Sun Yat-sen

**Sun Yat-Sen** (Hanzi: 孫逸仙, Pinyin: Sūn Yì-xian, 12 November 1866 – 12 Maret 1925) iyâ arèya pèmpènan ghunjhi rèvolusi Tiongkok bân èakoè seccara loas dhaddhi Bapa’na Nagâre Tiongkok Modern, è Republik Taiwan otabâ è Tiongkok Dhâredhân.

È akhèr abad ka-19 bân awwâl abad ka-20, Tiongkok gi’ èparènta sareng seorang kaisar Dinasti Qing. Dinasti Qing lebbi condong ka’angghuy alestariaghi nilai-nilai tradisional bân ta’ enḍâ’ ḍâ’ ka nilai modern. Sun Yat-sen yakin jhâ’ Tiongkok parlo ètata kalabân cara anyar lebât revolusi, iyâ arèya kalabân ngobâ sistem monarki absolut dhâddhi republik. È taon 1894, dhibi’na ninghâlaghi praktèk kadokteran bân ngallè ka politik, maskè ta’ anḍi’ pendidikan è bidang politik. Dhibi’na ondhur ka Hawaii bân abentu’ organisasi Xinzhonghui (Masyrakat Tiongkok Bangkit). Organiasi rèya dhaddhi awwâl dhaddhina pambarontaghân alabân Dinasti Qing sè è organisir è taon-taon samarèna.

È taon 1895, dhibi’na mèmpèn sèttong pambarontaghân è Kanton, tapè bisa èredam. Mon èabhes ḍâri sakbbhinna, dhibi’na mèmpèn sabeles kalè rèvolusi ḍâ’ Dinasti Qing bân akhèrra bisa makala kekaisaran, saèngghâ kaisar kodhu toron ḍâri kakoasa’anna. Tiongkok saterosaa dhâddhi Republik Tiongkok è taon 1911 sè èpajhâghâ sareng Sun Yat-sen. Dhibi’na jhughân aropa’aghi orèng sè majhâghâ Partai Koumintang (KMT), dhaddhi pejabat prèsiḍen è 1923-1925.

Sun èangghep dhaddhi sala sèttong pamèmpèn rajâ Tiongkok modern, tapè ḍâlem kaoḍi’en politikghâ dhibi’na segghut ajuang ros-terosan bân segghut easingaghi. Samarèna Revolusi Xinhai è taon 1911, dhibi’na kalabân cepet munḍur ḍâri Presiḍen Rèpublik Tiongkok sè bhuru epajhâghâ bân nyera’aghi ḍâ’ ka Yuan Shikai. Sun ondhur ka pangasèngan è Jepang ka’angghuy kasalamettan abâ’na, tapè abâli polè ka Tiongkok ka’angghuy abentu’ pamarènta revolusionèr samentara è Tiongkok lao’ dhaddhi pamarenta’an tanḍingan è èra Panglima Perang sè ngoasaè bânnya’ wilayah Tiongkok.

È taon 1923, dhibi’na ngunḍang bhâkkèl Komunis Internasional ka Kanton ka’angghuy ngorganisasi polè partaiya bân abentu’ aliansi rapuh kalabân Partai Komunis Tiongkok. Dhibi’na ta’ sempat nyaksè’è partaiya (KMT) manyèttong Tiongkok è masa pèmpènan Chiang Kai-shek, sè dhâddhi gântèna, ḍâlem Ekspèḍisi Dâjâ. Sun wafat è Beijing polana kanker kanḍung empeḍu è 12 Maret 1925.

Sangkolan otama Sun iyâ arèya filosofi politikghâ sè ènyamai Tello’ Prinsip Rakyat: Mínquán (民權主義, Mínquán Zhǔyì) otabâ "hak rakyat" (segghut èartèaghi dhâddhi "demokrasi") bân (民生主義, Mínshēng Zhǔyì) otabâ kalakoanna rakyat (kadâng èartè’aghi dhâddhi “komunitarianisme” otabâ “kasejahtera’an”).

## Nyama
Nyama silsilah kaluargâ (谱名, pǔ míng) Sun iyâ arèya Sun Deming (Syūn Dāk-mìhng; 孫德明). È bhâkto gi’ kèni’ nyama tèmangnga (乳名, rǔ míng) iyâ arèya Tai Tseung (Dai-jeuhng; 帝象). è bhâkto è sakola, ghuruna aberri’ nyama Sun Wen (Kanton: Syūn Màhn; 孫文), nyama panèka è ghunaaghi Sun ka’angghuy nyebbhut dhibi’na sampè’ para’ salajhânga odi’na. Nyama kahormatan Sun panèka Zaizhi (Jai-jī; 載之) bân nyama babtisse panèka Rixin (Yaht-sān; 日新). bhâkto asakola è Hong Kong, dhibi’na ngangghuy nyama samaran Yat-sen (Hanzi: 逸仙; Pinyin: Yìxiān). Sūn Zhōngshān (孫中山), nyama Tionghoana sèpalèng è kenal, asalla ḍeri nyama Jepang Nakayama Shō (中山樵), nyama samaran sè è bhârri’ ḍâri Tōten Miyazaki bhâkto Sun ngètek è Jepang.

## Masa Awwâl

### Kennengan lahèr bân masa ngoḍâ
Sun Yat-sen lahèr è 12 November 1866, 3 anak ḍâri Sun Dacheng bân Nyonya Yang. kennengan lahèrra beḍâ è dhisa Cuiheng, Xiangshan (satèya kotta saobdhâk prefektur Zhongshan), provinsi Guangdong. Dhibi’na berètnis Hakka bân Katon. Eppa’na coma anḍi’ sabidhâng tana sè kèni’ bân alako dhaddhi tokang jhâi’ è Makau arangkep lako arèan bân pramuantar. Samarèna matontas pendidikan dhâsarra, dhibi’na ngallè ka Honolulu, Hawaii bân oḍi’ nyaman karna dukunganna pessè ḍâri kaka’na, Sun Mei. Sun pas asakola manenga è Hawai.

### Masa Pendidikan
È omor 10 taon, Sun Yat-Sen molaè maso’ sakola, bân ka’angghuy ḍâ’aḍâ’ân atemmo kalabân Lu Haodong, sè dhâddhi kanca masa kènè’na. Taon 1878, è omor 13 taon, samarèna ajhâr beberapa taon è sakola lokal, Sun saroma bân kaka’ lakè’na, Sun Mei (孫眉) è Honolulu. Sun Mei majhâraghi pendidikan Sun Yat-sen sè ahèrra dhâddhi panyobhâng otama palegsèranna dinasti Qing.

Abitdhâ neng-neng è Honolulu, Sun Yat-sen asakola è ʻIolani, kennengan dhibi’na ajhâr bhâsa Inggris, Sejarah Britania Raya, Matematika, Sains bân Kakristenan. Dâ’aḍâ’ân ta’ bisa a bhâsa Inggris, Sun Yat-sen pas ajhâr bhâsa Inggris  kalabân sangât santa’ sè dhâddhi sabâb narèma hadiah karna prestasina ḍâri Raja David Klakaua. Sun lulus ḍâri ‘lolani taon 1882, pas ajhâr è Oahu College (satèya anyama sakola Punahou), abitdhâ settong samester bhâi, karna è taon 1883 dhibi’na è kèrèm polè ka Tiongkok karna kaka’na molaè kobâtèr Sun Yat-sen pas maso’ aghâma kristen,

Bhâkto dhibi’na abeli ka Tiongkok, omorra 17 taon bân Sun atemmo polè kalabhân kanca masa kènè’na, Lu Haodong è Beijidian (北極殿), sala sèttong kuil è dhisa Cuiheng. mereka ngabâs bânnya’ penduduk dhisa  nyembhâ Beiji (secara harfiyah artèna kutub ḍâjâ), Raja-Dewa  è kuil panèka bân mereka arassah ta’ cocok kalabân kapartajhâânna bân cara panambhâânna kuno mereka.  kaduwâna pas ma ancor patong-patong sè bâdhâ èkuil panèka, saengghâ dhâddhi sabâb pegghâlle warga dhisa bân ahèrra mereka buruh ka Hong Kong. è bhâkto bâdhâ è Hong Kong, neng è taon 1883, dhibi’na ajhâr è sakola’an Keuskupan Putra bân ḍâri taon 1884 sampè’ 1886, asakola è akademi pamarènta pusat (中央書院) (mangkèn panèka anyama Queen's College, Hong Kong).

È taon 1886, Sun ajhâr tentangpanambhâ’ân  è roma sakè’ Kanton èbhâbhâ bimbinganna misionaris Kristen John G. Kerr. ca’na bukuna *"Kidnapped in London"*, Sun è taon 1887, ngèding berta jhâ’’ èbukka’na sakola tèngghi kadokteran Tiongkok-Barat Hong Kong (satèya ḍhâddhi Fakultas Kadokteran Li Ka Shing, Universitas Hong Kong) bân dhibi’na dhuli ngala’ kasempatan sè è tabhâraghi ka’angghuy dhâddhi siswa è sakola panèka. ahèrra dhibi’na ollè lisensi praktik Kisten dhâddhi dokter medis è taon 1892. è kelassa bâde 12 morèd bân Sun panèka sala settong ḍâri coma duwe’ morèd sè lulus.

## Pembaptisan
È awel 1880-an, Sun Mei masakola alè’na è sakola’an ‘lolani, sè bhâḍâè bâbâ pangawasan Anglikan Britania Raya bân è pimpin ḍâri uskup Anglikan sè anyama Willis. Bhâsa pangantar sè è angghuy panèka bhâsa Inggris. Maskè Uskup Willis anekkanaghi jhâ’ saongghuna taḍâ’ sè è paksa ka’angghuy maso’ aghâma Kristen, tapè para morèd è pènta ka’angghuy dhâteng è kapel è arè ahad. È sakola’an ‘lolani, Sun Wen ḍâ’aḍâ’ân tao ajhârân kakristenan bân abârri’ kesan sè dhâlâm ka dhibi’na. Schriffin nolès jhâ’ saongghuna Kristen andi’ pangaro rajhâh dhâ’ sakabbina kaodhi’ân politik Sun ka adhâ’ân. Terros Sun è babtis è Hong Kong ḍâri misionaris Amerika ḍâri Gereja Kongresional Amerika Serikat, ngentèngaghi kaka’na sè ta’ satuju. Uskup Willis jughâ ajhâleni persahabhâthân kalabhân Sun. Sun dhâddhi jemaat gereja To Tsai (道濟會堂, sè è pajhâgâh ḍâri London Missionary Society è taon 1888). 32 bhâkto dhibi’na ajhâr panambhâ’ân bârâ’  è Sakola Tèngghi Kadokteran Tiongkok-Bârâ’ (香港華人西醫書院). Sun ngoca’ revolusi padhâ bân misi panyalamet Gereja Kristen. Konversina dhâddhi umat Kristen terkait kalabhân pangaterro revolusionerra ka’angghuy adorong kamajhuwân.

Sun Yat-sen akabin bân bini kaduwâ’na, Soong Ching-ling. Alè’ song Cing-ling anyama Soong May-ling, akabin kalabân Chiang Kai-shek, saèngghâ kaduwe papimpin panèka dhâddhi tarètan èpar karna kabinna kalabân kaka’ alè’èn Soong. Eppa’na Soong Cing-ling panèka Charlie Soong, se ngaollè kaontongan rajhâ è bidang perbankan bân panyèta’an Alkitab. Maskè secara pribadi dhibi’na  panEka kancana Sun, tapè dhibi’na ghighir mon Sun angumumaghi niatdhâ ka’angghuy ngabin Ching-ling, karna Sun la dhâddhi orèng Kristen bân la akabin bân andi’ tello’ ana’. Charlie anilai tindakan Sun ta’ padhâkalabân aghâma tradisional mereka.

## Transformasi Nojjhu Revolusioner

### Empa' Bandit
Abitdhâ beronta’ dhâ’ Dinasti Qing rakèra taon 1888, Sun bâḍâ è Hong Kong abhâreng kalabhân kalompo’ pamèkkèr revolusioner sè è jhulughi Empa’ Bandit è Sakola Tengghi Kadokteran Tiongkok-bârâ’. Sun dhâddhi sajân frustasi ḍâri pamarèntaan Qing sè konservatif bân ta’ andâ’ ka’angghuy mengadopsi pangâtaowan ḍâri naghâre-naghâre bârâ’ sè tehknologhina lebbi majhu, saengghâ dhibi’na ambu ḍâri praktik medissa  ḍâlem rangka ka’angghuy ngabdhiyaghi bhâktona ka’angghuy fokus ngobâ Tiongkok.

### Furen dan Xingzhonghui
È taon 1891 Sun atemmo ca-kanca revolusionerra è Hong Kong tamaso’ Yeung Ku-wan sè aropaaghi pemimpi bân pendiri Perhimpunan Sastra Furen, sè anyebbâbaghi ghâghâsen ka’angghuy menggulingkan dinasti Qing. È taon 1894, Sun nolès sèttong petisi èssè 8.000 karakter ka Raja Muda Zhili Li Hongzhang  ka’angghuy apresentasiaghi ide-idena sè memodernisasi Tiongkok. dhibi’na ondhur ka Tianjin, secara pribadi maghi petisi panèka  dhâ’ Li, tapè ta’ èbhâghi ka’angghuy atemmo.samarèna pangalamanna panèka, Sun ta’ andi’ pèlèan laèn kacuali abâli fokus aluncuraghi revolusi, dhibi’na adhina Tiongkokmenuju Hawaii bân majhâghâ Xingzhonghui, sè akomitmen ka’angghuy arevolusi kamakmoran è Tiongkok. Anggota Xingzhonghui tarotama ḍâri kalangan ekspatriat kelas bhâbhâ Tiongkok. È taon 1894, Perhimpunan Sastra Furen agabung ka ḍâlem Xingzhonghui cabâng Hong Kong. Sun dhaddhi seksretari bân Yeung Ku-wan menjabat dhâddhi presiden. Mereka nyamaraghi kegiatan mereka è Hong Kong kalabhân aghunaaghi nyama perusahaan Qianheng (乾亨行).

**Perang Tiongkok-jepang Pertama**

È taon 1895, Tiongkok ngalami kala perrang sè sèrius selama Perang Tiongkok-Jepang Pertama. Bâḍe due’ jenis tangghepbhân. Sala sèttongnga iyâ arèya ḍâri organisasi intelèktual sè apendapat jhâ pamarènta Monchu Qing bisa mabâli lègitimasina kalabân cara maodernisasi. Nekani jhâ’ matoron Monchu bisa ngakibataghi kakcoan bân Tiongkok bisa èpeca belâ bân imperialis. Kaum intelektual akanta Kang Youwei bân Liang Qichao adukung tangghepbhân kalabân inisiatif ngalakoni Reformasi saratos arè. È faksi laèn, Sun Yat-sen bân toko laènna akanta Zou Rong anḍi’ kainginin revolusi ka’angghuy aghântè sistem dinasti kalabân sistem naghâre modern abent’ republik. Rèformasi saratos arè  nyatana gâgâl è taon 1898.

### Pamberontakan Huizhou è Tiongkok
È 22 Oktober 1900, Sun ngalakoni sèttong Revolusi Huizhou kalabân nyerang kota Huizhou bân pogghâbâ otoritas è provinis Gungdong. Pambarontakan rèya kadhâdhhian lèma taon samarèna pambarontakan Gungzhou sè gâgâl. Mon satèya, Sun mènta bhântoan ḍâri piha’ Triad. Akhèrra pambarontakan rèya jhugân gâgâl. Miyazaki, sè noro’ ḍâlem pambarontakan kalabân Sun, nolès catetdhân sè ahubungan kalabân usaha revolusionèr rèya kalabân judul “Mèmpè 33 taon” (三十三年之夢) è taon 1902.

## Sombher