open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Legomoro

**Legomoro** panèka kakanan khas dâri Kotagede, Yogyakarta, èkaghâbây dâri nasè' ketan, ajâm, bân èbungkos dâun gheddhâng, padâ sareng lemper, namong cara èbungkusna sè ta'padâ. Legomoro èbungkus dâun gheddhâng bân ètalè'è kalabân talè perrèng sè èsebbhut *tutus*, biasana duwâ' kantos tello' tutus. Nyama "legomoro" asalla dâri bhâsa Jhâbâ, "lego" artèna legghâh bân "moro" artèna dâteng, dâddhi sacara keseluruhan artèna "dâteng sè ngibâh legghâh."

## Asal mowasal
Kotagede, sè èkennal mènangka pusat pamarènta'an Karajaan Mataram Islam, èkennal mènangka wilayah sè soghi è dâlem warisan bhudhâjâ, molaè dâri arsitektur bangunan, seni bân kerajinan, kantos bânnya' macem kuliner sè possa' kalabân artè filosofis. Sala sèttong conto kuliner legendaris dâri daerah panèka, panèka legomoro. Istilah *legomoro* dhibi' aropa'aghi ḍuwâ' oca' Jhâbâ, èngghi panèka *lego* sè artèna 'legghâh', bân *moro* sè artena 'dâteng'. Manabi èkompolaghi, oca’-oca’ panèka bisa èartèaghi ’dâtengngan sè ngèbâ legghâh. Menorot tradisi, *legomoro* aropa’aghi sala sèttong hadiah wajib dâri pangantan lakè’ dâ’ pangantan binè’. Kakanan panèka èmaksod jhâ' dâtângnga pangantan lakè' kaangghuy alamar èbâdâ'aghi dâri rassa ikhlas bân rassa legghâh sè jhujhur. 

## Bahan
È dâlem proses ngolah beras ketan, langkah awal èparlo'aghi dâlem tahap èrendem è dâlem aèng. Rendem panèka ètojjuaghi kaangghuy malekkas bâkto masak, ma'alos lapisan lowar bibit beras sè lengket, bân ngasèllaghi tekstur sè lebbi kenyel. Salaèn beras ketan, bahan-bahan cair jhughân aghâdhui peran penting dâlem aghâbây legomoro. Cairan sè èghunaaghi aropaaghi santan, kalabân aèng bân okoranna santan sè èpassra'aghi kaangghuy mamaksimalaghi santan sè èhasilaghi. Contona, ghâbây resep sè parlo 150 cc santan, ghunaaghi 100 cc aèng, èangghep jhâ' kandungan aèng alami dâri nyior panèka ra-kèra 50 cc. Èsaranaghi kaangghuy aghâdhui aèng anga' è bâkto prosès èpèyara kaangghuy ètemmoè santan kalabân jumlana bân konsistensi sè lebbi bhâghus.

Proses santan èperres èlaksanaaghi è bâbâna tahapan, è dimma perresan pertama bân kaduwâ' ngasèllaghi santan tebbel, è bâkto perresan salastarèna ngasèllaghi santan kalabân *viskositas* sè lebbi rèndâ. Kaangghuy nyegghâ santan ta' èpèsah è bâkto proses èmasak, èsaranaghi santan èkobâs ros-terrosan kantos èghâli è attas apoy sè cè' keni'na. Tambahan buje, sakonè' ghulâ pasir, bân dâun pandan jhughân èghunaaghi kaangghuy aberri' rassa sè ghurih bân aroma sè ro'om dâ' beras ketan sè èolah.

## Sombher
Kupat tahu

**Kupat tahu** panèka kakanan tradisional Indonesia sè èghâbây dâri ketupat, tahu, kol, bân kacang, ècamporaghi kalabân saos kacang bân kecap. Otabana, lontong jughân bisa èghuna’aghi menangka ghântèna ketupat. Bâdâ bânnya' macem kupat tahu, namong sè palèng kasohor panèka sè dâri Singaparna, Surakarta, bân Grabag, bhân-sabbhânna bâdâ rempah-rempah bân topping sè dhâ-bhidhâ. Versi Magelang bân Solo tamaso' kol sè èiris, bakwan, mie, bân tahu potè, è bâkto versi Singaparna tamaso' kacang rebus.

Salaèn duwâ' variasi panèka, bâdâ jhughân kupat tahu pettès, bidhâna bâdâ è palappana, sè aghuna'aghi pettès bân ètambâi kalabân irisan tèmon sè ghi' anyar. Kupat tahu jhughân bisa èsajiaghi kalabân kerupuk bân saos cabbhi kaangghuy nambai selèra. Sala sèttong kupat tahu sè kasohor panèka Kupat Tahu Gempol, sè bâdâ è daerah Pasar Gempol, Bandung.

## Kakanan sè padâ
Ngangghuy bahan-bahan sè rèlatif padâ, bâdâ pan-bârâmpan kakanan sè padâ sareng kupat tahu. Tahu campur è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, tahu gimbal è Semarang, Jhâbâ Tengnga, karedok è Jhâbâ Bârâ', bân ketoprak è Jakarta arèya pan-bârâmpan contona. Bâdâ jhughân kakanan sè èsebbhut nasè lengko, sè èkembhângaghi è daerah Cirebon bân Tegal, sè andi' bahan bân palappa sè padâ, namong ngangghuy nasè'. È wilayah Mandiraja bân Cilacap bâdâ kakanan sè padâ sè èsebbhut **[[Tahu masak|Tahu Masak (tahu èmasak)]]**. Kakanan panèka aropaaghi tahu potè sè èghuring satengnga, èpotong-potong; nasè' (lontong) jhughân èketthok; pucuk kacang bân kadhâddhiyân jhughân irisan kol sè towap; kerupuk kènè' otabâ èkerrèk ; taburan bhâbâng ghuring ; bân saos kacang otabâ kecap manès. Rasanna otamana manès bân peddâs, polana bâdâna cabbhi rawit è dâlem palappana.

Tahu sè èola biasana èjhuwâl è bârung-bârung kènè' è penggirra jhâlân otabâ è semma'na pasar è dhisa; asareng tempe mendoan, cem-macem kakanan ghuring, nasè’ ketan otaba oyek se etabur nyior parot, bân laèn-laènna.

## Sombher
Semur

**Semur** panèka kakanan Inḍonèsia sè èkaghâbây dâlem dhâghing sè èola è dâlem saos coklat kentel sè èghâbây dâri kecap manès, rendang, bhâbâng bombay, pala, bân cengkè. Kecap manès sè èghâbây dâri kacang kedèl celleng aropaaghi bahan sè palèng otama dâlem proses aghâbây semur polana afungsi kaangghuy makowat rassana, namong kodhu pagghun arassa'aghi harmonis kalabân bahan-bahan sè laènna. Salaèn bahan-bahan otama dâri dhâghing bân kentang, semur jhughân èkennal dâri bânnya' variasi è dâlem panyajianna, akadhi ètambâi tahu, tempe, tèllor, jhuko', bân bahan-bahan laènna metorot selèra orèng è bhân-sabbhân wilayah.

## Etimologi
Semur asalla dâri bhâsa Bâlândhâ "Smoor," sè artèna kakanan sè ella èola on-laon kalabân tomat bân bhâbâng. "Smoor" è bhâsa Bâlândhâ jhughân artèna *braising*, tèknik masak sè èbâgi dâ' dhâghing sè èkellah è attas apoy sè kèni' kantos dhâddhi powa.

## Sajhârâ bân asal mowasal
Sajhârâh noddhu'aghi jhâ' kakanan dhâghing rebus sè èbumbui ampon èkennal è Inḍonèsia molaè abad ka-9 Masehi. Hal ka'dinto èbuktèaghi dâlem pan-bârâmpan prasasti, relief kuil, bân kakawin Jhâbâ (kakanan tradisional Jhâbâ) sè ngajhâri "Ganan, hadanan prana wdus," otabâ "sayur kerbu bân embi' sè èhidangaghi." Namong, ponapa kakanan kerbuy bân embi' panèka padâ sareng semur ghi' ta' jellas.

Sajjhek abâd-abad, Inḍonèsia, sè bâdâ è jhâlân dhâghâng global, ampon èkennal polana rempah-rempah alami sè soghi. Rasa-rasa eksotis dâri rempah-rempah panèka manajhè' para dhâghâng bân imigran dâri bhân-sabbhân naghârâ ka Nusantara bân ngalakonè ekspedisi. Para dhâgâng bân pendatang ka'dinto bhân-sabbhân abhâkta kabhudhâjâ'ânna dhibi', sè on-laon acampor sareng kaodi'ân sabbhân arè orèng pribumi Inḍonèsia. Camporan panèka mabâdâ'aghi interaksi bhudâjâ bân perkembangan tradisi Inḍonèsia sè unik, è antarana tradisi kuliner. Rasa khas dâri rempah-rempah Inḍonèsia, èkombinasiaghi kalabân macem-macem tèknik masak, ampon ngasèllaghi masakan sè unik akadhi semur, masakan sè ampon bâdâ molaè taon 1600.

Interaksi antara masyarakat Bâlândhâ bân Inḍonèsia, khususèpon è dâlem nyadhiyaaghi kakanan, jhughân aghâbây kontribusi dâ' perkembangan rassa semur. Kakanan panèka, sè ella èkennal mènangka kakanan pokok è pesta-pesta Bâlândhâ, asalla dâri oca' Bâlândhâ '*smoor*', sè èterjemahaghi dâ' 'semur' (oca' ènjhâman). *'Smoor*' è bhâsa Bâlândhâ artèna kakanan ampon èkellah on-laon kalabân tomat bân bhâbâng. Sala sèttong buku masak sè palèng kona bân palèng komprehensif sè adokumentasiaghi resep è Hindia Bâlândhâ, *Groot Nieuw Volledig Oost-Indisch Kookboek,* sè èterbitaghi è taon 1902, ngandung ennem resep semur (Smoor Ajam I, Smoor Ajam II, Smoor Ajam III, Smoor Bandjar van Kip, Smoor Van Kip, Smoor van Bansche Kip). Buku panèka makowat jhâ' smoor, sè èkoca'aghi semur, panèka kakanan sè èkembhângaghi è dâpor Hindia, komunitas peranakan Èropa. 

## Sombher
Biola

**Biola** panèka alat musik sè èkemaèn kalaban èghisèk. Bâdâ empa' senar (G 3 - D 4 - A 4 - E 5 ) sè èsettèl bhân-sabbhân dâri sèttong bân laènna kalabân perlima sè samporna. Not sè palèng rèndâ panèka G. È antarana keluarga biola, èngghi panèka Viola, Cello bân Double Bass, biola aghâdhui not sè palèng tèngghi. Sacara teknis, panèka tamaso' dâlem keluarga biola (keluarga biola), sè tamaso' biola, viola bân cello. Instrumen senar laènna, ''double bass'' sè serrèng èkombinasiaghi sareng keluarga biola, sacara teknis tamaso' dâlem keluarga Viol, bânnè keluarga biola. Kertas musik ghâbây biola para' salanjhângnga aghuna'aghi otabâ ètolès è konci G mayor.

Umumna, biola èsebbhut Violin. Istilah panèka serrèng èmaksod biola sè èghunaaghi kaangghuy amaèn musik kontemporer klasik otabâ modern sè èmaksod kaangghuy hiburan sè lebbi serius akadhi *recital*, konsèr musik klasik otabâ musik laènna sè lebbi gengsi bân andi' disiplin sè lebbi tèngghi. Salaèn jârèya, biola (Violin) jhughân èsebbhut Biola bân panèka èmaksod biola sè èghunaaghi kaangghuy amaèn lagu-lagu tradisional otabâ regional sè èmaksod kaangghuy hiburan sèderhana akadhi è pesta-pesta, kompolan-kompolan bân salaènna sè ta' talèbât sèrius bân ta' parlo disiplin sè tèngghi. Pertanyaan sè cè' umumna, ponapa bhidhâna Violin bân Fiddle ? Bhidhâna namong bâdâ è gènrè sè èmaènaghi, disiplin bân perawatan sè èghâbây bâkto alat musik sè èmaksod pagghun padâ. Namong, biola jhughân andi' nyamana dhibi' è bhân-sabbhân bhudhâjâ bân bhâsa.

È bhâsa Indonesia, orèng sè amaèn biola èsebbhut biola otabâ pemain violinis  bhâsâ Inggris - ta' kèngèng ècamporaghi bi' Violis otabâ pemain Violin). Orèng sè aghâbây otabâ mabecce' alat musik sè aèssè senar èsebbhut *[[luthier]]/repairer/maker/restorer, namong umumna pembuat violin kalabân pendidikan formal è dâlem aghâbây violin sangghup aghâbây biola, viola, cello bân double bass dhibi', mabeccè' bân mabâli alat musik sè la towa/antik è dâlem kabâdâ'an sè la èlang*.

## Sajhârâna
Alat-alat sè aèssè senar jhâman lambâ' biyasana èmainaghi kalabân cara èpettik, contona, kecapi Yunani). Alat-alat sè èbâdâ'aghi èyangghep asalla dâri bhudhâjâ nompa' jhâran è Asia Tengnga, contona huur Morin Mongolia. Alat-alat busur duwâ' senar dâri orèng Turki bân Mongolia èkaghâbây dâri buluna jhâran, èmaènaghi kalabân busur buluna jhâran, bân è attas cethaggâ bâdâ cethagga jhâran sè èukir. Biola, viola, bân cello, sè busurna ghi' èghâbây dâri buluna jhâran, panèka bârisân dâri orèng-orèng *nomaden* panèka.

## Sombher
Ajâm betutu

**Ajâm Betutu** panèka dhâ'ârân traḍisional khas Bhâli sè èghâbây ḍâri ajâm otabâ ètèk sè èesse'è palappa, terros èpangghâng è attas areng. Ajâm Betutu panèka macâm lauk sè èghâbây ḍâri dhâghing ajâm sè ampon èbhersè'è, terros èolèsi kalabân camporan palappa Bhâli sè èkennal mènangka "base genep" è sakabbhina dhâghing ajâm sareng sabâgiyân sèlaèn èpamaso' ḍâ' ḍâlem rongga abḍomenna. Ajâm sè ampon èpalappaè pas èkellah otabâ èpangggâng kaangghuy ngasèllaghi bâu sè khas. Aroma sè kalowar èsabâbaghu polana bâḍâba pemanas sè nyabâbaghi aèng sareng lemak dhâghingbga è ḍâlem noro' ngoap. Sajân bânnya' uap sè èhasèlaghi, sajân kowat bân lebbi nyaman bâuna.

## Sajhârâ
Ajâm Betutu panèka dhâ'ârân khas Bhâli sè asalla ḍâri Gianyar. Sajhârâ Ajâm Betutu sè partama èmolaè è taon 1976, èmassâ kalabân tanang sareng Ni Wayan Tempeh, otabâ sè èkennal jhughân mènangka Men Tempeh, ḍâri bâgiyân Abiansi kotta Gianyar. Saterrossa, abhâreng kalabân rakana, I Nyoman Suratna, sè asalla ḍâri Bangli, Ni Wayan Tempeh maddhek bârung Ajâm Betutu.

Nyama Betutu dhibi’ asalla ḍâri oca’ be sareng tunu. Be artèna dhâging, sareng tunu artena pangghâng. Dhâddhi, sacara harfiah, artèna dhâging pangghâng. Sacara traḍisional, dhâ'ârân panèka èghâdhui ajâm pangghâng sè èparèngè palappa Bhâli sè èsebbhut kalabân base genep sareng èpangghâng è attas areng. Namong, kalabân kamajuân tèknologi, Ajâm Betutu jhughân èmassa'è ngangghuy oven otabâ pakakas pangghâng/pangghângan moḍèrn laènna. Saongghuna, Ajâm Betutu panèka dhâ'ârân sè èsaḍiyaaghi è upacara-upacara kaaggâmaan sarenf traḍisional è Bhâli, akadhi otonan (oton traḍisional Bhâli), odalan (oton tradisional Bali), sareng Parlo pangantan.

Samentara panèka, betutu biasana èghâbây kalabân èbhungkos ḍâun pènang, terros ètotop kalabân sekkam areng. Saampona panèka èpamaso' ka ḍâlem tana sè kadhâddhiyân ḍâri bâto sè ampon èpanasaghi. Cara pengolahan panèka aropa'aghi wârisan jhâman Majapahit, yakni è bâkto abaḍ ke-16, bâkto Islam maso' ka Jhâbâ. Saampona panèka, bânnya' orèng ḍâri Majapahit sè aghâmana Hinḍu akhèrra kalowar ḍâri Bhâli. Bânnya' pangaro kabuḍâjâ'an ḍâri jhâman Majapahit akhèrra ngallè ka Bhâli, sala sèttonga tamaso' dhâ'ârân. Pan-bârâmpan dhâ'ârân khas Bhâli hasèl pangaro buḍâjâ Majapahit, tamaso' jhughân betutu.

Rassana manabi nyoba' ḍâ'aḍâ'ân dhâ'ârân panèka ngaghungè rassa sè manès dâri Polo Jhâbâ, amarghâ  aghâma Islam è bâkto kapanèka ampon nyebbar è Polo Jhâbâ. Akhèrra dhâdhâ’âran panèka èbhâkta ḍâ' Bhâli. Namong, saamponna èbhâkta ḍâ' Bhâli, rassana Ajâm Betutu aobâ dhâddhi dhâ'ârân peddhis sèèhasèlaghi ḍâri palappa Bhâli. Kantos samangkèn, dhâ'ârân panèka pagghun aropaaghi dhâ'ârân khas Bhâli.

## Sombher
Masjkur

K.H. **Masjkur** (EYD: Masykur, 30 Ḍèsèmber 1904 – 19 Ḍèsèmber 1994) panèka Mentrè Aghâma è Inḍonèsia ḍâri taon 1947 kantos 1949 sareng taon 1953 kantos 1955. Dhibi'èn jhughân tamaso' angghuta DPR Inḍonèsia ḍâri taon 1956 kantos 1917 sareng tamaso' angghuta Ḍèwan Aghung ḍâri taon 1968.

Keterlibatanna è ḍâlem perjuangan kamardhikaan sajen paddhâng è jhâman penjajahan Jeppang, mènangka angghuta Panitia Penyidik Usaha-Usaha Persiapan kamardhikaan Inḍonèsia. Masjkur jhughân ècatât mènangka sè maddhek Pembela Tana Air (Peta)—sè salastarèna dhâddhi unsur laskar rakyat sareng Tentara Nasional Inḍonèsia—è sakabbhinah bâgiyân Jhâbâ. È bâkto perrang 10 Nopèmber 1945, salèrana kalowar mènangka pamimpin Bhârisân Sabilillah.

## Penḍiḍikan

* Pondhuk Siwalan Panci, Jhâbâ Tèmor (4 taon) Pondhuk Tebuireng, Jhâbâ Tèmor
* Sakolaan Mamba'ul Ulum, Jamsaren, Solo (7 taon)
* Pondhuk Kiai Cholil, Bhângkalan, Madhurâ (sataon)
* Pondhuk Ngamplang, Kabhupatèn Garut, Jhâbâ Bârâ'

## Karèr

* Katowa Cabang NU, Malang (1926—1930)
* Angghuta PB NU (1930—1945)
* Katowa Umum PB NU (1950—1956)
* Katowa Golongan Islam DPR/MPR (1957—1971)
* Katowa I PB NU (1957—1959)
* Katowa Umum Pusat Sarbumusi (1960—1969)
* Rois Awwâl PB NU (1963—1972)
* Katowa Ḍèwan Pertimbangan Pusat PPP/Bâkkèl Presiḍèn PPP (1973— 1985)
* Rois Tsani PB Syuriah NU (1979—1984)
* Mustasyar PB NU (1984—)
* Sè abhângon Petta è Jhâbâ (1943—1945)
* Angghuta Pengurus latèan Kemiliteran è Cisarua (1944—1945)
* Pimpinan sè paleng tèngghi Hizbullah Sabilillah (1945)
* Angghuta PP Legiun Veteran RI (1975)
* Katowa III Ḍèwan Arèan Nasional Angkatan 45 (1976—1994)
* Angghuta PPKI (1944)

* Angghuta KNIP (1945—1946)
* Angghuta Ḍèwan Pertahanan Naghârâ (1946—1948)
* Mentrè Aghâma RI (1948—1950)
* Kepala Kantor Urusân Aghâma Pusat (1950—1953)
* Mentrè Aghâma RI (1953—1955)
* Angghuta DPR (1956—1960)
* Angghuta DPRGR (1960—1971)
* Biro Politik Kotrar (1962—1966)
* Angghuta DPA (1968)
* Kalakoan laènna

* Ḍèwan Kurator Universitas Islam Inḍonèsia (1948—1955)
* Ḍèwan Kurator Perguruan Tèngghi Èlmu Quran (1977—1994)
* Katowa Yayasân Universitas Islam Malang (Unisma) (1980—1994)

## Sombher
Ba'pia

**Ba'pia** iyâ arèya jhâjhân pastri sè asalla ḍâri Yogyakarta.

Kolè'na ba'pia èkaghâbây ḍâri camporanna ghulâ bân bujâ sè èghâluy ḍâlem aèng sampè' larot, pas *èbentuk* dhâddhi adhunan kalabân nambâ'aghi teppong terigu. Adunan kolè'na ba'pi pas èberri' èssèyan, *èbentuk* bungkol pèppa', bân èpangghâng korang lebbi 20 menit. Ba'pia *jenis* rèya biyasa èsebbhut mènangka ba'pia dhâghing otabâ **ba'pia accèn**.

Sedangkan ba'pia manès biyasana aèssè arta' otabâ obi sè èbegghâ pan-bârâmpan malem, ètowap selama 1 jhâm, pas èghuring kalabân mènnya', bujâ, bân ghulâ pasèr. Tapè, bâḍâ kèya *variasi* laènna sè aèssè kacang celleng, kèju, coklat, dhurin, nanas, otabâ panḍân. Ba'pia jenis rèya biyasa èsebbhut mènangka **kue sopia**. È naghârâ Filipina, ba'pia èsebbhut kèya kalabân **hopia**.

## Galeri

Berkas:Bakpia_pathok.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bakpia_pathok.jpg|Ba'pia Pathok
Berkas:Bakpia_in_a_box.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bakpia_in_a_box.jpg|Ba'pia & Bâḍḍhâna Ba'pia
Berkas:Bakpia_filling.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bakpia_filling.jpg|Carana Aghâbây Ba'pia
Berkas:Bakpia_dough.jpg|pra=https://id.wikipedia.org/wiki/Berkas:Bakpia_dough.jpg|Adhunanna ba'pia


## Referensi


## Daftar pustaka

*
Norodom Sihanouk

**Norodom Sihanouk** (Khmer:នរោត្តម សីហនុ 31 Oktober 1922 – 15 Oktober 2012) panèka Rato Kamboja ḍâri taon 1941 kantos 1955 bân ḍâri taon 1993 kantos 2004. Orèng Kamboja kennal mènangka **Samdech Euv** ( bhâsa Khmer: Rato-Rama). È bâkto oḍi'na, Nâghârâ Kamboja ngalamè bânnya' obâ'ân ḍâlem abhângon pâmarènta'an, molaè ḍâri Protektorat Prancis Kamboja (sampè' taon 1953), Karajhâan Awwâl Kamboja (1953–1970), Republik Khmer (1970–1975), Kamboja Ḍemokratik (1975–1979), Republik Ra'yat Kamboja (1997–1979) bân aherra Karajhâan Kamboja Kaḍuwâ' (1993–satèya).

Norodom Sihanouk èpaḍhâḍḍhi rato è taon 1941 è bâbâna pâmarenta'an kolonial Prancis. Saellana Perang Dhunnya II, èpon ajhâlânaghi kampanye ka'angghuy kâmardika'an nâghârâ ḍâri pamarenta'an kolonial Prancis, sè ahèrra marḍhika è taon 1953. È taon 1955, Sihanouk toron tahta bân mâghi tahtana ra ramana, Norodom Suramarit, bân noro' geraghân politik Sangkum. Partai Sangkum mennang è pemilu umum taon 1955, bân Sihanouk è yangka' mènangka Perdana Menteri Kamboja. Saellana ramana sèdâ è taon 1960, Sihanouk ngajuwaghi amandemen konstitusi ka'angghuy ḍhâḍḍhi Kepala Nâgharâ Kamboja, kalaghungan sè èghâḍhui kantos taon 1970. Ḍâri taon 1955 kantos 1970, Sihanouk mârenta Kamboja kalabân sistem partai tunggal, kalabân alasan arbitrase parbiḍhâ'an politik antara Partai Ḍemokrat bân Pracheachon. Maske èpon resmi ngala' posisi netral è ḍâlem loar nâghârâ, namong è praktekna èpon lebbi akor sareng nâghârâ-nâghârâ komunis, husussa Cina, ḍâri Amerika Serikat bân sekutu anti-Komunis.

## Carèta Oḍi'
Norodom Sihanouk panèka ana' tongghâl sè èlahèrraghi ḍâri pasangan Norodom Suramarit bân Sisowath Kossamak. Èberri' saran sareng ahli nujum kârajhâân jhâ' bhâkal matè ghi' ngodâ manabi èpèyara è bâbâna kâlowarga ramana, orèng towana pas mâghi Sihanouk ka'angghuy èpèyara sareng emba binè' ḍâri èbhuna, Pat. Bâkto Pat matè, Sihanouk èkala' sareng Kossamak ka'angghuy oḍi' è bengkona emba lakè' ḍâri ramana, Norodom Sutharot. Sutharot mâghi Sihanouk ghâbây èyaso pottrèna, Norodom Ket Kanyamom.

Sihanouk ampon lastare penḍiḍighân ḍhâsarna è Sâkola'an Francois Baudoin bân Sâkola'an Nuon Moniram è Phnom Penh. È bâkto jârèya, èpon èbanto sareng bhântowan obâng ḍâri emba ḍâri èbhuna, Sisowath Monivong, kaangghuy mimpin tim sèpak bola bân kelompok pânampilân amatir. È taon 1936, Sihanouk èkèrèm ka Saigon bân ajhâlânè penḍiḍighân mânengnga è Lycée Chasseloup Laubat, èngghi panèka sâkola'an asrama.

## Sombher
Tuti Marini Puspowardojo

Raden Ayu Tuti Marini Puspowardojo, otabâ R.A. Habibie (19 November 1911 – 24 Juni 1990), panèka èbhu dâri Prèsidèn Rèpublik Indonesia sè katello', Bachruddin Jusuf Habibie. Tuti akabin sareng Alwi Abdul Jalil Habibie.

R.A. Habibie orèng binè' sè senneng ngangghuy kebaya namong jhujhur abhâsa Bâlândhâ. Salèrana jhughân andi' pola pèkkèran sè dinamis tapè pagghun teptep è ḍâlem ngalakonè budâjâ Jhâbâ è ḍâlem interaksi sosialla.

## Biografi
Orèng towana Tuti aghâdhui tradisi intelektual molaè ghi' kènè', è bâkto pangajhârân aghâma bân nilai-nilai tradisional sè èwârisaghi ḍâri bângatowana èpèyara. Bâkto ghi' asakola è HBS (Hogere Burger School), Tuti èkennal sareng orèng ngodâ ḍâri suku Gorontalo, khusussa ḍâri daera Kabila Gorontalo, sè anyama Alwi Abdul Jalil Habibie, sè bâkto jârèya morèd è Bogor Agricultural School.

Kalowarghâ Alwi Habibie andi' marga Habibie, sè aropa'aghi sala sèttong èntitas asli ḍâri masyarakat Gorontalo sè kalonta polana senneng atani kopi bân andi' bânnya' terna'.

## Akabin sareng Alwi Abdul Jalil Habibie
Salastarèna asakola è Bogor, Alwi Abdul Jalil Habibie alamar Tuti Marini Puspowardojo, bân pangantanna noro' adhât Gorontalo bân adhât Jhâbâ, akadhi tradisi ḍâri kaduwâ' kalowarghâ.

Ta' abit saellana jârèya, Alwi Abdul Jalil èangghep mènangka Spesialis Pertanian è Parepare Afdeling, sè maksa Tuti Marini kaangghuy adingghâlaghi kabbhi kenangan sè èkasennengi bâkto ghi' kènè' è Yogyakarta. È Parepare, Tuti ajhâlânaghi arè-arèna mènangka embu' sè ghi' ngodâ bân èbherkaddhi kalabân sanga' ana', sala sèttong ḍâri rèng-orèng ka'dinto sèdhâ è omor sataon (Satoto Muhammad Duhri Habibie).

## Saamponna Indonesia Mardhika bân Sedana Alwi Habibie
È taon 1947 lakèna Tuti, Alwi Abdul Jalil Habibie, èpaongghâ pangkat ḍhadḍhi Kepala Pertanian wilayah Indonesia Tèmor, sè bâḍâ è Makassar. Tuti sareng kalowarghâna ngallè ka Makassar ban akompol polè sareng B.J. Habibie tor tan-tarètanna.

Tangghâl 3 September 1950, sambi sholat Isya, Alwi Abdul Jalil Habibie ngaddhebbhi panyakèt jantung, madâteng panik ka kalowarghâ. Tuti Marini nyo’on ka pottrana sè sarèyang kaangghuy nyo’on bhântowan, namong sabellunna bhântowan saterrossa bisa èparèngè, odi’na Alwi Abdul Jalil Habibie ta’ bisa èsalamettaghi. È bâkto ramana sèdhâ, Rudy ghi' taon kaduwâ' è Concordante HBS.

dâri bâllu' ana'na, duwâ' sè cè' èkasennengngè è dâlem prèstasi bân tèngka ghulina: Rudy (julughân B.J. Habibie) bân alè'na sè ghi' ngodâ, Fanny (julughân Junus Effendi Habibie). Maskè kepribadianna sè bhân-sabbhân, kaduwâ' na'-kana' panèka aghâdhui potènsi sè bhâghus èbhândhingaghi tan-tarètan bân kancana. Namong, mènangka embu', Tuti ausaha kaangghuy alako adhil ka ana'na.

## Kapatèan
È omor 78 taon, Tuti Marini ngalakonè operasi bypass jantung bân èrabât è RS Mount Elizabeth è Singapura para' duwâ' bulân. Salèrana adingghâl dunnya è Bandung tangghâl 24 Juni 1990, èsaksèaghi sareng ana'na sè bâllu'. Janazana lajhu èkèbâ ka Jakarta kaangghuy èkobhurraghi è Pasarèyan Umum Tanah Kusir, è seddhi'na kobhuranna almarhum lakèna sè ella èkèbâ ḍâri Ujung Pandang, Sulawesi Lao'.

## Sombher
Iḍiom

**Iḍiom** panèka ongkapan otabâ oca' sè khas sè ta' bisa èjhârbâ'aghi sareng akal otabâ bhâsa, namong nambai ka'asrèyan, pesona, bân daya tarèk bhâsa.  Iḍiom bisa aropa frasa otabâ okara sè anḍi' artè hosos otabâ artè anyar ḍâri oca'-oca' ḍhâsar sè ngebây. Bânnya' iḍiom sè èghâbây ḍâri kombinasi verba bân preposisi, verba kalabân oca' sifat bân verba kalabân oca' keterangan. Sè penting ḍâri iḍiom bânnè cara èbentu'na, tapè cara èghuna'aghina sè teppa' ḍâlem okara. 

Pangangghuyâ iḍiom panèka èlakoni kalabân maksoḍ ka'angghuy nyarèta'aghi sèttong parkara sè ta' langsong ḍâ' orèng sè acaca, namong kalabân nyata'aghi è lowar perkara oca' sè lebbi ghâmpang ècerna bân èpahamè sareng orèng sè ngèḍingaghi ta' kalabân bâḍâ sala paham antara orèng sè acaca bân orèng sè ngèdingaghi. Ḍâri ka'dinto, è ḍâlem iḍiom bâḍâ ungkapan sè tettep aropa'aghi pasangan oca' aḍhat sè ghunana ta' kodhu èpèsa ḍâri oca' sè ètoro'è. Contona èngghi panèka frasa *sesuai dengan*, ḍâlem tolesan oca’ paneka serreng epangghi namong ngangguy oca’ *sesuai* ta’ etoro’e oca’ *dengan*. Saestona, frasa paneka kodu ros-terrosan areng-sareng ḍâlem ban-sabban tolesan sopajâ artè sè ecepta’aghi epahamè sareng sè maca otaba sè mèyarsa. 

## Etimologi
Oca' "iḍiom" asalla ḍâri bhâsa Yunani *iḍios*, artena khas, mandiri, hosos, otabâ pribadi. 

## Jennis

### Bhâsa Inḍonèsia
È ḍâlem bhâsa Inḍonèsia, bâdâ acem-macem cara ka'angghuy ngâlompo'aghi oca' bhâsa. Bâḍâ sè èkelompo'aghi menorot unsur-unsur konstituenna, bân bâdâ jhughân sè èkelompo'aghi menorot pèlèyan oca' sè abhânto.

## Macemma Iḍiom Bhâsa Inḍonèsia Èjhâlling Ḍâri Pèlèyan Oca'na

* Iḍiom sè aghuna’aghi angghuta bhâḍhân. Contona, *"tèngghi atèna," "lengngen lanjheng,"* bân *"ngangkak sokoh."*
* Iḍiom sè aghuna'aghi bârna. Contona, *mejâ ijo, jago mèra,* bân *dârâ bhiru.*
* Iḍiom sè aghuna'aghi angka. Contona, *mowa* *ḍuwâ’, soko lèma’,* ban a*bhâḍhân ḍuwâ’.*
* Iḍiom sè ngangguy nyamana kèbân. Contona, *embè' Cèlleng, kabhâr mano',* bân *lintah ḍhârâ'.* 

## Sombher
Nodar Kumaritashvili

**Nodar Kumaritashvili** (bhâsa Georgia: ქუმარიტაშვილი ; Nopèmber 1988 – 12 Pèbruwari 2010) panèka atlet luge Georgia sè ngalamè kabâdâ'an fatal è bâkto latèyan ghâbây Olimpiade Musim Cèllep 2010 è Whistler, British Columbia, Kanada, è arè upacara pembukka'an.

Kumaritashvili, sè pertama kalè molaè noro' luge è bâkto aomor 13 taon, asalla ḍâri kâlowarga atlet luge sè ampon apangalaman. Emba lakè'na ngennalaghi olahraga panèka ka SSR Georgia, rama bân pamanna la alomba è bâkto ghi' ngoḍâ, pamanna saterrossa ḍhâḍḍhi kapala Federasi Luge Georgia. Kumaritashvili alomba è Piala Ḍhunnya luge pertamana è Piala Ḍhunnya 2008-2009, è ḍimma èpon bâḍâ è nomer 55 ḍâri 62 pâsaèng. È Piala Ḍhunnya 2009-2010, èpon bâḍâ è nomer 44 ḍâri 65 pâsaèng. Tangghâl 31 Ḍèsèmber 2009, èpon lolos ḍâri ajang luge tongghâl lakè' è Olimpiade Musim Cèllep 2010, bâḍâ è nomer 38 ḍâri sâkabbhina.

## Oḍi' bân Karir
Kumaritashvili lahèr è tangghâl 25 Nopèmber 1988, è Borjomi, SSR Georgia (satèya Georgia ), ḍâri pasangan David bân Dodo Kumaritashvili.  Salèrana anḍi' ale' binè' sèttong, Mariam, sè lebbi ngodâ empa' taon.

Kâlowarga Kumaritashvili anḍi' hubungan sè abit sareng olahraga luge. Emba lakè'na, Aleko Kumaritashvili ngennallaghi luge ke Georgia sâlastarena pâlatèyan sè de'-ade' è Jèrman Tèmor. Aleko nolongè maḍḍhek trek luge kènè è Bakuriani è taon 1970, trek sè lebbi bhâghus è paḍḍhek è taon 1973 bân è biyayaè sareng pâmarènta Soviet. Paman sè ḍhâḍḍhi pâlatè Nodar Kumaritashvili, Felix Kumaritashvili, ngalaghungè mènangka kepala Federasi Luge Georgia. Ramana, David, mennang Kejuaraan Pemuda Uni Soviet teppa' Georgia ghi' ḍhâḍḍhi bâgiyân ḍâri Uni Soviet. David panèka mennang tello' kalè è Spartakiad: sâkalèyan è bobsled bâ ḍuwâ kalè è luge.

## Sombher
Hasri Ainun Habibie

**Hasri Ainun Habibie** (11 Agustus 1937 – 22 Mèi 2010) panèka dokter Inḍonèsia bân rajina Prèsidèn Rèpublik Inḍonèsia katello', B. J. Habibie. Ainun ajabat mènangka Bunda Partama Inḍonèsia molaè taon 1998 kantos taon 1999.

## Carèta oḍi'
Ainun èlahèrraghi è tangghâl 11 Agustus 1937, è Semarang. Ramana, R. Mohamad Besari aropa'aghi dosèn, bân èbhuna, Sadarmi Besari, bidan, èkennal mènangka kalowargâ sè pènter bân intelektual.

Ainun bân tan-tarètanna asakola è SMP Kristen Dago. Kaka'na sè palèng towa, Sahari, lulus SMP è kellas ḍuwâ' bân nerrossaghi ka Institut Teknologi Bandung. Ainun nerrossaghi sakolana è Fakultas Kedokteran Universitas Indonesia, lulus taon 1961.

## Kabinan
Ainun atemmo B. J. “Rudy” Habibie bâkto kaḍuwâ'na ghi' SMA. Sè kaḍuwâ jârèya kanca kellas è bâkto asakola è SMP Kristen Dago. Kalowargâna la abit kennal ban segghut salèng èntar.

È taon 1962, Rudy bân Ainun atemmo polè. Rudy bân Ainun akabin è tangghâl 12 Mèi 1962. Bulân maḍuna èlampa'aghi è Yogyakarta, Bali, bân Makassar. Rudy è Inḍonèsia coma tello' bulân pas pinḍa ka Aachen, kennengnganna Rudy alako. Lakè-binè kasebbhut anḍi' ḍâḍuwâ' ana'

## Sèdhâ
Hasri Ainun Habibie sakè' kanker ovarium. Tangghâl 24 Maret 2010, Ainun maso' ka RS Ludwig-Maximilians-Universität, Klinikum Grosshadern, München, Jèrman, bân èoperasi sangang kalè. Empa' ḍâri sanga' operasi panèka bhâghus.

Tangghâl 22 Mei 2010, ra-kèra pokol 5:35 WIB CEST è München, Jèrman, Ainun Habibie sèdhâ samarèna bâkto-bâkto kritis ra-kèra sèttong arè, è bâkto jârèya bhâdhânna ngangghuy pakakas mèḍis. Mayyiddhâ Hasri Ainun Habibie èkèbâ ḍâri Jèrman è tangghâl 24 Mèi 2010, bân ḍâpa' ka Jakarta è tangghâl 25 Mèi 2010, sè èkobhur è Pasarèyan Pahlawan Nasional Kalibata è arè sè padâ.

Kaangghuy ngormadhi Habibie bân Ainun, Pamarènta Kota Parepare maddhek Monumèn Cinta Sejati Habibie-Ainun è pusat kottha. Monumèn panèka èresmiaghi sareng B.J. Habibie è bâkto èntar ka Parepare è tangghâl 12 Mei 2015.

## Kahormadhân

* Bintang Adipradana Republik Indonesia – 1998
* Bintang Adipurna Mahaputera – 1998
* Bintang Mahaputera Utama Star – 1992

Mènangka pangakowan ḍâ' dèdikasi sè bhâghus ghâbây kasehadhân (khusussa dâlem pangobadhân panyakèt mata è Inḍonèsia), Pamarènta Provinsi Gorontalo molaè aghâbây bân maresmiaghi RS Umum Daerah Dr. Hasri Ainun Habibie è Limboto, Kabupatèn Gorontalo è taon 2013.

Satèya, RS Ainun Habibie èkembhangaghi dhâddhi RS Panḍiḍighân ghâbây Universitas Negeri Gorontalo bân RS Rujukan ghâbây kennengngan Teluk Tomini sè tamaso' Sulawèsi Ḍâjâ, Gorontalo bân Sulawèsi Tengnga.

## Sombher
Menara Eiffel

**Mènara Èiffel** sabellunna èsebbhut Mènara Paris panèka mènara bessè sè èpadhâḍdhi è Champ de Mars è pènggirrâ Songay Seine è Paris. Mènara panèka ampon dhâḍdhi ikon otama Prancis bân sala sèttong struktur sè palèng kalonta è dhunnya.

## Pangennalan
Ènyamaè kalabân nyamana parancangna, Gustave Eiffel, Mènara Eiffel panèka gheḍdhung sè palèng tèngghi è Paris bân sala sèttong struktur sè palèng èkennal è dhunnya. Lebbi ḍâri 200.000.000 orèng ampon nèngghu mènara panèka sajjhek èpadhâḍdhi è taon 1889, è antarana 6.719.200 è taon 2006,  sè dhâḍdhiyâghi monumèn sè usa majer mun è kèntarè sè palèng bânnya' èjhâlânè è dhunnya. Tamaso' antèna 24 m, struktur panèka ampon 325 m (1.063 kaki) tèngghi molaè taon 2000, sè paḍâ sareng geḍdhung 81 lantai konvènsional. Bâkto mènara panèka lastarè è taon 1889, panèka bhângon sè palèng tèngghi è dhunnya sèttong gelar sè èghâḍhui kantos taon 1930 è bâkto Bhâdhân Chrysler è New York City (319 m — 1.047 ft) lastarè. Mènara panèka samangkèn panèka sè palèng tèngghi nomer lèma' è Prancis bân palèng tèngghi è Paris, kalabân struktur sè palèng tèngghi nomer duwâ' panèka Tour Montparnasse (210 m — 689 ft), sanajjân bhâkal èlampa'aghi sareng Tour AXA (225,11 m — 738,36 ft).

Struktur bâjhâ Mènara Eiffel bârra'na 7.300 ton, è bâkto sakabbhina struktur, tamaso' komponèn non-logam, bârra'na 10.000 ton. Taghântong ḍâri soho, attas mènara bisa mèrèng ḍâri mataarè 18 detik. cm (7 inci) polana èpabhâjheng bessè è tempat sè ngadhep ka mataarè. Mènara jhughân abâli 6–7 cm (2-3 inci) è teppa'an bâkto angèn. Mènangka demonstrasi ekonomi bhângonan, manabi 7300 ton bhâjhâ struktural èlebbhur, bhâkal èèssè 125 mèter persegi kalabân ḍâlemma 6 cm (2,36 in), sè artèna kapadadhân bessè 7,8 ton per mèter kubik. Mènara panèka aghâdhui massa korang ḍâri massa oḍârâ è ḍâlem silinder sè èḍimensi paḍâ, 324 mèter tèngghi bân 88,3 mèter jari-jari. Mènara panèka bârra'na 10.100 ton èbandhingaghi 10.265 ton oḍârâ. Tèngkat sèttong bân kaḍuwâ' bisa èaksès kalabân andhâ bân lift . Stan tikèt è menara lao' ajhuwâl tikèt ka andhâ, sè molaè è ḍissa'. È foyer sè partama, andhâ naè' ḍâri mènara tèmor bân titik partemoan tingkat katello' coma bisa èaksès kalabân lift. ḍâri peron pertama otabâ kaḍuwâ', andhâ èbukka' ghâbây kabbhi pangonjhung, taghântong ḍâri rèng-orèng rowa la mellè tikèt lift otabâ tiket andhâ.

## Sombher
Masjid Madekan, Sampang

Masjiḍ Maḍekan Sampang panèka masjiḍ sè bâḍâ è Jl. Mangkubumi, Polagan, Kecamatan Sampang, Kabupatèn Sampang, Polo Maḍhurâ, Jhâbâ Temor, Inḍonesia.

Èkaparcajâ mènangka pusat lughâlluna panyebbhâran aghâma Islam è Polo Madhurâ, masjiḍ asajhârâ ka'ḍinto nampilaghi arsitektur Majhâpaèt otabâ Jhâbâ Kona bân èpadhâddhi sareng para rato sè marènta Sampang, è antarana Lembupetang, Cakraningrat I, Raḍen Ario Purbonegoro, potrana Cakraningrat V, Aḍipatis Pamaḍekan, bân salaènna

## Sajhârâ
Bâḍâ ḍuwâ' pèkkèran sè ngangghuy jhâjhârbâ'ân pambangunan masjiḍ ka'ḍinto, sè bâdâ è pèngghir kotta Sampang:

Masjiḍ Maḍekan panèka epaddhek sareng Ario Langgar, ponakanna Lembupetang, kamituwo sè marenta Sampang e bâkto ghapaneka. Lembupetang panèka pottra sè ḍi-buḍi ḍâri rato Majâpahit ḍâri pakabinan sareng putri ḍâri Campa (sèttong propinsi è Kamboja). Saterrossa asakola sareng Raḍen Rahmat (Sunan Ampel) è Sorbhâjâ tor sèdhâ è ḍissa’. 

Masjiḍ ka’dhinto epaddhek è jhâman pamarenta’an Cakraḍiningrat IV, se katoronanna ḍâri Rato Ebhu è Bhângkalan. Rato èbhu panèka pottrana Sunan Giri, sè akabin sareng Raḍen Praseno, sè ngastanè ghellâr Cakraḍiningrat I. 

Mènorot cathetdhân Pamarènta Kabupaten Sampang, Masjiḍ Maḍegan ka’ḍinto ra-kèra ampon epaddhek è jhâman pamarenta’an Panembahan Lemah Ḍuwur sè èkennal jhughân sareng Aḍipati Pramono (1531-1592 M). 

## sombher-sombher sajhârâ
Bhuktèna masjiḍ ka’ḍinto epaddhek sareng Rato Sampang èngghi ka’ḍinto bâḍâna makam (ètoles tor ekoca’aghi bhâsa Pesarèan ḍâlem bhâsa Sampang) para rato è sakitarra masjiḍ ka’ḍinto. Sala sèttong conto èngghi panèka Pesarèan Ario Langgar, sè sanget ècurigai dhâddhi orèng sè maddhek masjiḍ. Saterrossa, è buḍiiyânna masjiḍ bâḍâ gheddhung (congkop, bhâsa Madura) sè aèssè makam para rato sè marènta Sampang. [2]

## Mitos Legenḍaris
Masjiḍ ka'ḍinto èkoca'aghi kennengngan sè kalonta sè èlampa'aghi Sumpah Pocong (èkoca' "Sompa Maḍekan" sareng orèng Sampang bân sakitarra). Ekoca’ kalonta karana “kakobasa’anna” e ḍâlem maḍâateng calaka’ ḍâ’ rèng-orèng sè asompa è masjid ka’ḍinto. 

Umumna, orèng sè asompa panèka orèng sè lemma èkonomi, dhâddhi bâḍâ sè ta' èkasennengi polana ongkos sè tèngghi. Tape, bânnya’ sè pagghun maksa abâ’na ka'angghuy asompa. Orèng sè asompa bisa èkennèng bâlâ' è ḍâlem bâkto sè ta' tanto. Bâḍâ sè abit 40 arè, saminggu, sa'arè bân samalem, bân bâḍâ jhughân sabellunna molè.

## Sombher
Cilok

**Cilok** iyâ arèya jhâjhânan Jhâbâ Bârâ' sè èghâbây dâri adonan tèppong tapioka (aci) sè èbhândhingaghi dâddhi bâlè', ègoreng, bân èsajiaghi kalabân saos kacang, kecap, otabâ saos cabbi, serrèng ètusuk kalabân tusuk ("dicolok"), dâri ka'dinto ènyamaè cilok, sè èsebbhut "dicolok". Tekstur sè kenyal, rassa sè èghâli, bân bânnya' pilihan topping akadhi daging cincang otabâ keju sè aghâbây kakanan jhâlân sè èghâli.

Cilok abhângon bunder akantha (empar) ba'so, èparèngè èssè gajih, dhâging, bân samacemma, biasana èyajhâ'âghi kalabân saos, kècap, sambhel kacang, bân laènna. Bhângonna bunder-bunder bân kadhâng èèssè kalabân èssèan, akadhi dhâging otabâ kerraghân tellor è dhalemma. Kantossan samangkèn ghi' ta' èkaonèngi dâri ka'dimma asalepon cilok sabhendhârra, tapè bânnya' sè nyebbhut cilok asalla dâri Kottha Bandung.

## Panyebbhuthan

Oca' cilok èngghi panèka gabungan dâri oca' dhalem Bhâsa Sunda, èngghi panèka *aci* sè artèna kanji (tapioka) bân *dicolok*. Artèna, bìtèng sè nyoco' aci kasebbhut. Panyebbhuthan panèka aropa'aghi tradisi panyebbhuthan dhalem Bhâsa Sunda sè aghâdhuwân tojjuwan ka'angghuy maghâmpang panyebbhuthan bân aparèng ènformasi parkara bahan sarta cara (tèknik) adhâ'âr kakanan kasebbhut. Cilok biasana èjuwâl minangka jajânan pèngghir jhâlân sarèng padâghâng kaki lèma kalabân ngaghungè sapèda pancal otabâ sapèda motor sambi ngèbâ rombong sè èghuna'aghi ka'angghuy ngèbâ wadhâ èssè cilok è kampong, pèngghir jhâlân, bân sakolaan.

## Sombher

Bhângsa:Bandung
Bhângsa:Bhudhâjâ
Lontong balap

**Lontong balap** panèka kakanan khas Indonesia sè khas kottah Sorbajâ è Jhâbâ Tèmor. Kakanan paneka aropa’agi roti, kacang, tahu goreng, lentho, bawang goreng, kecap, sareng saos cabbi. Lontong balap aropaaghi lontong sè èiris bân è attas lontong sè èiris è attasna èbâdâ'aghi irisan tahu bân èpèyara pan-bârâmpan lentho (bola-bola kènè' sè okoranna jempol bân èpèyara panèka bhângonna lentho lontong balap asli, bhân-sabbhân lentho sè èghunaaghi samangkèn), saterrossa è attasna èpamasak kalabân satengnga sè èbâdâ'aghi sè èbâdâ'aghi porsi è dâlem sajian, saellana jârèya, saos sè cokop èkala', saos cabbi bân kecap èpassra'aghi dâ' rassana pelanggan. Kakanan panèka èsadhiyaaghi kalabân kancana, èngghi panèka pan-bârâmpan tusuk sate kerang.

## Sajhârâ Lontong Balap
Manot carèta jhâman dhimèn, lontong balap ghi' èjuwâl dhalem *kemaron* rajâ sè èghâbây dâri tana lèyât (tana celleng) sè èobbhâr, sè bherrâ' bân èpèkol alèlèng kottha. *Kemaron* rajâ èngghi panèka wadhâ dâri tana lèyât (sè èobbhâr dhâddhi abârna mèra bata). Amarghâ bherrâ'na kemaron kasebbhut, samangkèn wadhâ panèka èghântè kalabân panci sè èghâbây dâri logam.

Para penjual lontong balap panèka, ka'angghuy arebbu' pambellè è parjhâlânan bân pambellè è pasar, ajhâlân ghu-agghu (ceppet) nojjhu pos dhi-budi è Pasar Wonokromo. Dâri cara ajhâlân sè ceppet panèka ahèrra akadhi a lomba (apacu) antarana sasama penjual (dhalem Bhâsa Jhâbâ: *balapan*). Dâri istilah *balapan* panèka pas èkaonèngi kalabân nyama lontong balap.

Penjual lontong balap è jhâman dhimèn bânnya'an asalla dâri Kampong Kutisari bân Kendangsari sè samangkèn dhâddhi wilayah Surabaya Selatan. Dâri Kutisari panèka kakanan lontong balap asalepon. Kampong Kutisari bân Kendangsari, nyatana kaduwâna padhâ-padhâ ajarak korang lebbi 5 km dâri Pasar Wonokromo. Amarghâ lontong balap èkennal lowas sarèng masyarakat dâri Pasar Wonokromo sè samangkèn aobâ nyama dhâddhi DTC, nyama kennengngan panèka melekat sarta dhâddhi cèri khas nyama masakan "Lontong Balap Wonokromo" sè dhalem masa samangkèn cokop èsebbhut lontong balap.

È masa samangkèn, lontong balap lebbi segghut èjuwâl dhalem kerèta dorong (rombong) bân warung, sanajjân sapanèka nyama lontong balap teppak ta' aobâ. Lontong balap panèka jhughân kakanan favorit orèng Surabaya.

## Sombher
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** (22 Mèi 1813 – 13 Pèbruari 1883) panèka sorang komponis musik romantis jèrman, ahli teori musik, bân sastrawan sè èkennal karana operana. Musikna ghi' segghut èkamaèn bânnya' orèng, è antarana musik sè palèng èkennal "Ride of the Valkyries" ḍâri Die Walküre sareng "Bridal Chorus" ḍâri Lohengrin. Wagner jhughân tokoh sè sanget kontroversial, karana inovasi musik sareng inovasi dramana sareng jhughân karana salèrana sorang sè nyokong pèkkèran-pèkkèran anti-semitisme. È ḍâlem sajhârâ musik, èpon èpamaso' mènangka komponis ḍâri jhâman Romantis.

Salèrana èpon lahèr è Leipzig, Jèrman, è tangghâl 22 Mèi 1813. Ramana, sorang pejabat kotta sè ghi' kènè', sèdhâ ennem bulân saamponna lahèrra Wilhelm, sareng è bulân Agustus 1814 èbhuna araka polè sareng aktor Ludwig Geyer. Geyer, sè èkabhâraghi mènangka ramana Wagner sè saongghuna, sèdhâ è bâkto Wagner aomor ennem taon, sè ngakibataghi Wagner èrabât kedhibik  sareng èbhuna. Wagner dhâddhi sorang musisi sè karjâna èkagumi sareng orèng-orèng rajâ è jhâmanna.

## Karjâ

### Opera
Richard Wagner

(1832) Die Hochzeit

(1834) Die Feen

(1836) Das Liebesverbot

(1837) Rienzi — Rienzi, der letzte der Tribunen

(1843) Der fliegende Holländer (Orèng Bâlândhâ sè Ngabbher)

(1845) Tannhäuser

(1848) Lohengrin

(1859) Tristan und Isolde (Tristan Sareng Isolde)

(1867) Die Meistersinger von Nürnberg (Para Penyanyi Hebat Nuremberg)

Der Ring des Nibelungen (Sello' Nibelung)

(1854) Das Rheingold

(1856) Die Walküre (Sang Valkyrie)

(1871) Siegfried

(1874) Götterdämmerung (Massa Senja Para Ḍèwa)

(1882) Parsifal

### Musik non-opera
Bridal Chorus ḍâri Lohengrin (èkennal è naghârâ-naghârâ sè ngangghuy bhâsa Inggris mènangka "Here Comes the Bride" (Ḍâtângnga Sang Pengantin) segghut èkamaèn mènangka laghu sè ngèrèngè è bâkto acara mantan.

### Karjâ laènna
Wagner panèka sorang sastrawan sè segghhut aghâbây karjâ, sè ngarang lebbi ḍâri satos buku, saèr, sareng artikel, sarta jhughân bânnya' korèsponḍènsi. Karjâna èbâgi ḍâ' bânnya' topik, è antarana politik, filsafat, sareng analisis sè ghenna' (biasana sè segghut ta' cocok) tentang operrana .

Salèrana ngaghungè tanggung jawab ghâbây pan-saponapan inovasi tèater sè èkembhângaghi è Bayreuth Festspielhaus, sèttong geḍḍung operra sè èbhângon khusus kaangghuy penampilan operra-operrana. Inovasi laènna tamaso' mapetteng auḍitorium è bâkto penampilan sareng nyaba' orkestra è ḍâlem lobâng sè ta' è oladhi sareng panonton. Bayreuth Festspielhaus panèka kennengngânna festival taonan, Festival Richard Wagner, sè narèk èbhân penggemar operra ka Bayreuth sabbhân mosem panas.

## Sombher
Armida Alisjahbana

Prof. Dr. **Armida** **Salsiah Alisjahbana**, SE, MA ( lahèr 16 Agustus 1960), (nyama prabânna: **Kusumaatmadja**) panèka Mentri Negara Perencanaan Pembangunan Nasional RI / Kepala Badan Perencanaan Pembangunan Nasional è Kabinet Bersatu Indonesia Kedua. Armida jhughân Profesor è Fakultas Ekonomi bân Bisnis, Universitas Padjadjaran (UNPAD). Samangkèn jhughân atugas mènangka Presiden Direktur Pusat Studi Tujuan Pembangunan Berkelanjutan, Universitas Padjadjaran.

## Lako
Armida perna dhâddhi Kepala Program Studi Ekonomi bân Pembangunan (satèya Studi Ekonomi bân Pembangunan / IESP) FEB UNPAD bân Kepala Laboratorium Penelitian, Layanan Masyarakat bân Studi Ekonomi (LP3E) FEB UNPAD.. Armida panèka lulusan Fakultas Ekonomi, Universitas Indonesia bân aghâdhui gellar *Master of Arts è Ekonomi* ḍâri Universitas Northwestern, Amerika Serikat, bân *Doktor Filsafat è Ekonomi* ḍâri Universitas Washington, Amerika Serikat. Armida jhughân ampon nolès bânnya' penelitian sè akaè' sareng desentralisasi fiskal. Armida segghut aktif mènangka konsultan ghâbây Bank Dunia bân Badan Pembangunan Internasional Australia (AusAID).

### Riwayât Lako bân Pangkat

# Direktur Utama Pusat Studi *for Sustainable Development Goals Studies*, Universitas Padjadjaran (SDGs Center Unpad) 2016 - kantos samangkèn.
# Mentri Perencanaan Pembangunan Nasional/Kepala Badan Perencanaan Pembangunan Nasional (Bappenas) 2009 - 2014.
# Guru Besar Fakultas Ekonomi dan Bisnis Universitas Padjadjaran, Bandung 2005 - kantos samangkèn.
# Asisten Dekan I, Fakultas Ekonomi dan Bisnis, Universitas Padjadjaran, Bandung 2007 - 2009.
# Pangajhâr Teptep, Fakultas Ekonomi dan Bisnis, Universitas Padjadjaran, Bandung 1989 - kantos samangkèn.
# Kapala Pusat Penelitian Penduduk dan Pengembangan Sumber Daya Manusia, Universitas Padjadjaran, Bandung 2004 - 2007.
# Kapala Laboratorium Penelitian, Lembaga Pelayanan Masyarakat (LP3E), Fakultas Ekonomi dan Bisnis, Universitas Padjadjaran, Bandung 2003 - 2007.
# Kapala Jurusan Ekonomi dan Studi Pembangunan, Fakultas Ekonomi, Universitas Padjadjaran, Bandung 1996 - 2003.

## Sombher
Johannes Leimena

Laksamana (Tit.) Ḍr. **Johannes Leimena** (6 Maret 1905 – Maret 1977) panèka ḍokter, politisi, bân Pahlawan Nasional Inḍonèsia. Salèrana ècatât mènangka menteri sè palèng abit è bâkto pâmarènta'an Prèsiḍen Soekarno, kalabân total bâkto kalaghunganna para' 20 taon. Leimena toju' è 18 kabinet sè bhân-sabbhân, molaè ḍâri Kabinet Sjahrir II (1946) kantos Kabinet Dwikora III (1966), èngghi panèka mènangka Mentri Kesehaḍhân, Wakil Perḍana Menteri, Menteri Koorḍinasi Ḍistribusi, Wakil Menteri Pertama bân Mentri Sosial. è lowar jârèya, salèrana jhughân atugas mènangka angghuta Ḍewan Perwakilan Rakyat bân Majelis Konstituante, tor ngâtowaè Partai Kristen Inḍonèsia (Parkindo) è antara taon 1951 bân 1960.

Leimena asalla ḍâri Ambon, Maluku, ḍâri kalowarga Kristen sè orèng towana ghuru. È bâkto ghi' kènè', èpon apinḍa ka Cimahi è taon 1914 bân ta' abit saellana jârèya ka Batavia ka'angghuy nerrossaghi penḍiḍighânna. Salèrana noro' geraghân kebangkitan nasional, mènangka angghuta Jong Ambon bân mènangka angghuta panitia Kongres Pemuda Pârtama bân Kaḍuwâ'. Leimena jhughân aktif è ḍâlem geraghân oikumene. Saellana lolos dâri STOVIA è taon 1930, èpon alako è pan-bârâmpan RS, molaè è Batavia sabellunna apinḍa ka Bandung. È bâkto penjhâjhâ Jeppang, salèrana atugas ḍaḍḍhi ḍirektur RS è Purwakarta ban Tangerang.

## Bâkto ngoḍâ
Leimena lahèr è Ambon, Maluku, tangghâl 6 Maret 1905. Eppa’na, Dominggus Leimena, aropa’aghi ghuru sè ètugas ka sakola’an SD è Ambon, ban embu’na, Elizabeth Sulilatu, jhughân ghuru. È bâkto ghi' kènè', Leimena oḍi' è Ambon è ḍhisana orèng towana è Ema otabâ Lateri. Dominggus Leimena katoronan ḍâri rato Ema, tor kâlowarga Leimena panèka Kristen. Dominggus matè è bâkto Leimena ghi' aomor lèma' taon bân Elizabeth akabin polè, sa'ènggâna Leimena apinḍa è bengkona pamanna bân tan-taretanna sè katello' oḍi' è bengkona rama tirina. Bâkto bâḍâ è Ambon, Leimena maso' ka sâkola'an *Ambonsche Burgerschool* sè abhâsa Bâlândhâ.

È taon 1914, Leimena apinḍa ka Cimahi, Jhâbâ Bârâ' polana pamanna èyangka' mènangka kapala sâkola è ḍissa'. Saellana sanga' bulân, pamanna èpinḍa polè ka Batavia, ḍâḍḍhi Leimena noro' ka ḍissa'. È Batavia, Leimena ajhâr è *Europeesche Lagere School* (ELS, sè paḍâ sareng SD), namong saterrossa apinḍa ka *Paul Krugerschool.* Leimena nerrossaghi pângajhâran è sala sèttong *Meer Uitgebreid Lager Onderwijs* (MULO, sè paḍâ sareng SMP ) sè hosos ghâbây morèḍ Kristen. Saellana lolos ḍâri MULO, Leimena aghâḍhui pângaterro terros ka *Hogereburgerschool* (HBS, paḍâ sareng SMA) otabâ sâkola'an teknik *Koningin Wilhelmina School* (KWS), namong bebe'na alarang maso' HBS bân èpon gagal è seleksi KWS. Salerana jhughân ètolak bâkto alamar alako è kantor pos bân kantor seppor, kantos aherra ètârèma è sâkola'an keḍokteran STOVIA.

## Sombher
Genosida Armenia

**Genosida Armenia** panèka pamosna'an sistematis ḍâri idèntitas bân naghârâ Armènia è Kekaisaran Ottoman è bâkto Perang dhunnya I. Genosida sè èmolaè sareng rezim Komite Persatuan bân Kamajuwân Ottoman ènyataaghi otabâ ènyataaghi lèbât kalakoan patè massal sè èklaim nyabâ sakitar sajuta orèng Armènia è ḍâlem kamatèan Desert Desert, bân èkonversi lèbât konvèrsi Suriah ka islam moso warga laèn, otamana orèng bine’ ban na’-kana’.

Sabellunna Perrang dhunnya I, orèng Armènia aghâdhui status kellas ḍuwâ', namong èlindungi è ḍâlem masyarakat Ottoman. Pembantaian skala bhâghus orèng Armènia èlakoni è taon 1890-an bân 1909. Sarangkaian kakala'an militèr bân karogiân tèritorial sè èalami Kakaisaran Ottoman, hososda è Perrang Balkan taon 1912-1913, aghâbây para pajhâbât è Komitè Persatoan bân Kamajuwân tako' jhâ' orèng Armènia, sè ètamen è provinsi, èangghep mènangka atèna kaḍauladhân Turki, bhâkal nyarè kamardhika'an. È bâkto invasi Rusia bân Persia è taon 1914, bâgiyân unit paramilitèr Ottoman matè'è orèng Armènia lokal. Pajhâbât Ottoman ngartè'è opaya parlawanan Armènia sè tèrisolasi mènangka bhuktè patokaran è sabbhân naghârâ, sanajjân taḍâ' patokaran kasebbhut. Pangojughân massal èlaksana'aghi kalabân tojjuwân kaangghuy nolak orèng Armènia sacara tettep kasempadhân otonomi otabâ kamardhika'an.

Tanggal 24 April 1915, pamarènta Ottoman nangkep bân ngojuk ratosan sarjana bân para pamimpin masyarakat Armènia ḍâri Konstantinopèl . È attas parèntana Talat Pasha, antara 800.000 bân 1,2 juta orèng Armènia èpamarè è gurun Suriah è taon 1915 bân 1916. Èjâgâ sareng pasokan paramiliter, orèng Armènia sè èdeportasi èlang kakanan bân aèng, èsita arta, èperkosa, bân èpatè'è. È saggârâ beddhi Suriah, orèng sè salamet ḍâri pawai èpabâli ka kamp konselèntrasi . È taon 1916, gelombang pambantaian laènna, sè èparentaaghi sareng pajhâbât tèngghi, aghâbây 200.000 orèng èbuwâng ghi' oḍi' è ahèr taon jârèya. Antara 100.000 bân 200.000 bâbinè' bân na'-kana' Armènia èpaksa èoba ḍâ' Islam bân èasimilasi ḍâ' bhâ Muslim. Saellana Perang Dhunnya I, geraghân nasional Turki ngalakonè pambantaian bân pabhârsèyan ètnis ḍâri populasi Armènia sè ghi' bâḍâ è bâkto Perang Kamardhika'an Turki .

Genosida Armènia maancor lebbi ḍâri ḍuwâ' èbu taon peradabhân Armènia è Anatolia tèmor. Èbârengaghi pamatèan massal bân èusir orèng Kristen Ortodoks Suriah bân Yunani, Genosida Armenia mokka' jhâlân kaangghuy èpadhâḍdhi naghârâ bhângsa Turki. Pamarènta Turki aghâdhui pèkkèran jhâ' ḍèportasi orèng Armènia panèka lalakon sè essa bân ta' bisa èangghep genosida. è taon 2023, 34 naghârâ ampon ngakonè peristiwa-peristiwa panèka mènangka genosida, ètoro'è pamangghi sabâgiyân bânnya' para sajhârâwan.

**Orèng Armènia Ottoman**

Kabâḍâ'ân orèng Armenia è semenanjung Anatolia ampon èḍokumentasiaghi molaè abad ke-6 SM, ra-kèra 1.500 taon sabellunna ḍâtângnga orèng Turki è bâbâna dinasti Seljuk.

## Sombher