salerana aghâdhui jabatdhân è Korps Polisi Militer kantos Konferensi Meja Bunḍar.

Siswondo Parman noro' perrang gerilya è bâkto Agresi Militer Bâlândhâ kaḍuwâ'. Jhughân atugas mènangka Kapala Staf Gubernur Militer Jakarta.

È taon 1951, Parman èsoro maso' ka Sakola'an Polisi Militer è Amèrika Serikat kaangghuy pelatèyan lanjudhân, bân è tangghâl 11 Nopèmber taon jârèya, parman èangkat dhâddhi Komanḍan Polisi Militer Jakarta. Saterrossa, Parman âghâdhui pan-bârâmpan jabadhân è Markas Polres Militer Nasional bân Kementerian Pertahanan Inḍonesia sabellunna èkèrèm ka Lonḍon mènangka atase militèr è Kedutaan Besar Inḍonesia è ḍissa'. Tangghâl 28 Juni, kalabân pangkat Mayor Jenḍeral, parman èangkat dhâddhi Asisten lu-ghâllu kalabân tanggung jâwâb intelijen kaangghuy Kepala Staf Angkatan Darat Letnan Jenderal Ahmad Yani.

## pasèdhâna
Siswonḍo Parman panèka sala sèttong ḍâri ennem jenḍeral sè èpate'è anggota Gerakan 30 Sèptèmber Partai Komunis Inḍonesia (PKI) è malem tangghâl 30 Sèptèmber kantos 1 Oktober 1965. Pan-bârâmpan arè sabellunna , Parman èpaènga' ḍâ' kamungkinan ghulinah komunis. È malem tangghâl 30 Sèptèmber sampe’ 1 Oktober, taḍâ’ pangawal se ajègè romana Parman è Jhâlân Syamsurizal nomer. 32.

## Sombher
Teungku Chik di Tiro

**Teungku Chik di Tiro Muhammaḍ** Saman panèka pahlawan nasional ḍâri Peḍir.

## Rèwayat
Teungku Muhammaḍ Saman panèka ana'na Teungku Syekh Ubaidillah. Sabatara èbhuna asmanah Siti Aisyah pottrana Teungku Syekh Abḍussalam ngoḍâh Tiro. Salèrana lahèr è tangghâl 1 Jânuwari 1836, kateppa'an sareng taon 1251 Hijriyah è Ḍayah Jrueng, kecamatan Cumbok Lam Lo, Tiro, ḍaerah Piḍie, Aceh. Teungku Muhammaḍ Saman oḍi' neng è lingkungan aghâma sè ketat.

È bâkto alampa’agi ibâḍâ ajjhih è Mekka, salèrana nambei pangataowan èlmo aghâmana. Salaèn ghâpanèka, salèrana ta' loppa atemmo sareng para pamimpin Islam sè bâḍâ è ka'ḍissa', saènggâna salèrana molaè ngaonèngih parkara perjuangan para pamimpin ka'ḍinto è ḍâlem aperrang alaban imperialisme bân kolonialisme. Sasuai sareng pangajhâran aghâma sè èkaparcajei, Muhammaḍ Saman sangghup ngorbannaghi ponapa saos, tamaso’ arta, jabatdhân otaba odi’na, demi nyonjhung aghâma tor bhângsana. Kayakinan panèka èbuktèaghi è kaoḍi'an sè nyata, sè dhâddhi lebbi èkennal mènangka Perang Sabil.

## Ngatowaè perjuangan
È taon 1880, bâkto pasukan Bâlândhâ sè èpimpin Jènḍeral Karen van ḍer Heyḍen ampon makala wilayah Aceh rajeh, prajurit Aceh sè ngètek è soko Ghunong Seulawah akompol è Ghunong Biram, Lamtamot. Teungku Muhammaḍ Saman mèkkèr cara sè bhâkal èlakoni: kala otabâ aperrang. Hasèl ḍâri rapat panèka, rèng-orèng panèka nyo'on bhântowan kalabân ngèrèm utusan ka wilayah Piḍie.

È bâkto para utusan ḍâri Ghunong Biram ḍâpa’ ka Piḍie pas narèma pessen dâri ulama' bân uleebalang Piḍie jha’ pusat kepemimpinan ulama' Piḍie bâḍâ è Tiro. Saterrossa atemmo sareng Teungku Chik ḍi Tiro Muhammaḍ Amin ḍayah Cut, pamanna Teungku Chik ḍi Tiro Muhammaḍ Saman. Èngghi panèka para utusân ḍâri Ghunong Biram sè maḍepa' pessenna.

Sa'amponah kaḍetengan utusanna Ghunong Biram, para ulama’ Tiro mabâdâ papanggiyân ḍukale neng è Ḍayah Krueng sareng è Ḍaya Lampoh Raja. hasèl ḍâri papanggiyân rapat ka’dhinto sapakat jhâ’ para ulama Tiro kodu dhuli abhânto parjuangan è Aceh rajeh. Nangeng, utusan Ghunong Biram nyo’on pamimpin ḍari Tiro, sabab semangat alaben moso ka’dhissa’ ampon korang tor marlowaghi pamimpin se bisa ngodi’i polè semangat kaangghuy ngojuk orèng Bâlândhâ. Pamimpin panèka kodhu èntar ka meḍan perrang jhughân.

Tadâ’ sèttong dâri reng-oreng sè haḍèr neng è papanggiyan sè terro ngajuwagi abâ’ dhibi'na dhâddi pamimpin kaaghuy alabaân Bâlândhâ è Aceh rajeh. O-tao Teungku Chik ḍi Tiro Muhammaḍ Amin ḍâri Ḍayah Cut asiaraghi jhâ’ ponakanna, Teungku Chik ḍi Tiro Muhammaḍ Saman sè ghi’ buru molè dâri Mekka, la siap acaca. Salerana anyata’aghi kasokanna kaangguy mimpin perrang è Aceh rajeh.[2]

## Sombher
Johannes Abraham Dimara

Mayor TNI **Johannes Abraham Ḍimara** panèka Pahlawan Nasional Inḍonesia ḍâri Papua. Asmana èabaḍiaghi karana nyamana èpadhâddhi nyamanah Pangkalan Uḍara Angkatan Uḍara Inḍonesia è Merauke tangghâl 24 Sèptember 2018.

## Carèta oḍi'
Johannes Abraham Ḍimara lahèr è Komanḍo Ḍistrik Militer (Korem), Biak dâjâh, Papua, è tangghâl 16 April 1916. Lulus SḌ è Ambon è taon 1930. Saterrossa asakola è Sakola'an Pertanian è Laha kantos taon 1940. Saterrossa maso' ka Sakola'an Pamorolangan Alkitab, bân saamponna lulus, dhâddhi ghuru injil è Polo Buru.

È taon 1946, salèrana noro’ ngibaraghi Benḍera Mèra Potè è Namlea, Polo Buru. Johannes Abraham Ḍimara jhughân aperrang kaangghuy mabâli Irian Bârâ' ḍâ' Rèpublik Inḍonesia. Taon 1950 èangghep Ketua OPI (Organisasi Pembebasan Irian Barat). Johannes Abraham Ḍimara jhughân noro' Angkatan Bersenjata Nasional Inḍonesia (TNI)  bân dhâddhi mata-mata maso' è taon 1954, sè adhâddhiyâghi ètangkep sareng Tentara Karajaan Bâlândhâ bân èbuwang ka Ḍigul, sè akhèrra èbebasaghi è taon 1960.

Bâkto Presiḍen Soekarno èproklamasi Gerakan Trikora, Johannes Abraham Ḍimara dhâddhi orèng ngodâ papua tor èbârengngè Bung Karno noro' Gerakan Trikora è Yogyakarta. Johannes Abraham Ḍimara nyo’on ḍâ’ sadhâjâna orèng è Irian Bârâ' kaangghuy nolongè panyèttongan Irian Bârâ' dhaddhi Naghârâ Kesatuan Republik Inḍonesia. È taon 1962, Parjhânjian New York ètanḍatangani. Salèrana ngabdhi dhâddhi utusân abhâreng sareng Mentri Luar Negeri Inḍonesia. Parjhânjhiân kasebbhut akhèrra marloaghi pamarènta Bâlândhâ kaangghuy massra'aghi Irian Bârâ' ka Rèpublik Inḍonesia. Molaè bâkto jârèya, Irian Bârâ' dhâddhi bagiyân ḍâri Naghârâ Kesatuan RI.

È bâkto paraḍe tangghâl 17 Agustus è aḍâ'na karaton, Ḍimara ngangghuy rantay sè rosak. Sukarno nangalè hal ka'dinto èilhami kaangghuy aghâbây patung pembebasan Irian Bârâ'. Saèngghâ patung kasebbhut èpadhâddhi è Lapangan Banteng, korang ḍâri 1,5 km ḍâri Istana Naghârâ. Dimara nyarèta'aghi hal ka'dinto è ḍâlem buku sè ètolès sareng Carmelia Sukmawati, "Fai Do Ma, Mai Do Fa, Lintas Perjuangan Putra Papua, J.A. Ḍimara" (2000).

## Parjhâlanan Perjuangan
Johanes Abraham Ḍimara aghâdhui peran rajeh è ḍâlem perjuangan kaangghuy kaḍaulatan Inḍonesia. Saamponna proklamasi kamardhika'an Inḍonesia è tangghâl 17 Agustus 1945, moso Bâlândhâ ngopaya'agi mabâli kakobasa'an ka Inḍonesia lèbat operasi NICA (Administrasi Sipil Hindia Belanda).

È taon 1994, Johannes Abraham Ḍimara bân pan-bârâmpan ḍâ-ngoḍâ aperrang alabân NICA, èmolaè kalabân ngajhâk Namlea, pusat aḍministrasi è Polo Buru.

Samarèna jârèya Johannes Abraham Ḍimara  èpenjara sareng otoritas kolonial bân èokom ḍupolo taon. Maske èpenjara, semangat juang Ḍimara ta' perna èlang. Salèrana jhughân nyoba' buru ḍâri penjara è Ambon, namong akhèrra ètangkep polè bân èkèrèm ka penjara Ḍigul sè lebbi èbâtesi, penjara sè èkennal kaangghuy tahanan politik è jhâman kolonial Bâlândhâ.

## Sombher
Diponegoro

**Benḍoro Pangeran Haryo Ḍiponegoro** panèka pangèran jhâbâ sè alabân pamarènta Bâlândhâ. Pottrana Hamengkubuwana III sè sarèyang aghuna'aghi peran penting è Perang Jhâbâ taon 1825 kantos 1830. Saamponna èkala' bân ètangkep, salèrana èbuwâng ka Makassar, bân sèḍhâ è ḍissa' è omor 69 taon.

Perjuanganna lèma taon alabân pamarènta'an Bâlândhâ è Jhâbâ ampon Esalameddhi sareng orèng Indonesia sajjhek pan bârâmpan taon, sè dhâddhi sombher inspirasi ḍâ' Revolusi Nasional Inḍonesia bân nasionalisme è Inḍonesia moḍern, bân laènna. Salèrana panèka pahlawan nasional è Inḍonesia.

## Kaodi'ân Awal
Ḍiponegoro èlahèrraghi è Yogyakarta è tangghâl 11 Nopèmber 1785, ḍâri gunḍik R.A. Mangkarawati, ḍâri Pacitan, sareng ramana, Gusti Raḍen Mas Suraja, sè saterrossa ongghâ ka tahta kalabân jhujhur Hamengkubuwana III. Saamponna dhibâsa, Ḍiponegoro dhâddhi Benḍara Raḍen Mas Antawirya.

Pangeran Ḍiponegoro èkennal mènangka orèng sè penter, bânnya' maca, bân ahli è ḍâlem hokom Islam-Jhâbâ.[4] Salèrana jhughân lebbi tertarik ḍâ' parkara aghâma ḍâri parkara pamarenta'an pangadhilân bân abhâreng orèng bânnya'. Pangeran jhughân lebbi senneng alengghi è Tegalrejo, semma' ḍâ' kennengnganna emba binè'na, Gusti Kangjeng Rato Tegalrejo, rajina Sultan Hamengkubuwana I, èbhândhingaghi è karaton. Molae ghi’ kene’, ḍiponegoro ce’ semma’na ka reng-oreng ban para santre. Babaḍ Ḍiponegoro ajellassaghi jhâ' è bâkto ghi' kènè', èbhuna ngajhâri namen paḍi bân lalakon rakyat laènna è Tegalrejo. Hal ka’dinto adhâddiyagi Ḍiponegoro se ghi’ ngodâna ce’ semma’en sareng ra’yat tor adhâddiyagi abâ’na ngartè ḍa’ kasossa’anna orèng Jhâbâ è bâbâna panyeksa'an pamarenta kolonial Hinḍia Bâlândhâ.

Pangeran Ḍiponegoro panèka orèng sè senneng ka jhâran bân ghi' bâḍâ è tegalrejo sabellunna perrang, Ḍiponegoro anḍi' lebbi dâri 60 orèng Jhâbâ kaangghuy ajâgâ jhârânna. Tangki aèn sè èkaghâbay ḍâri ghèddhung kaangghuy abherri' ènom jhâranna ghi' bâda kantos samangkèn (2021). Kandang bân kandang kudana Pangeran cè' bânnya'na kantos Sentot sè ghi' ngoḍâ, sè ḍâtâng ka Tegalrejo è omor ennem taon saamponna alè'na sè towa, Raḍen Ayu Maduretno, akabin sareng Pangeran, lebbi senneng ajhâr nompa' jhâran katèmbhâng dhâddhi santrè. È molaèna Perrang Jhâbâ, jhâran celleng tompa'ennah Ḍiponegoro, Kiai Gitayu (Gentayu), bân lincanna è pelana ècatet sareng komanḍan kavaleri Bâlândhâ. E bâkto perrang, katerampilan Pangeran è ḍâlem nompa' tor ajhâlânaghi jhârân sè bhâgus, sangèt abhânto dhibi'na kaangghuy salamèt èbâkto bisa ngalle ḍâri moso neng è meḍan sè malarat, khusussâ è bâkto aleèngka Songay Progo, è ḍissa' Pangeran tao sakabbhina kennengngan sè ningkè' sè bisa èghunaaghi kaangghuy ajhâlân è songay sè lebar ta' kalabân kalannyo' aèng.

## Sombher
Andi Djemma

**Anḍi Djemma** panèka tokoh karaton è Karaja'an Luwu bân aropa'aghi Bupati Luwu ka-6 bân pejuang kamardhika'an Inḍonèsia ḍâri Sulawesi Lao' sè èparèngaghi ghellâr Pahlawan Nasional sareng Presiḍen Republik Indonesia è tangghâl 8 November 2002.

Wilajâ kakobâsaennah saterrossa dhâddhi Wilajâ tingkatan kabupaten sa'amponna pan-bârâmpan wilayahna èpèsa dâddhi pan-bârâmpan kabupaten: Kabupaten Luwu, Kabupaten Luwu Lao', Kottah Palopo, Kabupaten Luwu Tèmor, bân Tana Toraja, kabbhi è ḍâlem Propinsi Sulawesi Lao'. Kolaka, è bâkto jâriya, dhâddhi kabupaten è Sulawesi Tèmor Lao', bân Poso è Sulawesi Tengnga.

## Peran
Karaja'an Luwu panèka karaton pertama è Sulawèsi Lao' sè anyata'aghi maksoḍ kaangghuy maso' ḍâ' Republik Inḍonèsia. Anḍi Djemma ngabdhi dhâddhi waḍana (bupati) e Kolaka kantos taon 1923 sabellunna èangkat dhâddi Ḍatu. Anḍi Djemma molè ka Palopo sarta siap dhâddhi Ḍatu. Mènangka Ḍatu Luwu, Anḍi Djemma aropa'aghi tokoh kunci ḍâlem mabâḍah Nahdlatul Ulama (NU) è Luwu. Saabiddhâ Anḍi Djemma dhâddhi Ḍatu, organisasi-organisasi nasional bân aghâma laènna, akadhi Partai Persatuan Islam Inḍonèsia (PSII) ban Muhammaḍiyah anḍi’ kasempadhân kaangguy alalakon e ḍâlem Karaja'an Luwu.

## Alabân
È bâkto para' kamardhika'an Inḍonèsia è tangghâl 17 Agustus 1945, Anḍi Djemma mimpin Gerakan Soekarno Ngoḍâ bân mimpin Perlawanan semesta Rakyat Luwu è tangghâl 23 Januari 1946. Samangkèn, tanghâl panèka èpaènga' mènangka Arè Perlawanan Rakyat semesta. Perlawanan semesta orèng Luwu aghâbây jhâjhârbâ'ân polana panèka perlawanan sè palèng bhâghus bân palèng jhâu èngghi panèka 200 kilometer. Anḍi Djemma mimpin rakyat Luwu è perrang è bâbâna pasukan Sekutu, sè è bâkto jâriya èkentèng sareng pasukan NICA (Neḍelands Indische Civic Aḍministration).

Tangghâl 5 Oktober 1945, Djemma makalowar ultimatum ka Sekutu kaangghuy dhuli makalowar pasukanna bân abâli ka asrama bâlândhâ è Palopo. Gubernur Jenḍeral Bâlândhâ, Van Mook, ajâwâb kalabân ultimatum laènna. Anḍi Djemma se anḍi’ pottra lema’ ajiah ghi'bhuru ètangkep orèng Bâlândhâ è tangghâl 3 Juli 1946, ban èpangallè ka Ternate.

Sa'amponna Bâlândhâ ngakonè kaḍaulatan Inḍonèsia, Anḍi Djemma èpakalowar. Saterrossa abâli ka Makassar è bulan Maret 1950.

Anḍi Djemma sèdhâ omorra 64 taon tangghâl 23 pèbruari 1965. Ḍatu Luwu èkobhur è Kobhurân Pahlawan Panaikang kalabân kahormatan militer.

## Haḍiya
Tello polo pètto’ taon Sa'amponna sèdhâ, pamarènta Inḍonèsia anyata’aghi Anḍi Djemma mènangka Pahlawan Nasional lantaran jasa-jasana è dâlem perjuangan kamardhika’an Inḍonèsia. Hal ka'ḍinto ètantoaghi lèbât Kepotosan Presiḍen (Keppres) Nomor 73/TK/2002 è tangghâl 6 Nopèmber 2002. Salaèn jâriya, Anḍi Djemma jhughân narèma haḍiya ḍâri Kementerian Pertahanan (1960) bân Satyalancana Karya Level II (1964).

## Sombher
Djiaw Kie Siong

**Ḍjiaw Kie Siong** èngghi panèka sè aghâdhui bengko è Rengasḍengklok, Kabupatèn Karawang, dhimèn kennengenna Bung karno tor Bung Hatta èpanginèp sareng para ḍâ-ngoḍâ èngghi panèka âḍam malik, Chaerul saleh, Soekarni) sè èkèco' bân nyoro sopajâ kamardhika'an Inḍonèsiadhulih èproklamasiaghi. Jhughân è roma ka’ḍinto bâḍâ tor ètolès teks proklamasi kamardhika’an Inḍonèsia.

Kadhâddhiyân Rengasḍengklok panèka kadhâddhiyân Sukarno bân Hatta èkèco' sareng pan-bârâmpan ḍâ-ngoḍâ dâri kelompok "Menteng 31 è antarana Soekarni, Wikana, bân Chaerul Saleh.

Kadhâddhiyân Rengasḍengklok kadhâddhiyân è tangghâl 16 Agustus 1945, pokol 3:00 a.m. Sukarno bân Hatta èghibâ ka Rengasdengklok, Karawang, bân ètekkan kaangghuy macepet proklamasi kamardhika'an Inḍonèsia. Hal ariya aghâbây parjhânjhiân antara generasi sè la towa, sè èbâkkèllèh sareng Sukarno bân Hatta, bân jhughân Pak Achmaḍ Subardjo, bân generasi ngoḍâ tentang bâkto proklamasi, khusussâ saamponna Jepang kala è Perang Pasifik.

Proklamasi kamardhika'an Republik Inḍonèsiaka’ḍinto rencana bhâkal èbâca'ah tor ejadwalaghi neng è arèh kemmis tangghâl 16 âgustus 1945, e Rengasdengklok, e compo’na Djiaw Kie Siong. Teks proklamasi ampon ètolès è ḍissa'. Benḍera Mera Pote ampon èkibaraghi sareng para pejuang Rengasdengklok è arè Rebbu, 15 Agustus, karanah bânnya' orèng oneng jhâ’ Inḍonèsiabhâkal mardhika è kalagghu arènah

È bâkto proklamasi jariya para’ èbaca’a, Achmaḍ Soebardjo o-tao ḍâteng è arè Kemmis sorè. Salèrana ngonjhâng Bung Karno bân rombonganna ka Jakarta kaangguy maos proklamasi è Jhâlân Pegangsaan Tèmor 56.

Salaen ḍuwa’ “Bapa’ Bhângsa”, compo’ ka’ḍinto jughân ekennenghi sareng Soekarni, Yusuf Kunto, Ḍr. Sutjipto, Fatmawati, Guntur Soekarnoputra, sareng sè laèn tello arè, tangghâl 14–16 Agustus 1945.

Ḍjiaw panèka orèng tanih kènè' ḍâri katoronan Cèna. Salèrana ngèdhini bengkona èpadhâddhi tokoh-tokoh terkemuka gerakan sè è budhi arè bhâkal dhâddhi "Bapak-bapak Bangsa." Sampe’ satiya toronanna ghi’ badâ è bengkona.

Babah (istilah kaangghuy orèng Cèna) Djiaw perna aghâbây wasiat sè ènyata'aghi jhâ' kalowarga sè ngennengngè bengko bersejarah kodhu sabbhâr. Reng-oreng sè ngennengè jareya ta’ ebâghi mènta pa-apa ka sapa’a bhâi. tor jhughân èparloaghi kaangghuy ngennenghi bengkona sabbhân arè kaangghuy aberri' layanan sè palèng bhâgus ḍâ' ka tamoy sè terro onènga parkara perjuangan naghârâ.

Djiaw matè è taon 1964, bân nyamana para' ta' èkennal otabâ ècatat è ḍâlem sejarah. Mayor Jenḍeral Ibrahim Adjie, bâkto ghi' atugas mènangka Komanḍan Komanḍo Militer Siliwangi, perna èparèngaghi haḍiya ḍâ' ka Djiaw kalabân sertifikat sè è nomor 08/TP/DS/1961.

## Sombher
Izaak Huru Doko

**Izaak Huru Ḍoko** lahèr è tangghâl 20 Nopèmber 1913 tor sèdhâ è tangghâl 29 Juli 1985, èngghi panèka pahlawan nasional Inḍonèsia sè asalla ḍâri Nusa Tenggara Tèmor.

Izaak Huru Ḍoko Asakola è Hollanḍsch Inḍlandsche Kweekschool (HIK, Teachers' Auxiliary School for Native Inḍonesians) è Banḍung, Jhâbâ Bârâ'. Abhâreng sareng Herman Johannes, Izaak Huru Ḍoko mimpin Timorsche Jongeren (Pemuda Timor) kalabân tojjhuwan masèttongnga para morèd Timor, sè anḍi' pan-bârâmpan cabang sè kasèbbhâr è kottah-kottah rajâ è Inḍonèsia.[2] Izaak Huru Ḍoko jhughân merintis dhaddhi jhâghânah partai politik sè èsebbhut Uni Nasional Tèmor bân Izaak Huru Ḍoko dhâddhi katowana.

È bâkto penjajahan Jepang è Inḍonèsia, Izaak Huru Ḍoko èangghep mènangka Kepala Bunkyo Kakari (Pengajaran/Informasi), sè ngator pânḍiḍighân, kasehatan, informasi, bân aghâma ḍâri taon 1942 kantos 1945. Izaak Huru Ḍoko jhughân ngator koran Timor Syuho kaangghuy mabâdâhaghi cita-cita kamardhika'an Inḍonèsia.

## Sa'amponna Proklamasi Kamardhika'an Inḍonèsia
Sa;amponna proklamasi kamardhika'an Inḍonèsia, Izaak Huru Ḍoko maddhek Partai ḍemokrat Inḍonèsia, sè anḍi' cabang è Flores, Sumba, bân Sumbawa. È ḍâlem hal ka’ḍinto, Izaak Huru Ḍoko èparengi manḍat sareng Partai Ḍemokrat Inḍonèsia ka’angghuy ajhâlânaghi hak nantoaghi nasibbhâ dhibi’ (zelfbeschikkingsrecht) kaangghuy ra’yat Inḍonèsia tor kaangghuy abèla Nâghârâ Kesatuan RI, sarta kaangghuy maèlang Korte Verklaring (Plakat Panḍâ’) bân wilayah-wilayah otonomi.[2] Salaèn jâriya, Izaak Huru Ḍoko ngajuaghi tontodhân sopajâ KrèsiḍenanTimor èpadhâddhi sèttong sareng Bali bân Lombok.

## Haḍiya
Izaak Huru Ḍoko ènyata'aghi pahlawan nasional è taon 2006 polana bânnya' kontribusina ḍâ' kamardhika'an Inḍonèsia sè masèttong. Salèrana jhughân èparèngi Meḍali Kehormatan Bintang Mahaputera Aḍipradana kalabân adhâsar ḍâri Keputusan Presiḍen No. 085/TK/2006 è tangghâl 3 Nopèmber 2006. Saterrossa, nyamana èabaḍiaghi è sèttong lorong è Kottha Kupang.

## Karya-karya sè ètolès

* *Pahlawan-Pahlawan Suku Timor. Jakarta: Balai Pustaka, 1981.*
* *Perjuangan Kemerdekaan Indonesia di Nusa Tenggara Timur. Jakarta: Balai Pustaka, 1981.*
* *Timor Pulau Gunung Fatuleu, Batu Keramat. Jakarta: Balai Pustaka, 1982.*

## Sombher
Ernest Douwes Dekker

Ernest François Eugène Ḍouwes Dekker sè èkennal jhughân mènangka Ḍanudirja Setiabudi saellana Inḍonesia mardhika, panèka sala sèttong nasionalis Bâlândhâ-Inḍonesia bân politisi ketoronan Indonesia.Ernest anḍi' hubungan sareng sastrawan anti-kolonial Bâlândhâ sè èkennal Eḍuard Ḍouwes Ḍekker. Bâkto ghi' ngodâ, Ernest aperrang è Perang Boer Kaduwâ' è Afrika lao' è sisi Boer. Pèkkèranna cè' pangarona è taon-taon awal gerakan kamardhika'an Indonesia.

Salèrana panèka sala sèttong orèng sè madhâddhi nasionalisme Inḍonesia è awal abaḍ ka-20, sastrawan sè kritis ḍâ' kabijakan-kabijakan pamarènta kolonial Hindia Bâlândhâ, sala sèttong wartawan, aktivis politik, bân sè asalla nyamana "Nusantara" mènangka nyamana Hindia Bâlândhâ sè mardhika. Setiabudi panèka sala sèttong ḍâri "Tello' Sarangkai" (Triasmukers) pergerakan kamardika'an Inḍonesia, asareng Dr. Tjipto Mangoenkoesoemo bân Soewarḍi Soerjaningrat (Ki Hajar ḍewantara).

## Carèta oḍi'
Ḍouwes Ḍekker lahèr è Pasuruan è tangghâl 8 Oktober 1879, akadhi sè ètolès è ḍâlem biografi sè èbâdâ'aghi è Universitas Zurich è bulan September 1913. Ramana, Auguste Henri Eḍuard Ḍouwes Ḍekker, panèka agen è bank ghâjheng Nederlandsch Inḍisch Escomptobank. Auguste anḍi' katoronan Bâlândhâ lèbât ramana, Jan (ale'na Eḍuard Ḍouwes Ḍekker, sè èkennal jhughân mènangka Multatuli), bân lèbât èbhuna, Louise Bousquet. Samentara jârèya, èbhuna Ḍouwes Ḍekker, Louisa Neumann, èlahèrraghi è Pekalongan ḍâri pasangan Jerman-Jhâbâ. Ḍouwes Ḍekker lahèr mènangka ana' nomer 3 dâri 4 satarètanan, bân kalowargana segghut apinḍa. Taretan binè'na bân ale'na, Aḍeline (1876) bân Julius (1878), èlahèrraghi bâkto kalowarga Ḍekker bâdâ è Sorbâjâ, è bâkto ale'na, Guiḍo (1883), èlahèrraghi è Meester Cornelis, Batavia (samangkèn Jatinegara, Jakarta Tèmor). ḍâri ka'ḍinto kalowarga ḍekker apinḍa polè ka Pegangsaan, Jakarta Tengnga.

Ḍouwes Ḍekker akabin sareng Clara Charlotte Ḍeije (1885-1968), pottrana ḍokter Jerman-Bâlândhâ, è taon 1903. Ḍouwes Ḍekker anḍi' ana' lema', ḍuwâ' èantarana matè è bâkto ghi' kènè' (Eḍouard bân Sigmund, kaḍuwâ'na lakè'), bân kabbhi sè salamet, kabbhi bâbinè' (Louisa, Heglinḍe, bân Siglinḍe). Pakabinan panèka cerai è taon 1919, bân pasangan panèka apèsa.

Ḍouwes Ḍekker saterrossa akabin polè sareng Johanna Petronella Mossel (1905-1978), bâbinè' ketoronan Inḍo-Yahudi, è taon 1927. Johanna panèka ghuru sè bânnya' abhânto ḍâlem kegiatan sekretaris Ksatrian Instituut (KI), sakola'an sè èpaddhek sareng Ḍouwes Ḍekker. ḍâri hubugan ka'ḍinto sè kaḍuwâ ta’ èparèngi potra. Bâkto Ḍouwes Ḍekker èbuwâng ka Suriname è ahèr taon 1941, pasangan kasebbhut kodhu apèsa, bân saterrossa Johanna akabin sareng Djafar Kartoḍiredjo, sè jhughân orèng Inḍo (sè èkennal sabellunna Arthur Kolmus). Maske Johanna akabin sareng Djafar ta' kalabân sertifikat cerai resmi polana Ḍouwes Ḍekker ampon èbuwang ka Suriname, Ḍouwes Ḍekker sabellunna ampon ngèdhinnaghi Johanna akabin sareng Djafar sè sala sèttong ghuru è KI bân kenalan Ḍouwes Ḍekker.

## Sombher
Elvianus Katoppo

**Elvianus Katoppo** èngghi panèka sala sèttong penḍiḍik, politisi, bân tokoh alkitabiah Inḍonèsia. salèrana jhughân novelis.

## Carèta oḍi'
Elvianus Katoppo lahèr è tangghâl 21 Agustus 1900, è Tomohon, Hinḍia Bâlândhâ. Elvianus Katoppo asakola è Ambonsche Kweekschool (Ambon Teachers' School), bân salastarèna ollè Hoofḍakte (Hoofdakte) mènangka orèng Inḍonèsia. Elvianus Katoppo molaè ngajhâri è taon 1924 è Batavia tor alako dhâddhi ḍirektur "Louwerierschool" è Tomohon sabellunna Perang Dunnya II.

Bâkto alako dhâddhi ghuru è Manado, Katoppo jhughân aperrang moso orèng Bâlândhâ kalabân abhânto mamajuaghi organisasi Inḍonesische Stuḍiefonds bân organisasi ḍâ-ngoḍâ gârèja.

## Nagârâ InḍonèsiaTemor
È taon 1946, Katoppo sala sèttong ḍâri tello' angghuta ḍelegasi Minahasa sè dâtâng ka Konferensi ḍenpasar. Kalabân cara ghâpanèka Elvianus Katoppo jhughân dhâddhi angghuta Baḍan Perwakilan Sementara InḍonèsiaTèmor. È konferensi kasebbhut, Katoppo ngajuaghi pèkkèranna kaangghuy mabâḍâhaghi naghârâ kepoloan è InḍonèsiaTèmor akadhi Republik Inḍonèsiabân kalabân parlemen bikameral.

Tangghâl 13 Januari 1947, Katoppo èangka' dhâddi Mentri Penḍiḍighân Naghârâ InḍonèsiaTemor è Kabinet Nadjamuddin Ḍaeng Malewa. Saleèrana terros negghu' jabatan panèka ḍutaon è bâkto jabatan Perḍana Menteri Malewa, Warouw, bân Gḍe Agung. È ḍâlem kapasitasa dhâddhi Mentri Penḍiḍighân, Katoppo mokka' Sakola'an Ghuru (Kweekschool) è Makassar è tangghâl 18 Fèbruari 1948.

Sa'amponna nyorot ḍâri jabatan Menteri penḍiḍighân, Katoppo perna èangka' dhâddi Sekretaris Jenḍeral Kementerian Penḍiḍighân Nâghârâ InḍonèsiaTèmor, èmolaè tangghâl 2 Maret 1949. 

## Sa'ampona Pansion
Sa'amponna NIT èpasèttong dhâddhi Rèpublik Inḍonèsia, Elvianus Katoppo apinḍa ka Jakarta bân alako kantos taon 1955 mènangka pongghâbâ tèngghi è Kementerian penḍiḍighân  sareng Kebudayaan, tor dhâddhi tokoh konci ḍâlem nyamporna'aghi èja'an bhâsa Inḍonèsia.

È taon 1953, salèrana noro' maddhek Universitas Kristen Inḍonèsiabân Lembaga Alkitab Inḍonèsiaè taon 1954. È bâkto ghi' oḍi', salèrana atugas mènangka Ketua Ḍewan Kurator Perguruan Tinggi Teologi Jakarta bân aghâbây energi bân pamèkkèrannah kaangghuy mamajuaghi UKI bân UI.

Pan-bârâmpan pottrana sè salastarèna kalonta panèka Aristides Katoppo, Henriette Marianne Katoppo, Josi Katoppo (wartawan), bân Pericles Katoppo (penerjemah Alkitab).

## Sombher
Emmy Saelan

**Emmy Saelan** èngghi panèka sala sèttong pejuang kamerdhika'an bân Pahlawan Nasional Inḍonesia. Eppa’na, Amin Saelan, aropa’aghi tokoh è ḍâlem gerakan Taman Siswa è Makassar tor panasèhaddâ sèttong organisasi ḍâḍ-ngoḍâdhân. Sala sèttong ale'na sè anyama Maulwi Saelan, panèka pejuang kamardhika'an bân perna dhâddhi pangawal sè èsto ka Bung Karno.

## lalampa' perjuangan
Emmy Saelan, akadhi sè èkennal, panèka pejuang binè' ḍâri Sulawesi sè matè è meḍan perrang è Kassi Kassi, sèttong dhisa è semma'na Kottah Makassar è taon 1947. Molaè ghi' kènè', Emmy Saelan ta' poron akolaborasi sareng orèng Bâlândhâ. Emmy Saelan jhughân noro' mogok "Stella Marris" dhâddhi protes ḍâ' panangkepbhân Dr. Sam Ratulangi. Eppa'na, Amin Saelan, aropa'agi tokoh e ḍâlem gerakan Taman Siswa e Kottha Makassar tor penasehat organisasi-organisasi ḍâ-ngoḍâ.

E settong bakto, Emmy Saelan anḍi' kasempadhân ka'angghuy aghâdhui posisi dhâddhi perawat ka'angghuy mabèbasaghi para pejuang kamardhika'an sè èghâdhui sareng Bâlândhâ. panèka lalakon sè bhâbhâja, namong Emmy Saelan maèlang tako'na ka'angghuy mabèbas para pejuang. è bulan Juli 1946, aba’na agabung sareng Tentara Pemberontak Rakyat Inḍonesia Sulawesi (LAPRIS), se epimpin sareng Ranggong Ḍaeng Romo, se nerrosagi parjuangan gerilya è las-alas. Bâkto unit-unit Bâlândhâ nyerrang Kassi Kassi, Emmy Saelan ngocol granat ḍâ' orèng Bâlândhâ sè èkabâsa'aghi ka'angghuy nangkep Kassi Kassi. Hasèlna, bâllu' prajurit Bâlândhâ bân sèttong pejuang èpate'è. Sala sèttong pejuang panèka Emmy Saelan dhibi'.

Emmy panèka pejuang ngoḍâ sè lulus ḍâri SMP Nasional è Makassar, sè èpadhâddhi è taon 1945 sareng Dr. Sam Ratulangi, èḍukung sareng tokoh-tokoh terkenal è Makassar sè nolak rèncana ka'angghuy mokka' sakola'an ka'angghuy Aḍministrasi Sipil Hinḍia Bâlândhâ. Ghuru-ghuru è bâkto panèka tokoh-tokoh republik sè kalonta. Sala sèttongnga almarhum Benharḍ Korompis, guruna Emmy Saelan, sè nyaksè'è bân aperan ḍâlem jhâjhârbâ'ân SMP Nasional. Benharḍ Korompis dhâddhi informan poko' è filem "Perjuangan Wolter Mongisiḍi", dhâddhi kancana Emmy Saelan è ḍâlem perjuangan. Benhard Korompis ngabdhi kantos sèdhâ dhâddhi PNS è Pamarenta Kotta Makassar è bâkto pamarènta’an Walikota Ḍaeng Patompo, sakalèyan aḍi' tugas dhâddi kapala sakola’an SMP Nasional. Emmy Saelan matè è taon 1980-an kalabân status Pejuang kamardhika'an Veteran Legiun. Sakola’an SMP Nasional gi’ manjeng kantos samangken è Jl. Ḍr. Sam Ratulangi, Makassar. Sakola'an panèka dhibi' ampon ngasèllaghi bânnya' pejuang republik sè èkennal bân bâḍâ è buḍina Stadion Anḍi Mattalatta.

## Sombher
Eyang Hasan Maolani

**Eyang Hasan Maolani** lahèr è tangghâl 21 Mei 1782 tor sèdhâ tangghâl 30 April 1874, èngghi panèka tokoh aghâma Inḍonesia è jhâman penjajahan Bâlândhâ sekitar abaḍ ka-19. Pamarènta kolonial Bâlândhâ pernah mowang ka kampong Jhâbâ Tonḍano è Sulawesi ḍâjâ, Eyang Hasan Maolani ka’ḍinto pernah noro’ gerilya Perang Jhâbâ.

Hasan Maolani èkennal sareng masyarakat setempat è dhisa Lengkong, Kabupaten Kuningan, kalabân nyama Eyang Hasan Maolani. Oca' 'eyang' èmaksod ḍâ' bhâsa Sunḍa sè èghunaaghi ka'angghuy noddhuaghi orèng towa sè èhormatè è sèttong komunitas. Hasan Maolani jhughân èkennal kalabân nyama Eyang Menaḍo samarèna èbuwâng è Sulawesi Lao'.

Koburanna Eyang Hasan Maolani èkennal jhughân mènangka 'Koburan obu'. Arèya polana Hasan Maolani ngerem pan-bârâmpan ghâlimpo' obu'na ka'angghuy èbhenḍem è Dhisa Lengkong, Kuningan, saènggâ generasi sè bhâkal ḍâtâng è Lengkong ta' parlo ajhâlânan jhâu ka'angghuy èkoburraghi è Sulawesi. Asmana Hasan Maolani ehguna’aghi 'jhâlân nyambung dhisa Lengkong è Kacamatan Garawati kalabân dhisa Ancaran è Kacamatan Kuningan.

## Carèta Oḍi'
Hasan Maolani lahèr è dhisa Lengkong (samangken baḍâ è Kabupaten Kuningan) è arè Sennin Legi, 22 Mei 1782 M, otaba 8 Jumaḍil Ahèr, 1196 Hijriyah. Acara nga'- ngèngaèn ka'angghuy Kakek Hasan Maolani èjhârbâ'aghi jhâ' Kakek Hasan Maolani laher è bâkto asar saellana sholat Asar, sekitar pokol 5 sore. Salèrana pottrana kiaèh Bagus Lukman bin Kiai Syatar. Kalahiranna è taon sè paḍâ sareng sèdhâna Syekh Panembahan Ḍaqo, ulama kalonta è dhisa Lengkong.

## Ghâris ketoronan
ḍâri hasèl ghâris katoronan leluhur Kakek Hasan Maolani èjhârbâ'aghi jhâ' Hasan Maolani panèka toronan ḍâri Kesultanan Cirebon. Salaèn ikatan kalowarga sareng Sunan Gunung Djati, tokoh kalonta Kesultanan Cirebon, Hasan Maolani jhughân bâḍâ hubunganna sareng Rato Siliwangi. Ghâris ketoronan maternal ka’ḍinto makompol Èyang Hasan Maolani sareng Prabu Siliwangi.

## Sombher