open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papua

**Papua** iyâ arèya sala sèttong Propènsi se bâḍâ è pasèsèr ḍâjâna Papua, Inḍonesia. Propènsi Papua sabelluna anyama Irian Bârâ' (1956-1973) bân Irian Jâjâ (1973-2000) sè tamaso' sakabbhina tana Papua rèkarèna Krèsidènan Nugini Bârâ'. Jumla masyarakat Papua è taon 2020 bâḍâ 4. 303. 707 jiwa. Sella'na masyarakat è Papua bâdâ 13,78 orèng/km2. 2. 294.811 orèng lakè' bân 2. 008. 891 orèng binè'. koṭṭa palèng kènè' iyâ arèya koṭṭa Supiori kalabân jumla masyarakat 22.547 orèng bân koṭṭa palèng rajâ koṭṭa Jayapura kalabân jumla masyarakat 389.478 orèng.

## Gèografi
Scara langsung, Propènsi Papua bâḍâ antara 2025'- 900' Lintang Lao bân antara 13000'-14100' Sèngray Tèmor.

Propènsi Papua abâtes kalabân:

* Bun dâjâ: Samudera Fasifik/Pacific Ocean
* Bun lao': Laut Arafura/Arafura Sea
* Bun bârâ': Provinsi Papua Barat
* Bun tèmor: Papua New Guinea

## Sombher
Kabhupatèn Sumba Bârâ'

**Kabhupatèn Sumba Bârâ**' iyâ arèya sala sèttong kabhupatèn sè bâḍâ è propènsi Nusa Tenggara Tèmor, Inḍonèsia. Ibu koṭṭana iyâ arèya Koṭṭa Waikabubak. Kabhupatèn Sumba Bârâ' marè ngalami palèbârân wilayah dhâddhi Kabhupatèn Sumba Bârâ' Ḍâjâ Kabhupatèn Sumba Tengnga è taon 2007. Jumlana masyarakat è kabhupatèn Sumba Bârâ' bâḍâ 129.710 orèng, è taon 2021 orèng lakè'na 51% bân orèng binè'na 49%.

## Gèografi
Kabhupatèn Sumba Bârâ' baḍâ è Polo Sumba bâgiyân Bârâ' bân aropa'aghi kabhupatèn kalabân lowas wilaya palèng kènè'. Kalabân gèografis, Kabhupatèn Sumba Bârâ' bâḍâ è 1190 08’-1190 32’ Sèngray Tèmor bân 90 22’ - 90 47’ Lintang lao'. Jara'na sâddhi'na ḍâri 128 Km ḍâri Koṭṭa Waingapu. Kabhupatèn Sumba Bârâ' anḍi' lowas dhârât 737 km2 sabâgiyân wilayana iyâ arèya bukit sè para' 50% lowas wilayana anḍi' kamèrèngan 140-400. 

È dhâsaraghi kalabân gèografissâ, Kabhupatèn Sumba Bârâ' anḍi' bâtes-bâtes: ḍâjâ - selat Sumba, lao' - Samuḍḍra Inḍonèsia, Bârâ' - Kabhupatèn Sumba Bârâ' Ḍâjâ, Tèmur - Kabhupatèn Sumba Tengnga.

## Sombher
Koṭṭa Tanjungbalai

**Koṭṭa Tanjungbalai** iyâ arèya sala sèttong koṭṭa sè baḍâ è propènsi Sumatera Ḍâjâ, Inḍonèsia. Koṭṭa Tanjungbalai lowassa 60,52 km², sè baḍâ 6 kacamadhân bân 31 kalorahan. Biyasana bisa èyèntarè ḍâlâm bâkto 4,5 jam perjhâlânan.   

Sakabbhina kennengan Koṭṭa Tanjungbalai abâtes kalabân Kabhupatèn Asahan. Bun ḍâjâna abâtes bi' Kacamadhân Tanjungbalai-Kabhupatèn Asahan, è bun Lao' bân bârâ'na abâtes bi' Kacamadhân simpang empa' - Kabhupatèn Asahan, bân è selajâ tèmor èbâtâsè ben Kacamadhân Sei Kepayang-Kabhupatèn Asahan.

## Gèografis
Sacara astronomis, Koṭṭa Tanjungbalai baḍâ è antarana 2°58 99° 50’ 16” Bujur Tèmor.

Koṭṭa Tanjungbalai arèya biyasana datarânna renda sareng tègghina kabânnya'an 0-3 meter è attas tasè'. Saèngghâ Kotta Tanjungbalai andi' Topografi kadhi engan daerah laèn è kawasan tasè' tèmor Polo Sumatra sè topografiè tropis anḍi' ḍuwâ' mosèm yakni mosèm nèmor bân mosèm ojhân.

## Sombher
Papua Lao'

**Papua Lao**'  iyâ arèya sala sèttong provinsi è Indonesia sè la èpamekkar ḍâri Propènsi Papua è taon 2022. Ibu koṭṭa provinsi arèya yakni Kabhupatèn Merauke, kateppaan è koṭṭa terpadu mandiri (KTM) salor sè bâḍâ è Distrik Kurik ra-kèra 60 km ḍâri Koṭṭa Merauke. Propènsi i arèya èpamekkar dâri Propènsi Papua abhâreng bi' ḍuwâ' propènsi sè laèn, yakni Papua Ghunong bân Papua Tengnga adhâsar UU Nomor 14 taon 2022.

## Gèografi
Papua Lao' abâtes bi':

Bun ḍâjâ: Kabhupatèn Nduga, Kabhupatèn Yahukimo bân Kabhupatèn Pegunungan Bintang.

Bun tèmor: Papua Nugini.

Bun lao': Tasè' Arafura.

Bun bârâ': Kabhupaten Mimika bân Tasè' Aru.

## Sombher
Koṭṭa Mojokerto

**Koṭṭa Mojokerto** iyâ arèya sala sèttong Koṭṭa se bâdè è Propènsi Jâbhâ Tèmor, Indonèsia. Koṭṭa Mojokerto lambâ' è jhâmanna Majapahit tamaso' è ḍâlem bâgiyân ibu koṭṭa Wilwatikta sè asalla ḍâri oca' Jhâbâ lambâ' iyâ arèya Wilwa sè artèna buwâ majâ, bân tikta sè artèna paè'.

Dhing la Majapahit ancor, aobâ nyama dhâddhi Kadipaten Japan, nalèka akhèrra ngangghuy nyama Mojokerto dhâddhi tanḍhâ jhâghâna raja Majapahit. Koṭṭa rèya bâḍâ è 50 km bârâ' ḍâjâ Koṭṭa Sorbhâjâ.

Koṭṭa Mojokerto aropa'aghi sala sèttongnga ḍaèra sè maso' ḍâlem kawasan metropolitan Sorbhâjâ, iyâ arèya Gerbangkertosusila. Anapon Koṭṭa Mojokerto iyâ arèya èkala' ḍâri Kabhupâten Mojokerto. Koṭṭa Mojokerto èbâgi dhâddhi 3 kacamadhân iyâ arèya Magersari, Kranggan, Prajurit Kulon.

## Gèografi
Koṭṭa Mojokerto abâtes bi':

* Bun ḍâjâ: Songay Brantas
* Bun tèmor:  Kacamadhân Puri Kabhupatèn Mojokerto
* Bun lao': Kacamadhân Soko bâ Puri Kabhupatèn Mojokerto
* Bun bârâ': Kacamadhân Soko Kabhupatèn Mojokerto

## Sombher
Kapoloan Riau

**Kapoloan Riau** iyâ arèya sala sèttong propènsi sè baḍâ è Indonèsia. Propènsi arèya abuèbu koṭṭa sè bâḍâ è Koṭṭa Tanjung Pinang. Propènsi arèya abâtessan bân Vietnam, Kamboja, bân Tasè' Tiongkok Lao' è seddhi'na Tasè' Natuna Ḍâjâ; propènsi Kalimantan Bârâ' bân Sarawak è tèmorra; propènsi Kapoloan Bangka Belitung bân Jambi è lao'na naghârâ Singapura. Tello' naghârâ bâgiyân Malaysia Bârâ' Tarengganu, Pahang, bân Johor bân propènsi Riau è bârâ'.

## Gèografi
Propènsi Kapoloan Riau baḍâ è bun 000 29' Lintang Lao' bân 040 40' Lintang ḍâjâ, bân 1030 22' bân 1090 4' Sèngray Tèmor. Lowas wilayah kapoloan Riau sè è dhârât iyâ arèya 8.201,72 km2.

Kapoloan Riau anḍi' 7 kabhupatèn/koṭṭa, iyâ arèya: Karimun, Bintan, Natuna, Lingga, Kaoloan Anambas, Batam, bân Tanjungpinang.

## Somber
Kapolowan Bangka Belitung

**Kapolowan Bangka Belitung** iyâ arèya kapolowan bâgiyân tèmorra è Kapolowan Somattra, Inḍonèsia. Kapolowan Bangka Belitung rèya propènsi sè anḍi' 2 polo otama iyâ arèya Kapolowan Bangka bân Kapolowan Belitung bân ratosan kapolowan-kapolowan laènna. Sakabbhina kapolowan sè anḍi' nyama bâḍâ 470 bân sè èkennengngè iyâ arèya 50 kapolowan. Kapolowan Bangka Belitung kalonta kalabân kapolowan sè bânnya' tèmana.

Kottha otamana iyâ arèya Pangkal Pinang. Pamarènta'anna è essa'aghi è tangghâl 9 Pèbruwari 2001. Samanarèna èlantik Pj. Gubernur iyâ arèya H. Amur Muchasim, SH (bekkas Sekjen Depdagri) ètanḍhâi molaè kapamarènta'anna Kapolowan Bangka Belitung.

## Gèografi
Propènsi Kapolowan Bangka Belitung bâḍâ è 104°50’ sampè' 109°30’ Bujur Tèmor bân 0°50’ sampè' 4°10’ lintang lao', kalabân bâtes-bâtes bâgiyân è antarana:

* È seddhi' bârâ'an kalabân Sellat Bangka
* È seddhi' tèmorra kalabân Sellat Karimata
* È seddhi' ḍâjâ kalabân Tasè' Natuna
* È seddhi' laok kalabân Tasè' Jhâbâ

## Sombher
Kabhupatèn Sanggau

**Kabhupatèn Sanggau** iyâ arèya sala sèttong propènsi è Kalimantan Bârâ', Inḍonèsia. Ibu koṭṭana iyâ arèya Kapuas. Kabhupatèn Sanggau lowassa 12.857,70 km².

Bâtâs wilayah administratif  Kabhupatèn Sanggau iyâ arèya:

* Ḍâjâ: Malaysia Timur (Sarawak)
* Lao': Kabhupatèn Ketapang
* Tèmor: Kabhupatèn Sekadau
* Bârâ': Kabhupatèn Landak

## Gèografis
Sacara geografis wilayah Kabhupatèn Sanggau bâḍâ è 1° 10’ Lintang Utara dan 0° 35’ Lintang Lao', sampè' 109° 45’ dan 111° 11’ Bujur Tèmor.

## Sombher
Kabhupatèn Sintang

**Kabhupatèn Sintang** iyâ arèya sala sèttong kabhupatèn sè bâḍâ è bâgiyân tèmor Propènsi Kalimantan Bârâ' otabâ bâḍâ è 1.05' lintang dâjâ sareng 0.46' lintang lao' bân 110.50' bujur tèmor sareng 113.20' bujur tèmor. Bâtes kennengngan administratif Kabhupatèn Sintang panèka:

* Bun ḍâjâ: Kab Kapuas Hulu bân Malaysia tèmor (serawak)
* Bun lao': Propènsi Kalimantan Tengnga, Kab Melawi bân Kab. Ketapang
* Bun tèmor: Propènsi Kalimantan Tengnga, Kab Melawi bân Kab Kapuas Hulu.
* Bun bârâ': Kab. Sanggau, Kab Melawi bân Kab Sekadau
 
Kabhupatèn Sintang aropa'aghi sala sèttong kabhupatèn sè dhâp-addâpbhân langsong sarèng Malaysia hususse naghârâ bâgiyân Serawak. Kennengngan Kabhupatèn Sintang sè dhâp-addâpbhân langsong sareng Malaysia panèka Kacamadhân Ketungau tengnga bân Kacamadhân Ketungau Hulu.

## Gèografis
Kabhupatèn Sintang aropa'aghi Kabhupatèn sè ngaghungè lowas kennengngan palèng rajâ nomor tello' è Propènsi Kalimantan salastarèna Kabhupatèn Ketapang sareng Kabhupatèn Kapuas Hulu. Loassa kennengngan Kabhupatèn Sintang panèka 21.635 km sareng kennengngan sè palèng lowas bâḍâ e Kecamatdhân Ambalau panèka 6.386,40 otabâ sâ bânnya' 29,52 persèn dâri total kennengngan Kabhupatèn Sintang. Dhinèng Kecamadhân Sintang aropa'aghi Kecamatdhân palèng kènè', lowas kennengngan panèka 277,05 km, otabâ coma 1,28 persèn. Ḍâri lowassa kaèssa palèng rajâ aropa'aghi kennengngan bukit kalabân lowas 13.573,75 km otabâ 62,74 persèn.

## Sombher
Kabhupatèn Madiun

**Kabhupatèn Madiun** iyâ arèya sala sèttong kabhupatèn sè baḍâ è Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia. Ibu koṭṭana iyâ arèya Caruban mongghu Peraturan Pemerintah Nomor 3 Tahun 2019. Kabhupatèn rèya abâtessan bi' Kabhupatèn Bojonegoro è ḍâjâ, Kabhupatèn Nganjuk è tèmor, Kabhupatèn Ponorogo è lao' bân Kabhupatèn Magetan bi' Kabhupatèn Ngawi è bârâ'.

## Gèografis
Gèografina Kabhupatèn Madiun iyâ arèya Lintang Lao' 7°12"-7°48 bân Bujur Tèmor 111°25" - 111°51 

## Sombher
Kabhupatèn Sambas

**Kabupaten Sambas** iyâ arèya sala sèttong kabhupatèn è Propènsi Kalimantan Bârâ'. Ibu koṭṭana iyâ arèya Sambas. Lowassâ Kabhupatèn Sambas iyâ arèya 12.857,70 km². Kabhupatèn rèya bâḍâ neng bâgiyân tasè' bârâ' palèng lao' Propènsi Kalimantan Bârâ'. Lanjhâng tase'na yakni ± 128,5 km bân lanjhâng bâtâssa kabhupatènna ± 97 km.

Kabhupatèn Sambas èpaddhek taon 2000. Sabellun taon 1960, Koṭṭa Singkawang bân Kabhupatèn Bengkayang maso' ka Kabhupatèn Sambas.

= Gèografis =
Kabhupatèn Sambas abâtes bi':

Bun ḍâjâ: Serawak, Malaysia.

Bun lao': Kabhupatèn Bengkayang bân Koṭṭa Singkawang.

Bun bârâ': Tasè' Natuna.

Bun tèmor: Kabhupatèn Bengkayang bân Serawak Malaysia.

## Sombher
Kalimantan Tèmor

**Kalimantan Tèmor** iyâ arèya sala sèttong propènsi è polo Kalimantan è Inḍonèsia. Kalimantan Tèmor lowassa 127.346,92 km². Ebâkto ahèr taon 2023 jumlana masyarakattâ iyâ arèya  4.007.736 orèng. Kalimantan Tèmor arèya bâgiyân propènsi sè jumlah masyarakattâ palèng mabâ nomer empa' è Indonesia. Ibu Koṭṭana rèya, Koṭṭa Samarinda. 

Kalimantan tèmor sabâlunna è bâgi dhâddhi Kalimantan Ḍâjâ Kalimantan tèmor  iyâ arèya dhâddhi propènsi sè palèng lowas nomer ḍuwâ' è indonèsia samarèna Papua, kalabân lowas 194.489 km persegi, sè para' paḍâ'â sareng polo jhâbâ otabâ korang lebbi 6,8% dâri sakabbhina lèbâr wilayah Indonèsia. Kalimantan Tèmor abâtâs sareng Sarawak (Malaysia Tèmor), bân  Kalimantan Ḍâjâ, Kalimantan Tengnga, Kalimantan Lao', Kalimantan Bârâ', bân Sulawèsi. 

## Sajhârâ
Wilayah Kalimantan Tèmor lambe' kabânnya'an iyâ arèya Hutan Hujan Tropis. bâḍâ sabâgiyân  radhin sè  bâḍâ è Kalimantan Tèmor, èantarana arèya Radhin Kutai (Aghâma Hindu), Kasoltanan Kutai Kartanegara ing Martadipura, Kasoltanan Pasir bân Kesoltanan Berau. È pusat-pusat radhin jârèya, bâḍâ bhâsa serumpun sè anḍi' bula mèra ḍâri loor bhâsâ sè paḍâ arèya rumpun bhâsa Melayik.

Wilayah Kalimantan Tèmor è âlemma bâḍâ Paser, Kutai, Berau bân Karasikan kèya  (Buranun/pra-Kasoltanan Sulu) è padhâddhi wilayah taklukan Maharaja Suryanata, gubernur Majapahit è Naghâra Dipa (sè bâḍâ è Candhi Aghung è Amuntai) sampè' taon 1620 ka robuk Kasoltanan Bânjhâr. Sampè' sabelunna bâḍâ bhântuan ḍâri Kasoltanan Demak, Kasoltanan Bânjhâr marè malèbâr pangarona ka Paser, Kutai, bân Berau. Perjhânjiyân sè è cangkalak antara Pieter Pietarsz (otosan VOC) kalabân Aji Pangèran Sinum Panji Mendapa ing Martapura, Rajâ Kutai Kartanegara ḍâlem taon 1635 arèya, sabâgiyân perdhâghângan bhibas karo èolleaghi kalabân Radhin Kutai sareng reng-oreng Bânjhâr bân Blândhâ.

Kaḍâtengngan orèng Bhânjhâr abhânto alowas aghi pangaro kakowasaan Kasoltanan Kutai ḍâ' masyarakat Dayak è paḍâlemman. Sajjhegghâ padhâghâng-padhâghâng asal Bhânjhâr molaè adominasi sabelluna kaḍâtengngan migrasi orèng Bugis è taon 1638-1654 bân ghâggârrâ Makassar ka Blândhâ taon 1667. Antara taon 1620-1624, naghârâ-naghârâ è Kalimantan Tèmor èpadhâddhi mènangka ḍaèrah pengarona Soltan Alauddin ḍâri Kasoltanan Gowa, Makassar, sabelluna bâḍâ perjhânjhiyân Bungaya.

## Sombher

Bhângsa:Provinsi neng Inḍonèsia
Maluku

**Maluku** iyâ arèya sala sèttong propènsi sè bâḍâ è bâgiyân lao'na kapoloan Maluku, Inḍonesia. Propènsi rèya abâtessân bân tasè` seram è ḍâjâ, Samuddra Hindia bân è lao`na tasè' Arafura, è Papua Tèmor, bân Sulawèsi Bârâ'. Ibu koṭṭa bân koṭṭa sè palèng rajâ è Ambon. Propènsi Maluku bâḍâ è ghilirân ka-28 propènsi mongghu jumla masyarakat è Indonesia, è ahèr taon 2023, Populasi propènsi Maluku a jumla 1.911.943 orèng.

## Geografis
Propènsi Maluku abâtessân bân propènsi Maluku Ḍâjâ è bâgiyân Ḍâjâ, Propènsi Papua Bârâ' è bâgiyân Tèmor, naghârâ Timor Leste bân naghârâ Australia è bâgiyân Lao', bân Propènsi Sulawesi Tenggara bân Sulawesi tengnga è bâgiyân Bârâ'.

Mongghu scara astronomi, propènsi Maluku bâḍâ è 2o30’ – 8o30’ LS bân 124o – 135o30’ BT. Mènangka daèra kapoloan, Propènsi Maluku anḍi' kennengngan lèbârrâ 712.480 Km2.

## Sombher
Bherrâs

**Bherrâs** jârèya bâgiyân bighina paḍi (la’as) sè ampon èpèsa ḍâri sekkem. Sekkem sacara anatomi èsebbhut ‘palèa’ (bagiyân sè etotopi) bân ‘lemma’ (bâgiyân sè notopi).

È sala sèttong tahap pemrosèsan hasèl anyèh paḍi, la’as ètoto ngangghuy lessong otabâ ègilis sa’èngghâ (kolè’na la’as) akombi’ dâri èssèna. Bâgiyân èssè jârèya, sè bârnana potè, ngamèra, bungo, otabâ celleng, sè èsebbhut bherrâs.

Tamenan paḍi bisa tombu satèngghi 1 – 1,8 mm. Ḍâuna lanjhâng bân koros sè lanjhângnga 50 – 100 cm bân lèbarra 2 – 2,5 cm. Bherrâs sè bisa èkakan okoran lanjhangnga 5 – 12 mm bân tebbella 2 – 3 mm.

Bherrâs dâri paḍi plotan èsebbhut **plotan**.

Bhângsa:Makanan pokok
Bhângsa:Padi
Maluku Ḍâjâ

**Maluku ḌâJâ**  iyâ arèya sala sèttong propènsi sè bâḍâ è Inḍonèsia (èsèngkat dhâddhi malut) sè èbântu' 4 okṭober 1999 sè sabelluna dhâddhi kabhupatèn ḍârí propènsi maluku abhâreng Halmahera tengnga adhâsar ḍâ' UU RI Nomer 46 Taon 1999 ḍâri UU RI Nomer taon 2003 jumla masyarakat Maluku ḌâJâ ahèr taon 2023 sampè' 1.365.091 jiwa kalabân masyarakat sè bânnya'na 42 jiwa/km. Jumla masyarakat Maluku ḌâJâè taon 2022 bâḍâ 1. 319. 338 Jiwa.

Jumla masyarakat Maluku ḌâJâ bâdâ 1. 282. 937 jiwa. Sella'na masyarakat è Maluku ḌâJâ bâdâ 40 orèng/km2. sè omor 0-14 taon bâdâ 25%, omor 15-64 taon bâdâ 70%, bân omor 65+ tahun bâdâ 5%.

## Geografis
Maluku ḌâJâ bâdâ è antara 30 Lintang ḌâJâ, 30 Lintang Lao' bân 1240 - 1290 Bujur Tèmor. Lowas wilayana 31.982, 50 km2. È maluku kotta Halmahera arèya kotta sè palèng rajâ lowas wilayana 8.148,90 km2. Nèng kotta palèng kènè' iyâ arèya kotta Ternate lowas wilayana 111, 39 km2.

## Sombher
Kaju

**Kaju** jârèya bâgiyân bhungka otabâ cangka bân ranca’ bu-tombuwân sè ghâli polana ngalamè lignifikasi (pakajuwân).

Kaju èghuna’aghi ghâbây acem-macem kaparlowan, molaèn ḍâri amassa’, ka’angghuy parabhut (mèjâ, korsè), bahan bangunan (labâng, jenḍèla, rangka ata’), bahan dhâlubâng, bân ghi’ bânnya’ sè laèna. Kaju jhughân bisa èghuna’aghi ka’angghuy hiasân roma tangghâ, pakantoran, bân laènna.

Sebbâb kabentu’na kaju jârèya ḍâri akumulasi sèlulosa bân lignin sè bâḍâ neng ḍinḍing sèl acem-macem jaringan neng bhungka.

Èlmo kaju (*wood science*) angajhâraghi acem-macem aspèk klasifikasi kaju bân sifat-sifat kimia, fisika, bân mèkanika kaju ḍâlem salèbârrâ kondisi penanganan.

Pan-bârâmpan macem kaju èpèlè karana sifatta sè ta' tembus aèng, isolator, bân ghâmpang èbentu'.

## Sajjhârâ
Tatombuwân sè akaju bâḍâ neng alam rakèra awwâla taon 395 sampè’ 400 juta taon lambâ’. Manossa la’aghuna’aghi kaju ghâbây acem-macem kaparlowan kabiḍ èbuwân taon, otamana ka’angghuy bahan bakar bân bahan konstruksi ka’angghuy aghâbây roma bân senjata jhughân ghâbây bahan baku industri (kaḍi’ kos-bhungkos bân dhâlubâng). Kaju bisa èkaghâbây conto sajjhârâ mengenai kondisi iklim bân cuaca è bâkto ka’-bhungka’an kasebbhut tombu kalabân cem-macemma jarak antar sello’na partombuwân.
Liza Hanim

**Haliza Hanim binti Abdul Halim** otabâ lebbi èkennal mènangka **Liza Hanim** (laèr è Klang, Selangor, Malaysia, 19 Novèmber 1979) panèka sorang panyanyi bân aktris Malaysia.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Orèng Malaju

**Orèng Malaju** (bhâsa Malaju: *Orang Melayu*) èngghi panèka orèng asalna dâri Malaysia, Inḍonèsia, Filipina, Thailand, Brunei, bân Singapura.
Iskandar Muda ḍâri Aceh

**Sultan Iskandar Muda** lahèr è Bandar Aceh Darussalam, Kasultanan Aceh, 1590 otabâ 1593 – wafat è Bandar Aceh Darussalam, Kasultanan Aceh, 27 Ḍèsèmber 1636) iya arèya sultan sè palèng râjâ ḍalèm masa Kesultanan Aceh, sè andhi' koasa ḍâri taon 1607.

Sampè' 1636. Sultan Iskandar Muda ghi' aropa'aghi gharis katoronan lakè' ḍâri pândiri Kesultanan Aceh Darussalam iya arèya Sultan Ali Mughayat Syah bân katoronan lakè dibudina dâri Dinasti Meukuta Alam sè andhi' takhta mènangka Sultan Aceh.

Aceh dhapa' palèng jaya nèng massa kâpemimpinan Iskandar Muda, è daerah kekuwasaanna sè jhân raja bân reputasi internasional mènangka posat ḍâri perdagangan bân pâmbelajaran Islam. Dhibi’in jhugan Toman adhi' serangan dha' Portugis, tapè serangan kâsebhut ta' hasèl, walaupun nèng Aceh paghun aropa’aghi kerajaan sè mardhika. Nyamanya satiya èabadiaghi ka’anghuy Universitas Iskandar Muda, Kodam Iskandar Muda bân Bandar Udara Internasional Sultan Iskandar Muda è Banda Aceh. Dhibi’in èkennal palèng piawai dâlem abangun Kerajaan Aceh Darussalam. 

## Bhâlâ bân masa kecil

### Asal Usul
Ḍâri pihak leluhur èbhu, Iskandar Muda iya arèya katoronan ḍâri Raja Darul-Kamal, bân ḍâri pihak leluhur eppa’ aropa’ aghi katoronan dâri bhala Raja Makota Alam. Darul-Kamal bân Makota Alam è sebhut sabbhen aropa’aghi duwâ’ tempat roma tetangga’an (se apesa bhi’ songai) bân sè gabunganna aropa’aghi asal mula Aceh Darussalam. Iskandar Muda Bhakkel duwâ’ cabang rowa, sè berhak nontot takhta.

Èbhuna, anyama Putri Raja Indra Bangsa, sè jughan ènyamai *Paduka Syah Alam*, iya arèya potra ḍâri Sultan Alauddin Riayat Syah, Sultan Aceh ka-10. Sultan rèya iya arèya pottra ḍâri Sultan Firman Syah, bân Sultan Firman Syah iya arèya potra otabâ kompoy (can Djajadiningrat) Sultan Inayat Syah, Raja Darul-Kamal.

Putri Raja Indra Bhangsa akabin sarèng upacara raja kalabân Sultan Mansur Syah, potra dâri Sultan Abdul-Jalil, Abdul-Jalil iya arèya potra ḍâri Sultan Alauddin Riayat Syah al-Kahhar, Sultan Aceh ka-3. Sampè’ kalabân wafatta Sultan Iskandar Muda è taon 1636, Dhibi’in aropa’aghi panguasa Aceh katoronan palèng budi ḍâri Dinasti Meukuta Alam sè madhaddhi Kesultanan Aceh sè atakhta.

### Nèka
Sri Sultan Iskandar Muda pas nèka sarèng sorang Pottrè dari Kasultanan Pahang. Putri rèya èkennal kalaban nyama Putroe Phang. Can, polana dhallu tarèsnana sang Sultan kalaban binè, Sultan marènta'aghi ka'angghuy pambangunan Gunongan è tengah Medan Khayali (Taman Putroe Phang) mènangka tandha tarèsnana.

## Masa Kakuwasaan
Masa kekuasaan Sultan Iskandar Muda sè èmolae è taon 1607 sampè 1636, aropa'aghi massa palèng gemilang dhâ' Kasultanan Aceh, halè  è sisi laèn kontrol ketat è lakonè bhi' Iskandar Muda, adhaddhiaghi banyyak tokar pas arè samarena mangkatta Sultan.

Aceh aropa'aghi naghârâ sè soghi bân makmur è masa kajhâjâana. Can sorang panjhâlâjâ dâri Prancis sè dhâpa' dhâ' masa kajhâjâana Aceh è zaman Sultan Iskandar Muda Meukuta Perkasa Alam, kakowasa'an Aceh dhâpa' pasèsèr bârâ' Minangkabau. Kakowasaan Aceh jhughân sampe' dhâ' Perak.

## Sombher
Infeksi klamidia

**Infeksi klamidia** (ḍâri bhâsa Yunani χλαμύδος artèna koḍung) iyâ arèya sakè' sèksual sè nolar sè èsabâbaghi baktèri bakteri Chlamydia trachomatis. Chlamydia nyabâbaghi sakè’ mata bân sakè’ è momo’. Infèksi rèya bisa ngâbây mandul.

## Sombher
Sonnat ka orèng binè'

**Sonnat ka orèng binè**' (bhâsa Inggris: *female genital mutilation* otabâ FGM) iyâ arèya maèlang sabâgiyân otabâ sakabbhina bâgiyân lowarra farji'na bâbinè'. Sonnat rèya segghut ètemmo è Afrika, Asia, bân Arab. UNICEF ara-kèra è taon 2016 bâḍâ 200 juta orèng binè’ sè èsonnat è 30 naghârâ tamaso’ Afrika, Inḍonèsia, Kurdistan Irak, bân Yaman).

Sonnat farji’ biayasana èkalako bi' dhukon ngangghuy toḍi' è bhâji' omor brâmpan arè sampè' bhâlligh bân satarossa. Cara sonnatta dhâ-bhidhâ. Bâdâ sè maèlang tudung klitoris bân glans klitoris, maèlang labia bâgiyân ḍâlem, bân maèlang labia bâgiyân ḍâlem bân bâgiyân lowar ètamba notop vulva (infibulasi). Anapon cara infibulasi iyâ arèya makarè lobâng kènè' ghâbây jhâlânna kemmè bi' haid bân bisa èbukka' polè ghâbây jima' sampè' rèmbi'.

Mongghu tokang kritik, sonnat ka orèng binè' èsabâbaghi ta' paḍâna gender, ma'lè anahan napsona bâbinè' bân mènangka lambang soccè bân kabhâghusân. Sè nyonnat biyasana orèng binè' sè tako' bhâji'na ta' èyanggep bi' rèng-orèng. Hasèl jhubâ' ka kasèhatan bisa sampè' infeksi, mlarat akemmi, nyèlo sè sanget, kista, ta' bisa nganḍung, mlarat lahèr, bân pendarahan sanget. Sonnat ka orèng binè' taḍâ' manfaatta.

Kalompo' internasional ampon ausaha sajjhek taon 1970 ma'lè bâbinè' ta' asonnat. Sonnat ka orèng binè' ampon èlarang è brâmpan naghârâ sè mabânnya' sonnat ka rèng binè' makkè ghi' bânnya' sè cengkal. È taon 2010, PBB alarang sonnat ka orèng binè' tamaso' reinfibulasi samarèna rèmbi' bân naḍhâ tudung klitoris sacara simbolis. Rèng-orèng antropolog bânnya' sè alabân ḍâ' ka sonnat ka orèng binè' polana èsebbhut ro'-noro' bhuḍâjâ.

## Sebbhudhân
È taon 1980, sonnat ka orèng binè' èpabâḍâ ma'lè paḍâ bi' rèng lakè'. Sajjhek taon 1929, Dewan Misionaris Kenya nyebbhut sonnat ka orèng binè' mènangka mutilasi seksual ka bâbinè' noro' oca' Marion Scott Stevenson, misionaris Gereja Skotlandia. Sebbhudhân mutilasi sajân bânnya' è taon 1970. Taon 1975, Rose Oldfield Hayes, antropolog Amerika Serikat nyebbhut oca' mutilasi farji' bâbinè' è jurnal American Ethnologist, bân taon 1981, Fran Hosken, tokang tolès feminis Austria-Amerika, nyebbhut mutilasi è tolèsan Laporan Hosken: Mutilasi Kelamin dan Seksual terhadap Perempuan, karjâna sè anḍi' pangaro. Kalompo' Inter-Afrika Praktik-Praktik Tradisional sè Apangaroè Kasèhadhân Bâbinè' bân Na'-Kana' (IAC) nyebbhut mutilasi è taon 1990 bân WHO noro'aghi è taon 1991. Sebbhudhân è bhâsa Inggris (*female genital cutting*, èpakènè' FGC) bân mutilasi/ngeṭṭok farji' bâbinè' (*female genital mutilation/cutting*, èpakènè' FGM/C), lebbi èkasenneng bi' rèng-orèng sè alako bi' praktisi.

## Sombher
Mola hidatidosa

**Mola hidatidosa** (otabâ nganḍung anggur) iyâ arèya nganḍung ta’ normal aropa tumor jinak sè tabentuk kerana ennassa pembentukan janin. Bakal janin ajiyâ èkennal kalabân sebbhutân mola hidatidosa. Oca’ nganḍung anggur eghunaaghi kerana bentuk bakal janin para’ paḍââ kalabân ghunḍungan anggur. Mola hidatidosa bisa kèya èartèè mènangka lalaran sè asalla ḍâri kalaènan patombuwân calon plasenta (trofoblas plasenta) bân èsartaè kalabân degenarasi kristik villi sarta perubahan hidropik.

Trofoblas iyâ arèya sel neng bagiyân teppè ovum (sel telur) sè ella èbuwâi bân dâgghi’ bhâdhi rèkat èdinding rahim sampè’  dhâddhi plasenta sarta membrane sè aberri’ ngakan hasèl pabuwâân. Sabâb lalaran arèya ghita’ pastè, tapè èra-kèra kerana kakoranan gizi bân gangguân peredaran ḍârâ rahim.

## Panyebbâb bân Pamarèksaan
Nganḍung anggur otabâ mola hidatidosa bisa èsabâbhi kerana:

* Taḍâ’ buwâ  kanḍungan (agenesis) otabâ bâḍâ perubahan (degenerasi) system alirân ḍârâ terhadap buwâ kehamilan, neng omor kandungan tello’ sampè’ empa’ mingghu.
* Alirân ḍârâ sè ros-terrosân tanpa bakal janin, saèngghâ terjadi peningkatan produksi caèrân sel trofoblas.
* Kalaènan substansi kromosom (kromatin) seks.

Lalaran arèya bisa  èparèksa kalabân HCG (*human chorionic gonadotrophin*) kemmè otabâ serum.  Pamarèksaan kanḍungan bisa kalabân USG (ultrasonografi) bân uji Sonde.

## Bagiyân

### '''Mola hidatidosa ghânna’'''
Mola hidatidosa ghânna’ bilâ vili hidropik, taḍâ’ janin bân membrane, kromosom maternal haploid bân paterna 2 haploid.

### Mola hidatidosa parsial
Mola hidatidosa parsial bilâ janin ta’ terindetifikasi, camporan villi hidropik bân normal, kromosom paternal diploid.

### Mola hidatidosa invasif
Mola hidatidosa invasif bilâ korioadenoma destruen, menginvasi miometrium, terdiagnosis 6 bulân samarèna evakuasi mola.

## Ḍhâ-tanḍhâna
Awalla mola hidatosa otabâ nganḍung anggur mirip kalabân ḍhâ-tanḍhâna nganḍung normal, iyâ arèya tellat mènstruasi, bliyât, tes nganḍung positif, bân ngota. Coma, orèng’ sè nganḍung anggur, ḍhâ-tanḍhâna arowa èalamè lebbhi berrâ’. Ḍhâ-tanḍhân laènna iyâ arèya janin ta’ aghuli, rahim lebbhi rajhâ ḍâri omor kanḍungan, bân kalowar gelembung caèrân para’ paḍââ so anggur abhâreng kalabhân pendarahan.

## Pangobhâdân
Kaangghuy orèng binè’sè ghi’ terro ani’ḍâ ana’, pangobhâḍân bisa èkalako kalabân abhârsèè rahim (kuret). Mènangka kaangghuy orèng binè’ sè ta’ terro anḍi’â ana’, bisa èkalako kalabân ngangka’ rahim.

## Sombher
Higiene Binèan

Produk **Higiene binèan** otabâ produk kabhersèan bân kasèhatan binè' iyâ arèya produk ka’anghuy arabât sè èghuna’aghi bâkto mènstruasi, kapotèan, bân laenna sè asambhung sarèng vulva bân farji'. Produk-produk rèya bagiyân ḍâri pembalut, tampon, pantyliner, cangkèr mènstruasi, spons mènstruasi, bân kalambi dâlem. Produk higinie binè’an jhughân tarmaso’ sè èghuna’aghi ka’angghuy abhârsè’èn vulva sarèng farji'.

Produk higiene bine’an bisa è bâgi dhâddhi produk jennis sekalè anghuy otabâ sè bisa èangghuy polè. Pembalut binè’, tampon, bân *pantyliner* iyâ arèya produk hygiene binè’an sekalè angghuy, nalèkana cangkèr mènstruasi, pembalut kaèn, klambhi ḍâlem menstruasi, bân spons iyâ arèya produk higiene binèan Pembalut wanita, tampon, bân *pantyliner* iyâ arèya produk higiene binè'an sekalè angghuy, Nalèkana cangker mènstruasi, pembalut kaèn, klambhi ḍâlem menstruasi, bân spons iyâ arèya produk higiene binèan sè bisa èangghuy polè.

## Sombher
Fibromyalgia

Fibromyalgia otabâ sindrom fibromyalgia iyâ arèya kabâḍâ'ân klinis sè è tanḍâi kalabân nyeri kronis sè kalabân respon nyeri sè ongghâ kalabân panekkanan. Gejala laènna termasok karana lesso otabâ kalessoan sampè' è tèngkat tartanto sè merrè ka aktivitas biyasana, masalah tèdung bân masalah pèkkèran. Pan-brâmpan pasien alaporraghi bâḍâ na sindrom soko gelisah (*Restless Legs Syndrome*; RLS), masalah perro' otabâ kennengngenna kemmè, matè rassa bân kasemmotḍhân, sarta kapekka'enna ka mè-rammèyan, ra'-tèra', otabâ suhu. Fibromyalgia serring è kaè'aghi kalabân kacemmasân, depresi, ban gangguwân stres karna trauma. Macem nyo'nyo'na kronis laènna jhughâ serring kaloar.

Sebbab fibromyalgia pakghun ghita' è kataowè, tapè kombinas faktor genetik bân lingkungan è yakènnè terlibat. Kabâḍâ'ân arèya bisa è patoron secara genetik. Faktor laènna sè ollè è libâttaghi antara laèn stres psikologis, trauma bân infeksi tertanto. Rassa sakè' sè kalowar ollè è sabâbaghi kalabân prosès è sistem saraf posat bân kabâḍâ'ân arèya è sebbhut kalabân "sindrom sensitisasi sentral". Fibromyalgia è angghâp kalabân kalaènan bi' Institut Kasèhatḍhân Nasional Amerika Serikat. Satèya taḍâ' tes diagnostik husus. Diagnosis ollè è tegga'aghi kalabân mangallè panyakèt laènna bân abhuktèyyaghi pan-brâmpan gejala sè bâḍâ.

Fibromyalgia è parkèra'aghi ollè apangaro 2-8% populasi. Rèng binè' lebbi serrèng menderita panyakè' arèya duwâ' kalè lebbi serrèng katembhâng rèng lakè'. Angka kasebbhut cora' paḍâ è bânnya' kennengngan è dunnya bân è antara antara bhudhâjâ sè ta' paḍâ. Fibromyalgia pertama kalè na è definisiaghi è taon 1990, kalabân kriteria sè è paanyar è taon 2011. Bâḍâ kontroversi tentang klasifikasi, diagnosis, bân pangobatḍhân fibromyalgia. Maskè pan-brâmpan pihak arassa diagnosis fibromyalgia bisa adampak jhubâ' ka orèng, penelitian laèn ngangghâp amanfaat.

Pangobatḍhân fibromyalgia dhâddhi malarat. Rekomendasi pangobatḍhân na serrèng acakuppaghi tèdung sè cokop, olahraga saccara taratur, bân akonsumsi kakanan sè sehat. Terapi kalakowan kognitif (CBT) jhughâ ollè abhânto sè ngalamè panyakè'. Obhât duloxetine, milnacipran otabâ pregabalin ollè è ghuna'aghi. Pangghunaan obhât nyo'-nyo' opioid pakghun kontroversial, pan-brâmpan pihak anyata'aghi kaghunaânna ta' è dukung kalabân bhuktè, sedangkan pihak laèn ngoca' opioid lemma pola bisa è ghuna'aghi lamon obhât laèn ta' efektif. Suplemen kakanan ta' anḍi' bhuktè sè adukung pangobatḍhân. Maskè fibromyalgia ollè abit, lamun ta' anyebbabpaghi kamatèyan otabâ karosakghân jaringan. Artè "fibromyalgia" asalla ḍâri bhâsa Latèn fibro-, iyâ arèya "jaringan sè aserrat", bhâsa Yunani μυώ myo-, "otot", bân bhâsa Yunani άλγος algos, "nyeri" (nyo'-nyo'), saèngghâ artè arèya ollè è artèaghi kalabân "nyeri otot dan jaringan ikat fibrosa".

## Sombher
Endometriosis

**Endometriosis** iyâ arèya radang sè andi' hubungan sareng hormon estradiol/esterogen sè aropaaghi tombuna jaringan endometrium bân perambatan pembuluh ḍârâ, sampè' kalowar ḍâri rahim (pertumbuhan ectopik) bân asabâbaghi pelvic pain. Endometriosis anḍi' hubungan bi' esterogen mènangka perkembangan bân simtoma sè ètimbulaghi bhâkal èlang pas ḍâtengnga menopause. Mangkana perawatan sè paling umum kaangghuy orèng sè sakè' radang jiya arèya kaguna'an terapi hormonal sè ginduksi kabâḍâ'ân hipoestrogenik. Esterogen arèya kalompo' hormon steroid sè èsekresi ovarium samarèna èstimulasi sareng FSH bân LH sè èsekresi sareng kelenjar hipofisis. Lebbi lanjut sekresi FSH bân LH èhambat sareng hormon GnRH sè  sekresi sareng hipotalamus.

Samarèna kista endometrium la abentu' sadâjânah, muncul simtoma hiperalgesia vaginal è bi' hiperalgesia otot tabu’. Jaringan è kista bhâkal asekresi sitokina antara laèn IL-1, IL-6, IL-8, bân IL-10, TNF-a, faktor tombu akadhi VERY bân NGF.

Biasana endometriosis abâtes bi' lapisan tabu’ otabâ permukaan organ tabu’. Endometrium sè sala kennengngan rèya biyasana nyeddhing ka ovarium (indung telur) bân ligamen penyokong rahim. Endometrium jughân bisa nyeddhing ka lapisan lowar usus alos bân usus rajâ, ureter (saluran sè ahubungaghi ginjal bân kandung kemmè), kandung kemmè, farji', jaringan parut è ḍâlem tabu’, otak lapisan rongga dada. Kadhâng jaringan endometrium tombu è ḍâlem paru-paru. Endometriosis bisa ètoronaghin bân lebbi sering ètemmoaghin è katoronan dâ'-adâ' (èbo', ana' binè', tarètan binè'). Faktor laen sè ningkat aghi resiko bâdanah endometriosis arèya andi' rahim sè abnormal, ngalahiraghi dâ'-adâ' è omor è attas 30 taon bân kolè' potè.

Endometriosis èkèraaghi kadhâddhiyan è 10-15% orèng binè’ sè omor 25-44 taon, 25-50% orèng binè’ mandul bân bisa jugân kadhâddiyan è omor ḍhât-ngoḍhâdhân. Endometriosis sè berrâ' bisa nyebabaghi mandul karana alanglang jhâlanna sel telor ḍâri ovarium ka rahim.

## Sombher
AIDS

Acquired Immunodeficiency Syndrome otabâ Acquired Immune Deficiency Syndrome (èpakènè' **AIDS**) iyâ arèya sakompolan ḍhâ-tanḍhâ bân infeksi (otabâ: sindrom) sè èsabâbaghi karana rosakka sistem kekebalan bhâdân manossa amarghâ infeksi virus HIV; otabâ infeksi rus-virus laen sè paḍâ nyerrang spesies laènna (SIV, FIV, bân laènna).

Ḍaftar singkatan ḍâlem artikel rèya:

* AIDS: Acquired immune deficiency syndrome
* HIV: Human immunodeficiency virus
* CD4+: Sel T pembantu
* CCR5: Chemokine (C-C motif) receptor 5
* CDC: Centers for Disease Control and Prevention
* WHO: World Health Organization
* PCP: Pneumocystis pneumonia
* TB: Tuberkulosis
* MTCT: Mother-to-child transmission
* HAART: Highly active antiretroviral therapy
* STI/STD: Sexually transmitted infection/disease

Virus rèya anyama Human Immunodeficiency Virus (otabâ èpakènè' HIV) yakni virus sè memperlemah kekebalan bhâdân manossah. Oreng  sè è kennèng virus rèya bhâkal deddi rentan ka infeksi oportunistik otabâ gâmpang è kennèng tumor. Tapè panangannnah sè bâdâ bisa ma abit laju perkembangan virus, namon panyaket rèya gitak ongghu-ongghu bisa è selamet aghi.

HIV bân virus-virus sajenissah umummah è tular aghi lèbet kontak langsong antara lapisan kolè’ dâlem (membran mukosa) otâbâ aliran dârâ, aèng mani, caèran farji', caèran preseminal, bân aèng soso èbo'. Panolaran bisa kadhâddiyân lèbât jima' (vaginal, anal, otabâ oral),  transfusi ḍârâ, jhârum sontèk sè terkontaminasi, antara èbo' bân bhâji’ bâkto nganḍung, ngalahèraghin, otabâ nyosoè, bân bentuk kontan laènna kalabân acairan-cairan bhâdân kasebbhut.

Para èlmowan ngoca' AIDS asalla ḍâri Afrika Sub-Sahara. Satèya AIDS la dhâddhi wabah panyakè'. AIDS èrakèra nginfeksi 38,6 juta orèng è sakabbhina bhumè. Bâkto Jânuwari 2006, UNAIDS alako bhâreng sareng WHO ngèraaghi AIDS dhâddhi sabâb kamatèyan lebbi ḍâri 25 juta orèng tangghâl 5 Juni 1981. Panyakè' rèya aropaaghi sala sèttong wabah palèng ganas ḍâlem sajhârâ. AIDS èsebbhut dhâddhi sabâb kamatèyan 2,4 sampè' 3,3 juta jiwa bâkto taon 2005, bân lebbi dâri 570.000 orèng è antarana rèya na'-kana'. Sapartello' ḍâri jumla kamatèyan bâḍâ è Aftika Sub-Sahara, saèngghâ malambataghi pertombwuan èkonomi bân ngaancoraghi kakowatan sombher daya manossa. Perawatan antiretrovirus saongguna bisa ngorangaghi tingkat kamatèyan bân sarana infeksi HIV.

Hokoman sosial bhâdhi orèng sè sakè' HIV/AIDS, omomma lebbi berre’ bilâ èbhândhingaghi sareng sakè' ganas laènna. Torkaḍhâng okoman sosial kasebbhut jughân noro’ kennèng ka petugas kasèhadhân otabâ sukarelawan, sè ngerabât orèng sè sakè' HIV/AIDS (ODHA).

## Sombher
Anèmia

**Anèmia** iyâ arèya kebâḍâan sè jumla sel ḍârâ mèra otabâ jumla hemoglobin ḍâlem sel ḍârâ mèra bâḍâ è bâbâ normal. Sel ḍârâ hemoglobin aperran ngangko' oksigen ḍâri jantung sè èyollè ḍâri paru-paru, bân ngateraghi ḍâ' kabbhi bâgiyân bâdhân. Anèmia iyâ arèya penyakèt ḍârâ sè segghut ètemmo. Anèmia bisa èbâgi adhasaraghi bento' otabâ morfologi sel ḍârâ mèra, etiologi, bân penampakan klinis. Asabâb anemia sè palèng segghut jarèya pendarahan sè te lebbi, rosakka sel ḍârâ talebbi hemolisis otabâ kakorangan bento' ḍâri sel ḍârâ mèra sè lo' èfektif.

Orèng èkoca' anemia bilâ konsentrasi hemoglobina korang ḍâri 13,5 g/dl otabâ hematrokit (Hct) korang ḍâri 41℅ (lakè'), bân konsentrasi Hb korang ḍâri 11,5 g/dl otabâ Htc korang (bâbinè'). Anèmia ahambat tombu kembang ana'. Perkembangan otak ana' jarèya tergantung ḍâ' asupan nutrisi sè èkonsumsi. Sala sèttong nutrisi penting rèya kodhu terpenuhi ḍâ' lèma' taon oḍi' ana' sopajâ adukung ngoptimalaghi perkembangan otakka jarèya zat bessè. Sabâb, ana' kakorangan asupan harian zat besi, maka bisa nyebabaghi anèmia defisiènsi bessè sè bisa anḍi' dampak negatif permanen.
Anemia akibat gangguan eritropoiesis
1. Animenia defisiensi besi:
Tak cokop suplai besi Se akibat aghi defek ka sintetis Hb, akebat aghi munculleh sel dere mera Se hipokrom ban mikrosister
2. Anemia megaloblastik
Defisiensi folat otabah Vitamin B 12 akibat aghi gangguen ka sintesis timidin ben defek ka replikasi DNA. Efek Se muncul  iye areyah  marajeh prekursor sel darah (megaloblas) e sumsung tulang. Hematusopiesis Se tak aktif Ben  pansitopenia

## Tanḍhâ bân gejala   '''  '''
Gejala anèmia

Bilâ anèmia kadhâdiân ḍâlem bâkto sè abit, konsentrasi Hbna dhâddhi renda sampè' gejalana muncul. Gejalana rèya aropa:

* Asiomatic: bilâ anemia rèya dâlem bhâkto sè abit
* Letargi
* Napas pendè' otabâ seksek,
* Cetak arassa dhemmang
* Palpitasi
* Pocât
* Kekebalan bhâdhân toron

Tanḍhâ-tandhâ dâri anèmia sè kodhu ècongngo' pemereksaanna jârèya:

* Pucat se membran mukosa, jârèya colo', konjungtiva, kuku
* Sirkulasi hiperdinamik, akadi' takikardi, pulse sè èlang, aliran mumur sistolik
* Gagal jantung
* Pendarahan retina
Tanḍhâ-tanḍhâ spesifik pada pasien anèmia è antarana:
* Glosistis: kedhâdhiyân pasien anèmia megaliblastik, anèmia defisiensi besse
* Jaundis: kadhaddhiyân hemolisis, anemia megaloblastik dhemmang
* Splenomegali: èsabâbaghi hemolisis, bân anèmia megaloblastik
* Ulserasi è soko: kedhâdhiyân nèmia sickle cell
* Deformatis tolang: kadhadhiyân talasemia
* Neuropati perifer, atrofi optik, degenerssi spinal, aropaaghi efek dâri defiensi vitamin B12,
* Garing bhiru è ghusè, ensefalopati bân beuropati motorik parifer segghut èkatela' bi' pasien sè keracona metal.

## Sombher
Operasi sèsar

**Operasi sesar** otabâ bedah sesar (bhâsa Inggris): Caesarean/Cesarean section caesarean/Cesarean delivery, otabâh C-section), èsebbhut jhughân seksio sesarea (èpakènè' sc) iyâ arèya persalinan lèbât pembedahan è tabu' èbhu (laparatom) bi' rahim (insterotomi) sè bisa makalowar bhâji'. Operasi sesar èlakonè polana rèmbi' normal lèbât farji' ta' bisa. Operasi sèsar biyasana èlakonè bi' dokter spesialis kandungan, ana', anastesi sareng bidan.

## Sacara bhâsa
Bâḍâ pan-brâmpan sè bisa ajellasaghi oca' "Caesar".

* Èkala' ḍâri oca' bhâsa latin caedere sè artèna "abedah".

* Oca' sè bisa bhâin èkala' ḍâri pemimpin Romawi kuno Julius Caesar sè èsebbhut rèmbi' ḍâri cara rèya. È ḍâlem sajhârâ, hal rèya lo' kèra bisa polana embu'na ghik oḍi' teppak omorrah la nyapok towa (operasi sesar ta' kèra èlakonè è bâkto rowa polana ghi' taḍâ' teknologi) tapè carèta panèka ampon bâḍâ sajjhek abad ke-2 SM.
* Hukum Romawi ajellasaghin cara nèka parlo èlakonèn ka èbhu sè tadâ' omorra ghâbây nyelametaghin nyabâ bhâji' saèngghâ èkennal bi' oca' Lex Caesarea.
* Okara a matre caesus ("abedah embu'") èghunaaghi jhâman Romawi.

## Macem
Bâḍâ pan-brâmpan macem operasi sesar:

* Bedah klasik panèka operasi nyèbâ' vertikal sopajâ jhâlân kalowarra bhâji' lebbi rajâ. Namong bedah rèya rang-rang èlakonèn jhâman satèya sabâb bisa dhâddhi komplikasi.
* Bedah bân sayatan mendatar è bâgiyân attas ḍâri kandung kemih biyasa umummah èlakonè è jhâman samangkèn. Cara nèka masakonè' risiko pendarahan bi' lekkas beres.
* Histerektomi sesar panèka bedah sesar ètoroèn bi' pengangkatan rahim. Hal nèka èlakonèn ḍâlem kasus pendarahan sè melarat ètanganèn otabâ teppakna plasenta ta' bisa èpapèsa ḍâri rahim.
* Bentuk laèn ḍâri operasi sesar akadhi bedah sesar ekstraperitoneal otabâ sesar porro.
* Bedah sesar berulang èlakonè è bâkto pasien sebellumma sè toman operasi sesar. Umummah sayatan èlakonèn ka bekkas loka operasi sebellumma.

È kâbânnya'an roma sakèk khosossa è Amerika Serikat, Britania Raya, Australia bi' Selandia Anyar, biasanna lakèna èsaranaghin noro' proses adukung èbokna. Dokter spesialis anastesi noronèn kaèn penghalang teppa' bâktona bhâji' lahèr sopajâ orèng seppo bhâjikna bisa ajhâlling bhâjikna. Mon roma sakè' è Inḍonèsia ta' bisa ngollèaghin bâḍâna orèng laèn sè noro' abhâreng è bâkto persalinan bi' operasi sesar termasok lakèna.

## Sombher
Alat kontrasepsi ḍâlem rahim

**Alat kontrasepsi ḍâlem rahim** (AKDR, bhâsa Inggris: *intrauterine device*, IUD), èsebbhut jughân spiral otabâ coil iyâ arèya perangkat kontrasepsi okoran kènè', sè biasa abentu' 'T', bâḍâ dhimbhâghâna otabâ levonorgestrel, sè èmaso'aghi ka ḍâlem rahim. Alat nèka iyâ arèya sala sèttong macemma kontrasepsi jangka lanjhâng reversibel sè aropa metode pengendalian kalahèran sè palèng èfèktif. IUD iyâ arèya metode matunda orèng nganḍung sè palèng èsaranaghi orèng nganḍung kaangghuy nyegghâ orèng nganḍung, otamana orèng nganḍung ajâgâ jara' antar bàkto nganḍung.

Prosentase kegagalân kalabân IUD dhimbhâghâ nèka sakètar 0,8% dhinèng IUD levonorgestrel anḍi' tingkat kegagalân 0,2% è taon awwâl pangangghuyân. Èantarana alat bân cara kontrasepsi pengendâliân kalahèran, asareng bân implan, ngaollè kapuasân sè rajâ ḍari sè ngangghuy. È taon 2007, IUD nèka bentuk sè palèng bânnya' eghuna'aghi kontrasepsi reversibel, kalabân lebbi ḍari 180 juta pangangghuyân è dhunnya. 

Bhuktè anunju'aghi èfèktivitas bân kaamanan è remaja bân orèng-orèng sè anḍi' bân sebelunna ta' anḍi' ana'. IUD ta' apangaro ḍâ' proses nyosoè kalabân ASI bân ollè èterapaghi dhuli samarèna arèmbi'. Cara nèka jughân ollè èghunaaghi dhuli samarèna aborsi. Samarèna èleppas, makkè samarèna èghunaaghi jangka lanjhânga, kasuburan bisa dhuli abâli oni. 

Samentara IUD tembaga bisa aningkataghi perdârâân mènstruasi bân bisa kram lebbi sakè'. IUD hormonal bisa ngorangi perḍârâân menstruasi otabâ maambu menstruasi. Kram bisa èobadhi kalabân NSAID. komplikasi potensial laènna tamaso' pengusirân (2-5% ) bân jârâng perforasi rahim (korang dari 0,7%).[8][12] Sebuah model sebelumnya ḍâri alat kontrasepsi (sè perisai Dalkon) èkaitaghi kalabân paningkadhân rèsiko panyakèt radang panggul. Kèng, resikona ta' terpangaro kalabân model saat nèka è orèng sè ta' ècapo' infeksi menular sèksual è bâkto panyisibhân.

## Sombher
Dispareunia

**Dispareunia** iyâ arèya nyeri sè èghrâssa saat alako hubungan lakè-binè serrèna meḍis otabâ psikologi. Nyeri biasana èghrâssa è bâgiyân lowarra genitalia. 

## Sombher
Nganḍung

**Nganḍung** iyâ arèya bâkto è ḍimma sèttong otabâ lebbi katoronan tombu è ḍâlem rahim orèng binè’. Nganḍung ganda iyâ arèya lebbi ḍâri sèttong katoronan, mèsal ana' kembhâr.

Nganḍung biyasana kaḍâdhiân ḍâri jima', namong bisa bhâin lèbât teknologi reproduksi. Nganḍung bisa ahasèlaghi kelahèran oḍi’,  ghegghâr, aborsi sè èsengaja, otabâ lahèr matè. Rèmbi' biyasanna kadhâdhiyân ra-kèra 40 mènggu sajhhek èmolana bâkto haid ḍi-buḍi. Èbitong ḍâri omor pembuahan, abitta ra-kèra 38 mènggu. Nganḍung arèya bâḍâna embrio otabâ janin manossa se ètanem è ḍâlem rahim. Implantasi kabânnya'an 8-9 arè marèna pembuahan. Embrio arèya katoronan sè tombu pètto’ mènggu marèna implantasi (omorra sapolo mènggu), marèna rèya nyamana janin nganḍung.

Ḍâlem medis nganḍungnga manossa èbâgi dhâddhi tello’ bâkto triwulan. Triwulan kasèttong ngèbâ risiko tègghi kaghâghgghârân. Samantara bâkto kaḍuwâ' tombuna janin ollè èmonitir bân èdiagnosis. Triwulan katello’ nanḍhâaghi awwâl ‘viabilitas’, yakni janin ollè pagghun oḍi' teppa’ kadhâddhiân rèmbi' awwâl otabâ rèmbi' paksa. Polana kemongkènan viabilitas janin sè marè akembang. Artèna kabiyasaan dâri odi’, janin ḍâlem triwulan ka-3 jârèya èsebbhut oḍi’ kadhibi’ sè anyar.

## Bâkto nganḍung

### Mènggu ka-1
Biyasana, calon ebo’ bâḍâ dâlem teppa’ beres ongghu. Kabiyasaan kaḍi’ aroko’, ngènom alkohol bân bhât-obhâtan sè ta’ parlo sè kodhu èyambui pas bâkto rèya. Suhu bhâdhân bhâkal ongghâ ḍhiddhi' tèppa' bâkto ovulasi ra-kèra 36,6 C bân ongghâ nè'-sakonè'. Konsultasi genetik rèya bisa ècoba neng dokter kanḍungan ghâbây bisa tao panyakèt sè noron ḍâlem kalowarga, akadhi' hemofill, fibrosis kistik, otabâ golongan ḍârâ Rhesus.

### Mènggu ka-2
Bâkto fertilisasi otabâ pembuahan sè ajutaan sperma maso' ḍâ' farji' bân la ḍâpa' tuba falopi. Sperma arowa atojhu sel tellor sambi makalowaraghi enzim sè ghâbây sala sèttong sperma sè mennang maso' lapisan sè ngelindungaghi sel tellor sè massa'. Bâkto rèya, kadhâddhiyân aobâ kimiawi sè alanglang sperma laèn maso' sel tellor. Bhâdhân sperma sè maso' sel tellor bhâkal terurai bân inti sel sè ngebâ kode genetik bisa nyampo bi’ kode genetik sel tellor sè marè èbuahi.

Macemma probâ bhâji’ teppa’ bâkto rèya ètantowaghi bi’ 46 kromsom sè asusun karakteristik genetik. Sel sperma bân sel tellor ngèbâ kode genetikka sèng-masèng. Sel tellor coma anḍi’ kromosom X, samantara sel sperma ngèbâ kromosom X bân Y. Mon sperma sè abuahi sel tellor ngèbâ kromosom X maka bhâkal abento’ bhâji’ binè’. Mon sè abuahi sel tellor jârèya sel sperma sè ngèbâ kromosom Y, maka bhâji’ lakè’ sè abento’. Dhâddhi bhâkal eppa’ nantowaghi macemma probâ bhâji’.

Sel tellor sè marè èbuahi abella ḍuwâ’ dhâddhi 2 sel, 4 sel, bân asèbâ’ sambi aghuli dhinaaghi tuba falopi ḍâ’ rahim ollè 30 sel hasèl asèbe’. Kompolan sel jârèya ènyamaaghi morula, ḍâri bhâsa latèn sè artèna anggur.

## Sombher
Dismenorea

**Dismenorea** otabâ sè biyasana èsebbhut senggugut, iyâ arèya rassa sakè' bân nyèlo è tabu' neng bâkto haid sè bisa aganggu kalakowan bân bhuto èyobhâdhin. 30-75% rèng binè' sè sakè' rèya bhuto èyòbhâdhin. Etiologi bân pathogenesis ḍâri dismenore sampè' satèya ghita' jellas. Dismenorea asalla ḍâri bhâsa Yunani. Dysmenorhoea, oca' dys artènna malarat, nyèlo, abnormal; Meno artèna bulân; bi' rrhea sè artèna aliran. 

## Macemma

### Dismenorea primer
Dismenorea Primer panèka nyèlo haid benni karana kelainan ginekologik.

#### Sabâb
Psikis; (konstitusionil, anemia, kâlessoan, TBC); (obstetric: cervic sempèt, hyperanteflexio, rentroflexio); endrokrin (kadar prostalandin atamba, hormon steroid seks, kadar vasopresin tinggi). 

#### Etiologi
Nyeri haid ḍâri bâgiyân tabu' ajhâlân ka bâgiyân blekang bân pokang, torkaḍhâng abhâreng bi' mual so ngota, diare, sakèk cèta' bi' emosi labil.

#### Terapi
Psikoterapi, analgetika, hormonal.

## Sinkronisasi siklus haid è kalompo' bâbinè'
Èebbutaghin riset è Wellesley College, Amerika Serikat è taon 1971, ngelapor aghin bâḍâna fenomena siklus menstruasi rèng binè' sè bâḍâ neng ḍâlem kalompo' interaksi sosial sè intim bisa abhârengan. Hipotesis nyebbhut jhâ' bâḍâ hubungan sè semma' antara rèng binè' sakanca'an bi' siklus haid è hormon ḍâlem bhâdhânna.

## Sombher
Episiotomi

**Episiotomy** iyâ arèya èrèsân dhudhit lèbât perineum kaangghuy malèbâr farji' sopajâ kalowarra bhâji’ ghâmpang. Palèbârân arèya bisa èlakoni è ghâris tengnga (midline) otabâ ḍâri bhuco ḍâri bhun buḍina vulva, èlakoni kalabân èbius local (local anaesthetic) bân èjhâi’ polè samarèna rèmbi’. Arèya aropaghi prosedur umum ḍâlèm kadokterran sè èkalako ḍhâ’ orèng binè’.

## Sombher
Kanker Lè'èr Rahèm

**Kanker lè'èr rahèm** otabâ sè è sebbhut kalabân kanker sèrviks iyâ arèya sajenis kanker sè 99,7% è sabâbaghi bi' *human papillomavirus* (HPV) onkogenik, sè nyerrang lè'èr rahèm. È Inḍonèsia coma 5% sè a jhâlâni panyarèngan kanker lè'èr rahèm saèngghâ 76,6% orèng bilâ terdetèksi langsong maso' stadium attas (IIIB ka attas), polana kanker lè'èr rahèm biasana taḍâ' gejala apa bhâi è staḍium awwâl. Panyarèngan ollè è jhâlâni kalabân tès pap smear bân inspèksi visual asam asètat (IVA). È naghârâ maju, orèng sè ajhâlâni program pangamatan lè'èr rahèm ngorangi insiḍèn kanker lè'èr rahèm sè invasif bânnya'an 50% otabâ lebbi. Kabânnya'an orèng sè tètè nemmu jhâ' infèksi *human papillomavirus* (HPV) tanggung jâwâb ka sakabbhina masala kanker lè'èr rahèm (kanker sèrviks). Parabâtân tamaso' oprasi staḍium awwâl, kèmoterapi, bân/otabâ raḍioterapi è staḍium ahèr panyakèt.

## Infèksi
*Human papillomavirus* (HPV) 16 bân 18 aropa'aghi panyâbâb otama è 70% masala kanker sèrviks è dhunnya. Parjhâlânan ḍâri infèksi HPV sampè' dhâḍdhi kanker sèrviks ngabi' bâkto sè cokop abit iyâ arèya sakitar 10 sampè' 20 taon. Tapè prosès panginfèksiân rèya lako ta' è saḍari bi' orèng sè ngalami panyakèt, polana prosès HPV lanjut dhâḍdhi pra-kanker sabâgiyân rajâ langsung tanpa panyakèt. Polana jiyâ, vaksinasi bân panyarèngan kanker sèrviks cè' èanjuraghi è kalako.

## Gejala
Kanker lè'èr rahèm (kanker sèrviks) è staḍium awwâl ta' atojjhuaghi gejala sè khas, bahkan bisa tanpa gejala. È staḍium lanjut, gejala kanker sèrviks, antarana: ḍârâ post coitus, keputihan sè ta' normal, sakè' tèng kântèngan, gangguwân pencernaan, malarat akemmi, mènopause, bân kaloar cairan sè ta' normal (abârna koning, bhâu, bân acampo ḍârâ).

**Faktor Alamiah**

Faktor Alamiah iyâ arèya faktor-faktor sè sacara alami è alamin orèng bân lakar abâ' dhibi'in ta' mampu sè acegghâ'â. Sè tamaso' ḍâlem faktor alamiah sè è capo' kanker sèrviks iyâ arèya omor ḍâ' attas 40 taon. Sajân towa orèng binè', maka sajân tègghi rèsikona è capo' kanker sèrviks. Tapè arèya ta' karo ka orèng sè aomor towa, sè aomor nguḍâ bhâi bisa è capo' panyakèt rèya (kanker sèrviks). Tantona abâ' dhibi' ta' bisa acegghâ dhâddhina prosès panowa'an. Tapè abâ' dhibi' bisa ngalakoni kalakoan laènna kaangghuy acegghâ ongghâna rèsiko kanker sèrviks. Ta' paḍâ kalabân kanker umumma, faktor gènètik ta' cè' aperranna ḍâlem dhâddhina panyakèt rèya (kanker sèrviks). Ḍâlem artèyan, abâ'en sè anḍi' keluarga bhibhâs ḍâri kanker sèrviks arassah aman ḍâri ancaman kanker sèrviks. Abâ'en lebbi bhâghus pagghun alèndhungi ḍâri panyakèt kanker sèrviks.

**Faktor kabhârsèyan**

Keputihan sè è torot ros terrosan tanpa èobhâti. Bâḍâ 2 macem keputihan, iyâ arèya sè normal bân sè ta' normal. Keputihan sè normal arèya bilâ lenḍirrâ abârna bhennèng, ta' bâceng, bân ta' ghâtel. Bilâ sala sèttonga ḍâri katello' sarat kasebbhut ta' maso', maka keputihan kasebbhut ta' normal. Maka pas konsultasi ka ḍokter.

## Sombher