open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hasan al-Kharrat

**Abu Muhammad Hasan al-Kharrat** ( Arab: حسن الخراط ; lahèr 1861, sèdhâ 25 Desember 1925 ) panèka sala sèttong pamèmpèn otama pemberontak Suriah è pemberontakan massal rakyat Suriah è bâbâna pamarènta Mandat Perancis .Wilayah operasi otama Hasan panèka kotta Damaskus bân Ghouta, daerah padhisaan è sakètar kotta Damaskus. Salèrana sèdhâ è parjuangan bân èhormati mènangka pahlawan naghârâ Suriah.

Mènangka *qabaday* (artèna orèng sè co-ngoco orèng laèn) otabâ blâtèr dhisa Al-Shaghur è kotta Damaskus, Hasan semma' bân Nasib al-Bakri, sorang tokoh nasionalis ḍâri keluarga sè palèng èkennal è Al-Shaghur. Sabâb ajhâghânna Nasib, Hasan noro' gerakan pemberontakan è bulân Agustus 1925 bân abentu’ kasatuan sè aèssè para pejuang ḍâri Al-Syaghur bân daerah sakètarra. Salèrana mèmpèn serrangan ka kotta Damaskus, bân sempat ngoasaè kennengnganna Komisaris Tinggi Perancis, Maurice Sarrail, sabellunna èpaksa nyorot kalabân èbom sareng pasukan Perancis.

Para' ahèr taon 1925, bâḍâ ketegangan antara Hasan bân para pemimpin pemberontak laènna, khusussa Sa'id al-'As bân Ramadan al-Shallash, polana salèng ètodhu arampok dhisa otabâ merres warga lokal. Hasan terros mimpèn operasi è Ghouta, kennengnganna dhibi’na èpatè'è kalabân serrangan pasukan Perancis. Pemberontakan ra'yat Suriah èpaambu è taon 1927, namong Hasan al-Kharrat ghi' èkaenga'è mènangka syahid sè matè è perjuangan ra'yat Suriah è bâbâna penjajah Perancis.
Soekiman Wirjosandjojo

**Soekiman Wirjosandjojo** (èjâân anyar: Sukiman Wiryosanjoyo ; 19 Juni 1898- 2 Juli 1974) panèka tokoh politik Inḍonèsia sè ajabat mènangka Perdana Menteri Indonesia ka-6 antara tangghâl 27 April 1951 bân 3 April 1952 è bâbâna Kabinet Sukiman-Suwirjo. Salèrana jhughân sala sèttong pendiri bân katowa umum ḍâ’-aḍâ’  Partai Masyumi.

Lahèr ḍâri kalowarga sodagar è Surakarta, Soekiman ajhâr pendidighân kadokterran è sakola'an kadokterran STOVIA è Batavia sabellunna nerrossaghi pangajharan è Universitas Amsterdam è Blândhâ . Toman dhâddhi anggota Perhimpunan Indonesia (PI) è dissa', Soekiman abâli ka Inḍonèsia bân apraktèk mènangka dokter. È lowar karir medissâ, Soekiman aktif è organisasi-organisasi Islam akadhi Sarekat Islam (SI) bân Majelis Islam A'la Indonesia. Sabellunna Jeppang maso' ka Inḍonèsia, Soekiman toman atokaran sareng tokoh-tokoh SI akadhi H.O.S Tjokroaminoto bân Agus Salim, saèngghâna kalowar ḍâri SI bân abhânto partai dhibi', Partai Islam Indonesia (PII). È bâkto pendudukan Jeppang, Soekiman aktif è organisasi Pusat Tenaga Rakyat bân ètonjhu’ dhâddhi  anggota Badan Penyelidik Usaha-Usaha Persiaan Kemerdekaan.

Maskè toman nolak kapotosan pamarènta kaangghuy abântu’ partai politik, Soekiman dhâddhi katowa umum ḍâ’-aḍâ’  Partai Masyumi saamponna kongres ḍâ’-aḍâ’  partai è bulân Nopèmber 1945. È bâkto Revolusi Nasional Indonesia, dhibi’na aoposisi  ka kabinet Sutan Sjahrir bân Amir Sjarifuddin. Namong, Soekiman molaè akompromi saamponna Agresi Militer I. Salèrana jhughân toman ètonju’ dhâddhi Mentri Dalam Negeri è kabinet Mohammad Hatta bân noro' è Konferensi Meja Bundar . Samarèna èakoè kadaulatan, Soekiman èghântè'è sareng Mohammad Natsir mènangka pamimpèn partai bân ajabat perdana menteri aghântè'è Natsir saamponna abântu’ koalisi kalabân Partai Nasional Indonesia.
Bungah, Ghersè'

Bungah iyâ arèya sala sèttong kacamadhân è Kabhupatèn Ghersè', Propinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia. Kacamadhân rèya bâḍâ e antara kecamatan Manyar, Kacamadhân Sidayu bi' Kacamadhân Dukun. Kalabân lokasina sè semma' ḍâ' Songay Bengawan Solo.
Alidius Tjarda van Starkenborgh Stachouwer

Jonkheer **Alidius Warmoldus Lambertus Tjarda van Starkenborgh Stachouwer** iyâ arèya bangsawan bân negarawan Bâlândhâ, èkennal mènangka gubernur-jenderal sè kapèng tello' è Hindia Bâlândhâ.  Dhibi'en ètangkep Jeppang samarèna kal ta' kalabân syarat sakabbhina pasukan bersenjata Hindia Belanda è Kapitulasi Kalijati è tangghâl 8 otabâ 9 Maret 1942. Èmolaè, ètahan è Bandung bân Batavia, saterrossa èpindahaghi ka Manchuria.  È bâkto ètandatangani kapitulasi sareng Jenderal Hein ter Poorten, Tjarda ampon kalowar ḍâri ruang negosiasi.    Sabellunna, è tangghâl 5 Maret 1942, Tjarda mèsa kakowadhân sipil bân militer bân èpinḍa'aghi kakowadhân militer ka Ter Poorten.  Dhibi'en ta' abâghi kakobasa'an sipil ka Hindia Belanda è Kapitulasi Kalijati. Marghâ rèya, Bâlândhâ ka'angghuy nerrossaghi kakowadhân sipil ka Letnan Gubernur Jenderal Hubertus van Mook sè ampon èbuwang ka Australia. Legitimasi rèya èghuna'aghi ka'angghuy abhânto Pamarènta Sipil Hindia Bâlândhâ (NICA) è pangasingan Australia.

## Sombher
Serrangan bom atom è Hiroshima bân Nagasaki

È bulân Agustus 1945, Amèrika Serikat ngèbâ bom atom ka ḍuwâ' Kottah Jeppang : Hiroshima bân Nagasaki, mènangka tanḍhâ tahap ahèrra Perang Dunia II. AS ollè saroju' Inggris ka'angghuy makalowar sanjata, akadhi sè èjhârbâ'aghi è Perjanjian Quebec. Operasi panèka matè'è palèng sakonè'na 129.000 orèng, bân panèka sè partama bân sèttong-sèttongna aghâdhui sanjata nuklir è ḍâlem jhâjhârbâ'ân.

È taon ahèrra Perrang Dhunnya II, Sekutu apersiapan ka'angghuy ngalakonè invasi sè larang è daratan Jepang . Amèrika Serikat sabellunna sè ngalakonè kampanye pemboman sè ma'ancor bânnya' kotthâ è Jeppang. Perrang è Eropa samarèna Jerman Nazi atanḍhâtanang 8 Mèi 1945 . Namong, Jeppang ta' poron atoro' ka tuntutan Sekutu ka'angghuy ngala ta' kalabân syarat. Perrang Pasifik terros èterrossaghi. Èbâreng sareng Inggris Raya bân Cina, Amèrika Serikat nyoro pasukan Jepang nyerah è Deklarasi Potsdam otabâ ngadhep ka, "kehancuran sè ghâncang bân samporna". Jeppang ta' parḍuli dâ ' ultimatum.
Agrèsi Militer Bâlândhâ II

**Agrèsi Militer Bâlândhâ II** otabâ **Operasi Gagak** (Bâlândhâ: *Operatie Kraai*) iyâ arèya serrangan militèr Bâlândhâ ḍâ' Republik Indonesia è bulân Ḍèsèmber 1948, samarèna rundingan sè gagal. Kalabân kaontongan Bâlândhâ berhasil ngajhâk ibukota sementara RI, Yogyakarta, bân ngajhâk para pamimpin Inḍonèsia akadhi Presiden *de facto* RI Soekarno . Keberhasilan militer sè jhârna' namong, ètoro'è sareng perrang gerilya, è bâkto pelanggaran gencatan senjata Perjanjian Renville sacara diplomatis èisolasi Bâlândhâ. Hal ka'dinto puncakna è Konferensi Meja Bundar Belanda-Indonesia bân pangakuan Republik Amerika Serikat .
Abdur Rozaq Fachruddin

**Abdur Rozaq Fachruddin** (èkennal jhughâh **AR Fachruddin**) iyâ arèya Katowa Umum Muhammadiyah sè menjabat dâri taon 1968 kantos taon 1990.
Pembantaian è Inḍonèsia 1965–1966

**Pembantaian è Inḍonèsia taon 1965–1966** iyâ arèya kadhâdhiyân pembantaian orèng sè ètuduh mènangka pendukung komunisme è Inḍonèsia samarèna upaya kudeta Gerakan 30 September (G30S) sè gagal è taon 1965. Kabânnya'an sejarawan saroju' jhâ' palèng sakonè'na satengnga juta orèng èpate'è. Komando kaamanan angkatan bersenjata ara-kèra jhâ' antara 450.000 bân 500.000 orèng sè matè.
Politik bâng-bâng kacèr

**Politik bâng-bâng kacèr** iyâ arèya politik sè adukung kesetaraan sosial bân egaliterisme, bân serrèng atentangan dâ' sistem hierarki sosial bâng-bâng kangan. Politik sayap kacèr biyasana èbâgi dâ' orèng-orèng sè èyangghep bi' para panganut ta' anḍi' kasempadhân èbandhingaghi orèng laèn, bân jhughân keyakinan jhâ' bâḍâ ketimpangan sè ta' adil sè parlo èkorangè otabâ èlang.  Mètorot profesor ekonomi emeritus Barry Clark, orèng sè adukung bâng-bâng kacèr "aromasa jhâ' kamajwuan manossa bhâkal èkaolle manabi orèng-orèng terlibat dâlem koperasi—hubungan saleng hormat—sè namong bisa èkembhângaghi manabi parbida'an status, kakobâsa'an, bân arta sè berlebihan èlpaèang."
Ḍa'wah

**Ḍa'wah** (bhâsa Arab : دعوة, *da'wah* ; "ngajhâk") iyâ arèya lalampan sè ngajhâk bân ngolok orèng ka'angghuy anḍi' iman bân ta'at ka Allah mètorot kaparcajâ'ân, akhlak bân hokom Islam sacara sadar bân èrencanaaghi. Tojjhuwan otama ḍa’wah iyâ arèya ngaollè kasennengngan è dhunnya bân è akhèrat.
Pertempuran Sorbhâjâ

**Pertempuran Sorbhâjâ** iyâ arèya pertempuran antara pejuang Inḍonèsia sè èyator bi' mantan angghuta Pembela Tanah Air sè èbentuk bi' Pasukan Jeppang bân Polisi Khosos è bâkto Pendudukan Jeppang è Inḍonèsia (sebelunna Hindia Belanda ) è bâkto jârèya, sè ètojjhuwaghi ka'angghuy nyegghâ pasukan sekutu samarèna Jeppang ngako kala ta' kalabân syarat ḍâ' sekutu è Perrang Pasifik è Sorbhâjâ Pasukan Kekaisaran Inggris kalabân sukarelawan Persemakmuran Inggris  Tentara India Inggris kalabân sokongan khosos ḍâri Tentara Kekaisaran Bâlândhâ . Puncakna èlampa'aghi è tangghâl 10 Nopèmber 1945. Perrang rèya aropa'aghi perrang sè kapèsan antara pasukan Inḍonèsia sareng pasukan Sekutu samarèna Proklamasi Kemerdekaan Inḍonèsia bân sala sèttong perrang sè palèng malarat è ḍâlem jhâjhârbâ'ân Proklamasi Kamardhikaan Inḍonèsia sè dhâddhi lambang nasional perlawanan Inḍonèsia è bâbâna penjajahan bân imperialisme. Samarèna perrang rèya, sokonganna ra’yat Indonesia sareng masyarakat internasional ḍâ’ perjuangan Inḍonèsia ka'angguy mardhika sajân kowat. Tangghâl 10 Nopèmber sabbhân taon dhâddhi Arè Pahlawan è Inḍonèsia.
Partai politik

**Partai politik** iyâ arèya organisasi sè ango'ordinasi calon-calon ka'angghuy aperrang è pemilu è sèttong naghârâ. Angghuta partai umumna anḍi' pèkkèran sè paḍâ tentang politik bân partai bisa aghâdhui tojjhuwân ideologis sè mamajuaghi pondasi naghârâ bân jhughân kabijakan-kabijakan tertentu ka'angghuy makowat rassa persatuan.
Bhângsa:Politik
Kottha Samarinda

**Samarinda** iyâ arèya kottha bân èbhu kottha propènsi ḍari Propènsi Kalimantan Tèmor, Inḍonèsia.  Kottha rèya jhughân aropa'aghi kottha kalabân penduduk sè palèng rajhâ è Polo Kalimantan, iyâ arèya kalabân jumlana penduduk 881.225 jiwa (2024). Samarinda anḍi' wilayah 783 km² kalabân kondisi gèografi daèrana sè abukit kalabân katèngghiân sè acem-macem ḍari 10 sampai 200 mèter ḍari permukaan laut.

## Sombher
Pustakawan

Kaangghuy dhâddhi pustakawan, orèng bisa ngala' pendidikan è D-2, D-3, S-1, kantos tingkatan S-2 bân tingkatan pendidikan sè padâ laènna. 

**Pustakawan** anḍi' tangghungan kaangghuy abhânto orèng nyarè buku, majalah, bân informasi laènna. È taon 2000-an, para pamong buku jhughân molaè abhânto orèng nyarè informasi ngangghuy komputer, basis data elektronik, bân alat panèlusuran internet.

Èbâdâ'aghi ḍâri Undang-Undang Nomor 43 taon 2007 kalabân Perpustakaan: perpustakaan panèka orèng sè anḍi' kompetensi sè èkaollè lèbât pendidikan bân/otabâ pelatihan perpustakaan bân anḍi' lako bân tangghungan kaangghuy ngalakonè manajemen bân layanan perpustakaan.

Posisi Fungsional Pamong Buku panèka kennengngan sè anḍi' lingkup, lako, tangghungan, otoritas, bân hak kaangghuy ngalakonè kagiyadhân perpustakaan.

## '''Pendidighân'''
Kaangghuy dhâddhi pamong buku, orèng bisa ngala' pendidikan è D-2, D-3, S-1, kantos tingkatan S-2 bân tingkatan pendidikan sè paḍâ laènna. 

## '''Kalakowan'''
Pamong buku bisa alako è bânnya' macem perpustakaan, è sakola'an, perguruan tinggi, otabâ è tingkat kotta, provinsi, otabâ nasional. Bâḍâ pustakawan sè alako è perusahaan swasta kaangghuy abhânto ngator dokumen bân laporan. Ngator fasilitas materi perpustakaan kalabân cara sè atraktif bân ghâmpang èaksès bhâkal ngasèlaghi minat maos sè ètambâi è antara pengunjung perpustakaan. Bâdâ jhughân pustakawan sè alako sareng orèng buwi bân è penjara. Kalakowan pamong buku èkabâ' sareng kagiyadhân Literasi Informasi.

## '''Kalakowan takaè''''
Kalakowan laènna è perpustakaan tamaso' kalakowan teknisi perpustakaan.

## '''Sombher'''
Konferensi Mèjâ Bunter

**Konferensi Mèja Bunder** (KMB) (*Nederlands-Indonesische rondetafelconferentie*) èlaksanaaghi è Den Haag molaè 23 Agustus kantos 2 Nopèmber 1949, antara perwakilan Karajaan Bâlândhâ, Republik Inḍonèsia, bân Majelis Konsultatif Federal, sè èbâkkèlè bhân-sabbhân naghara sè èpadhâddhi Bâlândhâa è kapolowan Inḍonèsia.
Komando Ḍaèra Militèr VI/Mulawarman

**Komando Ḍaèra Militèr VI/Mulawarman** (èsingkat Kodam VI/MLW) iyâ arèya kawilaya'an pertahanan militèr sè tamaso' propènsi Kalimantan Ḍâjâ, Kalimantan Tèmor, bân Èbhu Kottha Nusantara.

## Sombher
Taman Kobhurân Pahlawan Bhângkalan

Taman kophurân Pahlawan Bângkalan panèka kompleks kophurân resmi sè èdedikasiaghin kaangghuy pahlawan nasional, pejuang kèmerdhikaan, bân tokoh masyarakat sè berjasa rajhâ bâgi bângsa Indonesia. Bâdhâ è Jâlân Soekarno-Hatta, Kabupaten Bângkalan, Jâbâ Temor, taman pasareyan ka’dinto aropa’agi lambâng hormat dha’ pengorbanan para pejuang sè sedâ ajuwang kamardika’an tor kamajuan naghârâ.

Area se lebarrâ lèma hektar panèka aropa’agi kènnèngnganna kophurân polowan kantos ratosan pahlawan. Salaèn pahlawan lokal, area panèka jhughân dhâdhi kennengngan istirahat ahèrra ghâbây para pejuang dâri bhân-sabbhân wilayah è sabâbhân nusantara. pan-bârâmpan pahlawan panèka Muslim bân Kristen. Sè èkobur è dinna' panèka pahlawan sè aperrang è medan perrang, è alabân pamarenta'an kolonial bân perrang kamardika'an.

## Sejarah
Pasarèan Pahlawan Bhângkalan èpadhâddhi kaangghuy maènga' jasana pahlawan-pahlawan lokal bân nasional sè ajhâlânaghi kamardika'an Indonesia. Kompleks pasarèan panèka aropaaghi kennengngan istirahat ahèrra ghâbây orèng-orèng sè ampon ngorbannaghi nyabâ ghâbây tana asalla. Sabbhân taon, è tanggâl 10 November, orèng Bângkalan mabâdâhaghi upacara ziarah bân nabur kèmbâng kaangghuy maènga' arè Pahlawan bân ènga' perjuanganna para pahlawan.

## Upacara dan tradisi
Sabbhân taon, è tanggâl 10 November, orèng Bângkalan mabâdâhaghi upacara ziarah bân nompa'aghi karangan bunga è pasarèan Pahlawan kaangghuy maènga' arè Pahlawan. Upacara gapanèka è dhâtèngngè para pejabat setempat, tokoh masyarakat, sareng masyarakat umum. Salaèn jârèya, pan-bârâmpan organisasi bân masyarakat aghâdhui kagiatan sè padâ kaangghuy maènga' jasa-jasa para pahlawan panèka.

## Lokasi
kophurân Pahlawan Bângkalan Bâdhâ è Jâlân Soekarno-Hatta, Bângkalan , Jhâbâ Tèmor. Èngghi panèka ghâmpang èkennal dâri tengnga kottah Bângkalan bân bisa èdèpa' kalabân angkutan pribadi bân umum.
Kottha Banjarmasin

**Banjarmasin** iyâ arèya kottha sè palèng rajâ è propènsi Kalimantan Lao', sè bâḍâ è Inḍonèsia. Kottha rèya toman dhâddhi èbhu kottha propènsi Kalimantan (1945–1956) bân propènsi Kalimantan Lao' (1956–2022). Kottha Banjarmasin sè èkoca' Kottha Sèbhu Songay rèya anḍi' wilayah saluas 98,46 km² sè wilayana aropa'aghi delta otabâ kapoloan sè tasoson ḍari ra-kèra 25 buwâ polo kènnè' (delta) sè èpèsa bi' songay-songay è antarana Polo Tatas, Polo Kelayan, Polo Rantauan Keliling, Polo Insan, Polo Kembang, Polo Bromo bân laèn-laèn.

## Sombher
Songay Pinang

**Songay Pinang** iyâ arèya sala sèttong kacamadhân è Kottha Samarinda, Propènsi Kalimantan Tèmor, Inḍonèsia. Songay Pinang aropa'aghi hasèl pamekkarân ḍari kacamadhân Samarinda Ḍâjâ è tangghâl 28 Ḍèsèmber 2010.

## Sombher
Abdoel Moethalib Sangadji

**Abdoel Moethalib Sangadji** (jhughân èkennal mènangka AM Sangadji; lahèr Junè – 20 April 1949) iyâ arèya perintis kamardhika'an Inḍonèsia. Dhibi'na èkennal mènangka Jago Tuwa.

## Sombher
Musèum Pèssè Perusnia

**Musèum Pèsse Perusnia** iyâ arèya musèum pessè sè bâḍâ è Bhângkalan, Madhurâ, Inḍonèsia. Musèum nèka èkennal mènangka sala sèttong musèum pèssè sè palèng lengkap è Inḍonèsia. Museum rèya èpaddhek bi' Salman Al Rosyid, sala sèttong kolektor pèssè bân sejarawan. Musèum rèya aghâdhui koleksi pèssè kertas bân koin ḍâri 156 naghârâ, kalabân 2.600 bhârâng, è antarana pèssè kona.

## Sajhâra
Musèum Pèssè Perusnia èresmiaghi è tangghâl 6 Jânuwari 2008 bân la lebbi ḍâri 17 taon. Ḍâri kènè' Salman Al Rosyid senneng ka cem-macemma pèssè. Dhibi'en jhughân ngartè ka bhân-sabbhân sajhârâ bhârâng è museumma. Museum rèya anḍi oca', "sajhârâ pèssè panèka sajhârâ bhângsa", sè maksoddhâ pentingnga pèssè ḍâlem sajhârâ naghârâ. 

**Koleksi bân lalampan**

Musèum rèya anḍi' bânnya' macem pèssè kertas bân koin ḍâri bânnya' bâgiyân è dhunnya bân dâri bânnya' jhâman. Rèng-orèng sè ḍâteng ka museum bhâkal ollè panjelasan sè rinci tentang sejarah pèssè-pèssè. Salaèn dhâddhi kennengngan wisata pendidikan è Bhângkalan, museum rèya jhughân aktif dâlem pan-bârâmpan kagiatan akademik bân kabudâjâ'an. Salman Al Rosyid, ta' coma makompol pèssè tapè jhughân segghut acaca nolès pan-saponapan buku sajhârâ pèssè. Sala sèttong bukuna ya'ni, “Jelajah Sejarah Uang Koin Nusantara”, sè bâḍâ pan-saponapan jilid.

**Fasilitas bân kennengngan**

Mon ḍâri Sorbhâjâ musèum rèya bisa èlèbâti ngangguy bis Trans Jatim ka Bhângkalan, kalabân ongkos Rp5.000. Rèng-orèng bisa toron è halte Pasar Kapuh, terros nyebrang jhâlân ban maso’ ka lorong se râjâ sabellunna abhiluk ka kangan nojjhu ka musèum.

Maskeya kènè', museum panèka anḍi' fasilitas sè cokop lengkap, akadhi kennengngan parkir, musholla, bân toilet sè bhersè. Salaèn jârèya, museum jhughân akadhi kaos mènangka sovenir ghâbây lè-ollè

**Penghargaan bân kontribusi**

Musèum Pèssè Perusnia narèma bânnya' penghargaan ḍâri media bân lembaga-lembaga terkait, baik è tingkatan lokal otabâ nasional. Museum panèka jhughân aberri' kontribusi ḍâ' dhunnya pendidikan bân sajhârâ, bân aktif è ḍâlem aghâbây sajhârâ pèssè lèbât bânnya' publikasi bân seminar.

**Jhâm Operasional**

Musèum rèya èbukka' sabbhân arè kalabân jhâm operasional 08.00 – 12.00 WIB  bân 13.30 WIB.
Inche Abdoel Moeis

**Inche Abdoel Moeis**, segghut èsingkat I.A. Moeis (2 Aghustus 1920–27 Oktober 1975) iyâ arèya orèng seppo ḍari politikus PDI-P Emir Moeis bân jhughân mantan Kapala Daèra Propènsi Kalimantan Tèmor, sè ajabat korang lebbi ḍari tello' bulân, ḍari tangghâl 3 Maret sampè' 27 Mèi 1959. I.A. Moeis bânnè gubernur polana è bâ'to asamaan bâḍâ è posisi gubernur sè dhâddhi iyâ arèya A.P.T. Pranoto.

## Sombher
Hubertus Johannes van Mook

**Hubertus Johannes "Huib" van Mook** (30 Mèi 1894 – 10 Mèi 1965) iyâ arèya administrator Bâlândhâ è Hindia Bâlândhâ. È bâkto Rèvolusi Nasional Inḍonèsia, dhibi'en dhâddhi mènangka Lètnan Gubernur Jènderal Hindia Bâlândhâ ḍari taon 1942 sampè' 1948. Van Mook jhughân anḍi' potra sè anyama Cornelius van Mook sè ajhâr tèknik kelaudhân nèng Institut Tèknologi Massachusetts. Dhibi'en jhughân nolès tentang Jhâbâ - bân karyana tentang Kottha Gede iyâ arèya conto sè bhâghus ḍari seorang birokrat kolonial sè bisa neliti bân nolès tentang carèta rakyat setempat.

## Sombher
Gerakan anti-bako è Jerman Nazi

**Gerakan anti-bâko è Jerman Nazi** iyâ arèya kampanye rèng-orèng kangghuy nola' roko' sè kapèng sèttong dâlâm sajhârâ modern, sè èlaksanaaghi nèng Jerman Nazi. Gerakan panèka bâdâ saamponna dokter-dokter è Jèrman dhâḍdhi sè lu-ghâllu nèmmonè pangarona roko' ḍâ' kanker paru-paru. Gerakan anti-bâko nyebbar ḍâ' bânnya' naghârâ molaè awal abad ka-20, namong ta' kosè apangaro, kajhâbâna è Jerman polana kampanye panèka èdukung sareng pamarèntah saampona Nazi andi' kobâsa marènta. Gerakan nola' roko' è Jerman Nazi panèka gerakan sè palèng koat è dhunnya è taon 1930-an bân awal taon 1940-an. Pimpinan Sosialis Nasional ngoca'è parkara aroko' bân bâdâ sè masènga'i bhâbhâjana konsumsi bâko kalabân rang-tèrangan è adâ'na orèng bânya'. Penelitian sè nyèbht efek roko' dâ' kasehatan sajân bânya' è bâkto kobâsana Nazi bân penelitian kasèbbhut dhâḍdi sè palèng penting è bâkto jârèya. È jhâman jarèya bâdâ tokoh anyama Adolf Hitler; salèrana bâji' jhughân ka bako bân kapotosanna Nazi panèka sajân è kampanyèaghi. Kampanye panèka jhughân sègghut kasèbbhut dâlâm gerakan atisemitisme bân rasisme. 

Kampanyè anti-bâko Nazi tamaso' larangan a roko' è pan-bârèmpan kènnèngan, akanta è; trem, bis, sèppur kottah, promosi pendidikan kesehatan,  bân a bâtèssè pangècèranna rokok è Wehrmacht, bân è larang dâlâm kuliah medis kaangghuy tentara, bân bâkto jarèya pajek bâko ètambâi/ è ongghâi. Nasional-Sosialis jhughân alarang iklan bâko bân aroko' è kènnèngngan umum, rèstoran, bân ârung kopi. Gerakan anti-bâko ta' andi' pangaro è taon-taon sabâlluna rezim Nazi saèngghan bâdâna bâko atambâ ètaon 1933 bân 1939, tapè bakto jârèya angguta militer sè aroko' akorang è taon 1939 bân 1945. Sampè' è akhir abad kapèng-20, gerakan anti-roko' è Jerman samarèna perang ta' bisa nyaingi pangaro kampanyè anti-rokok Nazi. 

## Pamola'an
Kagisruân anti-bâko ampon bâdâ è Jerman è awal abad kapèng 20. Rèng-orèng  sè nola' bâdana roko' maḍdhâk kelompok anti-bâko kaangghuy lu-ghâlluna kalabân nyama *Deutscher Tabakgegnerverein zum Schutze der Nichtraucher* (Asosiasi Penentang Tembakau Jerman Untuk Perlindungan Noperokok). Sè èpaḍdhèk è taon 1904, organisasi panèka bâdâ è bâkto sè sakèjjhâ'. Organisasi anti-bâko samarÈna jârèya aghântè *Bund Deutscher Tabakgegner* (Federasi Penentang Tebakau Jerman), èpaḍdhek è taon 1910 è Trautenau, Bohemia. Organisasi anti-rokok laènna èpaḍdhek è taon 1912 è kottah Hanover bân Dresden. È taon 1920, *Bund Deutscher Tabakgegner in der Tschechoslowakei* (Federasi Penentang Tembakau Jerman di Cekoslowakia) èbentuk è Praha, saamponna Cekoslowakia apèsa dâri Austria è ahèrra Pèrrang Dhunnyah I. *A* *Bund Deutscher Tabakgegner in* Deutschösterreich (Federasi Penentang Tembakau Jèrman di Austria-Jerman) èpaḍdhek è Graz è taon 1920.
Aminah Sjoekoer

**Aminah Sjoekoer** ( 20 Fèbruwari 1901 – 3 Maret 1968 ) panèka tokoh binè' ḍâri katoronan Indo, sè ajuwangaghi pentèngnga pendidikan sè paḍâ ka'angghuy kaom bhâbinè'an è jhâman kolonial Bâlândhâ, sè asma aslina panèka Atje Voorstad, pamaddhek Neisjes School, sakola'an ka'angghuy kaom bhâbinè'an è Samarinda, Kalimantan Tèmor sakètar taon 1928

Ta’ èparajâ è Samarinda, Atje ḍâteng ka Samarinda asareng Raden Rawan, rakana se ḍâ'-aḍâ'. Raden Rawan panèka orèng lakè' sè aghâdhuwi ḍârâ Banjar ḍâri emma’na tor rajâ è Jakarta. Ḍâri akabin sareng Raden Rawan, Atje èparèngè pottra binè’. È bâkto ngallè ka Samarinda, Atje dhâddhi orèng sè maso’ Islam bân aoba asmana dhâddhi Aminah. Tape, parkawinanna ban Raden Rawan ta’ abit bân sè kaduwâ jârèya motossagi apèsa.

Atje kamodiyan akabin sareng orèng lakè' asmana M. Yacob. Yacob panèka dhâddhi pegaway kantor. Asareng bân rakana panèka, Aminah maddhek Maisje School sè kamodiyan dhâddhi sakola kapènterran binè' (SKP) sè bâḍâ è Yacob Steg (samangkèn asmana Jhâlan Mutiyara). Atèna Aminah aghuli ka'angghuy maddhek kamajuwan pendidikan bâbinè' è Samarinda sè è jhâman kolonial kaom bâbinè' è Kaltim tamaso' sè palèng ngabuḍi. Maisje School dhâddhi èpaddhek ka'angghuy ngajhâri rèd-murèd ḍâri kalangan prèbhumè kalabân maka'aḍâ' kaom babinè'.
Muhammad Syarkawie Hassan

**Muhammad Syarkawie Hassan** (3 Mèi 1931 - 1 Oktober 2017) èngghi panèka tokoh kadokgerran Inḍonèsia sè toman dhâddhi Katowa Umum *Persatuan Dokter Gigi Indonesia* (PGDI) ḍuwâ' pèrioḍe è taon 1982–1985 bân 1985–1988 bân katowa *Majelis Kehormatan* bân *Penasihat Pengurus Besar PDGI* pèrioḍe 1988–2003

## ''Latar Belakang'' bân Kalowarga

Muhammad Syarkawie Hassan bhâbhâr è Samarinda è tangghâl 3 Mèi 1931. Èpon panèka Orèng Banjar. Ramana asmana Mohammad Hassan, tokoh Syarikat Islam Samarinda è jhâman *pergerakan* kabhângsa'an. Kaèna ḍâri ramana asmana H. Mohammad Saleh sè asalla ḍâri Amuntai, Kalimantan Lao'. Mohammad Saleh tokoh kampong HBS (samangken dhisa pasar lagghu) è Samarinda è awwâl abad ka–20. Sabâtara ka'ḍissa kaè bân emba ḍâri èbhuna asalla ḍâri Banjarmasin. Syarkawiè Hassan aghâdhuwi tarètan asmana Abdoel Moeis Hassan, tokoh pajuwang Rèpubliken è Kalimantan Tèmor.

## Sombher
;Catatan kaki

;Ḍaftar Sombher

* 
* 
*
Front Nasional

**Front Nasional** èngghi panèka aropa'aghi sèttong organisasi massa sè ajuwangaghi pangaterro proklamasi bân UUD 1945 sè èbentu' aḍhâsar Panetteppan Prèsiḍèn Nomer 13 Taon 1959. Tojjhuwân organisasi panèka èngghi ka'ḍinto masèttong sadhâjâ bentu' potènsi nasional dhâddhi kakowatan ka'angghuy masuksès pembangunan. *Front Nasional* èpèmpèn sareng Prèsiḍèn Soekarno sareng sèttong menteri/sekrètaris jèndral. Bâḍâ èpon tugassa *Front Nasional* panèka:
*malastarè Rèvolusi Nasional Inḍonèsia;
*alaksana'aghi pembangunan semesta;
*mabâli Irian Bârâ'
Lembaga panèka èbubarraghi è tangghâl 27 Sèptèmber 1966 lèbât Kenḍil Prèsiḍèn Nomer 214 taon 1966.

## Sekrètaris Jèndral
Kantos samangkèn, pèra' èkaonèngè bâḍâ 3 Sekrètaris Jendral Pangurus Rajâ *Front Nasional*, panèka:
*Soedibjo (1959–1966
*Junius Kurami Tumakaka (24 Pèbruwari 1966–18 Maret 1966
*Achmad Syaichu (18 Maret 1966–27 Sèptèmber 1966)
Swapraja

**Swapraja** (oca' serreppan ḍâri Bhâsa Jhâbâ: ꦱ꧀ꦮꦥꦿꦗ; bâca'anna: swapraja) èngghi panèka wilajâ otaba ḍaèra sè aghâdhuwi hak pamarènta'an dhibi'. Istila panèka èangghuy mènangka paḍânan bâgi istila è jhâman kolonial Bâlândhâ, ***zelfbestuur*** (jâma' *zelfbesturen*)
Feodalisme

**Feodalisme** èngghi panèka sosonan *pendelegasian* kakowasa'an sosiopolitik (sosial politik) sè èjhâlânè è kalangan bangsawan/monarki ka'angghuy ngator wilajâ-wilajâ sè èyako lèbât *kerja sama* kalabân pamimpèn-pamimpèn lokal mènangka mitra. Ḍâlem pangartèyan sè asli, sosonan panèka sareng sajhârâwan èsabâ' è sistem politik è Èropa è abad nga-tengnga, sè ngennangngè kalangan kesatria bân kellas bângsawan laènna (vassal) mènangka pangowasa ḍaèra otabâ hak tertentu (èsebbhut fief otabâ, ḍâlem bhâsa Latin, feodum) sè ètoddhu' sareng monarki (biyasana radhin otabâ *lord*).
Aji Muhammad Parikesit

**Aji Muhammad Parikesit** (èbhâbhârraghi kalabân asma Aji Kaget) èngghi panèka Sultan Kutau Kartanegara ka-19, amarènta ḍâri taon 1920 kantos 1960 sè jhughân aropa'aghi sultan palèng akhèr sè mèmpèn sabellumma wilajâ Kasultanan Kutai prenata maso' ḍâ' wilajâ Rèpublik Inḍonèsia bân dhâddhi "Wilajâ Istimèwa Kutai".
Kasoltanan Kutai Kertanegara ing Martapura

**Kasoltanan Kutai Kertanegara ing Martapura** aliyas **Kasoltanan Kutai Kartanegara ing Martadipura**, otabâ umumma èsambhât **Kasoltanan Kutai**, èngghi panèka sèttong karaja'an è Polo Kalimantan bâgiyân tèmor sè asalla ḍâri karaja'an Hindu sè maddhek è taon 1300 è *Kutai Lama* bân kamoḍiyân aobâ dhâddhi karaja'an Islam è taon 1575, kantos pamarènta'anna saccara politik bân administratif sè lastarè è taon 1960. Karaja'an panèka awwâlla è Jaitan Layar bân kamoḍiyân pusatta è *Kutai Lama*/*Tepian Batu*. È taon 1732 èbhu kotthana èyallè polè ḍâ' Tenggarong.  

## Sombher
Kasoltanan Berau

** Kasultanan Berau** èngghi panèka sèttong karaja'an sè toman èpaddhek è wilajâ Kabupatèn Berau è bâkto samangkèn. Karaja'an panèka èpaddhek è abad ka-14 sareng raja sè lu-ghâllu sè asmana Baddit Dipattung kalabân ghellar Aji Raden Suryanata Kesuka bân rajina asmana Baddit Kurindan kalabân ghellar Aji Permaisuri. Pamarèta'anna bâḍâ è Songay Lati, Kacamatan Ghunong Tabur.  Sajhârâna è bâkto katoronan ka-13, Kasultanan Berau apèsa dhâddhi ḍuwâ' èngghi panèka Kasultanan Gunung Tabur bân Kaduktanan Sambaliung. Sabellumma wilajâ ka'aghunganna Berau sè ampon amèsa bân kadhibi'an panèka Kasultanan Bulungan bân Karaja'an Tidung (Saterrossa ètaklukaghi sareng Suktan Sulu).

Naghârâ Berau Kèna tamaso' wilajâ pasèsèr ḍâri perbâtessan madala Karaja'an Brunei è Kinabatangan (samangkèn tamaso' Sabah) kantos Tanjung Mangkaliat è perbâtesaan kalabân mandala Karaja'an Kutai. Sala sèttong ḍari lèma' ḍaèra bâgiyân Berau panèka Nagri Marancang. Katowa Nagri otabâ orèng seppona asmana Rangga Si Kannik Salundai. Punggawa asmana Harimau Jantan, Lambu Tunggal bân Kuda Sambarani. Wilajâ kakowasa'anba ḍâri Bulalung Karantigau, Kubuan Pindda, Mangkapadi, Bulungan Selimbatu, Sekatak Buji, Sekata Jelanjang, Betayu, Sesayap, Simangarris, Tawau, Segarung, Talluk Silam bân Kinabatangan èseddhi'na Brunei.

## Sombher
Kasoltanan Bulungan

**Kesultanan Bulungan** otabâ **Bulongan** èngghi panèka kasultanan sè toman ngowasaè wilajâ pasèsèr Kalimantan Ḍâjâ (Kabupatèn Bulungan, Kabupatèn Tana Tidung, Kabupatèn Malinau, Kabupatèn Nunukan, Kottha Tarakan), Tawau, Kalabakan, bân sabâgiyân Semporna Sabah samangkèn. Kasultanan panèka èpaddhek è taon 1731, kalabân raja lu-ghâllu asmana Wira Amir aghâdhuwi ghellar *Amiril Mukminin* (1731—1777), bân Raja Kasultanan Bulungan sè palèng akhèr otabâ ka-13 panèka Datuk Tiras aghâdhuwi ghellar Sultan Maulana Muhammad Djalalluddin (1931—19581). 

## Sombher
Soehario Padmodiwirio

Mayor Jenderal TNI (Purn.) **Soehario Padmodiwirio** aliyas **Hario Kecik** (12 Mèi 1921—19 Agustus 2014 Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor) èngghi panèka perjuwangan perrang Sorbhâjâ 1945 bân Panglima Kodam IX Mulawarman taon 1959—1965. Salaèn mènangka orèng sè tokang è bidang mèdis, tèmba', prajurit tangkas, kamampuwan Hario Kecil panèka nyerrat sèttong naska film sè aghâdhuwi bhul-ombhul *"Tangan-tangan Kotor"* sè ngaollè penghargaan internasional. 

## Sombher
Persatuan Kabhângsaan Inḍonèsia

**Ikatan Nasional Indonesia** (INI) iyă arèya sala sèttong partai politik lokal è Kalimantan Tèmor sè èpaddhâk è Balikpapan è tangghâl 5 Juni 1946, mènangka sarana kaangghuy abhâla proklamasi kamardhika'an Indonesia lèbât saluran organisasi bân diplomatik. Embrio INI èmolaè kalabân Yayasan Nasional Indonesia (FONI), èmolaè sareng Mahmudin Nata è tangghâl 29 November 1945, è Balikpapan bân èresmiaghi è tangghâl 4 Desember 1945.

## Sajârâ
Sosonan Pengurus Pusat INI ètantowagi kalaban Aminudin Nata mènangka katowa omom bân Mas Sarman mènangka bekkèl katowa. Sekretariat èator sarèng ARS Mohammad bân Husein, bân M. Junus mènangka bendahara. Siebold Mawengkang è bâkto jârèya ngator sektor sosial-ekonomi. Mahmudin Nata dâddhi pangurus sektor pertanian. Salaèn jèyâ dewan partai eesse'e tello' orèng, iyâ arèya Tajib Kesuma, Moedjio, bân Abdul Samad. 

Salaèn jèyâ, cabang INI èpaddhâk è Tenggarong, Tarakan, Tanjung Redeb, Kota Bangun, bân Samarinda.Pembentukan INI Samarinda èrintis sarèng Abdoel Moeis Hassan è tangghâl 3 Dèsèmber 1946.  Para administrator INI panèka pejuang Republik sè terro Kalimantan Tèmor noro' Republik Indonesia . Pamèmpèn INI ngubungè Gubernur Kalimantan Gusti Pangeran Mohammad Noor è Yogyakarta . È bulân Juli 1946, Aminudin Nata meyos ḍâ' Tenggarong ban nyo’on ka Sultan Kutai Aji Muhammad Parikesit sopaja ta’ ngerem otosan ka Konferensi Malino è tangghâl 15 Juli 1946, Sè èprakarsai Gubernur Jenderal Hindia Balanda Van Mook . Nangèng parnyo’onan gapaneka ètolak sarèng Sultan Kutai.

Maso' è awwal taon 1947, para pamèmpèn INI èpèghâ' sareng Bhâlândhâ polana sikap politik INI sè kokoh sè nolak alakoh bân Bhâlândhâ. Mas Sarman, S. Mewengkang, bân Mahmudin Nata sè èpèghâ' dha’-adha’, etoro’e donatur INI, M. Sjahli ban M. Junus. Saterrossa, tanggal 16 Februari 1947, Katowa Omom INI, Aminudin Nata, èpèghâ' oreng Balanda.
Marwan bin al-Hakam

**Marwan bin al-Hakam bin Abi'l Ash** otabâ Marwan I (lahèr taon 623–626 — sèdhâ April/Mei 685) iyâ arèya khalifah Umayyah sè kapèng empa', sè ngowasa korang ḍâri sataon è taon 684–685. Beliau khalifah ḍâ’-aḍâ’ ḍâri trah Marwani (Marwan bân katoronanna), sè dhâddhi pangowasa Umayyah sè aghântè'è khalifah-khalifah Sufyani (katoronanna Abu Sufyan ) sè kakowasaanna obus polana Perrang Saudara Islam II.

Marwan amolaè karirrâ è bâkto pamarènta'an sapopona, Khalifah Utsman bin Affan (ngowasa 644–656), è bâkto beliau atugas mènangka katib (sekretaris) bân dhâddhi orèng sè èparcajâ'aghi Utsman. Beliau loka è bâkto ngadhepbhi pemberontak sè ngeppong romana Utsman bân mate'è khalifah. Mènangka bâlessân ḍâri kamatèan Utsman, Beliau matè'è kancana Nabi Thalhah bin Ubaidillah (sè èangghep sala) è Perrang Jamal, èbâkto Marwan bân Thalhah aperrang è kubu Aisyah alabân pasukan Khalifah Ali bin Abi Thalib (ngowasa 656–661). Marwan pas dhâddhi gubernur Madina è masa pamarènta'anna Muawiyah bin Abi Sufyan (661–680), sorang bhâlâna sè majhâghâ kaKhilafahan Umayyah. E bâkto pamarènta'an Yazid bin Muawiyah (680-683), Perrang Saudara Islam II obus bân Marwan mimpèn kubu Umayyah è Madina alabân mosona. Saellana Yazid sèdhâ è bulân Nopèmber 683, pamimpèn anti-Umayyah è Hijaz, Abdullah bin al-Zubair, anyataaghi dhibi'na dhâddhi khalifah bân bisa ngojuk Marwan bân kabilah Banu Umayyah ḍâri Madina ka naghârâ Syam, pusat kakobâsa'an dinasti jârèya. Khalifah salanjhutdhâ, Muawiyah bin Yazid, matè è taon 684 bân kakowasaan Umayyah sajân kènè’ ghun è bâgiyân Syam. Bânnya' wilayah sè anyataaghi atorok ka Ibnu az-Zubair. Marwan ngajuaghi dhibi'na mènangka dhâddhi ghântèna khalifah Muawiyah bin Yazid è rapat kabilah-kabilah pro-Umayyah è Jabiyah èpamarènta’anna Ibnu Bahdal ḍâri Banu Kalb . Para pamimpèn kabilah rèya saroju’ mèlè Marwan bân rèng-orèng rowa makala pasukan Qais sè apihak ka Ibnu az-Zubair è Perrang Marj Rahith è bulân Agustus 684.

Ḍâlem pan-brâmpan bulân, Marwan nyoson bân arebbhu’ polè pasukan Umayyah è wilayah Mesir, Palestina, bân Syam ḍâjâ, sè sabellunna èkennèng Ibnu az-Zubair. Beliau ngotos tantara kaangghuy arebbhu’ Irak, namong beliau sèdhâ  è jhâlân. Sabellunna sèdhâ, beliau amastèyaghi jhâ' pottrana ampon anḍi’kennengngan è kakowasa'an: Abdul Malik b in Marwan ètonjhu’ mènangka penerussâ, Abdul Aziz dhâddhi gubernur Mesir, bân Muhammad dhâddhi panglèma è wilayah Mesopotamia Hulu. Abdul Malik bhâkal nyambung polè Kakhalifahan, bân katoronanna Marwan bhâkal terros ngowasaè kakhalifahan sampè’ èghulingaghi Dinasti Abbasiyah è taon 750. Marwan anḍi' reputasi sè acemmacem: sorang sajhârâ Clifford E. Bosworth anyebbhut beliau mènangka panglima bân bhângsa naghârâ sè pènter, tegghes, cakap, bân apertahanaghi keKhalifahan Umayyah, dhinèng riwayat-riyawat ore`ng islam sè anti-Umayyah co-ngoco mènangka abū’l-jabābirah (eppa’na para tiran).
Slamet Rijadi

Brigadir Jenderal TNI (Posthumous) Ignatius **Slamet Rijadi** (Ignatius Slamet Riyadi; 26 Juli 1927 – Tangghâl 4 Nopèmber 1950) panèka sorang tentara Inḍonèsia. Rijadi lahèr è Sorkarta, Jhâbâ Tengnga, pottrana sorang tentara bân ajhuwâl buwâ. "Èjhuwâl" ka pamanna bân èobâ nyama è bâkto ghi' kènè' kaangghuy mabârâs panyakèt, Rijadi èrabât/èparajâ è bengkona orèng towana bân asakola è sakola'an sè èator Bâlândhâ. Saellana Jeppang angennengngè Hindia Bâlândhâ, Rijadi ḍâteng ka sakola'an pelaut sè èjhâlânaghi Jeppang bân alako ghâbây rèng-orèng rowa saellana lulus; beliau anèngghâlaghi tentara Jeppang para' ahèr Perrang Dunia II bân noro' perlabânan è sisa penḍuḍughân.

Salastarèna Inḍonèsia mardhika è tangghâl 17 Agustus 1945, Rijadi mimpèn tentara Inḍonèsia è Sorkarta è bâkto perrang kamardika'an moso Bâlândhâ sè terro ajhâjâ'aghi Inḍonèsia polè. Èmolaè kalabân kampanye gerilya, è taon 1947 aperrang kalabân sengit alabân Bâlândhâ è Ambarawa bân Semarang, sè tanggungjawâb Rèsimèn 26. È bâkto Agresi Militer I, Bâlândhâ arebbhu' kotta namong bisa èrebbhu' polè sareng Rijadi, bân saterrossa molaè ajhâlânaghi serrangan ka Jhâbâ Bârâ'. È taon 1950, saamponna revolusi lastarè, Rijadi èkèrèn ka Maluku kaangghuy aperrang sareng Republik Maluku Lao' . Saellana pan-bârâmpan bulân operasi perlabânan bân ajhâlân è Polo Ambon, Rijadi ètemba' matè para' marèya operasi.
Dhisah Bângkal, Gading, Probolinggo

**Dhisah Bângkal (ꦝꦶꦰꦃ ꦧꦼꦔ꧀ꦏꦭ꧀꧉)** *(* Bhâsah Jhâbâh: *Dèså Wangkal ꦢꦺꦰ ꦮꦔ꧀ꦏꦭ꧀꧉ )* otabâ è dhâlem bhâsah Indonèsia èsebbhut *Desa Wangkal,* ènggi panèkah dhisah sè dhâddhih Ibukota dâri Kecamatan Gading, Kabupatèn Probolinggo, Propinsi Jhâbâh Tèmor, Indonèsia .

Dhisah Bângkal èbâgi dhâddhih lèma’ Dusun, ènggi panèkah **Dusun Krajan** sè bâdâh è tengnga dhisah, **Dusun Kramat** è bâgiyân lao’, **Dusun Dung Kajhâr** è bâgiyân dâjâh, **Dusun Sentong** è bâgiyân tèmor, bân **Dusun Cangkèlèk** è bâgiyân bârâ’en dhisah. Menorot administratif, Dhisah Bângkal èbâgi dhâddhih 12 RW bân 30 RT. 

## Gèografi bân Dèmografinah
Dhisah Bângkal panèkah termasok daerah dataran renda sè bâdâh neng kategghiân 60 sampèk 120 meter diattassah aing tase' (mdpl) bân lebârrâh kantos 6,51 km². Menorot gèografissah, Dhisah Bângkal panèka bâdâ è koordinat 7°49'37" - 7°51'09" Lintang Lao' (LS) bân 113°25'07" - 113°26'51” Bujur Tèmor (BT).

Menorot data administrasi pamarènta dhisah taon 2024, Dhisah Bângkal è kennengngin sareng 8.072 orèng. Dâri jârèya termasok 4.022 lakè' bân 2.050 binè', kalabân 2.674 kaluarga (KK). Kabânnya'an nyarèh kaodhi'ân deddhih rèng tanih, adhâghâng, bân anguli. Kabânnya'an dhari ètnis Madhurâ kalabân camporan Jhâbâh. Kabânnya'an jhughân èngghi panèka nganot aghâmah Islam.

Pamarènta'an Dhisah Bângkal terdiri dhari Klèbun, Carik Dhisah, Bâgiân Urusân (urusân umum, kaobengan, bân parencanaan), Pelaksana Teknis (bâgiân kasejahteraan rakyat, bâgiân pembangunan, bân bâgiân pamarèntah), bân è bhântoh sareng Kampong. Lembaga-lembaga masrakat termasok PKK (Pembangunan Kesejahteraan Keluarga), Karang Taruna, Kelompok Tani, bân laenna. 

## Bâtes Dhisah
Dhisah Bângkal è kellèllèngin empa’ dhisah, èngghi panèka:

* è lao' abates bân Dhisah Gading Wetan,
* è bârâ' abâtes bân Dhisah Kaliacar ,
* è dâjâh abâtes bân Dhisah Jolegi, bân
* è tèmor abates bân Dhisah Ghusarèn .

## Referensi
Dewan Perwakilan Daerah RI

**Dewan Perwakilan Daerah Republik Indonesia** (èpakènè' **DPD RI** otabâ **DPD**), sabellunna taon 2004 èsebbhut **Pecahan Perwakilan Daerah** iyâ arèya lembaga naghârâ tèngghi ḍâlem sistem konstitusional Indonesia, sè èpadhâddhi mandiri ḍâri bhân-sabbhân propinsi sè èpèlè lèbât pemilu umum. Oca' ghâbây angghuta DPD RI aropa'aghi senator. Dewan Perwakilan Daerah (DPD RI) mènangka dewan attas bân Dewan Perwakilan Rakyat (DPR RI) mènangka dewan bâbâ, kaduwâ'na abhânto Majelis Musyawarah Rakyat (MPR RI) è ḍâlem sistem legislatif bikameral otabâ sistem duwâ' kamar. Otoritas senator è Inḍonèsia—sè aberri' pertimbangan, osolân, otabâ saran ghâbây DPR—ghi' èbâtesi manabi èangghep mènangka fungsi dâri majelis tinggi.  

## Sombher
Bank Inḍonèsia

**Bank Inḍonèsia** (**BI**) iyâ arèya **[[Bank sentral|bank pusat]] [[Inḍonèsia|Republik Inḍonèsia]]** sesuai Pasal 23D Undang-Undang Dasar 1945 bân Undang-Undang Nomor 23 taon 1999 tentang Bank Inḍonèsia.  Sabellun sahamna èbelli bi' Pamarènta Inḍonèsia,  bank rèya asalla perusahaan terbatas umum sè anyama **De Javasche Bank NV (DJB)** sè èpaddhek èbâḍâ'aghi ḍâri octroi, bân saterrossa undang-undang, è bâkto Pamarènta Hindia Bâlândhâ.  BI anḍi' sèttong tojjhuwân ka'angghuy ngaollè bân ajâgâ stabilitas nèlay rupiah. Stabilitas nèlay rupiah ngandung duwâ' dimensi, ya'ni stabilitas nèlay mata uang è bâbâna bhârâng bân jasa domestik (inflasi), bân stabilitas è bâbâna mata arghâ naghârâ laèn (nèlay tukar).

## Sombher
Pegawai negeri sipil

PNS (otabâ pegawai negeri sipil) iyâ arèya orèng sè alako bi' lembaga pamarènta bân èpenuhi syarat-syarat tartanto ka'angghuy negghu' jabatan pamarènta nyadhiyaaghi layanan publik. Pegawai negeri èkaollè lèbât jenjang karir bânnè pemilu umum sè ngangghuy sowara rakyat. È bân-sabbhân naghârâ PNS bisa dhâ-bhidhâ bân ta' tamaso' personel militer.

## Sombher
Belut listrik

**Belut listrik** iyâ arèya kalompo' jhuko' aèng tabâr sè asli ḍâri Amerika Lao', khosossa kennengngan Neotropis . Sacara ilmiah, jhuko' arèya tamaso' ḍâlem genus ***Electrophorus*** bân arèya anggota dâri keluarga Gymnotidae . Kelebbiyân otama arèya è dâlem kamampowan sè lowar biyasa kaangghuy ngasèllaghi listrik sè cokop kobâsa kaangghuy matè'en mangsana. Sengnga'an listrik sè èhasèlaghi bisa ècapa' tegangan kantos 860 volt . Kemampuan listrik belut listrik pertama kalè èpalajhâri è taon 1775, bân apangaro ḍâ' temmowan baterai listrik è taon 1800.

Maskè bâdâ oca' "belut" è ḍâlem nyamana, kebân arèya ta' anḍi' hubungan kalowarga bi' belut (kalompo' jhuko' Anguilliformes ). Belut listrik saongghuna lebbi teppa' èpamaso' ḍâ' ka angghuta ordo Gymnotiformes, kalompo' jhuko' sè andi' kamampowan kaangghuy arassa'aghi medan listrik . Bâdâ sè lebbi semma' dâ' jhuko' lele . Ta' kantos taon 2019 para ilmuwan èbâgi belut listrik dhâddhi tello' spesies sè dhâ-bhidhâ. Lebbi dâri ḍuwâ' abad sabellunna, kabbhi belut listrik èangghep mènangka sèttong spesies, *Electrophorus electricus* .

Belut listrik arèya nokturnal, artèna lebbi aktif è malem arè. Belut rèya kodhu ahirup udara ḍâri permukaan aèng kaangghuy bisa oḍi'. Matanah korang beccè', namong hal rèya bisa èattasè bi' kamampowanna kaangghuy èlektrolokasi, sè aghunaaghi medan listrik kaangghuy "ngatèla" è sekitarna bân nyarè mangsa. Kakanan otabâ jhuko' kènè'. Kamampowan unik laènna arèya belut listrik terros tombu è sabâbhân omor. Satambâna omor, jumlah tolang atambâ. Lakè' biasana lebbi rajâ dâri binè'. Bâdâ belut listrik sè ètangkep sè ella èobservasi oḍi' lebbi ḍâri 20 taon.
Badak Sumatera

**Badak Sumatera**, èkennal kèya bi' **badak berbulu** otabâ **badak duwâ' tanḍu' Asia** ( *Dicerorhinus sumatrensis* ),  arèya spesies sè èancam punah dâri keluarga badak Rhinocerotidae bân sala sèttong dâri lèma' spesies badak sè ghi' bâdâ. Badak Sumatra arèya sala sèttong spesies sè ghi' bâdâ dâri genus ***Dicerorhinus*** . Badak arèya badak sè palèng kenik, maskè ghi' mamalia sè rajâ. Tenggina 112-145 cm è bâhu, lanjâng baḍâna bân cethaggâ 2,36-3,18 m, bân lanjang bunto' na 35-70 cm. Bârâ'na èlaporaghi è antarana 500 kantos 1.000 kg, kalabân rata-rata 700-800 kg. Maskè sèttong catatan èlaporaghi spesimen sè berra'na 2.000 kg.&nbsp;akadhi spesies badak Afrika, badak Sumatera andi' duwâ ' tanḍu' ; sè lebbi rajâ arèya tanḍu' irung, biasana lanjhângnga 15-25 cm, è bâkto tanḍu' laènna biasana èbentuk akadhi dasar. Kabannya’an bâḍânna badak Sumatera etotobi bulu mèra-coklat.

Spesies arèya perna nengneng è alas ojan, rawa-rawa, bân alas gunong è India, Bhutan, Bangladesh, Myanmar, Laos, Thailand, Malaysia, Indonesia, bân Cina . È ḍâlem carètana, badak Sumatera odi' è Cina barat daya, khusussâ è Sichuan .   Satèya badak-badak rowa èancam punah, ghun ennem populasi sè bâḍâ è alam liar: empa' è Sumatera, sèttong è Kalimantan, bân sèttong è Semenanjung Malaysia . Jumlana badak Sumatera malarat ètantoaghi polana kèbân rowa kèbân sè seneng neng-neng kaḍhibi' bân èbâgi è bânnya' kennengngan, namong ra kèra korang ḍâri 100. Bâdâ kemang-mangan kalabân populasi è Semenanjung Malaysia, bân sala sèttong populasi Sumatera la taḍâ'. Jumlana satèya bisa 80.  È taon 2015, para peneliti ngabâlâ jhâ' badak Sumatera tèmor è Kalimantan lao' ( Sabah, Malaysia ) la taḍâ.
Kemmè

**Kemmè** iyâ arèya proses kalowar kemmè ḍâri kandung kemih lèbât uretra bân kalowar dâri bhâdhân. Kemmè rèya sala sèttong proses ekskresi sistem kemmè.
Amèrika Lao'

**Amèrika Lao**' iyâ arèya benua sè bâḍâ è antarana Samudra Pasifik bân Samudra Atlantik, nyambhung ka Amerika Lao' kalabân Isthmus Panama . Lowas benua iyâ arèya 17.840.000 km² èlèbâti bi' khatulistiwa, bân sabâgiyân bânnya' daratan benua rèya bâḍâ è belahan bumi lao' .
Duta Besar

**Duta besar** (èpakènè' **Dubes**) otabâ èsebbhut **Duta Besar Luar Biasa bân Plenipotensial** iyâ arèya pejabat diplomatik sè ètugasaghi ḍâ' pamarènta manca sè berdaulat, otabâ dâ' organisasi internasional, ka'angghuy alako mènangka pejabat sè abâkkèlè naghârâna. Saongghuna, duta besar rèya otosân resmi, khosossa diplomat berpangkat tèngghi sè abâkkèlè sèttong naghara bân ètugasaghi kaangghuy abâkkèlè pamarènta naghârâna ka naghârâ berdaulat otabâ organisasi internasional laènna ka'angghuy ngalakonè misi kerjasama naghârâ. 

## Sombher
Paus biru

**Paus biru** ( *Balaenoptera musculus* ) iyâ arèya mamalia tase' sè tamaso' ka ḍâlem golongan paus baleen .  Lanjhânga bisa lebbi ḍâri 33&nbsp;meter bân massana ècatat 181 ton otabâ lebbi. Kèbân rèya èparcajâ mènangka keban sè palèng rajâ sè bâḍâ è tasè'..   

Paus sè lanjhâng bân koros rèya andi' sirip punggung buwabu biru bân sirip ventral sè lebbi tera'.  Paus biru palèng sakonè'na bâdâ tello' subspesies: *B. m. musculus* è Atlantik Utara bân Pasifik Utara, *B. m. intermedia* è Samudra Lao', bân *B. m. brevicauda* (èkoca' jhughân paus biru kerdil ) è Samudra Hindia bân Pasifik Lao' . *B. m. indica* è Samudra Hindia bisaos subspesies laènna. Akaḍi paus baleen laènna, kakanan paus biru rèya dâri krustasea kènè' sè èsebbhut krill . 

Paus biru rèya bânnya' è sabâgiyân tase' sampè' awal abad ka-20. Lebbi ḍâri sèttong abad, paus èburu sampè' para' pona, sampè' akhèrra èlindungi sareng komunitas internasional è taon 1966. Menorot laporan taon 2002, bâdâ antara 5.000 bân 12.000 paus biru è sabâbhân dunnya , èbâgi dâddhi palèng sakonè'na lèma kalompo'. Panalitian anyar tentang subspesies paus biru kerdil nojjhuaghi jhâ' ra' kèraan rèya acora' lebbhi dhiddhi'.  Sabellunna aburu paus, populasi sè palèng bânnya' bâdâ è Antartika, jumlana ra-kèra 239.000 (kisaran 202.000 kantos 311.000).  Satèya, konsentrasi kalompok è Pasifik Utara tèmor, Antartika, bân Samudra Hindia jhâu lebbi dhiddhi' dâri angka sabellunna (ra-kèra 2.000). Bâdâ jhughân duwâ' kalompo' laèn è Atlantik Lao', bân paleng sakonè'na duwâ' polè è Belahan Bumi Lao' .

## Sombher
Komodo

**Komodo,** otabâ lebbi teppa'na **kadal monitor Komodo** (*Varanus komodoensis* ), iyâ arèya spesies kadal monitor sè bânnya' bâḍâ è polo-pol Komodo, Rinca, Flores, Gili Motang, bân Gili Dasami è Provinsi Nusa Tenggara Tèmor, Indonesia. Rèng-orèng kampong Polo Komodo kèya nyebbut keban arèya bi' nyama **ora** .  Nyamana naga Komodo laènna arèya **buaya darat**, maskèh naga Komodo bânnè spesies buaya. 

Komodo arèya spesies sè palèng rajâ dâri keluarga Varanidae, bân polè kadal sè palèng rajâ è ḍhunnya, kalabân lanjhâng rata-rata 2-3 meter bân bârra'na sampè' 100 kg.&nbsp;kg. Naga Komodo arèya predator puncak è habitatna polana sampè' satèya ghi' tadâ' keban karnivora bhâghus laèn salaèn kadal monitor arèya sè èkennal bâdâ è sala sèttong wilayah geografisna.
Regulasi Umum Perlindungan Data

Peraturan Perlindungan Data Umum (GDPR) panèka peraturan è dâlem undang-undang Uni Eropa (UE) sè ngator perlindungan data pribadi è dâlem bân è lowar UE. Peraturan perlindungan data sè palèng anyar sè èadopsi sareng UE panèka Peraturan Perlindungan Data Umum (GDPR) Peraturan (UE) 2016/679 tanggal 27 April 2016.
Aji Mirni Mawarni

**Aji Mirni Mawarni** otabâ sè segghut èolok Mawar (lahèr 21 Agustus 1976) panèka tamaso' Angghuta Ḍèwan Perwakilan Ḍaèrah Rèpublik Inḍonèsia (ḌPḌ RI) sè abhângsa Inḍonèsia sè èpèlè ka perioḍe 2019-2024 sareng 2024-2029, abâkkèlè Provinsi Kalimantan Tèmor. Sabelluna tepèlè mènangka angghuta ḌPḌ RI, dhibi'èn paneka dhâddhi ḍirèktur otama Perusahaan Ḍaèrah Aèng ngènom (PḌAM) Tirta Tuah Benua, Kebhupatèn Kutai Tèmor.
Sejarawan Publik

**Sejarawan publik** panèka bhâlântèk sareng sè onèng nolès sè ampon kompettèn bân profesional ḍâlem bâgiyân sajhârâh, sè fokus ḍâ' pangangghuy tentang èlmo sajhâráh è lowar kennengngan akaḍemis. Kabbhi aperran aktif è ḍâlem aghâbây sajhârâh sè ghâmpang èaksès, sesoai, sareng aparèng makna ḍâ' masyarakat bânynya'. Sejarawan publik bâḍâ sè ngaollè penḍiḍkan sajhârâh è universitas sareng bâḍâ jhughân sè ta' ngaghungi penḍiḍikan formal akaḍemik èlmo sajhâráh, namong sami ngaghungi metoḍè penelitian sajhârâh.

## Sombher
Rawamangun

**Rawamangun** panèka sèttong kelurahan sè kennengânna bâḍâ è bâgiyân Kecamatan Pulogadung, Kottha Aḍministrasi Jakarta Tèmor, Provinsi DKI Jakarta. Kelurahan panèka ngaghungi koḍe pos 13220. Lowas wilayah bâgiyân kelurahan panèka sabânynya' 2,60 Km persegi. Kelurahan panèka jhughân èlintasu kalabân Kali Sunter sè ahulu è ḍaèrah Jonggol, Jhâbâ Bârâ'.

## Sombher
Basuki Rahmat

Radhin **Basuki Rahmat**, jhughân èèjhâ Basoeki Rachmat (4 Nopèmber 1921 - 9 Jânuari 1969) panèka sorang jèndral Inḍonèsia, Pahlawan Nasional, sareng saksè bâḍâna pennaḍatanganan ḍokumen Supersemar sè maghi kakuasaânna ḍâri Prèsiḍèn Soekarno ka Jèndral Soeharto.

Dhibi'èn lahèr è Tuban, Jhâbâ Tèmor, sareng dhâddhi kabhungaan masyarakat è ka'ḍissa. Asmanah ampon èabaḍiaghi mènangka nyama jhâlân otama è hampir sakabbhina kottha è Inḍonèsia. 

## Sombher
Syaharie Jaang

Syaharie Jaang (lahèr 10 Sèptèmber 1964) panèka politikus Inḍonèsia sè ajabat dhâddhi Wali Kottha Samarinḍa 2 periode yakni 2010-2015 sareng 2016-2021. Sabelluna, dhibi'èn ajabat mènangka Bâkkèl Wali Kottha Samarinḍa 2 periode yakni 2000-2005 sareng 2005-2010.

## Sombher
Majelis Musyawarah Rakyat RI

**Majelis Musyawarah Rakyat RI** (MPR RI) iyâ arèya lembaga naghârâ è Indonesia sè anḍi' otoritas bân fungsi mènangka pemegang kakobâsa'an tèngghi è dâlem sistem naghârâ Inḍonèsia, khosossa è jhâman sabellunna amandemen UUD 1945 . MPR RI aropa'aghi angghuta Dewan Perwakilan Rakyat (DPR) bân Dewan Perwakilan Daerah (DPD), sè èpilih lèbât pemilu umum. Lembaga rèya aghâdhui peran è ḍâlem mabâḍâghi bân amandemen Konstitusi (UUD), bân anḍi' wewenang kaangghuy resmisi Presiden bân Wakil Presiden. È jhâman Orde Anyar, MPR jhughân ghâdhuwân kakobasa’an ka'angguy maddhek Pedoman Umum Kebijakan Negara (GBHN), sè dhâddhi pedoman pembangunan nasional. Saellana reformasi, fungsi MPR ngadhebbi obâ'ân sè signifikan, è antarana èpaèlang GBHN bân èkorangè otoritas è ḍâlem ngawasi eksekutif.