open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhâsa Acèh

**Bhâsa Acèh** iyâ arèya bhâsa sè èkoca'aghi sareng orèng Acèh sè oḍi' è ḍaèra pesèsèr, pan-bârâmpan ḍaèra paḍâleman bân pan-bârâmpan polo è Acèh. Bhâsa panèka jhughân èghunaaghi sareng katoronan Acèh è pan-bârâmpan ḍaèrah è Malaysia akadhi è Kacamatan Yan, Kedah. Bhâsa Acèh èghunaaghi mènangka bhâsa ko-resmi è provinsi Acèh, èbhârengngè bhâsa Inḍonèsia. Bhâsa Acèh tamaso' ḍâ' bhâsa Chamic, sala sèttong cabang ḍâri bhâsa Malayo-Polinesia, sala sèttong cabang ḍâri bhâsa Austronesia.

## Pangalompokan
Bhâsa Acèh tamaso' ḍâ' kalompo' bhâsa Chamic, sala sèttong cabang ḍâri bhâsa Malaju-Polinesia, cabang ḍâri bhâsa Austronesia. Bhâsa sè palèng semma' bân bhâsa Acèh panèka bhâsa Cham, Roglai, Jarai, Rade, bân ennem bhâsa Chamic laènna. Bhâsa laènna sè semma' ka bhâsa Acèh è antarana Bhâsa Malaju bân Bhâsa Minangkabau.

## Bâgiyân
Bhâsa Aceh èghunaaghi è ḍaèr pasèsèr Acèh. Bhâsa panèka èkoca'aghi ḍâri Manyak Payed, Acèh Tamiang, è pasèsèr tèmor, kantos Trumon, Acèh Lao', è paseser bârâ'.

## Pantai Tèmor Acèh

# Kotta Sabang
# Banda Acèh
# Acèh Agung
# Pidie
# Pidie Jaya
# Bireuen
# Acèh Lao'
# Lhokseumawe
# Acèh Tèmor (salaèn è tello' kacamadhân, Serba Jadi, Peunaron bân Simpang Jernih sè èghuna'aghi bhâsa Gayo)
# Langsa
# Acèh Tamiang, è kacamatan Manyak Payed

## Pantai bârâ' Acèh

# Acèh Jaya
# Acèh Bârâ'
# Nagan Raya
# Acèh Bârâ' ḍâjâ (salaèna è kacamatan Susoh èḍimma bhâsa Jamee èghuna'aghi)
# Acèh Lao' (ècamporaghi bhâsa Kluet bân Bhâsa Jamee )

## Sajhârâ
È taon 1931, pamarènta Hindia Bâlândhâ è Acèh terro bhâsa Acèh èghuna'aghi mènangka bhâsa pangajhârân è sakola'an omom, èbhârengngè bhâsa Malaju sè ella èghuna'aghi sabellunna. Namong, para intelektual Acèh tamaso' pan-saponapan toko ulee balang, ta' rampa sareng maksod pamarènta Hindia Bâlândhâ. Bâ'na parcajâ jhâ' osahana pamarènta bhâkal ngalang bhâsa Malaju è Acèh. Hal ka'dinto bhâkal ngalang orèng Acèh ḍâri ngartè bhâsa, sè cè' parlona ghâbây parkembhângan èkonomi bân ghâbây interaksi sareng naghârâ laèn è sakitarna. Namong, pamarènta Hindia Bâlândhâ è Acèh pagghun alaksana'aghi rencana kasebbhut. Mèlana, è tangghâl 1 Juli 1932, pamarènta Hindia Bâlândhâ resmi marènta'aghi aghuna'aghi bhâsa Acèh mènangka bhâsa pangajhârân è sakola'an omom, èghântè'è Bhâsa Malaju, salaèn è ḍaèra-ḍaèra tartanto sè ta' èpadhâḍdhi etnis Acèh.

Sanaos bhâsa Aceh èpadhâḍdhi bhâsa pangajhâran è tangghâl 1 Juli 1932, bhâsa Malaju ghi' èghuna'aghi è pan-bârâmpan sakola'an. Menorot laporan omom pamarènta Hindia Bâlândhâ tentang pendidikan è Acèh è taon 1933 bân 1934, ghi' bâḍâ 88 sakola'an omom è kotta-kotta bhâghus è Acèh sè aghuna'aghi bhâsa Malaju mènangka bhâsa pangajgârân, bân sè laènna (sabânnya'na 207) ampon aghuna'aghi bhâsa Aceh mènangka bhâsa pangajhârân. Sakola’an sè ampon aghuna’aghi bhâsa Acèh mènangka bhâsa pangajhârân èngghi panèka 16 sakola’an è Langsa, 60 è Lhok Seumawe, 42 è Sigli, 42 è Kutaraja, 30 è Meulaboh, tor 17 è Tapak Tuan. Samentara, sakola’an sè terros aghuna’aghi bhâsa Malaju èngghi panèka 38 sakola’an è Langsa, 5 è Lhok Seumawe, 6 è Sigli, 7 è Kutaraja, 1 è Meulaboh, tor 34 è Tapak Tuan.

## Sombher
Bhâsa Jhâbâ Sorbhâjâ

**Bhâsa Jhâbâ Sorbhâjâ** otabâ **dialèk Suroboyoan** (bhâsa Jhâbâ ꦧꦱꦗꦮꦱꦸꦫꦧꦪ translit. *Basa Jawa Surabaya*), cara pangoca'na bhâsa Jhâbâ: [bɔsɔ jɔwɔ surɔˈbɔyɔ]) iyâ arèya logat Jhâbâ modèren dâlem kalompo' dialèk Arèkan sè èghunaaghi è daerah Gerbangkertosusila, khususèpon è kottah Sorbâjâ.

## Tatengngerra
Bhâsa Jhâbâ Sorbâjâ nojjhu dâ' ciri-ciri fonologis bân morfologis khas sè ta' ètemmoè è dialèk Jhâbâ laènna. 

* **Akhiran -a**

È Bhâsa Jhâbâ Standar, ahèrra '-a' èsebbhut [ɔ] akadhi horop 'o'. Nangèng, toèsan bhâsa Jhâbâ Sorbaja biyasana ta’ atoro’ dâ’ atoran tolèsan bhâsa Jhâbâ standar se ghi’ ngangghuy horop ‘a’, dhâddhi ahèrra ‘-a’ ètoles ngangghuy horop ‘o’ kaangghuy aghâmbhâraghi monyèna.

## Kosakata
Pan-bârâmpan contona kosa kata è bhâsa jhâbâ Sorbaja:

## Sombher
Bhâsa Haji

**Bhâsa Ajjhi** panèka cem-macemma bhâsa Malaju sè èghuna'aghi sareng orèng Aji sè ngennengngè 12 dhisa è Kabupatèn Komering Ulu Ogan Lao', bân jhughân pan-bârâmpan pandhudhu'ân è Kabupatèn Lampung Lao' sè èhasèlaghi ḍâri ngallèna pandhudhu' è parèngnga'an partama abaḍ ka-20. Wilaya bhâsa Ajjhi èbâtesè sareng cem-macemma bhâsa Lampung-Komering akadhi Daya bân Ranau, bân jhughân cem-macemma Bhâsa Malaju Bhârisân Lao' akadhi Semende.

## Pangalompoghân
Maskè bhâsa Ajjhi aghâdhui persèntase sè signifikan ḍâri oca' ènjhâman Lampung-Komering, sabâgiyân bânnya' kosa kata dhâsarna lebbi ècocokaghi sareng bhâlâ Malaju. È antarana bhâsa-bhâsa Malaju dhibi', bhâsa Ajjhi kantos samangkèn èangghep mènangka bhâsa sè èisolasi bân ta' èkabâli semma' sareng bhâsa-bhâsa Malaju è wilaya sakètarna.

Bhâsa Ajjhi aghâdhui pan-bârâmpan fitur kuno sè èpèyara ḍâri Proto-Malaju, namong èlang è bhâsa Malaju laènna, akadhi èpèyara sowara *h (< Proto-Malayo-Polinesia *q) è awal oca' ( hasap < PM *hasəp 'asok'), sanajjân bisaos hal ka'dinto èpangaro sareng varietas Lampungic è sakètar sè jhughân aghâdhui sowara panèka. Ajjhi jhugân aghânḍhu' sistem vokal Proto-Malaju sè aropa'aghi ḍuwâ' vokal tèngghi /i/ bân /u/ (kalabân alofon sè sakoni' lebbi rèndâ è soko kata ahèr sè ètotop), vokal rèndâ /a/, pèpèt, sareng diftong /aj/ bân /aw/. Bhâsa panèka jhughân tamaso' sala sèttong ḍâri sakoni'na bhâsa Malaju è Sumatera Lao' sè èpèyara lafal Proto-Malayu *a è posisi ahèrra akadhi [a] ; pan-bârâmpan cem-macemma bhâsa Malaju Bhârisân ḍâjâ è wilaya sè paḍâ jhughân èpèyara sistem vokal PM, namong èpèyara fonem /a/ è ahèrra aobâ ḍâ' [ɘ], [ɨ] bân salaènna. È sèsè laèn, bhâsa ajjhi jhughân anḍi' pan-bârâmpan inovasi fonologis sè onik, akadhi obâ'ân vokal sè ètotop dhâḍdhi /a/ sabellunna /h/ sè ta' bâḍâ è posisi ahèr, akadhi bhâbhâjâ < PM *buhaya 'buaya', lahat < PM *ngabas 'ngabas', bân tahang < PM *tihaŋ ‘polè.

## Sosiolinguistik
Bhâsa Ajjhi biasana èghuna'aghi ḍâlem aktivitas sabbhân arè è lingkungan roma, hosossa è ḍâlem bhâlâ inti, è ḍâlem parcakabhân antara kanca, bân bâkto ngalakonè aktivitas è sabâ bân kebbhun. Orèng sè aghuna'aghi bhâsa ajjhu cèndhâng abâli bhâsa Inḍonèsia è ḍâlem hal formal akadhi orosan pamarènta'an bân aghâma, bân jhughân bhâsa Daya (Komering) bân bhâsa Palembang ﬁ bâkto abâlânjhâ è ḍaèra pasar mingguwân

Orèng sè abhâsa ajjhu cèndhâng aghâdhui oca' ènjhèman Lampung sè lebbi bânnya' è bâkto acaca sareng orèng sè abhâsa sè laèn ḍâri bhâsa sè paḍâ. Pangangghuy oca' ènjhèman Lampung sè tèngghi panèka bisa jhughân èpangaro sareng tabu-tabu sè ella lèbât sè ta' aghuna'aghi oca'-oca' Malaju tatanto. Ahlè bhâsa Karl Anderbeck, ahlè dialektologi Malaju bân Lampung, nyatet jhâ' pan-bârâmpan orèng ajjhi, contona, aghântè oca' Malaju aslè "ojan" ojhân 'ojhân' kalabân serapan terai Lampung polana tabu leluhur. Obâ'ân leksikon polana tabu akadhi panèka omom è bhâsa Austronesia omomma, sanajjân akaton prosès panèka ta' produktif polè è bhâsa Ajjhi.

## Sombher
Burrhus Frederic Skinner

Burrhus Freḍeric Skinner (lahèr è tangghâl 20 Maret 1904 bân sèdhâ è tangghâl 18 Agustus 1990) panèka psikolog Amerika sè èkennal ḍâri alirân behavioris. Pèkkèran inti Skinner panèka jhâ' bhân-sabbhân manossa aghuli karana anḍi' rangsangan ḍâri lingkunganna. Sistem panèka èsebbhut "operant conḍitioning." Sabbhân mahlok oḍi' pastè ros-terrosan berinteraksi bân lingkunganna. È ḍâlem proses panèka, mahlok oḍi' narèma rangsangan otabâ stimulan tartanto sè aghâbây rèng-orèng alakonè pan-saponapan. Rangsangan-rangsangan panèka èsebbhut rangsangan sè majhegheh rèspon. Stimulan tartanto aghâbây manossa ngalakonè lalakon kalabân konsekuensina.

Skinner parcajâ jhâ' manossa ta' anḍi' pekkeran, namong sè bâḍâ, manossa panèka anḍi' proḍuk perilaku sè bisa èobservasi ètèmbhâng peristiwa mental sè èyalami sacara internal.

Skinner ollè ghellâr è bhâsa Inggris ḍâri Hamilton College. Pan-bârâmpan taon saterrossa, Skinner ajhâr psikologi è Universitas Harvard. È taon 1936, Skinner ngajhâr è Universitas Minnesota, bân è taon 1948, Skinner ngajhâr è Universitas Harvard kantos sèḍhâ. Sala sèttong bukuna sè palèng kalonta è bâḍang psikologi panèka Walḍen II.

## Kalowarga
Burrhus Freḍeric Skinner lahèr è tangghâl 20 Maret 1904. Skinner lahir è Susquehanna, Pennsylvania. Skinner panèka ana' lughâlluna. Ramana William Skinner bân èbhuna Grace Mange Burrhus Skinner. ramana alako dhâddhi pangacara bân politisi, è bâkto èbhuna coma dhâddhi èbhu roma'an. Kalowargana Skinner panèka kelas manengnga ka attas, dhâddhi Skinner anḍi' roma sè nyaman bân tennang. molaè ghi' kènè', Skinner èajhâri nilai-nilai kontrol abâ' dhibi'na, aladhinan, jhujhur, bân cakang alako. kalowargana panèka anḍi' kaparcajâ'ân Gerèja Presbyterian. È bâkto ghi' kènè', Skinner èsebbhut "Freḍ." Skinner jhârang èsebbhut kalabân nyama Burrhus.

## Sombher
Bhâsa Kerinci

**Bhâsa Kerinci** panèka bhâsa Austronesia sè èghuna'aghi otabâ èghuna'aghi sareng ètnis Kerinci è kotta Songay Possa', Kabupatèn Kerinci bân bâgiyân ḍâri Merangin bân Bungo, Jambi. Bhâsa kainto jhughân èghâdhui parantauan Kerinci è wilaya-wilaya laènna è Inḍonèsia, akadhi è Sumatera Bârâ' bân Jhâbâ; bân è lowar Inḍonèsia akadhi è Bahrain, Negeri Sanga' bân Selangor, Malaysia. Bânnya'na pamator kerinci èparkèra'aghi ra-kèra 300 èbu (2004). Mènangka bhâsa Austronesia ḍâri sub kalompo' Malayo-Polinesia, bhâsa Kerinci jhughân akor sareng bhâsa Minangkabau bân Jambi Malaju .

Bhâsa Kerinci anḍi' kamaceman sè cè' tèngghina; èparkèra'aghi bâḍâ 130 sub-ḍialèk bân 7 dialèk otama, èngghi panèka ḍialèk ghunong Rajâ, ḍialèk Danau Kerinci, ḍialèk Sitinjau tasè', ḍialèk Songay Possa', ḍialèk pabhânto Songay Tutung, ḍialèk Belui aèng anga', bân ḍialèk ghunong Kerinci. Èbâḍâ'aghi ḍâri prètongan dialekometrik, persèntase bâḍâna antara pètto' ḍialèk è antarana 51% kantos 65,50%. Samentara ghâpanèka, bhâsa Kerinci anḍi' parbhidhâ'ân persèntase èmolaè ḍâri 81% kantos 100% manabi èbhândhingaghi sareng bhâsa Bengkulu sareng bhâsa Minangkabau.

## Sajhârâ
Bhâsa Kerinci panèka sala sèttong ḍâri bânnya' macem bhâsa Malaju . Para ahlè bhâsa parcajâ jhâ' Bhâsa Malaju sala sèttong ḍâri bhâsa Malaju asal ḍâri bhâsa Proto Malaju sè èghuna'aghi è wilaya sè èbâgi ḍâri Kalimantan Bârâ' kantos pesèsèr lao' Brunei sakètar taon 1000 SM. Loor, Proto Malajo-Polynesian, èangghep asalla ḍâri bhâsa Proto Austronesia sè èpèyara è sakètar taon 2000 SM polana èpabhâjhâng bânnya' orèng Austronesia ka Asia Tengghârâ Maritim ḍâri polo Taiwan.

Bhâsa Kerinci panèka sala sèttong bhâsa Austronesia, sè tamaso' bhân-sabbhân bhâsa è Asia Tèmor Lao', Samodrâ Pasifik, Madagaskar, bân pan-bârâmpan bhâsa è Asia dhârâdhân. Sè oni', bhâsa Kerinci jhughân anḍi' pan-bârâmpan fonem sè paḍâ bân bhâsa Austroasiatik. Bhâsa Kerinci anḍi’ salèng paham sè tèngghi kalabân bhâsa Minangkabau. Hal kainto ta' bisa èpèsa ḍâri kanyata'an jhâ' è jhâman lambâ', karaton-karaton Kerinci bâḍâ è ḍâlem wilaya Karajhâ'ân Pagaruyung.

Bhâsa Malagasi, Filipino, bhâsa aslè Taiwan, bân Maori jhughân angghuta ḍâri kalowarghâ bhâsa panèka. Maskè bhâsa-bhâsa individu è ḍâlem bhâlâ panèka ta' salèng èpahami, kapaḍâ'âmma cè' mencolok. Bânnya' oca' akar sè pagghun ta' aobâ sajjhe' loor sè paḍâ, bhâsa Proto-Austronesia. Bânnya' kognat sè èpangghi'i è ḍâlem oca' akar ghâbây kakerabhâtdhân, kasaèan, bâgiyân bhâdhân, bân keban omom. Maskè nyamana angka aghâdhui tèngkat kapaḍâ'ân sè loar biasa.

## Sombher
Bhâsa Col

**Bhâsa Col** (èkoca'aghi [tʃɔl]) panèka bhâsa dâri kalowarga Musi, sè aropaaghi bhâsa dâri kalowarga Malayu. Bhâsa panèka èghunaaghi sareng orèng Lembak. Penyebarannya mencakup bagiyân temor provinsi Bengkulu; kottah Lubuk Linggau, Kecamatan Saling, Kabhupatèn Empat Lawang bân Kabhupatèn Musi Rawas è propinsi Sumatera Lao'.

Sala sèttong variasi bhâsa Melayu sè ghi' bâdâ è masyarakat panèka Lembak (Kol). Bhâsa Lembak aropaaghi bhâsa ètnis Lembak tor pagghun dâddhi sala sèttong bhâsa sè ghik bertahan kantos samangkèn. 

Bhâsa Lembak èlahèrraghi dâri fonologi Malayu *Col/Cul*. Adhâsarraghi panèlitian sabellunna, bhâsa Lembak pertama kalèna ècathet dâlem aksara daèrah. Aksara daèrah sè èmaksod iyâ arèya aksara Ulu sè aropa’aghi aksara toronan bân aksara Pasca-Pallava (Gonda, 1973 è dâlem Sedyawati, 2004). Naskah-naskah Ulu Lembak ètolès è attas perrèng, dhâlubèng, bân kolè' ka'-bhungka'an. Sala settong tandhâna bhâsa Lembak èngghi panèka aghunaaghi panotèng -e taling. Contona, oca*’ apa* è dâlem Lembak artèna *ape* [apé]. Lembak jhughân andi' pan-bârâmpan oca' kosa kata sè dhâ-bhidhâ manabi èbhândhingaghi sareng bhâsa-bhâsa wilayah Bengkulu laènna.

È Polo Sumatera, kennengnganna bhâsa Melayu asli, orèng sè abhâsa Lembak kasebbar è para' sabbhân propinsi. È antarana, neng è Propinsi Bengkulu, ka’dinto nyebbar ka kabhupatèn Kottah Padang, Padang Ulak Tanding, Kepala Curup, Dhisa Pagar Dewa, Dhisa Sukarami, Dhisa Dusun Rajâ, Dhisa Panorama, sareng Dhisa Jembatan Kènè'.

Bhâsa Lembak andi' 3 subkelompok dialèk sè kabânnya'an kaebbar è provinsi Somattra Lao' bân Bângkolo . È Propinsi Sumatera Lao', bhâsa Lembak andi' subkelompok logat Lembak Beliti otabâ èkennal kalabân *sindang* sè ètemmoè è wilayah Lubuk Linggau, Kabhupatèn Musi Rawas bân Kacamadhân Saling, Kabupaten Empat Lawang. Sabatara, è Propinsi Bengkulu, bhâsa Lembak andi' subkelompok dialèk Sindang Kelingi bân Lembak Delapan sè ètemmoè è bâgiyân-bâgiyân Kottah Bengkulu, Bengkulu Tengnga bân Rejang Lebong. Ca'èpon, Propinsi Bengkulu aropa'aghi dâ'-ad`a'na aghuna'aghi bhâsa Lembak, sabbâb ghi' lambâ' bâdâ karaja'an Songai Serut sè neptep noro' Propinsi Bengkulu sampè' ka Kottha Lubuk Linggau.

## Sombher
Bhâsa Palèmbang

**Bahasa Palèmbang** iyâ arèya cabang bhâsa Malaju ḍâri bhâsa Austronesia sè èghuna'aghi è wilaya Palembang Raya. Bhâsa panèka jhughân aropaa'ghi bhâsa parantara orèng Somatra Lao', serrèng èghuna'aghi è sampèng Bhâsa Inḍonèsia bân ḍialèk lokal laènna. Bâḍâ bânnya' oca' ènjhâman non Malaju, hosossa ḍâri bhâsa Jhâbâ, mènangka hasèl ḍâri berabad-abad interaksi bhudhâjâ sè intens antara Palembang bân wilaya-wilaya laènna è Nusantara.

## Pangalompoghân
Sabâgiyân bânnya' bhâsa Malaju ﻿è Somatra Lao' bisa èkalompoaghi dhâḍdhi ḍuwâ' kalompo' otama, èngghi panèka 1) kalompo' Malaju Tengnga otabâ Malaju Bhârisân Lao' bân 2) kalompo' Musi. Bhâsa Palembang bisa èkalompoaghi sala sèttong bhâsa ﻿è ḍâlem kalompo' Musi, hosossa mènangka bâgiyân ḍâri kalompo' ḍialèk Malaju Palembang Dahan Renḍâ sè jhughân tamaso' bhâsa Belide, Lematang Ilir, bân Penesak.

## Sajhârâ
akadhi bhâsa-bhâsa Malaju laènna, Palembang panèka katoronan ḍâri Bhâsa Proto-Malaju, sè èangghep asalla ḍâri Kalimantan Bârâ'. Menorot Adelaar, parghâmbhângan bhâsa Malaju mènangka ètnis sè bhâdhi èpangaro kontak sareng kabhudâjâ'ân India, samarèna ngallè panotor Proto-Malayu ka Somatra lao'. Karajhâ'ân Sriwijaya, sè èposataghi è Palembang è abaḍ ka-7, panèka sala sèttong bhângon naghârâ bhângsa Malaju sè palèng lambay', manabi bhunten sè partama. Prasasti Kedukan Bukit sè ètemmoè è Palembang panèka aropa'aghi bhuktè tolèsan sè partama ḍâri bhâsa-bhâsa Malaju sè èghuna'aghi è ḍaèra ka'ḍinto. Sanajjân sapanèka, para ahlè bhâsa ghi’ atokar caca ponapa bhâsa sè ègguna’aghi ḍâlem prasasti panèka aropa’aghu loor langsong ḍâri bhâsa-bhâsa Malaju jhâman samangken (tamaso’ Palembang).

Salaèn prasasti-prasasti kona, cè' sakonè'na sombher-sombher tolèsan laènna sè bisa èdhâḍdhiyâghi rèferensi kaangghuy ngajhâri parkembanganna bhâsa Palembang. Sala settong sombher tolèsan èngghi panèka Kètap onḍâng-onḍâng Simbur Cahaya, sè èkaparcajâi nyoson sareng Ratu Sinuhun, rajina pangobâsa Palembang, Pangèran Sido ing Kenayan, ra-kèra abaḍ ka-17. Buku panèka ètolès è bhâsa Malaju Klasik kalabân sakonè' pangaro Bhâsa Jhâbâ, èyangghep jhâ' kalowarghâ bhângsawan Palembang asalla ḍâri Jhâbâ. Pangarona Jhâbâ è Palembang èmolaè palèng sakonè'na molaè abaḍ ka-14.

William Marsden nyatet ḍuwâ' macem bhâsa sè èghuna'aghi è Palembang è abaḍ ka-18. Bhâsa karaton panèka loghât Jhâbâ sè èalosaghi bân bhâsa Malaju kalabân camporan oca' manca, è bâkto bhâsa sabbhân arè orèng Palembang panèka loghât Malaju, sè ètandhâi otabâ vokal 'a' èghântè'è sareng 'o' è sabâgiyân bânnya' soko kata sè tabukka'.

## Kabâḍâ'ân
Angghuyânna bhâsa Palembang èkaonèng resmi sareng Pamarènta Propinsi Somatra Lao' mènangka sala sèttong bhâsa ḍaèra ﻿ è Somatra Lao' sè kodhu èpèyara. Mènangka osaha ka'angghuy mabâli sosialisasi bân pelestarian bhâsa Palembang, Pamarènta Propinsi Sumatra Tèlatan, sè èdukung sareng Kamenterian Aghâma RI, alampa'aghi Al-Qur'an (kètap soccè omat Islam) kalabân tarjema Palembang sè èterbitaghi sareng Posat Panelètèyan bân Pangembhângan Kulia bân Harta Agama.

## Sombher
Bhâsa Minangkabau

**Bhâsa Minangkabau** panèka bhâsa Austronesia sè èghuna'aghi sareng orèng Minangkabau. Lèbât parantauan Minangkabau, bhâsa kainto jhughân èghuna'aghi è pan-bârâmpan ḍaèra laènna è Somatra Lao', Bengkulu, sabâgiyân Acèh, sabâgiyân Riau, bân jhughân è ḍaèra loar naghârâ tamaso ' Negeri Sanga' .

## Ḍialèk
Bhâsa Minang bânnya' loghât, maskè ḍissa' sè èpèsa sareng songay bisa anḍi' loghât sè bhân-sabbhân. Menorot Nadra, è wilaya Somatra Bârâ', bhâsa Minang bisa èbâgi dhâḍdhi 9 loghât, èngghi panèka: 

# Ḍialèk Rao Mapat
# Ḍialèk Muara Lolo
# Lubuak Alai Ḍialèk 
# Ḍialèk Payakumbuh
# Ḍialèk Agam
# Ḍialèk Pancung Soal
# Ḍialèk Koto Anyar
# Ḍialèk Pekal
# Ḍialèk Lintau

Salaèn ghâpanèka bhân-sabbhân ḍialèk Payakumbuh, Agam, tor Pancung Soal bisa langkong ebâgi dhâḍdhi sub-ḍialèk.  Bhâsa Minangkabau sè èghuna'aghi è Singkil, Simeulue, Acèh Lao', Acèh Bârâ' Ḍâjâ, Nagan Raya bân Acèh Bârâ' èsebbhut jhughân Aneuk Jamee .Samentara è Tapanuli Tengnga, Sibolga, pesèsèr Tapanuli Lao' bân pesèsèr Mandailing Natal èsebbhut bhâsa pasèsèr .

Bhâsa Minangkabau è Propinsi Riau kadhâḍdhiyân ḍâri 4 dialèk, è antarana:

# Dialek Rokan, sè èghuna'aghi è Kabupatèn Rokan Hilir bân Rokan Hulu
# Bhâsa Kampar èkennal jhughân mènangka bhâsa Ocu, sè èghuna'aghi è Kabupatèn Rokan Hilir, Rokan Hulu, Kampar, Kotta Pekanbaru, Pelalawan, Kuantan Singingi (Kuansing), bân Indragiri Hulu
# Ḍialèk Basilam, sè èghuna'aghi è Kabupatèn Rokan Hilir .
# Dialek Indragiri, èkoca'aghi è kacamatan Indragiri Hulu bân Indragiri Hilir

Bhâsa-bhâsa Minangkabau è Propinsi Riau ampon èpangaro bhâsa Malaju sè ḍâri sakobengnga. Bâḍâ orèng sè aghuna'aghi ḍialèk-ḍialèk panèka sè nganggep bhâsa panèka mènangka bhâsana dhibi'. Bhâsa Minangkabau omom panèka èkennal jhughân kalabân ḍialèk Padang, biasana èsebbhut Bahaso Padang otabâ Bahaso Urang Awak.

## Karjâ sastra
Sastra bhâsa Minang tradisional aghâdhui kapaḍâ'ân ḍâlem wujud sareng sastra bhâsa Malaju tradisional omomma, èngghi panèka prosa, carèta ḍâri, bân dongèng. Panyampaian biasana èlakoni kalabân bhângon carèta (kaba) otabâ ènyanyiaghi (sungang). Bâḍâ jhughân karjâ sastra sè èghuna'aghi ka'angghuy prosèsi adhât Minang, akadhi parèbhâsân bân tor-ator (pasembhâ'ân). Parèbhâsân bân korban jârèya bânnya’ ngangguy oca’ parompama’an. Kaangghuy ta' èlang artèna, macem karjâ sastra panèka ta' bisa ètarjema'aghi ḍâ' bhâsa laèn. Pramela ḍâri kainto, sanget sakonè' orèng sè ampon ngowasaè karjâ sastra kainto, se abâtessè ninik mamak tor pamèmpèn adhât.

## Èkatan Sareng Bhâsa Laènna
Orèng Minangkabau omomma parcajâ jhâ' bânnya' kasaroju'ân antara Minangkabau bân Bhâsa Malaju bân Inḍonèsia.

## Sombher
Hamzah al-Fansuri

**Hamzah al-Fansuri** panèka olama' Sufi bân *sastrawan* sè oḍi' è abad ka-16. A. Teeuw ajhulughi Hamzah mènangka *Pamola Puisi Inḍonèsia.* Sabâtara Abdul Hadi W.M. nyebbhut Hamzah mènangka *Rama Sastra Malaju*. Hamzah Fansuri abit neng-neng è Acèh. Hamzah èkennal mènangka panganot alèran *wahdatul wujud* Ḍâlem sastra Malaju, Hamzah èkennal mènangka panyèpta *genre* syi'ir.

## Carèta Oḍi'
Bânnya' prasangka tentang asal-mowasal Hamzah Fansuri. Bâḍâ sabâgiyân orèng sè ngoca' jhâ' Hamzah asalla ḍâri Barus (samangkèn è propinsi Sumatera Ḍâjâ), bâḍâ jhughân sè parcajâ jhâ' Hamzah lahèr è Ayutthaya, ibukota kona Kraton Siam. Nyama 'Fansuri' dhibi' asalla ḍâri *arabisasi* oca' Pancur, sèttong kotta kènè' è pasèsèr bârâ' Tapanuli Tengnga, semma' bân kotta sè nganḍung sajhârâ, Barus. È jhâman Kraton Acèh Darussalam, kampong Fansur kalonta mènangka posat pamolangan Islam è Acèh Lao'.

Saka'ḍimma asal-mowasalla ghi' ta' èkataowè, makamma Hamzah Fansuri ghi' ta' jellas kantos samangkèn. *Pendapat* lu-ghâllu sè ngoca'aghi makamma bâḍâ è Dhisa Oboh, Kacamatan Runding, Kotta Subulussalam, Acèh Lao', bân *pendapat* sè laèn ngoca'aghi jhâ' makamma bâḍâ è Dhisa Ujung Pancu, Kacamatan Peukan Bada, Kabupatèn Acèh Rajâ.

È ḍâlem *Seminar Hamzah Fansuri* sè èlaksana'aghi sareng **Departemen Pendidikan, Kebudayaan dan Pariwisata RI** è taon 2007, Claude Guillot sareng Ludvik Kalus ngongkapaghi panemmowan sè matagherjhât takaè' sèttong bâto makam è *Pamakaman Bab Ma'la* è Mekka kalabân nyama *Syekh Hamzah bin Abdullah al-Fansuri* sè sèdhâ è tangghâl 9 Rejjheb 933 Hijriyâ (11 April 1527 M). Karana kapastèyan *lokasi* makam Hamzah Fansuri ghi' bhuto pangajhârân lebbi jhâu, maka kantos samangkèng ghi' ta' pastè.

## karya-Karya

### Puisi
Syair Hamzah Fansuri bâḍâ 13-21 bâit. Sabbhân bâit bâḍâ empa' bhâris, sè *berima* a-a-a-a. Umumma, jumla oca’ sabbhân bhâris bâḍâ empa’, maskè bâḍâ kajhâbhâ'ân. Syair Hamzah Fansuri bânnya' tapangaro ḍâri puisi bhâsa Arab bân Persia (akadhi *Rubaiyat* karyana Umar Khayyam), namong bâḍâ parbhidhâ'ânna. *Rima* *rubaiyat* panèka a-a-b-a, dhinèng Hamzah Fansuri ngangghuy a-a-a-a.

## Sombher
Carl Gustav Jung

Carl Gustav Jung (Bhâsa swiss: karl gʊstaf jʊŋ, Carl Gustav Jung; lahèr è tangghâl 26 Juli 1875 bân sèdhâ 6 Juni 1961) panèka psikolog Swiss sè arintis bân ngèmbangaghi konsep psikologi analitik, otabâ psikoanalisis.

Penḍekatdhân Jung sè khas bân bânnya' pangarona ḍâ' psikologi èmolaè ḍâri konseptualisasi "psyche," otabâ kepribaḍiân, lèbât èksplorasi mimpè, seni, mitologi, aghâma, bân filsafat. ghâbây Jung, kepribaḍiân èngghi panèka kombinasi ḍâri rassa bân kalakowan manossa, ḍâlem kabâḍâ'ân saḍar bân ta' saḍar, saèngghâna kepribaḍian orèng èbentuk ḍâri bânnya' aspek. Maskè èkennal dhâddhi psikolog teoritis bân praktis è sabâgiyân bânnya' oḍi'na, Jung jhughân alako è filsafat Tèmor bân Barat, alkimia, astrologi, sosiologi, bân sastra bân seni. Jung jhughân negghâsaghi pentingnga kaseimbangan bân harmoni. Panèlitianna ḍâ' biḍang-biḍang panèka lebbi makowat pamahamanna jhâ' manossa moḍern, sè talèbât ngandhellaghi èlmo bân logika, parlo terintegrasi bân ngarghâi alam bâbâ saḍar, polana parlo bânnè namong perkembangna logis namong jhughân spiritualitas.

## Latar belakang
Carl Gustav Jung panèka pottra tongghâl ḍâri Paul Jung. Ramana Jung panèka menteri Protestan sè atugas è ḍaerah padhisa'an semma' ka kampong asalla Jung. èbhuna panèka Emilie Preswerk Jung. Kalowargana Jung strata sosialla bâḍâ è kellas manenga ka attas bân penḍiḍighân tèngghi. ḍâri ka'ḍinto, Jung aghâḍhui pola pèkkèran sè èksentrik, bherkat pangataowan sè èbâgi sareng angghuta kalowargana. Ramana Jung ngajhâri bhâsa Latin è bâkto aomor ennem taon. Pangajhârân ḍâri ramana panèka maḍâteng minat Jung ḍâ' bhâsa bân sastra, sè aghâbây minatdhâ tombu ka'angghuy ngèmbangaghi pangataowan ḍâ' bhâsa-bhâsa Eropa Bârâ' Moḍern. Salèrana jhughân èkennal bisa maos bân nerjemaaghi pan-bârâmpan bhâsa kona, è antarana bhâsa Sansekerta. Salaèn jâriya, Jung èwârisi wârisan aghâma sè kowat ḍâri ramana, saèngghâ Jung anḍi' minat sè rajâ ḍâ' parkara agama. Ariya sè apangaro ḍâ' konsep psikologis Almasih bân psikologi Protestan bân Katolik.

Penelitiân ilmiah Jung è bidang psikologi èmolaè sa'amponna ambu dhâddhi ḍosèn è Fakultas Keḍokteran è Universitas Basle bân molaè akoresponḍensi sareng Sigmund Freud è taon 1900-an.

## Sombher
Pablo Neruda

**Pablo Neruda** (12 Juli 1904 – Tangghâl 23 Sèptember 1973) panèka nyama samaran dâri sastrawan Chili Ricardo Eliecer Neftalí Reyes Basoalto.

Neruda, sè èangghep sala sèttong panyair bhâsa Spanyol sè palèng kasohor è abad ke-20, panèka sastrawan sè produktif. Tolèsanna èmolaè dâri puisi cinta èrotis, puisi surealis, èpik sâjarah, bân puisi politik, kantos puisi sè akaitan kalabân subjek-subjek sederhana akadhi alam bân tasè'. Novèlis Kolombia Gabriel García Márquez nyebbut salèrana "penyair palèng kasohor abad ka-20 è dâlem bhâsa ponapa bisaos." È taon 1971, Neruda èberri'i Hadiah Nobel Sastra. È bâkto ghi' odi', Neruda èkennal polana kaparcajâ'ân politikka. Salèrana mènangka komunis sè jhujhur, salèrana alako sakejja' mènangka senator ghâbây Partai Komunis Chili è Kongres Chili sabellunna èpaksa ngasingaghi abâ'na.

Nyama samaran Neruda èkala' dâri nyamana sastrawan bân penyair Ceko, Jan Neruda; panèka ahèraa molaè dhâddhi nyama resmina.

## Kaodi'ân

### Taon-taon ngadâ'
Neruda lahèr è Parral, kottah sè bâdâ 300 orèng km è lao'na Santiago. Ramana, José del Carmen Reyes Morales, panèka karyawan seppur; ebuna, Rosa Neftalí Basoalto Opazo, panèka ghuru sakola'an sè matè duwâ' bulân saamponna alahèrraghi. Neruda bân ramana dhuli apinda ka Temuco, è dissa' ramana akabin bân Trinidad Candia Malverde, bhâbinè' sè la ngalahèrragi pottra lakè', Rodolfo, sangang taon sabellunna. Neruda jhughân èparajâ kalabân alè' kabellunah, Laura, sala sèttong ana'na ramana dâri bâbinè' laèn.

Neruda sè ghi' ngodâ èsebbhut "Neftalí," nyamana almarhumah embu'na. Ramana nolak dâ' minatna ka tolesan bân sastra, namong salèrana narèma dorongan dâri orèng laèn, è antarana Gabriela Mistral sè bhâkal dhâddhi pemenang Hadiah Nobel, sè è bâkto jârèya kepala sakola'an paraban lokal. Karya sè partama sè èterbitaghi panèka ghâbây koran lokal, *La Mañana*, è omor 13 taon: *Entusiasmo y perseverancia* ("Semangat bân Kegigihan"). È taon 1920, bâkto salèrana ngadopsi nyama samaran Pablo Neruda, salèrana ampon nerbitaghi bânnya' è dâlem puisi, prosa, bân jurnalistik.

### ''Veinte poemas''
Taon salastarèna (1921), salèrana apinda ka Santiago kaangghuy ajhâr bhâsa Perancis è Universidad de Chile kalabân maksod dhâddhi ghuru, namong salèrana ta' abit dâri genikah ngabdiaghi bâktona kaangghuy nolès puisi. È taon 1923 koleksi puisi pertamana, *Crepusculario* ("The Twilight Book"), èterbitaghi, bân taon salastarèna *Veinte poemas de amor y una canción desesperada* ("Dupolo Puisi Cinta bân Lagu Keputusasaan"), koleksi puisi cinta sè kontroversial polana sifat erotisna. Kaduwâ' karya panèka èghâdhui pujian bân èterjemahaghi dâ' bânnya' bhâsa. È dâlem pan-bârâmpan taon salastarèna, *puisi Veinte* pajuh jutaan eksemplar bân dhâddhi karya Neruda sè palèng kasohor.

## Sombher
Bhâsa Cirebon

**Bhâsa Cirebon** (èjhâ ***basa wong Cêrbon***) otabâ èsebbhut mènangka **Bhâsa** **Jhâbâ** **Cirebon** panèka bhâsa sè èkoca'aghi è pasèsèr dâjâ Jhâbâ Bârâ', khusussâ molaè daèrah Pedes kantos Cilamaya Kulon bân Wetan è kabhupatèn Karawang, Blanakan, Pamanukan, Pusakanagara, sabâgiyân Ciasem, bân Compreng è kabhupatèn Subang, Ligung, Jatitujuh, bân sabâgiyân Sumberjaya, Dawuan, Kasokandel, Kertajati, Palasah, Jatiwangi, Sukahaji, Sindang, Leuwimunding, bân Sindangwangi è kabhupatèn Majalengka kantos kottah bân kabhupatèn Cirebon (kajhâbâna bâgiyân lao' tèmor), tor sabâgiyân Losari Tèmor è kabhupatèn Brebes è Provinsi Jhâbâ Tengnga sè kaghuna'ânna acampor kalabân Bhâsa Jhâbâ Tegal. Bhâsa  Cirebon jhughân èghuna'aghi abhâreng Bhâsa Sunda Priangan è wilayah Surian, kabhupatè Sumedang.

Èdhâsarrè Sensus Penduduk 2010, Bhâsa jhâbâ Cirebon èkoca'aghi sareng 3.086.721 orèng Indonesia aomor 5 taon ka attas. Bhâsa jârèya bâdâ è pangkat ka-11 Bhâsa palèng bânnya' Panotorra è Indonesia saellana Bhâsa Jhâbâ baku (Surakarta-Yogyakarta), Bhâsa Indonesia, Bhâsa Sunda, Bhâsa Melayu, Bhâsa Jhâbâ Banyumasan , Bhâsa Madura, Bhâsa Bata', Bhâsa Minangkabau, Bhâsa Banjar, Bhâsa Bugis, bân Bhâsa Bhâli. Pangembhângan Bhâsa Cirebon èlakonè sareng Lembaga Basa lan Sastra Cirebon (LBSC).

## Proses Panyebbaran
Bhâsa Cirebon dâlem proses panyebbarânna bisa lèbât kagiadhân ajhâr è pondhuk pesantren, saka'dinto polana è jhâman kona, panyebbaran aghâma islam è wilayah *Pasundan* èkaparcajâ èkèbâ dâri wilayah karaton Cirebon saèngghâna ghâbây ngormaddhi sajârâ panyebbaran Islam ka'dinto para ulama', otamana è wilayah Kuningan tor Majalengka è bâkto ngajhi èlmo aghâma maloloh aghuna'aghi Bhâsa Cirebon, è bâkto ngoca' artè dâri okara (*hafsahan*) sè teppa'na èajhâraghi ètèmbhâng Bhâsa Sunda.

È prosès panyebbaran akadhi sè bâdâ è pesantren Darul Hikmah è Tanjungkerta, kabhupatèn Sumedang. Pesantren sè èbangun taon 1927 sareng kyaè Nahrowi nèka ngangghuy Bhâsa Sunda bân Bhâsa Cirebon (jhâman jârèya ghi' èkoca' Bhâsa Jhâbâ Cirebon) mènangka Bhâsa pangadâ'na, parkara kasebbhut polana jhâman kona Kyaè Nahrowi toman dhâddhi santrè è Cirebon, è pesantren Babakan Ciwaringin, saèngghâ apangaro dâ' cara pangajhârânna sè ngangghuy duwâ' Bhâsa (Bhâsa Sunda bân Bhâsa Cirebon).

Prosès panyebbaran Bhâsa Cirebon laènna panèka lèbât kasenian, akadhi *Reog cirebonan* (bentu' kasenian sè èkamain sareng empa' lalakè' sè ngèbâ *dogdog* (ghendhâng sè ghun ètotop sèttong bâgiyânna tor aèssè kalabân con-locon), *Ogel* (*Reog cirebonan* sè èkamain sareng bâbinè'), *Longser* (tèater ra'yat sè aèssè tari bân con-locon kalabân èngèrèngè sareng gamelan), *Gonjring* (paghellerân akrobat), wayang kolè' bân wayang menak kalabân Bhâsa Cirebon.

## Sombher-sombher
Bhâsa Rejang

**Bhâsa Rejang** (èjhâ: *Miling Redjang*; *Miling Hedjang*; Sorat Ulu: ꤸꥇꤾꥇꥏ ꤽꥍꤺꥏ; ꤸꥇꤾꥇꥏ ꥁꥍꤺꥏ) panèka Bhâsa sè èkoca'aghi sareng suku Rejang sè odi' è wilayah bâgiyân bârâ' dâjâ Polo Sumatra, panèka è wilayah paghunongan Bukit Bhârisân (sacara lokal èkennal *Têbo Bêderet*) kantos dhârâtan rendâ songay Rawas è bun tèmor bân pasèsèr è Bengkulu Tengnga bân Bengkulu dâjâ bun bârâ'.

Bhâsa non-Melayik ka;dinto èbâgi ka dâlem 5 dialèk: Lebong, Musi/Curup, Kebanagung, Pasèsèr, tor Rawas. Dialèk Rawas èkoca'aghi è Ulu Rawas, Sumatera lao'. Bân dialèk-dialèk laènna è koca'aghi è Provinsi Bengkulu. Salaènna dialèk Pasèsèr sè sè èkoca'aghi è Pasèsèr, dialèk bahasa Bhâsa Rejang laènna èkoca'aghi è dhisa dâlem.

Bhâsa Rejang panèka sèttong dâri sanga' Bhâsa pribhumè Bengkulu salaèn Bhâsa Enggano, Kaur, Lembak, Melayu Bengkulu, Mukomuko, Nasal, Pekal, bân Serawai. Bhâsa ka'dinto asli bâgi ennem dâri sapolo kottah è Provinsi Bengkulu.

## Bitongan Panotor
Tadâ' data sè pastè tentang bitongan suku Rejang otabâ panotor Bhâsana. Mètorot teks sè èkarang sareng M. Hoesin, Gubernur Sumatera Lao' kaempa' (1957-1958), sè èpamarè taon 1932, è taon panèka, suku Rejang bâdâ 130.000 orèng. Pangarang buku *Adat Istiadat Daerah Bengkulu* èterbitaghi taon 1980 aprediksi jhâ' suku Rejang dâ' 300.000 jiwa.

Prof. McGinn (1982) sè neliti Bhâsa Rejang bân observasi lapangan è wilayah mukim suku Rejang aprediksi jhâ' è taon 1982, panotor Bhâsa Rejang bâdâ 200.000 orèng. Bâdâ jhughân Ethnologue bân Tryon (1995) aprediksi jhâ' suku Rejang bâdâ lebbi dâri 1 juta orèng bân tamaso' suku palèng rajâ è Sumatra salaèn Minangkabau, Aceh, Toba, Dairi, bân Lampung. Prediksi ka'dinto èkamang-mangè akuraddhâ. Ethnologue aprediksi bâdâ ra-kèra 350.000 panotor Bhâsa Rejang taon 2000. Pan-bârâmpan sombher laèn aprediksi jhâ' suku Rejang samangkèn bâdâ + 500.000 (satengnga juta) orèng.

Mètorot data taon 2010, suku Rejang bâdâ 20,6% dâri total populasi Provinsi Bengkulu sè total 1.715.518 orèng, otabâ ra-kèra 353.340 orèng. Ka'dinto madhâddhiyâghi suku Rejang mènangka  suku palèng rajâ kaduwâ' saellana suku Jhâbâ (22,6%). Maskè, persentase ta' bisa ètarèma matta jhâ' dâri sakabbhina  populasi Bengkulu bâdâ 20,6% panotor Bhâsa Rejang. Polana panotor Bhâsa Rejang è dâlem kalowarghâ Rejang kontemporer jân sakoni', panèka rèng seppo ta' ngajhâri ana'na ngangghuy Bhâsa Rejang, tapè Bhâsa Melayu. Fènomèna alih Bhâsa nèka nyebbhâbaghi bânnya'  generasi ngodâ Rejang ta' ngangghuy Bhâsa Rejang polè.

## Sombher-sombher
Bhâsa Kampar

**Bhâsa Kampar** (*bahaso Kampau*) panèka Bhâsa Melayik sè èkoca'aghi masyarakat è Kabhupatèn Kampar, Riau. Status kabhâsa'an Kampar ghi' èdebbataghi, kadâng Bhâsa jârèya èyangghep dialèk Bhâsa Melayu. Bhâdhân Bhâsa Kemdikbud RI makalompo' dialèk Kampar mènangka sala sèttongnga dialèk Bhâsa Minangkabau è Riau. Tapè, orèng Kampar lebbi senneng èyangghep bâgiyân dâri Bhâsa Melayu Riau rè-sa'arè, panotor Bhâsa nèka nyebbhut kalabân sebbudhân Bhâsa  Kampar.

## Identitas Bhâsa
Status kabhâsa'an  Kampar ghi' èdebbataghi, kadâng Bhâsa jârèya èyangghep dialèk Bhâsa Melayu Riau otabâ Bhâsa Minangkabau. Bhâsa Kampar panèka macem Bhâsa dâri rumpun Melayik, tapè ghi ta' andi' kode Bhâsa otabâ klasifikasi internal rumpun Melayik sè ètarèma sacara luwas. Wilayah panyebbaran Bhâsa Kampar sè bâdâ è antarana wilayah Bhâsa Minangkabau (bârâ') bân Bhâsa Melayu Riau (tèmor) nyebbhâbaghi Bhâsa ka'dinto andi' hubungan salèng apangaro è antarana duwâ' Bhâsa kasebbhut, tor bâgiyân dâri hubungan dialèk è Sumatra tengnga. Bâgi panotor Bhâsa ka'dinto, Bhâsa Kampar èsebbhut mènangka **Bhâsa** **Ocu** bân èyangghep mènangka bâgiyân dâlem Bhâsa Melayu Riau sè bhidhâ kalabân Bhâsa Minangkabau. Dâlem pan-bârâmpan publikasi, Bhâsa ka'dinto bhâkal ètolès kalabân panyebbhudhân laènna, akadhi **Bhâsa** **Melayu Kampar**, **Bhâsa** **Melayu dialèk Kampar,** otabâ **Bhâsa** **Melayu Riau dialèk Kampar**. Tapè, mètorot publikasi-publikasi laènna jhughân, akadhi buku taon 1982 sareng Departemen Pendidikan bân Kabudhâjâ'ân sè ajudul *Struktur Bahasa Minangkabau di Kabupaten Kampar*, sacara rinci mokka' bâgiyân  gramatikal Bhâsa Minangkabau è Kabhupatèn Kampar, saèngghâ Bhâsa ka'dinto ènyata'aghi andi' hubungan sareng Bhâsa Minangkabau. Salaènna ghâpanèka, mètorot buku taon 2017 sareng Kementrian Pendidikan bân Kabudhâjâ'ân sè ajudul *Bahasa dan Peta Bahasa di indonesia*, sacara rinci abhuktèaghi bâdâna Bhâsa Minangkabau è Kabhupatèn Kampar, saèngghâ dâlem publikasi-publikasi kasebbhut, Bhâsa ka'dinto bisa maso' mènangka **Bhâsa** **Minang Kampar** otabâ **Bhâsa** **Minang dialèk Kampar**.

## Sombher-sombher
Bhâsa Tènggèr

Bhâsa Jhâbâ Tènggèr otabâ bhâsa Tènggèr panèka dialèk dâri bhâsa Jhâbâ modern sè èkoca'aghi masyarakat Tènggèr dâri wilayah paghunongan Bromo-Tènggèr bân ma'-semma'na jârèya è Jhâbâ Tèmor.

Masyarakat Tènggèr nyebbhut bhâsana mènangka basa dhuwur (bhâsa attas) otabâ Bhâsa Jhâbâ Tènggèr bân nyebbhut bhâsa Jhâbâ dialèk Jhâbâ Tèmoran (Arekan) mènangka basa ngisor (bhâsa bâbâ), panèka dialèk bhâsa jhâbâ sè èangghuy kalabân masyarakat sè odi' è daèrah è bâbâna bukit Paghunongan Tènggèr. Lakar sakabbhina daèrah kennengngânna masyarakat Jhâbâ Tènggèr bâdâ lebbi tèngghi ètèmbhâng kennengngânna masyarakat Jhâbâ Arekan.

## Nomenklatur
Dâlem istilah lokal, bhâsa Tènggèr èkennal kalabân *Cārabasa Tengger* otabâ *Piwākyan Tengger*. Okara *cārabasa* mongkèn aropa'aghi okara lakuran dâri istilah Jhâbâ konah *uccāraṇa* + *bhāṣa* (asalla dâri istilah Sanskerta), sè artèna "pengungkapan kata", bân istilah *piwākyan* sè asalla dâri *wākya* (dâlem bhâsa Jhâbâ konah) andi' artè "pengungkapan suara". Tor, istilah *Tengger* aruju' ka etnonim, masyarakat asli otabâ pribhumè Paghunongan Tènggèr bân sè semma'na.

## Klasifikasi
Sacara linguistik, Bhâsa Tènggèr maso' kalompo' mènangka dialèk bhâsa Jhâbâ sè aropa'aghi bhâsa  Melayu-Polinesia panèka toronan dâri rumpun  Austronesia. Bhâsa Jhâbâ Tènggèr panèka toronan dâri bhâsa Jhâbâ jhâman Tengnga, jhughân dialèk bhâsa Jhâbâ modern laènna, tape dialèk Tènggèr andi' pan-bârâmpan okara tor kosakata sè konah.

Sacara genealogi, bhâsa Tènggèr panèka rumpun bhâsa Jhâbâ modern macemma Jhâbâ Tèmor bân andi' hubungan serret kalabân rumpun bhâsa Jhâbâ Tèmoran laèn, panèka Rumpun Dialèk Arekan (akadhi Dialèk Gresik, salaènna panèka Dialèk Malang - Sorbhâjâ) bân sè akhèr panèka Using.

## Panolèsan

#### Latin
Bhâsa Jhâbâ Tènggèr (rè-saarè) samangkèn omomma ètolès dâlem tolèsan Latin sè bâdâ 26 horof.

## Kosakata

## Panotor bân panyebbaran
Panotor otama bhâsa Tènggèr panèka masyarakat ètnis Tènggèr sè sacara mayoritas bisa ètemmoè è Paghunongan Tènggèr bân bun tèmorra polo Jhâbâ, iyâ arèya:

* Kacamadhân Tosari, Kabhupatèn Pasuruan
* Kacamadhân Sukapura, Kacamadhân Sumber, Kabhupatèn Probolinggo
* Dhisa Ngadas, Kacamadhân Poncokusumo, Kabhupatèn Malang
* Dhisa Ranu Pani, Kacamadhân Senduro, Kabhupatèn Lomajhâng

## Sombher-sombher
Bhâsa Jhâbâ Banyumasan

**Bhâsa jhâbâ Bhânyomasan** (Bhâsa jhâbâ: ꦧꦱꦗꦮꦧꦚꦸꦩꦱꦤ꧀  Bhâsa Jhâbâ Bhânyomasan); pètotor lowar Bhânyomasan nyebbut Ngapak, asalla ḍâri oca’ ngapa, artèna “arapa.” Èngghi panèka logat Jhâbâ moḍern sè konservatif. Paradhâbhân Bhânyomasan èangghep sala sèttong sè palèng towa è Jhâbâ amarghâ bâḍâna komplèks candhi ḍieng, sè aropa'aghi wârisân Karaja'an Meḍang. ḍaera Wirasaba (Bhanyomas Tèmor) sareng ḍieng jhugan terros ekobâsaè bân Majhâpaèt. Bhâsa Bhânyomasan panèka cem-macemma Bhâsa Jhâbâ Tèmor, sè èghuna'aghi è bârâ' lao'na Jhâbâ Tengnga nojjhu ka tèmor kantos ḍataran Tèngghi ḍieng, lebbi khusus è tello' bekas Kresiḍènan: sabâgiyân bekas Kresidḍènan Bhanyomas, bâgiyân bârâ' bekas Kresiḍènan Keḍu, bân bâgiyân lao' bekas krèsiḍènan Pekalongan.

Ḍaerah Bekas Kresiḍènan Bhanyomas tamaso' Banjarnegara, Purbalingga, Bhanyomas, sareng Cilacap, jhughân pan-saponapan ḍaerah è lowar Bekas Kresiḍènan Bhanyomas, akaḍhi sabâgiân rajâ Kebumen, Wonosobo lao', Pemalang lao', Pekalongan lao', Batang lao', sareng pan-saponapan ḍisa è kacamatdhân Sirampog sareng Paguyang è Kacamatandhân Breḍibes lao'.

Bhâsa Jhâbâ Bhânyomasan jhughân èghuna'aghi è Kacamatandhân Lakbok bân Purwaḍaḍi è Kabupatèn Ciamis, bâgiyân kènè' ḍâri Kottah Banjar, bân bâgiyân kènè' è tèmor Kabhupatèn Panganḍaran, sè abatessan Jhâbâ Bârâ' bân Jhâbâ Tengnga. Bhâsa Bhânyomasan è Jhâbâ Bârâ' ampon ècamporaghi bân Bhâsa Sunḍa Priangan.

Ḍialèk ka’ḍinto tamaso’ sala sèttong ḍialèk Jhâbâ moḍèrn sè ghi’ anḍi’ sambhungan sareng fonetik (lafal) bhâsa Jhâbâ Kona(7) sè ampon ta’ ètemmo polè è Bhâsa Jhâbâ Baku (Solo), èngghi panèka ḍialèk Bhânyomasan sè aghâḍhui ciri-ciri lafal sè sangèt tegghes tor jhârna’ ḍâri aksara ‘a’ bân ‘k’ sarta lafal sè jhârna’ ḍâ’ horop ‘h’h 'g' 'w' 'y', tor fonem [u] sareng [i] jhughân ghi' bhâkal èsebbhut /u/ sareng /i/.

Bâḍâ jhughân sub-ḍialèk Bhâsa Jabâ Bhânyomasan sè èghuna'aghi è Wonosobo lao' bân tengnga sè ngobâ aksara y dhâḍdhi z, contona mbok ayu (Kakak binè') dhâḍdhi mbok azu, salaèn jâriya pangocapanna bâk tebbel umumna kalabân ètambâi aksara /h/ (paḍâ kalabân ḍialèk Pekalongan) contona *bayar* dhâddhi *bheyar*, *ngarani* dhâḍdhi ngèrèni, bân laèn samacemma. salaèn jâriya fonem [i] bân [u] è sub-ḍialèk Wonosobo aobâ dhâḍdhi [e] bân [o] (paḍâ kalabân ḍialèk Jhâbâ Tèmor) ompamana *tutup* dhâḍdhi *totop*, *ḍulur* dhâḍdhi *ḍolor*, *titip* dhâḍdhi *tétép*, *mikir* dhâḍdhi *mékér*.

## Sombher
Kadirun Yahya

**Prof. Dr. H. Saidi Syekh Kadirun Yahya Muhammad Amin Al-Khalidi** (lahèr è Pangkalan Brandan, Somatra Ḍâjâ  1917 - sèdhâ è Arco, Ḍepok, Jhâbâ Bârâ' 2001, è omor 84 taon) panèka olama' tasawuf otabâ tokoh Sufi sè *kharismatik*. Kadirun panèka mursyid Tarèkat Naqsyabandiyah, sala sèttong tarèkat sè palèng rajâ è Inḍonèsia, è ka'ḍimma tarèkat sè èpèmpèn Kadirun akembhâng sanget santa' è ḍâlem bân è lowar naghârâ. Lebbi ḍâri 700 kennengan dhikkèr /langghâr ampon èpaddhek, bân sabbhân taon èbâḍâ'aghi kagiyadhân suluk (i'tikaf, ibâḍâ bân dhikkèr *intensif* 10 arè) èlaksana'aghi kantos 10 kalè è pan-bârâmpan kennengan, è Inḍonèsia tor Malaysia.

## Carèta Oḍi'
Syekh Kadirun Yahya panèka sala sèttong olama' tarèkat sè èyangghep anḍi' hasèl ḍâlem agâbung èlmo dhikkèr sarta èlmo pangataowan bân tèknologi modern. Kadirun ampon nolès bânnya' artikel ilmiah, bân ampon dhâddhi *presenter* bân *pembicara* è bânnya' *forum ilmiah*, ka'angghuy maḍâpa' ghâghâsân bân pamèkkèran sè ajhârbhâ'aghi tarèkat ḍâlem *istilah ilmiah*, sè èsebbhut "Teknologi Metafisika Al-Qur'an". Pamèkkèran, *kapribadian*, tor cara ḍâ'wâna Kadirun Yahya sè unik bân bhidhâ sareng olama' laènna jhughân ampon bânnya' ètalètè bân ètolès sareng *akademisi*, panalètè, bân *sastrawan*, ḍâri Inḍonèsia otabâ ḍâri manca naghârâ.

Kadirun Yahya jhughân anḍi' paratèyan khusus ḍâlem pamolangan. Kadirun maddhek lembaga pamolangan molaè ḍâri TK, SD, SMP, SMA, SMK, kantos parghuruwân tèngghi è Mèḍan. È taon 1956, Kadirun maddhek Akademi Metafisika, sè è taon 1961 aobâ nyamana dhâddhi Universitas Pembangunan Panca Budi. È parghuruwân tèngghi panèka, Kadirun Yahya ampon makembhâng Fakultas Ilmu Rohani sareng Metafisika, ka'angghuy arumusaghi èlmo rohani (aghâma) tor èlmo sains ḍâlem kerangka pamèkkèran *ilmiah*.

## Riwayât Pamolangan
Saccara orotan, pamolangan sè ampon èlampa sareng Prof. Dr. H. Saidi Syekh Kadirun Yahya panèka:

# H.I.S (Hollandsche Inlandsche School) satingkat SD, è Tanjung Pura, 1924 - 1931 (tamat).
# MULO-B (Meer Uitgebreid Lager Onderwijs) satingkat SMP, è Mèḍan, taon 1931-1935 (tamat kalabân *voorklasse*).
# AMS-B (Aglemene Middelbare School), satingkat SMU, è Yogyakarta, taon 1935-1938 (tamat kalabân beasiswa)
# *Kuliah Umum Ketabiban* taon 1938-1940.

## Sombher
Mawardi Waly

**Abuya Tgk. Mawardi Waly** ( lahèr 15 Sèptèmber 1942) otabâ jhughân ètolès mènangka *Al-Mursyiduna* Abuya Syekh Teungku Haji Mawardi Waly al-Khalidy An-Naqsabandiy al-Asyi tsumma al-Minangkabawi panèka sala sèttong toronanna Abuya Syekh Muda Waly ḍâri raji sè kaḍuwâ' sè anyama Ummi Rabi'ah Jamil. **Mawardi Waly** panèka sala sèttong olama' Sufi sè oḍi' neng è Kompleks Dayah Darussalam Al-Waliyyah, Acèh Lao'.

## Kalahèran bân Pamolangan
Mawardi lahèr è Jaho, Tanah Datar, Sumatra Bârâ' è tangghâl 15 Sèptèmber 1942, Mawardi segghut èsambhât kalabân nyama Mawadi Waly sareng rèd-morèddhâ.

Mawardi ngaollè pamolangan ḍâri ramana èngghi panèka Abuya Muda Waly pamaddhek Dayah Darussalam Labuhan Haji bân kaka'an sè anyama Prof. Dr. Muhibbuddin Waly sè jhughân santrè kona è pesantrèn sè èpèmpèn sareng ramana. Sa'amponna pamolangan awwâllâ lastarè, Mawardi molaè asakola neng è sakola'an umum è SMP Negri Blang Baru, Labuhan Haji è taon 1954.

Pamolangan tèngghina èmolaè kalabân ajhâr è IAIN Imam Bonjol bân UIN Syarif Hidayatullah Jakarta. Namong, karana ollè beasiswa ḍâri PERTI maka Mawardi mangkat ka Messèr bân mamarè sarjana bân pascasarjana è Universitas al-Azhar Kairo ḍâri taon 1965 - kantos 1971.

## Pamèmpèn Dayah bân Pesantrèn
Lakona ḍâlem bidang pamolangan èmolaè sa'amponna tamat ḍâri al-Azhar kalabân mèmpèn  Madrasah Tarbiyah Islamiyah (MTI) Syekh Muhammad Jamil Jaho, Nagari Jaho Kacamatan X Kotom Kabupatèn Tanah Datarm Sumatra Bârâ' è taon 1979 - 1982.

Sa'amponna ḍâri Sumatra Bârâ', Mawardi èserraè tugas ka'angghuy ngajhâr bân ngurus Dayah Darussalam sè èpaddhek sareng ramana è Labuhan Haji saèngghâ ahèrra Mawardi èkaparcajâ ka'angghuy mèmpèn Dayah Darussalam è periodè 1989 - 1995. 

È taon 2012, pamèmpènna Dayah Darussalam Prof. Dr. Muhibbuddin Waly, MA sèdhâ. Saèngghâ Abu Mawardi Waly motossaghi ka'angghuy abâli ka Acèh bân abhârengngè tarètanna sè anyama Drs. Jamaludin Waly ka'angghuy mèmpèn Dayah Darussalam. Nalèkana Drs. Jamaludin Waly sèdhâ è taon 2016, Abu Mawardi Waly ahèrra abâli karana èpènta ka'angghuy dhâdhi pamèmpèn è Dayah Darussalam al-Waliyah tor jhughân dhâddhi pembina Ma’had Aly Syekh Muda Waly kantos samangkèn.

## Sombher
Bhâsa Jhâbâ Serang

**Bhâsa Jhâbâ Serang** (èsingkat Jaseng; Bhâsa Jhâbâ: ꦧꦱꦼꦗꦮꦼꦱꦺꦫꦁ tarjemahan. basê Jawê Sèrang, basa Jawa Sèrang) panèka dialèk Bhâsa Jhâbâ modern sè èkoca'aghi sareng masyarakat Jhâbâ Serang (*Wong Jasèng*), panèka kalompo' masyarakat sè andi' hubungan serret kalabân Karaton Banten. È jhâman Karaton Banten, dialèk ka'dinto panèka bhâsa resmi pamarènta'an bân jhughân èghuna'aghi bhâsa pangadâ' è karaton.

Bhâsa Jhâbâ Serang khusussâ èkoca'aghi è wilayah dajâ Provinsi Banten, akadhi Kabhupatèn Tangerang bun dâjâ bân bârâ' lao', Kottah Serang bun dâjâ bân tengnga, Kabhupatèn Serang bun dâjâ, bân Kottah Cilegon. Bhâsa Jhâbâ Serang jhughân èkoca'aghi è minoritas wilayah è Provinsi Lampung. Dialèk ka'dinto èangghep mènangka toronan dâri Bhâsa Jhâbâ jhâman tengnga.

## Klasifikasi
Bhâsa Jhâbâ Serang panèka dialèk Bhâsa Jhâbâ sè andi' okara padâ sareng Bhâsa Jhâbâ Cirebon bân Bhâsa Jhâbâ Indramayu, rumpun Bhâsa Jhâbâ bun bârâ' jhughân sarumpun kalabân Bhâsa Jhâbâ Tegal bân Bhâsa Jhâbâ Banyumasan. Saèrèngnga ajhâlânna bâkto, dialèk ka'dinto èobâ pan=bârâmpan kosakatana polana èkalènglèngè kalabân wilayah panotoran bhâsa Sunda Banten (khusussâ dialèk Serang), tor kennengngan geografissâ sè jhâu sareng Cirebon bân Indramayu.

## Hubungan Bhâsa
Mètorot jurnal ajudul *Bahasa Jawa Serang dan Bahasa Sunda Pandeglang: Satu Tinjauan Perbandingan Linguistik Historis Komparatif* sè ètolès sareng Syahwardi dkk. è taon 2023, èsebbhutaghi jhâ' Bhâsa Jhâbâ Serang bân bhâsa Sunda Pandeglang awwâlla panèka macem bhâsa sè padâ. kaduwâna apèsa ra-kèra taon 1450 Masehi. Panelitian kasebbhut aghuna'aghi metode kuantitatif lèbât teknik leksikostatistik dâ' 200 okara dhâsar Morris Swadesh, èkataowè 157 okara andi' hubungan/kognat, tor 43 okara ta' andi' hubungan. Mèlana dâri panèka, bisa èsimpulaghi jhâ' Bhâsa Jhâbâ Serang sareng Sunda Pandeglang bâdâ è presentase hubungan 78,5%.

## Pangaro Bhâsa Sunda
Bhâsa Jhâbâ Serang sacara geografis èlènglèngè kalabân daèrah panotor bhâsa Sunda, saèngghâ è dâlem parkembhângânna bâdâ pangaro bhâsa Sunda dialèk Banten sè èkoca'aghi è Serang, pangaro kasebbhut èantarana aropa'aghi pangaro tataran leksikon (kosakata), bân sakoni' è tataran fonologi.

## Sombher-sombher


## Rujughân

* Muhyidin, A. (2016). "Interferensi Bahasa Daerah Terhadap Bahasa Indonesia Lisan Masyarakat Kabupaten Serang Provinsi Banten". Jurnal Membaca. 1 (1): 1–10. doi:10.30870/jmbsi.v1i1.1653.
* Syahwardi, S.F.; Zahra, F.R.; Amaliyah; Muhyidin, A. (2023). "Bahasa Jawa Serang dan Bahasa Sunda Pandeglang: Satu Tinjauan Perbandingan Linguistik Historis Komparatif". Jurnal KIBASP (Kajian Bahasa, Sastra, dan Pengajaran). 7 (1). Serang, Indonesia: Universitas Sultan Ageng Tirtayasa: 123–136. doi:10.31539/kibasp.v7i1.6694. ISSN 2597-5218.
Bhâsa Muna

**Bhâsa Muna** panèka bhâsa Austronesia sè èghuna'aghi è Polo Muna bân bârâ' lao' Polo Buton è Sulawesi Tèmor Lao' . Muna èḍokumentasiaghi kalabân bâccè'; karjhâ akademik tentang Muna è bhâsa Ènggris tamaso' refrènsi tata bhâsa bân kamos sareng ahlè bhâsa René van den Berg (1989, 1996). Bhâsa arèya tamaso' sala sèttong bhâsa ﬁhâsa ḍaèra sè èancem pona, kalabân bânnya'na orèng sè aghuna'aghi sabbhân taon korang.

## Pangalompoghân
Bhâsa Muna tamaso' ḍâ' bâgiyân bhâsa Muna–Buton, sè aropa'aghi bâgiyân ḍâri kalompo' Celebic ḍâri kalowarghâ bhâsa Austronesia.  È ḍâlem kalompo' Muna–Buton, bhâsa Muna panèka angghuta sè palèng bhâghus dâri sub-bâgiyân Munic, sè jhughân tamaso' bhâsa sè lebbi keni', akadhi Pancana, Kioko, Liabuku, Kaimbulawa, bân Busoa.

## Ḍialèk
Burhanuddin (1979) nyata'aghi bhâsa Muna bâḍâ lqma' loghât sè èbâgi dhâḍdhi pan-bârâmpan loghât.

## Vokal
Fonem vokal ḍâlem bhâsa Muna bâḍâ lèma’: /a/, /i/, /u/, /e/, /o/.  Vokal-vokal panèka bisa akompolaghi ka'angguy abhângon rontonganna sowara kalabân ḍuwâ' otabâ tello' vokal. Rangkaian vokal kalabân ḍuwâ' sowara sè paḍâ èwujudhâghi mènangka vokal lanjhâng, contona è ḍâlem oca' tuu [tu:] 'to'ot'. È ḍâlem sèri tello’ vokal, stop glottal non-fonemik bisa èmaso’aghi salastarèna vokal sè partama, contona è ḍâlem oca’ nokoue [noko(ʔ)ue] 'orèng rowa urat'.

## Struktur Soko Oca'
Akadhi bânnya' bhâsa Sulawesi laènna, Muna namong anḍi' soko oca' tabukka' pola CV (konsonan-vokal) bân V (vokal namong), akadhi sè bisa èkaton ḍâlem kaindea /ka.i.ⁿde.a/ 'plantation', padamalala /pa.da.ma.la.la/ 'serai', akumaudie. 'Kaulâ bhâkal nyassa [bhârang-bhârang rèya] kalabân ghâpanèka'. Oca’ sè è ènjhâm ḍâri Bhâsa Malaju/Inḍonèsia bân bhâsa laènna ﬁbhâkal èadaptasi dhâḍdhi bhângon soko oca' Muna: karadhaa /karad̪aa/ ḍâri oca’ Malaju/Inḍonèsia “karjâ”, kantori /kaⁿtori/ < “kantor” (ḍâri bhâsa Bâlândhâ kantoor ), wakutuu /wakutuu/ < “bâsa Arab waqt ).

## Tata Bhâsa

### Verb
Bhâsa bhâsa Muna ngalami infleksi èbâḍâ'aghi ḍâri mode gramatikal bân persona subjek bân objek. Persona ètandhâi kalabân cara nominatif-akusatif : awwâl patangdhâ orèng ètandhâi subjek ḍâri oca' lako transitif bân intransitif, è bâkto ahèrra patangdhâ orèng ètandhâi objek langsong bân ta' langsong ḍâri oca' lako. Bâḍâ tello' kellas oca' lako, sè bhân-sabbhânna anḍi' bhângon awwâlân patangdhâ pribadi sè sakoni' bhân-sabbhân. Kelas-kelas oca' lako panèka ènyamaè èbâḍâ'aghi ḍâri bhângon awwâl patandhâ orèng partama.

Oca' lako intransitif omomma ngangghuy awâlân kelas a- otabâ ao- . Omomma, oca' lako kelas a- panèka oca' lako intransitif dinamis, è bâkto oca' lako kelas ao- panèka oca' lako intransitif statif. Kajhâba è pan-bârâmpan kasos, oca' lako transitif biasana aghuna'aghi awwâlân kelas ae- manabi anḍi' objek sè ta' ètantoaghi, tapè aghuna'aghi awwâlân kelas a- manabi anḍi' objek sè ètantoaghi. 

Bâḍâ ḍuwâ' sèt ahèr ghâbây objek, sè bhân-sabbhânna nandhâ'aghi objek langsong bân ta' langsong. Kombinasi ḍuwâ' ahèra  coma bisa èlakoni antara ahèran objek ta' langsong bân ahèran objek tak langsong tongghâl orèng katello' -e.

## Sombher