open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Franz Kafka

**Franz Kafka** (IPA: [ˈfranʦ ˈkafka]) (3 Juli 1883 - 3 Junè 1924) iya arèya sorang novèlis bân cerpènis ngangghuy bhâsa Jèrman asal kotta Praha sè apangaro ḍâri abaḍ ka-20. Gaya tolèsna sè unik ampon èangghâp aparèng pangaro sè rajâ ḍâ' ka kesusteraan bârâ'. dhibi'è èangghâp mènangka sala sèttong pelopor prosa sè moḍern sareng para kritikus sastra.

Karjâna sè palèng èkennal antara laèn Die Verwandlung ("Metamorfosis), sè ampon bâḍâ artèna ḍâlem bhâsa Inḍonèsia (sè èterbi'aghi sareng Promethea bân Narasi Yogyakarta), bân novella sè ghitak lastarè Das Schloß ("Kastil"). Kafka dhibi' angghâl bân dhâddhi dhungèng saamponna dhibi'in ampon wafat. Bahkan istilah Kafkaesque pas èserrap ka ḍâlem bhâsa Inggris kaangghuy aghâmbhâraghi situasi akanta sè ampon èpangghi ḍâlem pan-bârâmpan tolèasanna.

Kafka èlahèraghi ḍâlem bhâlâ Yâhudi-Jerman kellas menengah è kotta Praha, ibu kotta Kerajaan Bohemia, sè bâjâ rowa panèka tamaso' bâgiyân ḍâri Kekaisaran Austria-Hungaria, samangkèn tamaso' ibu kotta Rèpublik Ceko. dhibi'èn èlatè mènangka pengacara bân saamponna lastarè anyelesaiaghi penḍiḍikan hokomma èpalako sabbhân bâkto sareng perusahaan asuransi, maksa dhibi'èn kaangghuy ngabi' bâktona kalabân nolès. samasa odi'in, Kafka nolès ratosan sorat ḍâ' bhâlâ sareng kanca semma'na, tamaso' bapa'an, sè ngaghungi hubungan tegang bân formal kalabân bapa'an. Dhibi'èn abhâkalan kalabân brâmpan orèng binè' tapè ta' pernah anèka. dhibi'èn wafat ka taon 1924 ka omor 40 taon temma tuberkulosis. 

## Sombher
Bâkto Inḍonèsia Tengnga

**Bâkto Inḍonèsia Tengnga** sè talonta kalabân () (èrèngkat **WITA**) èngghi panèka ḍiring ḍâri tello' zona bâkto sè èangghuy neng Inḍonèsia, sabennè Bâkto Inḍonèsia Bârâ' (WIB) tor Bâkto Inḍonèsia Tèmor (WIT). 

WITA araguy sanèskara provinsi neng Sulawèsi, Bhâli, tor Nosa Tongghârâ, amangsana provinsi Kalimantan Lao', Kalimantan Tèmor (kalebbhât Nusantara), tor Kalimantan Dâjâ.

Bâkto WITA nèka mabi'aghi bâkto standar UTC+08:00, sè apèyarsa bellu' jhâm langkong angghâlân ètèmbhâng UTC.

## Rèngkessan sojhârâ
alèngghâ'aghi Keputusan Prèsidèn (Keppres) No. 243 Taon 1963, wilayah Rèpublik Inḍonèsia èprènca abhâdhi 3 zona bâkto kelabân 3 bâkto tolok, èngghi ka'dissa':

# **' (WIB), nyentangi wilayah [[Sumatra]], [[Jhâbâ]], tor [[Kalimantan]] (Ka'angghuy wilayah [[Kalimantan Bârâ'|Bârâ']] mangsan [[Kalimantan Tengnga|Tenga]]). 
# **' (WITA), nyentangi wilayah Kalimantan (Ka'angghuy wilayah Selatan, Timur mangsan Dâjâ), Bhâli,  Sulawèsi, mangsan Nosa Tongghârâ Bârâ' tor Nosa Tongghârâ Tèmor.
# ** (WIT), nyentangi wilayah Maluku tor Papua.
Manabi Bhâli, adhâsar Keppres No. 41 Tahun 1987, wilayah Propènsi Bhâli èpatar ḍâ' zona WITA, dhinèng wilayah Propènsi Kalimantan Bârâ' tor Kalimantan Tengnga èyallèyaghi ḍâ' zona WIB.

Temoli anot Keppres No. 41 Tahun 1987, wilayah Provinsi Bhâli èpatar ka zona WITA, anandhinèng wilayah Provinsi Kalimantan Bârâ' tor Kalimantan Tengnga èpapatar ka zona WIB.

### Bâkto Tèmor Tèmor
Nalèka ghi' abhâdhi panta'an wilayah Inḍonèsia, Tèmor Tèmor kalebbhu longkang zona WITA, Anèng salastarè mardhika, Tèmor Tèmor nitèngè bâkto tolok UTC+09:00 tor ngadopsi ( zona WIT.

## Sentangan wilayah
Bâkto Inḍonèsia Tengnga araguy pa-snapa provinsi, èngghi ka'dissa':
* Nosa Kalimantan
**  Kalimantan Lao'
**  Kalimantan Tèmor
**  Kalimantan Dâjâ
* Nosa Sulawesi
**  Sulawesi Dâjâ
**  Gorontalo
**  Sulawesi Tengah
**  Sulawesi Bârâ'
**  Sulawesi Lao'
**  Sulawesi Tongghârâ
*Kanosa'an Nosa Tongghârâ
**  Bhâli
**  Nosa Tongghârâ Bârâ'
**  Nosa Tongghârâ Tèmor

## Roju'an

## Oladhi jhughân
* Bâkto Inḍonèsia Bârâ'
* Bâkto Inḍonèsia Tèmor

## Pranala Manca
* Waktu Standard Indonesia  (dari Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia)
* Zona Waktu Indonesia
Bâkto Inḍonèsia Tèmor

**Bâkto Inḍonèsia Tèmor** koncara kalabân nyama () (asèngkat **WIT**) panèka sèttong neng antara Tello' zona bâkto sè èmanfa'ataghi neng Inḍonèsia, samanca panèka bâḍâ jhughân *[[Waktu Inḍonèsia Tengah]]* (WITA) tor *[[Waktu Inḍonèsia Barat]]* (WIB).

WIT arakoy samarbhâ provinsi neng Kanosa'an Maluku, Papua, tor Papua Bârâ', amangsana naghârâ Timor Leste sè halè informal jhughân ngaghem'aghi WIT.

WIT ngaghem'aghi bâkto standar UTC+09:00, sè berarti sembilan jam langkong angghâl ḍâri UTC.

## Ringkasan sojhârâ
Berdasarkan Keputusan Presiden (Keppres) No. 243 Tahun 1963, wilayah Republik Inḍonèsia èdhuman abhâdhi 3 zona bâkto kalabân 3 bâkto tolok, yaitu:

# Bâkto Inḍonèsia Bârâ' (WIB), meliputi wilayah Sumatra, Jawa, tor Bali.
# Bâkto Inḍonèsia Tengnga (WITA), meliputi wilayah Kalimantan, Sulawesi, amangsana Nusa Tenggara Bârâ' tor Nusa Tenggara Tèmor.
# Bâkto Inḍonèsia Tèmor (WIT), meliputi wilayah Maluku tor Papua.

Lalu berdasarkan Keppres No. 41 Tahun 1987, wilayah Provinsi Bali dipindahkan ke zona WITA, setorgkan wilayah Provinsi Kalimantan Bârâ' tor Kalimantan Tengnga dipindahkan ke zona WIB.

## Sentang wilayah
Bâkto Inḍonèsia Tèmor arakoy pa-snapa provinsi, yatu:
* Kanosa'an Maluku
**  Maluku
**  Maluku Dâjâ
* Nosa Papua
**  Papua
**  Papua Bârâ'
**  Papua Bârâ' Daya
**  Papua Pegunungan
**  Papua Selatan
**  Papua Tengnga

## Referensi

## Pranala manca
* Bâkto Standard Inḍonèsia  (ḍâri Lembaga Ilmu Pengetahuan Inḍonèsia)
* Zona Bâkto Inḍonèsia
Bisri Mustofa

Kiai **Bisri Mustofa** iyâ arèya sorang tokoh Nahddlatul ulama', iyâ arèya sala sèttong olama' Nusantara sè èlahèraghi è Kampong Sawahan Gang Palen, Rembang, Jabâ Tengnga è taon 1915.
Tanjung Pude, Una-Una, Tojo Una-Una

**Tanjung Pude** iyâ arèya sala sèttong dhisa è Kacamadhân Una-Una, Kabhupatèn Tojo Una-Una, Propènsi Sulawesi Tengnga, Inḍonèsia.
Kalia, Talatako, Tojo Una-Una

**Kalia** iyâ arèya dhisa è Kacamadhân Walea Kapoloan, Tojo Una-Una, Sulawesi Tengnga, Inḍonèsia.
Molowagu, Batudaka, Tojo Una-Una

**Molowagu** iyâ arèya sala sèttong dhisa è Kacamadhân Batudaka, Tojo Una-Una, Kabhupatèn Tojo Una-Una, Propènsi Sulawesi Tengnga, Inḍonèsia.
Walea Besar, Tojo Una-Una

**Walea Besar** iyâ arèya Kacamadhân è Kabhupatèn Tojo Una-Una, Sulawesi Tengnga, Inḍonèsia.

Kacamadhân rèya ajara' ra-kèra 102 kilomèter ḍâri ibu kotta Kabhupatèn Tojo Una-Una lèbât jalur tasè'. Pusat pamarèntana bâḍâ è dhisa Pasokan. Sakabbina wilayana iyâ arèya Polo Waleabahi
Ghunong Kie Besi

**Ghunong Kie Besi** otabâ Ghunong Makian iyâ arèya ghunong apoy sè bâḍâ è Polo Makian, bârâ'na Polo Halmahera, Inḍonèsia. Gunong arèya bâḍâ è Kacamadhân Polo Makian, Kabhupatèn Halmahera Lao', Provinsi Maluku Ḍâjâ. Lowas ghunongnga 113,12 km², toman leddhu', èfusif bân freatomagmatik. Leddhu'na sè rajâ bâḍâ è taon 1988. Ghunong arèya saterrossa anḍi' aktivitas è tangghâl 2 Junè 2009. Bâkto leddhu', Ghunong Kie Besi biyasana tamaso' Saint Vincent, arèya ghunong sè leddhu'na rajâ bi' onḍem panas è bibir kabâna.

Bhângsa:Ghunong
Bhângsa:Geografi Inḍonèsia
Bhângsa:Geografi
Priayi

**Priayi (Pyai)** iyâ arèya sebbhuddhân è ḍâlem kabuḍâjâ'an Jhâbâ ghâbây golongan sosial ḍârâ bhiru . Kellas sè lebbi tèngghi è masyarakat polana toronan ḍâri kalowarga karajaan. Mètorot Kamus Bhâsa Indonesia, priyayi aropa'aghi orèng sè tamaso' ḍâ' lapisan masyarakat sè jabatanna èangghep terhormat, contona golongan PNS.
Kèyaè

**Kèyaè** panèka sebbhuddhân è ḍâlem kabuḍâjâ'ân Jhâbâ ghâbây tokoh aghâma otabâ orèng sè mimpin ponḍhuk Islam. Rajina kèyaè otabâ pimpinan pesantren Islam èsebbhut nyaè. Kadhâng bangsawan Jhâbâ aberri' gellar "kèyaè" bân "nyaè" ḍâ' bhârang sè èyangghep socce. Karaton-karaton Jhâbâ umumna anḍi' barang pusaka sè cè' èhormati. Bhârang nèka è antarana sanjata, pakakas musik, bân kareta jhârân.
Anggrè' bulân

**Anggrè' Bulân** (*Phalaenopsis amabilis*) otabâ *Puspa Pesona* èngghi panèka sala sèttong kembhâng nasional Inḍonèsia. Awwâlla èpangghi bi' sèttong ahli botani Belândhâ, Dr. C.L. Blume.

Tombuwân anggrè' panèka kalonta molaè ḍâri Malaysia, Inḍonesia, Filipina, Papua, kantos ḍâ' Australia. Cara oḍi'na panèka secara *epifit* kalabân nalpè' ḍâ' bhungkèl otabâ ranca'na ka'-bhungka'an è las-alas, mala bisa jhughân ètemmonè è ka'-bhungka'an tanèyan roma. Anggrè' panèka bisa tombu kantos 600 mèter è aṭṭas aing tasè'.

## Karakteristik Tombuwân
Anggrè' Bulân maso' ḍâlem tombuwân anggrè' monopodial sè lèbur ka sakonè'na sonar mata-arè mènangka panyènḍin oḍi'na. Dâunna abârna èjhu sè robâna malanjhâng. Ramo'na abârna potè bân arobâ plèkèr malanjhâng bân akanṭa adhâghing. Kembhângnga abâu ro'om sakonè'. Ampona kembhângnga abârna potè, okoran seḍḍheng.

Anggrè' Bulân ngaghungè bâkto marok sè abit, bân bisa tombu kantos lebbi ḍâri diameter 10 cm. Anggrè' Bulân dhâddhi bhibhit otama silangan anggrè' è dhunnya.

## Pabhibhitan
Anggrè' Bulân ngaghungè kongang rajâ ka'angghuy èbudidaya'aghi, karana ngaghungè nilai èkonomi sè tèngghi. Bânnya' orèng sè lèmorè Anggre' Bulân karana ropa kembhângnga sè jhimet, anangèng raddhin bân kharismatik.

Sala sèttong gâḍu buḍiḍâyâ Anggrè' Bulân panèka kalastana bhibhit sè paḍâ bân kualitassa tèngghi ghi' sakonè'. "Dhinèng kabhutowan pasar panèka pèntana rajâ ḍâ' bhibhit Anggrè' Bulân sè kualitassa tèngghi bân ḍâlem jumla sè rajâ" oca'na Jasmine.

Masalana bhibhit sè sakonè', antarana èsabâb'aghi karana kantos samangkèn pembhibhitan Anggrè' Bulân ghi' ngangghuy mètoḍe konvensional. Ḍâmon ḍâri ka'dissa, parlo mètoḍe sè sèpa', efisièn bân lekkas akadhiâ kultur jhâringan sè bisa ngasèl'aghi bhibhit sè samaghâs ḍâlem jumla sè bânnya'.

## Galeri

bhengkek:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Orchidee_Phalaenopsis_amabilis_TMnr_10006318.jpg
bhengkek:Phalaenopsis_amabilis_Orchi_02.jpg
bhengkek:Phalaenopsis_amabilis_-_Curtis%27_73_(Ser._3_no._3)_pl._4297_(1847).jpg
bhengkek:Phalaenopsis_amabilis_(as_Phalaenopsis_grandiflora)_-_Curtis%27_86_(Ser._3_no._16)_pl._5184_(1860).jpg
bhengkek:Phalaenopsis sp Cagar Alam Tangkoko.jpg|Anggrè' Bulân è Cagar Alam Tangkoko


## Sombher
Tèkos

**Tèkos** iyâ arèya sala sèttong famili ***Muridae*** sè lebbhu ka ḍâlem ordo **Rodèntia** (kèbân pengerat) bân maso' kèbân mamalia sè anḍi' lebbi ḍâri 1000 spèsiès. Spèsiès tèkos sè palèng èkoncara iyâ rèya mencit (*Mus* spp.) bân tèkos jhuringan sè bisa ètemmo è sakabbhina naghârâ è dhunnya kajhâbâna Arktik bân dhâddhi kèbân sè palèng pentèng ḍâlem èlmo biologi mènangka kèbân ka'angghuy praktèk.

Ḍâlem kaoḍi'ân bi' manossa, tèkos segghut èangghâp kèbân sè lako sak-marosak (hama) polana tèkos segghut ngakan kakananna manossa è roma akanṭa rotè, bherres, teppong, bân jhuko'. Tèkos segghut kèya marosak bân ngèkkè' râng-bhârângnga manossa akanṭa kabel, kalambhi, bân pan-brâmpan pèyadhân laènna otamana papajun (prabhut ḍâpor) .

## Kakanan bân sosonan ghighina
Pan-brâmpan macem tèkos anḍi' kakanan sè dhâ-bhidhâ, bâḍâ tèkos sè ngakan ḍhâghing (herbivora), bâḍâ sè ngakan ḍhâghing bân bu-tombuwân, bân bâḍâ kèya spèsiès tèkos sè ghun ngakan cacèng tana, kolat bân serangga aèng.

## Sombher
Pasa

**Pasa** otabâ **saum** sacara bhâsa artèna ta' ngakan, ta' ngènom, bân laènna kalabân kabâḍâ'ân nyata (sadar). Pasa iyâ rèya sala sèttong parènta ḍâri Allah sè èatoraghi ḍâ' ka Nabbhi Muhammad Saw. sopajâ èpaḍâpa' ḍâ' sakabbhina omat Islam mènangka dhâddhi kawâjibhân. Pasa rèya bâḍâ sè wâjib akadhi pasa è bulân pasa (ramadan), bân bâḍâ sè hokomma sonnat akadhi pasa è arè sennin-kemmis, pasana Nabbhi Ḍâud, pasa Tarwiyâ bân Arofa, jughân pan-brâmpan macem pasa sonnat sè laèn. 

## Sombher
Lao Zi

**Lao Tzu** (, *ruːʔ *ʔslɯʔ (Zhengzhang Shangfang)). Aslèra'aghi bhlântèk neng filsafat, sè èkalonta bhinaren panjhumenneng Taoisme (Tionghua: 道教 otabâ 道家) satèya. Parkara kaoḍi'ânna ta' bânnya' sè è caṭet ḍâlem sojhârâ (historis), anèng taksèna Lao Tzu èbhuktè'aghi ḍâlem caṭeṭṭân sojhârâ Tiongkok, Shiji.

Anot kètab Shiji, *Lǎo Zi* asma' aslèna Lier (李耳; pinyin: LĭĚr), asma' sopanna Boyang (伯阳) bân nyama almarhum kahormatânna *Dan* (聃). Bâḍâ sagolongan sarjana ngoca' Boyang dan Dan iyâ arèya nyama sopanna. Lǎo Zǐ (570-470 SM), è lahèrraghi è  Propènsi Ku(苦县), Chuguo (楚国), satèya è kennal klabân Propènsi Henan. Lǎo Zǐ aropaaghi katowa pustakawan Chuguo è jhâman dinasti Zhou, è masa  jabatânna, Lǎo Zǐ bânnya' ollè manpaat kalabân maca pan-bârâmpan kètab sartana cathethân historis, saèngghâ Lǎo Zǐ ollè keluasân kennengngan.

Kalontana Lǎo Zǐ salambhâr dhâdghâ ka Kong Hu Cu. Mènorot cateṭṭân Zhuangzi, Kong Hu Cu toman atemmo kalabân Laozi ka'angghuy mènta pangajhârân tentang kesopanan. Bâḍâ lukisân sè adhâsar kèsa arèya. Manorot cathethân arèya, è parkèra'aghi bahwa Kong Hu Cu omorra lebbi ngodâ korang lebbi 20 taon katèmbhâng Lǎo Zǐ. Menurut  Zhuangzi, Kong Hu Cu atemmo kalabân  Lǎo Zǐ pertamana è bâkto omor 17 bân omor 34, bân atemmo polè katello kalèna è Xiangyi (相邑) sarta bâkto omor 51 bân 66.

## Galèri

Laozi 002.jpg|
File:Korea-National.Treasure-139-Gunseondobyeong-Joseon-Leeum.jpg|Lao Zi bân paḍâruyya ḍâlem lukisan *Gunseondo-byeong* (群仙圖屛), karya Kim Hong-do.
Salma Salsabil

**Salma Salsabil 'Aliyyah Putri Mandaya** otabâ sè kalonta mènangka Salma Salsabil (lahèr 12 Februari 2002) panèka sala sèttong penyanyi-pencipta lagu Inḍonèsia ḍâri Probolinggo, Jhâbâ Tèmor. Bâ'na panèka juara musim kaḍuwâ' bellas Inḍonèsian Idol sè èsiaraghi nèng è stasiun televisi RCTI è taon 2022-2023, bân jhughân dhâddhi penyanyi binè' dhâ'-adhâ' sè ngangghuy hijab è ḍâlem sejarah Inḍonèsian Idol sè mennang lomba kasebbhut. Saellana mennang, Salma narèma lagu mennang bân single dhâ' sè èjudhul "Rewarding Kata Rindu" sè èrilis è tângghal 19 Mei 2023 kalabân versi sè bhân-sabbhân ḍâri Nabila Taqiyyah, saingan èpon è Grand Final Inḍonèsian Idol lèbât perusahaan rekaman sè Universal Music Inḍonèsia.

Bâkto noro' lomba Inḍonèsian Idol, Salma èghâdhui julukan Queen of Trending bân Queen of Standing Ovation.  Salma jhughân èsebbhut peserta sè andi' "OK" (keaslian bân kualitas) sarèng sala sèttong juri, èngghi panèka Judika. Rossa, sè jhughân sala sèttong juri, ngoca' jhâ' Salma ampon aghâbây patokan anyar sè cè' tengghina ghâbây musim Inḍonèsian Idol sè bhâkal ḍâtâng. Samentara jârèya, Salma panèka sèttong-sèttongna kontestan sè ta' perna bâḍâ è posisi sè ta' aman ḍâri babak Live Showcase kantos babak akhir musim Inḍonesian Idol duwâ' bellas.

## Lako
Salma noro' Idola Cilik (musim empa'), The Voice Kids Indonesia (musim dhâ'-adhâ'), Rising Star Inḍonèsian (musim kaduwâ'), Sunsilk Hijab Hunt 2017 bân The Voice Inḍonèsian (musim katello') namong ta' bisa mennang. Salma perna èsebbhut "seniman gagal" polana maso' ka layar kènè' pan-bârâmpan kalè kaangghuy noro' acara nyarè bakat tapè salanjangnga gagal. Sampè' akhèrra, èpon mennang è musim kaduwâ' bellas lomba Inḍonèsian Idol, makala Nabila Taqiyyah lèbât penghitungan suara è babak Result & Reunion sè èlaksanaaghi è tangghâl 22 Mei 2023

## Sombher
Lisensi Creative Commons

**Lisensi Creative Commons** iyâ arèya kompolan lisensi hak cipta sè èterbitaghi è tangghâl 16 Ḍèsèmber 2002 sareng Creative Commons, perusahaan nirlaba Amerika sè èpaddek è taon 2001. Bânnya' ḍâri lisensi panèka, khosuossa lisensi asli, aberri' "hak-hak dasar", akadhi hak kaangghuy nyaba'aghi karjâ sè èghâdhui hak cipta ta' bisa èyobâ, ta' bisa èjhuwâl Lisensi Creative Commons jhughân nyadhiyaaghi alat domain umum, saènggâna lisensi Creative Commons mampu'aghi para pencipta/penulis/pemilik hak cipta kaangghuy nyabâ' karjâna ka domain publik è dhunnya, bân aghâbây pelabelan bân penemuan karyjâ sè bhibhâs ḍâri bâtessan hak cipta sè èkennal. Bâḍâ lisensi anyar sè ta' aberri' hak kasebbhut. Lisensi Creative Commons samangkèn bâḍâ è 34 yurisdiksi sè è sabâbhân dunnya, kalabân sanga' polè sè ghi' èkembângaghi.
Pakarangan

**Pakarangan** iyâ arèyâ samacèmma kebbhun èroma tropis sè èrabât è Indonesia, khususèpon è Polo Jhâbâ. Pakarangan omomma aèssèh mèn-tamènan, bân bâdâ sè aèssèh kèbân (akadhi jhuko' sè èobu, sapi bân èmbi', unggas, bân satwa liar) sè èobu dâlâm kandhâng bân korong mano'. Pakarangan ngasèllaghi kakanan kaangghuy kabutowan sabbhân arè sè bisah èjhuwâl, bân è pakarangan ngasèllaghi tombuwân hias. Salaènna jârèya, pakarangan jhughân dhâdḍi kennèngan kaangghuy apol-kompol(tamaso' kaangghuy abâgi hasèlla tani dâri pakarangan) bân nyadhiyaaghi hasèl tanih kaangghuy upacara adhât bân agama. Sabâgiyèn pakarangan èkaghâbây, èrabât, bân èator menorot nilai-nilai lokal. Pakarangan ampon bâdâ pan-bârâmpan èbu taon sè tapongkor, namong sèrratan lu-ghâllu sè nyarètaaghi pakarangan ampon ètemmoè èdâlem babad Jhâbâ sè ètolès è taon 860 M. È taon 2010, ra-kèra 103.000 kilometer persegi tana è Indonesia èghunaaghi kaangghuy Pakarangan.

Kabâdâ'an bân kaghuna'an pakarangan kaangghuy sosial èsabbâbn arèna èrosak kalabân bâdâna urbanisasi massal bân fragmentasi lahan otabâna tana sè dhaḍdhi faktor è dâlem akorangah loas tana sè èkènnèngè. Kabâdâ'an panèka saterrossa ètoro'è kalabân èlangna cèm-macèmma mèn-tamènan è taneyan. Salaèn jârèya, bâdâ sè ghâduwèn pakarangan sè sengaja ngorangi cèm-macèmma tamènan kaangghuy ngoptimalaghi hasèl tanè komersial. Masalah akadhi wabah hama bân otang dâlâm rumah tangga sè teros atambâ amarghâ aobèna tèngka manossa dâlâm ajagâ bentuk asal pakarangan.

E jâman lambâ’, pakarangan, otamana e Polo Jhâbâ, ta’ bânnya’ narèma parhatian khusus dâri pamarènta, molaè dâri jhâman kraton, kolonial, sampe’ ka pamarènta Indonesia sabèllunna taon 2010-an. Kabâdâ'ân arèya marghâna malarat kaangghuy aghâbay sistem panen bân pajhâk ollèna panen dâri pakarangan. Samarèna dâri kabâdâ'an jârèya pakarangan èparaddhuaghi bân pamarènta Indonesia molaè awal taon 2010-an lèbât program P2KP (Percepatan Penganekaragaman Konsumsi Pangan) sè èfokusaghi ḍâ' daerah kottah bân èsèddhi'na. Program panèka ètojjuaghi kaangghuy ngoptimalaghi produksi tanè pakarangan kalabân cara sè saè.

## Rèngkèsan
Dâlèm bhâsa Indonesia, pakarangan èartèaghi kalabân "tana èsèḍdhi'na roma". "tanèyanna roma", "tana sè èsiapaghi kaangghuy abangun roma sè bisah èkènnèngi". Istilah sè èangghuy bânya' aghuna'ghi bhâsa ilmiah, otamana sèrratan internasional sè a bhul-ombhul pertanian kehutanan bân lingkungan hidup sè ghâdhuwan pangartèan "taman roma".

## Sombhèr
Susu

**Susu** panèka annyongan bergizi bârna potè sè èghâbây sareng kelènjher susu mamalia, sala sèttongnga panèka manossa. Susu panèka sombher gizi otamana bhâji' sabellun bisa nyerna ḍhâ'ârân sè ghâli. Susu kèban (ampona sapè ) jhughân èola dhâddhi bânnya' proḍuk akadhi mentèghâ, yogurt, ès krim, kèju, susu kentel manis, susu bubuk bân laènna kaangghuy èdhâ'âr manossa.

Samangkèn, susu aghâdui bânnya' fungsi bân manfaat. Ka'angghuy yuswa sè produktif, susu abhânto pertombuân.  sabhinarèn jârèya, ka'angghuy orèng seppo, susu abhânto nolongè tolang sopajâ ta' dhâddhi kropos. Susu sacara alami aghâdu' nutrisi pentèng, akadhi bânnya' vitamin, protein, kalsium, magnesium (Mg), fosfor (P), bân seng (Zn), faham laèn nambâi jhâ' susu aghâdhu' mineral bân lemak.  Dhâddhi, sadhâjâna orèng èsaranaghi ka'angghuy ngènom susu. Samangkèn, bânnya' susu sè èbâddhâi ḍâlem bhângon sè unik. tojjhuânna ka'angghuy orèng terro mellè bân ngènom susu.

## Sombher susu
Susu bhunten namong ḍâri sapè, namong jhughân ḍâri pan-bârâmpan mamalia laènna sè èghâbây ḍâri paternakan susu. Susu ḍâri kèban salaèn sapè tamaso' è antarana:

* Susu dhumbhâ
* susu embi'
* susu jhârân
* susu kerbhi
* susu hèmar
* Susu bâbi
* Susu onta, tamaso' onta è Amèrika Lao', akadhi llama
* susu yak

## Sombher
Wikioca'

**Wikioca**' (bhâsa Inggris) iyâ arèya proyèk satarètananna Wikipèḍia sè anḍi' tojjhuwân mènangka lombhung oca' (kamus) wiki mardhika (tamaso' tesaurus bân lèksikon) è bânnya' macem bhâsa. Wikioca' è bhâsa Inggris èpaterbi' è tangghâ; 12 Ḍèsèmber 2022 mènangka osolanna Daniel Alston. È 29 Maret 2004, Wikioca' è bhâsa sè laè, iyâ arowa bhâsa Prancis bân bhâsa Polski, epaterbi' kèya. Sajjhek taon jârowa, Wikioca' è bhâsa-bhâsa laènnya epaterbi' kèya. Molana Wikioca' akorbhi ka URL sè ta' tettep, saèngghâ è 1 Mèi 2004 èyallè ka wiktionary.org

Bhângsa:Proyèk Wikimèḍia
Orèng towa

**Orèng towa** èngghi panèka orèng sè arabât ana' poto ḍâri spèsièssâ ḍhibi'. Manabi è manossa, orèng towa èngghi panèka orèng sè arabât ana' potona, bâḍâ orèng towa asli (biologis) bân bâḍâ jhughân orèng towa kala'an. Artèna orèng towa bologis èngghi panèka orèng towa sè ngasèllaghi ana' poto ḍâri spèrma bân ovum. Orèng towa *biologis* (orèng towa asli) èngghi panèka bhâlâ palèng otama bân ngaghungè 50% gènètik sè paḍâ. Orèng binè' jughân bisa dhâddhi orèng towa lèbân jhâlân èbhu ghântè, maskè parkara panèka ghita' biyasa è naghârâ Inḍonèsia. Pan-snapan orèng towa bisa orèng towa asli otabâ orèng towa kala'an sè arabât bân marajâ ana' lèbât mondhut ana', tapè ta' ngaghungè talè bhâlâ kalabân ana' ka'dissa. Yâtèm piatu èngghi panèka ana' sè ta' ngaghungè orèng towa asli otabâ orèng towa kala'an, ana' ka'dinto bisa  èrabât sareng embana otabâ angghuta bhâlâ sè laèn.

Orèng towa bisa jughân èangghep mènangka bângatowa è ḍâlem sèttong *generasi.* Kalabân kamajuwân ḍâlem èlmo kasèhadhân samangkènan, sa'èngghâ bisa dhâddhi sèttong orèng ngaghungè lebbi ḍâri duwâ' orèng towa asli. Akanta orèng towa asli kapèng tello' è ḍâlem parkara sè bâḍâ èbhu ghântè (ibu pengganti) otabâ orèng katello' sè ampon aparèng sampel DNA è bâkto rèproduksi sè parlo è bhânto sè bisa ngobâ sosonan gènètik orèng sè narèma.

Sè maso' ka ḍâlem bitongan orèng towa sè palèng biyasa èngghi panèka eppa', èbhu (asli otabâ kala'an), bân emba lakè', embâ binè'. Èbhu èngghi panèka orèng binè' sè ngaghungè talè otabâ hubungan kalabân ana' poto sè ampon èlahèraghi.

## Sombher
Arosbhâjâ, Bhângkalan

**Arosbhâjâ** ka'into sèttong kacamadhân è kabhupatèn Bhângkalan, Propinsi Jhâbâ tèmor, Inḍonesia. Kacamadhân neka angghân ra-kèra 16 km ḍâri èbhu kotthana kabhupatèn Bhângkalan ka tèmor lao', pusat pamarènta'anna bâḍâ è dhisa arosbhâjâ. Wilajâ ka'into bâḍâ è polo madhurâ. 

## Sajhârâ
Ècârèta'aghi arowa è jhâman pamarenta'anna Panembahan Ki Lemah Duwur, rato Islam pertama è madhurâ è taon 1531-1592, arosbhâjâ lambek èberri' nyama "Aris-Banggi" (bâḍâ atoran), marena rowa nyamana aobâ dhâddhi "Aris Bhaja". Maka, nyamana aobâ polè dhâddhi "Resbhâjhâ", ḍi-buḍina aobâ dhâddhi "arosbhâjâ". È jhâman pamarènta'anna Panembahan Lemah Duwur, karajhâ'ân arosbhâjâ ampon èpalowas wilajâ kakowasa'anna sampè' ka sakabbhina madhurâ bârâ', tamaso' bhângkalan, sampang, bân blhighâ.

## Geografi

### Bâtes wilajâ
bâtes-bâtes wilajâna iyâ arèya kadhi panèka:

### Bâgiyân administrasi
# Arosbhâjâ
# Bhâlung
# Bâtonaong
# Berbeluk
# Buḍurân
# Cendaga
# Dhlemmer
# Glaga
# Karang dhuwâ'
# Karang Pao
# Lajhing
# Makam Aghung
# Mangkon
# Ombhul
# Panḍân Lanjhâng
# Plakaran
# Tambegghân
# Tengket
Tasè' Jhâbâ

**Tasè' Jhâbâ** panèka perairân sè dangkal kalabân lowas  rakèra 310.000 km è antara tasè' kalimantan, jawa, sumatra, bân sulawesi è gugusân tasè' indonesia. tasè' panèka relatif ngudè, abento' teppa' Jhâmân ES terahèr (sekitar 12.000 taon segilo'èng msehi) tèppa' duâ' sistem songay dâddhi sittong. è bârâ' laok èng, slat karimata sè ngubungaghin kalabân tasè' tiongkok laok.

È tasè' jhâbâ bâdâ pan bârâmpan gugusân tasè' bân kepulauan: kèpolo seribu è dâjâ kabupaten tanggerang bân secara administratif maso' dhâlâm wilayah DKI Jakarta, kèpolo karimun jawa sè maso' admisistrasi jhâbâ tèngga, kèpolo' bawean bân kèpolo kèpolo kènnik è sekitarrè, kapolo masalembo, bân kapolo kangean sarèng kapolo kapolo kènnik è sekitarra sè bâdâ è bâbâ administrasi provinsi jhâbâ tèmur.

nangkèp jhuko' panèka kegiatan ekonomi sè pèntèng è tasè' jhâbâ. bâdâ aekitar 3.000 lèbbi spesies kehidupan tasè' daerah nèka. tasè' jhâbâ khusussè è bâgiân bârâ' gâduân cadangan minyak bhumè bân gas alam sè bisa è eksploitasi.

## Sombher
Bhângkalan, Bhângkalan

Bhângkalan (bhâsa Madhurâ: Bhângkalan ; [bʰɤŋːka.lan]) panèka *ibu kota* Kabhupatèn Bhângkalan sè jhughân aropa'aghi pusaddâ pamarèntaan bân èkonomi Kabhupatèn Bhângkalan. Bhângkalan jhughân aropa'aghi sala sèttong kacamadhân è Kabhupatèn Bhângkalan, Propinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonesia. Ḍaèra panèka bâḍâ è Polo Madhurâ. Mongghu *administrasi*èpon, wilayah kacamadhân Bhângkalan èbâgi dâddhi 7 *kelurahan* bân 6 dhisa, kalabân lèbâr  36,70 km², è tèngghina 5 m ḍâri bun attassa tasè'.

## ''Geografi''
Ghâris bâtes

Bâtes-bâtes sakobhengnga Bhângkalan akadhi è bâbâ ka'ḍinto:

È lao' abatesse sarèng Kacamatan Arosbaya

È tèmor èbâtesi  sarèng Kacamatan Burneh

È lao' abatesse  sarèng Kacamatan Socah

È bârâ' abâtesse sarèng Selat Madhurâ

## Pamarènta
Pembagiân Ḍaerah

è bâbâ panèka pembagian administrasi wilayah dhisa bân kecamatan è kecamatan Bangkalan;

Kelurahan: 

Mlajah

Kemayoran

Pangeran

Demangan

Kraton

Pejagan

Bancaran

Dhisa

Sembilangan

Pinggir Piring

Kramat

Martajasah

Sabyan

Gebang

## Demografi
Kelompok etnis

Marghâsarè pribumi otabâ suku sè ngennengngè Polo Madhurâ, tamaso' sè bâdâ è Kabupaten Bhângkalan, panèka orèng Madhurâ, akadhi sè bâḍâ è kecamatan Bhângkalan. Namong, bhârghâ dâri suku laèn jhughân odi' è kecamatan ka'dinto, tamaso' Jhâbâ, saterrossa suku Bawean, Tengger, Osing, Samin, bân pan-bârâmpan suku laènna jhughân odi' è dinna'.

## Bhâsa
Salaèn bhâsa nasional resmi bhâsa Indonesia, bhâsa sè bânnya' èangghuy è kennengngan panèka bhâsa Madhurâ, bân bâdâ jhughân pan-bârâmpan orèng sè abhâsa Jhâbâ. Bhâsa Madhurâ èbâgi dâddhi bhâsa Kangean, Sumenep, Pamekasan, Bangkalan, Probolinggo, Bondowoso bân Situbondo. È ḍâlem pangangghuyânna, bhâsa Madhurâ jhugân ngaonèngè tello' tingkatan, èngghi panèka Enja'iya (bhâsa sè alos), Enghi-enten (bhâsa tengnga), bân Enghi-bhunten (bhâsa kasar).

Sabatara panèka, bhâsa Jhâbâ è Jhâbâ Tèmor bânnè bhâsa Jhâbâ standar polana è dâlem interaksi sabbhân arè umumna aghuna'aghi bhâsa Jhâbâ sè kasar (Ngoko). Bhâsa Jhâbâ resmi èbâgi dâddhi tello' tingkatan aghuna'aghi bhâsa, èngghi panèka ngoko, madya, bân Krami (Krama). Bhâsa Ngoko èghunaaghi ghâbây orèng sè ella saleng kennal bân saleng akrab, bân jhughân orèng laèn sè omorra lebbi ngodâ otabâ pangkat sosialna lebbi rèndah (Ngoko Lugu bân Ngoko Ngandap). Bhâsa Krami èghunaaghi kaangghuy acaca sareng orèng sè ta' akennal, otabâ ampon towa, bân andi' status sosial sè lebbi tèngghi. Saterrossa bhâsa Madya tombu mènangka variasi ghâbayân antara bhâsa Ngoko bân Krami.

## Aghâma
è taon 2021, penduduk kecamatan Bhângkalan bâdâ 87.989 orèng, kalabân kapaddhân 1.298 orèng/km². Saterrossa, persentase penduduk kecamatan Bangkalan adhesar agama se eadopsi enggi paneka Islam 98,95%, saterrossa agama Kristen 0,94% enggi paneka Protestan 0,57% sareng Katolik 0,37%. Sè laèn nganut agama Buddha, èngghi panèka 0,11%. 

## Sombher
Museum Cakraningrat

**Museum Cakraningrat** èngghi panèka musèum sè bâḍâ è Jhâlân Soekarno Hatta No. 39 A, Kabhupatèn Bhângkalan, Polo Madura. Musèum ka'dinto èbâdhi ètaon 2007 sareng Gubernur Jhâbâ Tèmor, Bapa' Imam Utomo. Musèum ka'dinto èresmiyaghi è tangghâl 13 Maret 2008. Asmana Musèum  Cakraningrat èghuna'aghi bhâdhi ngèmodhi bân ngormatè jasa aghung Pangeran Cakraningrat. È bâkto anyar jaghana, râng -     bhârang koleksi musèum ka'dinto ada - pinda kennengan bân aghântè asma kennengnganna. `E tangghâl 13 Maret 2008 Pamarènta Kabhupatèn Bhângkalan molaè kasokan malastarèyaghi sadhâjâ dhâdhingnghâlân sejarah sè bâḍâ è Kabhupatèn Bhângkalan saèngghâ èbangun bangonan gedong musèum anyar kalabân asma Musèum Cakraningrat.

Objek-objek sè bisa èpangghi è dâlem musèum ka'dinto èyantarana, kain batik Madhurâ, Pakakas bhâtik, Pakakas abhâtek okèran, Mènangan, Paèduwân, Bhukor, Pèngel, Cucuk Sisir, Kereta Jhârân, Miniatur Perao, Kèkèyan, Ginggung, Sronè, Klèlès, Kentongan, dan Gamelan Ratna Dumila.

Geḍong Musèum sè ghâdhuwân lowas 2.709 meter persegi ka'dinto ghadhuwân fasilitas sè èyantarana :

* Rowang Pamèran Tettep
* Rowang Administrasi
* Rowang Panyèmpenan Kolèksi
* Rowang Studi Kolèksi
* Bèngkèl Prèparasi
* Rowang Informasi
* Rowang bhâdhi ajhuwâlân *Tiket*
* Kennengngan Ibâdâ
* Kakus
* Parkir

Bâkto *Kunjungan* Musèum ka'dinto èngghi panèka è arè Senen kantos Jum’at mokka' pokol 08.00 bân ètotop pokol 15.30. Manabi è arè Sabto bân Ahad, musèum ka'dinto prèi. Bhâdhi bârâghâtta *tiket* maso' musèum ka'dinto  arghâna Rp. 1.000,-

## Sombher
Polo Slembhu

Masalembhu iyâ arèya polo sè palèng râjâ è Kapoloawan Masalembhu, yâ'ni è tasè' Jhâbâ. Polo rèya bâḍâ è lao'na Kapolowan Masalembhu. 

Mongghu *administratif* èpon, Polo Masalembhu (sareng polo-polo laènna è Kapolowan Masalembhu) tamaso' sakobhengnga Kacamadhân Masalembhu è sakobhengnga Kabhupatèn Sumenep, Jhâbâ Tèmor. Polo Masalembhu aropa'aghi pusat pemerintahan è Kacamadhân Masalembhu.

Orèng Polo Masalembhu aropa'aghi camporan cem-macem è*tnis*, tamaso' orèng Madhurâ, orèng Bugis, orèng Banjar, bân orèng Cadang. È Polo Masalembhu bâḍâ *fasilitas* *pendidikan* sampè' SMA, bân la ampon bâḍâ *perguruan tinggi*-na.

## Sombher
Orèng Tengger

Suku Tengger otabâ **Orèng Tengger** otabâ sè biyasa èsebbhut orèng Jhâbâ Tengger (IPA: /tənggər/) otabâ jhughân èsebbhut *Wong Tengger* otabâ *Wong Brama* èngghi panèka orèng sè neptep è tana tègghi seddhi'en ghunong Bromo-Tengger-Semeru, Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia. Orèng-orèng Tengger neptep è sabâgiyân Kabhupatèn Probolinggo, Kabhupatèn Pasuruan, Kabhupatèn Lomajhâng, bân Kabhupatèn Malang.

## Asalla nyama
Bâḍâ 3 tèori sè ajhâbhâraghi asalla nyama Tengger

* *Tengger* artèna manjheng ngadhek otabâ diem ta' ali-ghuli, sè ngartè'aghi bâbâtegghâ orèng Tengger sè bhâghus, anḍhâp ashor, sè kodhu paddh6ang è ḍâlem kaoḍi'ânna.
* *Tengger* artèna ghunong, sè ngeppas kalabân kennengan oḍi'en orèng Tengger.
* *Tengger* asalla ḍâri macampo nyama bângatowana orèng Tengger, èngghi panèka Rara An**teng** bân Jaka Se**ger**.
Kapolowan Slembhu

**Kapolowan Slembhu** panèka kapolowan neng tasè' Jhâbâ bâḍâ tello' polo Otama: Polo Slembhu, polo Masakambing, ban Polo Karamian. Secara administratif kepolo nika termasuk dálám wilayah Kecamadhan Masalẻmbu, Kabupaten Sumenep, Provinsi Jabha Támur. Posisi Polo Masalẻmbu bádha náng bẻgian dájá wilayah Kabupaten Sumenep, ekelilingá kalaben tasek (laut bebas), berjarak sekitar 112 mil tasek dári Pelabuhan Kalianget (Sumenep Daratan). Kondisi kakdintoh menyebabpaghi Polo Masalẻmbu langsung abátásẻn kalabẻn tasek bebas (laut lepas).

## Polo Slembhu
Sacara ekologis-geografis, Polo Masalembu bâdâ è garis lintang: 5° 31' kantos 5° 35' Lintang Lao'. Kalabân posisi panèka, posisi Polo Masalembu nyander ka posisi khatulistiwa (garis khatulistiwa) kalabân karakteristik lingkungan sè spesifik, èngghi panèka andi' kapasitas sè cè' tengghina ghâbây struktur keanekaragaman hayati habitat, akadhi terumbu karang, bakau, telu, pantai litoral, rumput laut (ganggang), bân area upwelling sè nolonge sumber daya non-juko' bân juko' kalabân nilai ekonomi sè tèngghi.

## Polo Masakambing
Polo Masakambing bâdâ ra-kèra 10 mil lao' dâri Polo Masalembu. Loas ﬁlo Masakambing ra-kèra 3,18 km², èpadhâddhi sèttong dhisa, Dhisa Masakambing, kalabân populasi è taon 2000 ècapa'aghi 1.268 orèng.
Polo Bhâbiyân

Bawean èngghi panèka polo sè terletak è tasè' jhâbâ, korang lebbi 135 kilometer è sebelah deje kotta Gresik. Secara *administratif*, polo reya termasok ka dâlâm wilayah Kabupaten Gresik, Jhâbâ Tèmor. Pasukan VOC nguasain polo ariya è taon 1743. 

Polo bâdâ duâ kecamatan, èngghi panèka Kecamatan Sangkapura bân Kecamatan Tambak. Bânyak orèngah 107.000 orèng kalaben ègghi panèka suku Bawean sarèng bâdâ kiya dâri suku Jhâbâ, Madura, Kalimantan, Sulawesi, bân Sumatra sè andi' pengearuh ka budaya bân bhâsana. Lalakonna orèng anèka nelayan bân atanèh sarèng alako mâranto è Malaysia bân Singapura. Orèng Bawean egghi panèka bâdâ sè odi' è Australia bân Vietnam. 

Bahasa sè èkaangghuy bânyak è koca' polo anèka bhâsa Bawean sè kâmbhâr sarèng bhasa Madura. 

## Etimologi
Oca' Bawean èngghi panèka awal dâri bhasa Sanskerta, sè artèna tèra' arèh*.* Menurut careta, è taon 1350, sèkelompok  pelaut dâri kerajaan Majapahit terjebak badai è tasèk Jhâba bân ajhlâpa  è polo Bawean sè anyama Buwun. Namong è dâlâm okara Serat Praniti Wakya Jangka Jaya Baya orèng Bawean amolay è taon 8 Saka è bakto poli nèka tadâ' sè ngânnengen, Pemerintah Koloni Belanda bân Eropa è abad 18 sè abârrik nyamah polo anèka asmana Lubeck, Baviaan, Bovian, Lobok.  

## Sombher
Polo Poḍây

**Polo Sapuḍi** (Maḍhurâ: *Polo Sapodây*, *Polo Podây*, *Polo Sapodhi*; Abjad Pèghu: ڤَولَو ساڤَوداْي، ڤَولَو ڤَوداْي، ڤَولَو ساڤَودْي) èngghi panèka sèttong polo sè bâḍâ è antara kompolan polo-polo è tèmorra polo Maḍhura. Mongghu *administratif* èpon, polo panèka tamaso' kaḍâlem sakobhengnga Kabhupatèn Songennep, Jhâbâ Tèmor. È antara kompolan polo-polo è tèmorra polo Maḍhurâ, Sapuḍi aropa'aghi polo palèng lowas nomer duwâ' salastarèna Kapolowan Kangèyan bân polo kalabân penḍuḍuk palèng bânnya'. Polo panèka èbâgi dhâddhi duwâ' *administrasi* Kacamadhân, èngghi panèka Nongghunong è bâgiyân dâjâ, bân Gayam è bâgiyân lao'

## Sejarah

Ècarèta'aghi, lambâ' Polo Sapuḍi ama'na "Polo Sapè" sabâb bânnya'na sapè sè abânnya'an ḍâri bânnya' pangengghunna.
Lambâ' Sapuḍi èpimpin kalabân Radhin sè aghâmana Hindu, sè èanot jhughân sareng kabânnya'an masyarakatta. Sunan Wirokromo Blingi bân Sunan Wirobroto Nyamplong sè asalla ḍâri Songennep temolèna mabâḍâ obâ'ân ḍâ' Polo Sapuḍi, kaduwâ Sunan panèka sè dhâddhi bângatowa è Polo Sapuḍi, jhughân mabâḍâ ḍâ'wâ è ka'ḍissa.

## ''Demografi''
Polo Sapuḍi kabânnya'an èkennengè bi' orèng Maḍhurâ sabâb ella'na sè semma' bân polo Maḍhurâ kalabân minoritas orèng Bajo, Mandar, Bugis, bân Kangèan sè arobâ'aghi masyarakat pasèsèr. Bhâsa otama sè èoca'aghi è Polo Sapuḍi panèka bhâsa Sapuḍi sè arobâ'aghi oca' ḍâri bhâsa Maḍhurâ bân bhâsa laènna akadhi bhâsa Bajo bân bhâsa Mandar. Kabânnya'an aghâmana orèng Sapuḍi panèka Islam kalabân pangaro buḍâjâ satempat sè ghi' cekka' èḍâlemma.

## Sombher
Kapolowan Kangèyan

Kapolowan Kangèyan panèka istilah kolektif sè atoḍhu ḍâ' ka polo kangèyan (polo otama) kompolan polo-polo sakètar sè bâḍâ è bâgiyân ḍâjâna tasè' Bali, è bâgiyân bârâ' lao'na Nusa Tenggara, sakètar 120 km (75 mi) è dâjâna Bali. Kangèyan mongghu administratif paneka bâgiyân dâri kabhupatèn Soengenep,provinsi Jâbâ Tèmor. Kangèyan panèka aghâduâan 91 polo kalabân 27 polo sè èkennengngè. Èbhu kottah kapolowan Kangèyan panèka Arjasa, kacamadhân palèng rajâ sè bâḍâ è bâgiyân bârâ polo Kangèyan, Polo Kangèyan aghâduân 3 kacamadhân èngghi panèka kacamadhân Arjasa, Kangayan, bân Sapeken. Kapolowan Kangèyan aghâdhuwân sombher daya alam sè relatif bânnya', akadhi gas alam, jâtè, nyèyor bân bujâ.
## Suku
Orèng Kangèyan panèka suku bhângsa Austronesia se asalla dâri polo Kangèyan, bân polo-polo e sakètarra (sè ekennal kalabân sebbudhân Kapolowan Kangèyan. Bânyya'na populasi sè bâdâ è Kangèyan panèka 125.840 sè kabennya'an ngenengi è polo Kangèyan, sakètar 90% dâri bannya'na populasi è polo kasebhut.
## Bhâsa
Bhâsa Kangèyan panèka bhâsa sè èghuna'aghi orèng Kangèyan sè asalla dâri polo Kangèyan. Panotor bhâsa Kangèyan paneka fokus è wilayah kapolowan Kangèyan, mongghu geografis bâdâ è dâjâna Bali bân bârâ' lao'na Lombok. Bhâsa panèka tamaso' kompolanna bhâsa Austronesia.
Orèng Jhâbâ

**Orèng Jhâbâ** otabâ Suku Jhâbâ (Bhâsa Jhâba Ngoko: ꦮꦺꦴꦁꦗꦮ, Rèng Jhâbâ; Bhâsa Jhâba Krama: ꦠꦶꦪꦁꦗꦮꦶ), Rèng Jhâba panèka suku bhângsa Austronesia palèng rajâ e Inḍonèsia sè asal èpon dâri Jhâbâ Tengnga, Jhâbâ Tèmor bân Daerah Istimewa Yogyakarta. Kalabân lebbi dâri 100 juta orèng, Suku Jhâbâ termasok *kelompok* *etnis* palèng rajâ e Inḍonèsia bân e Asia Tenggara kalabân sâkabbina. Bhâsa aslina panèka bhâsa Jhâbâ, se aropa’aghi Bhâsa Austronesia paleng rajhâ dâlem *jumlah penutur* asli bân jughen bhâsa daerah palèng rajâ è Asia Tenggara. Dâddi *kelompok etnis* palèng rajâ e wilayaepon, orèng Jhâbâ kalaben *historis* a *dominasi lanskap sosial, politik* bân *budaya* Indonesia sarèng Asia Tenggara.

È taon 2010, korang lebbi 40,22% penduduk Indonesia aropaaghi etnis Jhâbâ. Selaèn ka'dinto, suku Jhâbâ bâdâ jugân se bâdâ e negârâ Kaledonia Baru bân Suriname, polana è bâkto *masa [[kolonial Belanda]]* suku panèka e bhâkta de’ ka’dissa dâddi pelako. Sâmangken, suku Jhâba e Suriname dâddi sala settongah *minoritas* è ka’dissa bân èkennal dâddhi Jhâbâ Suriname. Bâda jughân suku Jhâbâ è *sebagian besar* provinsi è Indonesia, Malaysia, Singapura, Arab Saudi, sareng Belanda.

*Mayoritas* orèng Jhâbâ panèka umat Islam, sareng minoritas èngghi panèka Kristen, Kejawen, Hindu, Kapitayan bân Buddhâ. Sânaos kadhi neka, *peradaban* orèng Jhâbâ ampon èpengaroe sareng lebbi dâri sa'ebu taon *interaksi antara budaya* Kejawen ban Hindu-Buddhâ, bân pângaro nèka gi’ è tengale e dâlem sejarah, budaya, tradisi, bân bentuk kesenian Jhâbâ. Kalabân *populasi global* se cokop rajâ, suku Jhâbâ dâddi *kelompok etnis* se paleng rajâ nomer empa’ è antara umat Islam/*etnis mayoritas* Islam è dunnya, sa'ampona Arab, Bengali, Punjabi. Suku Jhâbâ a gâduwi sub-suku, èngghi panèka Jaseng, Banyumasan, Cirebon, Osing, Samin, Tengger, Jhâbâ Merauke, bân Jhâbâ Suriname

## Sombher
Alfabèt Fonètik Internasional

**Alfabèt Fonètik Internasional**  (, pengoca'an bhâsa Inggrissa:  (pangoca'an Britania); [ˌɪntɚˈnæʃ(ə)n(ə)l fəˈnɛɾɪk ˈælfəˌbɛt] (pangoca'an Amèrika)) otabâ èpakènḍâ' teddhi **IPA** iyâ arèya sistem alfabèt sè èsaregghep bân èangghuy kalabân ḍulo mènangka bâḍḍhâ rekkam fonètik monyè bhâsa *oral* (lèsan). Ta' marana mètode transkripsi laènna sè ampona aengghân è ḍâlem rompon bhâsa tetanto bhâi, IPA abâkkèlaghi samarbhâna fonem sè kalabân ka'rowa sa-bhâsana manossa sè bâḍâ panèka kennèng ètranskripsiaghi ka bujut tolèsan sè ka'ḍimma kennèng èkangertè bân è*artikulasi* bâli. Sistem *[[notasi]]* rèya ètarèkaaghi bân èlegghâraghi bi' Pamaoran Fonètik Internasional è bâjâ sè bhungkas ḍâri abad ka-19 mènangka *mèdium* (bâḍḍhâ) *rèprèsèntasi* (bâkkèlan) sè *baku* kaangghuy nyalèn monyèna bhâsa ka ḍâlem bujut sè kennèng ètolès.

IPA engghi panèka *instrumèn* sè segghut èangghuy sareng leksikograf (bhlânthèk kamus), morèd bân pamorok bhâsa asèng, bhlânthèk bhâsa, patolog bân sè merrè kalabân bhâsa, *musikus*, aktor, tokang partalan, bân pamorbhâ bhâsa ghâbâyân.

Simbol IPA bâttrana arobâaghi sèttong otabâ ḍuwâ' arkan, huruf bân diakritik sè bâttrana nitèng. Huruf IPA ngala' *inspirasi* amarghâ Alfabèt Latin. Diakritik èangghuy ghâbây mapaddhâng pabhidhâân rinci *antarfonem* bân mapaddhâng ghessèna sowara, akanṭana adisi monyè sengseng ḍâ' vokal, lanjhâng monyè, penekanan, nada, bân pamèyalan antara *suku kata*.

Ḍâri bâjâ ka bâjâ, bâḍâ bânnya' paobâ'ân ḍâ' sarakèt simbol IPA, paobâân rèya arobâaghi panambâ'ân, *modifikasi*, bân paghusodhân huruf bân diakritik sè rèya èlakonè bi' Pamaoran Fonètik Internasional. paobâân sè nyar-anyar, iyâ arèya è bâjâ taon 2005, 107 huruf segmèntal, huruf kaangghuy abâkkèlaghi *suprasegmental* sè anḍi' gejjâk sè cokop èbbhâ', iyâ rowa 44 macem diakritik (ta' èbitong bi' *kompositassa*), bân 4 lambhâng *prosodi* *ekstraleksikal* sè bâḍâ è ḍâlem sarakèt IPA. Para' sanèrbhâ sè bâḍâ è bagan Alfabèt Fonetis Internasional rowa èpublikasi ka ḍâlem artikel wèb IPA.

## Sombher
Pondhuk Lirboyo

**Pondhuk Pesantren Lirboyo** è penaddek taon 1910 M sareng [K.H. Abdul Karim](https://id.m.wikipedia.org/wiki/Abdul_Karim_(ulama)) sè sâmangken è pimpin sarèng sala sèttong nak potona *beliau,* K.KH. M. Anwar Manshur . Pondhuk Pesantren Lirboyo sè bâdâ è Kelurahan Lirboyo, Kecamatan Mojoroto, Kota Kediri nèka *a afiliasi* koat sareng Nahdlatul Ulama bân dâddi pesantren sè a *basis* salaf, èngghi ka’dinto pesantren sè *menekan* dâ’ kemampoan maos bân a *kaji* kètab salaf (kètab konèng). Pesantren panèka dâddi sala settongah pesantren sè palèng rajâ è Indonesia bâ dâddi sala sèttonga *pusat studi* Islam kabid polowan taon sâgilo’eh kâmerdhikaan Indonesia. Bhâli è *peristiwa-peristiwa kâmerdhikaan,* Pesantren Lirboyo mâste ngirèng dâlem *pergerakan perjuangan* kâlabân ngèrèmaghi santre-santrena ka *medan perang,* akadhi *[https://id.m.wikipedia.org/wiki/Pertempuran_Surabaya Pertempuran 10 November]* è Sorbhâja. Lu-gelluna Pondhuk Pesantren Lirboyo namong ngagem *sistem sorogan* bân *bandongan,* tape kabid taon 1925 M a kacèk 15 taon saampona naddeghâ Pondhuk Pesantren Lirboyo, Pondhuk Pesantren Lirboyo ngadopsi *sistem pendidikan* a-kellas (*sistem [https://id.m.wikipedia.org/wiki/Madrasah madrasah])* se è parenge asma Madrasah Hidayatul Mubtadiin sè paggun langgeng kantos sâmangken.
Wiki Trèsna Romadon 2025/Ḍaftar serradhân

Nèka kompolan ḍaftar serradhân anyar sè bisa èserrat. Pastèyaghi serradhân sè èserrat bâḍâ è bâbâ. Manabi terro nambâ bhul-ombul sè laèn bisa parèngonèng.

### Ḍaftar serradhân anyar
Bâbinè'

**Bâbinè**' iyâ arèya sèbbhudhân kaangghuy manossa sè ghâdhuwân kelamin bhidhâ dâri lalake'. Bâbinè' ghâdhuwân organ sistem reproduksi anyama ovarium uterus, vagina bân orèng bini' arèya bisah ngasèlaghi sel gamet sè èsebbhut sel telur. Bâbini' jhugân bisah menstruasi, ngandung, alaèraghi bhâji' bân nyosoè. 

Sebbhuddhân "bâbinè' " biasanah èangghuy ḍâ'ka manossa sè omor bèrèmpa'ah bhèin bân golongan apa'ah bhèin. Bâbinè' sè ampon dhibèsah èsèbbhut wanita, sabhâligghèh bâbinè' sèghi' nak-kanak èsèbbhut "nak-kanak bini' " otaba parabân.  

È Indonesia olokan sè lebbi sopan kaagghuy bâbini' sè èaghungi otabâna sè lèbbi toah iyâ arèa èolok èbuh otabâ olokan laènna noro'aghi oca' sè biasah è kennèngna. 

Labènna jenis bâbinè' iyâ arèya lalake'. 

## Etimologi
Metorot teori sè kasohor oca' "perempuan sè dâlâm bhâsa Madhurè èsèbbhut bâbinè' lu-ghâlluna dâri oca' "*empu*" è bhâsa Jhâbâ konah sè saterrossa è angghuy dâlèm bhâsa Melayu sè andi' arte "toan, moljâ, hormat". Oca’ *empu* ètambèin kalaban imbuhan “per-” ban “-an” se saterrossa dhaḍdi oca’ “perempuan”. Pan-bârâmpan sombèr jhughân nyebbuttaghi jhâ' oca' *empu*  andi' artè sè andi' hubungan kalabân *ampu* sè artena "sokong, sokongan".

Oca' "bâbinè'" sabèlluna dâri bhâsa *vanita*, sè dâlâm bhâsa Sansakerta andi' artè "sè èkaterroè".

## Sombhèr
Saor

**Saor** (bhâsa Arabbhâ :  سحور) jhughâ è sebbhut **Sehur, Sehri, Sahari bân Suhoor** ḍâlem bhâsa laèn, iyâ arèya istila ḍâri Islam sè aroju' ka *aktivitas* ngakan è bâkto lagghu sabellunna Sobbhu kaangghuy orèng sè alaksana'aghi èbâḍâ è bulân Romadon. Saor kaangghy nyarap bân cocok klabân *Iftar* kaangghuy ngakan malem saabitthâ bulân pasa aghântè'è ngakan tello kalè ḍâlem sa'arè (nyarap, ngakan sèyang, bân ngakan malem), maskè è pan-brâmpan kennengngan ngakan malem paḍâ è kalako samarèna *Iftar* (abhuka)è bâkto malem.

Dhâddhi kakanan ḍibuḍi sè è kakan bi' ummat islam sabellun apasa ḍâri pajjhâr sampè' arè compet saabitthâ sabulân, saor èangghâp bi traḍisi Islam kaangghuy manpaat berka karana orèng sè apasa arèya kaangghuy nyegghâ ḍâri rassa males otabâ kalemma'ânna sè è sebbhâb aghi pasa.

Mètorot haḍis shohèh al-Bukhari, Anas bin Malik ariwayatthaghi , "Nabbhi adhâbu, 'Asaorra bâ'na karna asaor arèya bherkat.'" È haḍis sè laèn, Nabbhi adhâbu "Bhidhâna pasa na kaulâ bân bâ'ma kabbhi rèya klabân pasana Ahlè Kètab bâḍâ è saor."

## Abâs kèya
Saor on the Road

### Sombher
Muslim

**Muslim** (bhâsa Arab) panèka oca' ghâbây orèng aghâma Islam. Mongghu artè maknawi, oreng Islam èngghi panèka orèng sè pasra ḍâ’ Allah kalaban coma abhâktè tor nyo’on partolongan ka Allah manabi ngaghungè parlo ḍâ’ sadhâjâna sè bâḍâ e langngè’ tor bhumè.  Orèng lake' sè sè Islam èsebbhut *Muslim* bân orèng binè' èsebbhut *muslimah.* Muslim nganggep Al-Qur'an, mènangka firman ḍâri Allah sè èwahyuaghi ḍâ' ka Nabbhi Muhammad, nabi Islam palèng buḍi. Salaènna Al-Qur'an, umat Islam jhughân parcajâ ḍâ' ka wahyu-wahyu sebellunna, akadhi Taurat, Zabur, bân Injil. Kabânnya'an muslim ngalakonè praktik atoro' Nabbhi Muhammad sè èsebbhut sunnah.

È taon 2020 populasi muslim sè èparkiraaghi para' 1,9 miliar muslim. Orèng Islam bâḍâ ra-kèra 25% ḍâri total populasi è dhunnya. Persentase orèng sè Muslim è bhân-sabbhân ḍaratan benua panèka: 45% Afrika, 25% Asia bân Oseania kolektif, 6% Eropa, bân 1% Amerika. Salaèn jârèya, è wilayah geografis sè èbâgi, angka-angka panèka: 91% Timur Tengah–Afrika Ḍâjâ 90% Asia Tengah, 65% Kaukasus, bân 42% sub-Sahara Afrika.

## Mètorot bhâsa
Filolog muslim Ibnu al-Anbari adhâbu:

*Muslim iyâ arèya orèng sè adhâddhiyaghi ibâdâna coma bhâḍhi Allah polana mongghu bhâsa Arab, oca' ‘salima’ artèna dhâddhi ka'aghungan, maksoddhâ ‘Islam’ adhâddhiyaghi aghâma coma ka'aghungan Allah.*È pan-bârâmpan kennengngan è ḍâlem Al-Qur'an, oca' muslim aghâdhui arte sè universal, contona:
"Ibrahim bânnè orèng Yahuḍi, bânnè orèng Kristen, namong orèng Islam sè lerres [مُّسۡلِمࣰا], bân bânnè musyrik." -- Quran 3:67

## Kualifikasi
Sèpat muslim èbâḍâ'aghi ḍâri kombinasi pola pèkkèran bân sikap individu ḍâ' iman è ḍâlem ajhâran Islam. 

Ka'angghuy dhâddhi muslim bân maso' Islam, kodhu ngoca' syahadat è âḍâ'na saksi muslim, ya'ni sala sèttong Rokon Islam, coma bâḍâ sèttong Pangèran (Allah) bân Nabbhi Muhammad otosan Pangèran. È ḍâlem bhâsa Arab: ašhadu ʾan-lā ʾilāha ʾillā-llāhu wa ʾašhadu ʾanna muħammadan rasūlu-llāh (أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمداً رسول الله) “Kaulâ asaksè taḍâ' Pangèran sè patut èsembah salaèn Allah, bân Muhammad panèka otosân Allah.”

Amalan-amalan muslim èjhârbâ'aghi ḍâlem lèma' rokon Islam: syahadat, sholat sabbhân arè (abhâjâng), zâkat, pasa è bulân Romadon, bân hajji ka Makka palèng sakonè'na sakalèyan.

## Tèologi Islam
È ḍâlem Al-Qur'an bânnya' nabbi bân otosân aghâma Yahudi bân Kristen, aropa'aghi orèng Islam. Pan-bârâmpan sè èsebbhut panèka: Aḍam, Nuh, Ibrahim, Ismail, Yakub, Musa, bân Isa. Al-Qur'an anyata'aghi jhâ' orèng-orèng ka'ḍinto orèng Islam polana tunḍu' ḍâ' Ghustè Allah, maḍâpa' pessen Allah bân ajhâlânaghi nilai-nilai Islam tamaso' sholat, apasa bân hajji. Dhâddhi, è ḍâlem Sorat 3:52 Al-Qur'an, morèddha Isa ngoca' ka salerana, "Kaulâ ampon parcajâ ḍâ' Ghustè Allah; bân dhâddhi saksi jhâ' kaulâ panèka orèng Islam (wa-shahad be anna muslimūn)." Ḍâlem aghâma Islam, sabellunna Al-Qur’an, Allah ampon apareng Taurat ḍa’ para nabbhi tor otosân è bhângsa Isra’il, Zabur ḍâ’ Daud tor Injil ka Isa, seè sadhâjâna èangghep nabbhi-nabbhi Islam sè penting.

## Sombher
Sorban

Sorban rèya kaèn lanjhâng bân lebar sè ètalè'è è cètak. Biasana èghunaaghi orèng Tèmor Tengnga, Asia Tengnga, Asia Bârâ' bân India .

Sala sèttong macem sorban rèya keski, sè aropaaghi kaèn lanjhâng sè ra-kèra satengnga dâri lanjhângnga "sorban tonggâl" tradisional, namong ta' èpotong bân èjhâi' kaangghuy aghâbây "sorban ganda" sè lebar ganda (otabâ è bhâsa Inggris èkoca' Double Patti ).

Sorban biasana èangghuy bi' orèng lake' Sikh bân orèng bhikkhu Hindu. Totop cètak sè ènga' rèya jhughân abâdhiaghi mènangka kataatan aghâma, tamaso' è antarana orèng Islam Syiah, sè nganggep ngangghuy sorban rèya Sunnah mu'akkadah (tradisi sè èkonfirmasi). Sorban jhughân aropaaghi hiasan kèla' tradisional ghâbây para ulama Sufi . Salaèn jârèya, sorban segghut èangghuy para bangsawan, ta' parduli dâri latar budi aghâmana.

## Sombher
Sya'bân

**Sya'bân** iyâ arèya bulân kabellu' ḍâlem almannat Hijriyâ. Nyamana Sya'bân arèya artèna "pamèsa", kasebbhut jârèya polana rèng-orèng Arab pagan amencar bân apèsa è bulân rèya kaangghuy nyarè aèng.

## Kadhâddhiyân

- 1 Sya'bân, kalahèranna Zainab binti 'Ali
- 3 Sya'bân' kalahèranna Husain bin 'Ali bin Abi Thalib
- 4 Sya'bân, kalahèranna 'Abbas bin 'Ali
- 5 Sya'bân:

- kalahèranna Imam Syiah, 'aali ibn Husain

- pamatèna Hazrar Fizza, tangan-gadis (Qaneez) ḍâri Fatimah

- 7 Sya'bân, kalahèranna Qasim bin Hasan
- 8 Sya'bân, pamatèna Khwaja Abdul Ghaffar Naqsybandi alias Pir Mitha
- 11 Sya'bân, kalahèranna 'Ali al-Akbar
- 15 Sya'bân:

- malèm du'a sè èkènal kalabân Lailatul al-baraat èyamaddi bi' Moslèm

- kalahèranna Dubellès Imam sè ḍi-buḍi, Muhammad al-Mahdi

- 22 Sya'bân, pamatèna Khwaja Muhammaf Usman Damani, ghuru Sufi ḍâri tradisi Naqshbandi
- 27 Sya'bân, kalahèranna Sayyad Laal Shah Hamdani, syekh Naqshbandi terkemuka.

## Kaotamaan bulân Sya'bân

Kaotamaan bulân Sya'bân ka’dinto èsebbuttaghi ḍâlem pan-saponapan hadits Nabi Muhammad.

Ḍâri Aisyah r.a. aḍhâbu, “Rasulullah s.a.w. biyasana apowasa, dhâddhi kaulâ sadaja apangrasa jhâ' salerana ta’ oneng ta’ apowasa, tor salerana biyasana ta’ apowasa, dhâddhi kaulâ sadaja apangrasa jhâ' salerana ta’ onèng apowasa. Nangeng, kaula ta’ toman ngoladhi Rasulullah s.a.w. apowasa sabulân, kajhâbâna bulân Romadon, bân kaulâ ta’ onèng ngoladhi salerana apowasa lebbi ḍâri apowasa è bulân Sya'bân." (HR. Bukhari, 1833, Muslim 1956).