open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roma Bolon Pamatang Purba

**Roma Purba Bolon Pamatang** panèka sala sèttong roma tradisional Batak Simalungun *(bengko bolon*) sè lambâ’ dhâddhi kalèngghiyânna kalowarga pangobâsa Partuanan Purba è ḍaèra Simalungun, Sumatera Dâjâ.

## Ciri Khas
Roma Adhât Batak Simalungun anḍi' arsitektur sè lèbur, abhângon roma pangghung bân èpaddhek ngangghuy bahan bangunan sè aropa'aghi kaju kalabân pèlar sè rajâ tor koko. Dhung-gheddhungnga ḍâri papan otabâ tepas. Lantai jhughân èghâbây ḍâri papan, è bâkto ata'na èghâbây ḍâri lèntè otabâ dâun rumbia. Roma adhât ka’ḍinto jhughân ta’ ngangghuy pako, namong ètalè’è cekka’ ngangghuy talè. Roma Adhât Batak Simalungun panèka anḍi' pangghung sè tèngghina ra-kèra ḍuwâ’ meter. Pangghung ghânèka biyasana èyangghuy ngowan kèbân, akanta bâbi, ajâm, ban èn-la`enna. Mèlana, èsaḍiyâ’aghi ètèng ka'angghuy maso’ ka ḍâlem roma. Labangnga roma ka’ḍinto paḍâ sareng roma adhât Batak sè laèn, èngghi panèka labâng panḍâ’ saèngghâna tamoy kodhu nunḍu' ka'angghuy maso’ ḍâ’ roma. Panèka nandhâ'aghi jhâ' tamoy kodhu ngormat ḍâ' sè anḍi' roma. Ciri otama roma adhât panèka ètemmoè è bâgiyân bâbâna otabâ sokona gheddhung. Soko'na gheddhung salanjhângnga aropa'aghi sosonan kaju bunter otabâ kajuwân. Kaju ghânèka asilang ḍâri paddhu ka paddhu. Ciri khas laènna panèka bhângon ata'na anjungan, sè èghâbây ata' sè abhângon *limasan* sè abhângon cètakka kerbhuy sè èghenna'è kalabân tanḍu'. Sala sèttong kennengan ka'angghuy nengghu Roma Adhât Batak Simalungun èngghi panèka è Kotta Pematang Siantar. Ka'angghuy lebbi teppa’ neng Jhâlân Sudirman, Pematang Siantar. È ka’ḍinto bâḍâ gheddhung Museum Simalungun se aropa roma adhât Simalungun.

## Rancangan
Roma tradisional panèka èpaddhek tangghâl 10 April 1939 sareng para Rato Simalungun, ban kantos samangkèn ghi' manjheng kowat. Roma panèka bâḍâ è Dhisa Pematang Purba, Kacamatan Purba, Kabupatèn Simalungun, sè lèbârra ± 20.000 m2 è attas tègghiyân sè èkalènglèngi jhurâng bân cora sè tèngghina 1200 m ḍâri permukaan tasè’. Saccara astronomi bâḍâ è koordinat 02º 54’ 50” LU – 98º 40’ 50” BT. Roma bolon panèka gheddhung otama sè aropa'aghi karaton. È roma adhât Simalungun, bhângon ka’ḍinto èkelompo'aghi ḍâ' golongan pinar horbou sè ègolongghi lanjhângnga bhângon 2,5 – 3 kalè lèbâr bhângon, tor tèngghina 1,5 – 2 kalè lèbâr bhângon. Pinar horbou ros-terrosan èkaghâbây ngadhep ka arè sè ngombâr. Bhângonan panèka èghenna'è 2 labâng, aḍâ' (tèmor) bân bingkèng (bârâ'). Umumma, roma tradisional ta' anḍi' canḍèla. Mènangka ghântè sè èghâbây bâng-lobâng abhângon bella katopa', salib, oval, segi tello', bân salaènna (Sipayung, 1994/1995: 8)

## Sombher
Roma Bolon

roma Bolon (jhughân èkennal mènangka Jabu Bolon ) panèka roma adhât orèng Toba Batak, asalla ḍâri Sumatera Lao', Inḍonesia.

## Bentuk
roma Bolon anḍi' bentul bhângonan lanjhâng masèghi. roma Bolon akadhi roma pangghung. Tengghina romana ra-kera 1,75 meter. Tengghina roma Bolon artèna warga ban tamoy kodhu ngangguy tangghâ ka'angguy maso’. Tangghâ panèka bâḍâ è tengnga roma, sè maksa tamoy ka'angghuy nonḍu' ka'angghuy maso' ka tangghâ. 

è bâgiyân ḍâlemma roma Bolon panèka kennengngan sè ghâghâng sè rajeh bân taḍâ' kamarra. roma sè abentok lajhâng masèghi panèka ètonjhâng sareng to-bâto. Ghâ-cangghâ jâriya nyokobhi è sakabbhina paddhuna roma tamaso' jhughân lantai ḍâri roma bolon. roma Bolon aghâdhui ata' sè lengkung è aḍâ' bân è buḍi. roma Bolon aghâdhui ata' sè abhângon akadhi pelanana jhârân.

## Ciri khas
Lantai roma Bolon èkaghâbây ḍâri kajuwân, bân ata'na èkaghâbây ḍâri ijuk otabâ ḍâun rumbia. Bâgiyân ḍâlem roma Bolon panèka kamar sè lèbâr sè ta' è gi-bâgi dâddhi kamar. Nangèng, panèka  artena bânni taḍa’ pembâgiyân kennengan è ḍâlem roma Bolon. Kamar panèka èbâgi dhâddhi tello' bâgiyân: **jabu bona** otabâ kamar bingkèng è paddhu bâgiyân kanganna; **kamar soding jabu** se bḍa è paddhu kacèr adhep-adhebbhân bân **jabu bona**; kamar **jabu suhat** è paddhu kacer aḍâ'; kamar **tampar piring** e seddhi’na **jabu suhat** bân kamar **Jabu Tongatonga ni Jabu Bona**. Kamar **jabu bona** esadiya’aghi ka'angguy kapala romana. **Kamar jabu soding** èkhuusaghi ghâbây pottra binè'na sè anḍi' roma, binèna tamoy sè ḍâteng, bân upacara adhât èlaksana'aghi. Kamar j**abu suhat** esadhiyâ’agi ka'angguy pottra se sarèyang se ampon akabin.

Kamar **tampar piring** panèka kamar tamoy;  **Jabu Tongatonga ni Jabu Bona**èkhususaghi ḍâ' ka kalowarga rajeh. Kabânnya'an roma Bolon èbângon ḍâri kajuh. Pako ta’ èangguy è roma Bolon. roma Bolon coma ngangghuy talè ka'angguy masèttong bahan-bahanna romana. Talè paneka etale’e ce’ kokona ka kaju sopajâ rangka romana ta’ sampe’ lorghâ otaba robbu. roma Bolon aghânḍhu' cem-macemma okèran bân ghâmbhâr sè anḍi' arte sè relevan ḍâ' kaoḍi'ân orèng Batak.

## bâca jhughân
Bagas Godang, roma adhât orèng Batak Angkola bân Manḍailing Batak.

Siwaluh Jabu, roma adhât oreng Batak Karo.

Sapo Jojong, roma adhât oreng Batak Pakpak.

romah Bolon, roma adhât oreng Batak Simalungun.

## Sombher
Roma adhât Limbungan

**Roma adhât Limbungan** otaba **Bale Sasak Limbungan** aropa’aghi sèttong roma adhât sè bâḍâ è pamokèman Suku Sasak è Dusun Limbungan, Dhisa Perigi, Kacamatan Suela, Kabupatèn Lombok Tèmor, Nusa Tenggara Bârâ'. Roma sdhât panèka ètandhâi kalabân angghuyân bahan-bahan sè èghâbây ḍâri alam. Pambangunanna ngangghuy kaju ghâbây pèlar, gheddhungnga kalabân perrèng angghi'ân, bân alang-alang ghâbây ata'. Bahan-bahan alam sè èghuna'aghi è roma adhât Limbungan, mulaè ḍâri ata', pèlar, bân ghèddhung aghâbây dhâddhi konstruksi roma panèka èngghi bân lentor tor sè tahan ghâlimpo'. Atosan roma adhât è Limbungan ghi' manjheng kowat sanajân ècapo' cem-macem  lèndhu è bulân Juli kantos Agustus 2018.

## Ciri-Ciri
Roma adhât Limbungan aropa’aghi sala sèttong macem roma adhât suku Sasak. Suku Sasak bâḍâ è pan-bârâmpan ḍaèra è Polo Lombok. Salaèn Dusun Limbungan,ḍaèra-ḍaèra laèn sè èkennengngè suku Sasak sè anḍi' pamukèman roma tradisional èngghi panèka Dhisa Sade è Lombok Tengnga, Dhisa Bayan è Lombok Lao', bân Sembalun è Lombok Tèmor. Sanajjân sakejjhâ’ katon paḍâ, bâḍâ parbhidhâ'ân `e ḍâlem roma-roma tradisional Sasak è bhân-sabbhân  ḍaèra, saè ḍâri segi wujud tor ritual sè èlampa’aghi ka'angghuy ajâgâ roma.

Roma adhât suku Sasak è Limbungan bâḍâ è ḍuwâ' dusun, èngghi panèka Limbungan Bârâ' bân Limbungan Tèmor.  Bâḍâ è ghunong è tèngghina ra-kèra 750 meter è attas parmukaan tase', teppa' è lereng Ghunong Rinjani. Bhân-sabbhân pamukèman’ anḍi' kennengngan lèbârrâ ḍu hektar sè èkalènglèngè sareng sabâ. Pamukèman èyator è blok-blok ngadhep ka tèmor otabâ mata'arè sè moncar. Jarak antarana sèttong blok bân blok laènna ra-kèra tello mèter. Bâng-sèbâng blok bâḍâ pètto' kantos sabellâs roma sè abhâris bân salèng mongkorè. È sèttong blok, jara’na roma ra-kèra samèter.

## Pamaddhegghân
Bahan-bahan sè èghuna’aghi ḍâlem roma adhât Limbungan asalla ḍâri alam. Pondasi panèka èghâbây kalabân cara nyeccettè bâto bân tana. Lantai romana coma tana sè ècamporaghi calattong sapè bân ghettana ka'-bhungka'an. [ 12 ] Pangangghuyân calattong sapè èyangghep ka'angghuy abhersè'è roma ḍâri abu, ma'alos lantai, bân aghâbây lantai lebbi koko, manabi ghettana ka'-bhungka'an èyangghep ka'angghuy nyegghâ roma ḍâri serrangan kèbân samacemma rengngè'. Sabâtara ghânèka, dhindhing romana èghâbây ḍâri perrèng angnghi'ân, sè jhughân afungsi mènangka ngator udara.

Ata'an roma adhât panèka abhângon limas, èghâbây ḍâri ḍâun alang-alang sè kerrèng sè ètennon kalabân perrèng. Ata'na ètonjhâng bi' rangka perrèng. Ka'angghuy nyambhung rangka ata', serat perrèng sè ècokor èghuna'aghi mènangka talè. Taḍâ' lang-palang otabâ lotèng è attas ata'. Lang-palang ra-k`era ḍuwâ’ m`eter ḍâri parmukaan lantai, aghâbây kamar sè bâḍâ è ḍâlem roma arassa semma’.

## Sombher
Roma adhât Saung Ranggon

Saung Ranggon  iyâ arèya sala sèttong roma adhât è dhisa Cikeḍokan, Kacamatan Cikarang Bârâ', Kabupatèn Bekasi, Provinsi Jhâbâ Bârâ', Inḍonesia. roma adhât panèka aghâdhui nilai sejarah bân buḍâjâ sè signifikan, khusussâ sè èkabâliaghi ḍâ' jhâman perjuangan masyarakat lokal è bâbâna kolonialisme Bâlândhâ. Saung Ranggon èkennal mènangka contona arsitektur adhât sè ècontoaghi camporan unsur-unsur buḍâjâ Betawi bân Sunḍa, bân ècerminaghi kebijaksana'an lokal ḍâri orèng-orèng è pasèsèr lao' Jhâbâ Bârâ' è jhâman lambâ'.

## Etimologi
Nyama Saung Ranggon asalla ḍâri ḍuwâ' oca' Sunḍa: saung, artèna "roma kènè'," bân ranggon, artèna "guḍang paḍi," otabâ panyèmpenan hasèl pertanian ḍâri tombuwân palawija. Sacara harfiah, Saung Ranggon bisa èartèaghi mènangka "roma sè èghuna'aghi ka'angghuy nyimpen bherrâs." Nyama panèka èbhâkta sareng Raḍen Abbas è taon 1821 M, ka'angghuy nandhâ'aghi fungsi awal bangonan panèka ḍâlem kaoḍi'ân masyarakat agraris.

## Sejarah
Saung Ranggon èparkèra'aghi èbangon ra-kèra abaḍ ka-16 Masehi atas parèntana Pangeran Rangga, sala sèttong potrana Pangeran Jayakarta, tokoh penting ḍâlem sejarah awal Jakarta sè neptep è Cikeḍokan. Mènorot tradisi lèsan setempat, roma ka'ḍinto molana èghuna'aghi mènangka panyèmpenan kalowarga Pangeran Jayakarta e bâkto buru ḍari pasukan Bâlândhâ.

Salaèn dhâddhi kennengngan panyèmpennan, Saung Ranggon jhughân èghuna’aghi ka'angguy nyèmpen râng-bhârâng posaka anḍi’na kalowarga bhângsawan. Bangunan panèka molaè jâriya èpèyara sareng masyarakat lokal mènangka situs bersejarah.

Sampè' jhâman samangkèn, Saung Ranggon ampon ngalakoni pan-bârâmpan proyek perabâdhân bân pelestarian sareng pamarènta lokal bân masyarakat è sekitarra ka'angghuy ajâga ka'asliân struktur bân nilai sejarana.

## Budaya bân Fungsi Sosial
Sacara jhâjhârbâ'ân, Saung Ranggon aghâdhui ḍuwâ' tojjuwan: mènangka kennengngan pangaobhân ḍâri kolonialisme. È dâlem konteks buḍâjâ, roma panèka alambangaghi katahanan masyarakat lokal ḍâlem ajâgâ iḍentitas bân warisan leluhur.

Saung Ranggon jhughân alambangaghi hubungan antara manossa sareng alam. Pangangghuy bahan bangunan akadhi kaju bân perrèng nojjhuaghi komitmen masyarakat ḍâ' sombher ḍaya alam sè bâḍâ è lingkungan sekitar. Salaèn jâriya, rancangan roma pangghung ècerminaghi hèkmat lokal ḍâlem aḍaptasi arsitektur ḍâ' kondisi iklim tropis bân kabhutowan fungsional masyarakat agraris.

Satèya, Saung Ranggon èpadhâddhi objek wisata sejarah bân buḍâjâ. Lokasi panèka segghut èdâtengè sareng wisatawan, peneliti, bân mahasiswa sè terro ajhâr tentang arsitektur adhât, sejarah lokal, bân nilai-nilai buḍâjâ Betawi bân Sunḍa.

## Sombher
Roma adhât Sumba

Roma Sumba (bhâsa Sumba: uma mbatangu, "Roma sè èponca") èmaksod ḍâ' bhâsa adhât orèng Sumba ḍâri Polo Sumba, Nusa Tenggara Tèmor, Inḍonesia. Roma adhât Sumba aghâdhui ponca tèngghi è attas ata'na bân cè' kuatdhâ hubunganna sareng roh-roh, otabâ marapu.

È Sumba Tèmor, strata sosial antara bhângsawan (maramba), tokoh aghâma (kabihu), bân orèng biasa (ata) ghi' bâḍâ, sanajân ta' satajhem akadhi sè lamba' bân ta' jhârna' polè dâlem riasan bân kalambhi. Satèya, parbhiḍa'an kalambhi lebbi segghut ètonjhuaghi sareng pentinga acara, akadhi è paraya'an adhât, kabinan, bân pamakaman, è ḍimma komponen kalambhi anyar èkaghâbây. Kalambhi sè la towa otabâ la èghuna'aghi, è sisi laèn, biasana èghunaaghi è Roma otabâ ka'angghuy alako sabbhân arè.

## Roma
Roma Sumba èkennengè kalabân pan-bârâmpan kalompo' bhudhâjâ bân bhâsa, namong kabbhi anḍi' traḍisi arsitektur sè paḍâ. Animisme kowat neng masyarakat Sumba. Traḍisi aghâma èfokusaghi ḍâ' marapu. Marapu èngghi panèka roh-roh orèng sè matè, situs-situs soccè, posaka, bân pakakas sè èghuna'aghi ka'angghuy akomunikasi sareng dhunnyah roh-roh. Konsep panèka anḍi' pangaro ḍâ' arsitektur ḍâlem Roma adhât Sumba. Bâḍâ ḍuwâ' Roma otama ghâbây orèng Sumba. Roma sè palèng khas panèka uma mbatangu ("Roma sè èponca") ḍâri Sumba Tèmor, sè anḍi' ponca tèngghi è tengnga. Ata' panèka èkaghâbây ḍâri lalang bân para' paḍe'e akadhi ponca tengnga Roma joglo Jhâbâ. Roma se poncana palèng rajâ ekennal kalabân nyama uma bungguru. Roma panèka aropa’aghi kennengngan otama suku tor dhâddhi kennengngan se parlo ka'angguy ritual se baḍa hubunganna sareng kasèttongan tor integritas suku, akadhi upacara kabinan, pamakaman, tor laen samacemma. Roma se rajâ jhughân aropa’aghi kennengnganna orèng sè paleng towa è kampong. Jenis laènna panèka uma kamaḍungu ("Roma botak"), sè ta' anḍi' punca tengnga.

Roma adhât Sumba sè khas aghâdhui tata letak masèghi. Empa' pèlar otama sè nojjhu ḍâ' ata'na Roma panèka aghâdhui simbolisme mistis. Roma adhât Sumba bisa nampong settong kantos pan-bârâmpan kalowarga. Ḍuwâ' labang maso' èpasang è sisi kacer bân kanganna Roma. Taḍa' canḍèla è romana Sumbana; ventilasi èkaghâbây lèbât lobang-lobang kènè' è gheddhung, sè èkaghâbây ḍâri anyamna ḍâun sawit otabâ salobhung pènang. Tanḍu' kerbu sègghut èghuna'aghi mènangka hiasân ghèddhung mènangka paènga' ka'angghu pangorbanan sè la lèbât.

## Sombher
Roma Bolaang Mongondow

Roma Bolaang mongonḍow panèka romana suku Bolaang mongonḍow sè èkennal jhughân suku Bolmong. Nyama kennengngan asalla padâ sareng sukuna’: Kabupaten Bolaang mongonḍow, sè baḍa è bagiyan bara’ propinsi Sulawesi Lao’. akadhi Roma Pewaris, Roma mongonḍow Bolaang jhughân aghâdhui Roma pangghung, sè èbângun ḍâri kaju jhâtè. Roma Bolaang mongonḍow panèka Roma panggung kalabân ata' sè lanjhâng ka buḍi, èkaghâbây ḍâri ijuk, bân bâḍâ tangghâ è aḍa'na. Roma Bolmong umumma tèngghina sâkitar sèttong satengnga kantos ḍuwâ' meter, kalabân teras aḍâ' sè èkennal mènangka Dungkolon. ḍari taon 1957 kantos 1959, bânnya' Roma Bolaang mongonḍow sè èobbhâr polana sala paham è sekitar Perjuangan Universal, otabâ èkennal è jhâman lamba' mènangka Permesta.

## Asal-usul Suku mongonḍow Bolaang
Wilayah Bolmong sè èkennal mènangka Tana Totabuan, artèna "Kennengngan nyarèh kaoḍi'ân," bâdâna ra-kèra 3,5 jhâm ḍâri ibukota propinsi Sulawesi Lao', Manaḍo. Nyama Bolaang dhibi’ asalla ḍâri oca’ Bolango otabâ Balangon, artèna “Tase’”. Oca' panèka bisa jhughân asalla ḍâri oca' Golaang, artèna "terrang otabâ tabukka' bân ta' petteng." salaèn ghâpanèka, oca' mongonḍow asalla ḍâri oca' Momondow, sè artèna "acerrèng sèrrona kamennangan."

bângatowah suku Bolmung èkaparcajâ asalla ḍâri gâlombang kaḍuwâ' Ḍeutro Melayu sè hijrah è bâkto ḍinasti Kublai Khan robbhu è abaâ ka-12. E antarana orèng Mongol panèka, bâḍâ ḍuwâ' pasangan lakè' bân binè' sè èkaparcajâ mènangka bangatowana suku Bolmung:

* GUMALANGIT otabâ BUḌU LANGIT (orèng lake' sè toron ḍâri langngè') abinè TENḌEḌUATA otabâ SANGO-SANGONḌO (orèng binè' sè raddin, akadhi Ḍewi). Sè kaḍuwâ jâriya lajhu anḍi’ ana’ bine’ ḍuwâ, iyâ arèya ḌUMONḌOM otaba ḌININḌONG ban SAMALATITI.
* TUMOTOI BOKOL (orèng lake’ sè ajhâlân è attas ombâ’) akabin bi’ TUMOTOI BOKAT (oreng bine’ se ajhalan e attas ombâ’) ban anḍi’ ana’ lalake’ se anyama SUGEHA.
* SUGEHA bân ḌUMONDOM akabin saellana la towa.

Tello' Roma panèka lajhu ngasèllaghi toronan sè bhâkal dhâddhi bângaseppo suku Bolaang mongonḍow.

Bâng-sèbâng kalompo' kalowarga è suku Bolaang mongonḍow biasana èpimpin sareng Bogani, sanaossâ lakè' otabâ binè', sè èpèlè ḍâri angghuta kalowarga kalabân kualifikasi è bâbâ panèka: rassa tanggung jawab sè kuat ka'angghuy ka'amananna kalompo' ḍâri serrangan moso bân ka'angghuy kasejahteraan, kecerḍasan, kabengalan, hèkmat, bân kamampowan fisik sè kowat

Ḍâri lamba’, orèng Bolaang mongonḍow ampon ngaonèngè tello’ nilai ﻿salèng areng-sareng sè ghi’ ejaga kantos samangkèn: Pogogutat (potolu aḍi’), Tonggolipu’, tor Posaḍ (mokiḍulu).

## Sombher
Mbaru Niang

**Mbaru Niang** panèka bengko aḍhât è pâmukiman suku Manggarai sè bisa èpangghi'i è Ḍhisa Wae Rebo, Ḍhisa Satar Lenda bân Ḍhisa Todo, kaḍuwâ'na è Kâcamaḍhân Satar Mesa, Kabhupatèn Manggarai.

## Bentu' bân Filsafat
Nyama Mbaru Niang kaḍhâḍḍhiyân ḍâri ḍuwâ' oca': *Mbaru* bân *Niang*. Mbaru artèna roma, ḍhineng Niang artèna tèngghi bân bunter. Nyama panèka mâkkèllè bhângon Mbaru Niang, kerucut sè lancip ka attas. Bhângonna Mbaru Niang ètafsèraghi mènangka filsafat ka'oḍi’ân orèng Manggarai. Orèng Manggarai parcajâ jhâ' kasa'imbangan èbâkkèlè lèbât bhângon bunter. Mèlana ḍâri ka’ḍinto, bentu’na roma tor ḍhisa sè èpaḍḍhek orèng Manggarai ngangguy pola bunter.

Mbaru Niang aropa'aghi petto' bengko sè èyator è ḍâlem ter-bunter è attas tana sè rata. È tengnga bunterân jârèya bâḍâ mèsbâ sè anyama Compang. Kâbâḍâân Compang mènangka pusat ḍâri petto' Mbaru Niang bân aropa'aghi kennengngan sè palèng soccè ghâbây orèng Manggarai. Mèsbâ Compang èghuna’aghi ka'angghuy nyembhâ ka Tuhan bân roh-erroh leluhur.

## Kennengnga Wae Rebo
Mbaru Niang bâḍâ è pâmokèman aḍhât suku Manggarai è Ḍhisa Wae Rebo, Ḍhisa Satar Lenda, Kâcamaḍhân Satar Mesa, Kabhupatèn Manggarai. Kennengnga Ḍhisa Wae Rebo bâḍâ è ko'orḍinat 8°46'8.88" Lintang Lao' bân 120°17'1.81" Bujhur Tèmor. Posisina bâḍâ è katengghiyân 1.120 mèter è yattas tase' è lèrèng Gonto Ponto sè ḍâpa' ka katengghiyân 1.782 mèter è attas tase'.

## Sâjhârâ

### Ghâbâyyân Kona
Ghâbâyyân kona Mbaru Niang coma aropaaghi sèttong labang sè ta' anḍi' cânḍèla. Labang panèka bâḍâ è aḍâ' bân afungsi mènangka labang kalowar bân maso'. Konḍisi è ḍâlem roma Mbaru Niang ce’ pettengnga polana taḍâ’ cânḍèlana. Namong, kondisi è ḍâlem Mbaru Niang kona ghi' ta' èkataowè polana korang informasi. Namong, èparkira'aghi jhâ' è rancangan Mbaru Niang kona taḍâ' kamar tèḍung sè èpèsa bhân-sabbhân kâlowarga è ḍâlem. Arèya polana jumla penghuni roma Mbaru Niang kantos ratosan orèng sa'ènggâna èḍhughâ coma tèdung è lèncak. kennengngan kosong è ghâbâyyân Mbaru Niang kona èparkira'aghi coma sèttong sè ta' anḍi' kamar tèḍung. Fungsi kennengngan se kosong paneka otamana ka'angghuy teḍung, ngakan tor aḍhâ-kanḍhâ.

## Sombher
Fadel Muhammad

faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar (lahèr è tangghâl 20 Mei 1952) panèka sala sèttong pangusaha, politisi, bân akaḍemisi asal inḍonesia. faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar dhâddhi bâkkèl Katowaa Majelis Musyawarah RI ḍâri perioḍe 2019-2024. Sabellunna dhâddhi Mentri Kelautan bân Perikanan è Kabinet Bersatu inḍonesia Kaḍuwâ' molaè tangghâl 22 Oktober 2009, kantos rombakan è tangghâl 18 Oktober 2011. faḍel muhammaḍ jhughân angghuta Ḍewan Perwakilan Ḍaerah (ḌPḌ) ḍâri perioḍe 2019-2024 bân angghuta ḌPR (ḌPR) ḍâri perioḍe 2014-2019 ḍâri distrik pemilu Gorontalo.

Salaèn karir politikghâ, keahlian faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar è ḍâlem kewirausaha'an ampon èkennal, kalabân penghargaan Profesor è Kewirausahaan Sektor Publik ḍâri Fakultas Ilmu Aḍministrasi, Universitas Brawijaya.

Karir politikghâ faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar nyonar tèra’ è bakto ngabdhi dhâddi Gubernur Propinsi Gorontalo, abhâreng bâkkèl Gubernur Ḍr. Ir. Hai Gusnar Ismail, MM ḍâri tangghâl 10 ḍèsèmber 2001, sampè' 22 Oktober 2009, salama ḍuwa' perioḍe. È masa jabatdhân kaḍuwâ'na, faḍel ngaollè total 81 persen ḍâri sowara Gorontalo. Angka panèka aropa'aghi persentase sè palèng tèngghi è inḍonesia ḍâri pemilu Ḍaerah sè paḍâ bân ècatat è Museum Catatan inḍonesia (MURI) mènangka pangsa sowara sè palèng tèngghi è inḍonesia ḍâri pemilu gubernur.

## Biografi
faḍel sabellunna panèka pengusaha, politisi, bân akademisi inḍonesia. Salèrana jhughân angghuta Ḍewan Kepemimpinan Ḍaerah, Ketua Umum Ḍewan Kepemimpinan Ḍaerah Partai Golkar (ḌPḌ I) è Gorontalo, bân Wakil Ketua Ḍewan Eksekutif Pusat Golkar (ḌPP). Saellana apèsa bân binena sè nomer settong, faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar akabin ban Hj. Hana Hasanah binti Thahir Shahab.

## Penḍiḍighân
faḍel ngaollè ijazah teknik ḍâri Institut Teknologi Banḍung (ITB) taon 1978, ghellâr ḍoktor ḍâri Universitas Gadjah Maḍa è Yogyakarta, ban profesor è Universitas Brawijaya è Malang. Bâkto ajhâr è ITB, faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar narèma tabârân beasiswa ka'angghuy ajhâr è California Institute of Technology (Caltech), namong faḍel muhammaḍ Al-haḍḍar nolak tabârân kasebbhut. Salèrana perna noro' Resimen Mahasiswa ITB.

## Sombher
Roma adhât Rumsram

***Rumsram*** panèka bengko aḍhât suku Biak è pasèsèr lao ' Papua. Roma panèka aslina ètojjhu'aghi ghâbây lakè', binè' èlarang maso' otabâ masemma'. Fungsina, akaḍhi Bengko Kariwari, panèka mènangka kennengngan ka'angghuy ngajhâri saḍhâjâna ngangoḍhâḍhân sè nyarè pangalaman oḍi'.

## Etimologi
Rumsram asalla ḍâri ghâbhungan oca’ “rum” sè artèna bengko, ban “sram/snon/snun” sè artèna bujang.  

## Karakteristik
Bangunan panèka èbentu' persegghi lanjhâng kalabân bubung sè èbhâlik akaḍhi para'o serrèna ḍâ' latar bhâlakang orèng Biak Numfor mènangka lako tasè'. Bahan sè èghuna'aghi panèka kolè' kaju ghâbây tèhel, perrèng aèng sè èpoka bân ècèccè' ghâbây tèmbo', bân bubunga èghâbây ḍâri ḍâun saghu sè kerrèng. Ḍhung-geḍḍhungnga èkaghâbây ḍâri ḍâunna saghu. Tèmbo'na rusmram aslina coma anḍi' pan-bârâmpan cânḍèla, sè bâḍâ è aḍâ' bân è buḍi. 

Rumsram panèka tèngghina ra-kèra 6-8 m bân èbâgi ḍâḍḍhi ḍuwâ' bâgiyân, sè èbhiḍâ'aghi ḍâri tingkat lantaina. Lantai sèttong tabukka' bân ta' anḍi' tèmbo'. Sè ètangalè coma lom-kolom geḍḍhung jareya. È ka'ḍinto, orèng lakè' èlatè è ḍâlem ngokèr, aghâbây tamèng, aghâbây parao, bân jhughân tèknik perrang. 

## Kaghuna'an
È ḍâlem upacara tradisional sè èsebbhut Wor Kapanaknik, sè artèna nyokor obu'na na'-kana', ritual aḍhât biyasana èlakoni bâkto na'-kana' lakè' ghi' aomor 6-8 taon. Ka’ḍinto omorra na’-kana’ èyangghep ampon bisa mèkkèr tor na’-kana’ ka’dinto ampon molaè ngaollè pendidikan ḍâlem nyare pângalaman oḍi’, jhughân kaḍhiponapa cara ka'angghuy ḍhâḍḍhi orèng lakè’ se koko tor tanggung jawab mènangka kapala kâlowarga è bâkto sè bhâkal ḍâteng. Mèlana na'-kana' rowa maso' ka *bengko Rumsram*',**' ḍhâḍḍhi periode omorra panèka èkoca' ngajhâlânè pendidikan Rumsram polana kâgiaḍhân-kâgiaḍhân kasebbhut èlampa'aghi è Rumsram. 

## Sombher
Gusnar Ismail

Gusnar Ismail (lahèr è tangghâl 12 Dèsèmber 1959) panèka sala sèttong birokrat bân politisi inḍonesia. Salèrana atugas mènangka Gubernur Gorontalo ḍâri ḍuwâ' perioḍe, ḍâri taon 2009–2012 bân 2025–2030.

## Latar Belakang Pendidighân
Gusnar Ismail ajhâr è Fakultas Pertanian è Universitas Sam Ratulangi, sè èkaolle ghellâr sarjana è taon 1985. Saterrossa èterrossaghi ajhâr ḍâ' tingkatan ḍoktoral bân èkaollè ghellâr ḍoktor ḍâri Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga è taon 2010. Ḍesertasina èngghi panèka "Kepemimpinan Islam ḍalam Administrasi Pemerintahan Ḍaerah: Penyeḍia'an Pemerintahan ."

Gusnar mamarè penḍiḍighân SḌ è SḌ Negeri 1 Limboto è taon 1972. Saterrossa èlanjut è SMP è SMP Negeri 1 Limboto è taon 1975 bân è SMA è SMPP Negeri Gorontalo è taon 1979. Saterrossa Gusnar Ismail ollè ijazah Teknik ḍâri Universitas Samtulang Rai è taon 1985 kalabân ghellâr insinyur Sarjana Manajemen ḍâri STIE Widya Jayakarta taon 2021. È taon 2024, salèrana  lulus kalabân ghellâr doktor ḍâri Program Pascasarjana è Universitas Islam Negeri Sunan Kalijaga, Yogyakarta.

## Kalakowan
Karir Gusnar è pamarènta'an èmolaè è tingkatan kottah. Salèrana atugas mènangka Kapala Kantor Pertanian Tanaman Pangan Kota Gorontalo è taon 1991, bân è taon 1996 èangghep mènangka Asisten Aḍministrasi Pembangunan è Sekretariat Ḍaerah Kotta Gorontalo. ḍutaon saterrossa, Gusnar Ismail atugas mènangka Katowa Baḍan Perencanaan Pembangunan Ḍaerah Kota Gorontalo (Bappeḍa), bân è taon 2000 èangghep mènangka Sekretaris Ḍaerah Kota Gorontalo.

È taon 2001, Gusnar maso' ka politik bân èpèlè bâkkèl Gubernur Gorontalo, èbhârengngè Faḍel Muhammad. Salèrana atugas è posisi panèka ḍâri ḍuwâ' perioḍe: 2001-2006 bân 2007-2009. Saellana Faḍel Muhammaḍ dhâddhi Mentri Kelautan bân Perikanan, Gusnar ongghâ dhâddhi Gubernur Gorontalo è tangghâl 29 Ḍèsèmber 2009, bân atugas kantos taon 2012.

È bâkto karir politik, Gusnar Ismail èkennal kalabân angghuta Partai Ḍemokrat sè èkennal è wilayah Gorontalo. Salèrana jhughân aktif è pan-bârâmpan organisasi, akadhi Panitia Pemuḍa Nasional inḍonesia (KNPI), Himpunan Mahasiswa Islam (HMI), Gerakan Reformasi Pemuḍa inḍonesia (AMPI), bân Himpunan Intelektual Muslim inḍonesia (ICMI).

## Sombher
Raden Sawunggaling

**Raden Sawunggaling** otabâ **Joko Berek** panèka aḍipati è kotta Sorbhâjâ . Raden Sawunggaling panèka pottrana Aḍipati Jayengrono I sareng sellèr Raden Ayu Dewi Sangkrah. Sawunggaling kalonta mènangka Aḍipati Sorbhâjâ sè palèng ekabâjhi’i panjhâjhâ. Makam Raden Sawunggaling ètemmoè sareng warga è taon 1901 bân bâḍâ è Jhâlân Lidah Wetan Gang III, Kalurahan Lidah Wetan, Kacamatan Makam Raden Sawunggaling.

## Carèta Oḍi'
Nyama aslina Sawunggaling èngghi panèka Joko Berek. Joko Berek panèka pottrana Aḍipati Jayengrono I sareng Raden Ayu Dewi Sangkrah. Kaoḍi’ânna rèng-orèng ghânèka èmolaè bâkto Aḍipati Sorbhâj`a sè nomer tello’ teppa’na abhuru è las-alas Sorbhâjâ Bârâ'. Bâkto ghânèka, Jayengrono I atemmo sareng Dewi Sangkrah lu-ghâlluna è Dhisa Lidah Donowati, samangkèn Lidah Wetan sareng Kulon.

Jayengrono I talèplap kalabân raddhinna Dewi Sangkrah. Sa'amponna ghânèka, Jayengrono I akabin sareng Dewi Sangkrah. Nangèng, mènangka Aḍipati Sorbhâjâ, Jayengrono I kodhu abâli ḍâ’ karaton. Sabellumma mangkat, Aḍipati Jayangrono nyo’on ka Dewi Sangkrah ka'angghuy pagghun neng è Donowati. Jayengrono jhughân aghâbây pessen ka'angghuy anyamaè ana'na Joko Berek. Jayangrono I jhughân abherri’ salèndang Cindei Puspita mènangka tandhâ ka'angghuy nyarè Jayangrono I è karaton Sorbhâjâ.

È bâkto ḍibâsa, Joko Berek nyarè eppa’na `e Kedaton Sorbhâjâ. Èbhârengngè Bagong, ajâm lak`e' an`di'na, ḍâpa’ ka labâng Kedaton Sorbhâjâ. Saḍâpa'an, Joko Berek atemmo sareng tarètan binè’na kaḍuwâ, Sawungrana bân Sawungsari. Taḍâ' sèttong jhughân sè parcajâ jhâ' Joko Berek panèka pottrana Jayengrono I. Ahèrra sè sè katello panèka ngaddhu ajâm, bân Joko Berek mennang.

Sa'amponna ghânèka, Joko Berek atemmo sareng ramana, Jayengrono I. Tao jhâ' pottrana la towa, aḍipati cè' sennengnga. Saèstona, Jayengrono terro abherri'â mahkotana bân ngangka' Joko Berek dhâddhi Jayengrono IV. Bâkto ghânèka, Joko Berek terro èyangka'a sareng aḍipati dhâddhi Jayengrono IV. Tapè karana terro adhilâ, Jayengrono mabaḍâ sayembara kalabân ngontallaghi pana ka Bhul-Ombhur Tunggul Yuda.

Sa'amponna sayembara eyomommaghi, bannya’ warga ḍâri cem-macemma kampong sè noro’, namong gagal. La'-mala' tan-taretanna Joko Berek, Sawungrana bân Sawungsari, noro', nyoba' nemba' tello kalè, tapè jhughân gagal. Joko Berek ahèrra mennang è sayembara. Sabellumma nemba’aghi bhul-ombhul .Joko Berek aḍu’a bân nyo’on restu ḍârièbhuna.

Joko Berek aḍu'a ka Biyung Dewi Sangkrah, *anakmu yung ijinono koyok banyu mili* (ana'na ba'na yung ijinono ènga' aèng sè ngalèr) (Èbhu Dewi Sangkrah, sèngko' ana'na ba'na sè terro noro'a kontes, bherri' èdhin ka sèngko' akantha aèng sè aghili. Polana ta' kasokan Sawunggaling nerrossaghi pangkatta dhâddhi Aḍipati Jayengrono IV, orèng Bâlândhâ bân Joko Berek tarètan sè kaḍuwâ alako areng-bhâreng ka'angghuy makoko racon. Joko Berek bân Jayengrono III nalekana parayaan penobatan Raden Sawunggaling menjadi Aḍipati Sorbhâjâ.

## Sombher
Sufyarma Marsidin

Sufyarma Marsiḍin (lahèr, 9 Februari 1954) panèka sala sèttong ahli penḍiḍighân Indonesia sè ampon atugas mènangka Rektor Universitas Ekasakti molaè tangghâl 30 Ḍèsèmber 2022. Salèrana aropa’aghi Profesor Manajemen penḍiḍighân è Fakultas penḍiḍighân (FIP) è Universitas Negeri Paḍang. Salèrana jhughân Katowa Asosiasi penḍiḍighân Islam (Perti) Sumatera Bârâ' ḍâri perioḍe 2018–2020 bân 2020–2025.

Sufyarma Marsiḍin atugas mènangka Kapala Kantor penḍiḍighân Kabupaten Agam (2007–2010). bân Ketua IV Ḍewan Pelaksana Pusat Asosiasi Lulusan penḍiḍighân Inḍonesia (2014–2019).

Mènangka politisi, salèrana dhâddhi angghuta ḌPRḌ Provinsi Sumatera Bârâ' ḍâri duwâ' perioḍe, dâri taon 1990–1992 bân 1992–1997, bân ajhâlânaghi Bupati Agam è pemilu 2010.

## Penḍiḍighân
Sufyarma Marsiḍin molaè asakola è SḌ 12 Kampuang Canḍuang è taon 1967. Saterrossa è PGA Negeri Bukittinggi 4 è taon 1971 bân PGA Negeri Bukittinggi 6 è taon 1973. Salèrana ngaollè sarjana è bhâsa Inggris ḍâri Fakultas Ilmu Sosial bân Politik è IKIP Paḍang è taon 1977 èkaollè samporna. ghellâr sarjana ḍâri IKIP Bandung, samangkèn Universitas penḍiḍighân Inḍonesia (UPI), kalabân konsentrasi Aḍministrasi penḍiḍighân è taon 1981. Jhughân ampon lastarè sarjana sareng ḍoktoral Aḍministrasi penḍiḍighân è Universitas penḍiḍighân Inḍonesia. Salaèn asakola formal, Sufyarma Marsiḍin noro' Kursus Ḍosen Kewirausahaan National Resilience Institute (Lemhanas) bân Kursus Orientasi Ketahanan Nasional è Jakarta è taon 1985. Sataon saterrossa, è taon 1986 noro' palatèyan National Level P4.

## Calon Bupati Agam
Keterlibatanna mènangka Kapala Biro Penelitian bân Pengembangan Golkar ḍâri taon 1987 kantos 1992 bân Kapala Organisasi bân Biro Pengembangan Kaḍer Golkar ḍâri taon 1992 kantos 1997, èbhârengi partisipasi aktifâ è masyarakat, sè bisa Sufyarma Marsiḍin dhâddhi calon Bupati Agam è perioḍe 2005-2015. È pemilu, Prof. Sufyarma Marsiḍin, sè abâreng Syafruḍḍin Arifin, S.H., kodhu anḍi' 33.336 sowara, otabâ 19,11 persen. Kala ka caleg laènna. Samangkèn salèrana aropa'aghi ḍosen è Fakultas Ilmu Sosial bân Politik (FIP) bân Program Pascasarjana è UNP bân aktif mènangka Ketua Ḍewan Akreḍitasi Provinsi Sekolah/Madrasah Sumatera Bârâ' (BAP S/M) molaè taon 2012 kantos samangkèn. 

## Sejarah penḍiḍighân
penḍiḍighân Formal

SḌ 12 Kampuang Canduang, 1967

PGA Negeri (4 taon) Bukittinggi, 1971

PGA Negeri (6 taon) Bukittinggi, 1973

Sarjana Bhâsa Inggris, FKSS IKIP PAḌANG, 1977

Sarjana penḍiḍighân Aḍministrasi, IKIP BANḌUNG, 1981

Master of Eḍucation Aḍministration, IKIP BANḌUNG, 1989

Ḍoktoran Aḍministrasi penḍiḍighân, Universitas penḍiḍighân Inḍonesia, 2002

## Sombher
Zulkifli Hasan

Zulkifli Hasan (lahèr è tangghâl 31 Agustus 1962), lebbi èkennal kalabân nyama Zulhas otabâ Zul, panèka pengusaha bân politisi inḍonesia sè samangkèn atugas mènangka Mentri Koorḍinator Pangan. Sabellunna, Zulhas atugas mènangka Mentri Perḍagangan, aghântè Muhammad Lutfi è kabinet. Sabellunna èangghep mènangka Mentri Perḍagangan, beliau dhâddhi pimpinan Majelis Musyawarah Rakyat (MPR) bân atugas mènangka Mentri Kehutanan è bâbâna Susilo Bambang Yudhoyono èmolaè kabinet kaḍuwâ'.

Bâkto atugas mènangka Mentri Kehutanan, Zulhas narèma ḍuwâ' ghellâr ḍoktor kehormatan: sèttong è biḍang aḍministrasi publik ḍâri Universitas Sejong è Seoul, Korea lao', bân sèttonganna è biḍang manajemen SḌM ḍâri Universitas Negeri Semarang. ḍâri taon 2004-2009, Zulhas atugas è legislatif mènangka angghuta Ḍewan Perwakilan Rakyat. ḍâri taon 2005 kantos 2010, Zulhas aghâdhui jabatdhân internal partai mènangka Sekretaris Jenḍeral Partai Manḍat Nasional. Salaèn jâriyâ, Zulhas èangghep mènangka bâkkèl Katowa Ḍewan Penasehat Pusat Asosiasi Tarbiah Islam ḍâri perioḍe 2016–2021.

Zulkifli Hasan mamarèh penḍiḍighân SMA Negeri 53 Jakarta è taon 1982.[8] Saellana jâriyâ, Zulhas nerrossaghi ghellâr sarjana è Fakultas Ekonomi è Universitas Krisnaḍwipayana bân ollè ghellâr Sarjana Ekonomi è taon 1996. Saellana jâriyâ, Zulhas nerrossaghi ghellâr pascasarjana è PPM School of Management bân ollè ghellâr Master of Management è taon 2003. E awal masa jabatanna mènangka Ketua Majelis Konsultatif Rakyat (MPR RI), Zulhas ètugasaghi ka'angghuy ngator pelantikan presiden bân wakil presiḍen ḍâri masa jabatdhân 2014–2019 è tengnga iklim politik sè tegang. È ḍâlem parsiapan ghâbây peresmian, Zulhas akomitmen ka'angghuy masuksès ngator peresmian bân bhâkal mastèaghi haḍir ḍâri sadhâjâ pihak, è antarana Prabowo Subianto bân Hatta Rajasa, calon presiden bân wakil presiden sè aperrang è bâbâna pasangan sè mennang, Joko Widodo bân Jusuf Kalla. Salèrana suksès alaksana'aghi tugassâ, bân peresmian èlaksana'aghi kalabân aman.

## Carèta oḍi'
Zulkifli Hasan lahèr ḍâri Hasan bân Siti Zaenab. Kalowargana nyarè kakan kalaban atanè. è bâkto ghi' kènè', Zulhas oḍi' è ḍâlem kasossa'an èkonomi è Lampung Lao', bân èajhâri alako berrâ' kalabân ajhuwâl tèllor. è bakto ghi’ bhuru lulus SḌ, è omor 13 taon Zulhas bân eppa’na ngallè ka Tanjungkarang ḍâri dhisa Pisang, Penengahan. è ḍissa', Zulhas bân ramana èḍaftaraghi ka Sakola'an Ghuru Aghâma Naghârâ (PGAN), sanajjân èkaterroè. Masa kanak-kanak orèng sè èkennal èsebbhut Zul otabâ Bang Zul kabânnya'an èabi' è kampong asalla.

## Sombher
Roma adhât Acèh

***Rumoh Aceh***  èngghi panèka roma aḍhât khas suku Acèh. Bengko panèka aropa'aghi macem bengko pangghung kalabân tello' bâgiyân otama bân sèttong bâgiyân tamba'an. Tello' bâgiyân otama ḍâri bengko aḍhât Acèh panèka *seuramoë keuë* (teras adâ'), *seuramoë teungoh* (teras tengnga), bân *seuramoë likôt* (teras bingkèng). Samentara sala settong bagiyân tamba'an èngghi panèka *rumoh dapu* (roma ḍâpor). Bubunga bengko afungsi menangka kennengnganna panyempennan pusaka kâlowarga. 

Mongghu orèng Aceh, saḍhâjâna lalakon koḍhu aḍhâsar dâri kètab aḍhât. Kètab aḍhât panèka èkennal kalabân nyama Meukeuta Alam. Sala sèttong èssèna bab abâḍhi roma. È ḍâlem kètab aḍhât èsebbhut: "Sabbhân orèng sè abhângon bengko otabâ masjidḍ otabâ aula otabâ meunasah è bhân-sabbhân tongghâ' è attas koḍhu ngangghuy kaèn mèra bân potè sakone'". Kaèn mèra potè sè husus èpaḍhâḍḍhiyâghi bâkto molaè kalakowan èkalèlèt èyattas pang-pang otama sè èsebbhut tamèh raja bân tamèh putroë. Mèlana ḍâri ka’ḍinto ampon jellas jhâ’ orèng Acèh bânnè suku sè loppa ḍâ’ ponapa sè ampon ètoronaghi ḍâri bangatowana. 

È ḍâlem kètab jhughân èjhârbhâ’aghi jhâ’; è Rumoh Aceh, bâgiyân roma ban tanèyan anḍi’na ana' binè' otabâ embu’na. Menorot aḍhât Acèh, roma bân tanèyanna ta' kèngèng è pra-é, otabâ èyobâ ḍâri hokom wariân. Lamon lakèna matè, mèla Rumoh Aceh èka'andhi’ pottrèna otabâ ka rajina mon ta’ anḍi’ ana' binè’. Kalabân sapanèka, è Bengko Aḍhât Acèh, istilah panèka èsebbhut peurumoh, otabâ manabi èyartè'è ḍâ' bhâsa Maḍhurâ artèna orèng sè anḍi' roma.

## Kaghuna'an bân Filosofi
Roma Acèh ta' coma aghuna mènangka bengkoh. Namong, jhughân alambanganghi keyâkinan dâ Alloh. Hal ka'dinto bisa èjhelling dâri bângonan roma sè abhângon seggi empa' bân lanjheng dâri tèmor ka bârâ' abhângon ghâris imajinèr ka Ka'bah. Bâgiyân roma sè ngaddhâp bârâ' bân tèmor jhughân aghuna ghâbây nangkès ghendhing. Hal panèka polana angèn ghendhing è Acèh manabi ta' dâri bârâ', bhâkal dâri tèmor.

## Sombher
Hiḍrogèn

**Hiḍrogèn** (Bhâsa Latin: hidrogenium; Bhâsa Inggris: hiḍrogèn), èsebbhut jhughân aèng, panèka unsur kimia sè ètandhâi H bân nomer atom 1. È suhu bân tekanan standar, hiḍrogèn panèka gas diatom sè ta' bârna, ta' andi' bâu, ta' logam, monovalen, bân cè' ghâmpangnga èobbhâr. Kalabân massa atom 1,00794 amu, hiḍrogèn panèka unsur sè palèng enteng è Bhumi.

Hidrogen jhughân unsur sè palèng bânnya', èangghep ra-kèrah 75% dâri massa unsur-unsur è alam semesta. Kabânnya'an bintang èbentuk sareng hiḍrogèn è dâlem kabâdâ'an ''plasma''. Senyawa hiḍrogèn jhât abek langka bân rang-rang ètemmoè sacara alami è Bhumi, bân biasana èghâbây sacara industri dâri bânnya' senyawa hidrokarbon akadhi metana. Hiḍrogèn bisa jhughân èghâbây dâri aèng lèbât elektrolisis, namong prosès panèka sacara komersial lebbi larang dâri èghâbây hiḍrogèn dâri gas alam.

Isotop hiḍrogèn sè palèng umum panèka protium, sè intina andi' sèttong proton bân ta' andi' neutron. Senyawa hiḍrogèn ionik bisa èghâdhui muatan positif (kation) otabâ bermuatan negatif (anion). Hiḍrogèn bisa abhânto senyawa kalabân sabâgiyân bânnya' unsur bân ètemmoè è dâlem aèng bân senyawa organik. Hiḍrogèn panèka parlo è dâlem reaksi asam-basa, bânnya' sè èbâgi dâ' pertukaran proton è antarana molekul sè larut. Polana hidrogen panèka sala sèttong atom netral sè persamaan Schrödinger-na bisa èpèca'aghi sacara analitis, pangajhârân tentang energi bân ikatan atom hiḍrogèn aghâdhui peran penting dâlem perkembangan mekanika kuantum.

## Sèpat kimia
Kelarutan bân karakteristik hidrogen kalabân bânnya' logam panèka subjek sè cè' parlona è bidang metalurgi (polana kerapuhan hidrogen bisa èkaolle è sabâgiyân bânnya' logam) bân è dâlem penelitian dâ' pengembangan cara aman kaangghuy nyimpen hidrogen mènangka bahan bakar. Hidrogen cè' larutna è dâlem bhân-sabbhân senyawa sè aropa'aghi logam bumi nadir bân logam transisi bân bisa èlarutaghi dâlem logam kristal bân amorf. Kelarutan hidrogen è logam èsebbhut polana distorsi lokal otabâ kotoran è kisi kristal logam.

## Sombher
Kadhâddhiyân Carok Madhurâ 2024

**Kadhâddhiyân Carok Madhurâ 2024** aropa’aghi sèttong kakerrasan sè possa' kalabân ḍârâ sè kadhâddhiyân è tangghâl 12 Jânuwari 2024, è Dhisa Bumi Anyar, Kacamatan Tanjung Bumi, Kabupatèn Bhângkalân, Madhurâ. Kadhâddhiyân ka’ḍinto alibataghi tarètan Hasan Busri sareng Moh Wardi pottrana Nasirul Farih sè noro’ carok moso empa’ orèng laènna: Matterdam, Mattanjar, Najehri, sareng Hafid. Carok ka’ḍinto èawwâli sareng konflik pribadi sè nyebbhâbbhâghi patè empa’ korban. Hasan bân Wardi è buḍi arè èsebbhut tersangka è ḍâlem kasus panèka bân ètuduh mate'è orèng.

## Orotan Carètana
Tangghâl 12 Jânuwari 2024, è Dhisa Bumi Anyar, Bhângkalan, Madhurâ, Hasan Busri sareng Wardi acarok (perrang) sareng rombongan empa' orèng lakè' sè èpèmpèn Mat Tanjar. Konflik panèka èmolaè ḍâri sengghung sè èrasa'aghi Hasan. Kateggangan sajân atambâ kantos kaḍuwâ pihak motossaghi ka'angghuy ngatasè tokar kalabân carok, tradisi Madhurâ sè kerras kalabân aghuna’aghi sanjata sè tajhem.

Carok panèka kadhâddhiyân kalabân Hasan bân Wardi ngangghuy parang mènangka sanjata otama. Sabâtara, Matterdam, Mattanjar, Najehri, bân Hafid, kalompo' sè alabân, jhughân aghuna'aghi sanjata sè tajem paḍâ. Carok kadhâddhiyân è lapangan sè kosong bân èsaksèyaghi sareng pan-bârâmpan warga lokal, namong rèng-orèng ka'ḍinto ta' bangal ro'-noro' polana tako' èmbâssâ carok.

Carok kadhâddhiyân ḍâlem pan-bârâmpan mènit bân ngasèllaghi empa' korban è pihak moso: Matterdam, Mattanjar, Najehri, bân Hafid. Hasan bân Wardi lolos ta' kalabân loka ra'-para', sanajân ḍâra aghilir bânnya' è kennengngan. Warga sè nyaksè’è kadhâddhiyân ghânèka langsong alaporraghi kadhâddiyân ghânèka ka pihak berwenang.

Sa'amponna kadhâddhiyân ghânèka, polisi langsong ḍâteng bân narèma bhuktè-bhuktè sè aropa sanjata tajhem sè èyangghuy è ḍâlem carok. Hasan bân Wardi, sè buru ka kennengngan sè bhidhâ, ètangkep è kalagghu'enna sa'amponna èparèksa intensif sareng pasukan ka'amanan lokal. Hasan èyaranè mate'è orèng kalabân rencana bân èjherrât menorot pasal-pasal sè akaè'.

## Pangaro
Kadhâddhiyân ka’ḍinto matagherjhât masyarakat Madhurâ tor mabâḍâ polè perdebatan parkara tradisi carok, sè èyangghep ta’ parlo è jhâman samangkèn. Tradisi panèka umumma kadhâddhiyân polana èca'-koca'è martabat, masala bâbinè'an, otabâ konflik tana, bân serrèng èyahèrraghi kalabân kakerrasan sè fatal. È ḍâlem carok, empa' korban sè matè, è bâkto Hasan bân Wardi bisa lolos ta' kalabân loka sè para'. Polisi lokal langsong ngalakonè panyelidikan, ngamanè bhuktè, bân nangkep ḍuwâ' pelaku è lokasi sè bhidhâ sa'arè sa'amponna kadhâddhiyân ghânèka.

## Sombher
Kolè'

**Kolè**' panèka lapisân lowar sè notobhi bhâḍhânna vertebrata. Èngghi panèka èpiḍermis, ḍermis, bân hipoḍermis. Ghunana kolè' mènangka organ èkskresi polana bâdâna kelenjhâr kerrèng (kelenjhâr sudoriferous) sè bâdâ è ḍermis.

## Sosonan Anatomi

### Èpiḍermis
Èpiḍermis otabâ kolè' ari èpadhâddhi dâri stratum corneum (lapisân korneum) bân lapisân Malpighian. Stratum corneum panèka lapisân kolè' sè matè, sè bisa èkollèt bân èghântè'è sareng sèl-sèl anyar. Lapisân Malpighian aropaaghi *lapisân spinosum* bân *lapisân germinativum*. Ghunana lapisân spinosum ka'angghuy nahan ghisèghân è lowar. Lapisân germinativum nganḍung sèl-sèl sè aktif èbâgi, aghântè'è lapisḍn sèl è stratum corneum. Lapisan Malpighian nganḍung pigmen *melanin* sè aberri' bârna kolè'. Ghunana lapisân Malpighian jhughân mènangka palinḍungan ḍâri bâhâyâ sènarra mata'arè, husussa sènarra ultraviolet.

Stratum Corneum (lapisân tandu') lapisân kolè' sè palèng lowar sè aropa'aghi sèl-sèl sè gheppèng bân matè, ta' anḍi' inti, protoplasmana sè ampon aoba ḍâḍḍhi keratin (zat tandu').

Asoson ḍâri pan-bârâmpan lapisân sèl sè èsebbhut *strata*, èngghi panèka:

* **Stratum korneum** Panèka lapisân èpiḍermis paleng attas sè asoson ḍâri korneosit, panèka sèl keratinosit ghâli sè la matè bân sâkonnè' ghâjhina.

* Stratum lucidum

Bâdâ è bâbâna stratum corneum, stratum corneum panèka lapisân sèl sè rata, ta' anḍi' inti sè protoplasmana ampon èyoba ḍhâḍḍhi protein sè èsebbhut eleidin. Lapisân panèka palèng èkennal è pa'-ḍhâpa' tanang bân soko.

* Stratrum granulosum

Panèka anḍi' ḍuwâ' otabâ tello' lapisân sèl rata kalabân sitoplasma granular kasar bân inti sè èsellang. Butèr kasar èpaḍhâḍḍhi ḍâri keratohyalin. Mukosa biasana ta' anḍi' lapisân panèka.

* Stratum spinosum

Èngghi panèka sèl-sèl poligonal kalabân protoplasma sè jhârna' polana kanḍungan glikogèn sè tèngghi. Sèl-sèl ghâpanèka ḍhâḍḍhi lebbi rata è bâkto nyanḍer ka aḍâ'. È antarana stratum spinosum, bâdâ ghlâḍâk antarseluler sè èkompolaghi ḍâri protoplasma bân tonofibril otabâ keratin. semma'na antarana ghlâḍâk-ghlâḍâk panèka abentu' tebbelân kènè' bân bunter sè èsebbhut nodul Bizzozero. Sèl spinosum jhughân ètemmoè è antarana sèl Langerhans.

* Stratum basale

: Lapisan basal aropaaghi sel-sel sè abhângon kubus (kolom) sè èator vertikal è salanjangnga perbatasan dermo-epidermis è dâlem pola akadhi palisade. Sel basal ngalami mitosis bân afungsi sacara reproduksi.

## Sombher

:
:
Arkèa

**Arkèa** otabâ Archaea panèka domain dâri mikroorganisme sel tongghâl. Archaea panèka prokariota, kelompok mikroba sè ta' andi' inti bân organel sè èbetessè membran . Asalla, arkèa èklasifikasiaghi mènangka baktèri bân ènyamaè **archaebacteria** (è karajaan Archaebacteria), namong klasifikasi panèka ta' èghunaaghi polè.

Sel-sel archaeal aghâdhui sifat-sifat unik sè èpèsahaghi dâri duwâ' domain kaodhi'ân laènna, Bakteri bân Eukariota. Arkèa èbâgi dâddhi pan-bârâmpan filum. Klasifikasi panèka malarat polana sabâgiyân bânnya' arkèa ghi' ta' èisolasi è laboratorium bân namong èurut dâri sampel sè èkala' dâri lingkungan.

Archaea bân bakteri umumna padâ dâlem bhâdhân bân bângon, sanajjân bâdâ sè andi' bângon sè cè' anèna, akadhi sel-sel sè rata bân persegi lanjhâng *[[Haloquadratum|Haloquadratum walsbyi]]*. Namong è antarana archaea bân bakteri bâdâ sèdepâdâmorfologis, archaea andi' gen bân pan-bârâmpan jalur metabolisme sè lebbi mirip sareng eukariota, khusussa enzim sè terlibat dâlem transkripsi bân translasi. Sala sèttong aspek unik dâri biokimia archaeal panèka ketergantunganna dâ' lipid eter è membran selna. Archaea aghunaaghi bânnya' sombher energi dâri eukariota, molaè dâri senyawa organik akadhi ghulâh, amonia, ion logam, otabâ gas hidrogèn. Archaea sè tahan buje (Haloarchaea) aghâdhui sonarra mata'arè mènangka sombher ènèrgi, è bâkto *spesies* archaea laènna mabâli karbon ; namong, bânnè akadhi tombuwân bân ''cyanobacteria'', tadâ' archaea sè aghuna'aghi kaduwâ' cara. Archaea abâli aseksual kalabân fisi biner, fragmentasi, otabâ tunas. Bhân-sabbhân bakteri bân eukariota, tadâ' *spesies* archaeal sè èkennal aghâbây endospora. Archaea sè partama èobservasi panèka extremophiles, sè odi' è lingkungan sè ekstrim, akadhi sombher aèng panas bân tasè' asin sè ta' andi' organisme laènna. Kekuatan alat dèteksi molèkuler sè ètambâi ampon bisah ètemmoè archaea è para' sadhâjâna habitat, è antarana tana, tasè', bân lahan sè becca . Jumlanah panèka bânnya' è tasè', bân plankton archaea bisaos sala sèttong kalompo' organisme sè palèng bânnya' è planèt panèka.

## Sombher
Mètaloid

**Metaloid** panèka jenis unsur kimia sè andi' sifat perantara, otabâ camporan, logam bân nonlogam. Tadâ' definisi standar dâri metaloid, bân tadâ' kasepakatan lengkap tentang unsur-unsur ponapa sè aropa'aghi metaloid. Maskè ta' andi' spesifisitas, istilah panèka pagghun èghunaaghi è literatur kimia.

Ennem metaloid sè umum èkennal panèka ''boron'', ''silikon'', ''germanium'', ''arsenik'', ''antimon'', bân ''tellurium''. Lèma' unsur sè korang bânnya' èklasifikasiaghi: ''karbon'', ''aluminium'', ''selenium'', ''polonium'', bân astatin. È tabèl periodik standar, sebellas unsur panèka bâdâ è salanjhângnga diagonal p-blok, èmolaè dâri boron è attas kacer kantos astatin è bâbâ kanan. Bâdâ tabel periodik sè tamaso' ghâris pembagian antara logam bân nonlogam, bân metaloid bisa ètemmoè è semma'na ghâris panèka.

Metaloid biasana andi' penampilan logam, tapè rapuh bân coma konduktor listrik sè moderat. Sacara kimia, mètaloid rowa atinda' akadhi nonlogam. Bâdâ sè bisa abhânto paduan kalabân logam. Kabânnya'an sèpat fisik bân kimia laènna panèka perantara. Metaloid biasana talèbât rapuh kaangghuy èghunaaghi struktural. Bâdâ bân senyawa-senyawa sè èghunaaghi è panduan, bahan biologis, katalis, bahan penghambat apoy, kacah, penyimpanan optik bân optoelektronika, piroteknik, semikonduktor, bân elektronika. Sèpat listrik silikon bân germanium bisah aghâbây industri semikonduktor è taon 1950-an bân perkembangan èlèktronik solid-state dâri awal taon 1960-an.

Istilah *metaloid* asalla èmaksod ghâbây nonlogam. Artèna sè lebbi anyar, mènangka kategori unsur kalabân sèpat perantara otabâ hibrida, èkennal è taon 1940-an-1960-an. Metaloid kadhâddhiyân èsebbhut semimètal, praktèk sè ta' èghâdhui, polana istilah *[[Semilogam|semimetal]]* andi' artè sè bhân-sabbhân è fisika bân è kimia. È dâlem fisika, istilah panèka èmaksod dâ' jennis struktur pita elektronik tertentu dâri zat. È dâlem konteks panèka, namong arsenik bân antimon sè aropaaghi semimetal, bân umumna èkennal mènangka metaloid.

## Metorot panilaian
Metaloid panèka unsur sè andi' sèpat perantara, otabâ sè aropaaghi camporan dâri logam bân nonlogam, bân polana jârèya malarat èklasifikasiaghi mènangka logam otabâ nonlogam. Panèka definisi umum sè èmaksod dâ' atribut metaloid sè èsebbhut è dâlem literatur. Kamalaratan dâlem kategorisasi panèka atribut poko'. Kabânnya'an unsur andi' campuran sèpat logam bân nonlogam, bân bisa èklasifikasiaghi metorot sèpat sè lebbi menonjol. Namong unsur-unsur è otabâ è semma'na margin, sè ta' andi' preponderansi sè jhârna' dâri sèpat logam otabâ nonlogam, sè èklasifikasiaghi mènangka metaloid.

## Sombher
Bâlâng ḍâun

**Bâlâng ḍâun** panèka kalompo' bâlâng sè tamaso' dâlem subordo Caelifera. Bâdâ è antarana sè bisaos kelompok odi' sè palèng konah dâri bâlâng herbivora sè èkaonèngè, èmolaè dâri awal Trias, ra-kèrah 250 juta taon sè tapongkor.

Bâlâng ḍâun biasana bâlâng sè odi' è tana kalabân soko bingkèng sè kobâsa sè bisah lolos dâri ancaman kalabân alonca' kalabân kenceng. Sokoh adâ'na lebbi panḍâ' bân èghunaaghi kaangghuy nangkep kakanan. Menangka bâlâng hemimetabolous, kèbân rowa ta' ngalami metamorfosis samporna; kèbân jarèya ètetas dâri tellor dâddhi ''nimfa'' otabâ "hopper" sè ngalami lèma' moults, dâddhi lebbi mirip bân bâlâng dibâsah è bâng-sèbâng tahap perkembangan. Bâlâng ngèdingaghi lèbât organ timpana sè bisa ètemmoè è segmen pertama tabu' sè èpasang è toraks; è bâkto rassa pangatonna bâdâ è mata sè èkompolaghi, obâ'ân intensitas cahya èrasaaghi è mata sè sèderhana (ocelli). È kapadatan populasi sè tèngghi bân è bâbâ kondisi lingkungan tertentu, pan-bârâmpan spesies bâlâng bisa aoba bernah bân kalakoan bân abhânto rombongan. È bâbâna kabâdâ'an panèka, kèban-kèban panèka èkennal mènangka *locusts*.

Bâlâng panèka ngakan bu-tombuwân, kalabân pan-bârâmpan spesies sè kadhâddhiyân dhâddhi hama sè para' è sereal, sayur bân padang rumput, khusussa bâkto èbâdâ'aghi è jutaan mènangka bâlâng bân maancor taneman è wilayah sè lebar. Kèban jarèya ajâgâh dhibi' dâri predator kalabân kamuflase; mon èdeteksi, bânnya' spesies sè nyoba' matakerjhât predator kalabân kelap lèmbâng sè bârna cè' èndâ'na sambi alonca' bân (mon la towa) èluncuraghi dhibi' ka udara, biasana ngabber coma jhâu. Spesies laèn akadhi bâlâng pelangi andi' bernah peringatan sè matakerjhât predator. Bâlâng èkennèng parasit bân panyakè' sè acem-macem, bân bânnya' mahlok predator sè ngakan nimfa bân orèng towa. Tèllor panèka bisa èserrang sareng parasitoid bân predator. Bâlâng panèka serangga sè odi' è siang arè, artèna serangga panèka palèng aktif è bâkto sèyang.

Bâlâng ḍâun ampon abit andi' hubungan sareng manossa. Kawanan bâlâng bisa aghâdhui efek sè cè' bhâghussa bân aghâbây kalaparan, polana ampon èlakoni molaè jhâman Alketab. Maskè jumlahna lebbi sakonè', bâlâng bisa dhâddhi hama sè para'. Bhâbhâji' ghâpanèka èghunaaghi mènangka kakanan è naghârâ-naghârâ akadhi Meksiko bân Inḍonèsia. Bâdâ è seni, simbolisme bân sastra. Pangajhârân spesies bâlâng ḍâun èsebbhut akridologi .

## Sombher