open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iwa Koesoemasoemantri

**Iwa Koesoemasoemantri** (Ejâan: Iwa Kusumasumantri) (31 Mei 1899 – 27 November 1971) panèka sala sèttong politisi Indonesia. Iwa lulus dâri sakola'an hukum è Hindia Belanda (satèya Indonesia) bân Belanda sabellunna ajhâlânaghi bâkto è sakola'an è Uni Soviet.

Saamponna abali ka Indonesia, aba'na maḍḍek aba'na ḍaḍḍi pangacara, nasionalis, bân, saterrossa, buruh se kalonta e ḍalem hak-hak buruh. È ḍu polo taon pertama kamardika'an Indonesia, Iwa neggu' pan-bârâmpan jabatan kabinet. Saellana pensiun, èterrossaghi karir nolès. Taon 2002 Iwa enyamae Pahlawan Nasional Indonesia.

## Odhi' awal
Iwa èlahèrraghi è Ciamis, Jhâbâ Bârâ', è tanggal 31 Mei 1899. Saamponna lastare sakola'an SD è sakola'an sè èjalanaghi sareng pamarèntah kolonial Bâlândhâ, salerana mangkat ka Bandung, è ḍissa' maso' ka Sakola'an Pegawai Pamarèntah Asli (Opleidingsschool Voor inlandse Ambtenaren, otabâ OSVIA). Ta' terro adaptasi dâ' kabudâjâ'an Bârâ' è dâlem pangajharan, èpon ambu bân apinda ka Batavia (samangkèn Jakarta) kaangghuy asakola hukum. Bâkto bâdâ è ibukota kolonial, salerana jhughân tamaso' bâgiyân dâri Jong Java, organisasi ghâbây ngangodhadan Jhâbâ.

Iwa lulus è taon 1921 bân nerrossaghi pangajharan è Universitas Leiden è Belanda. E dhissa', aba'na noro' Persatuan Indonesia (*Indonesische Vereeniging)*, sèttong kalompo' intelektual Indonesia se nasionalis. Salerana negga’agi ja’ oreng Indonesia kodu alako abareng, ta’ parduli ras, agama, otaba golongan sosial, kaangguy mamastheyagi kamardika’an dhari Balanda; èpon nganjuraghi non-kerjasama sareng kakowadhân kolonial. È taon 1925, èpon apinda ka Uni Soviet kaangghuy ajhâr satengnga taon è Universitas Komunis Tertindas Timur è Moskow. È Uni Soviet, èpon akabin bân bhâbinè' Ukraina sè anyama Anna Ivanova; kaduwâ'na andi' pottra binè', Sumira Dingli.

Saamponna abali ka Hindia taon 1927, Iwa maso' ka Partai Nasional Indonesia ban alako daddi pangacara. Saterrossa ngalle ka Medan, Sumatera Utara, ka’dhissa’ aba’na ngadeggagi korran Matahari Terbit, korran se ngajuwagi hak-hak buruh tor ngritik perkebunan-perkebunan raja se ekaanḍi’ oreng Balanda e dhaera ka’dhissa’. polana tolesanna, bân usaha salastarèna kaangghuy ngator serikat buruh, Iwa ètangkep sareng pamarèntah kolonial Bâlândhâ è taon 1929 bân èpenjara sataon[3] sabellunna èbuwang ka Banda Neira, è Kepulauan Banda, kaangghuy masa jabatan sapolo taon.[5] Taon 1929, Iwa mimpin Korran Indonesia Matahari Indonesia.

Bâkto bâdâ è Banda Neira, Iwa dhâddhi orèng Islam sè taat, namong terros parcajâ dâ' nilai-nilai Marxisme. Salerana jhughân ètemmoè pan-bârâmpan tokoh nasionalis sè èkennal sè jhughân bâdâ è pengasingan, è antarana Muhammad Hatta, Sutan Sjahrir, bân Tjipto Mangunkusumo. Iwa lajhu abali ka Batavia bân, è bâkto pendudukan Jeppang (1942–1945) ngator firma hukum è ḍissa'. Salerana jhughân aberri' pan-bârâmpan ceramah tentang tujuan nasionalis, è bâbâ pangawasan sè ketat ḍâri pasukan pendudukan Jepang.

## Sombhèr
Jidor

**Jidor** (otabè Terbang Jidor) panèka bhângon musik bân seni pertunjukan rakyat tradisional sè asalla dâri Jhâbâ Tèmor, khususèpon Mojokerto bân Jombang. È dâlem penampilanna, Jidor èkombinasiaghi kalabân terbang (sèttong macem rebana ghâjheng), gendang, bân vokal sè èbâdâ'aghi agama (selawat), sè aghâbây suasana ajaib bân rohani.

## Sejarah
Bentu'na seni Sentulan Jidor ampon èkennal sajjhek awal abad ke-19. Panèlitian nojjhuaghi jhâ' Sentulan Jidor tombu è Dusun Sentulan, Jombang, sekitar taon 1830–1840 bân èkabâ' sareng para pengikut Pangeran Diponegoro. Bhângon seni panèka ampon ètoronaghi dâri generasi ka generasi bân èghunaaghi mènangka media ghâbây penyebaran Islam, nyampaiaghi nilai-nilai rohani lèbât drama bân nyanyian do'a. Saterrossa, Jidor aobâ dâddhi bhângon sè lebbi ritual. È pan-bârâmpan wilayah, Jidor èlaksanaaghi è acara-acara agama akadhi peringatan kamatèan tokoh Sufi otabâ perayaan masyarakat.

Sentulan Jidor aghâdhui peran sè penting mènangka manifestasi akulturasi budaya bân aghâma è masyarakat Kabhupaten Jombang (Jâbâ Tèmor). Bentuk seni panèka awalna abâdâ'aghi media ghâbây penyebaran Islam, nyampaiaghi ajaran lèbât drama, musik, bân nyanyian do'a. Sentulan Jidor èlampaaghi è bâkto-bâkto sosial bân agama sè penting akadhi sunat, akabin, aberri' sedekah ka bumi, bân prosesi ritual lokal tradisional. Mènangka identitas lokal, Jidor Sentulan mencerminkan karakter masyarakat Sentulan. Pertunjukan panèka makowat solidaritas sosial bân ajâgâ ikatan antara anggota masyarakat tradisional.

Unsur-unsur gamelan jidor jhughân muncul dâlem kontèks laènna, akadhi pengèrèngan musik ḍalèm pertunjukan pencak silat.

## Pertunjukan
È pertunjukan Sentulan Jidor, rontonganna pertunjukan èmolaè kalabân sandiwara, ètoro'è kalabân iringan musik jidor, terbhâng (alat musik tradisional Cènah), kendang (drum), bân kadhâddhiyân pakakas audio modern. Bâdâ jhughân pertunjukan sè tamaso' ritual, akadhi bâcaan do'a è awal pertunjukan bân ngobbâr dhupa, sè alambangaghi transisi dâri nilai-nilai animisme tradisional dâ' nilai-nilai Islam.

## Sombhèr
I Gede Ardhika

**Drs. I Gede Ardhika** (15 Pèbruwari 1945 – 20 Pèbruwari 2021) panèka Mentri Kabhudâjâ'ân bân Pariwisata è Kabinet Gotong Royong. Salèrana atugas è jabatan panèka molaè 23 Agustus 2000, bâkto Kabinet Persatuan Nasional èrombak. Sarjana olle sarjana e taon 1977 dhari STIA LAN, Bandung, ban daḍḍi ponggaba karir e Kementerian Kebudayaan ban Pariwisata RI.

## Sakola'anna

* SD Desa Sudaji
* SD Negeri Singaraja 2
* SMP Negeri Singaraja 1
* SMA Negeri Singaraja 1
* Institut Teknologi Bandung, Fakultas Seni Rupa
* Hotel Academy è Bandung
* Juni 1969-1972, Hotel Academy, Glion International Institute, Swiss

### Lalako

* 1988-1991: Sahid Direktur Perhotelan bân Pariwisata
* 1996-1998: Sekretaris Direktorat Jenderal Pariwisata
* 1998-2000: Direktur Jenderal Pariwisata, Kementerian Pariwisata, Seni bân Budaya
* 2000: Wakil Kepala Badan Pengembangan Pariwisata bân Seni
* 2001-2004: Mentri Kebudayaan bân Pariwisata, Kabinet Gotong Royong

## Tandhâ Kahormatan
*  Bintang Mahaputera Adipradana (12 Agustus 2021)

## Sombhèr
Kabupatèn Sragen

Kabupatèn Sragen iyâ arèya sala sèttong kabupatèn è Jhâbâ Tengnga sè perbatessan bi' Propènsi Jhâbâ Tèmor. Lowassab941,55 km2, bi' Kabupatèn Grobogan èperbatessan è ḍâjâ, Kabupatèn Karanganyar è lao', Kabupatèn NgawinJhâbâ Tèmor è Tèmor, bân Kabupatèn Boyolali è bârâ'.
Kabhupatèn Banyumas

Kabhupatèn Banyumas (bhâsa Jhâbâ: Hanacaraka: ꦧꦚꦸꦩꦱ꧀, Pèghu: باۑوماس) iyâ arèya sèttong wilajâ kabhupatèn sè bâḍâ è Propinsi Jhâbâ Tengnga, Inḍonèsia. Èbhu kotthana arèya Kottha Purwokerto, kabhupatèn rèya abâtessan so kabhupatèn Brebes, Kabhupatèn Pemalang, bân Kabhupatèn Tegal è ḍâjâ; Kabhupatèn Purbalingga, Kabhupatèn Banjarnegara, bân Kabhupatèn Kebumèn è tèmor, sareng Kabhupatèn Cilacap è bun lao'na bân bârâ'na. Ghunong Selamet, ghunong palèng tèngghi è Jhâbâ Tengnga bâḍâ è konco' ḍâjâna wilajâ panèka. Jumbla pendhudhuk Banyumas è nga-tengngana taon 2024 bânnya'na 1.864.665 jiwa.

**Ḍaun Simbolis

Bânto’na bunter bân èḍâlemma èhias dâri attas sampè’ ka bâbâ, alambangaghi tèkad ra'yat Kabupatèn Banyumas è ḍâlem ngalakonè usaha soccè tor noro' revolusi Inḍonesia è ḍâlem nabeng cita-cita naghârâ ka’angghuy masyarakat sè adil bân makmor sè èbâdâ'aghi è attas Pancasila.

**Ghunong Slamet'''

Warnana abu-abu otabâ celleng kalabân latar bhiru è attas bân ijo è bâbâ.

Asma Slamet aropa’agi pangarep ḍâri magarsare Kabupatèn Banyumas khusussa tor sadhâjâna naghâra Inḍonesia umumma ka’angguy kasalameddhan è dhunnya bân è akhèrat, akor kalabân artèna oca’ Pancasila.
Ghunong SLAMET èghâmbârraghi akadhi sè èghâdhuwi è attas langngè', ngabâsaghâghi ka'aghungan bân katabahan sè èghâdhui bân èpraktèkaghi bi’ orèng-orèng è Kabupatèn Banyumas. Ghunong panèka kennengnganna alas padet sè kodhu èpeyara ka’angghuy ajâgâ kaijouwan, èpèkkèrraghi ghunana alas ghâbây wilayah (hasta karana) ḍâlem aspèk iklimologis, hidrologis, orologis, sosiologis, ekonomi, strategis, estetika, bân sanitasi.

## Sombher
Tan Boen Soan

Tan Boen Soan (Bhâsa Cèna: 陈文宣; pinyin: Chén Wénxuān; 25 Juni 1905 – 12 Agustus 1952) panèka sala sèttong sastrawan bân jurnalis Cèna-Indonesia è Sukabumi, Jhâbâ Bârâ'. Salèrana panèka pangarang Koetoekannja Boenga Srigading (1933), Bergerak (1935), Digdaja (1935), bân Tjoban (1936). Saterrossa aba'na noles ka Kurir Ahad e Jakarta.

## Biografi
Tan lahir è Sukabumi, Jhâbâ Bârâ', tanggal 25 Juni 1905. Asakola è HCS Sukabumi. Salaèn asakola, èpon jhughân aktif è organisasi Chung Hsioh. Saterrossa asakola è Koningin Wilhelminaschool è Batavia (samangkèn Jakarta). Salastarèna lulus, abâ'na alako sakejja' è Staatsspoorwegen è Jakarta, sabellunna abâli ka Sukabumi bân nolès tolèsan ghâbây koran Sin Po bân Perniagaan.

Taon 1920, Tan daddi anggota dewan redaksi Sin Bin e Bandung. èpon pagghun è dhissa' kantos koran ètotop. Saellana jârèya èpindah alako è Keng Po. È taon 1928, èpon ngasèlaghi adaptasi dâri novel Tjoe Hong Bok sè èsebbhut Setangan Berloemoer Darah. Film bisu, sè èghâbây è bhâsa celleng bân pote, dhâddhi adaptasi novel kaduwâ' è Hindia Bâlândhâ.

È taon 1930-an, Tan mimpin pan-bârâmpan koran, akaḍi Warna Warta (1931–32), Asia dâri Sukabumi, bân Soeara Semarang dâri Semarang. Jhughâ è taon 1930-an, èterbitaghi pan-bârâmpan novel è majalah sastra Tjerita Roman bân Penghidoepan, akadhi Koetoekannja Boenga Srigading (1933), Bergerak (1935), Digdaja (1935), Kembang Latar (1937), bân Tjoban (1936).

Novel Tan taon 1935 Oewang ngritik kecenderungan masyarakat Cina è Hindia Belanda sè talèbât èghâdhui pèssè. Novel Tan sè laèn, Bwee Ha (1940), maènga' ḍâ' rèsiko nolak tradisi bân "tatanan alam." Namong, èpon jhughân ngajhâri bahaya dâri talebât ètoro'è tradisi, bân novelna Lelatoe Anaknja Api (1933) nganjuraghi kaangghuy akabin polè randhâ—sèttong hal sè èlarang è bâkto jârèya. Tema-tema nasionalis Cina, bisaos aropaaghi bhângon protes ḍâ' pendudukan Jepang è Jehol è taon 1933, bisa jhughân èkaton è novel Pendekar Merah (Prajurit Merah) (1935). Novel Tan taon 1935, Bergerak (Bergerak), èfokusaghi dâ' peran bhâbinè'an è dâlem gerakan sosial. Èterbitaghi polè è taon 2002 mènangka bâgiyân dâri jilid kapèng ennem sèri antologi Sastra Melayu Cèna bân Kebangsaan Indonesia. Sukarno èproklamasiaghi kamardika'an Indonesia è taon 1945, bân saterrossa Indonesia èakoè sareng Bâlândhâ è taon 1949. È periode panèka, Tan mimpin Sin Min è Semarang. Bâ'na jhughân nolès ghâbây Sedar bân Sunday Courier è Jakarta. E taon 1951, Tan edadhuwaghi anggotana “Barisan Tjitaroem,” se eangghep kelompok subversif sareng pamarenta Indonesia. Saellana jârèya èpenjara bân èsiksa sabellunna èbebasaghi. Tan seda tanggal 12 Agustus 1952.

## Sombhèr
Kabupatèn Purworejo

**Kabupatèn Purworejo** (bhâsa Jhâbâ: Hanacaraka: ꦥꦸꦂꦮꦉꦗ, Pegon: پوروارجا translit. Purwårějå) iyâ arèya sala sèttong kabupatèn è Propènsi Jhâbâ Tengnga, Indonesia. Ibu kotthana iyâ arèya Kacamadhân Purworejo Kottha. Kabupatèn iyâ arèya abatesse Kabupatèn Wonosobo bân Kabupatèn Magelang è lao', Kabupatèn Kulon Progo (Wilayah Istimewa Yogyakarta) è tèmor, Samudra Hindia è lao', bân Kabupatèn Kebumèn è bârâ'.
Sri Mulyani Indrawati

Sri Mulyani Indrawati (lahèr è tanggal 26 Agustus 1962) panèka sala sèttong ahli ekonomi Indonesia. Bâ'na atugas mènangka Mentri Keuangan dâri taon 2016 kantos 2025. Bâ'na jhughân ngajhâk jabatan sè padhâ dâri taon 2005 kantos 2010.

Sri Mulyani panèka orèng Indonesia sè partama lsè ajhâdi Managing Director Bank Dunia. Bâ'na aghâdhui jabatan panèka molaè tanggal 1 Juni 2010, kantos èpabâli sareng Presiden Joko Widodo kaangghuy atugas mènangka Mentri Keuangan, aghântè'è Bambang Brodjonegoro. Bâ'na molaè polè jabatanna è tanggal 27 Juli 2016. Sabellunna, bâ'na ajhâdi Mentri Keuangan è Kabinet Persatuan Indonesia. Bâkto èpon ḍâḍḍi Direktur Utama Bank Dunia, èpon jhughân èpaèlang dâri jabatanna mènangka Mentri Keuangan.

è taon 2004, èjhâdi mentri perencanaan pembangunan nasional/kepala bappenas è kabinet persatuan indonesia. Tanggal 5 Desember 2005, bakto Presiden Susilo Bambang Yudhoyono ngomommagi rombakan kabinet, Sri Mulyani èallè ḍa’ jabatan Mentri Keuangan, agante Jusuf Anwar. Molaè taon 2008, èpon ampon ajhâdi Mentri Koordinator Ekonomi Pemangku, ètoro'è pelantikan Mentri Koordinator Ekonomi Dr. Boediono mènangka Gubernur Bank Indonesia.

Sabellunna, Sri Mulyani èkennal mènangka pangamat èkonomi è Indonesia. Bâ'na ajhâdi Kepala Institut Penelitian Ekonomi bân Sosial, Fakultas Ekonomi, Universitas Indonesia (LPEM FEUI) molaè bulan Juni 1998. Bâ'na ènyamaè mènangka Menteri Keuangan Terbaik Asia è taon 2006 sareng Emerging Markets è tanggal 18 September 2006, è bingkèng Rapat Tahunan Bank Dunia bân IMF è Singapura. Bâ'na jhughân ènyamaè bhâbinè' palèng kobâsa nomer 23 è dhunnya sareng majalah Forbes è taon 2008 bân bhâbinè' paleng kobâsa nomer duwâ' è Indonesia sareng majalah Globe Asia è bulân Oktober 2007.

## Oḍi' awwal
Sri Mulyani panèka pottrana Kebumen, èlahèrraghi è Tanjung Karang (samangkèn Bandar Lampung), provinsi Lampung, è tanggal 26 Agustus 1962. Bâ'na panèka pottra nomer pètto' dâri dosen perguruan tinggi, Prof. Satmoko bân Retno Sriningsih. Kaduwâ'na dâri Gombong, Kebumen. nyamana bhâsa Jawa bân Sansekerta. Sri artèna sonar tèra' otabâ sinar, sè aropaaghi nyamana bhâbinè' Jhâbâ. Mulyani asalla dâri oca' mulya, jhughân artena arghâ. Indrawati asalla ḍâri oca’ Indra ban panoteng bine’na -wati. She attended SMP Negeri 2 Bandar Lampung (1975–1978) and SMA Negeri 3 Semarang (1978–1981).

Sri Mulyani ollè gelar sarjana dâri Universitas Indonesia è taon 1986. Saterrossa ollè gelar Master bân Doktor è bidang ekonomi dâri Universitas Illinois è Urbana-Champaign è taon 1992. È taon 2001, èpon entar ka Atlanta, Georgia, kaangghuy alako mènangka konsultan ghâbây USAID (Badan Pembangunan Internasional AS) è tugas kaangghuy makowat otonomi Indonesia. Bâ'na jhughân ngajhâri è bidang ekonomi Indonesia mènangka professor è Andrew Young School of Policy Studies è Georgia State University. dâri taon 2002 kantos 2004 èpon ajhâdi direktur eksekutif IMF sè ngawakil 12 naghara Asia Tèmor Lao'. È taon 2004 èangkat mènangka Mentri Negara Perencanaan Pembangunan Nasional/Kèpala Bappenas è Kabinet Persatuan Indonesia.

## Sombhèr


Bhângsa:Biografi
Ratna Asmara

**Ratna Asmara** (1913 – 10 Agustus 1968) panèka sala sèttong aktris bân sutradara asal Indonesia. Saamponna aktif è alam teater, è taon 1940 èbintangi è Kartinah, sè èsutradarai sareng lakèna, Andjar Asmara. Saèllana abâdâh è pan-bârâmpan filem laènna, salerana dhâddhi sutradara binè' Indonesia sè partama kalabân Sedap Malam è taon 1950. Maskè karjâna ampon bânnya' sè ta' èparḍuliaghi, karjâna sutradara binè' Indonesia laènna ampon èkasennengi bânnya' orèng.

## Awal karir
Ratna bân lakèna, Andjar Asmara, noro' rombongan teater Dardanella è awal taon 1930-an; kalabân troupe panèka, èpon èkennal polana kualitas vokalna. E aher taon 1930-an, èpon noro' rombongan Bolero lakèna, ḍâḍḍi bintang Bolero.

Bâkto Andjar èsoro sareng The Teng Chun kaangghuy ngator filèm ghâbây Java Industrial Film (JIF), Ratna jhughân noro'. Bâ'na narèma ongkos 1.000 guilder ghâbây karjâna è filèm pertama panèka, Kartinah (1940), sè èsutradarai bân èbintangi Andjar sareng Ratna. Filèm panèka, sè nyarèta'aghi carèta cinta antara perawat (èperanaghi sareng Ratna) bân bosna, jhughân film perrang pertama è Hindia Belanda, sè èlaksanaaghi è dâlem Badan Persiapan Serangan Udara (Luch Bischermen Diens). Ratna jhughân abâdâh è filem Andjar laènna, Noesa Penida (carèta cinta sè èlakonè è Bali) bân Ratna Moetoe Manikam (carèta cinta antara tello' dewi bân sèttong manossa). È bâkto Revolusi Nasional sè èmolaè kalabân kamardika'an Indonesia, Ratna abintang è sèttong filem polè: Djauh di Mata è taon 1948.

## Katoa
È taon 1950, Ratna èsoro sareng Djamaluddin Malik kaangghuy nyutradarai filem Sedap Malam kaangghuy perusahaan Persari; Djamaluddin sè aghâbây, bân Andjar sè nolès skenario. Filem panèka madaddi Ratna ḍâḍḍi sutradara binè' Indonesia sè partama. Ètoro'è sareng duwâ' filem ghâbây Djakarta Film sè èghâdhui orèng Cina: Musim Bunga di Selabintana (Musim Semi è Selabintana) è taon 1951 bân Dr. Samsi (Dr. Samsi) è taon 1952. Andjar nolès skenario ghâbây kaduwâ' filem kasebbhut. È taon 1953, Ratna maddek Ratna Films, sè aghâbây sèttong filem, Nelajan, sabellunna aoba nyamana dhâddhi Asmara Films. Ratna aghâbây sèttong filem polè, Dewi dan Pemilihan Umum (Dewi bân Pemilu Umum), è taon 1954, sè ètemmoè sareng pemilu umum sè partama è taon 1955. Ratna seda sabellunna taon 1981.

## Sombhèr


Bhângsa:Biografi
Kantong semar

Tombuwân pitcher otabâ Kantog semar otabâ pot monyet panèka tombuwân sè ngakan serangga sè abhângon genus Nepenthes bân tamaso' dâ' keluarga monotipe Nepenthaceae. Tombuwân arèya andi' kantong sè èesse'è cairan sè bisa èlarutaghi zat-zat dâri mahlok odhi' kènè' akaḍi serangga mènangka sombher nutrisi. Kantong kenḍih biasana oḍi' è kennengngan rawa. È Kalimantan Bârâ', tombuwân arèya èkoca' entuyut. Tombuwân arèya kadhâddhiyân dâri 130 spesies, ta' tamaso' hibrida alami otabâ èghâbây. Genus arèya tombuwân karnivora è wilayah tropis Dunnya Lawas, samangkèn tamaso' Indonesia, Republik Rakyat Cina lao', Indocina, Malaysia, Filipina, Madagaskar bârâ', Seychelles, New Caledonia, India, Sri Lanka bân Australia. Habitat sè palèng bânnya' spesiesna panèka è Polo Kalimantan bân Sumatera.

Maske ta' bisa èkonsumsi langsung, taneman pitcher bisa èghunaaghi mènangka wadah kaangghuy aghâbây kue. Sala sèttongnga panèka kue kantong semar sè aropa'aghi cem-macemma kakanan khas Kalimantan Bârâ'. Kue panèka èghâbây dâri beras lengket, santan, ghulâh, buje, bân kacang polong. Sabellunna ènikmati, kue tanaman pitcher biasana èkolè' sabellunna bân casingna ta' èkakan.

## Tatengngerrah
Tombuwân arèya bisa napa' tèngghina 15–20 m kalabân najhek ka tombuwân laènna, sanajân bâdâ spesies sè ta' najhek. È konco'na dâun bâdâ urat sè bisa èmodifikasi kaangghuy abhânto kenḍih, alat perangkap sè èghunaaghi kaangghuy ngakan mangsa (contohna, serangga, lintah, katak ngodâ) sè maso'. Kenḍih panèka èghunaaghi kaangghuy notobi kabutowan nutrisi sè ta' èsediaaghi è habitat tombuwân.

Umumna, Nepenthes andi' tello' macem bhângon kendi, èngghi panèka kendi attas, kendi bâbâ, bân kendi roset. Kendi attas panèka kendi dâri tombuwân sè la towa, biasana abhângon corong otabâ silinder, ta' andi' kalembangnga, ta' andi' warna sè èkasennengi, urat-uratna ngadhep ka budhi bân bisa èbâlut è bingkèng tombuwân laènna, kendi attas lebbi serrèng nangkep keban ngabber akadhi nyamok otabâ lala', jenis kendi panèka palèng bânnya' otabâ ta' ètemmoè è pan-bârâmpan spesies contona N. ampullaria. Kendi sè bâbâ panèka kendi sè èhasilaghi dâri bâgiyân tombuwân ngodâ sè biasana èbâdâ'aghi è tana, andi' kalembang duwâ' sè afungsi mènangka alat ghâbây serangga tana akadhi sèmut kaangghuy naè' ka colo'na kendi bân akherra ghâgghâr dâ' cairan enzimatik è dâlemma, akadhi kendi roset, aghâdhui bhângon sè padhâ sareng kendi sè bâbâ, namong kendi sè tombu è attas tana bâgiyân dâun sè abhângon roset, contona spesies sè andi' jenis pitcher panèka N. ampullaria bân N. gracilis. Bâdâ tombuwân sè kadhâddhiyân ngasèlaghi kendi tengnga sè abhângon akadhi camporan kendi bâbâ bân kendi attas.

## Sombhèr
Sagu

**Sagu** iyâ arèya teppong otabâ hasèl olahan sè èkaolle dâri inti sagu ( Metroxylon sagu Rottb. ). Tepung sagu andi' karakteristik fisik sè padâ sareng tepung tapioka. È dâlem resep, teppong sagu, sè rèlatif malarat èkaollè, serrèng èghântè'è teppong tapioka, sè aghâbây nyamana serrèng èghunaaghi salèng aghântè, sanajân duwâ' teppong panèka bhân-sabbhân.

Sagu panèka kakanan pokok ghâbây orèng Indonesia sabellunna nasè' èkennal akadhi samangkèn. Sagu èkakan dâlem bhângon papèda, samacemma bubur, otabâ ḍâlem persiapan laènna. Sagu dhibi' èjhuwâl mènangka tepung sè èlowar otabâ èkomprès bân èkemas è dâlem dâun pisang. Sagu jhughân samangkèn èproses dâdḍi mie. Menangka sumber karbohidrat, sagu panèka unik polana èhasilaghi è dâèra rawa (habitat alami palem sagu). Kabâdâ'an panèka aberri' kaontongan ekologis, sanajân korang èkonomi (sè aghâbây distribusi malarat).

## Panen Sagu
Sagu èpanen kalabân langkah-langkah è bâbâ panèka:

* Palem sagu ètebbus bân èpotong, sè èsalaaghi namong batangna.
* Batangna èbâgi è bâbâna, èpaḍâpa'aghi inti dâlem.
* Intina ècèccè' bân èpaèlang.
* Inti panèka saterrossa èghâli bân èsaring.
* Pulp sè èsaring ècuci bân pati èekstraksi.
* Teppa'na èproses dhâddhi tèppong otabâ èkemas dâ' dâun pèssè (èkoca' "basong" è bhâsa Kendari).

Palem sagu bisa tombu kantos 20 meter (8 soko) tenggina, bahkan 30 meter (10 soko). Sèttong palem bisa ngasèllaghi 150 kantos 300 kg pati. Survei è Kabupaten Konawe nojjhuaghi jhâ' ngolah duwâ' palem sagu parlo empa' orèng alako ennem arè.  Sagu bisa aperan lingkungan polana nyerep emisi karbon dioksida dâri rawa-rawa bân lahan gambut ka udara (Bintoro, 2008).

## Kandungan gizi teppong Sagu
Tepung sagu aghâdhui kandungan nutrisi sè unik sè bhân-sabbhân bhân-sabbhân jenis tepung laènna. è attas panèka komposisi nutrisi dâri 100 gram tepung sagu:

* Kalori: 355 kcal
* Karbohidrat: 94 gram
* Protein: 0,2 gram
* Lemak: 0,5 gram
* Serat: 0,5 gram
* Kalsium: 10 mg
* Besi: 1,2 mg
* Fosfor: 167 mg

## Sombhèr
Kabupatèn Rembang

**Kabupatèn Rembang**, kalabân mottona: Rembang BANGKIT (Bahagia, Aman, Nyaman, Gotong royang, Kerja Keras, Iman, Takwa), iyâ arèya sala sèttong kabupatèn è Propènsi Jhâbâ Tengnga sè abâtesân Teluk Rembang (Tasè' Jhâbâ) è lao', Kabupatèn Tuban (Jâbâ Tèmor) è temor, Kabupatèn Blora è lao', bân Kabupatèn Pati è bârâ'. Sacara gèografis, kennengngan panèka bâdâ è konco' tèmor lao'na Propènsi Jhâbâ Tengnga bân èlebâdhin bi’ Jhâlân Pantai ḍâjâ jhâbâ (Rute Pantura), è ghâris ko’ordinat 111o 00′ – 111o 30′ Bhujhur Tèmor bân 6o 30′ – 7o 6′ Lintang Lao'. Kabupatèn Rembang abâtes langsong bi’ Propènsi Jhâbâ Tèmor, dhâddhi gerbâng tèmor ka Propènsi Jhâbâ Tengnga. Ḍaèra perbatessan bi’ Jhâbâ Tèmor (akadhi è Kacamadhân Sarang. Bâgiyân lao'na Kabupatèn Rembang iyâ arèya ḍaèra perbukitan, bâgiyân Ghunong Bâto Kapor Lao', kalabân konco'na Ghunong Bhutak (679 mètèr). È bâgiyân lao', bâḍâ bhukèt kalabân konco'na Ghunong Lasem (806 mètèr tèngghina 806 mètèr samangkèn èlinḍungi Ḍaèra Cagar Alam Ghunong Butak panèka).
Cenderawasih

**Cenderawasih** panèka anggota kalowarga Paradisaeidae dâri ordo Passeriformes. Biasana ètemmoè è Indonesia, è antarana Papua tèmor, Papua Nugini, Kapoloan Selat Torres, bân Australia tèmor. Mano' dâri kalowarga panèka èkennal polana buluna sè lake', khusussa buluna sè cè' panjhâghânna bân rumit sè tombu dâri paruh, kalembang, bân cethagga. Cenderawasih èbâdâ'aghi dâri Rato Mano' Firdaus sè 50 gram bân 15 cm kantos Puyuh Ekor Konèng sè 110 cm bân Sagubega Jambul Keriting sè 430 gram.

## Hubungan sareng manossa
Orèng Papua serrèng aghuna'aghi bulu Cenderawasih è dâlem kalambi bân adat, bân berabad-abad sè tapongkor, bulu Cenderawasih bânnya' èghunaaghi mènangka bahan dasar ghâbây topi bhâbinè'an è Eropa. Buruan bulu bân kaancoran habitat ampon aghâbây toronna pan-bârâmpan spesies mano' dâ' tingkat sè ta' èancam punah; kaancoran habitat polana deforestasi samangkèn ḍâdḍi ancaman otabâ.

Perburuan Cenderawasih kaangghuy buluna kaangghuy dagang topi ampon èkennal è akhir abad ke-19 bân awal abad ke-20 (Cribb 1997), namong samangkèn mano' panèka èlindungi, bân perburuan namong èpabâli kaangghuy perayaan suku lokal. È ḍâlem parkara mano' Panji, èsaranaghi kaangghuy èkala' dâri kennengnganna mano' Namdur. Bâkto Rato Mahendra dâri Nepal naè' ka tahta è taon 1955, jellas jhâ' buluna Cenderawasih è mahkota karajaan Nepal parlo èghântè. polana larangan aburu, pangghântèna akhèrra èijinaghi dâri kiriman sè èsita sareng undang-undang Amèrika Serikat. Cenderawasih sè la towa ègambaraghi è bendera Papua Nugini. David Attenborough ampon nyataaghi pan-bârâmpan Cenderawasih mènangka spesies favoritna, bisaos èpon andi' kasennengngan ghâbây Cenderawasih sè botak.

### Mitos Cenderawasih è Papua
Bâdâ orèng Papua sè parcajâ jhâ' Cenderawasih panèka inkarnasi dâri na'-kana' lake' sè anyama Kweiya. Settong oreng bine’ bân ajâmma lapar è alas pas nemmo buwa. polana lapar, ajâm ghâpanèka ngakan buwâna. Tabu’na ajâm jarèya o-tao atambâ raja, laju anḍi’ ana’. Embu’na rèng bine’ jârèya kèya sè nyorot ajam jarèya. Parabân jârèya ènyamaè Kweiya.

E bâkto ana’na la raja, èbuna akabin ban oreng ranḍa sè la andhi’ ana’. On-laon, Kweiya ècalaka'aghi sareng tan-taretanna. Arassa sake’, Kweiya mele daddi mano’, agabay kalembang ḍari ḍaun ban bunto’ ḍari kolè’na kalapa. Kweiya kalabân ajaib aoba ḍâdḍi mano' bân asarang è ka'-bhungka'an. Taretan se kadhuwa se nyakè’è aba’na ebasto ban aoba daddi mano’ se petteng. Tarètan se duwa’ jareya nyamana Pohak ban Nggein. Duwâ' mano' ireng ghâpanèka ngako sala bân nyo'on sapora dâri Kweiya.

Namong, bâkto nyarè Kweiya è alas Bomberay, mano' bunto' konèng (Kweiya) ètemmoè ètangkep sareng pemburu. Duwâ' mano' sè abarna pote nyerang pemburu bân berhasil mabebas Kweiya. Saterrossa duwâ' tarètan sataretanan èsapora, mènangka ganjaran polana nyalamettaghi odi'na Kweiya. Bân kalabân ajaib, pan-bârâmpan bârna sè tera' dâri Kweiya èlang bân èpindahaghi ka duwâ' mano' sè item-item. Dadḍi mano’ se katello jarèya paḍa barnana ta’ paḍa. Dadḍi kantos samangkèn èkaparcajâ jhâ' mano' Cenderawasih asalla dâri Kweiya. Carèta panèka carèta ḍari Fakfak.

## Sombhèr
Maḍina

**Madinah** ( /m ə ˈ d iː n ə / ;  , *al-Madīnah al-Munawwarah*, "kottha sè tèra'" otabâ "kottha sè cemerlang"; otabâ المدينة, *al-Madīnah*, "kottha", jhughân èterjemahaghi **Madīnah**) iyâ arèya kottha è Hijaz, bân ibukota Propinsi Madinah è Arab Saudi . È kottha rèya bâḍâ Al-Masjid an-Nabawi ("Masjid Nabi"), bân kottha sè palèng soccè nomer ḍuwâ' è ḍâlem Islam saellana Mekkah .

Bhângsa:Islam
Bèijing

**Bèijing** ( /ˌ b eɪ ˈ dʒ ɪ ŋ /  iyâ arèya ibukota Republik Rakyat Tiongkok. Kottha rèya aropaaghi pusat administrasi bân pembangunan naghârâ. Bèijing panèka sala sèttong kottha sè palèng bânnya' orènga è dhunnya kalabân populasi lebbi ḍâri 21 juta orèng.  Kottha sè bâḍâ è lao' rèya aropaaghi kotamadya sè è bâbâ kontrol langsung pamarènta pusat Cèna sè èpadhâddhi 16 ḍaèra kottha, pèngghiran kottha bân kabupatèn dhisa .  Kotamadya Bèijing èkalèlèngè Provinsi Hebei kajhâbâ bâgiyân tenggara sè èsebbhut Kotamadya Tianjin . Tello' divisi administrasi panèka (Beijing, Tianjin bân Hebei, sè sabellunna èsebbhut "Provinsi Ji"*冀州, Jì Zhōu* bân serrèng èpakènè' "ji"*冀*) èpadhâddhi sèttong Megalopolis Jing-Jin-Ji (sè serrèng ètolès JJJ) bân dhâddhi ibukota nasional Cina.
Bhinneka Tunggal Ika

***Bhinneka Tunggal Ika*** panèka motto bhângsa Inḍonèsia sè ètolès è lambhâng naghârâ Inḍonèsia, èngghi panèka Ghâruḍhâ Pancasila. Oca’ paneka asalla ḍâri bhâsa Jhâbâ Kèna sè artèna “Senajjhân bhidhâ, nangèng abâ' dhibi' pancet namong sèttong”. 

## Sombher

Bhângsa:Inḍonèsia
Kabupatèn Brebes

Kabupatèn Brebes (bhâsa Jhâbâ: Hanacaraka: ꦧꦽꦧꦼꦱ꧀, Bhâsa Sunda: ᮘᮢᮨᮘᮨᮞ᮪, Pegon: بربس) panèka sala sèttong kabupatèn è Propinsi Jhâbâ Tengnga, Indonesia. Ibukottana panèka Kacamadhân Brebes. Kabupaten panèka èlèbâdi Jalan Pantura sè nyambung Jakarta - Semarang - Tuban - Sorbaja. Loasna 1.769,62 km², menorot hasil Sensus Penduduk Indonesia taon 2020 jumlah pendudukna bâdâ 1.978.759 orèng, bân è tengnga taon 2024 bâdâ 2.059.458 orèng. Kabhupatèn Brebes panèka kabupatèn sè palèng bânnya' pendudukna è Jhâbâ Tengnga, bân nomer duwâ' è Jâbâ Tengnga samarèna Kabupaten Cilacap.
Nusaibah binti Ka'ab

**Nusaibah binti Ka'ab** (bhâsa Arab: نسيبة بنت كعب), sè èkennal jhughân mènangka *Ummu Umarah* otabâ *Ummu Imarah,* panèka sala sèttong bâbinè' sè maso' Islam wâl-awwâl bân èkennal polana jasana è pan-bârâmpan perrang è ḍâlem abèla Islam. Sala sèttong perrang sè èlakoni ya'ni perrang Uhud.  È perrang nèka, Nusaibah ajâgâ Nabi ḍâri serrangan moso sampe' bâḍâ 12 loka. Salaèn Perrang Uhud, Nusaibah jhughân noro' pan-bârâmpan kadhâddhiyân penting è dâlem sejarah Islam akadhi bai'at kaduwâ' Aqabah, perjanjian Hudaibiyah, Perrang Hunain, bân perrang Yamamah .
Kabupatèn Boyolali

Kabupatèn Boyolali (bhâsa Jhâbâ: Hanacaraka: ꦧꦺꦴꦪꦭꦭꦶ, Pegon: بويالالي translit. Boyålali ) panèka sala sèttong kabupaten sè bâdâ è Propinsi Jhâbâ Tengnga, Indonesia. Ibukottana ènggi panèka Kacamadhân Boyolali. Kabupatèn panèka bâdâ korang lebbi 25 km è bârâ'na Kottah Sorakarta. è tengnga taon 2024, populasi Kabupatèn Boyolali panèka 1.110.346 orèng.

Kabupaten Boyolali abatessen dhâjâ sareng Kabupatèn Semarang sareng Kabupatèn Grobogan; Kabupatèn Sragen, Kabupatèn Karanganyar, Kabupatèn Sukoharjo, sareng Kottha Sorakarta ka tèmor; Kabupatèn Klaten bân Kabupatèn Sleman (Wilayah Khusus Yogyakarta) è lao'; sareng Kabupatèn Magelang tor Kabupatèn Semarang è bagiyân bârâ’. Kabupaten paneka aropa’agi bagiyân dâri dhaera Solo Raya.
Ahsiang: Bhárung Kopi Legendaris É Kottha Pontianak

Ahsiang panèka sala sèttong bhãrung kopi legendaris è Kottha Pontianak, Kalimantan Bârâ', sè ampon dhâddhi bagiyân penting dâlem sajhāra sosial bân budaya kopi è wilayah khatulistiwa. Bâdâ è tengnga kottah, Ahsiang èkennal bânnya' orèng mènangka tojjuwan sè para' sadhâjâna èsebbhut è dâlem narasi parjhâlânan, kabudâjâ'an bân kuliner Pontianak.

Èpaddeg sareng komunitas Cina migran, Ahsiang ècerminaghi tradisi kopi sè ampon èkembhângaghi molaè abad ke-19, èbârengi sareng maso'na jaringan perdagangan bân migrasi ka wilayah Kalimantan Bârâ'. Bhãrung kopi panèka ajãgã cara aghâbây bir tradisional, kalabân kopi cèlleng petteng sè khas. Cara ngatoraghi sè sèderhana bân jegjeg aghâbây Ahsiang mènangka simbol dâri paneros tradisi kopi toron binoron.

Sacara jhâjhârbâ'ân, bhǎrung kopi akadhi Ahsiang abâdâh bânnè namong kennengngan kaangghuy ènomman, namong jhughân mènangka kennengngan sosial. É jaman lamba’, bhârung paneka aropa’agi kennengngan pateppa’an para dagang, buruh dermaga, para pamimpin masyarakat tor warga kottha kaangguy agili informasi, adiskusi tor abadhi hubungan sosial. Peran panèka madhâddhiyâghi Ahsiang bâgiyân dâri ekosistem kabudâjâ'ân kottah songay Pontianak sè tombu è salanjangnga Songay Kapuas.

Parabhut Ahsiang aghâdhui kesan kona tor klassik, akadhi papan kajhu, dhèndhing sè ècat, bân perabotan sèderhana sè makowat identitasna mènangka ruang sejarah sè odhi'. Bâgiyân-bâgiyân panèka ngajhâri panyambhung antara masa lalu bân masa samangkèn, bân jhughân dhâddhi atraksi ghâbây tamoy lokal bân manca.

Kantos samangken, Ahsiang ghi' afungsi mènangka kennengngan pateppa'an ghâbây orèng dâri bhân-sabbhân latar, dâri warga lokal, aktivis, kantos tamoy dâri bhân-sabbhân wilayah. Kabâdâ'ânna èkonfirmasi jhâ' bhârung kopi aghâdhui peran penting dâlem abhânto memori kolektif bân kaodhi'an sosial perkotaan è Nusantara.

Warung kopi legendaris panèka, sè ampon dâddhi usaha sè èwarisaghi dâri generasi ka generasi, ampon èpaddek molaè taon 1958. Ciri-ciri warung kopi panèka Pak Asiang, sè para' sabbhân arè aghâbây kopi kalabân ta' ngangghuy kalambi. Warung kopi è Jalan Merapi panèka ampon èpèyara bân èpabhâjheng kaangghuy nampung bânnya'na pelanggan. Satèya suasana lebbi nyaman kalabân rancangan interior anyar sè èrancang sopajâ ta' èkorangè rassa legendaris warung kopi panèka. È lantai 2 bâdâ jhughân kamar VIP sè èmaksod ghâbây tamoy penting. Salaèn dâri Jalan Merapi, panjennengan bisa jhughân nemmoè Kopi Asiang è Jalan Jenderal Ahmad Yani, sè aropa'aghi gerai anyar kalabân konsep modern.

Ménangka bagiân dâri arta peradaban kopi Indonesia, Ahsiang bânnè namong èkennal polana kopina, namong jhughân polana kontribusina dâlem ajaga tradisi, interaksi sosial bân identitas budaya Kottah Pontianak.
Kabupatèn Ciamis

Kabupaten Ciamis (èkennal kalabân nyama Galuh,[1] Bhâsa Sunda: ᮎᮤᮃᮙᮤᮞ᮪, Pegon: چياميس ) panèka sala sèttong kabupatèn è Propinsi Jhâbâ Bârâ', Indonesia. Ibukottana panèka Kacamadhân Ciamis. Kabupaten panèka bâdâ è bâgiyân tèmor lao' Propinsi Jhâbâ Bârâ', abâbâtesan Kabupaten Majalengka bân Kabupatèn Kuningan è lao', Kabupatèn Cilacap (Propinsi Jhâbâ Tengnga) bân Kottah Banjar è temor, Kabupaten Pangandaran bân Kabupaten Tasikmalaya è lao', bân Kottah Tasikmalaya bân Kabupaten Tasikmalaya è bârâ'. 

Kacamatan Banjar, sè sabellunna bâgiyân dâri Kabupatèn Ciamis, èangghep mènangka kottah administratif, bân è tanggal 11 Desember 2002, èjhâdiyâghi kottah, èpèsa dâri Kabupatèn Ciamis. Salaèn jârèya, bâgiyân lao'na Kabupatèn Ciamis èpèsa è tanggâl 25 Oktober 2012, dhâddhi Kabupatèn Pangandaran, sè samangkèn bâdâ 10 kabhupatèn.
Creative Commons

**Creative Commons** (**CC**) iyâ arèya organisasi nirlaba sè èfokusaghi kaangghuy malowas karjâ kreatif sè èsediaaghi ghâbây orèng laèn sacara hokom kaangghuy èghunaaghi polè bân èbâgi è bânnya' orèng.  Organisasi rèya makalowar pan-bârâmpan lisensi hak cipta sè èkennal mènangka lisensi Creative Commons. Lisensi-lisensi panèka mabâtesi otabâ abhibhâsaghi hak-hak pencipta è attas karjâna, sè madhâddhiyaghi rèng-orèng lebbi ghâmpang adistribusiaghi karjâna.

## Sombher
Arè'

Arè', sabit, saḍâ', otabâ celurit panèka pakakas pertanian sè aropa bilah sè bilu' akadhi bulân sabit. Maskè bentu'na padâ, sacara bhâsa, saḍâ' bân sabit lakar èmaksod ghâbây pakakas pertanian, manabi arè' èmaksod aghi ghâbây sanjata sè tajem. Orèng sè alako sabbhân arè ngangghuy sabit otabena saḍa' mènangka pakakas otama panèka tokang ngarè'. Sabit bisa èyangguy orèng atanè kaangguy mogher rebbha.

## Bhudhâja

Arè' panèka sanjata khas orèng Madhurâ, biasana èghunaaghi kaangghuy carok. Senjata panèka lègendaris akadhi sènjata sè biasana èghunaaghi sareng tokoh sè anyama Sakèra. Orèng Madhurâ biasana mamaso' khodam, macem mahlok supranatural sè ngennengngè sèttong bhârang, dâ' dâlem sabit kalabân cara maos do'a sabellunna carok. Arè' jhughân èghunaaghi mènangka bagiyân ḍâri simbol komunisme otabâ *sosialisme revolusionèr*, èngghi panèka tokol bân arè'. È ḍâlem simbol panèka, arè' alambangaghi orèng kellas panglako sè alako è sektor pertanian.
Wikisource

**Wikisource** otabâ Wikisumber otabâ Wikigherbhung iyâ arèya proyèk Wikimedia sè ètojjhuwaghi kaangghuy mabângun perpustakaan wiki konten gratis sè kadhâddhiyâghi ḍâri *kaca* sombher primer, bân jhughân terjemahan teks sumber dâ' bhâsa apa bhâi bân bahan pendukung. Situssa bâḍâ è **[http://www.wikisource.org www.wikisource.org]** . Versi bhâsa Indonesiana bâdâ è id.wikisource.org . Madhurâna è mad.wikisource.org.
Wikidata

**Wikidata** iyâ arèya basis pangaonèng sè èbeccè' sacara kolaboratif bi' Yayasan Wikimedia. Situs rèya aropaaghi repositori data tabukka' ghâbây proyèk-proyèk Wikimedia akadhi Wikipedia   bân proyèk-proyèk data tabukka' laènna. Sapa bhâi bisa aghâdhui data è Wikidata sè èlisensiaghi è bâbâna domain umum CC0. Wikidata iyâ arèya proyèk wiki sè aghuna'aghi parabhut lèca' MediaWiki bân ekstensi MediaWiki kaangghuy aḍukung data semi-terstruktur, Wikibase. È taon 2024, Wikidata aghâdhui 1,57 miliar pernyataan (data è Wikidata aropaaghi tello' pernyataan.) 

## Sombher
Wikibuku

**Wikibooks otabâ Wikibuku** iyâ arèya proyèk sè paḍâ sareng Wikipèdia bân tamaso' bâgiyân ḍâri Yayasan Wikimedia sè èmolaè tangghâl10 Juli 2003.
Wikiberita

**Wikiberta otabâ Wikiberita** (bhâsa Inggris  iyâ arèya wiki sè èkhusussaghi kaangghuy kabhâr anyar. Versi bhâsa Indonesia ghi' bâḍâ è Inkubator Wikimedia . Paḍâ sareng Wikipedia, situs rèya ekelola bi' Yayasan Wikimedia.
Shanghai

**Shanghai** ( Han script : 上海; pinyin : Shànghǎi; Shanghainese IPA : /zɑ̃ hɛ/ ) iyâ arèya kotamadya sè palèng bânnya' orèngnga è Cèna. Kottha rèya bâḍâ è pèngghirra tasè' Cèna è lao'na muara Songay Yangtze bân Songay Huangpu. Jumla orèng Shanghai panèka sè palèng bânnya' katello' è dhunnya, kalabân èparkiraaghi 24,87 juta orèng è taon 2023. Ra-kèra è taon 2022, Shanghai bhâkal ngasèllaghi produk metropolitan kotor (nominal) para' 13 triliun RMB ($1,9 triliun).  Shanghai panèka sala sèttong pusat è dhunnya ghâbây pèssè bisnis bân ekonomi, penelitian, elmo bân teknologi, manufaktur, transportasi, pariwisata, bân buḍâjâ. Palabbhuwan Shanghai panèka palabbhuwan kontainer sè palèng sibuk è dhunnya, èbârengi Singapura bân Rotterdam. 

## Sombher
Sirikit ḍâri Thailand

**Sirikit**[a](lahèr kalabân nyama Mom Rajawongse Sirikit Kitiyakara;[b] 12 Agustus 1932-24 Oktober 2025) iyâ arèya angghuta kalowarga karathon Thailand sè dhâddhi Rato Thailand ḍâri 28 April 1950 sampè' 14 Oktober 2016 dhâddhi binè na Raja Bhumibol Adulyadej. Sirikit aropa'aghi embu' ḍâri Raja Vajiralongkorn.

Sirikit atemmo kalabân Bhumibol è Paris, kennengnganna eppa' na è bâkto dhâddhi duta rajâ è Thailand. Sirikit bân Bhumibol anèka è taon 1950, ta' abit sabellun è angka' Bhumibol. Sirikit è angka' dhâddhi rato bâkkèl è taon 1956, è bâkto raja ajhâlânnaghi kaoḍi'ân sebagai biksu Bhuddhâ kaangghuy sabântara bâkto. Sirikit anḍi' empa' ana' kalabân raja. Sebagai permaisuri ḍâri raja sè è bâkto jârèya aropa'aghi kopala naghârâ kalabân masa pamarèntaan palèng abit è dhunnya, Sirikit paḍâ dhâddhi permaisuri è bâkto pangabdhiyân palèng abit è dhunnya. Sirikit ngalamè stroke è taon 2012 bân sajjhek rowa ta' toman mapaddhâng polè ka publik. È 24 Oktober 2025, istana aberri' kabhâr jhâ' Sirikit ella taḍâ' è dhunnya polè (matè).

## Kaoḍi'ân awwâl

Sirikit lahèr è taon 12 Agustus 1932 kalabân nyama Mom Rajawongse Sirikit Kitiyakara [c] è kennengnganna Lord Vongsanuprabhand, emba lakè'na ḍâri embu'. Sirikit aropa'aghi ana' poertama bân ana' kapèng taon tello' ḍâri Pangèran Nakkhatra Mangkala Kitiyakara, potra Pangèran Kitiyakara Voralaksana bân Mom Luang Bua Snidvongs (1909-1999), Nyamana sè è berri' bi' Rato Rambai Barni, artèna "Kamoljâân Kitiyakara".

Sirikit è parajâ bi' emba na sè ḍâri embu' saabitdha sataon samarèna kalahèrânna, polana eppa'na bâḍâ è Amerika Serikat kaangghuy alako kadhi sekertaris Kedutaan Siam è Washington, D.C. Embu' na nyosol lakèna tello bulân samarèna. È bâkto Sirikit omor sèttong taon, orèng towa na abâli ka Thailand. Sirikit neng-neng kalabân kalowarga na è Istana Deves, è seddhi'na Songay Chao Phraya, Bangkok.

Sebagai na'-kana', Sirikit segghut èntar ka emba binè' ḍâri eppa'na. È taon 1933, Sirikit perna ngalakonè parjhâlânan abhâreng Putri Asornsaman Devakula noro' tur Raja Prajadhipok è Songkhla.

Sirikit lolos ḍâri sakola menengah atas Sakolaan Biara St. Fransiskus Xaverius, Katolik Perancis è Bangkok. È bâkto ghi' kènè'na, eppa'na aropa'aghi Duta rajâ è Thailand è Perancis Denmark bân Ènggris. Sirikit perna asakola è naghârâ kasebbhut bân Swiss.

## Sombher
Nyèor sawit

Nyèor sawit iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem golongan Elaeis bân ordo Arecaceae. Èghunaaghi è dâlem pertanian komersial kaangghuy ngasèlaghi mènnya' sawit. Tombuwân arèya anḍi' ḍuwâ' spesies angghuta. Nyèor sawit elaeis guineensis panèka spesies nyèor sawit sè palèng bânnya' ètamen è dhunnya, khosossa è Inḍonèsia, bân aropaaghi sombher otama è dhunnya. Nyèor sawit Elaeis oleifera panèka aslina ḍâri Amerika Lao' bân Tengnga,bân èghunaaghi è Inḍonèsia kaangghuy produksi mènnya'.

## Sombher
Sudomo

Laksamana TNI (Purn.) Muhammad Sudomo (20 Sèptèmber 1926 – 18 April 2012) sala sèttong patenggi Militer sè kalonta mashur è jhâmanana tor mènangka bhâkkèl panglima Abri bhân Pangkopkmamtib.
Sam Ratulangi

Gerungan Saul Samuel Jacob Ratulangi (5 Novèmber 1890 – 30 Juni 1949), lebbi èkennal kalabân nyama **Sam Ratulangi**, panèka sala sèttong politisi, wartawan, bân ghuru dâri Sulawesi Lao', Inḍonèsia. Salèrana panèka Pahlawan Nasional Inḍonèsia. Ratulangi jhughân serrèng èsebbhut tokoh multidimensi. Salèrana kalonta kalabân filsafatna: “Si tou timou tumou tou” se artèna: manossa coma bisa èsebbut manossa manabi bisah mamanusia’aghi orèng laèn. Ratulangi tamaso' Panitia Persiapan Kamardhikaan Inḍonèsia sè ngasèllaghi Konstitusi RI bân aropa'aghi Gubernur Sulawesi sè partama.

## Biografi

### Kaodi'ân awwal
Ratulangi èlahèrraghi è tangghâl 5 November 1890, è Tondano, Minahasa, sè è bâkto jârèya tamaso' bâgiyân dâri Hindia Bâlândhâ. Bâ'na panèka pottrana Jozias Ratulangi bân Augustina Gerungan. Jozias panèka guru è Hoofden School (sakola'an menengah ghâbây na'-kana' kapala dhisa) è Tondano. Salèrana narèma pelatihan ghuru è Haarlem, Bâlândhâ, sekitar taon 1880. Augustina panèka pottrana Jacob Gerungan, Kepala Distrik (Mayoor) Tondano-Touliang.

Ratulangi molaè pendidikan è sakola'an SD Bâlândhâ (*Europeesche Lagere School*), saterrossa nerrossaghi pendidikan è Hoofden School, kaduwâ'na è Tondano. Taon 1904, èpon mangkat ka Jâbâ kaangghuy maso' ka Sakola'an *Pendidikan Kedokteran Hindia* (STOVIA) samarèna narèma beasiswa dâri sakola'an kasebbhut. Namong, è bâkto dhâpa' ka Batavia (samangkèn Jakarta), salèrana aobâ pèkkèran bân motossaghi kaangghuy asakola è SMA tèknik Koningin Wilhelmina. Ratulangi lulus è taon 1908 bân molaè alako è pambangunan rèl karèta api è wilayah Priangan bârâ' Jhâbâ Bârâ'. è dissa' èpon ngalami perlakuan sè ta' adil dâlem hal opah bân akomodasi èbandhingaghi sareng karyawan Indo (Eurasia).

## Bâkto è Eropa

### Pendidikan è Bâlândhâ bân Swiss
Taon 1911, Ratulangi molè ka Minahasa amarghâ èbuna sè sakè’ parana bân sèdhâ tangghâl 19 November 1911. Eppa’na la sèdhâ è bâkto bâdâ è Jhâbâ. Samarèna embu’na sèdhâ, Ratulangi bân tarètan binè’na sè kaduwa agi-gigi tana sangkolanna orèng towana. Ratulangi rèncanana aghâdhui pèssè sè ètarèma kaangghuy mabiayai pendidikanna è Eropa. Ḍâpa’ ka Amsterdam taon 1912 bân nerrossagi pangajhiân sè ella èmolaè è tana Jhâba tapè ta’ lastarè karana èbuna sakè’. È taon 1913, èpon narèma *sertifikat* kaangghuy ngajhâri matematika è tingkat sakola'an menengah (Middelbare Acte Wiskunde en Paedagogiek).

Ratulangi nerrossaghi pangajhârân è universitas è Amsterdam ghâbây duwâ' taon polè. Tapè, abâ’na ta’ bisa mamarè sakola’anna polana ta’ èbâghi noro’ ujian. Peraturan universitas èparlowaghi kaangghuy andi' ijazah SMA. Ratulangi ta' andi' sertifikat, polana ta' perna lastarè ajhâr è *Hogere Burgerschool* (HBS) otabâ *Algemene Middelbare School* (AMS). È attas saran dâri Pak Abendanon, orèng Bâlândhâ sè simpati dâ' orèng-orèng Indonesia (sè èsebbhut Hindia è bâkto jârèya), Ratulangi maso' bân ètarèma è Universitas Zurich è Swiss. È taon 1919, èpon ollè gelar *Doktor der Natur-Philosophie* (Dr. Phil.) è Exact Sciences bân Natural Sciences dâri universitas.

## Sombher
Arak bako

**Arak Bako** panèka prosèsi tradisional pangantan binè' (è bhâsa Minang: anak daro) è bâkto acara akabin è Minangkabau khusussa masyarakat Solok. Tradisi panèka èator sareng bako, lâ-bhâlâ binè' dâri kalowargana ramana anak daro (sè èsebbhut sareng bako anak pisang). Bako ngajak lâ-bhâlâ semma’ laènna è dâlem garis karabat bako kaangguy noro’ prosèsi.

Arak Bako aropa’aghi ungkapan kasennengnganna bako ḍa’ para’ ḍâpa’na akabina ana’ pisang epon. Rèng-orèng gapanèka ngomommagi ḍa’ sadhâjâna masyarakat jhâ’ ana’ pisang èpon bâdhi akabina kalabân ngèbâ (maarak) anak daro ḍâri compo’na orèng towana bako ḍâ’ compo’na orèng towana anak pisang, ngèbâ lè-ollè è cèthaggâ. Tradisi ka’dinto mencerminaghi pola oḍi’ egaliter sè ampon èlestarikan sampè’ ka generasi ka generasi sareng masyarakat Solok.

## Artèna oca'
Istilah oca' Arak Bako èpon èpondhut ḍâri ḍuwa’ oca’: ‘arak’ sareng ‘bako’. 'Arak' panèka oca' bhâsa sè artena "prosesi." Oca’ panèka bisa ètamba’agi kalabân ter-ater ‘ma-’ (daddi maarak), artèna ngèbâ, bân ter-ater ‘ba-’ (daddi bararak), artèna abhâris otabâ abâris. 'Bako' panèka oca' bhâsa sè artèna bhâlâh tatangghâ è sisi ramana. Anak daro (na’-kana’ daro) sè teppa’na ngalakoni prosesi pangantan èsebbut sareng bako menangka anak pisang (na’-kana’ pisang). Karabat antara orèng towa bako bân ana' pisang panèka ikatan karabat sè èpadhâddhi lèbât parkawinan. Ana’ ḍâri orèng lakè’ akabin kalabân babine’ lowar sukuna èanggep anak pisang bi’ alè’na orèng lakè’ ghânèko. Sabatara, ana'na tarètanna pottrana nganggep alè'na eppa'na akadhi induk bako. Kaluarga rajâna eppa’ èanggep bako sareng pottrana.

## Rontonganna kadhâddhiyân
Lâ-bhâlâ bine’ ḍâri kalowarga eppa’ (bako) dâ’-adâ’na ngangkat anak daro dâri bengkona orèng towana. È compo’na orèng towana bako, bala-balana bako adandhing kalambi kaangguy prosesi dâ’ anak daro. Samarèna jarèya, bâlâ tatangghâ bako abarak anak daro dâri bengkona orèng towana bako sampè' ka bengkona anak daro. Orèng sè noro' tradisi Arak Bako panèka orèng kalowarga bako dâri kalowargana anak daro. Anggota kaluwargana bako tamaso’ orèng seppona bako sè palèng semma’, sè lebbi jhâu, bân bisa sampè’ coma tatangghâ dâri compo’na orèng towana bako. Oreng towana bako sè palèng semma’ iya arèya tan-tarètan binè’na sè atowa’an otabâ sè ngodâ’ân dâri kalowarga eppa’na anak daro, dinèng sè lebbi jhâu bisa aropa’aghi rajina tan-tarètan binè’na sè atowa’an otabâ sè ngoda’an dâri kalowarga eppa’na anak daro. Sajân bânnya’ oreng sè èonjang, sajân mèyara acara Arak Bako, bân sajân menonjol status sosialna bako è dâlem masyarakat.

Prosesi èlampa’agi kalaban ajhâlân noro’è jâlân raja kalabân barisan sè lanjhâng, kalabân anak daro se bâdâ è posisi adâ’. È pan-saponapan parkara, anak daro bisa ètoro’è marapulai, taghântong dâ’ parembâghân sareng kalowargana marapulai. Posisi è buḍiyanna anak daro biyasana èkennengnge Tuo Arak Bako, orèng binè’ sè èhormat è dâlem kalowargana bako anak daro. Posisi se kapèng tello’ bân saterrossa toronna baris enggi panèka anggota kalowargana bako anak daro. Sajân jhâu buru peserta Arak Bako bâdâ è barisan, sajân jhâu karabatna sareng bako, otamana sareng anak daro.

## Sombher
Zainul Arifin Pohan

**K.H. Zainul Arifin Pohan** (2 Sèptèmber 1909 - 2 Maret 1963) panèka sala sèttong Komandan Hizbullah, Wakèl Perdana Menteri Indonesia, Katowa DPR-GR, bân politisi Nahdlatul Ulama (NU). Salèrana dhâddhi Pahlawan Nasional kalabân Keputusan Presiden No. 35 taon 1963 tangghâl 4 Maret 1963.

## Biografi

### Kanak-kanak bân pangajhârân
Zainul Arifin lahèr è Barus, Tengnga Tapanuli, Sumatera Utara, mènangka pottra tongghâl dâri Rato Barus, Sultan Ramali bin Tuangku Raja Barus Sultan Sahi Alam Pohan (rama), sareng èbuna, Siti Baiyah br. Nasution, orèng binè’ moljâ dâri Kotanopan, Mandailing Natal. È bâkto Zainul ghi' kènè', orèng towana apèsa, bân èbhuna ngallè ka Kotanopan, terros ka Kerinci, Jambi. È dhissa', èpon lastarè Hollandsch-Inlandsche School (HIS) bân Normal School, sakola'an menengah ghâbây calon guru. Arifin jughân madâlem pangataowan aghâmana neng è madrasah tor surau (bengko sholat) sambi ngalakoni pelatihan seni bèla diri Pencak Silat. Arifin jhughân orèng sè cè' sennengnga ka seni, aktif noro' è teater musikal Melayu, Stambul Bangsawan, mènangka panyanyi bân pamaèn biola. Stambul Bangsawan menandai awal perkembangan seni pertunjukan tèatèr modern Indonesia. È bâkto aomor 16 taon, Zainul ngallè ka Batavia (Jakarta).

## Lalako

### Dâri Gemeente ka GP Ansor
Kalabân asânjata ijazah HIS-na, Arifin ètarèma dâlem kalakowan sareng pamarènta kotamadya kolonial (Gemeente) menangka karyawan è Perusahaan Aeng Enom (PAM) è Pejompongan, Jakarta Tengnga. Salèrana alako è dissa' lèma taon sabellunna èpècat è bâkto resesi global sè èmolaè è AS bân èpanèbar è sabâbhân Hindia Belanda. Saamponna kaloar dâri gemeente, Arifin lajhu alako dhâddhi ghuru SD bân maddek pusat pendidikan dewasa, Perguruan Rakyat, è daerah Meester Cornelis (Jatinegara). Zainul jhughân serrèng aberri' bhântowan hukum ghâbây warga Betawi sè parlo mènangka Pokrol Bambu (pengacara sè ta' andi' latar bhâkal hukum namong fasih abhâsa Bâlândhâ). Salèrana jhughân aktif polè dâlem gerakan seni teater musik tradisional Betawi, Samrah, tradisi Melayu.

Salèrana maddek kalompo’an Samrah sè anyama Tonil Zainul. Kalabân kagiatan-kagiatan seni panèka, èpon akennal bân salastarèna akennal bân tokoh fèlem nasional Djamaluddin Malik, sè jhughân aktif è kagiatan-kagiatan Samrah è bâkto jârèya. Sè kaḍuwa jârèya pas noro’ Gerakan Pemuda Ansor, sè aktif merekrut para ngangodhadan è bâkto jârèya. Saabidda dhâddhi anggotana GP Ansor, Arifin langkong nambâi pangataowan agamana tor kamampowan dakwah mènangka dakwah ngodâ lèbat program-program diklat sè unik dâri Ansor. Keahlian Zainul è dâlem acaca è adâ'na orèng bânnya', aperdebat, bân dakwah ètarèk perhatian tokoh-tokoh terkemuka è dâlem Nahdlatul Ulama, organisasi induk Ansor, è antarana Wahid Hasyim, Mahfudz Shiddiq, Muhammad Ilyas, bân Abdullah Ubaid. Namong è dâlem pan-bârâmpan taon, Zainul Arifin ampon dhâddhi Ketua Cabang NU Jatinegara bân saterrossa dhâddhi Ketua Dewan Konsul NU Batavia kantos dhâtângnga orèng Jeppang è taon 1942. È bâkto jârèya, èpon jhughân alako è Perusahaan Aèng Enom (PAM) pamarèntah kotamadya. Jughân alako dhâddhi ghuru sakola’an è daèra Jatinegara tor Bukit Duri Tanjakan.

## Sombher