open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhâsa Malaju Jambi

**Bhâsa Malaju Jambi** (Jawi : بهاس ملايو جمبي) otabâ **Bhâsa Jambi** panèka loghât bhâsa Malaju sè èghunaaghi khusussa è provinsi Jambi, bâgiyân lao' propinsi Riau bân bâgiyân lao' propinsi Sumatera Lao'. Bhâsa Malaju Jambi bâdâ bâllu' dialèk sè kasebar è bâllu' kabhupatèn/kottah è provinsi Jambi. Salaèn bhâsa Inḍonèsia, bhâsa panèka jhughân èangghuy mènangka bhâsa perantara èantarana masyarakat etnis è provinsi Jambi.

Dâri historina, orèng Jambi panèka bâgiyân dâri dunnya Malaju. Hal ka`dinto bisa ètèngalè dâari temuan-temuan panelitian arkeologis sareng sajjârâ, akadhi penemuan piagam sareng prasasti, akadhi prasasti Karang Berahi sè ngangghuy struktur bhâsa Malaju Kono. Prasasti Karang Berahi ètemmo è bâbâna Jambi, teppa' è pengghirra Songay Merangin, ana' songay Batang Hari.

## Dialèk
Bhâsa Malaju Jambi, sè serrèng èsebbhut Bahaso/Baso Jambi sareng orèng Jambi, panèka bâgiyân dâri kalowarga bhâsa Austronesia, èbârengngè bhâsa Malaju laènna è Nusantara. Malaju Jambi dhibi' èkennal kalabân loghât "O"-na, padâ sareng Malaju Palembang bân Malaju Bengkulu, sè kaduwâ'na anḍi' logat "O".

Bhâsa Jambi Malaju jhughân èghunaaghi kaangghuy ainteraksi antar suku-suku è propinsi Jambi. Bhâsa Malaju Jambi bâdâ bâllu' dialèk bân bâdâ jhughân dialèk SAD (Suku Anak Dalam): 

* Dialèk Kottah Jambi otabâ Jambi Seberang
* Dialèk Muaro Jambi
* Dialèk Batanghari
* Dialèk Tanjung Jabung
* Dialèk Tebo
* Dialèk Bungo
* Dialèk Sarolangun
* Dialèk Merangin
* Dialèk Suku Anak Dalam otabâ Bhâsa Kubu

## Sombher
Baju kurung

**Baju kurung** (Jawi: باجو كوروڠ) panèka kalambhi adhât masyarakat Melayu è Indonesia bân Malaysia. Baju kurung serrèng èasosiasi kalabân bâbinè'. Bâbâtegghâ baju kurung panèka sosonan sè lorghâ è lobâng lengngen, tabu', tor dâdâ. È bâkto èangghuy, bâgiyân palèng bâbâ baju kurung padâ kalabân pangkal pokang, tapè ghâbây mas'alah sè rang-rang bâdâ sè lanjhâng kantos padâ bân to'ot. Baju kurung ta' èpasangè kancèng, tapè para' padâ'âh sareng *t-shirt*, maskè ghâpanèka, baju kurung bâdâ jhughân sè andi' kancèng sè bâdâ 3 bhâris ra-kèra. Baju kurung ta' andi' *kerah.* bhân-sabbhân konco'na èberri' rènda. Pan-bârâmpan bâgiyânna serrèng èberri' hiasan sulaman abârna bek emmas.

È awwâlla, baju kurung biyasah èangghuy ghâbây *upacara kebesaran* Melayu sareng bâbinè' è karaton, èangghuy areng-sareng kaèn songkèt ghâbây èdhâddhiyaghi sarongnga, parhiasân emmas, tor tas kèni' otabâ keppay. Polana mayoritas masyarakat Melayu aghâmana Islam, bânnya' bâbinè' sè ngangghuy baju kurung jhughân èsandhingi kodung, bân bâdâ jhughân sè ta' ngangghuy kodung. Samangkèn, baju kurung bânnya' èangghuy sareng masyarakat biyasah, èghuna'aghi na'-kana' ngajhi, otabâ bu'-embu' ka pasar, ta' kalabân ngangghuy parhiasân sè mèwah.

Awwâlla, kombinasi baju adhât kurung bân kaèn songkèt mènangka sarongnga èangghuy sareng bâbinè' teppa'na *upacara kebesaran* è karaton. Tapè, ngèrèngè jhâman, masyarakat biyasah jhughân molaè ngangghuy baju kurung, saè na'-kana' bân dhibâsa, ghâbây bânnya' macemma kagiadhân.

## Bâbâtek
Baju kurung tradisional abentu' lorghâ, lengngen lanjhâng, tor apesak bân lèbâr è bun bâbâ. Baju kurung sè ghâbây bâbinè' èangghuy kalabân kaèn sarong atalè "ombak mengalun". Baju kurung lalakè' èangghuy kalabân calana è lowarra, tor kaèn *samping*.

## Bhidhâna
Baju kurung saongghuna èangghuy sareng lalakè' bân bâbinè'. Tapè, samangkèn èhubungaghi kalabân ghun èangghuy bâbinè'. È Malaysia, baju kurung ghâbây lalakè' èkennal kalabân sebbhudhân "baju Melayu". È Indonesia, baju kurung ghâbây lalakè' èsebbhut "teluk belanga". Baju kurung lalakè' eangghuy kalabân calana bân kaèn *samping*.

Bhidhâna baju kurung bâbinè' bân lalakè' mètorot buku "Pakaian Patut Melayu":

* Baju kurung bâbinè' kantos bâbâna to'ot, kalabân alas lè'èr sè ta' lèbâr bân ta' andi' *kantong*.
* Baju kurung lalakè' kantos bâbâna bângkong, kalabân alas lè'èr lèbâr, èlengkabbhi duwâ' *kantong*.
* Baju kurung lalakè' panèka calana (è lowar) bân kaèn *samping*, tor baju kurung bâbinè*<nowiki/>*' panèka kaèn sarong ètalè'è *ombak mengalun*.
* Baju kurung lalakè' andi' alas lè'èr lèbâr, tapè sè bâbinè' alas lè'èrra ta' lèbâr.

## Sombher-sombher
Songko'

Songko', otabâ kopiah, panèka totopbhâ cètak sè èkaghâbây dâri kaen beludru bân biasana èangghuy è Indonesia, Brunei, Malaysia, Singapura, Filipina lao', bân Thailand lao'. Songko' segghut èangghuy bân orèng muslim, khusussâ bâkto abhâjang. È Indonesia, Songko' jhughân èsosialisasi sareng gerakan nasionalis.

## nyama laènna
Songko', otabâ sungkuk, asalla dâri topi mahkota karaja'an Jhâbâ, èngghi panèka *teng kuluk* otabâ *teng kulok*. È Jhâbâ padhisa'an, èsebbhut kopiah otabâ *kopeah*. È Indonesia jhughân èkennal kalabân *peci*, sanajjân *peci* panèka anḍi' bhângon sè lebbi elips bân dhâng-kadhâng èhias.

## Sejarah
Asalla èsebbhut ketopong Songko', topi mahkota beludru sè èhias kalabân ornamen emmas, sè aropa'aghi mahkota para rato Majhâpaèt. Saterrossa, èangghuy sareng para rato Jhâbâ, sè èkennal kalabân *teng kuluk* Jhâbâ, kalabân rancangan sè lebbi minimalis. Topi mahkota terros èangghuy sareng Kesultanan Ḍemak, Kesultanan Mataram Yogyakarta, Kasunanan Surakarta, Kaḍipaten Pakualam, bân Kaḍipaten Mangkunegaran, sampè' èangghuy sareng bupati-bupati bân bhângsawan Jhâbâ-Madhurâ-Sunḍa è jhâman penjajahan Bâlândhâ.

Sampè' sèttong orèng bhângsawan dâri Ponorogo, Hos Tjokroaminoto, nolak ghellâr bhângsawanna bân salastarèna dhâddhi Katowa Sarekat Islam (Persatuan Islam). Salèrana apangrasa jhâ’ ampon ḍâpa’ bâktona Inḍonesia mardhika ban ta’ tunduk ka pamarenta’an kolonial otaba feoḍalisme. Salèrana aoba topi bhângsawan Teng Kuluk Jhâbâ ka'angghuy lebbi panḍâ' bân ta' èhias èmas, saèngghâna cocok èghuna'aghi sareng orèng biasa, khusussâ anggota Islam Sarekat, sè èpabânnya' è bhân sabbhân kennengan è Nusantara. Topi Hos Tjokroaminoto sè èmoḍifikasi èsebbhut Kupluk, ḍâri ka'dinto èsebbhut "Ḍe Ongekroonḍe Van Java" sè artèna Rato Jhâbâ sè Ta' ngangghuy Mahkota sareng penjajah Bâlândhâ.

Ka'angghuy notobhi kabhutowan topi Songko' ka'angghuy angghuta Sarekat Islam, Hos Tjokroaminoto memobilisasi Sarekat Islam Afḍeling Gresik ka'angghuy makalowar topi Songko'. sampe' Satèya, Gresik èkennal kalabân inḍustri Songko' palèng rajâ è dhunnya.

Maka ḍâri ghâpanèka, Soekarno, sè dhâddhi santrèna Hos Tjokroaminoto nerrossaghi perjuangan kalabân ngangghuy Songko' kalabân simbol gerakan nasionalis Inḍonesia, saèngghâna Peci songko' anḍi' sebbhutdhân nyama Songko' Nasional 

## Sombher
Seppa Tallung

Seppa Tallung panèka rasoghân adhât suku Toraja. Rasogan panèka biyasana èyagghuy bâkto acara adhât è Toraja, Sulawesi lao' rasoghân adhât panèka khosos kaangghuy para orèng lakè suku Toraja. Rasoghân panèka bâḍâ sèttong set kalambhi bân calana pèndâ' dâpa' ka to'ot. Kalambhi panèka bâḍâ sè polosan otabâ bâḍâ coraghâ. Ropanna lebbi katon polana bârnana sè terrang akadhi mèra, konèng, bân pottè. È dâlem pangangghuyyânna, Seppa Tallung èyangghuy kalabân pan-berâmpan *aksesoris* sè langkep akadhi salèndang, gayang, tèngkos, bân kalong.

## Asal-osolla bân Makna Budhâjâ
Seppa Tallung panèka sala sèttong rasoghân adhât lakè' ḍâri masyarakat Toraja, Sulawesi Lao'. Rasogan panèka ḍâri tradisi lambâ' sè aghâmbârraghi tatanan sosial, nilai kaèllo'an, sarta pandhânganna oḍi'na masyarakat Toraja dâ' kamoljhâ'an bân pangkât sosial.

È dâlem kabudhâjâ'an Toraja, rasoghân bânnè coma ghâbây notobhi bhâḍgân, tapè jhughân dâddhi tandhâ idèntitas bân pangormadhân dâ' adhât. Seppa Tallung biyasana èyangghuy bi' para lakè' è macem-macem acara tradisional, akadhi rambu solo’ (acara kamatèyan), rambu tuka’ (sokkoran), otabâ acara adhât laènna sè aghâḍhuwan nilai spiritual tèngghi.

Oca' “Seppa” è dâlem bhâsa Toraja artèna lancingan, samentara “*Tallung Buku*” rowa dherep dâ' lanjhângnga rasoghân sè ḍâpa' ka to'ot. Hal panèka abhidhâaghi Seppa Tallung bân jènis rasoghân adhât laènna sè lebbi lanjhâng otabâ lebbi pèndâ'. Sacara tradisional, bârna-bârna akadhi mèra, konèng, bân pottè sègghut èyangghuy amarghâ èangghâp dâddhi tandhâ kabhânniyân, kamajhuwân, bân kasoccèyan.

## Sombher
Adjeng Ratna Suminar

**Raden Adjeng Ratna Suminar** (2 Nopèmber 1961 - 21 sèptèmber 2021) otabâ lebbi èkennal mènangka **Adjeng Ratna Suminar,** panèka *akademisi* bân angghuta DPR periode 2009 - 2014 (Komisi I). Ratna panèka tokoh masyarakat sè ta' lesso ngabdhiaghi abâ'na ḍâ' ḍaèrana. Ratna ngabdhi ḍâ' ḍaèrana abit sabellumma maso' ka politik bân dhâddhi angghuta dewan.

## Riwayât Kaoḍi'ân
Ratna molaè ngabdhi ḍâ' masyarakat sajjhâk taon 1994 kalabân maddhek Yayasan Sosial bân Pamolangan. Bâḍâ sè aropa bhântowan beasiswa pamolangan ḍâ' mahasiswa è Universitas Sebelas Maret, Universitas Indonesia, Institut Teknologi Bandung, SMA Gorontalo, bân pan-bârâmpan kotta laènna è polo jhâbâ bân è lowar Jhâbâ bân è lowar naghârâ.

Salaèn ghânèka, Ratna jhughân apareng bânnya' bhântowan sosial bân bhâtowan ḍâ' korban bencana alam, è antarana: korban bencana Merapi è Yogyakarta; bencana alam è Pangandaran, Jhâbâ Bârâ'; Cikalong Wetan, Jhâbâ Bârâ'; Cililin, Jhâbâ Bârâ' è taon 2003; bân sè palèng anyar èntar ḍâ' pos korban *Lion Air*. Sala sèttong kaghiyadhân sosial sè è lowar naghârâ panèka tamaso' pamolèyan TKI/TKW sè aparkara è Singapura, Malaysia, Arab Saudi bân Yordania.

## Pamolangan
Adjeng Ratna Suminar nempo pamolangan SD è SDN Nagrak, Bandung. Saterrossa, Ratna nerrossaghi sakola’an è SMP Muhammadiyah Majalaya, Bandung. Sa'amponna lulus ḍâri SMP, Ratna nerrossaghi sakola’anna è SMAN Baleendah, Bandung. Ratna  ngaollè gellar Sarjana Ngoḍâ Universitas Islam Nusantara bân gellar S-1 Fakultas Hukum Universitas Islam Nusantara Bandung, gellar S-2 Sekolah Tinggi Manajemen Labora Jakarta bân gellar Doktor è Universitas Negeri Jakarta (UNJ). Kapardhuliyânna ḍâ’ pamolangan maḍâpa' Ratna dhâddhi dosen è Universitas Darma Persada, Jakarta.

## Kalowarga
Ratna panèka ana' ka sapolo ḍâri 15 satarètanan. Ratna dhâddhi politikus binè' bân embu' tello' ana'. Namong hal ghânèka ta' madhâddhi Ratna mongkorè kawâjhibânna dhâddhi èbhu. Ratna teptep abherri' paratèyan sè rajâ ḍâ' kalowargana. Maskè kodhu ajhâlânaghi tugas kapentingan ra'yat, Ratna malolo nyempattaghi dhibi'na ghâbây lakè' bân na'-ana'na.  

## Sombher
Capèng

Capèng panèka samacem songko' abentu' kerucut sè omomma èghâbây dâri anyaman pèrrèng. Capèng bâdâ jhughân sè èghâbây dâri dâun pandân, otabâ samacem rebbhâ, otabâ dâun nyèor. Capèng omomma èlengkabhi sareng talè bâbâna cangkèm ma'lè ajâgâ kaseimbangan Capèng.

Salaèn bentu'na sè khas Capèng jhughân andi' kalebbiân ètèmbhâng songko', panèka bisa nahan panassa mata'arè teppa'na panas arèh (cètak bân lè'èr) bân aèng ojhân teppa'na jhân-ojhân. Capèng biyasana èangghuy rèng tanè teppa'na alako è sabâ, maskè bâdâ jhughân sè ngangghuy dâri kalompo' bennè rèng tanè. Capèng ampon maso' dâ' bâgiyân kabudhâjâ'ân masyarakat jhâbâ, Capèng èkaghâbây mènangka lagu jhâbâ ajudul *Caping gunung*. Capèng ta' ghun èghuna'aghi è  Indonesia tapè jhughân è Asia Tenggara, bân Asia Timur, khusussâ Cèna, Korea, Vietnam, Jeppang bân laènna.

## Indonesia
È Indonesia bâdâ pan-bârâmpan macem songko' Capèng ghâbây rèng tanè sè bâdâ è pan-bârâmpan daèrah.

### Jhâbâ

# Capèng Jhâbâ, abèntu' kerucut. Èghâbây dâri anyaman perrèng, bâdâ jhughân sè dâri dâun pandân sè abentu' lebbi akerucut ka attas, panèka èsebbhut *Caping Gunung*. Macem Capèng jârèya serrèng èghuna'aghi rèng tanè è Jhâbâ bân sè bâdâ è Transmigrasi, salaènna jârèya èghuna'aghi sareng rèng majâng.
# Capèng Ponoragan panèka macem Capèng dâri Ponorogo sè abentu' tabung, èsebbhut jhughân *Caping Reog* otabâ *Caping Cekutuk* bentu'na unik akadhi èmbèr tabhâlik dâri anyaman perrèng. Biyasah èsebbhut Capèng Reog, polana masyarakat Ponorogo serrèng ngangghuy Capèng bâkto hadir paghellârân Reog Ponorogo. 
# Capèng Buyuk panèka macemma Capèng dâri Ponorogo, bentu'na alèngker kènè', akadhi songko' tamasya otabâ enga' sè èangghuy  Luffy dâri anime One Piece. Bâgiyân attas bâdâ abentu' bulât bân tabung akadhi *Caping Ponoragan/cekutuk*.
# Capèng Kalo panèka macemma Capèng dâri Kudus sè abentu' alèngker pipih akadhi tampah otabâ kokosan dimsum. Capèng kalo samangkèn maso' sala sèttong pakakas kalambhi khas adhât Kudus.
# Capèng Keropak panèka macemma Capèng dâri Demak sè abentu' kerucut, padâ sareng *Caping Gunung*, ghun coma bahanna dâri dâun lontar bhungkana ta'al (siwalan).
# Capèng Teh panèka macemma Capèng è jhâbâ sè èangghuy rèng tanè è kebbhun teh, bentu'na sanget lèbâr, lebbi rajâ dâri okoran Capèng omomma, polana atanè teh bânnya' bâkto è kebbhun kangghuy mettèk teh.

### Kalimantan

# Seraung**,** Capèng khas suku Dayak abentu' kerucut. È bâgiyân *penahan* cètak lebbi tèngghi, bân muwah lebbi èkatalè. biyasana èberri'i bârna-bârni.

## Sombher-sombher
Pèsa'an

Pèsa'an panèka kostum traḍisional Jhâbâ Tèmor ḍâri Madhurâ, propinsi Jhâbâ Tèmor. Kalambhi Pesa’an aropa’aghi sala sèttong lambang otama se abâkèllaghi kabhudhâjâ’ân Kalambhi adhât Jhâbâ Temor se bâḍâ è Nusantara. Kalambhi Pèsa'an bisa èangghuy è acara-acara penting orèng Madhurâ akadhi akabin otabâ acara-acara penting laènna. Nangeng, ghi’ lamba’ orèng Madhurâ jhughân ngangguy Kalambhi Pesa’an menangka ègangghuy sabbhân arè. Maskè serrèng èangghuy sareng orèng sè ajhuwâl sate, Kalambhi panèka anḍi' artè dhibi'. Kalambhi traḍisional Madhura ka’ḍinto aropa’aghi pangangghuy bine’ sareng lalake’. ka'angghuy lakè', panèka aropa'aghi calana sè lorghâ bân Kalambhi bhellâng mèra bân potè sè sanget saḍerhana. Samentara jâriya, binè'an ngangghuy kebaya sè bârna tera' bân mencolok ka'angghuy ècocokkaghi ḍâ' bhâdhânna lalakè'. pangghuna'an bârna sè tera' è ḍâlem neng è kalambhi adhât panèka ècerminaghè karakter orèng Madhurâ sè èkennal kalabân kabângalanna, tegas, ta' kennal ragu, bân jhujhur è ḍâlem maḍepa' èssè pèkkèranna ḍâ' ka orèng laèn.

Kalambhi Pesa’an ampon kalonta è sa'antero Inḍonesia. Arèya polana kalambhi Pèsa'an cokop mencolok ḍâlem ciri-ciri khassâ, sè aghâbây ghâmpang èbhândhingaghi ḍâri kalanbhi traḍisional ḍâri wilayah laènna. Kalambhi Pèsa'an sanyatana kalambhi re-sa'are biasana coma eangghuy sareng orèng Madhura tor sabagian pasèsèr lao' Jhaba Tèmor. Namong, polana keunikghan bân karakteristik sè khas, Kalambhi panèka segghut dhâddhi ikon otama sè abaâkkèllè Tèmor è pangghung nasional.

Kalambhi Pesa’an mongghu bhângsawan Madhurâ biasana tamaso’ pan-saponapan tambâ'ân. Jas sè ètotop polos bân kaen lanjhâng biasana ètamba'aghi ḍâ' kalambhi traḍisional ghâbây lakè'. Hal ka'ḍinto jhughân èlengkapbhi sareng totop cètak sè segghut èsebbut odheng, se alambangaghi kabhângsawanan orèng.

Bâḍâ sombher sè anyata'aghi jhâ' Kalambhi Pèsa'an panèka nyamana sè èghuna'aghi ka'angghuy attas Kalambhi traḍisional panèka. Bâbâna èpasang kalabân calana sè èsebbhut *gomboran*.

## Sombher
Kagu

Kagu panèka mano' langka sè ta' bisa ngabber sè ètemmoè sacara alami namong è alas pagunongan Kaledonia Bhâru. Sacara ilmiah èkennal mènangka Rhynochetos jubatus, panèka sala sèttong spesies sè ghi' bâdâ dâri kalowargana. Kehadiran sè cè' terbatasna aghâbây kagu sala sèttong mano' sè palèng unik bân rentan è dhunnya. È bâbâna, kagu ghâmpang èkennal kalabân buluna sè alos abu-abu biru, sokona sè lanjhâng bân mèra tera', bân jambul sè èghâli è cethagga sè èangghep è bâkto èancam otabâ èinteraksi. Fitur sè palèng èkennal panèka bâdâna struktur akadhi kornea è irungna, fitur sè cè' langka'na, mon ta' para' ta' èdhingghâl, è spesies mano' laènna.

polana terestrial bân ta' bisa ngabber, kagu cè' ngandellagi lingkungan alas sè ghi' èbâdâ'aghi. Obâ'ân habitat bân èpaḍâpa'na predator sè èkennalaghi manossa ampon aghâbây mano' panèka terancam punah, bân ampon dhâddhi simbol penting ghâbây upaya konservasi è New Caledonia.

## Ciri-Ciri
Kagu aghâdhui lanjang badan ra-kèra 55 cm bân berrâ'na antara 700 kantos 1.100 gram. Buluna kabânnya'an abu-abu kebiruan pucet, èkombinasiaghi kalabân jambul sè mencolok bân tegak è cethagga sè bisa èpabhâjheng mon èancam otabâ kaangghuy akompolaghi. Namong lebar kalembangnga sè èghâdhui ukuran 77,5 cm, kagu panèka para' ta' bisa ngabber. Kalembangnga panèka lebbi serrèng èghunaaghi kaangghuy pameran ancaman, ajaga keseimbangan, otabâ meluncur sè cè' panḍâ'na kaangghuy lolos dâri babaja.

Kagus èpadhâddhi è alas sè padet bân è polo otama Grande Terre, Kaledonia Bhâru. Mano' panèka aghâdhui bânnya' bâkto è tana, nyarèh kakanan lèbât sampah dâun, bato, bân akar ka'-bhungka'an. Bhân-sabbhân mano' alas laènna, kagus panèka diurnal (aktif è bâkto sèyang) bân èkennal polana lincah, sanggup alari bân alonca' kaangghuy lopot dâri predator. Bâkto istirahat, kagus serrèng alenggi è attas ranca' sè rèndhâ, kaju sè labu, otabâ bato sè ghâli. Kagus panèka karnivora darat, sè èkakan otabâ èkakan cacing tana, keong, serangga, larva, laba-laba, kadal kènè', bân organisme aèng sè cè' dâlemma. Salaèn tengka gulina sè unik, kagus jhughân èkennal polana vokalisasi sè ghâncang bân khas. Lakè' bân binè' serrèng duet è bâkto fajar, monyena akadhi silang antara gagak ayam bân nyalak ajam, nandha'aghi wilayah bân makowat ikatan pasangan, khusussa è mosem kawin.

Namong, populasi kagu sanget èancam sareng predator sè èkennalaghi akadhi tikus, ajam, bân koceng sè èkennalaghi sareng manossa. Namong bâdâ strategi reproduksi sè kaduwâ' orèng towa èbâgi tanggung jawab kaangghuy inkubasi bân ngobâ ana'na dâri sèttong tèllor, tingkat kelangsungan odhi'na ana'na pagghun rèndhâ. È dâlem budaya Kanak, orèng asli Kaledonia Anyar, kagu èhormati mènangka roh penjaga alas, bân samangkèn èsebbhut mènangka mano' nasional Kaledonia Anyar, bân jhughân simbol penting dâri upaya pelestarian satwa liar endemik.

## Sombher
Songkèt

Songkèt otabâ sungkit panèka jènis tennon tradisional Indonèsia sè asalla ḍâri Sumatra. Songkèt tamaso' dâlem kalowarga tennon brokat. Songkèt ètennon kalabân tanang ngangghuy bennang emmas bân pèrak. Bênang logâm mètalik sè ètennon è dâlem kaèn madhâddhi ropa sè akallèp nyonnar. Bhâhan kaèn sè biyasana èyangghuy aghâbây Songkèt èngghi panèka sotra, katon, bân katon sotra.

Songkèt sègghut èhubungaghi bân Karajhâ'ân Sriwijaya mènangka kennengngan molaè awwâlla tradisi songkèt bâḍâ, Pan-berâmpan jènis Songkèt sè kalonta pun ta' lèppas ḍâri kennengngan sè pânang bâḍâ è bâbâna kakuwasana Sriwijaya, sala sèttong kennengngan sè palèng kowat sè jhughân èparcajhâ dhâddhi ibu kota Karajhâ'ân Sriwijaya è jhâman lambâ' èngghi panèka Palèmbang, sè bâḍâ è Sumatra Lao'. Salaènna Palèmbang, pan-berâmpan daèra è Sumatra jhughân dhâddhi kennengngan sè maḍâteng Songkèt palèng bhâghus è dâlem kèlassa, èngghi panèka daèra-daèra è Minangkabau otabâ Sumatra Bârâ' akadhi Pandai Sikek, Silungkang, Kottha Gadang, bân Padang. È lowarra Sumatra, kaèn songkèt jhughân èkâghâbây bi' daèra-daèra akadhi Bhâli, Lombok, Sambas, Sumba, Makassar, Sulawèsi, bân daèra-daèra laènna è Indonèsia.

Polana faktor sejarah kakowasaan Karajhâ'ân Sriwijaya, dhâghângan, bân akabhin camporan, Songkèt jhughân dhâddhi kalonta è wilayah tasè' Asia Tenggara otamana è naghârâ-naghârâ sâkitar Indonèsia akadhi Brunèi, Malaysia, bân Singapura.

## Sombher
Ti'i langga

Ti'i langga panèka sèttong macem kopèyah sè pèngghirrâ lèbâr sè bâḍâ è Kapoloan Rotè, Indonèsia bâgiyân tèmor. Polo Rotè panèka polo sè bâḍâ è palèng lao' è Indonèsia, bâḍâ è Provinsi Nusa Tenggara Tèmor (NTT), ta' jhâu ḍâri Tèmor. Ciri kopèyah panèka èngghi panèka bâḍâna samacem tanḍu' sè anè mèrèp kaḍhi unikorn sè tèngghina 40 kantos 60 sèntimèter otabâ hiyasân jhâmbhul sè nempel è bâgiyân aḍâ'. Cula otabâ jhâmbhul kasebbhut sègghut èsebbhut *'antena*' sè aghâḍhuwân sanga' tingkat. Bâgiyân sè lanjhâng nyonnyong è kopèyah jârèya sajân abit ta' kera tegga' dhibi', tapè sègghut mirèng bân malarat èpategghâ' polè. Èkoca'na, hal jârèyâ dâddhi tandhâ sèpat aslina orèng Rote sè kerras. Abhârengan bân sasando, ti'i langga panèka dhâddhi tandhâ buḍhâjâ ḍâri Kapoloan Rotè.

## Bhângon bân Modèl

Sateya, ti'i langga aropaaghi kopèyah sè pèngghirra lèbar, pèngghirra ngadhep ḍâ' attas. Kalabân 'antena' sè mèrèp sareng pèngghu otabâ jhâmbhul sè tèngghina 40 cm (16 inci)  nèmpèl è bâgiyân adâ'. Bârnana bisa polosan otabâ ècèt ngangghuy pabhârna. Ti'i langga èkâghâbây kalabân cara nganyam ḍâun lontar sè gi' ngoḍâ, è dhimma kaju lontar panèka lakar ghâmpang ètemmo è wilayah NTT.

Antena è ti'i langga èparcajâ ollè pamekkèran ḍâri antena è kopèyana orèng-orèng Portugis. Bhângsa Portugis panèka bhângsa Èropa sè awwâl *mengendalikan* pardhâghângan bhârâng-bhârâng rampa è kapoloan Indonèsia lèbât kolonisasi è molaèna abâd sè kapèng 16. Dili è Timor Leste sè rampana bânnya', èpadhâddhi sala sèttong posatta kakowasaan Portugis. Polo Rotè maskè bânnè tojjhuwân dhâghângan rampa, tapè èkowasaè bi' Portugis. Pèngghina bangsa Portugis è polo-polo tenggara Indonèsia ghi' bâḍâ kantos satèya è taon 2026.

## Sombher
Wolimomo

Wolimomo panèka rasoghân tradisional bini' ḍâri suku Gorontalo è Polo Sulawèsi, Indonèsia.

Wolimomo dhâddhi sala sèttong rasoghân adhât kabhâghussânna suku Gorontalo sè kodhu èyangghuy è macem-macem acara adhât, sala sèttongnga è bâkto acara kabinan.

È taon 2013, Wolimomo ètantowaghi bi' Pamarènta Indonèsia lèbât Kementerian Pandidighân bân Kebudhâjâân mènangka Warisan Buḍâjâ Ta' benda Indonèsia sè asalla ḍâri Gorontalo, Sulawèsi.

## Pangangghuyyânna
Wolimomo panèka rasoghân adhât kabhâghusân sè èyagghuy bi' bini' Gorontalo è dâlem macem-macem upacara adhât sè sakral. È dâlem tatanan oḍi'na masyarakat Gorontalo, Wolimomo panèka biyasana èyangghuy è tello' (3) kadhâddhiân sè palèng parlo è dâlem parjhelenanna oḍi'na bini' Gorontalo, èngghi panèka:

* Upacara adhât Mome'ati (Be'at otabâ Baiat), èngghi panèka upacara adhât sè èlakonèn dâ' ana' bini' è bâkto pabhâlan (remaja) bân bâkto molaè dâpa' omor (akil baligh).
* Upacara adhât Akaji (ijab kabul è bâkto akad nikah), èngghi panèka rangkayânna upacara adhât pangantènan sè èlakonè bi' pangantèn bini' bâkto akabin.
* Upacara adhât Molontalo (Raba Puru otabâ Mekka' Kalèngkong), èngghi panèka upacara adhât sè èlakonèn dâ' bini' sè molaè dâpa' ka pètto' bulân bhibbhittanna (ngandhung).

## Sombher
Bhâsa Selayar

Bhâsa Sèlayar iyâ arèya bhâsa ḍâlem kalompo' bhâsa Austronesia sè ètotoraghi è Polo Sèlayar bân pan-bârâmpan polo laènna è Kabupatèn Kapoloan Sèlayar, Sulawèsi Lao', Inḍonesia.

## Ḍialèk
Ḍialèk-ḍialèk bhâsa Selayar èngghi panèka:

Silajara Tanete

Silajara Palemba

## Konsonan oca'

## Bentuk Sapa'an
Bhângon sapa'an è bâbâ panèka è ḍâlem bhâsa Selayar èngghi panèka istilah kakarabhâtdhân, sapa'an è ḍâlem hubungan kalowarga, sapa'an non-karabhât, bân jhulughân otabâ nyamana.

Bâdâ pan-bârâmpan bhângon sapa'an sè anḍi' bhângon sè paḍâ namong bhân-sabbhân artèna taghântong ḍâri konteks sè èghuna'aghina—contona, sapa'an sè èghunaaghi ka'angghuy abhâsa angghuta kalowarga bisa jhughân èghuna'aghi ka'angghuy abhâsa orèng sè bânni karabhât, namong nuansa artèna aoba tor bhidhâ.

Pangangghuy sapa'an neng e masyarakat Selayar èpangaro sareng cem-macemma faktor sosial, akadhi omor, jabatdhân otaba status, profesi, bannya’na orèng sè è sapa, sareng kennengngan se eghuna’aghi. sapa'an èghuna'aghi kalabân fleksibel, ètoro'è adhât masyarakat, bân ta' salanjangnga noro' ḍâ' atoran-atoran sopan santun sè kako akadhi è bhâsa-bhâsa ḍaerah laènna.

## Ḍaftar Sapa'an Selayar
Istilah kakarabhâtdhân: Èghunaaghi èdhâsaraghi ḍâri hubungan kalowarga. Ammā – Ebhu. Contoh: “Ammâ, Mai èdinna’.” Appā – Rama. Contoh: “Appā, jokka ki dulu.” Daéng – taretan sè lebbi towa (biasana lakè'/se lebbi towa). Contoh: “Daéng, bantuako ki.”

Istilah Non-kakarabhâtdhân: Èghunaaghi ka'angghuy orèng laèn salaèn kalowarga. Daéng – segghut èghuna'aghi ka'angghuy orèng towa mènangka wujuḍ hormat, sanajjân bânni tarètan. Siala / Siala’ – Ka'angghuy kanca. Contoh: “Siala,kemana ki?” Pak / Bu – Èpangaro ḍâ’ bhâsa Inḍonesia, namong serrèng èghuna'aghi ḍâlem kontèks formal.

jhulughân (Istilah Khusus): Èghuna'aghi ka'angghuy noddhuaghi karakteristik fisik, sèfat, otabâ kabiyasa'an orèng. Contona, Ucu’ – Ka'angghuy sè paleng ngodâ. Agong / Gonga’ – Ka'angghuy orèng rajâ. Cippē / Cippe’ – ka'angghuy orèng kènè'. Celle’ – ka'angghuy orèng sè lincah/cepet. jhulughân sè èghunaaghi sacara akrab, ta' salanjhângnga anḍi' artè sè jhubâ'.

sapa'an èdhâsaraghi dâri Profesi otabâ Status Èghuna'aghi ka'angghuy noddhuaghi posisi otabâ peran sosial. Ghuru – ka'angghuy ghuru otabâ staf penḍiḍighân. Contoh: “Guru, ijin Bertanya.” Pak Haji / Bu Hajjah – Ka'angguy rèng-orèng se ampon alampa’agi haji. Imām – ka'angghuy para pamimpin aghâma.

## Sombher
Bhâsa Kanayatn

Bhâsa Kenḍayân (ḍialèk Melayu/Inḍonèsia) otabâ Kanayatn (ḍialèk ḍayak) panèka bhâsa sè èghunaaghi è Kabupaten Lânḍak, Kalimantan Bârâ', Inḍonesia. Bhâsa Kenḍaya bâḍâ pan-bârâmpan bhâsa, è antarana ambawang, bhâsa kènḍaya, bhâsa ahe, bân bhâsa sèlako.

## ḍialek bân panyebbhârân
Bhâsâ Kanayatn panèka bhâsa asli ḍâri orèng Kanayatn ḍayak bân palèng bânnya' èkennal è antara suku Kanayatn ḍayak. Kanayatn èkennal karana ḍialèk Banana', Banane' (Bangape), Balangin, Salako, Baḍamea, Bajare, bân Baḍameo. Sacara geografis, pètotor kanayatn kasebbhâr è bâllu' kabupaten bân kottah: Kabupaten Sambas, Kabupaten Bengkayang, Kottah Singkawang, Kabupaten Mempawah, Kabupaten Lanḍak, Kabupaten Sanggau, Kottha Pontianak, bân Kabupaten Kubu Raya. Bânnya'èn pètotor Kanayatn sè bâḍâ è Kabupaten Lânḍak. Umumma bâḍâ è ḍaerah padhisa'an, sakone' sè ampon apinḍa ka kottah. Orèng Kanayatn ḍayak sè oḍi' è perkota'an ampon bânnya' sè adhinggallaghi bhâsa ḍaerana (bhâsa èbhuna), ngajhâri bhâsa Inḍonesia mènangka bhâsana è roma otabâ è ḍâlem kalompo'en. (Evigo Jermia. Stuḍi Etno bân Linguistik. Bhâsa Kanayatn, Sosio-Naskah, Morfologi, bân Sintaks, 2018; 27-28).

Bâḍâna parbhidhâ'ân ḍialek è antara bhâsa-bhâsa Kanayatn, bân ḍistribusi sè èsebbhut pètotor Kanayatn è wilayah sè cè' bânnya'na, ampon ngasèlaghi pan-bârâmpan ḍialek kalabân karakteristik sè bâḍa bhidhâna namong sakoni'. Sè asalla ḍâri Kabupaten Sambas, Kabupatèn Bengkayang, ban Kottha Singkawang èkennal kalabân ḍialek se khas (ḍialek Salako: Baḍamea, Baḍameo, ban Bajare). Saka’ḍinto jhughân pètotor Kanayatn se oḍi’ neng è Kabupaten Lanḍak, Kabupaten Mempawah, Kabupaten Kuburaya, tor Kabupaten Sanggau (paleng sakonè’na ḍialèk Pisang’, Bangape, tor Balangin). Bhâsa sè èghuna'aghi èdhasaraghi ḍâri bhâsa sè èghuna'aghi è ḍâlem interaksi sareng kalompo' ḍaerah laènna. (Evigo Jermia. Etno bân Linguistik. Bhâsa Kanayatn, 2018; 127-151)

## Parbhândhingan bhâsa Melayu, Kanayatn, Banjar, Ngaju, Bakumpai

## Sombbher
Hoatzin

Hoatzin (Opisthocomus hoazin) panèka mano' sè unik bân primitif sè ètemmoè namong è rawa-rawa bân alas sè banjir è wilayah Amazon bân Orinoco è Amerika Lao'. Okoranna ra-kèra akadhi ajam, kalabân lanjang badan ra-kèra 65 cm bân berrâ'na korang dâri 1 kilogram. È dunnyana mano', hoatzin aghâdhui posisi khusus polana èangghep sala sèttong spesies sè palèng kona sè ghi' odhi' kantos samangkèn. Keunikan hoatzin sè palèng èkennal èkaton è ana'na, sè andi' duwâ' cakar ghâjheng è bhân-sabbhân kalembang. Cakar-cakar panèka mampu'aghi ana' mano' kaangghuy naè' ka batang bân ranca'na ka'-bhungka'an kalabân lincah, khusussa bâkto èhindari predator. Karakteristik panèka maènga' para ilmuwan Archaeopteryx, mano' kona dâri jaman dinosaurus sè èangghep mènangka bhângon transisi antara reptil bân mano' modern.

Salaèn karakteristik fisik sè ta' biyasa, hoatzin jhughân andi' sistem pencernaan sè cè' bhândherra dâri mano' laènna. Kabbhi fitur unik panèka ampon aghâbây hoatzin serrèng èsebbhut "fosil odhi'," spesies modern sè aghâdhui bânnya' karakteristik kuno dâri bangatowana.

## Ciri-Ciri
Hoatzin andi' bulu coklat belang-belang è attas bân bâbâ badanna, kalabân jambul sè longgèr è cethagga sè mabâli penampilan sè èbâdâ'aghi. mowana para' ta' andi' bulu bân biru tera', kontras kalabân matana sè mencolok bân mera tera'. Orèng towa andi' bunto' sè panjhâghân, akadhi kipas sè abhânto ajaga keseimbangan è bâkto alenggi. Struktur badanna hoatzin jhughân ta' biyasa: sternum bân postur badanna abhângon samacemma "tripod," sè mabi mano' ghâpanèka pagghun stabil è bâkto tabu'na èpabhâjheng dâri proses pencernaan dâun sè panjhâghân. Hoatzin panèka mano' sè sala sèttong è dhunnya sè nyerna kakanan lèbât fermentasi dâun, akadhi sapè bân ruminansia. Mano' panèka andi' tanaman sè cè' bânnya'na èesse'è bakteri fermentasi kaangghuy ngolah dâun, pucuk, bân batang tombuwân mènangka sèttong-sèttongna sumber kakanan.

Proses fermentasi panèka ngasèllaghi bau sè tajem, serrèng èbandhingaghi sareng kotoran otabâ vegetasi sè busuk, sè aghâbây hoatzin èsebbhut "manuk bau." Bau panèka sacara ta' langsung abâdâhaghi perlindungan alami dâri predator, sè aghâbây korang ètarèk ghâbây mangsa.

Hoatzin panèka flyer sè rempong sè coma bisa meluncur panḍâ'. Bhâdhân kaulâh aghâdhui bâkto sè ta' abâdâh, ècerna kakanan è bâbâna jhâman. Sarangna èpadhâddhi è attas ranca'na ka'-bhungka'an sè èbâdâ'aghi è attas aèng, strategi kaangghuy ajhâuwi predator darat. Manabi sarang èserrang, hoatzin ngodâ bisa toron ka aèng, aèng, bân saterrossa ongga polè ka attas ka'-bhungka'an ngangghuy cakar kalembangnga. Reproduksi Hoatzin kooperatif: kaduwâ' orèng towa, bân jhughân orèng towa laènna è dâlem kalompo', abhânto aberri' pasta dâun sè èfermentasi.

Sacara taksonomi, hoatzin panèka sala sèttong anggota dâri keluarga Opisthocomidae, garis keturunan mano' sè èparkiraaghi ampon ètamen è sekitar 64 juta taon, sè dhâddhiyâghi sala sèttong mano' sè palèng unik è dâlem sejarah evolusi.

## Sombher
Ulos

**Ulos** iyâ arèya samacemma kaèn has orèng Batak Somatra Lao' . È ḍâlem bhâsa aslèna, "ulos" artèna kaèn . Cara aghâbây ulos akadhi songkèt Melaju, èngghi panèka ngangghuy tenun, bânnè messin. Bârna-bârna sè èkennal è ulos panèka mèra, celleng, bân potè, èhèas kalabân bânnya' benang emmas otabâ salaka sè ètenun.. Èmolaè, ulos èghuna'aghi mènangka salèndâng otabâ sarong, serrèng è acara-acara resmi otabâ opacara tradisional Batak, namong samangkèn serrèng èpangghi'i è hadia, sarong bhântak, sabbhu', tas, kalambhi, taplak mèjâ, dasi, dumpèt, bân kalambu. Ulos jhughân kadhâḍdhiyân èghâbây ghâbây embu' sè ngandung ka'angghuy aghâmpangè ana'na sè rèmbi' è dunnya bân ka'angghuy ajâgâ embu'na ḍâri sadhâjâ bhâbhâjâ sè ngancem è bâkto prosès karèmbi'ân. Sabâgiyân bânnya' ulos ampon èlang polana ta' èghâbây polè, akadhi Ulos Rajâ, Ulos Ragi Botik, Ulos Gobar, Ulos Saput (ulos sè èghuna'aghi ka'angghuy bhungkosan mayyit ), bân Ulos Sibolang .

## Artèna Ulos
Mangulosi panèka kalakoan adhât sè cè' parlona ghâbây orèng Batak. E sabbhân acara, akadhi akabin, rèmbi', tor opacara kasossa'an, ulos salanjângnga aropa'aghi bâgiyân ḍâri tradisi tor salanjângnga tamaso'. Mènorot kaparcajâ'an loor orèng Batak, sala sèttong unsur sè mabâdâ'aghi kaoḍi'ân ḍâ' bhâdhân manossa panèka "ka'angghuyân," èngghi panèka orèng Batak perna lebbi senneng oḍi' è tana tèngghi, sè ngalami soho sè lebbi cellep. Sapanèka jhughân alas sareng Dhisa è ḍaèra Tapanuli omomma èlèng-lèngi bhungkana perrèng. Ka'-bhungka'an panèka bhunten namong mènangka paghâr ka'angghuy nola' serrangan moso namong jhughân mènangka pangalang ḍâri angèn, sè bisa aghâbây bhâdhân ngetter polana cellep. Bângatowa Batak parcajâ jhâ' tello' hal sè aparèng kaoḍi'ân ḍâ' bhâdhân manossa: ḍâra, nyabâ, bân anget. Mèlana, "anget" dhâḍdhi kabhutowan sè ta' pegghâ'. Loor Batak parcajâ ḍâ' tello' "sombher ka'anga'an": mataarè, apoy, bân ulos. Arè moncar bân toron otomatis Sabbhân bâkto. Apoy bisa èpadhâḍdhi bilâ bhâi, tapè ta' praktis ka'angghuy manasaghi bhâdhân; contona, apoy kodhu èpèyara è ondhâghân sè konstan, sè aganggu tèdung. Namong, ulos ta' cè' praktisna, polana bisa èghuna'aghi è ḍimma bhâi bân bila bhâi. Ulos ampon dhâḍdhi bhârâng sè parlo, èparloaghi sareng sadhâjâna orèng, bila bhâi bân è ḍimma bhâi. Amarghâ arghâ sè tèngghi è antarana orèng Batak, paratoran-paratoran sè ngator aghuna'aghi ampon èpadhâḍdhi, èjhârbâ'aghi ḍâlem hokom adhât, è antarana:

* Ulos coma èbhâkta ka bhâlâ tangghâ sè bâḍâ è bâbâna kaulâ. Contona, Natoras tu ianakhon (orèng towa ka ana’), hula-hula ka boru, bsl.
* Ulos sè èbhâkta kodhu cocok ghâbây karabhât sè èbhâkta. Contona, ulos Ragihotang èbhâkta ka hela (manto), sè bhâkal èsebbhut hela ulos .

## Sombher
Bhâsa Tontemboan

Bhâsa Tontemboan èghuna'aghi sareng orèng Tontemboan, sub-suku ḍâri orèng Minahasa è Kabupatèn Minahasa, Sulawesi Lao', Inḍonesia, khusussaâ è kabupaten Tareran, Sonḍer, Kawangkoan, Langoan, Tenga, Tumpa'an, Amurang, Motoling, bân Moḍoinḍing. Bhâsa Tontemboan tamaso' ḍâ' kalompo' bhâsa Austronesia sè bâḍâ è Sulawesi lao', Inḍonesia. Èngghi panèka subḍialèk ḍâri bhâsa Minahasan, subgrup ḍâri kalowarga bhâsa Filipina.

Tontemboan artèna "orèng paghunongan" otabâ "orèng ḍâri ḍaerah tèngghi Minahasa." Bhâsa Tontemboan panèka sala sèttong bhâsa ḍâri kalowarga bhâsa Minahasa è Sulawèsi Lao'. Salaèn jâriya, bhâsa Tontemboan jhughân èghuna'aghi sareng pan-bârâmpan warga katoronan Minahasa è dhisa Ka'aruyan, kecamadhân Paguat, è Gorontalo. Ta' namong èguna'aghi è wilayah Minahasa, bhâsa Tontemboan jhughân èghuna'aghi è dhisa-dhisa bân kecamatan è salanjhângnga perbatasân antara Kabupaten Minahasa Lao' bân Kabupaten Bola'ang Mongonḍow. Contona, è kacamadhân Moat, kacamadhân Passi Tèmor, bân kacamadhân Poigar, kabânnya'an penḍuḍukghâ panèka pètotor bhâsa Tontemboan sè oḍi' è Kabupatèn Bola'ang Mongonḍow.

## Nyama bân Ḍialèk
Nyama bân ḍialèk laènna tamaso' Makela'i-Maotow, Makelai, Matana'i-Maore', Matanai, Pakewa, Kumawangkoan, Tompakewa, Tumompaso, Sonḍer, bân Tountemboan.[6]

## Nomer
È bâbâ panèka Conto pan-bârâmpan kosa kata nomer è dâlem bhâsa Tontemboan

## Sombher
Air Guci

**Air Guci** jhughân èkennal mènangka Airguci otabâ Arguci, panèka karajinan tradisional Banjare sè ampon èkennal sajjhek ratosan taon. E jhâman kona, kaèn Air Guci coma èangghuy sareng para pangobâsa Karajhâ'ân Banjar. Arèya polana Air Guci bhunten namong kaèn biyasa, namong aropa'aghi simbol kahormadhân ghâbây Kasoltanan Banjar. Saterrossa, abhâreng sareng osaha ka'angguy ajâgâ sareng orèng Banjar, kasoccèyanna kaèn Air Guci ampon sajân moḍâ. 

## Sajhârâ Air Guci
Mènorot carèta è ḍâlem kabhudhâjâ'an lèsan Bânjar sè ampon ètoronaghi ḍâri toron ka toron, èkoca'aghi jhâ' arguci aropa'aghi simbol kaperna'an mongghu para pamèmpèn Kasoltanan Banjar bân paghustèan (bhângsawan/kalowarghâna karajhâ'ân). È bâkto jhâman kamoljâ'an Kasoltanan Banjar, ka'asrèyan bordir Arguci (payet), sè biasana èghâbây sareng parabân bân bu'-èbu' roma tangghâ, èghâdhui bhâdhân opacara sè èangghuy sareng rato-rato Banjar. Salaèn maèlang ghâḍdhung karaton, katèdhunganna para soltan èhèas kalabân bordir Arguci, kalabân motip sè acem-macem omomma noro'è sèttong atoran. Katonna tradisi bân adhât istiadhât lingkungan karaton Kasoltanan Banjar ampon salanjhângnga aghâbây arguci mènangka èlemen penting bân Otama ḍâlem mabhângon estetika è ḍâlem bhân-sabbhân kapentingan bân kabhutowan estetika Kasoltanan molaè ratosan taon sè tapongkor bân panèka akar ḍâri karakteristik khas ḍèkorasi palaminan, raet ḍèkoratif ḍâri bhâdhân tradisional bân ḍèkorasi tradisional jhughân khas Banjar.  Mènangka hasèl bhudhâjâ tradisional, arguci jhughân ta' bisa èpèsa ḍâri cem-macemma mitos sè èbhârengngè, bâḍâ sè ghi' èparcajâ sareng orèng Banjar. Sala sèttong mitos sè palèng èkennal panèka jhâ' bhâdhânna rato/soltan Banjar kodhu konèng bân èhèas arguci. Alasan ghâpanèka, èbâḍâ'aghi ḍâri tradisi Melaju omomma, konèng èartèaghi mènangka simbol kama'moran. Sacara logika, sapa bisaos sè dhâḍdhi rato bhâkal aèhtèyar ka'angghuy maḍâteng kama'moran ghâbây ra'yatna. Satèya, kaèn bordir Arguci bânnya' èghuna'aghi sareng masyarakat Banjar, bân biasana èghuna'aghi è prosèsi mantan tradisional Banjar otabâ bhângon acara/perayaan Banjar laènna, hosossa sè aghâdhui panggung.

## Motip
Motip karajinan Air Guci acem-macem èngghi panèka motip gigi haruan, halililpan, pucuk rabung. Salaèn jârèya, Air Guci aghuna'aghi payet, è jhâman lambâ' payet sè èghuna'aghi panèka payet tèmbhâng, namong polana tèmbhâghâ malarat èkaollè, Air Guci samangkèn aghuna'aghi payet sè èghâbây ḍâri bahan sintetis sè ghâmpang èkaollè bân lebbi ânḍâ' èangghuy.

## Sombher
Geringsing

**Geringsing** panèka sèttong-sèttongna kaèn tenun tradisional Inḍonèsia sè èghâbây ngangghuy tèknik talè ghândhâ bân parlo bâkto 2-5 taon. Kaèn panèka asalla ḍâri dhisa Tenganan, Bhâli . Omomma, orèng Tenganan anḍi’ kaèn gringsing sè aomor ratosan taon se eghuna’aghi ḍâlem opacara-opacara hosos. Oca’ gringsing asalla ḍâri gring sè artèna sakè' bân sing sè artèna ta’ sakè’, dhâḍdhi bilâ ègabung dhâḍdhi i ta’ sake’. Maksoddhâ sè bâḍâ è ḍâlem oca’ akadhi sè ajâgâ balai. Neng e Bhâli acem-macem opacara, akadhi opacara ngampet ghighi, akabinan, tor opacara-opacara kaaghâma'an laènna, èlampa’aghi kalabân ngandalaghi kakobâsa’an kaèn gringsing.

## Sajhârâ
Mènorot mitos, asalla kaèn anyaman gringsing panèka asalla ḍâri dèwa Indra, pangaobhân tor ghuru kaoḍi’ân mongghu orèng Tenganan. Dewa Indra tacemma’ ḍâ'’ kabhâghusna langngè' malem bân salèrana nerrangngaghi kabhâghusân kainto lèbât motip-motip anyaman ḍâ'’ omat pèlèanna èngghi kainto orèng Tenganan. Dewa ngajhâri bâbinè'an ka'angghuy ngaollè tèknik anyaman kaèn gringsing sè ngabâsaghi bân abadiaghi kaasrèyan bintang, bulân, mataarè, bân hamparan langngè' laènna. Kaèn anyaman kalabân bârna petteng alami èghuna'aghi sareng orèng Tenganan è ḍâlem ritual aghâma otabâ tradisional bân èparcajâ aghâdhui kakowadhân magis. Kaèn panèka jhughân ekoca’ pakakas sè bisa mabârâs panyakèt tor ngoju' pangaro sè ta’ saè. Para ahlè tekstil nyata'aghi jhâ' tèknik anyaman kaèn gringsing panèka namong ètemmoè è tello' kennengngan è dhunnya, èngghi panèka Tenganan ( Inḍonèsia ), Jepang, bân India .È taon 1984, Urs Ramseyer (1984) è ḍâlem artikelna sè ajudul Kalambhi, Ritual bân Masyarakat è Tenganan Pegeringsingan Bhâli, nyaranaghi jhâ' orèng Tenganan, mènangka kanca parcajâ ḍâ' dèwa Indra, panèka paḍâteng ḍâri India Kuno. Para paḍâteng panèka kamongkènan èbhâkta Tèknik talè ghândhâ lèbât palayaran ḍâri Orissa otabâ Andhra Pradesh bân èkembhângaghi sacara mandiri è Tenganan. Kamongkènan laènna èngghi panèka para paḍâteng ajhârbâ'aghi èkstrak ḍâri pan-bârâmpan macem anyaman patola ka'angghuy èkâmbhângaghi è Inḍonèsia.

## Prosès bân Teknik Manufaktur
Proses aghâbây kaèn gringsing ḍâri molaè kantos ahèrra èlakoni kalabân tanang. Bennang sè èghuna'aghi èpènter kalabân tanang kalabân pakakas pamèntal tradisional, bânnè messin. Bennang panèka èkaollè ḍâri kapo' bighi sèttong sè èimpor ḍâri Nusa Penida polana namong kennengngan sè bisa èpangghi'i . Saellana èpènter, bennang èbâkkâ è ḍâlem mènnya' lilin sabellunna ètalè'è bân ècèt.

## Sombher
Alas Kaledonia

Alas Kaledonia panèka alas iklim sè kona sè bâdâ è Dataran Tèngghi Skotlandia, bân panèka sisa-sisa Alas Kaledonia sè perna notobi sabâgiyân bânnya' Skotlandia è jaman prasejarah. Alas panèka èbentuk saamponna Zaman Es sè kapèng tello' bân tombu èbu-èbu taon mènangka ekosistem alam sè unik è Eropa Lao'.

Namong, è dhâlem milenium sè tapongkor, otabâ polana èbâdâ'aghi è bâbâna kaju, èbâdâ'aghi è bâbâna rèng-orèng, èbâdâ'aghi tana, bân èbâdâ'aghi obâ'ân iklim, alas ampon èkorangè sacara drastis. Satèya, Alas Kaledonia èangghep mènangka sala sèttong conto sè palèng mencolok dâri èlangna alas kuno è Eropa Bârâ' bân simbol penting dâri upaya restorasi ekologis modern è Skotlandia.

Fitur sè palèng mencolok dâri Alas Kaledonia panèka dominasi pinus Skotlandia (Pinus sylvestris), sèttong-sèttongna spesies pinus asli dâri Inggris Raya. Populasi perreng panèka toronan langsung dâri ka'-bhungka'an sè èmigrasi secara alami ka Skotlandia saamponna lebur topi ès sekitar taon 7000 SM. Salaèn perreng, alas panèka jhughân tamaso' birch, rowan, juniper, bân lapisan lumut bân lichen sè khas è iklim sè cellep.

Satèya, namong 35 situs bhâghus, sè èghâdhui ra-kèra 18.000 hektar, sè ghi' bâdâ. Potongan-potongan alas panèka èpanèbar è wilayah pagunongan sè kasar bân jhâu, akadhi Cairngorms, Glen Affric, bân Rothiemurchus, wilayah sè ghi' ta' ècapo' polana ta' bisa èaksès bân ta' èeksploitasi intensif. Alas Kaledonia jhughân nyadhiyaaghi habitat sè penting ghâbây spesies ikonik akadhi elang emmas, capercaillie, tupai mèra, rusa mèra, bân bânnya' jamur langka bân spesies lichen. polana signifikansi ekologis bân sejarah sè tèngghi, alas panèka samangkèn dhâddhi fokus dâri bânnya' program restorasi bân konservasi, è antarana namen polè alas asli bân ngontrol tekanan pangobâsan.

Upaya Pelestarian bân Restorasi Modern

molaè aher abad ke-20, bânnya' inisiatif konservasi ampon nyoba' mabâli'aghi karusakan sejarah è Alas Kaledonia. Sala sèttong organisasi sè palèng èkennal panèka Trees for Life, sè fokus dâ' restorasi ekosistem alam, è antarana namen ka'-bhungka'an asli, masang pagar kontrol rusa, bân mabâli tana alas. Upaya-upaya panèka jhughân tamaso' èpabâli jamur mikoriza, sè aghâdhui peran penting dâlem kasehatan akar perreng bân siklus nutrisi alas. Salaèn inisiatif masyarakat sipil, bânnya' area sè ghi' bâdâ è Alas Kaledonia samangkèn èlindungi sacara resmi, khusussa è Taman Nasional Cairngorms bân pan-bârâmpan cagar alam RSPB (Royal Society for the Protection of Birds). Sala sèttong area sè palèng penting panèka Alas Ballochbuie, sala sèttong fragmen Alas Kaledonia sè palèng bhâghus bân palèng èarghâi sacara ekologis.

Upaya konservasi panèka ètojjuaghi bânnè namong kaangghuy nyalamettaghi ka'-bhungka'an namong jhughân kaangghuy mabâliaghi sakabbhina sistem ekologis, è antarana satwa, tana, jamur, bân hubungan ekologis sè ampon èganggu èbu-èbu taon.

## Sombher
Madipungu

**Madipungu** panèka kalambhi adhât bâbinè' Soko Gorontalo, Polo Sulawesi, Inḍonèsia . Madipungu panèka sala sèttong kalambhi adhât Gorontalo sè ghi' pagghun èpèyara. Bhidhâ sareng pangangghuy adhât Gorontalo sè laènna, ornamè Madipungu ta' bânnya' tor ta' samporna akadhi sè èghuna'aghi è Bili'u. Kalambhi tradisional Madipungu bisa èangghuy è bânnya' kasempadhân, èngghi panèka mènangka tamoy sè èonjhâng è bânnya' acara, mènangka kalambhi pangantan binè', otabâ mènangka kalambhi resmi ghâbây opacara-opacara naghârâ.

## Kaghuna'an
Madipungu panèka kalambhi adhât sè èangghuy bâbinè'an Gorontalo è bâkto pan-bârâmpan acara adhât bân resmi pamarènta'an. Madipungu biasana èangghuy è pan-bârâmpan acara tradisional, è antarana:

* Opacara tradisional Mome'ati (Be'at otabâ Bai'at otabâ Baiat) panèka opacara tradisional sè èlaksana'aghi ghâbây parabân è bâkto ghi' ngoḍâ bân bâkto ampon napa' ka omor pubertas.
* Opacara adhât Tolobalango (Lamaran), èngghi panèka opacara lamaran kalabân adhât Gorontalo

### Angghuyân Pangèrèng Madipungu

* Pasang kalambhi adhât Madipungu biasana Takowa (èkoca' jhughân Bo'o Takowa otabâ Kalambhi Takwâ) sè èangghuy sareng lakè' Gorontalo.
* Ḍâlem pan-saponapan kalakowan aḍâ', Madipungu jhughân èpasangè sareng kalambhi Pajunga se èangghuy sareng lalakè’ Gorontalo.

## Parkembhângan samangkèn
Bâbinè'an Gorontalo samangkèn ngangghuy Madipungu è pan-bârâmpan acara resmi, tamaso' opacara arè kamardhikaan, akabin, bân acara-acara opacara laènna. Sacara nasional, Madipungu la'-mala' para' paḍâ sareng kebaya, cocok ghâbây acara-acara resmi bân acara-acara naghârâ.

## Bidhâna sareng Bili'u
Bidhâna kalambhi adhât Bili’u sareng Madipungu sè èangghuy para binè’ Gorontalo bisa èkaton ḍâri ḍuwâ’ aspek otama, èngghi panèka rok sè èangghuy sareng ornamen pangaobhân bhâdhân è antara lè'èr sareng tabu’. Manabi rok bâbâ Bili'u bâḍâ ella' sè lanjhâng sè tabukka', manabi è Madipungu rok bâbâ ta' anḍi' cella bân ètotop bân èhèas kalabân ornamèn khas Gorontalo. Salaèn jârèya, ornamen aḍâ' antara lè'èr bân tabu'na Madipungu bhidhâ ḍâri Bili'u polana lebbi sakonè' bân ta' sakonè' ghâjheng. Ta’ paḍâ bân Bili’u, totop aḍâ'na molaè ḍâri lè'èr sampe’ ka tabu’. Bânnè namong jârèya, bânnya' rèncèan, tamaso' mahkota, sè cè' bhidhâna antara Madipungu bân Bili'u. Bili'u tantona lebbi èghâli ḍâlem ornamènna, polana èangghuy sareng rato bân rato è acara-acara opacara bân sareng pangantan binè' è acara-acara tradisional.

## Bârna Tradisional
Bhârna tradisional Gorontalo bâḍâ 4 (empa') bârna otama, èngghi panèka:

# Bungu7 ka'anggunan, kaèstowan, bân otoritas
# Mèra kabângalan bân tangghung jâwâb
# Konèng bhângsawan bân jhujhur
# Ijo kalandhuwân, kama'moran bân harmoni.

## Sombher
Bhâsa Lamaholot

Bhâsa Lamaholot panèka bhâsa sè eguna'aghi sareng orèng Lamaholot. Orèng sè acaca kasebbhâr ḍâri konco' tèmor Flores kantos Solor bârâ', tamaso' kantong-kantong è pasèsèr lao' Pantar,  tasè' bârâ' lao', bân polo-polo è sekitarra. Bhâsa panèka tamaso' ḍâ' kalompo' bhâsa Austronesia.

## Ḍialèk
Orèng Lamaholot sè ngennengngè ḍaratan Flores Tèmor, Polo Solor, aḍonara (aḍonara bisaos bhâsa manḍiri), bân sabâgiyân bânnya' orèng Lembata abhâsa Lamaholot, kajhâba orèng Keḍang è Lembata tèmor sè aghuna'aghi bhâsa Keḍang. Blust (2013) èkategoriaghi Lamaholot ḍâ' subkelompok Malayo-Polinesia Tengnga ḍâri kalowarga bhâsa Austronesia. Bhâsa Lamaholot ampon èghuna'aghi lebbi ḍâri 200.000 pètotor è kabupaten Flores Tèmor bân Lembata è ḍâlem poloan taon sè tapongkor (Rappoport, 2009). Fernanḍez (1996) èjhârbâ'aghi status kakarabhâdhân sanga' bhâsa è Flores (tamaso' BL) è hubunganna sareng kalowarga bhâsa Austronesia.

Bhâsa Lamaholot anḍi' ḍialek bân subḍialek sè khas, taghântong ḍâri tata letak ḍaèra pemukiman. Keraf (1978: 11) ajellassaghi pembâgiân ḍialek BL dhaḍdhi 33 ḍialek èngghi paneka ḍialek Lamalera, ḍialek Mulan, ḍialek Ile Ape, ḍialek Belang, ḍialek Lewotala, ḍialek Imulolo, ḍialek Lewuka, ḍialek Kalikasa, ḍialek Lewokun, ḍialek Mingar, ḍialek Wuakerong, ḍialek Lewokun, ḍialek Merkau, ḍialek Lawopen, ḍialek, Lewokeleng, ḍialek Lamatuka, ḍialek Atawolo, ḍialek Kiwang Ona, ḍialek ḍuli, ḍialek Watan, ḍialek Horowura, ḍialek Botun, ḍialek Waiwaḍan, ḍialek Lamakera, ḍialek Ritaebang, ḍialek Lewolema, ḍialek Baipito, ḍialek Waibalun, ḍialek Bama, ḍialek Lewolaga, ḍialek Tanjuraga, ḍialek Lewolaga, ḍialek Lewolaga, ḍialek Lewolaga, ḍialek Panjula, bân ḍialek Pukaunu langsong èsebbhut bhâsa Sikka. Felysianus Sanga aghâbây pambagiyân ḍialèk sareng subḍialèk adhasarraghi ḍâ’ ḍaèra dhârât. sèttong, dhârâtdhân tèmor Polo Flores bâdâ cem-macemma bhâsa Lamaholot è ḍaèra Boru-Hewa, Pukaunu, Lewotobi, Lewolaga, Bama, Waibalun, Baipito, Lewolema, bân Tanjung Bunga. Kaḍuwâ', dhârâtdhân Polo Solor bâḍâ cem-macemma bhâsa Lamaholot è ḍaèrah Ritaebang, Pamakayo, Wuliblolong, bân Lamakera. Katello', dhârâdhân Polo Aḍonara anḍi' cem-macemma bhâsa Lamaholot è ḍaèrana: Botun, Waiwadan, Horowura, Watan, Kiwangona (Tuawolo), Tanah Boleng, Pajinara, tor Dulhin (Hinga, Witihama, tor Lambunga). Sè ka empa’, dhârâtdhân Polo Lembata gadhuwan samacemma bhâsa Lamaholot è ḍaèra Mingar, Wuakerong, Belang, Imulolon, Lamalera, Lewuka, Kalikasa, Painara, Lamatuka, tor Lewoeleng. Sabatara jâriya è Larantuka, Konga, bân Wure (Aḍonara) penḍuḍu'en aghuna'aghi bhâsa Nagi (Flores Malayu).

## Sombher