open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sapardi Djoko Damono

**Sapardi Djoko Damono** (laèr è Solo, Hindia Bâlândhâ, 20 Maret 1940) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
### Fiksi
* *Duka-Mu Abadi* (1969)
* *Lelaki Tua dan Laut* (1973; alih bhâsa karjâ Ernest Hemingway)
* *Mata Pisau* (1974)
* *Sepilihan Sajak George Seferis* (1975; alih bhâsa karjâ George Seferis)
* *Puisi Klasik Cina* (1976; alih bhâsa)
* *Lirik Klasik Parsi* (1977; alih bhâsa)
* *Dongeng-dongeng Asia untuk Anak-anak* (1982, Pustaka Jaya)
* *Perahu Kertas* (1983)
* *Sihir Hujan* (1984)
* *Water Color Poems* (1986; ealihbhâsaaghi sareng J.H. McGlynn)
* *Suddenly The Night: The Poetry of Sapardi Djoko Damono* (1988; ealihbhâsaaghi sareng J.H. McGlynn)
* *Afrika yang Resah* (1988; alih bhâsa)
* *Mendorong Jack Kuntikunti: Sepilihan Sajak dari Australia* (1991; antologi sajak Australia, elakoaghi sareng R:F: Brissenden bân David Broks)
* *[[Hujan Bulan Juni]]* (1994)
* *Black Magic Rain* (ealihbhâsaaghi sareng Harry G Aveling)
* *Arloji* (1998)
* *Ayat-ayat Api* (2000)
* *Pengarang Telah Mati* (2001; kompolan cerpen)
* *Mata Jendela* (2002)
* *Ada Berita Apa hari ini, Den Sastro?* (2002)
* *Membunuh Orang Gila* (2003; kompolan cerpen)
* *Nona Koelit Koetjing* Antologi carèta pandhâ' Indonesia Periode Awal (1870an - 1910an) (2005; salah sèttong penyusun)
* *Mantra Orang Jawa* (2005; puitisasi mantra tradisional Jhâbâ dâlem bhâsa Indonèsia)
* *Before Dawn: The Poetry of Sapardi Djoko Damono* (2005; ealihbhâsaaghi sareng J.H. McGlynn)
* *Kolam* (2009; kompolan puisi)
* *Sutradara Itu Menghapus Dialog Kita* (2012; kompolan puisi)
* *Namaku Sita* (2012; kompolan puisi)
* *The Birth of I La Galigo* (2013; puitisasi epos "I La Galigo" alih bhâsaa sareng Muhammad Salim, kompolan puisi dwibhâsa sareng John McGlynn)
* *Hujan Bulan Juni: Sepilihan Sajak* (edisi 1994 sè ètambah klabân jak-sajak dâri 1959, 2013; kompolan puisi)
* *Trilogi Soekram* (2015; novel)
* *Hujan Bulan Juni* (2015; novel)
* *Melipat Jarak* (2015, kompolan puisi 1998-2015)
* *Suti* (2015, novel)
* *Pingkan Melipat Jarak* (2017;novel)
* *Yang Fana Adalah Waktu* (2018;novel)

### Non-fiksi
* *Sastra Lisan Indonesia* (1983), ètolès sareng Subagio Sastrowardoyo bân A. Kasim Achmad. Seri Bunga Rampai Sastra ASEAN.
* *Puisi Indonesia Sebelum Kemerdekaan*
* *Dimensi Mistik dalam Islam* (1986), alih bhâsa karjâ Annemarie Schimmel "Mystical Dimension of Islam", sala sèttong panolès.
* *Jejak Realisme dalam Sastra Indonesia* (2004), sala sèttong panolès.
* *Sosiologi Sastra: Sebuah Pengantar Ringkas* (1978).
* *Politik Ideologi dan Sastra Hibrida* (1999).
* *Pegangan Penelitian Sastra Bandingan ([[2005]]).*
* *Babad Tanah Jawi* (2005; èsontèng abhareng Sonya Sondakh, alih bhâsa Indonesia dâri versi bahasa Jawa karjâ Yasadipura, Balai Pustaka 1939).
* *Bilang Begini, Maksudnya Begitu* (2014), buku apresiasi puisi.
* *Alih Wahana* (2013)
* *Kebudayaan (Populer) (di Sekitar) Kita* (2011)
* *Tirani Demokrasi* (2014)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sariamin Ismail

**Sariamin Ismail** (lahèr è Talu, Talamau, Pasaman Bârâ', Somattra Bârâ', 31 Julè 1909 – wafat è Pekanbaru, Riau, 15 Dèsèmber 1995 ka omor 86 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.
## Karjâ
* *[[Kalau Tak Untung]]* (1933)
* *Pengaruh Keadaan* (1937)
* *Puisi Baru* (1946; antologi puisi)
* *Rangkaian Sastra* (1952)
* *Seserpih Pinang Sepucuk Sirih* (1979; antologi puisi)
* *Panca Juara* (1981)
* *Nakhoda Lancang* (1982)
* *Cerita Kak Murai, Kembali ke Pangkuan Ayah* (1986)
* *Ungu: Antologi Puisi Wanita Penyair Indonesia* (1990)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Sapo

**Sapo** panèka sala sèttong alat bhersè sè aghâbây dâri serrat otabâ serabut bân biyasana èbhughet.

Bhângsa:Parabhut
Sarwendah Tan

**Sarwendah Tan** (laèr è Jambi, 29 Agustus 1989) panèka sala sèttong panyanyi bân modèl Indonèsia.

## Karjâ musik

### Grup

* *[[Love is You]]* (2011) (abhâreng Cherrybelle)

### Kasorangan

* Kau Bukanlah Segalanya (2013)
* Cuma Kamu ft. Ruben Onsu (2014)
* Patah Jadi Dua (2015)
* Kamu Buah Hatiku ft. Ruben Onsu (2015)
* Kesakitanku (2015)
* Antara Benci dan Rindu (2016)
* Aku Kamu Kita (2019)
* Kamu Berhak Bahagia ft. Betrand Peto Putra Onsu (2019)

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Sawahan, Sorbhâjâ

**Sawahan** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Sarkajâ

**Sarkajâ** (*Annona squamosa*) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Annonaceae. Tombuwân arèya asalla ḍâri kennengngan tropis. Buwâna sarkajâ bunter, kolè'na aḍhung-ghunḍung, bân dhâghing buwâna abârna potè. È bhâsa Indonesia sarkajâ èkoca' kèya *srikaya*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Annonaceae
Saronèn

**Saronèn** panèka alat musik sè tombu akembang è masyarakat Madhurâ. Saronèn aasal dâri bhâsa Madhurâ "sennènan" (arè Sennèn).

Bhângsa:Bhudhâjâ
Scribd

**Scribd** panèka situs web abâgi bhengkek bân orèng sè aghuna'aghi ghâbây ngèrèm bhengkek klabân bânnya' format, nyèmpen bhengkek ḍâ' situs jrowa ḍâlem format iPaper. Scribd bâjârina ella anḍi' lebbi ḍâri 50 juta orèng aḍaftar bân lebbi ḍâri 50.000 bhengkek è-*download* nèyap arèna.
Bhângsa:Internèt
Sajhârâ

**Sajhârâ** panèka artèna kadhâddhian è masa lambâ' sè ghu-ongghu kadhâddhiân bân ghâdhuwân bhuktè sajhârâ otabâ ghâduwân sumber sejarah sè jellas. Oca' sajhârâ nèka èyasal ḍâri bhâsa Arab (شجرة: *šajaratun*) sè artena ka'-bhungka'an. Dâlâm bhâsa Arab saos, sajhârâ nèka èsebbhut تاريخ  sè artèna tarikh. Èlmo sajhârâ pâneka èmaso' ḍâlem èlmo sosial bân ahubungan ongghu kalabân èlmo-èlmo laènna èyantarana: antropologi, geografi bân laèna. Istilah sè paḍâ artèna kalabân sajhârâ enggi panèka babad, tapè babad ghâdhuwân cakobhân artè sè lebbi lowas.

## Bâgiyân
* Sajhârâ dhunnya
* Sajhârâ Malaju otabâ Nusantara
* Sajhârâ Inḍonèsia
* Sejarah Madura

## Oladhi jhughân
* Prasejarah

Sajhârâ
Sendy Ariani

**Sendy Ariani** otabâ lebbi kalonta mènangka **Sendy** (lahèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 12 Agustus 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sendy panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.

Bhângsa:Biografi
Sentol

**Sentol** otabâ **santol** (*Sandoricum koetjape*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Sentol èkoca' kèya *kecapi* (Malaju, Indonesia); *sentol, santol, wild mangosteen* (Inggris); *santor* (Filipina), bân èn-laènna. Buwâna sentol arèya arassa cèlo' tapè ḍhâng-kaḍhâng kèya manès.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Meliaceae
Shania Junianatha

**Shania Junianatha** otabâ lebbi èkennal mènangka **Shania** (laèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 27 Junè 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Shania panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Shawn Mendes

**Shawn Peter Raul Mendes** iyâ arèya panyanyi bân tokang nolès laghu sè asalla dâri Kanada. Mendes ella aghâbây tello album studio, abâḍâ'aghi tello tur sadhunnya, bân mondhi brâmpan nominasi bân pa'ajhinan.

Bhângsa:Panyanyi
Serrè

**Serrè** (*Cymbopogon citratus*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem macem bhâ'-rebbhâ'ân otabâ Poaceae. Serrè kèya èghuna'aghi ghâbây maro'om massa'an. Mènnya' serrè sè tamaso' ka macem mènnya' atsiri èyèkstrak dhuli bagiyân attas tamennan arèya. Mènnya'na èghuna'aghi ghâbây ngojâ rengngè' (rèpelen). Bâḍâ ghâḍhuwân sitronèla sè ta' èkasennengè rengngè'. Mangkana, serrè kennèng èpadhâddhi obhât rengngè' bân serangga laènna.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Serrè arèya tamennan sè tombu taonan, ramo'na akanṭa jhâi. Ghlâghârrâ ngalompor ènga' bhungkana pènang, bisa tombu ghân 2m tèngghina, bhuleddhâ 4mm. Kalomporra abârna bhiru è ḍâlemma, ḍâunna abârna bhiru bureng.

## Panyalambherrân
Tombuwân arèya asalla ḍâri India bân Sri Lanka. Makkè ḍâ'iyâ serrè ella ètamen è Afrika, Amèrika Tengnga bân Lao', Hindia Bârâ', Cèna, bân Asia Tèmor Lao'.

### Carèta Panyalambherrân
Samarèna Perrang Dhunnya Kaḍuwâ', rèng-orèng molaè aperghi serrè è Amèrika Tengnga bân Lao', lajhu è Afrika, Madagaskar, bân polo-polo è saènterrenna. Serrè satèya ella ètamen otabâ tombu aghâl è pan-brâmpan naghâra sub- bân tropis. Tamennan arèya èperghi è pan-brâmpan naghârâ è Asia Tèmor Lao' ghâbây tamennan kalongèdhân otabâ pangèyas. Dhinèng è Amèrika Serikat, kappra ètamen è Florida, è salajhângnga Miami-Dade County.

È Puerto Riko bân Kapolowan Virgin, serrè ka'angghâl è kèmpo'an herbarium sè ella èkaghâbây è taon 1876 bi' 1860 bâng-sèbânga. È Puerto Riko, serrè ètamen è pamengkang.

## Paghuna'an

### Arghâ èkonomi
Èkstrak mènnya' èsensialla serrè èghuna'aghi è ghuṭè, bhât-obhâdhân, bân om-ro'om. Makkè serrè ètamen è Asia bân Afrika, tapè naghârâ pangasèl serrè sè palèng bânnya' ngèkspor serrè arèya Guetamala, ra-kèra 250.000 kg per taon.

### Arghâ sosial
Serrè èghuna'aghi ghâbây nambhâi panyakè' tabu', ghâresghes, bân ḍârâ tèngghi. Kappra kèya èkella pas èyènom ghâbây nambhâi bâto', kalèsma, bârâ ghusè, bân sakè' tabu'.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Shinta Naomi

**Shinta Naomi** otabâ lebbi èkennal mènangka **Naomi** (laèr è Jakarta, 4 Junè 1994) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Naomi panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Simokerto, Sorbhâjâ

**Simokerto** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Sindhunata

**Dr. Gabriel Possenti Sindhunata, S.J.**, otabâ lebbi kalonta mènangka **Sindhunata** (lahèr è Batu, Jhâbâ Tèmor, 12 Mèi 1952) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
### Nonfiksi
* *Baba Bisa Menjadi Indonesier: Bung Hatta, Liem Koen Hian, dan Sindhunatha, Menyorot Masalah Cina di Indonesia* (1988)
* *Hoffen auf den Ratu-Adil: das eschatologische Motiv des "Gerechten Königs" im Bauernprotest auf Java während des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts* (1992, Disertasi)
* *Sayur Lodeh Kehidupan: Teman dalam Kelemahan* (1998, Editor)
* *Sisi Sepasang Sayap: Wajah-Wajah Bruder Jesuit* (1998)
* *Menjadi Generasi Pasca-Indonesia: Kegelisahan Y.B. Mangunwijaya* (1999, Editor)
* *Pergulatan Intelektual dalam Era Kegelisahan: Mengenang Y.B. Mangunwijaya* (1999, Editor)
* *Membuka Masa Depan Anak-Anak kita: Mencari Kurikulum Pendidikan Abad XXI* (2000)
* *Menggagas Paradigma Baru Pendidikan: Demokratisasi, Otonomi, Civil Society, Globalisasi* (2000, Editor)
* *Sakitnya Melahirkan Demokrasi* (2000)
* *Pendidikan: Kegelisahan Sepanjang Zaman: Pilihan Artikel Basis* (2001, Editor)
* *Long and Winding Road, East Timor* (2001)
* *Bola di Balik Bulan* (2002)
* *Bola-Bola Nasib* (2002)
* *Air Mata Bola* (2002)
* *Jembatan Air Mata: Tragedi Manusia Pengungsi Timor Timur* (2003)
* *Mengasih Maria: 100 tahun Sendangsono* (2004, Editor)
* *Kambing Hitam: Teori Rene Girard* (2006)

### Fiksi
* *[[Anak Bajang Menggiring Angin]]* (1983)
* *Aburing Kupu-Kupu Kuning* (1995)
* *Nderek Sang Dewi ing Ereng-erenging Redi Merapi* (1995)
* *Semar Mencari Raga* (1996)
* *Cikar Bobrok* (1998)
* *Mata Air Bulan* (1998)
* *Bayang-Bayang Ratu Adil* (1999)
* *Bisikan Daun-Daun Sabda* (2000)
* *Sumur Kitiran Kencana* (2000)
* *Tak Enteni Keplokmu: Tanpa Bunga dan Telegram Duka* (2000)
* *Air Kata-Kata* (2003)
* *Ilmu Ngglethek Prabu Minohek* (2004)
* *Segelas Beras untuk Berdua* (2006)
* *Dari Pulau Buru ke Venesia* (2006)
* *Burung-Burung di Bundaran HI* (2006)
* *Ekonomi Kerbau Bingung* (2006)
* *Petruk Jadi Guru* (2007)
* *Putri Cina* (2007)
* *Menyusu Celeng* (2019)

Bhângsa:Panolès
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sindoedarsono Soedjojono

**Sindoedarsono Soedjojono** (Kisaran, Somattra Ḍâjâ, Mèi 1913-25 Maret, Jakarta, 1985) panèka palukis legendaris è Indonesia. Sudjojono kalonta mènangka bhâpa' seni rupa modern Indonesia. Julukan arèya èberri'aghi ka polana Sudjojono panèka seniman pertama Indonesia sè matakennalaghi modernitas seni dhâpor Indonesia. Arowa biyasa nolès nyamana S. Sudjojono. 

## Karjâ
**Sabâgiyân lukisan**:

* "Tjap Go Meh", 1940 - cèt mènnya' è attas kanvas - 73x51cm
* "Ibuku", 1955 - cèt mènnya' è attas kanvas - 60x39cm
* "Ros Pandan Wangi Istriku", 1959 - cèt mènnya' è attas kanvas - 120x85cm
* "Ibu Menjahit", 1944 - cèt mènnya' è attas kanvas - 55.5x71cm
* "Potret Pejuang", 1953 - 39x28x50cm
* "Pantai Bali", 1974 - cèt mènnya' è attas kanvas - 100x140cm
* "Pura Satria", 1960 - cèt mènnya' è attas kanvas - 96x100cm
* "Cap Go Meh",1963 - cèt mènnya' è attas kanvas - 73x51cm

**Buku**:

* Seni lukis, kesenian, dan seniman (1946)
* Cerita Tentang Saya dan Orang-orang Sekitar Saya (2017)


Bhângsa:Kabhângkèdhân
Sinka Juliani

**Sinka Juliani** otabâ lebbi èkennal mènangka **Sinka** (laèr è Jakarta, 4 Julè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sinka panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Sitok Srengenge

**Sunarto** otabâ lebbi èkennal mènangka **Sitok Srengenge** (lahèr è Grobogan, Jhâbâ Tengnga, 22 Agustus 1965) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.

## Karjâ

### Antologi puisi

* *Persetubuhan Liar* (kamoddhian èterbitaghi ulang klabân judul: *Kelenjar Bekisar Jantan*)
* *Anak Jadah*
* *Nonsens*
* *Ambrosia*
* *On Nothing*
* *Trilogi Tripitakata*

### Novèl

* *Menggarami Burung Terbang*
* *Trilogi Kutil* 
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sitor Situmorang

**Sitor Situmorang** (laèr è Harianboho, Tapanuli Ḍâjâ, Somattra Ḍâjâ, 2 Oktober 1923 – wafat è Apeldoorn, Bâlândhâ, 21 Ḍèsèmber 2014 è omor 91 taon) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
### Puisi
* *Surat Kertas Hijau* (1954)
* *Dalam Sajak* (1955)
* *Wajah Tak Bernama* (1956)
* *Zaman Baru* (1962)
* *Dinding Waktu* (1976)
* *Peta Perjalanan* (1977)
* *Angin Danau* (1982)
* *Bunga di Atas Batu* (1989)
* *Bloem of Een Rots* (1990)
* *Rindu Kelana* (1994)

### Carèta panḍâ'
* *Pertempuran dan Salju di Paris* (1956)
* *Pangeran* (1963)
* *Danau Toba* (1981)

### Drama
* *Jalan Mutiara*, drama (1954)

### Pertalan
* *Triffid Mengancam Dunia* karya John Wyndham, novel (1953)
* *Hanya Satu Kali* karya John Galsworthy & Robert Midlemans, naskah drama (1954)
* *Sel* karya William Saroyan, naskah drama (1954)
* *Hari Kemenangan* karya M. Nijhoff, naskah drama (1955)
* *Bethlehem* karya M. Nijhoff, naskah drama (1955)
* *Perwira Tuhan* karya R.S. Macnocol (1955)
* *Jalan ke Joljuta* karya D.L. Sayers, naskah drama (1956)
* *Menentukan Sikap* karya E. du Perron, kumpulan esai (1957)
* *Perjalanan si Pinto* karya W.S. Bronson (1960)
* *Hikayat Lebak* karya Rob Nieuwenhuys (1977)

### Èn-laènna
* *Rapar Anak Jalang* (1955)
* *Sastra Revolusioner*, kumpulan esai (1965)
* *Sitor Situmorang Sastrawan 45, Penyair Danau Toba*, otobiografi (1981)
* *Toba na Sae*, sejarah lokal (1993)
* *Guru Somalaing dan Modigliani Utusan Raja Rom*, sejarah lokal (1993)

Bhângsa:Panolès
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sobron Aidit

**Sobron Aidit** (lahèr è Tanjung Pandan, Belitung, 2 Junè 1934 – wafat è Paris, Perancis, 10 Fèbruari 2007 è omor 72 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ tolès
* *Surat kepada Tuhan*: memoar (2003)
* *Gajah di Pelupuk Mata*: memoar Sobron Aidit (2002)
* *Kisah Intel dan Sebuah Warung*, Garba Budaya, (2000)
* *Cerita dari Tanah Pengasingan* (1999)
* *Mencari Langit*: kompolan sajak (1999)
* *Razia Agustus*: kopolan carèta pandhâ', Gramedia Pustaka (1992)
* *Derap Revolusi*: kompolan novelèt bân carèta pandhâ' (1962)
* *Ketemu di Djalan*: tello' kompolan sajak (1956) (abhâreng Ajip Rosidi bân SM Ardan)
Bhângsa:Panolès
Soe Hok Gie

**Soe Hok Gie** (lahèr è Jakarta, 17 Dèsèmber 1942 - wafat è Ghunong Semeru, 16 Dèsèmber 1969 ka omor 26 taon) panèka sorang aktivis Indonesia Tionghoa sè ngarendheng pamarènta prèsiḍèn Soekarno bân Soeharto. Gie panèka mahasiswa Fakultas Sastra Universitas Indonesia Jurusan Sajhârâ taon 1962–1969.

Bhângsa:Biografi
Soe Lie Piet

**Soe Lie Piet** otabâ **Salam Sutrawan** (lahèr è Jakarta taon 1904) iyâ arèya sorang panolès buku. Piet arèya eppa'na Soe Hok Gie bân Arief Budiman. Taon 1929 nolès *OeIer jang Tjantik*, novel sè nyarèta'aghi sorang paranakan Tionghoa sè abinè sorang nyaè prèbhumèh. Taon 1934 nolès novel *Pendita*.
Bhângsa:Panolès
Soeman Hasiboean

**Soeman Hasiboean** (EYD: **Suman Hasibuan** otabâ lebbi ekenal klabân nyama pèna **Soeman Hs**, lahèr è Bengkalis, Riau, 4 April 1904 – wafat è Pekanbaru, Riau, 8 Mèi 1999 ka omor 95 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
* *Kasih Tak Terlarai* (novèl, 1929)
* *Pertjobaan Setia* (novèl, 1931)
* *Mentjahari Pentjoeri Anak Perawan* (novèl, 1932)
* *Kasih Tersesat* (novèl, 1932)
* *Teboesan Darah* (novèl, 1939)
* *[[Kawan Bergeloet]]* (kompolan carèta pandha'; 1941)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Siti Gayatri Abhirama

**Siti Gayatri Abhirama** (laèr 11 Maret 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Gayatri panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Sokon

**Sokon** (*Artocarpus altilis*) iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya  tamaso' ka dâlem famili *Moraceae.* Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya "buwâ roti" otâbâ *breadfruit* ( Ingg.) bân *broodvrucht* ( Bld.). Tamenan arèya èkoca' kèya **timbul**, **kulur** (Sunda), otâbâ **kluwih** (Jhâbâ), **kulu** (Aceh), **kalawi** (Minang), **bakara**' (Makasar), bân **sukun** (Indonesia). Kolèk buwâna aberna ijo kakonèngan.

Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra dâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber dâri Pulau Jhâbâ ka Pulau Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimmah-dimmah.

## Pamanpaatan è Masyarakat
Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan Pasifik bân Asia Tenggara. Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è res-èrès tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao.

## Sombher

* Smith, N.J.H, J.T. Williams, D.L. Plucknett, and J.P. Talbot. 1992. *Tropical Forest and Their Crops*. Cornell Univ., Ithaca.
* Verheij, E.W.M. dan R.E. Coronel (eds.). 1997. *Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan*. PROSEA – Gramedia. Jakarta.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Moraceae
Songay

**Songay** panèka ghilian aèng sè bessar bân ngenjher sè resbhes terros dâri olo sombher tor bahar.

Bhângsa:Geografi
Sonia Natalia

**Sonia Natalia** otabâ lebbi èkennal mènangka **Sonia** otabâ **Wawa** (laèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 17 Dèsèmber 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sonia panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Sonya Pandarmawan

**Sonya Pandarmawan** otabâ **Pan Meijun** (laèr è Jakarta, 18 Mei 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Sonya panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Sonḍhâ

**Suku Sonḍhâ** (*Urang Sunda*, aksara Sonḍhâ: ᮅᮛᮀ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ) panèka klompo' etnis sè aasal dâri longkang bhârâ polo Jhâbâ, Indonèsia, klabân isti *Tatar Pasundan* sè mencakup wilayah administrasi provinsi Jhâbâ Bârâ, Banten, Jakarta, Lampung bân wilayah bârâ Jhâbâ Tengnga (Banyumas). Orèng Sondhâ salambher è bânnya' wilayah Indonesia, klabân provinsi Banten bân Jhâbâ Bârâ mènangka wilayah otamana.

Bhângsa:Maghârsarè
Soto Madhurâ

**Soto Madhurâ** panèka sala sèttong soto è Indonesia sè asalla dâri dhâghing sapè, tellor kella, kentang ghuring, bân kecambâ. Palappana panèka katombhâr, bhâbâng mèra, bhâbâng potè, jhâi, konyè', laos, komèrè, jherruk palappa, bân bujâ.
Bhângsa:Kakanan
Spotify

**Spotify** panèka ladhinan musik *streaming*, siniar, bân video komersial asal Sweḍia. Arèya bâdâh è sabâgiyân bessar Amerika, èropa bârâ' bân Oseania. Laghu kèngèng èsarèh adhâsar nyamah artis, album, *genre*, *playlist*, otabâ label rekaman. Spotify, akadeng industri musik streaming ka umumna, addhep brâmpan kritik dâri klompo' seniman sè ngangghep Spotify ta' adhil dâlem masalah kompensasi.

Bhângsa:Internèt
Staḍion Gelora Bhângkalan

**Staḍion Gelora Bhângkalan** iyâ arèya stadion ebbal è Bhângkalan, Indonesia sè aletta' è jhâlân Soekarno-Hatta, Bhângkalan, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor.

## Sajhârâ
Stadion arèya èbangun taon 2012 klabân kapasitas kennenghan toju' 10.000 orèng. Pembangunan stadion bhadi adukung tabârân dâri Sorbhâjâ kangghuy Asian Games 2019. Bân bâdâ pusat kakanan è dhâjhâna stadion.

Madura United ngangghuy stadion rèya ghâbhây kandhâng sajjhek ghi' divisi utama sampè' satèya Liga Super Indonesia.

Bhângsa:Bhângonan
Bhângsa:Staḍion
Staḍion Gelora Madura Ratu Pamelingan

**Staḍion Gelora Ratu Pamelingan** iyâ arèya stadion ebbal è Tlanakan, Mekkasân, Jhâbâ Tèmor. Stadion arèya bâḍâ è 5 km lao'na Mekkasân, kottha otama Kabhupatèn Mekkasân. Stadion arèya èbukka' bulân Novèmber 2016 bi' Bhupatè Mekkasân, Achmad Syafii. Stadion arèya èyangghuy ghâbay kanḍhâng tello' klub ebbal Madhurâ: Madura United FC, Pamekasan FC, bân Persepam Madura Utama.

È taon 2017, stadion arèya èrènovasi ka'angghuy mabeccè' rebbhâ stadion. Stadion la bisa èyangghuy è bulân Juli 2017 samarèna Madura FC ngallè samentara ka Stadion Gelora Bangkalan. Ḍu taonna polè, PT. Polana Bola Madura Bersatu ngala' allè pangola'an stadion ḍâri pamarènta Kabhupatèn Mekkasân bân ngobâ nyamana dhâddhi Stadion Gelora Ratu Pamelingan.
Bhângsa:Bhângonan
Bhângsa:Staḍion
Statistika

**Statistika** panèka èlmo parkara matarèkahaghi, mapolong, menganalisis, lajhu menapsèr, bân apareng data. Statistika abhidhâh klabân Statistik. Statistika iyâ areya èlmo sè cangkè' klabân data. Statistika ka umumna alakoh klabân ngangghuy data angka, sè aasal dhâri etongan otaba asel pengukuran sè lajhu ekompolaghi ka pok-kalompok amagânna. Élmo arèya amanpaat ghâbay olle ghâmbhâran ngennèng suatu kadhâddhihan amagânna klabân lebbi sederhana.
Stella Cornelia

**Stella Cornelia** **Winarto** (laèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 3 Novèmber 1994) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Stella panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Sosiawan Leak

**Sosiawan Budi Sulistyo** otabâ lebbi èkennal mènangka **Sosiawan Leak** (lahèr è Surakarta, Jhâbâ Tengnga, 23 Sèptèmber 1963) panèka sala sèttong seniman, sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ buku

### Kompolan puisi
Kompolan puisina Sosiawan yakni:

* *Umpatan*, abhâreng KRT Sujonopuro (Yayasan Satya Mitra Solo, 1995)
* *Cermin*, abhâreng Gojek JS bân KRT Sujonopuro (Yayasan Satya Mitra Solo, 1996)
* *Dunia Bogambola*, abhâreng Thomas Budi Santosa (Indonesiatera Yogyakarta, 2007)
* *Matajaman*, abhâreng Budhi Setyawan bân Jumari HS (Duniatera Magelang, 2011)
* *Kidung dari Bandungan*, abhâreng Rini Tri Purspohardini (Almatera Yogyakarta, 2011)

### Naskah drama
Naskah drama:

* *Restu* (1990)
* *Tahta* (1991)
* *Suara* (1992)
* *Tanda (1994)*
* *Umbu* (1993)
* *Ode* (1994)
* *Galib* (1994)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Subagio Sastrowardoyo

**Subagio Sastrowardoyo** (lahèr è Maḍiun, Jhâbâ Tèmor, 1 Fèbruwari 1924 – wafat è Jakarta, 18 Juli 1995 ka omor 71 taon) panèka sala sèttong ḍosèn, bhujhângghâ, bân panolès Inḍonèsia.

## Karya
### Carèta panḍâ'
* *Kejantanan Di Sumbing* (1965)

### Puisi
* *Simphoni* (1957)
* *Daerah Perbatasan* (1970)
* *Keroncong Motinggo* (1975)
* *Buku Harian* (1979)
* *Hari dan Hara* (1982)
* *Kematian Makin Akrab* (1995).

### Èsai
* *Bakat Alam dan Intelektualisme* (1972)
* *Sosok Pribadi dalam Sajak* (1980)
* *Pengarang Modern sebagai Manusia Perbatasan* (1989)
* *Sastra Hindia Belanda dan Kita* (1990)

### Antologi
* *On Foreign Shores: American Images in Indonesian Poetry.* Jakarta: Lontar Foundation, 1990. ISBN 979-8083-02-4 ISBN 978-979-8083-02-0
* John H. McGlynn and E.U. Kratz, eds., *Walking Westward in Morning: Seven Contemporary Indonesian Poets.* School of Oriental & African Studies, 1990. ISBN 979-8083-03-2
* John H. McGlynn, ed., *Menagerie 1.* 1992. ISBN 979-407-238-9 Jakarta: Lontar Foundation, 2006. ISBN 979-8083-07-5 ISBN 978-979-8083-07-5
* Iem Brown and Joan Davis, eds., *Di Serambi/On the Verandah: A Bilingual Anthology of Modern Indonesian Poetry.* Cambridge: Cambridge University Press, 1995. ISBN 978-0-521-47202-9
* Erica Manh, comp. *Sharing Fruit: An Anthology of Asian and Australian Writing.* Melbourne: Curriculum Corporation, 1998. ISBN 1-86366-385-1

### Rekkaman sowara
**CD**
* Betty Beath; Glen Roger Davis, David Fetherolf and Anthony Vazzana, composers. *Music from Six Continents (1995 Series).* Ruben Silva, cond. Moravian Philharmonic Orchestra. Vienna Modern Master, 1995. ASIN: B000004A71

Bhângsa:Panolès
Bhângsa:Bhujhângghâ
Suciwati

**Suciwati** (lahèr è Malang, 23 Maret 1968; omor 52 taon) panèka binèna Munir Said Thalib, sorang aktivis Ha' Asasi Manossa sè wafat èracon è ḍâlem kapal ngabâng dâ' pajhâlânan ka Amsterdam, Bâlândhâ è 7 Sèptèmber 2004. Suciwati panèka aktivis sè segghut kasa' parkara kaadhilan ghâbây bânnya' kasus HAM è Inḍonèsia.
Bhângsa:Aktivis
Sukabumi, Mayangan, Probolinggo

**Sukabumi** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Sukoharjo, Kanigaran, Probolinggo

**Sukoharjo** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Sukolilo, Sorbhâjâ

**Sukolilo** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Sulawesi Selatan

**Sulawesi Selatan** iyâ areya provinsi è Indonesia sè letta' na è longkang selatan Sulawesi. Embu' kottahna panèka Makassar.

Bhângsa:Geografi
Sunlie Thomas Alexander

**Sunlie Thomas Alexander** otabâ **Tang Shunli** (湯順利) (lahèr è Bangka, Bangka-Belitung, 7 Junè 1977) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
* *Malam Buta Yin* (carpan, Yogyakarta: Gama Media, 2009).
* *Istri Muda Dewa Dapur* (carpan, Yogyakarta: Ladang Pustaka & Terusan Tua, 2012).
* *Sisik Ular Tangga* (puisi, Yogyakarta: Halaman Indonesia, 2014).
* *Youling Chuan* [幽靈船] (carpan bân puisi terjema'an dâlem bhâsa Mandarin, Taipei: Sifang Wén Chuàng [四方文創], 2016).
* *Makam Seekor Kuda* (carpan, Yogyakarta: Indie Book Corner, 2018).
* *My Birthplace and Other Stories* (carpan terjema'an dâlem bhâsa Inggris, Jakarta: Lontar, 2019).
* *Dari Belinyu ke Jalan Lain ke Rumbuk Randu* (kompolan èsay kritik sastra, Penerbit Gambang, Yogyakarta, ISBN 978-602-6776-99-0).

Bhângsa:Panolès
Suparto Brata

**Suparto Brata** (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 23 Fèbruwarè 1932 – wafat è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 11 Sèptèmber 2015 ka omor 83 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès bhâsa Jhâbâ asal Indonèsia.

## Karjâ
* *Tanpa Tlacak.*
* *Emprit Abuntut Bedhug.*
* *Kadurakan ing Kidul Dringu.*
* *Katresnan kang Angker.*
* *Asmarani.*
* *Pethite Nyai Blorong.*
* *Nyawa 28.*
* *Tretes Tintrim.*
* *Lara Lapane Kaum Republik.*
* *Sanja Sangu Trembela.*
* *Lintang Panjer Sore.*
* *Jaring Kalamangga.*
* *Kamar Sandi.*
* *Garuda Putih.*
* *Nglacak Ilange Sedulur Ipe.*
* *Ngingu Kutuk ing Suwakan.*
* *Donyane Wong Culika.*
* *Lelakone Si lan Man.*
Bhângsa:Bhujhângghâ
Supermi

**Supermi** iyâ arèya mèrek mi instan sè kalonta katello' è Inḍonesia, èghâbây bi' PT. Indofood CBP Sukses Makmur Tbk. Supermi èghâbây è taon 1968 bi' Sudono Salim mènangka *mi instan serbaguna*, lajhu è taon 1976 Supermi bâḍâ sè rassa kalḍu ajâm. Supermi iyâ ârèya mi instan sè èghâbây sabellun Indomie.
Bhângsa:Kakanan
Sutan Takdir Alisjahbana

**Sutan Takdir Alisjahbana** (laèr è Natal, Mandailing Natal, Somattra Dâjâ, 11 Fèbruwari 1908 – wafat è Jakarta, 17 Julè 1994 ka omor 91 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.

## Jâ-karjâ
### Mènangka panolès
* *Tak Putus Dirundung Malang* (novel, 1929)
* *Dian Tak Kunjung Padam* (novel, 1932)
* *Tebaran Mega* (kumpulan sajak, 1935)
* *Tatabahasa Baru Bahasa Indonesia* (1936)
* *Layar Terkembang* (novel, 1936)
* *Anak Perawan di Sarang Penyamun* (novel, 1940)
* *Puisi Lama* (bunga rampai, 1941)
* *Puisi Baru* (bunga rampai, 1946)
* *Pelangi* (bunga rampai, 1946)
* *Pembimbing ke Filsafat* (1946)
* *Dari Perjuangan dan Pertumbuhan Bahasa Indonesia* (1957)
* *The Indonesian language and literature* (1962)
* *Revolusi Masyarakat dan Kebudayaan di Indonesia* (1966)
* *Kebangkitan Puisi Baru Indonesia* (kumpulan èsay, 1969)
* *Grotta Azzura* (novel tiga jilid, 1970 & 1971)
* *Values as integrating vorces in personality, society and culture* (1974)
* *The failure of modern linguistics* (1976)
* *Perjuangan dan Tanggung Jawab dalam Kesusastraan* (kumpulan èsay, 1977)
* *Dari Perjuangan dan Pertumbuhan Bahasa Indonesia dan Bahasa Malaysia sebagai Bahasa Modern* (kompolan èsay, 1977)
* *Perkembangan Sejarah Kebudayaan Indonesia Dilihat dari Segi Nilai-Nilai* (1977)
* *Lagu Pemacu Ombak* (kompolan sajak, 1978)
* *Amir Hamzah Penyair Besar antara Dua Zaman dan Uraian Nyanyian Sunyi* (1978)
* *Kalah dan Menang* (novèl, 1978)
* *Menuju Seni Lukis Lebih Berisi dan Bertanggung Jawab* (1982)
* *Kelakuan Manusia di Tengah-Tengah Alam Semesta* (1982)
* *Sociocultural creativity in the converging and restructuring process of the emerging world* (1983)
* *Kebangkitan: Suatu Drama Mitos tentang Bangkitnya Dunia Baru* (drama bân sajak, 1984)
* *Perempuan di Persimpangan Zaman* (kompolan sajak, 1985)
* *Seni dan Sastra di Tengah-Tengah Pergolakan Masyarakat dan Kebudayaan* (1985)
* *Sajak-Sajak dan Renungan* (1987).
* *Pemikiran Islam Dalam Menghadapi Globalisasi Dan Masa Depan Umat manusia* (1992)

### Mènangka èditor
* *Kreativitas* (kompolan èsay, 1984)
* *Dasar-Dasar Kritis Semesta dan Tanggung Jawab Kita* (kompolan èsay, 1984).

### Mènangka penerjemah
* *Nelayan di Laut Utara* (karjâ Pierre Loti, 1944)
* *Nikudan Korban Manusia* (karjâ Tadayoshi Sakurai; abhâreng Soebadio Sastrosatomo, 1944)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Sutardji Calzoum Bachri

**Sutardji Calzoum Bachri** (lahèr è Rengat, Indragiri Hulu, 24 Juni 1941) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
* *O*, kompolan puisi (1973)
* *Amuk*, kompolan puisi (1979)
* *O Amuk Kapak*, kompolan puisi (1981)
* *Hujan Menulis Ayam*, kompolan carèta pandâ' (2001)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Suwarsih Djojopuspito

**Suwarsih Djojopuspito** (lahèr è Cibatok, Bogor, Jhâbâ Bârâ' 20 April 1912 – wafat è Yogyakarta, 24 Agustus 1977 ka omor 65 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès ḍâri Inḍonesia.

## Referensi

Bhângsa:Panolès
Syahmardan

**Syahmardan** otabâ lebbi èkennal mènangka **SM Ardan** (lahèr è Mèdan, 2 Fèbruwarè 1932 – wafat è Jakarta, 26 Novèmber 2006 ka omor 74 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia. Ardan jhughâ èkennal mènangka tokoh bhudhâjâ Betawi.

## Karjâ

* *Terang Bulan Terang di Kali* (kompolan carèta pandha', 1955)
* *Ketemu di Djalan* (kompolan sajak abhâreng Ajip Rosidi bân Sobron Aidit, 1956)
* *Di Balik Dinding* (skenario film, 1956)
* *Nyai Dasima* (novèl, 1965)
* *Si Pitung* (skenario film, 1970)
* *Si Gondrong* (skenario film, 1971)
* *Pendekar Sumur Tujuh* (skenario film, 1971)
* *Berandal-berandal Metropolitan* (skenario film, 1971)
* *Pembalasan Si Pitung* (skenario film, 1977)
* *Rahasia Wisma Mega* (skenario film, 1978)
* *Cerita dari Sekeliling Jakarta* (kompolan carèta pandha', 2006)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Sèntok

**Sèntok** iyâ arèya nyama tello tombuwân è genus Cinnamomum: *C. sintok, C. javanicum,* bân *C. camphoratum*. Tombuwân arèya tamaso' ka famili Lauraceae. Sèntok èkoca' kèya **sintok** (Jhâbâ). 

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Lauraceae
Ta'al

**Ta'al** otabâ **trèbung** (*Borassus flabellifer*) iyâ arèya sajenis palma otabâ lem-palemman sè bânnya' tombu è Asia Lao' bân Asia Tèmor Lao'. È bânnya' daèra, ta'al èkoca' *lonta* (Minang), *ental* (Sunda, Jhâbâ, Bhâli), *juntal* (Sumbawa), *tala* (Sulawesi Lao'), *lontara* (Toraja), *lontoir* (Ambon), *manggita, manggitu* (Sumba) bân *tua* (Timor). È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' *siwalan*. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Arecaceae
Tagghuri

**Tagghuri** (*Sida rhombifolia*) iyâ arèya tombuwân akaju sè tamaso' ka dâlem famili Malvaceae. Tombuwân arèya tombu taonan aliyas ta' aghântong ka osom. Tagghuri nyalambher ka Assam, India bân Èropa mènangka tambhana reumatik. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' *seleguri*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Malvaceae
Tahsin Khot

**Tahsin khot** iyâ arèya seni nolès sè èyangghuy ghâbây tolèsan horop Arab. Dinèng ngolah bân nyoson horop Arab bâḍâ kaidâhna.

Khot asalla ḍâri bhâsa Arab (الخط) artèna ghâris otabâ tolèsan tanang. Tahsin aasal dâri hasana, ahsana, tahsin (حسن,أحسن,تحسين) artèna bhâghus.
Bhângsa:Kabhângkèdhân
Tajuddin Noor Ganie

**Tajuddin Noor Ganie** otabâ **TNG** (lahèr è Banjarmasin, Kalimantan Lao', 1 Julè 1958) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia. Jâ-karjâ Tajuddin bânnya' sè angkat bhudhâjâ Banjar.

## Tandha pangèsto
TNG marè bânnya' mondhi tandha pangèsto:

# Penulis Esai Sastra Bulan Bahasa (Pusat Bahasa, Jakarta, 1985)
# Pemuda Pelopor Kalsel Bidang Seni Budaya (Menpora, Jakarta, 1991)
# Hadiah Seni Bidang Sastra (Gubernur Kalsel, 1998)
# Penulis Naskah Fiksi Keagamaan (Menteri Agama, Jakarta, 2002).
Takè cèna

**Takè cèna** (*Hydrocotyle sibthorpioides*) iyâ arèya tombuwân nalar sè biasana kèya èghâbây camporan jhamo. Ghlâgâra olo', bân biasana tombu è kenngengan sè bhâdek, bân sè èkenning sonar arè. Takè cèna iyâ bisa tombu sampè' katèngghiân 2.500 m è attas paadâ'ân tasè'. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' *semanggi gunung*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Araliaceae
Tales

**Tales** (*Colocasia esculenta* L.) iyâ arèya tombuwân sè tamasoaghi sokkla ḍâri Asia Tèmor Lao' otabâ Asia Tengnga longkang lao'. Èparkèra'aghi ella ètamen manossa sajjhek jhâman pprbã, lebbi kona dhuli paḍi. Satèya tales ella nyalambher ka pan-brâmpan naghârâ, tamaso' Inḍia, Cèna, Afrika Bârâ' bân Ḍâjâ, bân Hinḍia Bârâ'.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Araceae
Sèrè

**Sèrè** (*Piper betle*) iyâ arèya tombuwân asli Indonesia sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Mènangka bhudâjâ dâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhir, pènang, bhâko, bân kapor. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (*[[fitofarmaka]]*); bân  sala sèttong tombuwân penting kaaghuy odi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' *sirih*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Piperaceae
Talpa' tana

**Talpa' tana** (*Elephantopus scaber*) iyâ arèya tombuwân jhekjhek sè asalla dâri Amerika Tropis, satèya ghâmpang ètemmoaghi è bânnya' naghârâ è Asia bân Polinesia. Tombuwân arèya bisa èghunaaghi ghâbây obhât diare, tapè masyarakat Gayo (èsebbhut *lape-lape tanah*) aghunaaghi talpa' tana ghâbây obhât mon angèngè' dârâ. Talpa' tana alebbhu ka jenis tombuwân sè ta' jelas bhungkana. Bhungkana cè' kendâ'na ènga' sè terkas tombu dhuli tana. Bhungkana bhâkal ètangalè'è mon tombu ngembhâng. Tombuwân arèya cè' amanfaata angghuy kabârâsân, tapè rèng-orèng bânnya' sè ta' tao saèngghâna pèra' èkaghâbây pakana embi' bân kèbân laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Asteraceae
Tambaksari, Sorbhâjâ

**Tambaksari** iyâ arèya nyama sala sèttong kecamadhân è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Tandes, Sorbhâjâ

**Tandes** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Tandha

konang, pamekasan, salah sèttong disah sè atempat e galis, sè epimpin sareng kalebun sè asma epon "Budi Hartojo"  disah ka' dinto terdiri ḍâri pa - berempa dusun enggi panèka "konan tenga, konang temor, konan bere', konang dajah, konang karampanasan, konang cangkreng. Salaen ka' dinto, ejumpai sakolaan " SDN konang ll sampe' SDN konang lV bân MIN konang.
Tangghulun

**Tangghulun** (*Protium javanicum*) iyâ arèya tombuwân sè aropa'aghi ka'-bhungka'an. Bhungkana tangghulun arèya bisa tombu ghân 25 m tèngghina, kalamon bhuletta bisa ghân 115 cm. È kolè' bhungkana bâdâ durina sè bisa tombu ghân 7 cm. Neng è bhâsa Indonesia tangghulun èkoca' **tenggulun**.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Burseraceae
Tanjhung

**Tanjhung** (*Mimusoèps elengi*) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka ḍâlem famili Sapotaceae. Tanjhung asalla ḍâri India, Sri Lanka, bân Burma. Bhungkana tanjhung ella maso' ka Nusantara sajjhek atos-atos taon abitna. Tanjhung arèya kembhângnga ro'om bân bisa ma'abek kennengngan, biasana ètamen è pèngghir lorong.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Bhungkana aokoran seḍḍhengngan, tombu ghân 15m. Ḍâunna tongghâl, mèsa, talangkè'anna lanjhâng, ḍâun sè palèng ngoḍâ abulu sè bârnana sokklat, sè bhâkal ronto. Bhângon ḍâunna loncong tellor, lanjhângnga 9-16cm, pèngghir ḍâunna rata tapè agu'-bliggu'.

Tanjhung tamaso' tamennan bândhu, sè anḍi' ḍuwâ' parobâ sè aghântong è kalèncapenna ḍâun, bâuna ro'om.

## Kaghuna'an
Kembhângnga sè sèghel ronto, èkala' ghu-lagghu ghâbây maro'om klambhi bân bhusana, pangkèng, otabâ èkaghâbây èyasan. Kembhâng bân buwâna anḍi' kèya khasèyat obhât, bân kennèng èkakan jhughân. Kolè' lowarra mon èkella bisa èyènom polana makowat abâ' bân nambhâi komèghil. Kellana kolè' lowar sè campor kembhângnga tanjhung biasana ghâbây nambhâi ros-moros sè èsarta'aghi ghresghes. Ḍâun sè ghi' seggher ègherrus alos ghâbây ngobhâdhi sakè' cèṭak, salaènna arowa ḍâun sè èpasat ènga' bhâko sè ècampor kaju seccang, pas èghulung ngangghuy ḍâunna gheḍḍhâng bisa kèya nambhâi sakè' ḍusḍus. Dhinèng kolè' ramo'na sè aghâḍuwân tanin bân sakonnè' alkaloid sè ta' aracon. Mènnya' sè èyèkstrak ḍârii bighina tanjhung aghâḍhuwân pan-brâmpan asam lemak. Ramo'na tanjhung sè ècampor bi' cokka bisa ngobhâdhi sakè' gherrungan.

Kajuna sè tèmet. berrâ', bân ghâli èghuna'aghi ghâbây *pasak*na è ḍâlem paghâbâyânna parao, ghâbây nangkal ombâ' bân pakakas sè laènna, contona lomarè bân mèbel, sarta cangghâna roma. Kaju tanjhung sè bhâghus èkaghâbây okèran, patung, panotop lantai, tètè, bân bhântalenna seppur.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Sapotaceae
Taufik Wijaya

**Taufik Wijaya** (lahèr è Palembang, Somattra Lao', 25 Dèsèmber 1970) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
### Karjâ kasorang
* *Krisis di Kamar Mandi* (kompolan sajak, 1995)
* *Dari Pesan Nyonya* (kompolan sajak, 1996)
* *Juaro* (novèl, 2005),
* *1001 Tukang Becak Mengejarku* (kompolan sajak, 2006)
* *Buntung* (novèl, 2007)
* *Aku Dimarahi Istri (kompolan sajak digital, 2010)*
* *Cagak* (novèl, 2012)
* *Cekap* (novèl, 2020)

### Karjâ abhâreng
* *Mimbar Penyair Abad 21* (Dewan Kesenian Jakarta, 1995)
* *Cakrawala Sastra Indonesia* 2005 (DKJ, 2006)
* *Kumpulan Puisi Penyair International* (DKJ-DKSS, 2006)
* *Antologi de Poeticas* (kompolan puisi penyair Portugal, Indonesia, bân Malaysia, 2009)
* *Akulah Musi* (kompolan puisi penyair Nusantara, Dewan Kesenian Sumatra Selatan, 2011)
* *Lelaki yang Mendaki Langit Pasaman Rebah ke Pangkal* (kompolan puisi 147 penyair Indonesia, Malaysia bân Singapura, Obelia, 2019)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Taufiq Ismail

**Taufiq Ismail** (laèr è Bukittinggi, Somattra Bârâ', 25 Junè 1935) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.
Bhângsa:Panolès Indonesia
Temmo labâk

**Temmo labâk** (*Curcuma xanthorrhiza*) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tombuwân arèya asalla ḍâri Indonesia, khusussa Polo Jhâbâ, kamoddhiyan nyalambher ka pan-bârâmpan kennengngan biogeografi Malesia. Satèyaenna, bânnya' ètamen è Indonesia, Malaysia, Thailand, bân Filipina. Tamennan arèya salaènna ètamen è Asia Tèmor Lao', ètamen kèya è Cèna, Indochina, Barbados, India, Jepang, Korea, Amerika Serikat bân naghâra è Eropa.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Temmo lathè

**Temmo laṭè** (*Curcuma heyneana*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Biasana temmo laṭè èkaghâbây camporanna jhâmo. Temmo laṭè anḍi' piperazin sitrat, sè èkataowè ghâbây ca'a' cacèng ghellâng (*Ascaris*).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Temmo pao

**Temmo pao** (*Curcuma mangga*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Asalla  ḍâri Inḍo-malesia pas nyalambher ḍâri Indocina, Taiwan, Thailand, Pasifik èngghâ ka Australia Ḍâjâ. Ènyamaè temmo pao polana bâuna akantha buwâna pao.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Temmo èreng

**Temmo èreng** (*Curcuma aeruginosa* Roxb.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tèmmo èreng arèya biasana èkaghâbây camporana jhâmo sè aberri' rassa paè'. Tombuwân arèya èkoca' kèya *temu hitam* (Indonesia); *temu ireng* (Bhâli, Jhâbâ); *konèng hideung* (Sonḍhâ) bân èn-laènna.

## Panyalambherrân
Temmo èreng tombu è Bangladesh, Myanmar Thailand, Kamboja, Vietnam, Malaysia, bân Indonesia.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Tenggilis Mejoyo, Sorbhâjâ

**Tenggilis Mejoyo** panèka nyamah sala èttong kecamatan è Kottah Sorbhâjâh, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Teppong

**Teppong** iyâ arèya partikel tèmet sè abhângon butiran alos otabâ alos sakalè aghumantong ḍâ' ka ghilinganna. Biyasana èghuna'aghi ghâbây bahan baku kakanan. Teppong sokklana ḍâri bahan totombuwân (teppong dhrigu ḍâri gandum, tapioka ḍâri sabbhrâng, maizena ḍâri jhâghung) otabâ kèwân (teppong tolang bân teppong jhuko').

## Cem-macem teppong
Teppong bânnya' macemna, akadhi:

* **Dhrigu**, teppong alos sè sokkla ḍâri bâi'na gandum, bân èghuna'aghi mènangka bahan ḍhâsar ghâbây cacan, mi, rotè, bân pasta. Oca' dhrigu è ḍâlem bhâsa Inḍonesia èserrep ḍâri bhâsa Portugis *trigo* sè artèna *gandum*.
* **Kanji**, ḍâri sombina sabbhrâng
* **Maizena** ḍâri bighina jhâghung. Maizena biyasana èkaghâbây kakanan kentel.
* **Hunkue**, dâri arta'
* **Bherrâs**, teppong sè èkaghâbây ḍâri bherrâs
* **Ketan**, teppong sè èkaghâbây ḍâri bherrâs plotan
* **Panir**, teppong sè èkaghâbây ḍâri rotè sè ètoto bân èpakerrèng.
* **Tapioka**, ḍâri sombina sabbhrâng
Tere Liye

**Darwis** otabâ lebbi èkennal klabân nyamah **Tere Liye** (lahèr è  Lahat, Somattra Lao', 21 Mèi 1979) panèka sala sèttong novèlis bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

Bhângsa:Bhujhângghâ
Thalia

**Thalia** otabâ **Lin Mei Hang** (lahèr è Jakarta, 22 Ḍèsèmber 1996) panèka sala sèttong panyanyi Inḍonèsia. Thalia panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kaḍuwâ'.

Bhângsa:Biografi
Timur Sinar Suprabana

**Timur Sinar Suprabana** (lahèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 4 Mèi 1963) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

* *Menyelam Dalam*
* *Gobang Semarang* (2009, Penerbit KATA KITA)
* *Sihir Cinta* (2008, Penerbit gubuGPenceng bân Taman Budaya Jawa Tengah)
* *Langit Semarang* (2008, Penerbit gubuGPenceng bân Taman Budaya Jawa Tengah)
* *Dua Hati* (2008, Penerbit gubuGPenceng bân Taman Budaya Jawa Tengah)
* *Dengan Cinta* (2007)
* *Nyanyian dari Ruang di Garistangan* (sareng 5 penyair, 2007)
* *Lembah yang Tak Henti Bernyanyi* (2007, sareng 3 penyair)
* *Malam* (2005)
* *Matasunyi* (2005)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Tipografi

**Tipografi**, **seni cèta**' otabâ **tatah horop** panèka sala sèttong seni otabâ teknik pettèng bân nata horop ambri èsak èabâs. Orèng sè aghâbây horop ènyamahaghi desainer horop. Dhinèng, orèng sè coma aghunaaghi horop èsebbhut tipografer.

Tipografi bhisa abhângon:

* Tipografi cèta', contona buku, koran, dhâlubâng
* Tipografi digital, contona situs web, poster digital, grafis.

Bhângsa:Seni
Tisnonegaran, Kanigaran, Probolinggo

**Tisnonegaran** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Titie Said

**Titie Said** (lahèr è Bojonegoro, Jhâbâ Tèmor, 11 Julè 1935 – wafat è Jakarta, 24 Oktober 2011 ka omor 76 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Inḍonèsia.

## Karjâ
* *Jangan Ambil Nyawaku* (1977)
* *Reinkarnasi, Fatima, Ke Ujung Dunia, dan Prahara Cinta* (2008)
* *Perjuangan dan Hati Perempuan* (1962). carpan

Bhângsa:Bhujhângghâ
Titis Basino

**Titis Basino** (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 17 Januarè 1939) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ bân panolès asal Inḍonèsia.

## Karjâ
### Carèta panḍâ'
* Pelarian (1962)
* Dia, Hotel, Surat Keputusan (1963)
* Aku Melihat Senyumnya (1964)
* Lesbian (1976)
* Rumah Dara (1977)
* Sarang Burung (1997)
* Mendaratnya Sebuah Kapal (1997)
* Mawar Hari Esok (1997)
* Susuk (cerpen, dalam John H. McGlynn, *Menagerie I*, Jakarta: Lontar Foundation)

### Novèl
* Bukan Rumahku (1976)
* Pelabuhan Hati (1978)
* Di Bumi Aku Bersua di Langit Aku Bertemu (1983)
* Trilogi: Dari Lembah Ke Coolibah (1997); Welas Asih Merengkuh Tajali (1997); Menyucikan Perselingkuhan (1998)
* Aku Supiah Istri Wardian (1998)
* Tersenyumpun Tidak Untukku Lagi (1998)
* Terjalnya Gunung Batu (1998)
* Aku Kendalikan Air, Api, Angin, dan Tanah (1998)
* Rumah Kaki Seribu (1998)
* Tangan-Tangan Kehidupan (1999)
* Bila Binatang Buas Pindah Habitat (1999)
* Mawar Hitam Milik Laras (1999)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Toha Mochtar

**Toha Mochtar** (lahèr è i Kediri, Jhâbâ Tèmor, 17 Sèptèmber 1926 – wafat è Jakarta, 17 Mèi 1992 ka omor 65 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès carèta nak-kanak asal Indonèsia.

## Karjâ
* *Pulang* (1958), èberri' Hadiah Sastra Badan Musyawarah Kebudayaan Nasional (1960), efilemaghi sareng Turino Djunaedi.
* *Daerah Tak Bertuan* (1963), èberri' Hadiah Sastra Yamin (1964)
* *Kabut Rendah* (1968)
* *Bukan Karena Kau* (1968)
* *Jayamada* (1971)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Thalia Ivanka Elizabeth

**Thalia Ivanka Elizabeth** otabâ kalonta mènangka **Vanka** (bhâbhâr è Jakarta, 29 Junè 1999) aropa'aghi sala sèttong panyanyi Inḍonesia. Vanka rèya sala sèttong angghuta JKT48 generasi kaḍuwâ'.

Bhângsa:Biografi
Toroy

**Toroy** (*Sesbania grandiflora*) iyâ arèya ka'-bhungka'an kène' sè alebbhu ka famili Fabaceae otabâ cang-kacangan. Tamennan arèya èparkèra'aghi sokkla ḍâri Asia Lao' bân Asia Tèmor Lao', tapè satèya ella nyalambher ka bânnya' kennengngan è dhunnya.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Toto ST Radik

**Toto ST Radik** (lahèr è  Sèrang, Banten, 30 Junè 1965) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.

## Karjâ
### Antologi
* Jejak Tiga (Serang: Azeta, 1988)
* Ode Kampung (Serang: Lingkar Sastra dan Teater, 1995)
* Negeri Bayang-Bayang (Surabaya: Yayasan Seni Surabaya: 1996)
* Dari Bumi Lada (Lampung: Dewan Kesenian Lampung, 1996)
* Cermin Alam (Bandung: Forum Sastra Bandung dan Taman Jawa Barat, 1996)
* Antologi Puisi Indonesia 1997 (Bandung: Angkasa, 1997)
* Bebegig (Serang: Lingkaran Sastra dan Teater, 1998)
* Resonansi Indonesia (Tangerang: Komunitas Sastra Indonesia, 2000)
* Datang Dari Masa Depan (Tasikmalaya: Sasnggar Sastra Tasik, 2000)
* Puisi (Jakarta: Yayasan Puisi, 2001)
* Sajadah Kata (Bandung: Syaamil Cipta Media, 2001)
* Konser Ujung Pulau (Lampung: Dewan Kesenian Lampung, 2002)
* Maha Duka Aceh (Jakarta, 2005)
* Tongue in Your Ears Indonesian Poetry Festival (Yogyakarta, 2007)
* Tangga Menuju Langit (Bandung, 2008)
* Pedas Lada Pasir Kuarsa (Bangka Belitung, 2009)
* Percakapan Lingua Pranca (Tanjungpinang, 2010)
* Multiculturalisme Sastra (Surabaya, 2011)
* Saukseloko (Jambi, 2012)
* Cinta Gugat (Jakarta, 2012)
* Kota yang Ditinggalkan (serang, 2013)
* Reruntuhan Baluwarti (Serang, 2013)
* Puisi Menolak Korupsi (Surakarta, 2013)
* Bersepeda ke Bulan (Indopos, 2014)
* Mengeja Kitab (Lampung, 2017)
* Antologi Puisi Indonesia, Kumpulan Pilihan yayasan Lontar (Jakarta, 2017)
* Epitaf Kota Hujan (Padang pajang, 2018)
* Kola Jaidun (Serang, 2019)

### Kompolan puisi kasorang
* Mencari dan Kehilangan (Serang: Lingkaran Sastra dan Teater, 1996)
* Indonesia Setengah Tiang (Tangerang: Komunitas Sastra Indonesia, 1999)
* Jus Tomat Rasa Pedas (Serang: Sanggar Sastra Serang dan Suhud Sentrautama, 2003)
* Pangeran [Lelaki yang Tak Menginginkan Sorga] (Serang: Rumah Dunia, 2005)
* Kepada Para Pangeran (Serang: Gong Publishing, 2013)
* Lidah Politikus (Serang: Gong Publishing, 2017)
* Buah Tangan Dari Sorga (Bandung: Epigraf, 2020)

### Kompolan carèta panḍâ'
* Kacamata Sidik (Jakarta, 2004)
* Masi Ada Cinta di Senja Itu (Jakarta, 2005)
* Dongeng Sebelum Tidur (Jakarta, 2005)
* Harga Sebuah Hati (Jakarta, 2006)
* Cinta Lelaki dan Peluru (Solo, 2007)
* Sokrates atawa Telunjuk Miring di Kening (serang, 2013)

### Kompolan èsay
* Tubagus Jebrod dan Kisah-kisah yang tak Selesai (Serang, 2016)
Bhângsa:Bhujhângghâ