Dante Alighieri

**Durante degli Alighieri** (Bhâsa Italia: [duˈrante deʎʎ aliˈɡjɛːri]), sè biasana coma èsebbhut **Dante** (Bhâsa Italia: [ˈdante] 1265 – 1321), panèka tokang siir Italia utama è Abad Pertengnga'an Ahèr. *Komedi Ilahi*, sè asalla èsebbhut Comedìa (Bhâsa Italia modern: Commedia) bân saterrossa ètamba'aghi dâ' oca' Divina sareng Boccaccio, èangghep sacara lowas mènangka karya sastra sè palèng bhâgus sè èkarang è bhâsa Italia bân karya sastra dhunnya. Karyana èsebbhut puisi palèng agung è Abad Pertengnga'an.

E ahèr Abad Pertengnga’an, para' kabbhi puisi ètolès è bhâsa Latèn, bân polana jârèya coma bisa èaksès bi’ orèng soghi bân apendidigân. Namong, dâlem *De vulgari eloquentia* (Tentang Èlokuensi dâlem Bhâsa Vernakular), Dante abèla pangangghuy vernakular (bhâsa asli sèttong masyarakat) dâlem sastra otabâ literatur. Dhibi'in nolès è dialèk Toskano kaangghuy karya-karya akadhi *The New Life (La Vita Nuova)* (1295) bân Komèdi Ilahi (*Divina Commedia*) sè èsebbhut è attas. Pèlèyanna, sanajân cè’ ta’ lazimma, aghâbây sèttong preseden sè cè' pentèngnga saènggâna para sastrawan Italia, akadhi Petrarch bân Boccaccio, noro'è jejakna. Dante kalabân cara dâ’iyâ aghâdhui peran pentèng dâlem pembentukan bhâsa nasional Italia. Makna Dante jhughân kasebbâr è lowar naghârâ aslina; Gambaranna Naraka, Purgatori, bân Sowargâ aghâbây bânnya' seni Barat, bân èsebbhut bi’ bânnya' tokang siir akadhi John Milton, Geoffrey Chaucer, bân Alfred Tennyson è dâlem karya-karyana. Salaèn jârèya, ghâbayân sè partama dâri skema rima tello' baris salèng akae’, otabâ *terza rima*, èkabâsaaghi dâ' dhibi’en.

Dante èsebbhut "Eppa’ bhâsa Italia" bân sala sèttong penyair sastra dhunnya sè palèng bhâgus. È Italia, Dante serrèng èsebbhut *il Sommo Poeta* ("Tokang Siir palèng Tèngghi") bân *il Poeta*; Dhibi’en, Petrarca, bân Boccaccio jhughân èsebbhut "tello' somber" otabâ "tello' mahkota".

## Biografi

### Bâkto ngodâ
Dante lahèr è Firenze (Florence), Republik Firenze, Italia samangkèn. Tangghâl kalahèranna sè teppa' ta' èkataoè, sanajân umumna èparcajâ jhâ' dhibi’en lahèr è sakètar taon 1265. Tangghâl kasebbhut bisa èsimpulaghi dâri kiasan autobiografis dâlem *Divina Commedia*. Bâgiyân pertamana, *Inferno*, èmolaè kalabân oca', "*Nel mezzo del cammin di nostra vita*" ("È tengnga parjhâlânan odi'na kaulâ"), sè èmaksod jhâ' Dante aomor ra-kèra 35 taon, akadhi omor rata-rata manossa menorot Alketab. (Mazmur 89:10, Vulgata) iyâ arèya 70 taon; bân polana parjhâlânan khayalanna ka alam bâbâ sè èkalako è taon 1300, dhibi’en èlahèrraghi è sekitar taon 1265. Pan-bârâmpan baèt Divina Commedia è Paradiso jhughân aberri' pètodu jhâ’ dhibi’en èlahèrraghi kalabân zodiak Gemini: "Bâkto kaulâ alènglèng sareng kembar langgeng, kaulâ nengghu asèngkappa, dâri gunong ka olo songay, sè aghâbây lantai sè aghâbây kaula cè’ buwassa" (XXII 151–154). È taon 1265, mataarè bâdâ è rasi bintang Gemini sè èparkiraaghi bâdâ è antara 11 Mèi bân 11 Junè (panangghâlân Julian). Mortimer J. Adler sacara lebbi khosos nolès jhâ' Dante lahir è pertengnga’an bulân Mèi 1265.

Dante ngako jhâ' kalowargana dâri ketoronan Romawi Kona (*Inferno*, XV, 76), tapè bhâlâ sè palèng awwâl sè bisa èsebbhut iyâ arèya Cacciaguida degli Elisei (*Paradiso*, XV, 135), sè ghi’ bhuru lahèr kantos ra-kèra taon 1100. Ramana Dante, Alaghiero otabâ Alighiero di Bellincione, iyâ arèya sala sèttong dâri faksi Geulfi potè sè ta' narèma bâlessân dâlem bentu’ apa bhâi saellana Ghibelline mennang è Perang Montaperti è pertengnga’an abad ka-13. Arèya noddhuaghi jhâ' Alighiero otabâ kalowargana mongkèn andi' status bân prestis protektif tertanto, sanajân bâdâ sè noddhuaghi jhâ' Alighiero sè ta'  andi’ aktivitas è dâlem politik jârèya reputasina cè' rèndhâ'na saènggâna ta' èangghep pantes èbuwâng.

Kalowarga Dante sètia dâ' kubu Guelfi, aliansi politik sè nolongè Kepausan sè terlibat dâlem oposisi kompleks dâ' kubu Ghibellini, sè èdukung bi’ Kaisar Romawi Suci. Embu'na sè tokang siir iyâ arèya Bella, mongkèn angghuta kalowarga Abati. Dhibi’en matè bâkto Dante ghi' ta' aomor sapolo taon, bân ta' abit saellana jârèya Alighiero nèka polè, bân Lapa è Chiarissimo Cialuffi. Ta' jellas bila dhibi’en nèka polana bâdâna bâtessan sosial ghâbây orèng duda è dâlem hal-hal kasebbhut, namong èpon tantona ngalahèrragi duwâ' ana', ale'na Dante sè anyama Francesco tarètan bâlluna bân sè anyama Tana (Gaetana) tarètan bâllunna. E bâkto Dante aomor 12 taon, èjanjiaghi kaangghuy nèka bi’ Gemma di Manetto Donati, pottrana Manetto Donati, dâri kalowarga sè apangaro Donati. Nèka sè ètalè’è sejja’ ghi’ kènè’ akadhi panèka cokop umum bân tamaso' upacara resmi, tamaso' jhughân ikatan sè ètandatangani è adha'na notaris. Namong è bâkto jârèya trèsna ka bâbinè' laèn, Beatrice Portinari (èkennal jhughân Bice), sè pertama kalèna ètemmoè è bâkto aomor sanga taon. On-taon saellana nèka bân Gemma, dhibi’en ngako ampon ètemmo Beatrice polè; dhibi’en nolès pan-bârâmpan soneta sè ètujuaghi ghâbây Beatrice namong ta' perna nyebbuttaghi Gemma è dâlem puisi-puisina. Tangghâl nèka sè teppa' ta' èkataoè: sèttong informasi sè jellas panèka, sabellunna èbuwâng è taon 1301, dhibi’en andi' ana' tello' (Pietro, Jacopo bân Antonia).