Metabolisme

**Metabolisme** èngghi panèka sadhâjâna rèaksi biokimia sè ghadhuwan tojjuwan ka'angghuy marta'anaghi kaodhi'ân è sèttong organisme. Prosès panèka adhâddhiyaghi organisme bisa tombu, akemba', marta'anaghi struktur, bân arespon ka lingko'anna. Metabolisme bisa èhartèyaghi jhughân minangka sadhâjâna rèaksi kimia sè kadhâddhiyân è dhalem organisme odhi', tamaso' pancerna'an bân perpinda'an zat è dhalem sèl sarta è antara sèl-sèl sè ta' padhâ. È dhalem sèl, rèaksi kimia kadhâddhiyân aromantè saèngghâ produk sè èhasèllaghi dâri sèttong rèaksi bhâkal maso' ka rèaksi laènna. Rèaksi-rèaksi sè salèng ahubungan panèka èsebbhut metabolisme perantara otabâ metabolisme intermediat, bân sabbhân rèaksina èkatalisis sarèng ènzim.

Sacara umum, metabolisme aghâdhuwi duwâ' arah lintasan rèaksi kimia organik, èngghi panèka katabolisme (rèaksi ka'angghuy aghâbây ènergi kalabân cara maoray senyawa organik, akadhi meccha glukosa dhâddhi asam piruvat lèbat prosès rèspirasi seluler) bân anabolisme (rèaksi sè parlo ènergi ka'angghuy nyoson [sintesis] senyawa organik akadhi protèin, karbohidrat, lipid, bân asam nukleat dâri molekul-molekul sè èparlowaghi). Tello' tojjuwan otama metabolisme èngghi panèka ngobâ kakanan dhâddhi ènergi ka'angghuy ajhâlânnaghi prosès è tingkat seluler, ngobâ kakanan dhâddhi bahan baku panyoson protèin, lipid, asam nukleat, bân pan-bârâmpan macem karbohidrat, sarta mbuwâng zat sèsa metabolisme.

## Rèaksi Kimia dhalem Prosès Mètabolisme
Rèaksi kimia è dhalem prosès mètabolisme èbhâghi dhâddhi pan-bârâmpan lintasan mètabolik sè ngobâ sèttong sanyaba dhâddhi sanyaba laènna lèbhât pan-bârâmpan tahapan. Sabbhân tahapan dhalem lintasan gâpanèka èfasilitasi sarèng ènzim sè asèfat spèsifik (husus). Fungsi ènzim cè' pentingnga dhalem mètabolisme amarghâ abânto organisme ajhâlânnaghi rèaksi sè èkaharep, polana rèaksi panèka mabhutowaghi ènèrgi bân ta' kadhâddhiyân sacara otomatis. Ènzim masangaghi rèaksi sè èfasilitasina sarèng rèaksi spontan sè aghâbây ènèrgi, kantos ènzim afungsi minangka katalis sè mapaghâs kadhâddhiyânna rèaksi sakalangkong ngator laju rèaksi mètabolik. Rèaksi kimia dhalem mètabolisme moncul minangka rèspon dâ' oba'anna lingkungan sèl otabâ sinyal dâri sèl laèn.

È sabbhân prosès dhalem mètabolisme, rèaksi kimia jhughân alibâttaghi sajumlah substrat sè arèaksi sarèng ènzim minangka katalis è jhenjhang-jhenjhang rèaksi ka'angghuy aghâsillaghi sanyaba intermediat (panengnga), sè dhâddhi substrat è jhenjhang rèaksi saterrossa. Kasadhâjâna parèaksi kimia sè kalibât è sèttong jhenjhang rèaksi èsebbhut *metabolom*. Sadhâjâna panèka èpajhâri è dhalem sèttong cabang èlmo biologi sè èsebbhut *metabolomika*. Laju mètabolisme basal sèttong organisme èngghi panèka okoran jumlah ènèrgi sè èkonsumsi sarèng sadhâjâna rèaksi kimia sè kadhâddhiyân.

Sistem mètabolisme sèttong organisme nantowaghi sanyaba ka'dimma sè aropa'aghi nutrisi bân sanyaba ka'dimma sè aracon mongghu bâdhân. Minangka conto, pan-bârâmpan jennis prokariota aghuna'aghi hidrogen sulfida minangka nutrien maskè gas panèka asèfat racon mongghu hèbân. Namong, bâdâ cèri husus dâri mètabolisme sè umumma ètemmo è para' sadhâjâna spèsies sè bidhâ, akadhi gugus asam karboksilat sè èkaonèngi minangka zat antara è siklus asam sitrat è sadhâjâna organisme sè èkaonèngi manossa. Sanyaba panèka jhughân ètemmo è spèsies sè cè' bidhâna struktur biologissa, akadhi baktèri unisèlulèr *Escherichia coli* bân organisme multisèlulèr sè aokoran rajâ akadhi ghâjhâ. Kapadhâ'ân sè bâdâ è lintasan mètabolisme panèka manabi kadhâddhiyân akibât kabâdâ'ân sanyaba-sanyaba kasebbhut è awwâl sajhârâ èvolusi bân retensi kamonculanna sè tèngghi è man-gaman jennis hèbân amarghâ èfikasi sè ètimbullaghi. Mètabolisme sèl kanker cè' bidhâna sarèng sèl normal bân pabidhâ'ânna panèka bisa èghuna'aghi minangka intervènsi terapeutik è panyakèt kanker.

## Sombher