open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhâthèk Betawi

**Bhâthèk betawi** panèka karajinan adhât masyarakat è Jakarta. Produksina èmolaè è abad ka-19. Corak-corak sè awâl noro' pola bhâtèk daèrah pasèsèr lao' Jhâbâ, èngghi panèka tema pasèsèr. Pola bhâtèk betawi jhughân èpangaro sareng kabhudâjhâ'an Cènah. Corak bhâtèk betawi ngangghuy kaligrafi khas Tèmor Tenga. Salaèn jârèya, bhâthèk Betawi aghunaaghi corak sè èkembângaghi dâri bângon segi tello'.

## Ciri-ciri
Pola bhâthèk betawi èpangaro kabhudâjhâ'an Cènah, khusussa è dâlem aghunaaghi bârna dhâsar. Bhâthèk betawi aghunaaghi bârna mèra, ijo, konèng, bân bhiru. Pangarona kabhudâjhâ'an Islam jhughân èkaton è motif-motif sè èghâmbhâraghi è kaen bhâtèk. Motif bhâtèk betawi bâdâ medali, berlian, bân kembhâng. Pan-bârâmpan motif jhughân andi' ghâmbar kaligrafi sè aropaaghi ciri khas motif Tèmor Tenga. Pangangghuy kaligrafi èkennalaghi sareng Kesultanan Demak bân Kesultanan Cirebon lèbât bâtik Demak bân bâtik Cirebon. Salaèn paneka, panggambaran mahlok odi’ coma aropa’aghi lambang kaangghuy nyampayaghi pessen. Sala sèttongnga èngghi panèka bhâjâh sè èangghep sareng orèng Betawi mènangka simbol kasetiaan dâ' pasangan odi'.

## Corak
Bhâthèk betawi aghunaaghi motif sè èkembhângaghi dâri bângon segi tello'. Motif segi tello' sè èghunaaghi panèka segi tello' sama kaki kalabân sudut akut sè nyambung. Motif-motif sè èhasilaghi èngghi panèka penari cokek, tumpal, mancungan, bân pucuk pucuk buluh. Motif-motif panèka saterrossa èkembângaghi bân èkelompokaghi dâddhi kembhâng, fauna, geometris, seni tradisional, bangunan ikonik bân bersejarah, kakanan tradisional, carèta rakyat, bân permainan na'-kana'.

### Motif tapak kebo
Motif Garuda ( *Grudo* ) sè aghânḍhu' unsur-unsur mitologi Hindu è kaen bhâthèk Jhâbâ Tengnga, salastarèna èadaptasi bân èkennal mènangka motif Tapak Kebo è kaen bhâthèk Betawi.

### Corak Ondel-ondel bân tanjidor
Corak Ondel-ondel bân Tanjidor aghâdhui ondel-ondel bân tanjidor mènangka ghâmbhâr otama. Ondel-ondel èartèaghi mènangka ajhâuwi musibâ bân ngojhuk roh-erroh sè ajhâlân. Samentara, Tanjidor panèka *orkestra* khas Betawi sè aghuna'aghi alat angin. Ondel-ondel èghâmbhâraghi mènangka sèttong kalabân ghâris loros sè èator sè èpancarraghi kaangghuy abhânto kembhâng apoy. Bernah dhâsar sè èghunaaghi panèka cèlleng, konèng, bân oranye. Corak ondel-ondel è Bhâtèk Betawi ètampillaghi boneka lakè' bân binè' è dâlem bhâdhân tradisional Betawi. Ondel-ondel laènna panèka èhias kalabân hiasan kembhâng nyior.

## Sombher
Gâḍo

**Gâḍo** panèka kakanan khas Indonesia, khusussa Betawi, sè aropa'aghi cem-macemma sayur rebus (kentang, kacang ijo, kecambah kacang, kol, bayem), tahu, tempe, bân tellor rebus, èghâli kalabân saos kacang sè gurèh, manès, bân pedas. Serrèng èsajiaghi kalabân roti/nasè' bân ètabur bawang goreng bân kerupuk otabâ emping (kerupuk emping). Èngghi panèka samacemma "salad" Indonesia sè bânnya' rassa bân gizina, bisa èkakan dhibi' otabâ èbârengngè nasè'.

## Shajara
Gado-gado èmolaè è abad ke-17 (1628-1629) è bâkto pasukan Kesultanan Mataram sè èpimpin Sultan Agung nyerbu Batavia bân èlang persediaan kakanan, khusussa berras. Salaèn ghâpanèka, gudhang padi è sekitar Batavia èobbar sareng VOC, saènggâna prajurit warok dâri Ponorogo sè noro' pasukan perrang aghâbây saos pecel dâri kacang, terros ètalè'aghi ka cem-macemma sayur mentah è sekitar sabah padi kaangghuy salamet. [3][4] Kalakoan ka'dinto è bhâsa Jhâbâ èsebbhut Gadho sè artena namong ngakan lauk otabâ ngakan lauk ta' kalabân nasè'. Resep gado-gado pas ètoro'è sareng prajurit laènna kaangghuy ngakan sayur akadhi sè èghâbây kalabân saos pecel. [5][6][7][8][9] Sajhâna bâkto, satèya gado-gado ètambâi kalabân lontong sè èiris kènè', tèllor, tahu bân kerupuk sè èsajikan è warung-warung kènè' ghâbây rèstoran. [10] Istilah gado-gado èkoca' asalla dâri bhâsa Portugis, 'gadu' sè artena kakanan camporan. Sabatara, badha versi laen se ngoca’ ja’ oca’ gado-gado asalla dhari oca’ Indonesia ‘digado’ se artena ngakan ta’ ngangguy nase’.

## Bahan
Bahan-bahan bân bumbu sè èghunaaghi bisa acem-macem, maske tèknik sè èghunaaghi kaangghuy aghâbây gado-gado. È Jhâbâ Tèmor, bumbu gado-gado bhunten èghâbây sèger, namong ètuang è piring bân èola menorot kabutowan. Arèya bhidhâ dâri Jhâbâ Tèngghâ bân Jakarta, è dimma bumbu gado-gado salanjhângnga èghâbây sèger. hal panèka sacara alami èpangaro dâ' rassa gado-gado, sè acem-macem dâri wilayah ka wilayah.

### Sayur
Sayur sè èghunaaghi bisa acem-macem, sanajân sè palèng umum panèka:

* Sayur ijo sè èiris akadhi salad, kol, kembang kol, kacang panjhâghân, bân kecambah kacang 
* Sayur laènna akadhi melon paè' bân timun
* Kentang rebus sè èiris
* Tellor rebus
* Tempeh
* Tahu
* Biji jagung

### saos kacang
Sala sèttong parbida'an antara gado-gado bân salad laènna panèka saos kacang sè èghunaaghi. Bahan-bahan sè èghunaaghi kaangghuy saos kacang panèka bisa jhughân acem-macem. Bahan-bahan sè umum èghunaaghi panèka:

* Kacang sè èghâli
* Bhâbâng potè
* Cabbi, lada
* Jus jeruk nipis
* Aèng, gula mèra.

## Sombher

Bhângsa:Sajhârâ
Syarif Kasim II ḍâri Siak

Yang Dipertuan Besar **Syarif Kasim Abdul Jalil Saifuddin** otabâ **Sultan Syarif Kasim II** (Jawi: ; 1 Ḍèsèmber 1893 – 23 April 1968) panèka sultan sè kapèng 12 ḍâri Kesultanan Siak Sri Indrapura bân pengobâsa sè palèng ahèr ḍâri Kesultanan Siak sabellunna Karajaan Mâlaju aghâbung ḍâ' wilaya Inḍonèsia.

Sultan Syarif Kasim II panèka sala sèttong penḍukunga perjuanganna kâmarḍhika'an Inḍonèsia. Ta' abit saamponna proklamasi, salèrana anyata'aghi Kesultanan Siak bâgiyân ḍâri Inḍonèsia, bân yombhângaghi 13 juta emmas ḍâ pâmarènta republik Inḍonesia (paḍâ sareng 151 juta emmas otabâ €69 juta è taon 2011).  Areng-sareng  Sultan Serdang, salèrana jhughâ ngopajâ'aghi para rato-rato laènna è Somattra Tèmor sopajâ abhâreng republik kasebbhut. Nyamana samangkèn è abaḍiaghi è Bandara Internasional Sultan Syarif Kasim II bân UIN SUSKA è Pekanbaru.

## Biografi
Lahèr kalabân nyama Tengju Putra Said Kasim. Sa'ampona ramana mangkat. Tengku Said Kasim naè' aghântè'è  ramana e omor 21 taon, andi' gellar Sultan Syarif Kasim Abdul Jalil Syaifuddin (taon 1915- 1946).

Kalonta kalabân nyama Sultan Syarif Kasim sa'ampona naè' tahta, namong emba Baginda jhughân anyama Sultan Syarif Kasim, sopajâ ta' èraguwaghi, ètambaè kalabân sebbhuddhân Sultan Syarif Kasim II ghâbây kompoyya.

## Nasab
Sultan Syarif Kasim II bin Sultan Syarif Hasyim bin Sultan Syarif Kasim I bin Tengku Said Muhammad bin Tengku Busu Said Ahmad bin Sayyid Usman Syahabuddin Banahsan.

## Pamèkkèran
Tengku Said Kasim panèka orèng sè sanget antikolonial bân nolak alako sareng Bâlândhâ sè talèbât noro' campor dâ' ka politik karaton.

Salèrana terro ajhârra politik bân pamarènta'an sè èterapaghi Bâlândhâ sopajâ ghu'agghu' bisa alabân Bâlândhâ. Ka'angghuy panèka salèrana ajhâr èlmo è sakola Tèngghi Bâlândhâ è Betawi, sareng pimpinan Ghuru Besar Prof. Dr. Hazeu.

## Arè Towa bân Sèḍhâna
Saamponna Bâlândhâ ngako kala, Sultan Syarif Kasim II apinḍa ka Jakarta ban ngaollè bengko dâri pamarènta è Jhâlân Pasorowan Nomer 3. Saabiḍḍhâ bâḍâ è Ibukota, salèrana odi’ ssaderhana sareng kaluwargana, namong ngandhellaghi pèssè pansiyunan sabennya' Rp 4.000.000 sabulân kantos taon 1963.

Sa'ellana towa, kasehaḍhân Sultan molaè noro' toron, bân serrèng sake'. È taon 1963, salèrana ngallè ka Belakang Padang, Batam, bân pagghun è dissa' sampe’ taon 1964. È taon-taon saterrossa, Sultan abâli ka Siak ban odi’ è Karaton Siak abhâreng rajina sè di-budi, Syarifah Fadlun. Odi’na cè’ saderhanana è Siak.

Sultan Syarif Kasim II sèdhâ è tangghâl 23 April 1968, è Roma Sakè' Caltex è Rumbai. Mayyiḍḍhâ èkobhurraghi è Siak Sri Indrapura kalabân upacara militèr.

## Sombher
Masjid Madekan, sampang

**Masjid Madekan**, sala sèttong masjid kona sè bâḍâ è kotta Sampang cokop kasohor asabhâb gâdhuwan nèlai sajhârâ.Masjid Madekan Sampang panèka bâḍâ è jhâlân Mangkubumi, Polagan, Kec. Sampang, Kabupatèn Sampang, Polo Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia.

Masjid Panèka è parcajâ dhâddhi kennengngan syi'ar Islam ghi' awal è Polo Madhurâ. Masjid panèka sèttong bhuktè sajhârâ asabhâb Masjid panèka arsitekturrâ aokèran khas dhâdhinggâlânna Majapahit. Jughân aokèran Jhâbâ Kona sè èbâdhi Rato sè ngowasai Sampang akadhiyâ Lembupetang, Cakraningrat I, Raden Ario Purbonegoro putra Cakraningrat V, Adipati Pamadekan, tor laènnèpon.

## Sajhârâ Masjid Madekan
Nyatana bâdâ duwâ' pamangghi ngèngèngè sajhârâ bangonan Masjid sè bâdâ pinggiran kotta sampang panèkaMasjid Madekan èbangon jhâman Ario Langgar cucu Lembupetang menangka kamituwo sè ngurus kabâdâ'ân Sampang.Lembupetang panèka potra Rajâ Majapahit ollèna araji potrè Campa (sala settong Provinsi è Kamboja). Salèrana ajhâr dâ' Raden Rahmat (Sunan Ampel) neng è Surabaya tor sèdhâ è ka'dissa'.Masjid panèka è bangon è jhâmân pamarenta'anna Cakradiningrat IV sè asal usul èpon dâri Ratu Ebu è Bangkalan. Sabhâtara, Ratu Ebu panèka putri Sunan Giri sè èkaraji Raden Praseno kalabân gellar Cakradiningrat I.

Adhâsar catatan Pemkab Sampang, Masjid Madegan  èbangon ghi' jhâman Panembahan Lemah Duwur asmana aghung dâri Adipati Pramono (1531-1592 Masehi). Buktè tor pètunjuk ngèngèngè Masjid panèka. Jhâ' masjid panèka èbangon sarèng Rajâ Sampang èngghi panèka bâdâna pusara-pusara (sè ètolès tor èlafallaghi è Pesarean dâlem Bhâsa Sampang). Para rato sè bâdâ è sèddhi'na Masjid. Èngghi panèka Pesarean Ario Langgar sè èangghep palèng kowat sè abângon masjid. Lastarè ghânèka, è budhina masjid bâdâ bangonan (congkop, Madura) sè aèssè pasarèyan para Rato sè nyèppowè Sampang.

## Mitos Melegenda
Masjid panèka èparcajâ mènangka kennengan sè mahsyur kaangghuy ngalakonè Sumpah Pocong (masyarakat Sampang tor sekitar èpon nyebhut “Sompa Madekan”). Èangghep Mahsyur asabhâb "keramat" dâlem madâteng bâlâ (malapetaka) dâ' orèng sè asompa è kennengan masjid nèka. 

Omomma, orèng sè asompa panèka orèng sè panghasèlanna ta' sabârâmpa kantos bânnya' jughân sè maburung nèyat èpon amarghâ bhârâgât sè talèbât rajhâ. Nangèng, ta' sakodi' kèya sè maksa kaangghuy  asompa. Sè asompa jârèya bisa ècapok bâlâ', bisa 40 arè, samèngghu, sa arè samalem tor bâdâ jughân sè sabellunna dâpâ' ka romana, bâlâ' pas toron.

## Sombher
Bâjhid

Bâjhid (Hanacaraka: ꦮꦗꦶꦏ꧀) panèka sajiyân kona khas konjhângan adhât Jhâba sè èghâbây ḍâri bahan dhâsar bherres plotan, santen, bân ghulâ mèra, Jhâjhânan sè ella bâḍâ ḍâri jhâman Majapahit rèya, maso' ḍâlem jhâjhânan klasik khas Jhâbâ Tengnga bân Jhâbâ Tèmor. Bâjhid andi' pan-saponapan sebbhutan sè dhâ-bhidâ è tiap kennengan. Nyama Bâjhid lebbi èkennal è kennengan Polo Jhâbâ.

## Nyama-nyamana

* Bajek (Bugis)
* Wajek (Makassar)
* Golla Kambu (Mandar)
* Pulut manis (Sumatera)
* Wajik (Polo Jhâbâ)
* Wajit (Sunda)

## Bâjhid Plotan
Bâjhid sè biasa èkaonèngè orèng-orèng panèka Bâjhid sè ḍâri plotan otaba Bâjhid plotan. Bâjhid plotan èkaghâbây ḍâri bherres plotan sè ètowap lajhu èmassa' so camporan santen bân ghulâ kantos kalowar minynya' bân èghressa lembu'. Ghulâ sè èyangghuy aghâbây Bâjhid biasana iyâ arèya ghulâ mèra. Bento' sè biasana èghâbây panèka bento' belah ketopa' otabâ jajar gènjang.

## Bâjhid Kletik
Bâjhid kletik pan~ka jhâjhân sè èyakowè khas ḍâri Blitar. Bâjhid  kletik jhughân andi' bahan otama sè samè sareng Bâjhid  plotan iyâ arèya bheres plotan. Bhidhâna Bâjhid kletik so Bâjhid  plotan iyâ arèya Bâjhid kletik èbhungkos ni'-kèni' ngangghuy kolè' jhâghung otabâ klobot. Kolè'en jhâghung è setria sopajâ tade' baktèrina sopaja Bâjhid lebbi awèt.

## Sombher
Soso

**Soso**, èngghi panèka bâgiyân sè bâdâ è bâdhânna manossa, èkennal kalabân sèbbudhân bhuwa dâdâ, mèmè'. Soso èngghi panèka bâgiyân dâdâ kaangghuy mahlok mamalia, tamaso' manossa. Soso andi'na lalakè, bidâ bân rèng binè'. Sosona rèng binè' bâdâ kalènjer soso kaangghuy nompa soso dâ' ka bâji' (na'-kana' sè bhuru lahèr). È bâbâ rèya bhâkal èjellasaghi pangaonèngan ngèngèngè kasèhadhânna soso sè bâdâ è bhadhân.

## Kalènjer Soso Kaaangghuy Nyosoè
Parlo jughân èkaonèngè sala sèttong fungsi otama kalènjer soso panèka aparèng nutrisi dâlem bentuk aèng soso bâji' tor balita. Prosessa aparèng aèng soso panèka ènyamaè nyosoè. Maskè kalènjer sè makalowar aèng soso jughân èkaandi' rèng lakè', tapè kalènjer panèka ta' samporna perkembangannèpon. Hormon sè bâdâ è sosona babinè' ngasellagi aèng soso èsebbhut hormon prolaktin tor aktif kantos bâjâ ngandung tello' semester akhèr sabellunna bâji' lahèr.

## Fungsi Sèksual
Soso jughân ghâdhuwan fungsi kaangghuy sèksualla manossa. Soso dhâddhi tandhâna karakteristik sex sekunder kaangghuy mangombâr syahwat dâ' pasangannèpon tor kaangghuy abâ'na dhibi'. Soso sèttong angguta bâdhân sè palèng lebur èoladhi.

Salaen jârèya, parlo kèya èkataowe tandhâ-tandhâ soso sèhat. Sala sèttong tandhâ soso sèhat, iyâ arèya soso sè normal.Soso sè sèhat rowa biyasana tadâ' benjolan. Manabi bâdâ benjolan tandhâna rowa soso ta' sèhat. Bisa dhâddhi tandhâna tumor bân kanker payudara.Ta' è ghârassa Sakè'. Manabi soso nèka ta' sakè' è bâkto para' haids, panèka tandhâ ta' normal tor korang sèhat. Manabi ghi' pagghun ta' sakè', dhuliyân sambi ka dokter. Ta' kalowar cairan dâri puting (kacèbâna nyosoè otabâ ètekket). Tadâ' sè aobâ barna kolè' otabâ puting oabâ mèra otabâ cekung. È bâkto ètegghu' ta' è ghârassa anga'. Jhâ' sampè' panyakè' rèya dhâddhi malapetaka è budhi arè.Puting soso maso' ka dâlem tor kolè' bengkâ' tor sajân ta' lembhu' è soso'Manabi pon ètangalè ènga' ghânèka tantona dhuli aparèksa.

## Sombher
Teuku Nyak Arif

**Teuku Nyak Arif** panèka Pahlawan Nasional Inḍonèsia sè dhâḍdhi mènangka Resiḍèn Acèh sè partama ḍâri taon 1945–1946. È bâkto parjuangan kamardhika'an Inḍonèsia, bâkto Volksraad (parlemen) èpadhâḍdhi, Teuku Nyak Arif èpèlè mènangka bâkkèl pertama ḍâri Acèh.

## Kaoḍi'ân Awwâl
Teuku Nyak Arief èlahèrraghi è Ulèë Lheue, Kutaraja (samangkèn Banda Acèh) tangghâl 17 Juli 1899. Ramana anyama Ulèë Balang anyama Teuku Nyak Banta, ebhuna anyama Cut Nyak Rayeuk . Jabatanna Teuku Nyak Banta aropa’agi Panglima Sagi 26 Mukim e ḍaèra Acèh Rajâ. Teuku Nyak Arief panèka pottra nomer 3 dari 5 satarètanan, tan-tarètanna Teuku Nyak Arief èngghi panèka: Potong Nyak Asmah, Potong Nyak Mariah, Teuku Nyak Arief, Potong Nyak Samsiah, Teuku Mohd. Yusuf. Teuku Nyak Arief asakola è Kutaraja Volksschool (People's School), terros nerrossaghi pendidikanna è Kweekschool Teachers' School è Bukit Tèngghi, bân saterrossa è OSVIA Civil Service School è Serang, Banten. Sakola’an-sakola’an kainto hosos èpaḍdhek sareng orèng Bâlândhâ kaangguy pottrana rato sareng bhângsawan ḍâri saantero Inḍonèsia .

## Masa Geraghân Nasional
Teuku Nyak Arief èkennal mènangka orator sè ahli, sanajjân salanjhângnga acaca namong manabi parlo. Salèrana orèng sè senneng maca, hosossa tentang politik bân pamarènta, bân jhughân ajhâr aghâma. ḍhâḍdhi, ta' hèran mon è bâkto ghi' ngodâ, èpon ampon aktif è ḍâlem geraghân. Salèrana èangghep mènangka katowa cabang Kutaraja National Indische Partij è taon 1919. Sataon saterrossa, salèrana aghântè'è ramana mènangka Komandan Mukim Sagi ke-26 . Saterrossa è taon 1927, èangghep angghuta Dèwan Rakyat Volksraad kantos taon 1931. Teuku Nyak Arief panèka sala sèttong pajhâghâ bân angghuta Fraksi Nasional è ḍèwan Rakyat, sè èkatowaè sareng Mohammad Husni Thamrin. È pan-bârâmpan kasempadhân, salerana aghâbây bânnya' kontribusi ḍâlem bhângon parjuangan politik ghâbây kasejahteraan rakyat bân Kamardhika'an.

Molaè taon 1932 T. Nyak Arif ngatowaè geraghân bâbâ tana alabán panjhâjhâ'ân Bâlândhâ è Acèh. Teuku Nyak Arif aktif ḍâlem kagiatan paningkatan pendidikan è Acèh, beliau sareng Bapak Teuku Muhammad Hasan maḍdhek Sakolaan Taman Siswa è Kutaraja e tanggal 11 Juli 1937. ḍâlem pangalolaan lembaga kainto sè eprakarsai sareng Ki Hajar Dewantara, T. Nyak Arif dhâḍdhi sekrètaris kalabân Bapak Teukuham Muhammad Hasan mènangka Katowa. Areng-sareng Pak TM Hasan, salèrana abhânto arintis èpadhâḍdhi organisasi Atjehsche Studiefonds sè tojjuwânna kaangghuy abhânto na'-kana' Acèh sè pènter namong ta' anḍi' kasempadhân kaangghuy asakola.

Taon 1939 èpaḍdek Parsatowan Olama' Acèh (PUSA), èkatowaè sareng Teungku Daud Beureu'eh . Ngangodhâdhân PUSA bâḍâ kaètan sareng orèng Jeppang è Malaya ḍâri taon 1940 kantos taon 1942. Jhâbâ lajhu aghânḍhu' PUSA kaangghuy malemmâghi orèng Bâlândhâ è Acèh kalabân cara ponapa bisaos sè parlo. Teuku Nyak Arif kobater ḍâ' lalakonna PUSA bân nganggep kalakowan ghânèka mènangka kamundurân ḍâ’ geraghân nasional.

## Sombher
Nuku Muhammad Amiruddin

**Muhammad Amiruddin** otabâ lebbi èkennal mènangka Soltan Nuku panèka soltan Kasoltanan Tidore sè èmahkotai è tanggal 13 April 1779, kalabân anyama "Sri Paduka Maha Tuan Sultan Saidul Jehad el Ma'bus Amiruddin Syah Kaicil Paparangan ". È bâkto perrang sareng VOC, Nuku jhughân èsebbhut Jou Barakati, artèna Pangèran sè Mahabherkat. Mènangka aprèsiasi ḍâ' jasana, Pamarènta Rèpublik Inḍonèsia aparèng Soltan Nuku gelar " Pahlawan Nasional Inḍonèsia " èbâḍâ'aghi ḍâri Kapotosan Presiḍèn Nomor 071/TK/1995, tangghâl 7 Agustus 1995.

## Parjhâlânan Oḍi'
Soltan Nuku Muhamad Amiruddin panèka pottra kaḍuwâ'na Soltan Jamaluddin (1757–1779) ḍâri Kasoltanan Tidore. Rèmbi' è taon 1738, nyamana è bâkto ghi' kènè' Kaicil Syaifuddin. È bâkto pamarenta'an Nuku (1797-1805), Kasoltanan Tidore èbâgi ḍâ' wilaya sè jhâu èbâghi ḍâ' Polo Tidore, Halmahera Tengnga, pasèsèr bârâ' bân bâgiyân lao' Irian Bârâ', bân Seram Tèmor. Sajhârâ nyatet jhâ' para' 25 taon, Nuku aperrang kaangghuy abhâla tana asalla bân ajâgâ kaberrâ'an. ḍâri sèttong wilaya, Nuku apinda ka wilayah laènna, diâri sèttong jhâlân aèng ka wilaya laènna, abâḍâ'aghi diplomasi sareng Bâlândhâ bân Inggris, aghâbây strategi bân taktik, bân abâḍâ'aghi perrang. Kabbhi panèka èlampa'aghi namong kalabân tekaḍ bân tojjuwân kaangghuy mabhibhâs orèng ḍâri cengkraman pamarènta'an kolonial bân oḍi' kalabân taremtem è dhunnya sè bhibhâs bân mandiri. Tojjhuwânna kaangghuy mabhibhâs sakabbhina Nusantara Maluku, hosossa Maluku Lao' (Maloko Kie Raha), dâiri kakobâsa'an kolonial manca.

Nuku Muhamad Amirudin, akadhi è sakabbhina kolonina è Inḍonèsia, Bâlândhâ ros-terrosan campor tangan kaangghuy nantoaghi sapa sè bhâkal marènta Nusantara. Toko kooperatif biasana èangghep pangobâsa, bân sapa bhâi sè èangghep bâbâja, sanajjân ahli waris sè teppa', èpaèlang. Hal ka’dinto jhughân ka’dinto neng e Kasoltanan Tidore sè ka’ḍinto soltan Jamaluddin sè dhâḍdhi panguasa. Èangghep mènangka ancaman ghâbây kakobâsa'an Bâlândhâ, Soltan Jamaluddin ètangkep bân èbuwâng ka Batavia è taon 1779. Mènorot tradisi karajaan Tidore, pangangkatan rato anyar kodhu èbâḍâ'aghi ḍâri silsilah (ghâris katoronan). Nuku panèka Soltan Tidore sè essa è bâkto jârèya, agantè ramana, Soltan Jamaluddin. Nangèng, orèng Bâlândhâ ta’ terro Nuku ongghâ tahta. Parlawanan Nuku Muhammad Amiruddin èmolaè è bâkto salèrana bân alè'na sè ghi' ngodâ'an Kamaluddin alabân ka pangangkatan Bâlândhâ Kaicil Gay Jira mènangka Soltan Tidore. Bhâlândhâ jhârna' nginjâ' tradisi Kasoltanan Tidore, hosossa saamponna mabâli Soltan Kaisil Gay Jira bân ngangkat pottrana Kaisil, Patra Alam, mènangka Soltan anyar Tidore. Mènangka wujud parlawanan, Nuku Muhammad Amiruddin makompol pasughân kaangguy merrangè Kompeni Bhâlândhâ Hindia Tèmor. Salèrana maḍdhek armada Kora-kora è ḍaèra è sakobengnga Polo Seram bân Irian Jaya, maḍdhek pangkalan partahanan è Seram Tèmor e taon 1781. Rèng-orèng jârèya maḍdhek bèntèng è salanjhângnga pasèsèr, masang ranjau e tasè’, bân masang meriam perrang.

## Sombher
Jamin Ginting

**Jamin Ginting Suka**  (esingkat **Jamin Gintings** ; Ejhâan Republik : **Djamin Gintings**; 12 Jânuwari 1921 – Tangghâl 23 Oktober 1974) èngghi panèka sala sèttong pejuwang kâmarḍhika'an Inḍonèsia sè asalla ḍâri Karo. Salèrana è yangka' mènangka Pahlawan Nasional Indonesia sareng Joko Widodo è tangghâl 7 Nopèmber 2014.

## Carèta Oḍi'

### Ka'oḍi'an Awwâl
Jamin Ginting lahèr è Ḍhisa Suka, Kâcamadhân Tigapanah, Kabupatèn Karo, è tangghâl 12 Jânuwari 1921. Sa'ellana lastarè penḍiḍighân SMA, èpon noro' unit militèr sè è yator sareng para perwira Jeppang. Pamarènta Jeppang maddhek satuwan militèr sè kaḍhâḍḍhiyân ḍari dât-ngoḍâḍḍhân è Tana Karo ka'angghuy nambaè pasughân Jeppang ka'angghuy ajâgâ kakowaḍhânna è Asia. Jamin Ginting kâlowar mènangka komanḍan è pasughân sè èbentu' Jeppang.

## Karir Militèr

### mimpin Pasughân Saellana Jeppang Kala

Rencanana Jeppang ka'angghuy amanfa'ataghi na'-kana' Karo ka'angghuy makowat pasughânna kanḍhâs sa'amponna Jeppang kala ḍâri moso è Perrang Dhunnya II. Orèng Jeppang aḍhingghâllaghi wilayana è Asia bân abali ka Jeppang. Mènangka panglima, Jamin Ginting ajhâlân ceppet ka'angguy makompolaghi pasughânna. Salèrana anḍi' pângaterro ka'angghuy maddhek satuwan militèr è Somattra Ḍâjâ. Salèrana mayâkin angghutana sopajâ ta’ abâli ka kampongnga bâng-sèbâng. Salèrana nyo'on ka rèng-orèng ka'ḍinto ka'angghuy abèla bân alinḍungè orèng Karo ḍâri saḍhâjâna pasughân sè terro ngowasaè Somatttra Ḍâjâ. Kabâdâân politik è bâkto jârèya ghi' ta' jellas. Pasughân Bâlânḍhâ bân Inggris ghi' terro ngowasaè Somattra.

Saterrossa jenḍeral Ronald Pakpahan sareng pasughân Jamin Ginting kâlowar mènangka pelopor perlawanan Somattra Lao’. Kapten Bangsi Sembiring, Kapten Selamat Ginting, Kapten Mumah Purba, Mayor Rim Rim Ginting, Kapten Selamet Ketaren, bân laènna panèka pângaḍâ' Komando Militer Kodam II/Bukit Bârisân sè èkennal sampe' sâmangkèn.

## Sombher
Penyerangan Gresik

**Penyerangan Gresik** iyâ arèya serangan Britania Raya dâ' ka Palabbuwân Bâlândhâ è Griessie (satèya Gresik) è Polo Jhâbâ taon 1807 è bâjâna Perang Napolèon. Serangan rèya aksi pongkasan dâlem rangkaian paperrangan antara skuadron Britania è Samudra Hindia alabân angkatan perang laut andi'na Bâlândhâ sè bâdâ è Polo Jhâbâ.

Paperrangan arèya marè sajjâgghâ skuadron Britania ngancorraghi duwâ' Kapal Tiang Bâlândhâ, andi'na Bâlândha. Skuadron Britania rèya è komando Laksamana Sir Edward Pellew kaangghuy makala Bâlândhâ kaangghuy ngowasaè jhâlân dhâghâng bân Tiongkok è Selat Malaka.Asabhâb kapal-kapal Britania segghut èrampok sareng Bâlândhâ sè ngawasi è Palabbuwân otama è Batavia (satèya Jakarta).

## Pasukan Britania è Hindia Tèmor
Mosèm Panas 1806, fregat Britania ngawasi è Tasè' Jhâbâ bân è paambhu bân duwâ' fregat Bâlândhâ, sè maksa Pellew nyerrang è Batavia sè nyebhâbbhâghi fregat palèng akhir andi'na Bâlândhâ ancor. Sabellunna penyerangan Batavia, Laksamana Belanda, Hartsink, makon sopajâ kapal-kapalla dhuli alajhâr dâ' ponca tèmor  bân ngèteg è Gresik, semma' ka Surabaya.

## Napolèon Kala è Waterlo
Perrang Pellew sè dhibudhina è Polo Jhâbâ panèka tontas kalabân apprè, padâ-padâ kala sè kaduwâ. Tapè kapal-kapal Bâlândhâ è panyèngla dâri Palabbuwân Angkatan Laut Bâlândhâ è Hindia Temor marèna paperangan.Saamponna Bâlândhâ kalah, laonan Britania ngallè ka Polo-Polo andi'na Prancis è Samudra Hindia, sè sabellunna è blokade tor è rèbut dâlem kampanye Mauritius 1809-1811.

Samarèna Mauritius èkala', Pasukan Britania abhâli pole ka Hindia Tèmor bân sukses ngoasaè jhâbâ dâri tangan Bâlândhâ. È bâkto jârèya Pellew è tugasaghi è laut tengah bân sadhâjâ wewenang è parèngngaghi ka Thomas Stamford Raffles. Saamponna Napolèon kala è paparengnga waterlow tor è èssaaghi Traktak Inggris Bâlândhâ dâlem konvensi London taon 1815. Britania èsoro mabhâli Hindia Tèmor dâ' ka Bâlândhâ  tor ngahèrè kakowasa'anna è kennengan paneka.

## Sombher
Abdul Halim ḍâri Majalengka

**Abdul Halim** otabâ **KH Abdul Halim**, lebbi èkennal mènangka **KH Abdul Halim Majalengka** (26 Juni 1887 – Mèi 1962) panèka tokoh geraghân nasional, tokoh organisasi Islam, bân olama' sè èkennal polana tolèransina è ḍâlem ngaḍhâbbhi parbiḍhâ'an pèkkèran antara olama' traḍisional bân reformis (modernis).   ​​​​ Salèrana ḍhâḍḍhi Pahlawan Nasional aḍhâsar ḍâri Keputusan Prèsiḍèn Republik Iḍonèsia, Susilo Bambang Yudoyono Nomer: 041/TK/Taon 2008 tangghâl 6 Nopèmber 2008.

## Carèta Oḍi'
Kiai Abdul Halim, pottrana KH Muhammad Iskandar, lahèr kalabân nyama Otong Syatori.   Salèrana panèka pottra sè ḍi-buḍi ḍâri bâllu’ pottrana KH Muhammad Iskandar bân Hj. Siti Mutmainah. 

Salaèn ngator ponḍhuk, eppa’na jhughân ḍhâḍḍhi pângoloh è Kawedanan, Jatiwangi, Majalengka. Mènangka na'-kana' sè lahèr ḍâri kâlowarga ponḍhuk pesantrèn, Kiai Halim narèma penḍiḍighân aghâma ḍâri ghi' kènè' ḍâri kâlowargana bân masyarakat è sekitarna.  Ramana sèḍâ è bâkto Kiai Halim ghi' kènè', saènggâna kabânnya'an èpèyara sareng èbhuna bân tan-taretanna sè lebbi towa.  E bakto aomor 21 taon, Kiai Halim akabin sareng Siti Murbiyah, pottrena KH Muhammad Ilyas (Pengoloh Landraad Majalengka)  bân eparèngè pètto' ana'. 

Sala sèttong kompoyya sè aktif è pan-bârâmpan organisasi Islam akaḍhi aḍministrator BP4 Pusat,  Wanita PUI, BMOIWI (Badan Deliberatif Organisasi Islam Wanita Inḍonèsia), GUPPI (Gerakan Bisnis Reformasi Penḍiḍighân Islam) èngghi panèka Dra. Hj. Dadah Cholidah, M.Pd.I. BMOIWI Presidium perioḍe (2015 - 2016).

## Pamolangan
Molaè ghi' kènè', Kiai Halim panèka na'-kana' sè senneng ajhâr. bhuktè èpon èngghi panèka Abḍul Halim bânnya' maos èlmo Islam bân èlmo sosial. È bâkto omor 10 taon, Kiai Halim ngajhi Al-Quran sareng Haḍis sareng K.H. Anwar, sè jhughân dhâddhi ghuru lughâllu è lowar kaluwargana dhibi'.K.H. Anwar panèka ulama sè kalonta ḍâri Ranji Wetan, Majalengka. Menangka orèng sè senneng ka elmo, Kiai Halim jhughân ajhâr bânnya' èlmo laèn, ta' parḍuli ghuruna padhâ aghâma (Islam) otabâ bhunten, asal bisa amanfaat ḍâ' perjuanganna sè bhâkal ḍâtâng. Hal ka'ḍinto èkatèla è bâkto Kiai Halim ajhâr bhâsa Bâlândhâ bân abjaḍ Latèn kalabân Van Hoeven, penḍèta bân misionaris è Ciḍeres, Majalengka.

## Sombher
Leppet

**Lepet** (*lêpêt*) adalah penganan yang dibuat dari ketan dan kelapa parut serta diberi garam, dibungkus dengan daun kelapa muda, berbentuk silinder dan direbus
Baddrut Tamam

**H. Baddrut Tamam, S.Psi., M.HP.,** (lahèr 2 Ḍèsèmber 1976) politisi PKB sè èpèlè dhâddhi Bupatè Pamekasan periode 2018–2023.Baddrut Tamam acalon è Pilkada Pamekasan asareng  Raja’e. Baddrut è angghep dhâddhi panodhân ḍâ' ka masyarakat bâgiyân lao'. Sabâtara, Raja’e panodhân masyarakat bâgiyân dhâjâ Pamekasan. Pasangan nèka mennang è Pilkada Pamekasan periode 2018-2023

Pasangan panèka è angghep anḍi' kalebbhiyan katèmbang calon pasangan sè laèn. Sè kaduwâ ghi' ngodâ tor bâgiyân dâri organisasi sè kasohor è èxtra kampus. Baddrut Tamam nèka mantan katowa omom PKC PMII Jawa Timur. Sabâtara, Raja’e mènangka mantan ketua Cabang HMI Pamekasan.Tantona salèrana kantos samangken nyamana kacatet dhâddhi sajhârâ amargâ mantan Bhupatè sèttong periode sè ta' acalon polè kaangghuy periode sè kapèng duwâ'.

Samangkèn dhâddhi Stafsus Menko Pemberdayaan Masyarakat Republik Indonesia neng Kabinet Merah Putih. Salaèn Ghânèka Baddrut Tamam bâjâ mangkèn jughân è pèlè dhâddhi Katowa Komite Percepatan Pemberdayaan Masyarakat Republik Indonesia.

## Riwayat Sakola'an

### Formal

# SD Negeri Tlesah (1982-1988)
# MTs Mambaul Ulum Pamekasan (1989-1992)
# MA Mambaul Ulum Pamekasan (1992-1995)
# S-1 Fakultas Psikologi Universitas Muhammadiyah Malang (1999-2004)[3]
# S-2 Magister Hukum tor Pembangunan Pascasarjana Universitas Airlangga Surabaya

### Informal

# PP Sumber Anyar (1988)
# PP Mambaul Ulum (1989)
# PP Al-Hidayah Lasem (1996)

## Organisasi

# Senator Fakultas Psikologi Universitas Muhammadiyah Malang (1999)
# Katowa PC PMII Malang (2004)
# Katowa PKC PMII Jhâbâ Tèmor (2007)
# Sekretaris DPW Partai Kebangkitan Bangsa Jhâbâ Tèmor (2017-2021)[4]

## Riwayat Kalakowan

# Angguta DPRD Prov. Jhâbâ Tèmor (2009-2014, 2014-2018)
# Bupatè Pamekasan (2018-2023)
# Staf Khusus Kementerian Koordinator Bidang Pemberdayaan Masyarakat Republik Indonesia (petahana)
# Katowa Komite Percepatan Pemberdayaan Masyarakat Republik Indonesia Kementerian Koordinator Bidang Pemberdayaan Masyarakat Republik Indonesia (petahana).

## Sombher
Sardjito

**Prof. dr. M. Sardjito** (lahèr 13 Agustus 1889 – 5 Mei 1970) èngghi panèka dokter sè dhâddhi Guru Besar Fakultas Kedokteran Universitas Gadjah Mada.

È jhâman Kamardhika'an, salèrana kèngèng pakon noro' kaangghuy ngallè Institute Pasteur dâri Bandung ka Klaten. Saterrossa, dhâddhi Presiden Universiteit (samangkèn è sebbhut rektor) Universitas Gadjah Mada (UGM) ghi' buru jhâghâ  UGM è taon 1949 kantos 1961, saterrossa dhâddhi Rektor sè kapèng tello' Universitas Islam Indonesia (UII).

Asmana èyangghuy dhâddhi nyamana rumah sakit umum pusat rujukan provinsi è Daerah Istimewa Yogyakarta èngghi panèka Rumah Sakit Umum Pusat Dr. Sardjito. È tanggal 8 November 2019, Sardjito èparèngè gelar Pahlawan Nasional Indonesia sareng Presiden Joko Widodo dâlem settong upacara neng Istana Negara. Sè narèma penghargaan abhâkkèlè kalowargâ ahli waris èngghi panèka Dyani Poedjioetomo, Cucu dâri Sardjito.

## Riwayat Asakola

* Sekolah Rakyat è Purwodadi tor Lumajang (1895—1901)
* Sekolah Belanda è Lumajang (1901—1907)
* Sekolah STOVIA è Jakarta (1907—1915)
* Fakultas Kedokteran Universitas Amsterdam (1921—1922)
* Ajhâr macemma panyakè' iklim mosèm panas è Leiden (ngaollè gelar Dokter, 1923).

## Kalakowan sè Èjhâlânè
Tammat dâri STOVIA, Sardjito dhâddi dokter è Rumah Sakit Djakarta tor èpakon ngèrèng penelitian ngèngèngè penyakit influenza taon 1918 kantos 1919. Sabellunna ajhâr polè dâ'  Universitas Amsterdam, salèrana dhâddhi dokter è Institute Pasteur Djakarta dâri taon  1916 ka taon 1920.

Samolèna dâri Amsterdam tor Leiden, Sardjito kaparcajâ dhâddhi dokter è Laboratorium Pusat Djakarta (1924-1929), Kepala Laboratorium è Makasar (1930). Salèrana jughân ngaollè kasempadhân alako è Laboratorium Reichsgesundheitsamt (Kantor Kesehatan Reich) Berlin, Jerman taon 1931.

Molè dâri Jerman, èpakon mimpin Laboratorium Semarang (1931-1944) tor dhâddhi Kepala Institute Pasteur Bandung (1945). Kalabân ngallèna pamarènta Institute Pasteur dâri Bandung ka Klaten, Sardjito jughân ngallè ka Klaten taon 1946. Tello taon lastarè ghânèka  (1949), asareng  Hamengkubuwana IX, Prof.Dr. Prijono, Prof.Ir. Wreksodiningrat, Prof. Ir. Harjono majhâghâ sè nyamana Universitas Gadjah Mada.

Sardjito èpèlè dhâddhi rektor pertama UGM dâri taon 1949 kantos 1961.

## Pangalaman politik

* Katowa Boedi Oetomo Cabang Jakarta tor angguta Pengurus Pusat (1925)
* Katowa Palang Merah Inḍonèsia Klaten, ghi' jhâman Agresi Militer Belanda salèrana ngator cara kaangghuy ngaollè obat-obatan tor uang kaangghuy Pejuang tor Masyarakat omom.

## Sèdhâ
È tanggâl 5 Mei 1970, Sardjito sèdhâ è RS Panti Rapih Yogyakarta omor 80 taon. Adhingghâllâghi binè, potra tor duwâ' orèng kompoy. 

## Sombher
Fannan Hasib

**Drs. K.A Fannan Hasib** (lahèr 12 Desember 1961 - 3 Mei 2017) mantan Bhupatè Sampang periode 2013-2018. Sabellunna dhâddhi Bhupatè, salèrana dhâddhi bhâkkèl Bhupatè ghi' jhâman Noer Tjahja, nangèng sè kaduwâ ta' akor asabhâb Fannan ta' ngaollè tugas sè samasthèna dhâddhi bhâkkel Bhupati.

Saterrossa, salèrana asareng Fadhilah Budiono sukses mennang Pilkada Sampang ngaollè sowara 163.483 atau sebesar 31,44 persen. Pasangan nèla mennang è pan-bârâmpan kacamadhân akadhi Kecamatan Kota, Sokobanah, Jrengik, Torjun, Pengarengan, Banyuates, Tambelangan tor Karang Penang sarta makala lima pasangan laènnèpon akadhi pasangan Hermanto Subaidi–Jakfar Sodiq, Noer Tjahja–Heri Purnomo, Harjono Abdul Bari–Hamduddin, KH Achmad Yahya–HM Faidol Mubarrak dan KH Faisol Muqoddas–Tryandi Husnul.

È bâkto awal dhâddhi Bhupatè, salèrana ngadhebbi masala kadhâddhiyân pengungsi Syiah è Gelanggang Olahraga Sampang. Fannan ta' kasokan pengungsi Syiah panèka abhâli polè dâ' kampongnga è Dusun Nangkernang, Desa Karang Gayam, Kecamatan Omben. Asabhâb, mon abhâli polè,  kerusuhan bhâkal kadhâddhiyân polè bân pamarènta ta' ajhâmèn kaamanannèpon.  

Fannan matabâr solusi kalabân ngallè ka Sidoarjo otabâ ajhâlânè transmigrasi. Nangèng usulan dâri bhupatè panèka ètola' sareng Syiah Sampang, Iklil Almilal. Salèrana atanya pernyata'an dâri Fannan ngèngèngè masyarakat Sampang ta' èndhâ' tor ta' kasokan ka Syiah. 

"Kaulâ kabbhi èntar ka Pasar kabbhi sabbhân arè, tapangghi tokang becak, kabbhi orèng ta' onèng jhâ' kaulâ bân rèng-orèng ngungsi?"Tadâ' sè ta' lèbur, kabbhi bisa odi' along-polong."kaulâ bhân tarètan coma terro palèmana.

## Sèdhâ
Saamponna ajhâlanè pakon ngabidhi dhâddhi bhupati, bânnya' kasuksesan sèèhadhirraghi dâ' sadhâjâ magarsarè èpon. Kantos salèrana songkan tor adhingghâl omor lastarè ghânèka. KH. A.Fannan Hasib (56) sèdhâ saamponna ajhâlânè parawatan neng Graha Amerta RSU dr Soetomo, Surabaya.

Saamponna sèdhâ, almarhum adhingghâllâghi raji sè asmaèpon Nyai Anik Amanillah tor tello anak èngghi Syirajudin Widadi, Widadiyah Syirojiyah dan Ach.Syauqi Adlan.

## Riwayat Organisasi

# Katowa PAC PPP Kacamadhân Sampang
# Sekretaris DPC PPP Sampang (2002-2006)
# Bhâkkel Katowa DPC PPP Sampang (2006)

## Riwayat Jabatan

# Angguta DPRD Sampang (1999-2004)
# Bhâkkel Bhupati Sampang (2007-2012)
# Bhupatè Sampang (2013-2017)

## Sombher
Yudonegoro

**Raden Bugan** èngghi panèka potra dâri Kanjeng Pangeran Ario Cokronegoro I. Kacator dâlem pan-sanapan bhuku sajhârâ Sumenep, è bâkto Raden Bugan ghi' omor 3  taon, è okom ka Cirebon è bâkto wilaya Madhurâ maso' ka jhâman paperangan. 

È Cirebon salèrana è anjhu kalowargâ Kesultanan Cirebon, saamponna dhibâsâ èpakon nyarè èlmo è Giri. È bâkto ajhâr, salèrana tapangghi sareng Pangeran Trunojoyo sè jughân areng-sareng nyarè èlmo neng Pesantren kasebbhut. Saamponna tammat, Raden Bugan èpakon abhâli ka Sumenep sareng Sultan Cirebon. 

Dâlem parjalanan palèmnan ka Sumenep, salèrana nyempattaghi ka Polo Mandangin, Sampang kaangghuy atapa. È kennengan panèka, Pangeran Bugan tapangghi polè sareng Pangèran Trunojoyo. Sè kaduwâ ajhânjhi è bingkeng arè bhâkâl tapangghi è Sumenep.

## Raden Bugan bân Pangèran Trunojoyo Tapangghi
Tandhuk ka Sumenep, Raden Bugan èangkat dhâddhi Kebayan Kabhupatèn otabâ Manteri Kabhupatèn, kalabân gelar Raden Wongsodjojo. È sèttong arè, kacarèta Kanjeng Tumenggung Ario Jaing Patih ( Adipati Sumenep ke 22 ) narèma kabhâr Pangeran trunojoyo bhâkâl acabis ka Sumenep. Kanjeng Tumenggung Ario Jaing Patih kobâter kalabân kabhâr kasebbhut. Sadhâjâ Menteri èkompollaghi, tamaso'  Raden Wongsodjojo. 

Dâlem papanggiyan panèka Kanjeng Tumenggung Ario Jaing Patih adhâbu aromasa ta' pantes narèma kadâtengan Pangeran Trunojoyo ka Sumenep.

Salèrana makon sadhâjâ Menteri kaangghuy aghântè kaangghuy mangghi'i kadâtengan Pangeran Trunojoyo. Nangèng, sadhâjâ Menteri ta' poron jughân. Para Menteri aparèng pamangghi dâ' Tumenggung Ario Jaing Patih jhâ' lebbhi pantes maskè è Budi arè bhâkal aperrang sareng Trunojoyo.

Ta' èsangka, Raden Wongsodjojo sèyap aghântè  Tumenggung Ario Jaing Patih kalabân syarat Raden Wongsodjojo èparèng èdi ngèbhâ pasukan Karaton sajumla 700 orèng bân ngangghuy atribut karajâ'ân sè èyangghuy Kanjeng Tumenggung Ario Jaing Patih. Tantona, Kanjeng Tumenggung Ario Jaing Patih sarojhu'.

## Raden Bugan dhâddhi Adipati Sumenep ke-23
Raden Wongsodjojo bân Pangeran Trunojoyo nojjhu dâ' Sumenep asareng pengawal sè ègibhâ Pangeran Trunojoyo. Sa dâpa'na dâ' Karaton Karang Toroy. Kaduwâ pemimpin ollè kabhâr Kanjeng Tumenggung Ario Jaing Patih bhuru ka Sampang kalabân maksod ta' abhâliya polè kâ  Sumenep. Pramèla ghânèka, atas parsetujuwan Pangeran Trunojoyo Raden Wongsodjojo èangkat dhâddhi ' Adipati Sumenep ke 23 kalabân Gelar Kanjeng Tumenggung Ario Yudonegoro sè kalonta kalabân sebbudhân Macan Wulung.

Kanjeng Tumenggung Ario Yudonegoro ngagungè raji asmaèpon Nyai Raden Ayu Kani, mènangka keponakan dâri Pangeran Trunojoyo. Salèrana èpareng empa' katoronan, sadhâjâna babinè', èngghi panèka

Raden Ayu Batur;

Raden Ayu Artak'

Raden Ayu Otok; dan

Raden Ayu Katjang.

## Sombher
Robert Wolter Mongisidi

**Robert Wolter Mongisidi** otabâ segghut kalèro ètolès  Robert Wolter Monginsidi (lahèr 14 Februari 1925 – 5 September 1949) èngghi panèka Pejuang Kamardhika'an Inḍonèsia tor pahlawan nasional Inḍonèsia.

## Biografi
Robert Wolter Mongisidi lahèr è Malalayang (samangkèn bâgiyân dâri Manado), potra nomer empa' ḍâri Petrus Mongisidi tor Lina Suawa è tanggal 14 Februari 1925. Nyama jhâjjhuluk Robert Wolter Mongisidi bâkto ghi' kènè' panèka Bote.

Robert Wolter Mongisidi ajhâr è taon 1931 è sekolah dasar (Bhâsa Bâlândhâ: Hollands Inlandsche School otabâ (HIS), sarèng sekolah menengah (Bhâsa Bâlândhâ: Meer Uitgebreid Lager Onderwijs otabâ MULO) è Frater Don Bosco è Manado. Mongisidi èajhâri dhâddhi ghuru bhâsa Jepang è sakola'an Tomohon. Saamponna tammat, salèrana ngajhâri Bhâsa Jepang è Liwutung, Minahasa, tor Luwuk, sabellunna ka Makassar, Celebes.

Saamponna kamardhika'an Inḍonèsia è proklamasikan, Mongisidi bâdâ è Makassar. Nangèng, Bâlândhâ pagghun maksa sopajâ  Inḍonèsia abhâli saamponna marè Perang Dunia II. Bâlândhâ dâteng asareng NICA (Netherlands Indies Civil Administration/Administrasi Sipil Hindia Belanda). Mongisidi ta' senneng kadâtengan Bâlândâ, akhirra toron polè kaangghuy aperrang alabân  NICA è Makassar.

## Laskar Pemberontak Rakyat Inḍonèsia
bân Ranggong Daeng Romo bân laènna aghâbây Laskar Pemberontak Rakyat Inḍonèsia Sulawesi (LAPRIS), bân saterrossa alabân tor nyerrang Bâlândhâ. Salèrana  è tangkep bhi'  Bâlândâ taon 28 Februari 1947, tapè ngennèng bhuru taon 27 Oktober 1947. Bâlândâ nahan polè bân aberri' okoman November 1950.

## Penghargaan
Robert Wolter Mongisidi èparengè gelar Pahlawan Nasional sareng Pemerintah Inḍonèsia è 6 November, 1973. Salèrana jughân ngaollè penghargaan tertinggi negara Inḍonèsia, Bintang Mahaputera (Adipradana), è 10 November 1973. Rèng seppona, Petrus, aomor 80 è bâkto ghânèka, kaparèng penghargaan kasebbhut.

Bandara Wolter Mongisidi (samangkèn Bandar Udara Haluoleo) è Kendari, Sulawesi Tenggara èbhumèyaghi atas penghargaan dâ' Mongisidi, akadhi kapal TNI Angkatan Laut, KRI Wolter Mongisidi bân Rumah Sakit TNI Angkatan Darat Robert Wolter Mongisidi è Manado.

Robert Wolter Monginsidi,  Pahlawan Naghârâ sè kasohor asabhâb alabân Bâlândhâ è Sulawesi, abhârèng ra'yat adhingghâllâghi kataladhânan searopa kabângalan, setia, tor patriotisme. Tantoèpon sadhâjâ pangorbânan Robert Wolter Mongisidi kaangghuy ajâghâ naghârâ sopajâ dhâddhi mardhika salanjangnga patot èpadhâddhi panodhân.

## Sombher
Linda Sarsour

**Linda Sarsour** (lahèr 1980,  , *Līndā Sharshūr* ) panèka aktivis politik Amerika ḍâri New York City. Salèrana panèka sala sèttong pimpinan Gerraghân *Bhâbinè'an* 2017, Arè Tanpa Bhâbinè'an 2017, bân Gerraghân Bhâbinè'an 2019, bân jhughân mantan ḍirektur eksekutif Asosiasi Arab Amerika New York. Salèrana bân para pamimpin laènna ḍâri Women's March èserrat ḍâlem majalah *Time* 2017 " 100 Orèng Palèng Berpengaruh ." Salèrana jhughân èberri' pângarghâân *Champion of Change* sareng Pamarènta AS è taon 2012.

Salèrana pertama kalè èkennal è bâkto acaca è bâbâna polisi sè ngawasi orèng Muslim Amerika, bân sajjhek jârèya ampon noro' ḍâlem bânnya' masalah hak sipil è AS, è antarana kebrutalan polisi, feminisme, kâbijaghân imigrasi, bân penjara. Salèrana jhughân noro' ḍâlem geraghân *Black Lives Matter*, sè nântang pânyeksa'an bân rasisme ghâbây orèng Cèlleng. Sâ arè sa'amponna Presiḍèn AS Donald Trump èlanti' è bulân Jânuwari 2017, èpon bân pan-bârâmpan kancana mimpin "*Women's March*" ka'angghuy abahas hak-hak bhâbinè'an bân nântang ḍâ' lalakonna Trump. Bâkto Trump nyoba' aghâbây larangan maso' ghâbây para pânḍâteng ḍâri nâghârâ-nâghârâ Islam, Sarsour noro' protes bân ḍhâḍḍhi pângghughât otama è ḍâlem pârkara hokom sè nântang legalitas tèngka kasebbhut. Aktivisme politikna èpojhi sareng pan-bârâmpan kalangan liberal bân progresif è AS, sâmantara posisi bân cacana è masalah Israèl-Palèstina è kritik sareng pan-bârâmpan konservatif bân Yahuḍi Amerika. Sarsour, sè asalla ḍâri kâlowarga Palèstina, panèka pendukung aktif orèng Palèstina è wilaya sè èjhâjhâ Isra'èl, ngritik Zionisme, bân nolonge kampanye *Boycott, Divestment and Sanctions* (BDS) ḍâ Isra'èl.

## Asal
Sarsour bhâbbhâr è Brooklyn, New York, bân panèka ana' sè palèng towa ḍâri pètto' ana' è ḍâlem kâlowarga imigran Palèstina. Ramana anḍi' pasar kènè' è Crown Heights, Brooklyn, sè èsebbhut "Linda's". Salèrana mataḍâ' bâkto kènè'na è Sunset Park, Brooklyn, bân asâkola è SMA John Jay è Park Slope. Saellana SMA, èpon maso' ka Kingsborough Community College bân Brooklyn College kalabân maksod ḍhâḍḍhi ghuru bhâsa Inggris.

## Pâjuwâng Politik

### Asosiasi Arab Amerika New York
Sarsour molaè Ajuwâng politik è taon 2001, saamponna serrangan 11 Sèptèmber è New York, AS, è bâkto èpon abèla ghâbây hak-hak sipil orèng Islam è Amèrika Serikat. Ta' abit sabellunna serrangan, Basemah Atweh, bhâlâna Sarsour bân sè maddhek Asosiasi Arab Amerika New York, èsoro noro' organisasi mènangka sukarelawan. Atweh, sè anḍi' peran politik sè menonjol (ta' umum è antarana bhâbinè' muslim lokal), ḍhâḍḍhi mentor ghâbây Sarsour.

## Sombher
Lady Elizabeth Shakerley

Lady Elizabeth Georgiana Shakerley CVO (7 Juni 1941 – 1 Novèmber 2020) panèka perencana acara, pangarang, bân sosialita Inggris dâri keluarga Anson. Salèrana panèka sapopona Ratu Elizabeth II bân ale'na Patrick Anson, Earl Lichfield ka-5.

## Biografi
Elizabeth Georgiana lahèr è tangghâl 7 Juni 1941 è Windsor Castle, potrana Thomas Anson, Viscount Anson (1913–1958), bân Anne Bowes-Lyon. Ebhuna Shakerley panèka panakanna Ratu Elizabeth (saterrossa Rato Ebhu). Rato George VI panèka ramana. Salèrana panèka panakanna Nerissa bân Katherine Bowes-Lyon.

èpon èdidik è Downham School, Essex. È taon 1960, èbhu dâri ramana, Earl of Lichfield ka-4, matè, bân ale'na, Patrick, èwârisi gellar bân bengkona kalowarghâ, Shugborough Hall è semma'na Great Haywood, Staffordshire. Maskè tana èbhâkta ka National Trust mènangka ghântèna pajhek wârisân, Lord Lichfield aghâdhui apartemèn ghâbây abâ'na bân ale'na.

Orèng towana apèsa è taon 1948. Ebhuna pas akabin bân Pangèran George dâri Denmark bân apinda ka Paris, è dissa' èpon atugas mènangka atasanna militer, angkatan laut, bân udara. Ramana sèdhâ è taon 1958 sabellunna èpon ongghâ tahta mènangka Earl of Lichfield. Tangghâl 12 Juli 1961, Ratu Elizabeth II makalowar Dèkrit Keraton Orde Kehormatan, sè aberri' Shakerley gellar, pangkat, kennengngan, prioritas, bân ordo kehormatan mènangka potrana Earl akadhi ramana sè la ongghâ ka tahta. Ḍhâdḍhi èkennal mènangka Lady Elizabeth Anson.

È taon 1966, Shakerley panèka ngèrèng pangantan è pakabinnah Putri Beatrix dâri Bâlândhâ ghâbây Claus van Amsberg.

## Kaodi'ân bân Kapatèanna
Tangghâl 27 Juli 1972, Shakerley akabin sareng Sir Geoffrey Shakerley, Baron ka-6, è Westminster Abbey. Tamoy-tamoyya panèka Rato Elizabeth II, Rato Elizabeth Rato Ibu, bân Potrè Beatrix dâri Bâlândhâ. Sapopona sè kaduwâ', Putri Anne bân Lady Sarah Armstrong-Jones, tamaso' para pangantan binè'na. Lady Elizabeth bân Shakerley apèsa roma è taon 1986 bân apèsa è taon 2009. Bâḍâ sèttong potra binè' bân duwâ' potra: Fiona Elizabeth Fenella Shakerley (lahèr 18 Agustus 1973); èpon akabin sareng Edward Brocas Burrows (lahèr 1975), potrana Montagu Brocas Burrows, è Katedral Lichfield è tangghâl 22 Mèi 2004. Bâḍâ duwâ' ana', Noah Burrows, (Maret 2006) bân Ruby Burrows (lahèr 2 Novèmber 2008).

Shakerley ngaddhebbi sindrom kelelahan kronis. èpon sèdhâ polana emfisema è RS London è tangghâl 1 November 2020, è omorra 79 taon. Salèrana èkobhur è makam kelowarghâ Anson è Gereja St Michael bân All Angels, Colwich, Staffordshire, semma' Shugborough Hall.

Upacara peringatan èlaksana'aghi è tangghâl 23 Juni 2022, è Gereja St Margaret, Westminster. Countess of Wessex (sè èbekkèlè Ratu Elizabeth II), Putri Beatrix dâri Bâlândhâ, bân Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani dâri Qatar hadir. èpon èpojhi sareng Dame Joanna Lumley.

## Sombher-sombher
Allan Walters

Allan Leslie Walters, CB, CBE, AFC (2 Novèmber 1905 – 19 Oktober 1968) panèka perwira tèngghi è Royal Australian Air Force (RAAF). Lahèr è Victoria bân èpabhâjheng è Australia Bârâ', èpon lulus dâri Royal Military College, Duntroon, sabellunna apinda ka RAAF è taon 1928. èpon panèka sala sèttong instruktur penerbangan bân pilot akrobatik è angkatan udara è antara perrang, bân èangghep komandan skuadron pertamana è taon 1937. Perang Dunia II, Walter (General 11) komandan. Pengintaian Skuadron è Singapura, No. 1 (Pejuang) Sayap è Darwin, Wilayah Utara, Sayap No. 72 è Bâlândhâ Papua Nugini, bân Komando Lao' è Papua Nugini. è taon 1941 èberri'i Medali Angkatan Udara polana kontribusina è Skuadron No. 1, bân èsebbhut è laporan militèr è taon 1944 polana kontribusina è Skuadron No. 1. 72.

Walters èangghep mènangka Komandan Ordo Kekaisaran Inggris è taon 1946 polana jasana ḍâ' Komando Utara. Ampon èangghep mènangka peran senior è Angkatan Udara Australia Keraton (RAAF) salastarèna perrang, posisina è taon 1950-an tamaso' Komando Udara (AOC) Komando Selatan, Markas Rajâ AOC RAAF è Lowar Naghârâ è London, Kepala Staf Gabungan, Angkatan Partahanan Australia è Washington, D.C., Angghuta Udara Ḍâlâm Naghârâ AOC, bân AOC. Parènta Dukungan. Salèrana èpaènga' ḍâdḍhi Marsekal Udara. Bân è taon 1952 (sè resmi è taon 1954) èangghep mènangka Angghuta Kahormadhân Orde Bath è taon 1956. Èkennal mènangka "Wally," salèrana èpèlè duwâ' kalè kaangghuy jabatan Kepala Staf Udara, tapè ta' kapèlè kaduwâ' kalèna. èpon pensiun dâri RAAF è taon 1962 bân ètamen è Melbourne, è dissa' èpon sèdhâ è taon 1968 è omor 62 taon.

## Pènsiun
Walters kalowar dâri RAAF è tangghâl 16 Mèi 1962, saamponna lastarè tugassa è Markas Komando Dukungan. Pènsiun sè bhâkal ḍâtâng bân èghântè'è sareng Marsekal Udara Douglas Candy ampon èomommaghi è bulân Novèmber sabellunna. Walters senneng balapan jhârân è ḍâlem kaodi'ân pribadina. èpon sèdhâ polana gagal kardiovaskular bân ginjal è Heidelberg, Melbourne, è tangghâl 19 Oktober 1968, èsalamettaghi sareng binèna bân potrana. èpon èkobhur è pasarèyan militèr è The Scots Church, Melbourne, bân èkrèmasi. Pallbearers-na tamaso' duwâ' mantan Marsekal Udara, Marsekal Udara Sir Richard Williams bân Sir George Jones, bân Wakil Marsekal Udara Henry Wrigley, Joe Hewitt, Colin Hannah, bân Douglas Candy.

## Sombher-Sombher
Hussein Jayadiningrat

Prof. Dr. Pangèran Ario **Hussein Jayadiningrat** (èjhâ'ân kona: **Hoessein Djajadiningrat**, Aksara Sunda: ᮠᮥᮞᮦᮔ᮪ ᮏᮚᮓᮤᮔᮤᮀᮛᮒ᮪, 8 Ḍèsèmber 1886 –  12 Nopèmber 1960) panèka sejarawan, sastrawan bân ilmuwan Sonḍhâ, Hussein panèka sala sèttong sarjana asli sè lu-ghâllu è Hindia Bâlândhâ bân jhughân orèng asli sè lu-ghâllu sè narèma gellar akademik sè palèng tèngghi (doktor).

Husein panèka sala sèttong pelopor tradisi kaèlmowan è Inḍonèsia. È bâkto ghi' ngoḍâ, Hussein èkennal mènangka orèng ngoḍâ sè pènter bân anḍi' bakat, è ḍâlem èlmo aghâma bân èlmo bârâ'. Ngatèla' bakat bân potensi Husein, Snouck Hurgronje ngèrèm Husein ka Universitas Kerajaan Leiden ka'angghuy ajhâr kantos aghâdhui gelar doktor kalabân disertasi sè ajudul *Critische Beschouwing van de Sadjarah Banten* bân narèma gelar "praised" (*cum laude*) ḍâri promotorna, Snouck Hurgronje.

## Riwâyât Kaoḍi'ân

Orèng towana engghi panèka Raden Bagus Jayawinata (R. Bagoes Djajawinata),wedana sè samarèna dhâddhi bupati Serang sè majhu, sareng Ratu Salehah, orèng asli Cipete, Serang. Kaduwâna toron ḍâri ghâris pangkatKesultanan Banten (sè sabellumma ampon *èlikuidasi* sareng pamarènta kolonial). Kaka'na Husein, Pangeran Ahmad Djajadiningrat, noro'è jhâlânna ramana bân dhâddhi bupati è Serang. Tarètanna sè laèn, Hasan, dhâddhi tokoh kalonta è Sarekat Islam (Persatuan Islam) bân cokop apangaro è Jhâbâ Bârâ' è bâkto awwâl-awwâl gerakan nasional.

Husein lulus è taon 1899 ḍâri HBS (paḍâ sareng SMA) bân è taon 1905 nerrossaghi pangajhârân è Universitas Karajaan è Leiden. Hussein aghâbây disertasi è bidang bhâsa bân sastra è sidang tangghâl 3 Mèi 1913, sè èjudhul *Critische Beschouwing van de Sadjarah Banten* kalabân promotor Snouck Hurgronje.  Saterrossa, sataon (sajjhâk Mèi 1914 kantos April 1915) Hussein alèngghi è Acèh ka'angghuy ajhâr bhâsa Acèh ka'angghuy nyaḍiyâ'aghi kamus Acèh sè ampon èrintis sareng mantan promotorra. Ahèrra, kamus kasebbhut marè kalabân bhântowan Teuku Mohammad Nurdin, Abu Bakar Acèh, bân GAJ Hazeu kalabân juḍul *Atjeh-Nederlandsch Woordenboek* (1934).

## Sombher