open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayat-Ayat Cinta

**Ayat-Ayat Cinta** iyâ arèya novel karjâ Habiburrahman El Shirazy sè terbit sapesan taon 2004 lèbât penerbit Republika. Novel arèya aèssè 418 halaman bân sukses nyètak 160 èbu eksemplar ḍâlâm bâkto 3 taon. Taon 2018, novèlla paju sampè' 400 èbu eksemplar. Ayat-Ayat Cinta adhâddiaghi kebangkitan karjâ sastra Islami sampè' mangkèn.

## Film Ayat-Ayat Cinta
Lastarèna novella sukses, roma produksi MD Pictures ngangka’ ka film lajâr lebar. Hanung Bramantyo èpèlè kaangghuy dhâddhi sutradarana. Aktor bân aktrisna iyâ arèya Fedi Nuril mènangka Fahri, Rianti Cartwright mènangka Aisha, Zaskia Adya Mecca mènangka Noura, Carissa Putri mènangka Maria Kirgiz bân Melanie Putria mènangka Nèng Nurul.

Syuting film arèya pangaterrona è Mesir akadhi novella kèng ta' èèdhini sareng Pamarènta Mesir. Syutingnga èobâ ka India bân è Inḍonèsia. Pangaterrona perilisan film tangghâl 19 Ḍèsember 2007 tapè molor sampè 2008 polana syuting ghita’ lastarè.

## Sinopsis
Carèta cinta islami tentang Fahri, mahasiswa master è Al-Azhar sè bhâjheng è dâlem akuliah. Fahri arèya rèng lakè’ sa-biasa, taat aghâma, bân ngaghungi sèfat toleransi sè tèngghi. Orènga ta’ kasokan pacaran bân ajâgâ abâ’ dibi’ ḍâri rèng binè’.

Fahri ngallè ka Mesir bân ngaghungi tatangghâ nyamana Maria Girgis. Maria aghâmana Kristen Koptik, tapè èsto ḍâ’ ka Al-Qur’an bân ka Fahri. Ḍâri èsto dhâddhi trèsna. Maria lako nolès perasaanna è diari.

Nurul, potrana kèyaè rajâ è Jhâbâ Tèmor. Orènga kalem sareng cerdas. Sanyatana Fahri paḍâ lèbur ka Nurul kèng gengsi, polan abâ’ dhibi’na ghun potrana rèng tanè. Neng film, èperanaghi sareng Melanie Putri. Noura, tatangghâ sè lako èsèksa bapa’en dhibi’. Fahri cè’ pardulina ka Nora bân abhânto. Tapè Noura ngarep lebbi bân dhâddhi masalah rajâ yakni afitna Fahri.

## Aktor bân aktris
Aktor bân aktris film Ayat-Ayat Cinta iyâ arèya:

* Fedi Nuril mènangka Fahri bin Abdullah Shiddiq
* Rianti Cartwright mènangka Aisha Greimas
* Carissa Putri mènangka Maria Kirgiz
* Melanie Putria mènangka Nurul Azkiya
* Zaskia Adya Mecca mènangka Noura Bahadur
* Marini mènangka Madam Nahed
* Surya Saputra mènangka Paman Eqbal
* Rudy Wowor mènangka Toan Adel
* Fanny Bauty mènangka rajina Toan Adel
* Mieke Wijaya mènangka Ummu Fathi
* Leroy Osmani mènangka Amru
* Oka Antara mènangka Syaiful
* Dennis Adhiswara mènangka Rudi
* Andreas Sullivan mènangka Hamdi
* Sellen Fernandez mènangka Bahadur
* H. Mochtar Sum mènangka Syaikh Usman
* Hj. Endang sebagai mènangka Maemunah
* Sitoresmi Prabuningrat sebagai èbhuna Fahri
* Budi Ros mènangka ramana Fahri
* Synta mènangka alèkna Fahri
* Aldo Bamar mènangka Syaikh Ahmad
* Ahmad Setiadi mènangka Ustad Djalal

## Album Ayat-Ayat Cinta
Original Soundtrack Ayat Ayat Cinta iyâ arèya album music sè èrèles 28 Fèbruari 2008 sareng Trinty Optima Production. Laguna agenre pop.

Daftar lagu:

* Ayat-Ayat Cinta – Rossa
* Jalan Cinta – Sherina
* Takdir Cinta – Rossa
* Tercipta Untukku – Ungu, Rossa
* Andai Kutahu - Ungu

## Sombher
Bhângsa:Buku
Arè Bhumè

**Arè Bhumè** panèka acara taonan sè èpaènga'aghi è sadhâjâ dhunnya niyap 22 April. Arèya ghâbây abhânto palèndhungan lingkungan. Arè Bhumè èrancang ghâbây orèng sopajâ sadar bân hormat ka planèt bengkona manossa. Bâjarina Arè Bhumè bâḍâ è lebbi dâri 175 naghârâ sè èator sareng Jhâringan Arè Bhumè (*Earth Day Network*).
Bhângsa:Arè PBB
Asemrowo, Sorbhâjâ

**Asemrowo** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Ayat-Ayat Cinta 2

**Ayat-Ayat Cinta 2** iyâ arèya filem Inḍonèsia sè rèlès tangghâl 21 Ḍèsèmber 2017. Film arèya èrèles jughân tangghâl 11 Jânuwari 2018 è Malaysia sareng Brunei Darussalam. Sutradarana Guntur Soehardjanto. Filem rèya filem kaḍuwâ’ ḍâri Ayat-Ayat Cinta.

## Rèngkessan carèta
Filem rèya acarèta Fahri (Fedi Nuril) sè oḍi’ kadhibi’ è Edinburgh bhârâng asisten Halusi (Pandji Pragiwaksono). Fahri kaèlangan Aisha pèttong bulân. Aisha èlang è Gaza, Palestin. Fahri terros nantos Aisha. Aslina Fahri seḍḍhi. Fahri sibok dhâddhi dosen bân pengusaha è Edinburgh. Kancana bâkto è Al-Azhar, Misbah ngampong ngènep è romana Fahri. Fahri segghut ngadepaghi masala sareng ghâ-tatangghâna, yakni mba Yahudi, Catarina (Dewi Irawan), Keira McGils (Chelsea Islan), pamaèn biola sè bejhik sara ka Fahri polana ngangghep Fahri teroris. Fahri istiqomah abhânto ghâ-tatangghâna polana bâḍâ amanah Aisha. Niat bhâgus Fahri mala dhâddhi sala paham. Kaoḍi'ânna Fahri sajân rumit ding la Hulya (Tatjana Saphira), sapopona Aisha atemmo Fahri.

## Aktor bân aktris
È bâbâ rèya aktor bân aktris Ayat-Ayat Cinta 2:
* Fedi Nuril mènangka Fahri bin Abdullah Shiddiq
* Tatjana Saphira mènangka Hulya
* Chelsea Islan mènangka Keira
* Jihane Almira Chedid mènangka Clara
* Dewi Sandra mènangka Sabina
* Nur Fazura mènangka Brenda
* Pandji Pragiwaksono mènangka Hulusi
* Bront Palarae mènangka Baruch
* Dewi Irawan mènangka Catarina
* Deborah Whyte mènangka Janet
* Cole Gribble mènangka Jason
* Arie Untung mènangka Misbah
* Melayu Nicole Hall mènangka Layla
* Millane Fernandez mènangka Lynda
* Mathias Muchus mènangka Anomma Fahri
* Syifa Hadju mènangka Fatimah
* Paul Lapsley mènangka polisi

## Produksi
Filem rèya èsutradai sareng Guntur Soehardjanto. Sè nolès skenario iyâ arèya Alim Sudio bân Ifan Islami. Carèta filem arèya mondhut dâri novella Habiburrahman el-Shirazy. Produser filem rèya yakni Manoj Punjabi bân Dhamoo Punjabi.

Proses maca skenario èmolaè è bulân April. Proses syuting èmolaè 5 Agustus 2017, abitta 50 arè. Filem rèya alatar è Gaza, Skotlandia, London, Budapest, bân Jakarta. Ca'èpon Manoj, proyek rèya proyek sè rajâ, lebbi ḍâri 16 miliar.

## Musik
Album soundtrack èrilis tangghâl 4 Ḍèsèmber 2017. Albumma ènyanyiaghi Rossa (*Bulan Dikekang Malam*), Krisdayanti (*Ayat-Ayat Cinta 2*), Isyana Sarasvati (*Masih Berharap*) Raisa (*Teduhnya Wanita*), Payung Teduh (*di Antara Pepohonan*), Sarah Saputri (*Harapku*), Yeshua (*Kamu Tulang Rusukku*), Ryan Ho (*Bila Jodohku Kamu*), Dengarkan Dia (*Bersenyawa*), bân Cassandra (*Cinta Bukan Milik Kita*).

## Promosi
Trailer èrilis Satto, 21 Oktober 2017. Neng ḍâlâm trailer bâḍâ ca’ Inggris bân abitta 2 menit 13 detik. Trailerra masok 15 trending YouTube Indonesia langsung saarè lastarèna èluncuraghi. Ḍâlem du arè, trailerra ètèngghu lebbi ḍâri 400.000 orèng bân èlikes 9.000 orèng. Mongghu MD Pictures, rèya prestasi pertamana.

## Tayang
Premier film rèya tangghâl 7 Desember 2017 è XXI Epicentrum, Kuningan, Jakarta Lao’. Tayang abhâreng è Indonesia tangghâl 21 Ḍèsèmber 2017.

## Penonton
Film rèya ngaollè  2.840.159 orèng è tayangan bioskop Indonesia bân ranking 3 box office Indonesia taon 2017.

## Sombher
Bhângsa:Filem
Aḍḍhâs cèna

**Aḍḍhâs cèna** (*Illicium anisatum*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Schisandraceae.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Ombhut sè bisa tombu ghân 6m, ngembhâng ḍâri Maret sampè Mei, bighina massa' è Oktober. Tombuwân arèya tamaso' tombuwân bândhu, anḍi' ḍuwâ' paroba è sèttong bhungka.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Schisandraceae
Bhâli

**Bali** (aksara Bali: ᬩᬮᬶ) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Bali aletta' è polo Bali, tèmorna polo Jhâbâ, bân bârâ'na polo Lombok. Ibukotta propinsina panèka Dènpasar. Bhâsa daèrah otamana panèka bhâsa Bali. Loas propinsina panèka 5.561,40&nbsp;km2 kalaban 8 kebhupatèn bân 1 kottah. Jumlah dhikkè' propinsi arèya ra-kèra 3.890.757 orèng.

Bhângsa:Geografi
Ayu Utami

**Justina Ayu Utami** otabâ lebbi èkennal mènangka **Ayu Utami** (lahèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 21 Novèmber 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
* Saman, KPG, Jakarta, 1998
* Larung, KPG, Jakarta, 2001
* "Si Parasit Lajang" (kompolan èsai) GagasMedia, Jakarta, 2003
* Bilangan Fu, KPG, Jakarta, 2008
* Manjali Dan Cakrabirawa (Seri Bilangan Fu), KPG, Jakarta, 2010
* Cerita Cinta Enrico, KPG, Jakarta, 2012
* Soegija: 100% Indonesia, KPG, Jakarta, 2012
* Lalita (Seri Bilangan Fu), KPG, Jakarta, 2012
* Si Parasit Lajang:, KPG, Jakarta, 2013
* Pengakuan: Eks Parasit Lajang, KPG, Jakarta, 2013
* Maya

Bhângsa:Bhujhângghâ
Aḍḍhâs

**Aḍḍhâs** (*Foeniculum vulgare*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Apiaceae. Aḍḍhâs ella abit kalonta ghâbây tamenan palappa bân obhât. Mènnya'na aḍḍhâs arowa sala sèttong komponèn mènnya' tellon.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apiaceae
Bayu Risa

**Bayu Risa** (laèr è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 6 Oktober 1983) panèka sala sèttong panyanyi bân aktor Indonèsia.

## Karjâ musik

### Album

* *[[Rise and Start Again]]* (2010)
* *[[Changes (album)|Changes]]* (2014)

### Album rèmiks

* *[[Desire]]* (album digital, 2012)
Bhângsa:Panyanyi
Beby Chaesara Anadila

**Beby Chaesara Anadila** otabâ lebbi èkennal mènangka **Beby** (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 18 Maret 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Beby panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Ḅângkolo

**Ḅângkolo** (aksarah Rejang: ꤷꥍꤲ꥓ꤰꥈꤾꥈ) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Bengkulu aletta' è polo Somattra. Ibukoṭṭa propinsina panèka koṭṭa Bengkulu. Bhâsa ḍaerah otamana panèka bhâsa Rejang. Loas propinsina panèka 19.788,70 km2 kalabân 9 kebhupatèn bân 1 koṭṭa. Jumlah ḍhikkè' propinsi arèya ra-kèra 1.715.518 orèng.

Bhângsa:Geografi
Beni Setia

**Beni Setia** (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 1954) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. Nyamana èkennal lèbât jâ-karjâna aḍhâpor cerèta bhuntek, esai sastra, bân puisi sè èterbi'aghi ḍâ' bânnya' media massa.
Bhângsa:Bhujhângghâ
Beniqno

**Beniqno Muhammad Aquino** otabâ lebbi èkennal klabân nyama **Beniqno** (laèr è Mèdan, Somattra Dâjâ, 11 Novèmber 1974) panèka sala sèttong panyanyi bân aktor Indonèsia.

## Karjâ musik

* *[[Bungo Larangan]]*
* *[[Kumbang Batali]]*
* Ratok Pasaman

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktor
Benny Prawira Siauw

**Benny Prawira Siauw** (lahèr è Jakarta, 1 Fèbruwari 1989) iyâ arèya ahli *suikidologi*. Benny aghâbây pemaoran *Into The Light Indonesia*, sè afokus ka pangaḍḍhângan partèngka matè'è abâ' dhibi' è Inḍonèsia.
Bhângsa:Aktivis
Bhângsa:Orèng
Banten

**Banten** (aksara Sonḍhâ: ᮘᮔ᮪ᮒᮨᮔ᮪) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Banten aletta' è palèng bârâ' polo Jhâbâ. Ibukoṭṭa propinsina panèka Sèrang. Bhâsa daerah otamana panèka bhâsa Sondhâ Banten. Loas propinsina panèka 9.018,64 km2 kalabân 4 kebhupatèn bân 4 koṭṭa. Jumlah ḍhikkè' propinsi arèya ra-kèra 10.632.166 orèng.

Bhângsa:Geografi
Bambang Reguna Bukit

**Bambang Reguna Bukit** otabâ lebbi èkennal kalabân nyama **Bams** (lahèr è Ottawa, Kanada, 16 Junè 1983) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

## Karjâ musik

* *Naluri Lelaki* (2006) - Samsons
* *Penantian Hidup* (2007) - Samsons
* *Penantian Hidup Platinum Edition* (2008) - Samsons
* *Samsons* (2009) - Samsons
* *Stand Out* (2008) - Giving My Best
* *Chapter One* (2009) - GMB Community
* *Resurrection* (2010) - Giving My Best
* *Belong To You* (2012) - GMB Community
* *Hope* (2013) - Giving My Best
* *[[Terbebas Terlepas]]* (2013) - Bams
* *[[SOLO]]* (2017) - Bams
* *[[Fun on a Weekend]]* (2018) - Bams
* *Will You Dance With Me* (2019) - Bams feat Desiree
Bhângsa:Panyanyi
Benowo, Sorbhâjâ

**Benowo** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Bhlimbhing bulu

**Bhlimbhing bulu** *(Averrhoa bilimbi* L.*)* segghut èsebbhut kalabân **bhlimbhing ghângan** otabâ **bhlimbhing cèlo’**, polana rassana sè cèlo’ bân biasana èghuna’aghi ka'agghuy palappa otabâ camporanna jhâmo. Bhlimbhing bulu oḍi’ è katègghiyân 5m sampè’ 500m è attas parmoka’anna tasè’.

Buwâ panèka asalla dâri Polo Maluku terros nyalambher ḍâ’ ka sakabbhinna kennengngan è Indonesia. Bhlimbhing bulu ghâmpang ètamen bân ghâmpang abuwâ, biasana bisa abuwâ samarèna omor 3-4 taon. Jumlanna buwâ sè èyasèlaghi bisa sampè’ 1.500 buwâ per bhungka.

## Morfologi
Bhlimbhing bulu anḍi’ bhungka sè kasar bân agelombang, bârnana coklat ngodâ. Bhungkana bisa tombu sampè’ ± 15 mètèr. Ḍâunna aropa ghibes ghânjhil kalabân 21-45 anak ḍâun sè aghânding, okoranna 21-10 cm x 1-3 cm bân abârna bhiru. Buwâna loncong, lanjhânga ra-kèra 4-6 cm, abârna bhiru bâk nèng-konèng.

## Ghaḍhuwân Kimia
È ḍâlem 100gr bhlimbhing bulu bâḍâ 92,9 gr aèng ; 35 mg vitamin C ; bân 13 mg fosfor. Buwâ panèka jhughân anḍi’ kandungan vitamin A, B, bân C.

## Manfaat
Buwâ bhlimbhing bulu cè’ amanfaatta ka'angghuy obhât bâto’, nyo-ngaronyo, dusdus, sakè’ ghighi, bân ka'angghuy palappa dâpor. Salaènna panèka bisa jhughâ èkaghâbây sirup bân manisân. Biasana buwâ, bhungka, bân dâunna bisa èghuna’aghi ka'angghuy tambhâna astringent, ka'angghuy mabânnya’ pangalowarna empedu, antiradang, bân malancar senni.

Bhlimbhing bulu aman ka'angghuy èkakan polanna bânnya’ hasiyattâ. Tapè mon cè’ bânnya’na bisa ècapo’ karaconan polana anḍi’ ghâḍhuwân asam oxalic. Bisa jhugâ sampè’ nyebbabaghi gagal ginjal. Mon ampon ècapo’ panèka èyanjuraghi dhuli ghibhâ ka roma sakè’ ka'angghuy cuci ḍârâ.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Oxalidaceae
Bhubbhuwân

**Bhubbhuwân** (*Cleome rutidosperma*) iyâ arèya sala sèttong tombuwân è  famili Cleomaceae. Bhubbuwân amanfaat ghâbây tamenan obhât è pan-brâmpan kabudhâjâ'ân. Tombuwân arèya è bhâsa Indonesia èkoca' *maman lanang*, *maman ungu*, bân *maman lelaki*. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Cleomaceae
Buḍâjâ

**Bhudhâjâ** otabâ **kabhudhâjâ'an** asal oca'na ḍâri bhâsa Sanskerta *buddhayah*, ropa jhâma' ḍâri *buddhi* (akal) èyartèyaghi mènangka parkara sè cangkè' klabân buḍi, bân akal manossa.

Mènorot Prof. Koentjaraningrat, kabhudhâjâ'an panèka gâbungan sadhâjâna sistem, gagasan, tènḍhâghân bân asèl karjâ manossa è masyarakat sè kennèng èyollèyaghi lèbât ajhâr.

## Kabuḍâjâân
Kabuḍâjâân arèya asèl ḍâri gâbungan unsur-unsur pèkkèran, rassa, bân niat sè abujuttaghi manossa ka'angghuy ngajhâlânaghi oḍi' è dhunnya. Bhudâjâ è maghârsarè otabâ bhângsa omom dhâddhi okoran tèngghi mabâna paradhâbhân.
Bhâbâng mèra

**Bhâbâng mèra** (*Allium cepa* L. var. *aggregatum*) iyâ arèya sala sèttong palappa sè asala dâri Iran, Pakistan bân nong-ghunong è lajân ḍâjâna, tapè nyalambher ka man-dimman. Bujutta aropa ombi sè bisa èkakan matta, ghâbây palappa, tambhâ kèya. Kolè'na bisa èpadhâddhi pabârna bân ḍâunna bisa kèya èghuna'aghi ghâbây camporan ghângan.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Amaryllidaceae
Bhâbâng potè

**Bhâbâng potè** (*Allium sativum*) iyâ arèya tamenan dâri famili Amaryllidaceae . Ombina èkaghâbây palappa dhâsar è massa'an Indonesia. Bhâbâng potè bhâsa Indonesiana arèya *bawang putih*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Amaryllidaceae
Bhâjem

**Bhâjem** otabâ **tarnya**' (*Amaranthus* spp.) iyâ arèya tombuwân tamaso' ka ḍâlem famili Amaranthaceae. Tombuwân arèya biyasa ètamen bân ḍâunna èkakan mènangka ghângan. Tombuwân arèya asalla ḍâri Amèrika Tropis, kamoddhiyan bâjarina nyalambher ḍâ' sadhâja dhunnya. Tombuwân arèya kalonta mènangka ghângan sombher zat bessè sè amanpaat. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Amaranthaceae
Betrand Peto Putra Onsu

**Betrand Peto Putra Onsu** (nyama sokklana: **Alfonsius Toribio Tenkudi**; bhâbhâr è Ruteng, Nusa Tenggara Tèmor, 14 Maret 2005) iyâ arèya sala sèttong panyanyi Inḍonesia.

## Laghu

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktor
Bherrâs jhâghung

**Bherrâs jhâghung** iyâ arèya sala sèttong kakanan poko' polo Madhurâ è jhâman lambâ'. Bherrâs jhâghung arèya eghâbây ḍâri jhâgung sè ghi' bhuru èkorpèng bân ghâring. Jhâgung pas èghilis bi' ghilisân dâri bâto kamoddhiân ètampè kalabân ghâddhâng. Bâdâ tello macem sè kalowar dâri asèl tampèan iyâ arèya: bherrâs jhâghung, bu'u', bân tompè.

Nasè' sè èghâbây ḍâri bherrâs arèya èkoca' nasè' jhâghung. Nasè' arèya biasana èkakan bi' kowa marongghi.

## Rassa bân kaunggulân
Rassa nasè' sè èghâbây ḍâri bherrâs jhâghung arèya lebbi lemma', bân rassa kenyanga bisa tahan lebbi abit dhâddhi ta' lekkas alghung.

Bhângsa:Kakanan
Bhâlimbhing

**Bhâlimbhing** otabâ **bhelimbhing** otabâ **bhlimbhing** (*Averrhoa carambola*) panèka tombuwân bighi khas sè asalla dâri Indonesia, India, bân Sri Lanka. Bâjâ arèya, bhâlimbhing ella nyalambher ḍâ' cèghuk Asia Tèmor Lao', Republik Dominika, Brasil, Peru, Ghana, Guyana, Tonga, bân Polinesia. Usaha namen (sè dâgghi'na bhâkal èjhuwâl) èlakowaghi è Amerika Serikat, iyâ arowa è Florida Lao' bân Hawaii. È Indonesia, buwâ panèka èpadhâddhi ikon koṭṭa Depok, Jhâbâ Bârâ', sajjhek taon 2007.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Oxalidaceae
Bhâsa

**Bhâsa** (Madhurâ: *ꦧꦱ*) panèka sala sèttong asèl bhuddhâjâ sè ècèpta'aghi manossa.

## Ḍèfinisi
Bânnya' ḍèfinisi bhâsa sè omomma ahubungan kalabân segi otabâ èlmo tartanto. Ḍèfinisi-ḍèfinisi bhâsa èyantarana:
# sètttong sistem ka'angghuy abekkèlaghi bhârâng, tèndhâkan, gagasan bân kabâḍâ'ân
# sèttong pakakas sè èghuna'aghi ka'angghuy nyampè'aghi konsèp riil manossa ḍâ' ḍâlem pèkkèran orèng laèn
# sèttong sistem ma'na otabâ artè
# sèttong koḍe sè èguna'aghi sareng pakar linguistik ka'angghuy abhidhâ'aghi antara ropa bân ma'na
# sèttong oca' sè gaḍhuwân tata bhâsa sè la èteptepaghi (contona: paoca'an, okara, bân èn-laènna)
# sèttong sistem totoran sè bisa èpahami sareng masyarakat linguistik
Bhâsa Madhurâ

**Bhâsa Madhurâ** iyâ arèya bhâsa sè èkacator bi' orèng Madhurâ. Bânnya'na panotor bhâsa Madhurâ ra-kèra bâḍâ 14 juta orèng, sè ètotorraghi è Polo Madhurâ, paddhu tèmor Jhâbâ Tèmor otabâ sè èkoca' *Daerah Tapal Kuda* ḍâri Pasuruwan, Probolinggo, Situbândâ, Bândâbâsa, Lomajhâng, Jember, bân Banyuwangi, Kapolowan Masalembo, kangsè Polo Kalimantan. Bhâsa Kangèyan makkè sabhungka bi' bhâsa Madhurâ tapè èyangghep bhâsa dhibi'.

È Polo Kalimantan, maghârsarè Madhurâ palèng bânnya' è Sambas, Pontianak, Bengkayang, bân Ketapang, Kalimantan Bârâ'. Dhinèng è Kalimantan Tengnga, bânnya' sè neptep è Kotawaringin Tèmor, Palangkaraya, bân Kapuas. Tapè ana' potona è lahèr è ḍissa' ella ta' bisa abhâsa Madhurâ polè.

## Fonologi
### Keccap
Keccap è ḍâlem bhâsa Madhurâ è antarana /a/, /ɤ/, /ə/, /ɨ/, /i/, /ɛ/, /u/, /o/, bân /ɔ/

Kasangang keccap ghellâ' anḍi' alofon antarana:

* Keccap /i/ anḍi' tello' alofon, iyâ arèya [i], [I], bân [ĩ]:
** Keccap /i/ lomrana èyoca'aghi [i];

### Transkripsi nyè-monyè Bhâsa Madhurâ
Alfabet bhâsa Madhurâ bâḍâ ×? , iyâ rowa 7 huruf vokal (*a*, *â*, *e*, *è*, *i*, *o* bân *u*) bân ×? huruf konsonan (*b*, *c*, *d*, *ḍ*, *f*, *g*, *h*, *j*, *k*, *l*, *m*, *n*, *p*, *r*, *s*, *t*, *ṭ/th*, *w*, *y*, *z*) mangsan konsonan aspirat *jh*, *gh*, *bh*, *dh*, *ḍh*.

### Dwihuruf
Salaèn arowa, bâḍâ kèya jhijhirân dwihuruf sè kadhâng ta' èangghâp mènangka alfabèt sè tapèyal.

Panolèsan sè ghi' teddhi solajâna otabâ ta' èangghânè sareng pa-snapa kalangan bhlânṭek otabâ bhântèk bhâsa Madhurâ, iyâ rowa:

## Sombher
Bhângsa:Bhâsa
Bhâsa resmi

**Bhâsa resmi** panèka bhâsa sè èghuna'aghi ḍâlem komunikasi resmi, akadeng ḍâlem paonḍhângan bân rat-nyorat dines, bân èkaulâhi mènangka sarana interaksi sè polenan klabân palaksana'an fungsi sèttong jabatan-jabatan. Secara hokom, bhâsa resmi madhâporaghi bhâsa sè èberri'aghi status legal khusus sareng sèttong naghârâ, naghârâ bâgiân, otabâ wilayah klabân yurisdiksi amagânna. Bhâsa resmi biyasana bhâsa sè èpaghuna'aghi ḍâlem administrasi pernata alebbhu (pengaḍhilân bân parlemen-parlemen). Polana maksod "ekspresi kasorang ta' kèngèng èyobâ sareng hokom apa ", istila "bhâsa resmi" biyasana ta' mengacu ka bhâsa sè èpaghuna'aghi sareng sasorang otabâ sèttong naghârâ, tapè sareng amar.

## Sombher

Bhângsa:Bhâsa
Bhâthèk

**Bhâthèk** iyâ arèya kaèn aghâmbhâr sè ètolès ḍâ' kaènna, lajhu pangolaenna èprosès klabân cara sè khas. Bhâthèk Inḍonesia, ella ajhâjhuluk *[[Sangkolan Kamanossa'an]]* ka'angghuy Bhuddhâjâ Lèsan bân Bânnè Arta (*Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity*) sajjhek 2 Oktober 2009. Tatengngerra bhâthèk Madhurâ lomra ngangghuy bârna sè cernang akadhi mèra, bhiru, bân konèng.


Bhângsa:Kaèn
Bing Slamet

**Bing Slamet** otabâ nyama lahèrra **Ahmad Syech Albar** (laèr è Cilegon, Banten, 27 Sèptèmber 1927 – wafat è Jakarta, 17 Desember 1974 ka omor 47 taon) panèka sala sèttong aktor, panyanyi bân pelawak Indonèsia.
Binhad Nurrohmat

**Binhad Nurrohmat** (lahèr è Lampung,  1 Jânuwari 1976) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
* *Kuda Ranjang* (kompolan sajak, 2004)
* *Bau Betina* (kompolan sajak, 2007)
* *Sastra Perkelaminan* (kompolan esai, 2007)
* *Demonstran Sexy* (kompolan sajak, 2008)
* *The Bed Horse, Kuda Ranjang* (kompolan sajak dwibhâsah Inggris-Indonesia, bhâsah Inggris èterjemahaghi Marshall Clark, 2008)
Biologi

**Biologi** panèka èlmo parkara kaoḍi'ân. Asal oca' biologi iyâ arèya ḍâri bhâsa Yunani: *bios* ("oḍi'") bân *logos* ("lambhâng", "èlmo"). Cakobhân èlmo panèka cè' loassa bân ngalèpotè sadhâjana aspèk makhluk oḍi' otabâ organisme, dhâddhi tamaso' botani, zoologi jhughân mikrobiologi bân èn-laènna.

## Sajara
Èlmo biologi panèka awâlla dhâddhi èlmo mandiri molaè ahèr abaḍ XVII bân awwâl abaḍ XVIII. Neng Indonesia, èlmo panèka lambâ' kalonta klabân nyama èlmo hayat (ḍâri bhâsa Arab) sè artèna èlmo kaoḍi'ân.

## Cakobhân
Cakobhân èlmo biologi panèka gaḍhuwan cabang-cabang sè bânnya', bisa atosan. Biologi panèka saongghuna asalla ḍâri èlmo alam (*natural sciences*) sè eyajhâri sareng ahli èlmo-èlmo alamiah (naturalis). Semangkèn, biologi dhâddhi èlmo sè manḍiri, artèna gaḍhuwan perangkat analisis bân konsep-konsep ilmiah sè khusus bân kowat, otamana sa'amponna panemowan mikroskop bân tombhânga dogma *generatio spontanea* sareng konsèp *omne vivum ex vivo*.

Konsep evolusi, pewarisan sifat (hereditas), bân penemowan DNA mènangka bahan genetik jhughân ngèrèng mamacu parkembangan biologi secara pesat bân ngaselaghi cabang-cabang biologi sè anyar.
Bista

**Bista** (*Limonia acidissima*) otabâ **kabista** otabâ **billâ** iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili ruk-jherrughân (Rutaceae). Tombuwân sè èmanfa'ataghi buwâna arèya la rangrang ètemmoè è pan-brâmpan kennengngan. Bista bâk tegghu ka kabâḍâ'ân kerrèng otabâ *salin* bân panyakè'.
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rutaceae
Bito'

**Bito**' otabâ **bhângkowang** (*Pachyrhizus erosus*) iyâ arèya kalonta ḍâri ombina (*cormus*) sè potè. Ombina arèya kèngèng èkarojhâk bân èghâbây asinan, otabâ èpadhâddhi masker ghâbây maseggher mowa bân mapotè kolè'. Tombuwân sè asalla ḍâri benua Amèrika arèya tamaso' ka ḍâlem suku to'-oto'an otabâ Fabaceae.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Bluntas

**Bluntas** otabâ **beluntas** otabâ **bâluntas** (*Pluchea indica*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Asteraceae. Ombhut sè paranca'enna bânnya' arèya alos, bân abulu lembu'. Tombuwân arèya ètamen ghâbây tamennan paghâr otabâ kennèng kèya tombu aghâl, tèngghina kennèng atekka 3 meter mon ta' èpangkas, saèngghânâ segghut ètamen dhâddhi paghâr pakarangan. Bluntas ngennèng tombu è tana sè ghâli, abâto, bân kerrèng, è tara'an mabâ sampè' katèngghiyân 1.000m ḍâri pa'aḍa'ân tasè'. Bluntas bhuto cokop sonar arè otabâ sakonnè' aopan, bân pabânnya'anna kennèng èkalakowaghi klabân settèk ghlâghâr bhungka sè ella cokop towa.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Asteraceae
Bijjhân

**Bijjhân** (*Sesamum indicum*) iyâ arèya ombhut osoman sè tamaso' ka ḍâlem famili Pedaliaceae. Tamenan arèya ètamen mènangka sombher mènnya' nabati sè biasa èkoca' mènnya' bijjhân. Asalla tamennan arèya ḍâri Afrika tropis kamoddhiân nyalambher ka tèmor sampè' ka India bân Cèna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Pedaliaceae
Billy Simpson

**Billy Simpson** (laèr è Jakarta, 17 Juli 1987) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

## Diskografi
### Album studio
* *[[Lukisanku]]* (2013)
* *[[Christmas with Billy Simpson]]* (2014)

### Laghu
* "The Best Is What I Will Get" (2010)
* "Jembatan Pengharapan" (2013)
* "Sabarlah" (2013)
* "Janjimu Itu" (2014)
* "Storyline" (2014)
* "Envy You" (2016)
* "Sendiri" (2017)
* "I Need Love" ft. Rayi Putra Rahardjo (2018)
* "Be My Wife" (2018)
* "Connected to You" (2018)
* "Mimpi Jadi Nyata" ft. Angel Hoseani (2019)

Bhângsa:Panyanyi
Bob Tutupoly

**Bobby Willem Tutupoly** otabâ lebbi èkennal mènangka **Bob Tutupoly** (laèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 13 Novèmber 1939) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

## Album

* The Best Song Of Bob Tutupoly *Widuri*
* Album Nostalgia 2
* Album Cinta Nostalgia 2
* Tembang Kenangan Pop Indonesia Vol 6 "Kerinduan"

Bhângsa:Biografi
Bobby Sandhora

**Mochamad Alexander**  otabâ èkennal mènangka **Bobby Sandhora** (laèr è Solo, Jhâbâ Tengnga, 5 Juli 1972) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

## Diskografi
Album Pop Anak-Anak Volume 1 (1976) èproduksi Remaco

# *Papa Mama Sayang Bobby*
# *Abang Becak*
# *Kuda Raja*
# *Menanti Papa Kembali*
# *Papa Jenggotan*
# *Tiap Hari*
# *Piano Kecil*
# *Bobby Mau Ikut*
# *Opa Yang Datang*
# *Adikku Sayang*

Album Bobby Sandhora "Bam Bam Duli Bam" 1979 èproduksi Flower Sound

# *Bam Bam Duli Bam*
# *Selamat Ulang Tahun*
# *Ma Selamat Siang*
# *Hari Ini*
# *Suara Binatang-Binatang*
# *Cup Cup Cup*
# *Sepeda Bobby*
# *Aduh*
# *Semua Kusayang*
# *Bobby Kejepit Pintu*

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Biografi
Bondan Prakoso

**Bondan Prakoso** (laèr è Jakarta, 8 Mèi 1984) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

## Diskografi

* Solo
** 8 album na'-kana' (1988-1995)
** Phsycadelic Sub Rythim (Bass Heroes)
* Funky Kopral
** Funchopat (1999)
** Funkadelic Rhythm And Distortion (2000)
** Misteri Cinta (abhâreng Setiawan Djodi; èrilis 2003)
* Bondan Prakoso & Fade 2 Black
** Respect (2005)
** Unity (2007)
** For All (2010)
** Respect and Unity For All (2012)
* Bondan Prakoso
** I Will Survive (2013)
** Generasiku EP (2014)
** Untuk Selamanya (2015)
** Miracle ft. Osvaldorio (2016)
** What The F?! (2018)
** Pejuang Garis Finish (2019)
** Sunrise (2019)
** Luar Biasa Istimewa (2019)

Bhângsa:Biografi
Bram Aceh

**Bram Titaley** otabâ èkennal mènangka **Bram Aceh** (laèr è Banda Aceh, 4 Maret 1913 – wafat è Jakarta, 8 Mèi 2001 è omor 88 taon) panèka sala sèttong panyanyi Indonesia.

## Album

* *Sapa Suru Datang Jakarta* (1977), produksi Sumber Ria.
Bram Moersas

**R.H. Bramantio W.**  otabâ lebbi èkennal mènangka **Bram Moersas** (laèr è Malang, Jhâbâ Tèmor, 8 Mèi 1965 – wafat è Batang, Jhâbâ Tengnga, 21 Fèbruwari 2009 è omor 43 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Album

* *K'edanan* (1994)

Bhângsa:Biografi
Bhângsa:Indonesia
Brighâ

**Brighâ** otabâ **berighâ** (*Calotropis gigantea*) iyâ arèya totombuwân sè lomra tombu è Indonesia, Malaysia, Filipina, Thailand, Sri Lanka, India bân Cèna. Totombuwân arèya ngennèng tombu ghân 4 m tèngghina. Bhâsa Indonesiana arèya *biduri* otabâ *kapuk duri.*

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apocynaceae
Bu'u

**Bu'u**' panèka sala sèttong asèl tampèyan ḍâri ghilisân bherrâs jhâghung. Bujud bu'u' iyâ arèya teppong dhâddhi kennèng èsebbut teppong jhâghung otabâ *maizena*. 

Bhângsa:Bhudhâjâ
Bubutan, Sorbhâjâ

**Bubutan** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Budi Darma

**Budi Darma** (bhâbbhâr è Rembang, Jhâbâ Tengnga, 25 April 1937 wafat è Sorbhâjâ 21 Agustus 2021 è omor 84 taon) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ sokkla Inḍonesia.

## Karjâ
### Novèl
* Olenka (1983)
* Ny. Talis (1996)
* Rafilus (1988)
### Carèta panḍâ'
* Orang-Orang Bloomington (1980)

### Èsai
* Solilokui (1983)
* Sejumlah Esai Sastra (1984)
* Harmonium (1996)
* Fofo dan Senggring (2005)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Budi Doremi

**Syahbudin Syukur** otabâ lebbi èkennal mènangka **Budi Doremi** (laèr è Serang, Banten, 19 Sèptèmber 1984) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Laghu

* *[[1 Hari Yang Cerah]]* (2012)
* *Friendzone*
* *Hatiku Tlah Di Jleb-jlebin Kamu*
* *Ling-ling Cinta Yang Hilang*
* *Tolong*
* *Melukis Senja*
* *Tentang Dia*

Bhângsa:Biografi
Broery Marantika

**Broery Pesulima** otabâ lebbi èkennal mènangka **Broery Marantika** (laèr è Ambon, Maluku, 25 Junè 1948 – wafat è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 7 April 2000 è omor 51 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Laghu

* Widuri
* Mengapa Harus Jumpa
* Siti Nurbaya
* Seiring dan Sejalan (abhâreng Sharifah Aini ḍâri Malaysia)
* Selamat Tinggal
* *[[Aku Jatuh Cinta]]*
* Ayah
* Kharisma Cinta
* Aku Orang Tak punya
* Duri Dalam Cinta
* Senja Di Kuala Lumpur
* Sabar Menanti
* Rindumu Rinduku
* Abang Beca
* Kasih
* Biarkan bulan bicara
* Cinta
* Waktu potong Padi
* Sabar Menanti
* Mungkinkah
* Antara Cinta dan Dusta
* Balada seorang Minta-minta
* Alam Jadi saksi
* Senja Kelabu
* July and Romi
* Layu Sebelum Berkembang abhâreng Emillia Contessa
* Nasib Pengembara abhâreng Emillia Contessa
* Setangkai Bunga Anggrek abhâreng Emillia Contessa
* Bahasa Cinta abhâreng Vina Panduwinata
* Untuk Apa Lagi abhâreng Vina Panduwinata
* Aku Begini Engkau Begitu ghâbâyan Rinto Harahap
* Jangan Ada Dusta di Antara Kita abhâreng Dewi Yull
* Kharisma Cinta abhâreng Dewi Yull
* Segalaku Untukmu abhâreng Dewi Yull
* Rindu yang Terlarang abhâreng Dewi Yull
* Dekat Tapi Jauh abhâreng Ziana Zain ḍâri Malaysia
* Jangan Ada Dusta di Antara Kita abhâreng Rossa

Bhângsa:Biografi
Brunei

**Brunei** otabâ ghenna'na **Brunei Darussalam** iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao', polo Kalimantan. Ibukoṭṭana iyâ arèya koṭṭa Bandar Seri Begawan. Bhâsana ngangghuy bhâsa Malaju. Lowas naghârâna 5.765&nbsp;km2 bân anḍi' 4 distrik:

* Belait
* Brunei dan Muara
* Temburong
* Tutong
Ḍaftar Bhupatè Bhângkalan

## Bupati

* Taon 1882 - 1905: Pageran Adiningrat 
* Taon 1905 - 1918: R.A.A Suryonegoro 
* Taon 1918 - 1948: R.A.A Suryo Winoto 
* Taon 1948 - 1956: R.A Moh.Sis Cakraningrat 
* Taon 1956 - 1957: R.A Moh Ruslan 
* Taon 1957 - 1959: R.A Abd. Karim Brojokusumo 
* Taon 1959 - 1965: R.P. Moh. Nur 
* Taon 1965 - 1969: Drs. Abd. Mannan 
* Taon 1969 - 1971: R.P. Machmud Surodiputro 
* Taon 1971 - 1982: Jacky Sudjaki 
* Taon 1982 - 1988: Drs. Sumarwoto 
* Taon 1988 - 1991: Drs. Abdul Kadir 
* Taon 1991 - 1993: Drs. Ernomo (PTHJ) 
* Taon 1993 - 1998: M. Jakfar Syafei 
* Taon 1998 - 2003: Ir. Moh.Fatah MM

## Pangeran Bhângkalan
Sebellun nèka Bangkalan èparènta sareng Pangèran: 

* Taon 1531 - 1592: /Kiai Pratanu 
* Taon 1592 - 1620: Pangeran Tengah 
* Taon 1621 - 1624: Pangeran Mas 
* Taon 1624 - 1648: P. /Cakraningrat I 
* Taon 1648 - 1707: P. Cakraningrat II 
* Taon 1707 - 1718: P. Cakraningrat III 
* Taon 1718 - 1745: P. Cakraningrat IV 
* Taon 1745 - 1770: P. Cakraningrat V 
* Taon 1770 - 1780: P. Cakraningrat VI Taon 1780 - 1815: P. Cakraningrat VII 

Bhângsa:Kabupaten Bangkalan
Burnè

**Burnè** (*Antidesma bunius* (L.) Spreng) iyâ arèya spesies ka'-bhungka'an sè tèngghina bisa ghân 30 m. Kajuna èkaghâbây kajuna roma, buwâna nè'-kènè' bân aghundhung. Bârnana leng-celleng, èkakan matta otabâ ècamporaghi ka ḍâlem massa'an.

Nyama *ephiteton* "bunius" asalla ḍâri ilmuwan Jerman-Bâlândhâ Georg Eberhard Rumphius sè oḍi' 45 taon è Ambon.

Burnè alebbhu ka macem tombuwân sè ella rangrang ètamen.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Phyllanthaceae
Bâlaghoh

**Bâlaghoh** iyâ arèya kasesuaian kalèmat sè fasèh (bhender) sareng situasi bân kondisi. 

Aspek palèng pentèng bâlaghoh kakḍinto:

# Ongkapân sè bhâgus bân bhender sè sesuai kalabân sè terro èpaḍepa’.
# Orèng sè jellas madepa’ oca’.

Objek sè èbahas è Bâlaghoh acakop aspek sè ahubungan sareng nyoson kalimat sè bhâgus bân bhender è dâlam bhâsa Arab ma’lè sesuai sareng objek sè èkoca’ bân bisa ekangartè bi’ sè narèma pessen.

Bâlaghoh bâḍâ tello’, yakni:

# Èlmo Ma’ani,
# Èlmo Bayan
# Èlmo Badi’

Samarèna ajhâr bâlaghoh bisa oning qoidah sè ahubungan sareng lafal bân kabhagusân artè kalimat Arab.

## Sombher
Bhângsa:Islam
Bânjir

**Bânjir** iyâ arèya kadhâddhiân alam nalèka ghilina aèng sè alebbi megghâ dhârât. Pengarahan banjir Uni Eropa ngartèaghi bânjir arowa aèng sè megghâ dhârât samantara sè biasana ta' èalèrè aèng. Artè "aèng aghili" iyâ arèya alebbhu kiya maksoda aèng è tasè'.

Bhângsa:Geografi
Bâru

**Bâru** (*Hibiscus tiliaceus*) iyâ arèya ka'-bhungka'an dâri famili Malvaceae. Tombuwân arèya ella abit kalonta ghâbây bhungka pangandeng pèngghir jhâlân. Kembhânga kèya lèbur, ana-bârna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Malvaceae
Bukkol

**Bukkol** (*Ziziphus mauritiana*) iyâ arèya ka'-bhungka'an kènè' sè tombu è kennengngan kerrèng. Tamenan arèya bânnya' nyama lokalla, misalla *widara* (Sunda, Jhâbâ), *bekul* (Bhâli), *ko* (Sawu), *kok* (Rote), *kom*, *kon* (Timor), *bedara* (Alor), *bidara* (Makassar, Bugis), *rangga* (Bima), bân *kalangga* (Sumba). È bhâsa Indonesia dhibi', tamenan arèya èkoca' *bidara*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rhamnaceae
Bulak, Sorbhâjâ

**Bulak** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Bây-labâyan

**Bây-labâyan** (*Pipturus incanus*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Urticaceae. Tombuwân arèya bisa tombu 6-20 m tèngghina. Bây-labâyan andi' kaghunaan sè lowas.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Urticaceae
Cabbhi

**Cabbhi** (*Capsicum* spp.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Solanaceae. Buwâna èghlumpo'aghi ka bhângsa ghângan bân palappa, taghântong ḍâ'remma carana sè aghuna'aghiyâ. Cabbhi kèya bânnya' macemma otabâ varitassa.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Solanaceae
Cabbhi alas

**Cabbhi alas** (*Piper retrofractum* Vahl.) iyâ arèya salambân tombuwân palappa sè alebbhu ka dâlem suku rè-sèrèan otabâ *Piperaceae*. Nyama laènna iyâ arèya *cabbhi solak*. Kalamon nyama Indonesiana arowa *cabai jamu* otabâ *cabe jawa*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Piperaceae
Caca Handika

**Caca Hermanto** otabâ lebbi èkennal mènangka **Caca Handika** panèka sala sèttong aktor, panyanyi ḍangḍut bân pelawak Indonèsia.

## Laghu

* *Damailah* (1991)
* *Undangan palsu* (1992)
* *Angka satu* (1996)
* *Bakar kemenyan* (1996)
* *Gantungan baju*
* *Cinta berbungkus koran* (album Nita Thalia Bang mandor / gebyar dangdut bang mandor )

Bhângsa:Panyanyi
Cakalan

**Cakalan** (*Euthynnus affinis*) iyâ arèya jhuko' tasè' dâri famili Scombridae. Jhuko' arèya bisa ètemmoè è tasè' nèngkè' è tasè' Indo-Pasifik Bârâ'. Cakalan tamaso' jhuko' sè penting bâgi orèng majâng.

Bhângsa:Kèbân
Candra Darusman

**Candra Darusman** (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 21 Agustus 1957) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Diskografi

### Album Solo

* *Indahnya Sepi* (1981)
* *Kekagumanku* (1983)
Bhângsa:Panyanyi
Canḍhâna

**Candhâna** (*Santalum album*) iyâ arèya ka'-bhungka'an pangasèl kaju bân minnya' candhâna. Kajuna èghunaaghi ghâbây palappa, dhupa, camporan parfum, bân ghânceras. Kaju sè bhâghus bisa nyèmpen bâu sè ro'om ratosan taon. Neng è Sri Lanka, kaju candhâna èghunaaghi ghâbây abalsemi mayit potrè-potrè sajjhek abad ka-9. È Indonesia, candhâna bânnya' ètemmoè è Nusa Tenggara Timur, khususa Polo Timor, makkse satèya ètemmoè kiya è Polo Jhâbâ bân polo Nusa Tenggara laènna.

Candhâna arèya tamenan parasit è awwâl kaodi'enna. Kocambâna parlo bhungka inang ghâbây abâdâi odi'na, polana ramo'na dhibi; tak' sangghup abâdâi kaodi'enna. Mangkana candhâna tamaso' tamenan sè sara ètamen.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Santalaceae
Carlo Saba

**Carlo Saba** (laèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 5 Januwari 1968) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia.

## Diskografi

### Abhâreng Kahitna

* *[[Cerita Cinta]]* (1994)
* *[[Cantik (album)|Cantik]]* (1996)
* *[[Sampai Nanti]]* (1998)
* *[[Permaisuriku]]* (2000)
* *[[Cinta Sudah Lewat]]* (2003)
* *[[Soulmate]]* (2006)
* *[[Lebih Dari Sekedar Cantik]]* (2010)

### Abhâreng Saba

* *Hidup Ini Indah* (2014)

### Album solo

* *Penyembahanku* (2001)
* *[[Kepingan Cinta]]* (2014)
Bhângsa:Panyanyi
Cassanova Alfonso

**Cassanova Alfonso Nainggolan** otabâ lebbi èkennal mènangka **Cas** (laèr è Jakarta, DKI Jakarta, 23 Mèi 1983) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Album

* Denganmu (2009)
* Yang Terbaik (2010)

Bhângsa:Biografi
Celleng

**Celleng** panèka bârna palèng calèmot, asèl ta' bâdâhna bârna otabâ ta' bâdâhna sonar. Celleng biyasahna èangghep malambhângaghi kacalèmotan, bân potè malambhângaghi cernang.

Bhângsa:Bârna
Cengkè

**Cengkè** (*Syzygium aromaticum*) iyâ arèya è dâlem bhâsâ Inggris èkoca' *clove*. Pekko kembhânga kerrènga ro'om, bân alebbhu ka dâlem famili Myrtaceae. Cengkè arèya asli Indonesia, bân biasana bânynya' èghuna'aghi ghâbây palappa è massa'an Eropa.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Myrtaceae
Calvin Jeremy

**Calvin Jeremy** **Sihombing** (laèr è Jakarta, 6 Mèi 1991) panèka sala sèttong aktor, panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Album

* *Selamanya* (2010)
* *Calvin Jeremy* (2012)
* *Nostalgia* (2018)

## Film

Bhângsa:Panyanyi
Cakra Khan

**Cakra Konta Paryaman** otabâ kalonta mènangka **Cakra Khan** (bhâbhâr è Pangandaran, Jhâbâ Bârâ', 27 Fèbruwari 1992) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.

## Laghu

* Harus Terpisah (2012)
* Setelah Kau Tiada (2013)
* Mengingat Dia (2014)
* Opera Tuhan (2014, laghu rohani)
* Seluruh Cinta - with Siti Nurhaliza (2014)
* Kau Memilih Dia (2015)
* Heavy Dreamer (2016)
* Mencari Cinta Sejati (2016) Ost Rudi Habibie
* Kekasih Bayangan (2017)
* Jangan Mudah Putus Asa (2018) Ost Film Guru Ngaji
* Adalah Aku (2019)

Bhângsa:Panyanyi
Ceremmè

**Ceremmè** (*Phyllanthus acidus*) iyâ arèya nyama jenis ka'-bhungka'an sè buwâna bânnya', aghundhung. Buwâna sè cèlo' arèya andi' nyama laèn, misalla *ceureumoe* (Aceh), *chermai* (Malaysia), *karmay* (Ilokano, Filipina), *mayom* (Thailand) bân bânnya' laènna. È bhâsa Inggris  tombuwân arèya ènyamaè *Otaheite gooseberry*, *Malay gooseberry* bân nyama sè laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Phyllanthaceae
Chairil Anwar

**Chairil Anwar** (lahèr è Mèdan, 26 Juli 1922 – wafat è Jakarta, 28 April 1949 è omor 26 taon) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
* *[[Deru Campur Debu]]* (1949)
* *[[Kerikil Tajam dan Yang Terampas dan Yang Putus]]* (1949)
* *[[Tiga Menguak Takdir]]* (1950) (klabân Asrul Sani bân Rivai Apin)
* "*Aku Ini Binatang Jalang*: koleksi sajak 1942-1949", èsontèng sareng Pamusuk Eneste, kata penutup oleh Sapardi Djoko Damono (1986)
* *[[Derai-derai Cemara]]* (1998)
* *[[Pulanglah Dia Si Anak Hilang]]* (1948), terjema'an karjâ Andre Gide
* *[[Kena Gempur]]* (1951), terjema'an karjâ John Steinbeck

Bhângsa:Bhujhângghâ
Chrisye

**Chrismansyah Rahadi** (nyama lahèr: **Christian Rahadi**) otabâ lebbi èkennal mènangka **Chrisye** (lahèr è Jakarta, 16 Sèptèmber 1949 – wafat è Jakarta, 30 Maret 2007 ka omor 57 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.
## Filmografi

Bhângsa:Panyanyi
Cindy Gulla

**Cindy Gulla** (laèr è Jakarta, 29 Mèi 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Cindy panèka sala settong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Cindy Yuvia

**Cindy Yuvia** otabâ lebbi èkennal mènangka **Cinvia** (laèr è Jakarta, 14 Januwarè 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Cinvia panèka sala settong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Cleopatra Djapri

**Cleopatra Djapri** otabâ lebbi kalonta mènangka **Cleo** (lahèr è Jakarta, 20 Ḍèsèmber 1993) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Cleo panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi sè kapèng sèttong.

Bhângsa:Biografi
Corel

**Corel** panèka perusahaan sè aghâbây prangkat olo' è komputer. Produk Corel sè palèng èkennal bân bânnya' èghunaaghi sareng rèng-orèng Indonèsia panèka Corel Draw, sabigghi' prangkat olo' ghâbây ghâmbhâr vèktor. Corel lasta paket jhuwâlan prangkat olo'na, yakni Corel Graphic Suite, sè dâlemna bâdâh Corel Draw, Corel R.A.V.E, Corel PhotoPaint, Corel Trace, Corel Capture, Corel update, Font Navigator, bân SB profiler.

## Duk-produk Corel sè èjhuwâl

* ActiveCGM
* Animation Shop 3
* Bitstream Font Navigator
* Corel Capture
* Corel DESIGNER Professional 12
* Corel DESIGNER Technical Suite 12
* CorelDRAW X7
* Corel Grafigo 2
* Corel KnockOut 2
* Corel KPT Collection
* Corel Paint Shop Pro Photo XI
* Corel Painter Essentials 3
* Corel Painter IX - Education Edition
* Corel Painter IX.5
* Corel Painter X
* Corel Photo Album 6
* Corel PhotoPaint
* Corel R.A.V.E
* Corel Snapfire Plus
* Corel Trace
* Corel Update (program pengecek update semua program Corel)
* Corel Ventura 10
* Corel WordPerfect Office X3 Home Edition
* Corel WordPerfect Office X3 Professional
* Corel WordPerfect Office X3 Standard
* Corel WordPerfect Office X3 Student & Teacher
* CorelDRAW Graphics Suite X3 (paket program-program)
* Corel-Yahoo! Toolbar (untuk browser internet)
* Duplexing Wizard
* iGrafx
* Mondello/NT
* OfficeReady Templates
* Paint Shop Pro Photo Art Suite
* SB profiler
* Visual Creation Studio Pro
* WinZip 11.0
* WinZip Family The ZIP file Utility for Windows
* WordPerfect MAIL
* WordPerfect-Yahoo! Toolbar
* Xtras - Creative Edition
* Xtras - Photo Album Templates

Bhângsa:Komputer
Bhângsa:Pakakas olo' komputer
Cucuk Espe

**Cucuk Espe** (lahèr è Jombang, Jhâbâ Tèmor, 19 Maret 1974) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
### Drama/tèater
* *Para Pejabat*, (1995)
* *Monolog Sang Penari*, (1997)
* *Bukan Mimpi Buruk*, (1998)
* *Mengejar Kereta Mimpi*, (2001)
* *Rembulan Retak*, (2003)
* *Juliet dan Juliet*, (2004)
* *13 Pagi*, (2010)
* *Trilogi monolog JENDERAL MARKUS*, (2010)
* *INONG dongeng rumah jalang*, (2011)
* *Wisma Presiden*, (2012)
* *Ganasrev*, (monolog-2013)
* *Puisinolog; MANIVESTO ORGIL*, (2014)

### Naskah fèlm TV
* *Kuda Lumping dari Gunung Sumbing*, (TVRI, 1996)
* *Ketupat Lebaran*, (sinema lebaran, 1998)
* *Perempuan Bukan Perempuan*, (IndMovie Festival, SCTV, 1999)
* *Matahari dalam Selokan*, (SCTV Movie, 2001)
* *Jadikan Aku Perempuan*, (IndiePro, 2010)
* *Mbok*, (Rumah Imaji Pictures, 2015)

### Buku fiksi
* *Bulan Sabit di Atas Kubah* (Pustaka Radar Minggu, 2010)
* *13 Pagi diangkat dari repertoar teater* (Pustaka Radar Minggu, 2011)
* *Ketika Karya Sastra Dipanggungkan* (Lembaga Baca-Tulis Indonesia, 2012)
* *[[Revolusi Senyap]]* (Harfeey, 2014)
* *[[3 Repertoar Cucuk Espe]]* (DJMPublisher, 2014)
* *Jentir* (kompolan cerèta pandhâ', Rasibook, 2015) http://www.rasibook.com/2015/08/jentir-rp-48000.html 
Bhângsa:Bhujhângghâ
Chairil Gibran Ramadhan

**Chairil Gibran Ramadhan** otabâ èkennal kalonta kalabân jhulughân **CGR** (lahèr è Jakarta, 11 Sèptèmber 1972) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
* Sebelas Colen di Malam Lebaran (Masup Jakarta, 2008, tunggal)
* Ujung Laut Pulau Marwah (TSI III, Tj. Pinang, 2010)
* Si Murai dan Orang Gila (DKJ, 2010)
* Ibu Kota Keberaksaraan (The 2nd JIlfest, 2011)
* Antologi Sastra Nusantara (MPU VII, Yogya, 2012)
* Perempuan di Kamar Sebelah: Indonesia, Woman & Violence (Kompas Gramedia, 2012, tunggal)
* Antologi bersama The Lontar Foundation: Menagerie 5 (ed. Laora Arkeman, 2003) & I Am Woman (ed. John H. McGlynn, 2011).
Bhângsa:Bhujhângghâ
Charles Hutagalung

**Charles Hutagalung** (laèr è Medan, Somattra Dâjâ, 14 Oktober 1948 – wafat è Jakarta, 7 Mèi 2001 ka omor 52 taon) panèka sala sèttong panyanyi bân panolès laghu Indonèsia.
Bhângsa:Panyanyi
Curah Grinting, Kanigaran, Probolinggo

**Curah Grinting** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Cèta' tègghi

*Cèta' tègghih*' otabâ **cèta' relief** (bhâsa Inggris: *letterpress printing*) panèka sebbhutân ghabay teknik cèta' ḍâlem ḍessèn grafis. Sala sèttonga panèka teknik colè' bârungbungan. Teknik arèya abhidhâ kalabân teknik cèta' intaglio, akadeng ka gravir otabâ etsa.
Bhângsa:Kabhângkèdhân
D. Zawawi Imron

**D. Zawawi Imron** (lahèr è  Batang-batang, Kabhupatèn Songennep, 1 Jânuwari 1945) panèka sala sèttong bhujhângghâ Inḍonesia.

## Karjâ
* *Semerbak Mayang* (1977)
* *Madura Akulah Lautmu* (1978)
* *Celurit Emas* (1980)
* *Bulan Tertusuk Ilalang (*1982; sè ngeilhami film Garin Nugroho berjudul sama)
* *Raden Sagoro* (1984)
* *Nenek Moyangku Air Mata* (1985; èberri' hadiah Yayasan ka taon 2012, aruwa mondhi paajhinan "*[[The S.E.A Write Award]]*" è Bangkok Thailand, The S.E.A. Write Award. Utama Departemen P & K, 1985)
* *Bantalku Ombak Selimutku Angin* (1996)
* *Lautmu Tak Habis Gelombang* (1996)
* *Madura Akulah Darahmu* (1999)
* *Lautmu Tak Habis Gelombang* (2000)
* *Sate Rohani dari Madura: Kisah-Kisah Religius Orang Jelata* (2001)
* *Soto Sufi dari Madura: Perspektif Spiritualitas Masyarakat Desa* (2002)
* *Jalan Hati Jalan Samudra* (2010)
* *Mata Badik Mata Puisi* (2012)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Danarto

**Danarto** (lahèr è Sragèn, Jhâbâ Tengnga, 27 Junè 1940 – sèdhâ è Jakarta, 10 April 2018 è omor 77 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia.

## Karjâ
* *Godlob*, kompolan carèta pandhâ', 1975
* *Obrok Owok-owok, Ebrek Ewek-ewek*, drama, 1976
* *Bel Geduweh Beh*, drama, 1976
* *Adam Ma'rifat*, kompolan carèta pandhâ', 1982?
* *Orang Jawa Naik Haji*, catetan pajhâlânan haji, 1983
* *Berhala: Kumpulan Cerita Pendek*, 1987
* *Setangkai Melati di Sayap Jibril*, kompolan carèta pandhâ', 2000
* *Kacapiring*, 2008

Bhângsa:Panolès
Dea Anugrah

**Dea Anugrah** (lahèr è Pangkalpinang, 27 Junè 1991) panèka sorang panolès, sastrawan, esais bân wartawan bhângsa Indonesia. Dea panèka alumnus ḍâri Fakultas Filsafat, Universitas Gadjah Mada.

## Buku
Dea panèka bhâjheng nolès jâ-karjâ sastrana, antara laèn:

* *Penyair (itu) Bodoh* (kumpulan puisi, 2009)
* *Suara-Suara Nurani dan Kalbu* (kumpulan puisi bersama, 2009)
* *Sebilah Sayap Bidadari* (kumpulan puisi bersama, 2010)
* *Teka-teki tentang Tubuh dan Kematian* (kumpulan puisi bersama, 2010)
* *Memburu Matahari* (karya bersama, 2011)
* *Through Darkness to Light: A Bilingual Anthology of Indonesian Writing* (karya bersama, 2013)
* *Misa Arwah* (kumpulan puisi, 2015)
* *Tubaba: Kerja Sastra dari Tulang Bawang Barat* (karya bersama, 2016)
* *Bakat Menggonggong* (kumpulan cerpen, 2016)

Bhângsa:Panolès
Dena Siti Rohyati

**Dena Siti Rohyati** otabâ lebbi èkennal mènangka **Dena** (laèr è Dèpok, Jhâbâ Bârâ', 15 Maret 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Dena panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Delima Rizky

**Delima Rizky** otabâ lebbi kalonta mènangka **Delima** (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 25 Oktober 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Delima panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.

Bhângsa:Biografi
Devi Kinal Putri

**Devi Kinal Putri** otabâ kalonta mènangka **Kinal** (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 2 Januwarè 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Kinal panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi sè kapèng sèttong.

Bhângsa:Biografi
Bhângsa:Artis
Bhângsa:Penari
Dewi Lestari

**Dewi Lestari Simangunsong** otabâ lebbi èkennal mènangka **Dee** (lahèr è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 20 Januarè 1976) panèka sala sèttong sastrawan bân penyanyi asal Indonèsia.

## Buku
* ** - Truedee Books (2001)
* *[[Supernova 2: Akar]]* - Truedee Books (2002)
* *[[Supernova 3: Petir]]* - Truedee Books & Akoer - (2004)
* *[[Filosofi Kopi|Filosofi Kopi: Kumpulan Cerita dan Prosa Satu Dekade]]* - Truedee Books & Gagas Media (2006)
* *[[Rectoverso]]* - Goodfaith Production (2008)
* *[[Perahu Kertas]]* - Bentang Pustaka (2009)
* *[[Madre]]* - Bentang Pustaka (2011)
* *[[Supernova 4: Partikel]]* - Bentang Pustaka (2012)
* *[[Supernova 5: Gelombang]]* - Bentang Pustaka (2014)
* *[[Supernova 6: Inteligensi Embun Pagi]]* - Bentang Pustaka (2016)
* *[[Kepingan Supernova]]* - Bentang Pustaka (2017)
* *[[Aroma Karsa]]* - Bentang Pustaka (2018)
* *[[Di Balik Tirai Aroma Karsa]]* - Bentang Pustaka (2019)
Bhângsa:Bhujhângghâ