open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dewa 19

Dewa 19, otabâ saderhana Dewa, panèka sala sèttong band rock Inḍonesia sè èbentuk è taon 1986 è Sorbhâjâ, Inḍonèsia. Angghuta Satèya bâḍâ Ahmad Dhani (keyboards), Andra Ramadhan (guitar), Yuke Sampurna (bass), bân Agung Yudha (drums). Dhani sareng Andra maddek ghâlimpo’ asareng Erwin Prasetya sareng Wawan Juniarso sambi asakola è SMP Negeri 6 Sorbhâjâ. Dewa 19 Molaè rèkaman perdana è taon 1992, Dewa 19 ampon ngobâsaè industri musik Indonesia è bâkto taon 1990-an kalabân vokalis Ari Lasso bân taon 2000-an kalabân vokalis Once Mekel.

Dewa 19 makalowar empa' studio album sareng Ari, Èngghi panèka 19 (1992), Format Masa Depan (1994), Terbaik Terbaik (1995) sareng Pandawa Lima (1997), tor alahirragi lagu-lagu hit akaḍhiyâ "Kangen", "Aku Milikmu", "Cukup Siti Nurbaya", "Cinta Kan Membawamu Kembali", "Kamulah Satu-Satunya"Kirana", bân "Elang". Samarèna posisi Ari èghântè'è sareng Once è taon 1999, karir Dewa 19 saongghuna kasohor kalabân rilis album Bintang Lima (2000) bân Cintailah Cinta (2002), sè bhân-sabbhân albumma èjhuwâl lebbi ḍâri sajuta eksemplar. Dewa Jhughân toman arekam ḍuwâ' album lengkap laènna, Laskar Cinta (2004) bân Republik Cinta (2006). Lagu-lagu hits sè lahir è jhâman Once èngghi panèka "Roman Picisan", "Risalah Hati", "Separuh Nafas", "Arjuna", "Pupus", "Pangeran Cinta", "Larut", bân "Dewi".

Samarèna Once kalowar è taon 2011, Dewa 19 Ḍhâddhi "band sè ta' andi' vokalis". ghâlimpo kasebbhut saterrossa ngalakonè konsèr rèuni sè ètampilaghi sareng mantan angghuta, èmolaè kalabân penampilan kolaboratif sareng Ari Lasso è taon 2012. Molaè è taon 2021, Virzha bân Ello resmi èrekrut ka'angghuy ngèssè'è vokal utama kalabân konsep penampilan tamu *(Featuring)* bân arèkam polè lagu-lagu Dewa 19 sè kona. Maso' taon 2020-an, Dewa 19 jhâjâ ngalaksana'aghi pan-bârâmpan wisata stadion è Inḍonesia bân Malaysia. Ghâlimpo Kasebbhut Jhâjâ mabâli rèkor bânnya'na pameyarsa è Inḍonesia ghâbây sèttong konser, èngghi panèka 75.000 orèng è Stadion Internasional Jakarta (JIS), sè salastarèna èlampa'aghi 85.000 orèng è Stadion Utama Gelora Bung Karno (GBK).

Dewa 19 aropa'aghi sala sèttong grup sè apangaro Bânnya' è dâlem sajhârâ musik Inḍonesia. È taon 2008, Dewa 19 èserrat dâlem ḍaftar majalah *Rolling Stone "The Immortals: 25 Greatest Indonesian Artists of All Time."* Bâdâ jhughân sè narèma bânnya' penghargaan, è antarana Anugerah Khas (Penghargaan Khusus) è Anugerah Planet Muzik è Singapura 2005. È taon sè paḍâ, majalah *Hai* nyebbhut Dewa 19 mènangka band sè palèng soghi è Inḍonesia kalabân panghasèlan sè èkaollè lebbi dâri 14 miliar rupiah per taon. è taon 2023, Dewa 19 ghi' aghâdhui status sala sèttong seniman sè palèng larang è Inḍonesia. Dewa 19 jhughân ampon Jhâjâ ngaollè kehadiran lintas generasi bân dhâddhi grup musik sè palèng èkasennengi è Spotify kalabân total lebbi ḍâri 2 miliar pamoterran.
Ahmad Dahlan

**Sayyid Ahmad Dahlan** (bhâsa Arab  أحمد دحلان  ) ( 1 Agustus 1868 – 23 Februari 1923) bhâbhâr kalabân asma (**Sayyid Muhammad Darwis**) èngghi panèka sèttong Ulama Rajâ aghellar *Pahlawan Nasional Indonesia* sè aropa'aghi pamaddhek Muhammadiyah. Salèrana panèka pottra kapèng empa' ḍâri pètto' satarètanan ḍâri kalowarga K.H. Abu Bakar. K.H Abu Bakar panèka sèttong ulama bân Khatib kasohor è Masjid Rajâ Kasoltanan Yogyakarta è jhâman ghâpanèka, bân èbhu ḍâri K.H. Ahmad Dahlan panèka pottrè ḍâri H. Ibrahim sè jhughân dhâddhi pangolo Kasoltanan Ngayogyakarta Hadiningrat è jhâmân ghâpanèka.

## Kaoḍi'an Awwâl

Asma kènè' K.H. Ahmad Dahlan èngghi panèka **Muhammad Darwis**. Salèrana panèka pottra kapèng empa' ḍâri pètto' orèng satarètanan sè sadhâjâna tarètanna binè', kajhâbhâ alè' bungsona. Salèrana tamaso' katoronan sè kapèng ḍubellâs ḍâri Maulana Malik Ibrahim, sala sèttong sè kasohir è antara walisongo, panèka sè aghâlluwi panyebbaran aghâma islam è Jhâbâ. Santanana kasebbhut èngghi panèka Maulana Malik Ibrahim, Maulana Ishaq, Maulana 'Ainul Yaqin, Maulana Muhammad Fadlullah (Sunan Prapen), Maulana Sulaiman Ki Ageng Gribig (Djatinom), Demang Djurung Djuru Sapisan, Demang Djurung Djuru Kapindo, Kiai Ilyas, Kiai Murtadla, KH. Muhammad Sulaiman, K.H. Abu Bakar, bân Muhammad Darwis (Ahmad Dahlan). Nasab ḍâri Syaikh Maulana Malik Ibrahim asambhung ḍâ' Nabi Muhammad.

## Sombher
Sistem imun

**Sistem imun**, otabâ kennèng kèya èollok **sistem kategghuân abâ**' (, ), iyâ arèya long-polongan sèl bân bâgiyân abâ' sè alako abhârengan kaangghuy ngèngkobhi abâ'na ḍâri koman panyabhâb panyakè' (patogèn). Lakonna iyâ jârèya ngennalè bân matèè koman sè alebbhu, ma'lè abâ' pagghun kabâḍâân èsak. Sistem imun sè areng-bhâreng nangghâ' (rèspons) è bâjâ kabâḍâân zat asèng alebbhui abâ', jârèya èolok mènangka rèspons imun.

## Sombher
Universitas Baghdad

**Universitas Baghdad**, èsingkat UOB (bhâsa Arab: جامعة بغداد, Jami'at Baghdad) iyâ arèya universitas sè palèng rajâ è Irak bân palèng rajâ nomer ḍuwe' è Arab samarèna Universitas Kairo.

È bâ'to perrang Irak, universitas rèya ngalamè karosaghân rajâ, kalabân 90% morèd kalowar ḍari universitas rèya. Hal kasebbhut polana bânnya' sè ngallè polana tako', ètambâ bâḍâ penculighân pan-bârâmpan morèd è universitas.

## Sombher
Universitas Leiden

**Universitas Leiden** (bhâsa Bâlândhâ: Universiteit Leiden; nyama bhâsa Latèn: Academia Lugduno-Batava) iyâ arèya universitas umum è Bâlândhâ. Kennengnganna è Leiden bân èbangun neng taon 1575 bi' Pangèran Willem van Oranje, universitas negeri rèya universitas sè palèng towa è Bâlândhâ. Universitas Leiden èkennal kaangghuy sajhârâ lanjhânga, kaunggulân è èlmo sosial bân asosiasi morèddhâ.

## Sombher
Universitas McGill

**Universitas McGill** (otabâ ghun McGill) iyâ arèya universitas sè bâḍâ è Montreal, Quebec, Kanada. Nyama universitas rèya asalla ḍari James McGill, orèng sè adhâghâng Montreal sè asalla ḍari Skotlandia. Èbangun taon 1821, universitas rèya aropa'aghi sala sèttong universitas palèng tow è Kanada.

## Sombher
Panyakè'

**Panyakè**' otabâ **lalaran** iyâ arèya kabâḍâân abâ' sè ta' biyasana, sè aghâbây bâgiyân abâ' otabâ fungsi abâ'na dhâddhi tagânggu, bennè polana loka ḍâri lowar. Panyakè' segghut kèya èollok mènangka ***kondisi mèdis***, iyâ jârèya kabâḍâân sè ta' anḍi' ra-tora bân *gejala* magânna. Panyakè' bisa èsabbhâbaghi bi' parkara ḍâri lowar, marana koman otabâ virus, otabâ ḍâri ḍâlem abâ' dhibi'. Contona, mon sistem kategghuân abâ'na ta' alako kalabân beccè', bisa molbul acem-macem panyakè', marana kakorangan dhâjâ kellar abâ', *[[alèrgi]]*, otabâ panyakè' *[[autoimun]]* (abâ' dhibi' marosak abâ'na dhibi').

Mongghu manossa, oca' panyakè' segghut èangghuy was-lowasân, iyâ rowa kaangghuy aolok kabâḍâân apa bhâi sè nyabbhâbaghi sakè' nyèlo, gângguân, nyangsara, parkara sosial, otabâ kapatèan ḍâ' orèng sè nyanḍhâng. Ḍâlem artè sè was-lowas rèya, panyakè' ampo kèya tamaso' nyèlo, loka, ta' dhisa, gângguân, *sindrom*, *infèksi*, *gejala-gejala* magânna, tèngka sè alaènan, otabâ pabhidhâân ropa bân fungsi abâ'. Panyakè' bisa marosak manossa bennè pèra' sacara fisik, ḍâpa' kèya sacara sokma, karana orèng sè sakè' bisa aobâ cara paḍḍhângnga mongghu ḍâ' kaoḍi'ân.

Kapatèan karana panyakè' aolok kapatèan alami. Bâḍâ 4 jennès panyakè' otama:

# Penyakè' nyèngghât otabâ nolar (marana flu, TBC)
# Panyakè' karana kakorangan (marana korang vitamin, korang ḍârâ)
# Panyakè' katoronan (bisa karana gènètik otaba bennè gènètik)
# Panyakè' fisiologis (gângguân fungsi abâ')

Panyakè' bisa kèya èbâgi dhâddhi nolar bân ta' nolar. Panyakè' palèng mamatè ḍâ' manossa arèya panyakè' jhântong ''koronèr'' (ghili ḍârâ ka jhântong tasompet), panyakè' ''stroke'' bân ''infèksi'' panyabâân bâbâ nan. È naghârâ majhu, panyakè' sè palèng bânnya' aghâbây orèng sakè' iyâ rèya panyakè' gângguân otek bân sokma, contona ènga' *[[gângguân dèprèsi mayor|dèprèsi]]* bân mangmang sè talambhâs.

Patologi, èlmo parkara panyakè', tamaso' ètiologi, iyâ jârowa èlmo parkarana sabbhâb-sabbhâb panyakè'.

## Sombher
Kiai Haji Bisri Syansuri

**Kiai Haji Bisri Syansuri** (18 Sèptèmber 1886 – 25 April 1980) iyâ arèya ulama bân tokoh Nahdlatul Ulama (NU).

Kiai Haji Bisri Syansuri iyâ arèya orèng sè abangun Pondhu' Mamba'ul Ma'arif Denanyar, otabâ sè èkennal kalabân Pondhu' Denanyar, è Jombang bân palèng kasohor atas penguasa'anna è bagiyân fikih aghâma Islam. Bisri Syansuri jhughân pernah aktif apolitik, antara laèn pernah dhâddhi anggota Komite Nasional Indonesia Pusat (KNIP) abhâkkèllè Masyumi, dhâddhi anggota Dewan Konstituante, ketua Majelis Syuro Partai Persatuan Pembangunan bân mènangka Rais Aam NU.

## Sombher
Anwar Nurris

**Anwar Nurris** (24 April 1941 – 16 Jânuwari 1997) aropa'aghi politikus Inḍonèsia, Aktifis PBNU (Pengurus Besar Nahdatul Ulama) bân Angghuta DPR periode 1971-1987.

## Sombher
Partai Kebangkitan Bangsa

**Partai Kebangkitan Bangsa (PKB)**, iyâ arèya partai politik è Inḍonèsia sè anḍi idèologi moderat, artèna partai Muslèm tapè ta' Islamis. Partai rèya èbangun bi' Prèsidèn Inḍonèsia ka-4 Abdurrahman Wahid è Jakarta neng 23 Juli 1998 (29 Rabi'ul Awwâl 1419 Hijriah) sè anḍi' sokongan kuat ḍari kiai-kiai Nahdlatul Ulama', akadhi Munasir Ali, Ilyas Ruhiat, Mustofa Bisri bân Muchith Muzadi.

## Sombher
Pondok Pesantrèn Asrama Perguruan Islam Tegalrejo

**Asrama Perguruan Islam (A.P.I.)** otabâ segghut èsambhât **Pondok Pesantrèn Salaf Tegalrejo** iyâ arèya instansi pandidighân islam sè bâḍâ è Dhisa Tegalrejo, Kacamadhân Tegalrejo, Kabupatèn Magelang, Jhâbâ Tengnga.

## Sombher
Menteri Aghâma Inḍonèsia

**Menteri Aghâma Inḍonèsia**, biyasana èrèngkes **Menag** èngghi panèka katowa ḍâri *Kementerian* Aghâma Inḍonèsia. Sè dhâddhi Menteri Aghâma samangkèn panèka Nasaruddin Umar sajjhek 21 Oktober 2024.

## Sajhârâ
Menteri Aghâma lu-ghâlluna èpaddhek è Kabinet Sjahrir bân Rasjidi sè ètoddhu' Menteri Aghâma sè lu-ghâllu. Sajjhek 21 Oktober 2024, posisi Menteri Aghâma Inḍonèsia èlaksana'aghi sareng Nasaruddin Umar.

## Sombher
Perrang Ottoman-Vènèsia (1570-1573)

**Perrang Ottoman-Venesia sè kapèng empa**' otabâ **Perang Siprus** (bhâsa Italia) iyâ arèya perrang antara Kekaisaran Ottoman bân Republik Venesia sè ḍâri taon 1570 kantos 1573. Republik Venesia èbhânto bi' Liga Suci, koalisi nagharâ-nagharâ Kristen sè èsoro bi' Paus Pius V. Kadhâddhiyân sè palèng penting è bâkto pamarènta'an Sultan Selim II èpicu bi' invasi Ottoman, Rèpublik Siprus Vènèsia. Ibukota Siprus, Nikosia, bân pan-bârâmpan kottha laènna è polo rèya èrebbhu' ceppet bi' tentara Ottoman sè jhâu lebbi kowat. Famagusta aropa'aghi sala sèttong kottha sè ghi' èkowasaè bi' Rèpublik Vènèsia. Namong, bhântowan ḍâri nagharâ-nagharâ Kristen ḍâteng telat. Famagusta ghâgghâr ka tentara Ottoman è bulân Agustus 1571, samarèna èkeppong 11 bulân. Ḍuwâ' bulân saterrossa, armada gabungan nagharâ-nagharâ Kristen ḍâteng bân ma'ancor armada Ottoman è Perrang Lepanto . Namong, è ḍâlem bâkto sè cè' panḍâ'na, Kekaisaran Ottoman bisa mabâli kakowadhân angkatan laut, saènggâna Republik Vènèsia èpaksa nyarè negosiasi perdamaian, merri' Siprus ka Kekaisaran Ottoman, bân majâr rampasan perrang 300.000 dukat.
Palabbhuwân Kalianget

Palabbhuwân rèya aropa'aghi pamaso'anna perekonomian sè ka Polo Madhurâ ḍâri bun tèmor bân aropa'aghi palabbhuwân sè bisa maḍâpa' Polo Madhurâ moso lo-polo è eddhi'ânna, akantha Polo Poterran è Kecamatan Talango, Polo Poḍây, Polo Ra'as, Polo Kangèyan, tor Polo Masalembhu. palabbhuwân rèya, bisa kèya maḍâpa' ka Polo Jhâbâ bâgiyân tèmor kalabân Palabbhuwân Jhângkar sè bâḍâ è Kabhupatèn Situbondo. 

## Sajhârâ
Palabbhuwân rèya, aropa'aghi palabbhuwân sè palèng towa nomer  3 marèna Palabbhuwân Tasadhâ bân Palabbhuwân Kamal è Bhângkalan. Palabbhuwân rèya, èpajhâghâ bâkto Orèng Bâlândhâ ajhâjhâ Songennep. È ḍâ'-aḍâ'na, palabbhuwân rèya èpafungsi ka'angghuy ngangko' penumpang bân komoditas asèl bhumè ḍâri Polo Madhurâ, otamana bujâ. Satèya, Palabbhuwân Kalianget kèya, èghuna'aghi sebagai sarana transportasi ka polo sè bâḍâ è tèmorra Songennep bân sabâgiyân Polo Jhâbâ

: 

* Palabbhuwân
Ai-Khanoum

**Ai-Khanoum** (**Aï Khānum** otabâ **Ay Khanum**, artèna "Dewi Bulân" è ḍâlem bhâsa Uzbek ),  èkennal sabellunna mènangka **Alexandria è Oxus** (bhâsa Yunani: Αλεξάνδρεια η επί του Ώξου)​. Kottha rèya ra-kèra èpaddhek bi' Kekaisaran Seleukia, bân dhâddhi pusat militer bân ekonomi Karajaan Yunani-Baktria kantos robbhu è taon 145 SM.  Peneliti sabellunna ngoca' jhâ' Ai Khanoum èpaddhek è ahèr abad ke-4 SM, samarèna penaklukan Alexander Agung. Kottha rèya ètemmo polè è taon 1961, bân èkobhur polè bi' Delegasi Arkeologi Prancis è Afghanistan kantos èmolaè konflik è akhir taon 1970-an.
Fragmen

Fragmen panèka album studio sè kapèng pètto' bellâs sareng seniman rekaman Malaysia Siti Nurhaliza bân album bhâsa Melayu sè kapèng ennem bellâs. Èrilis kâlâbân fisik è tangghâl 30 Juni 2014, sareng Universal tembhâng Malaysia kalabân areng sareng label rekaman dhibi', Siti Nurhaliza Productions. Sacara lirik, sabagiyân bânnya' lagu è album panèka èinspirasi ḍari oḍi' bân pangalamanna. Produksi album panèka èangghep mènangka gabungan antara komposer, lirik, ban produser Malaysia bân Indonesia.

Fragmen contains four singles for the Malaysian market, Lebbi bhègus, Jagâ rua kaèngkok, begus begi beèn  ben Sakabbinâ èstoh. Taon 2014, Lebih Indah narema duwâ' nominasi dâri World Music Awards 2014 è kategori Best Song Worldwide bân Best Music Video Worldwide. È taon sè padhâ, è tanggâl 17 Oktober, Lebbi bègus jhughân mimpin Siti kaangghuy mennang penghargaan Artis Terbaik (Bini') bân Lagu Terbaik (Malaysia) dâri Anugerah Planet Musik 2014. Empa' arè saterrossa, è tanggal 21 Oktober, Fragmen ban single-na ènominasiaghi è ennem kategori sè bhân-sabbhân ghâbây Anugerah Industri Muzik 2014. Tanggâl 6 Desember, Lebih bhegus sareng Fragmen jugân ngâter Siti mennang penghargaan lebat kategori Penâmpilân Vokal Terbâgus dalam Sebuah tembhâng (binik) sarèng album Terbagus dheri Anugerah Industri Muzik 2014. Mennangna ghabây Lebih begus jhughân mènangka Siti sè kapèng 12 mennang è kategori Penampilan Vokal Terbaik ḍâlâm Lagu (Bini').

Tanggâl 21 Oktober 2014, Fragmen epakaloâr kalabân sâh nèng Indonesia. tembâng tambahan, duet sareng Cakra Khan, "kabbi èstoh," èrilis mènangka single dek âdekna Fragmen ghabây pasar Indonesia è arè sè padâ.

Tanggâl 27 Agustus 2014, album panèka èsertifikasi Platinum saamponna ajhuwâl lebbi dari 10.000 eksemplar. Korang ḍâri tello bulân saterrossa, Fragmen ampon ajhuwâl ra-kèra 50.000 eksemplar.
Piagam Jakarta

Piagam Jakarta panèka rancangan Pembukaan Undang-Undang Ḍhâsar 1945 (UUD 1945). Rancangan panèka èrumusaghi sareng Panitia Sembilan Panitia Penyidik ​​Kerja Persiapan Kemerdekaan (BPUPK) è Jakarta tanggal 22 Juni 1945.

Piagam kasebbhut aghânḍhu' lèma' prinsip sè aropaaghi bâgiyân dâri ideologi Pancasila, namong prinsip sè kapèng settong jhughân tamaso' frasa "kalabân kawajibhân kaangghuy alaksanaaghi hokom Islam ghâbây para pânganutna." Frasa panèka, sè èkennal jhughân mènangka "pettong oca'," akhèrra èpaèlang ḍhâri pembukaan UUD 1945 è tanggal 18 Agustus 1945, sareng Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia, bhâdhân sè ètugasaghi kaangghuy ngesahaghi UUD 1945. Pètto' oca’ ghâpanèka epakalowar kalabân inisiatif Mohammad Hatta, se malem sabellunnaepon ampon narema kabhâr ḍhâri perwira angkatan laut Jeppang jhâ’ kalompo’-kalompo’ nasionalis ḍhâri Indonesia temor lebbi senneng maddhâk naghârana dhibi’ manabi pettong oca’ ghâpaneka ta’ ecabut. È taon 1950-an, bâkto UUD 1945 ètangguh, para wakil partai-partai Islam ètuntut sopajâ Indonesia abali ḍâ' Piagam Jakarta. Tanggal 5 Juli 1959, Presiden Sukarno ngomomaghi dâlem Keputusan Presiden (abâli ḍhâ' Konstitusi 1945) jhâ' Piagam Jakarta "madhâddhi inspirasi" ḍâri Konstitusi 1945 bân "adhâddhiyâghi persatuan sè èterrossaghi kalabân konstitusi kasebbhut." Maksoddhâ frasa panèka terros maḍâteng polemik saamponna dekrit panèka èkalowar. Kalompo'-kalompo' nasionalis arassa jhâ' frasa panèka coma ngakoè Piagam Jakarta mènangka dokumen sejarah, è bâkto kalompo'-kalompo' Islam parcajhâ jhâ' dekrit panèka abhârri' kakowadhân hokom ḍâ' pètto' oca'" Piagam Jakarta, bân è attas ḍhâsar panèka rèng-orèng panèka nyoro èberlakuaghina hokom Islam khusus ghâbây orèng Islam.

Piagam Jakarta mabâli perdebatan anyar è bâkto proses amandemen konstitusi è jhâman Reformasi (1999–2002). Partai-partai Islam èusulaghâghi kaangghuy nambâi "pètto' oca' ḍâ' Pasal 29 UUD 1945, sè ngator status aghâma è naghâra bân mardhikana aghâma. Namong, amandemen sè èusulaghâghi partai-partai Islam ta' narèma sokongan, kabânnyaan è Majelis Musyawarah Rakyat (MPR).
Perpustakaan Aleksandria

**Perpustakaan Agung Aleksandria è** Aleksandria, Mesir, panèka sala sèttong perpustakaan sè palèng bhâghus bân palèng penting è jaman kona. Panèka bâgiyân dâri lembaga penelitian sè lebbi ghâghâng, Mouseion, sè èkhususaghi ghâbây Muses (sanga' dewi seni bân budaya). Pèkkèran perpustakaan ghâbây kabbhi mata pelajaran è Alexandria bisa èusulaghâghi sareng Demetrius dâri Phaleron (sèttong negarawan Athena sè ajhâlânaghi pengasingan è Alexandria) ghâbây Rato Ptolemy I Soter è periode Helenistik. Rencana perpustakaan panèka bisaos èghâbây è bâkto pamarenta'anna rato jârèya, namong bisaos ta' èpadhâddhi kantos pamarenta'anna pottrana, Ptolemy II Filadelfos. Berkat sokongan dâri para rato Ptolemeus, perpustakaan ghâncang èkaolle bânnya' gulungan papirus. Ta' èkataoè persis barampa gulungan papirus sè èsèmpen è perpustakaan panèka, namong èparkiraaghi dâri 40.000 kantos 400.000 gulungan. 

Sala sèttong alasan Aleksandria èangghep mènangka pusat beasiswa bân pangajharan panèka polana bâdâna perpustakaan panèka. Bânnya' sarjana sè kalonta alako è perpustakaan è abad katello' bân kaduwâ' SM, akadhi Zenodotus dâri Ephesus sè nyoba' mabâkuaghi teks puisi Homer, Callimacus sè nolès Pinakes (kadhâddhiyân èangghep katalog perpustakaan pertama è dhunnya), Apollonius dâri Rhodes sè makompolaghi puisi epik Argonesau, sè èkalkolasi Cynetheratos keliling bumi kalabân kasala'an sè sakoni' è dâlem akurasi, Aristophanes dâri Bizantium sè aghâbây sistem diakritik Yunani bân sè partama èbâgi teks puisi dâddhi baris, bân Aristarchus dâri Samothrace sè ngasèllaghi teks definitif puisi Homer bân nolès komentar sè èjhârbâ'aghi. E bâkto pamarenta'an Ptolemy III Euergetes, cabang perpustakaan èpaddek è Serapeion, kuil sè èkhususaghi ghâbây dewa Yunani-Mesir Serapis.

Maske è jaman samangkèn bâdâ anggâpan jhâ' perpustakaan panèka perna "èobbar" bân èancor, perpustakaan panèka saongghuna ampon ngalami penurunan bertahap è dâlem periode pan-bârâmpan abad. Penurunan panèka èmolaè kalabân èusir para sarjana dâri Alexandria è taon 145 SM è attas parenta Ptolemy VIII Physcon, sè adhâddhiyâghi kapotosan Aristarchus dâri Samotrake, sè atugas mènangka kapala perpustakaan, kaangghuy ngunduragi aba'na bân saterrossa èbuwang dhibi' ka Siprus. Bânnya' sarjana laènna jhughân sè buru ka kottah laènna (akadhi Dionysius Thracus bân Apollodorus dâri Athena). Perpustakaan otabâ bâgiyân dâri koleksina èobbar ta' èsengaja sareng Julius Caesar è bâkto perrang sataretanan è taon 48 SM, bân bânnya'na kaancoran gulungan ghi' ta' èkataoè. Katonna perpustakaan ghi' odhi' otabâ èpadhâddhi polè ta' abit saellana jârèya; ahli geografi jaman kona Strabo nolès tentang entar ka Mouseion sekitar taon 20 SM, è bâkto karya sarjana Alexandria Didymus Calcenteros dâri periode panèka nojjhuaghi jhâ' èpon bisaos andi' aksès ka paleng sakonè'na sabagiyan dâri koleksi perpustakaan.
Wanita dan Satria

Wanita dan Satria iyâ arèya filem 1941  ḍâri Hindia Belanda (sateya Indonesia). Èsutradarai sareng Rd Ariffien bân èproduksi sareng Ang Hock Liem ghâbây Union Film. Èbintangi Djoewariah, Ratna Djoewita, Hidajat, Z. Algadrie, bân Moesa, filem panèka nyarèta'aghi carètana Don Juan sè anyama Sudrajat sè nyalahgunaaghi statusna kaangghuy èparcajâ'aghi dâri bhâbinè'an, sabellunna akhèrra ollè bâlâsân. Filem panèka kabânnya'an positif, kalabân sèttong sè ngajhâri jhâ' filem panèka ta' kodhu èlebâdhi.

Sudrajat amanipulasi posisina kaangghuy aghuḍâ bhâbinè'an bân dhâddhi orèng se e wajib aghi aghandu' sangkolan pamanna, sanajân pamanna anḍi' pottra, Soelarsa sè beccè' bân molja. Pamanna kaceba dha’ Soelarsa ban nganggep Sudrajat oreng se lebbi bhâgus. Eanggep kellas tenggi, aba’na ta’ èndhâ' apolong pole bân orèng kellas bâbâ. Aherra, Sudrajat taresna ka paraban sè raddhin, Koestijah, bân manipulasi ramana Koestijah kaangghuy akabin saellana Koestijah nolak kamajuanna. Samentara jârèya, Soelarsa, sambi ajhâlânaghi truk lèbât dhisa Koestijah, nyalamettaghi nyabâna, bân kaduwâ'na tarèsna è ḍâlâm pangabasan sè partama. Kalabân manipulasi ramana Koestijah, Sudrajat ngator Koestijah kaangghuy akabin.

Tapè è bâkto pakabinan, kanyata’an sè saongghuna parkara lècèka Sudrajat. Sala sèttong mantan parabân sè èlla capok ghudâ, Tarmini, manjèng bân acarèta ḍâ' orèng bânnya', tamaso' Soelarsa, tentang sèpat aslina pangantan lake'. Dhalem pèggâl, Sudrajat makalowar revolver pas nembak Tarmini. Kalabân napas sè sakarat, Tarmini aghâbây sèttong pangakoan ahèrra. Eppa’na pas abeles dendam ka Sudrajat.
Recep Tayyip Erdoğan

Recep Tayyip Erdoğan (sebutân bâsâ Turki: [ɾeˈd͡ʒep tɑjˈjip ˈæɾdo(ɰ)ɑn, lahir 26 Februari 1954) panèka politisi Turki sè dâddi Presiden Turki ka-12 bân samangkèn molaè taon 2014 sabellunna ajhâdi Perdana Menteri Turki. 2003 kantos 2014 bân mènangka Walikota Istanbul dâri taon 1994 kantos 1998. Salerana jhughân sala sèttong sè maddek Partai Keadilan bân Pembangunan (AKP) è taon 2001.

Lahir è Güneysu, Rize, Erdoğan apinda kalabân kalowargana ka Istanbul è omor 13 taon. Erdoğan ajhâr administrasi bisnis è Aksaray Academy of Economic and Commercial Sciences, sabellunna alako mènangka konsultan bân manajer senior è sektor swasta. È bâkto jârèya, Erdoğan aktif è partai-partai sè èpimpin politisi Islamis veteran Necmettin Erbakan, molaè mènangka ketua distrik Beyoğlu partai-na è taon 1984 bân ketua Istanbul è taon 1985. Saellana pemilu lokal taon 1994, Erdoğan èpèlè mènangka walikota Istanbul, è dhissa' èlaksanaaghi serangkaian reformasi sè mamodernisasi infrastruktur bân ekonomi kottah. È taon 1998, èpon èsalaaghi polana ngajhâk kaangghuy bheji' de' agama bân èlarang dâri politik saamponna maca puisi Ziya Gökalp sè èbhândhingaghi masjid bân barak bân orèng sè parcajâ sareng prajurit. Erdoğan èbebasaghi dâri penjara è taon 1999 bân salastarèna èpanènggalè politik Islamis è adha'na orèng bânnya', èpaèlang sareng Erbakan kaangghuy abhânto AKP, partai sè èrancang kaangghuy niru partai-partai Demokrat Kristen Eropa.

Erdoğan mimpin AKP kaangghuy mennang è pemilu Majelis Nasional Agung taon 2002, pas sataon saamponna maddek partai. Saellana larangan politikna èpaèlang sareng Perdana Menteri Abdullah Gül, Erdoğan dhâddhi perdana menteri saamponna mennang è pemilu tambahan è Siirt è taon 2003. Erdoğan mimpin AKP kaangghuy mennang duwâ' kemenangan pemilu è taon 2007 bân 2011. Reformasi sè èlaksanaaghi è taon-taon awal Erdoğan mènangka perdana menteri Eropa aghâbây Turki molaè mènangka anggota Uni Uni negosiasi. Saellana jârèya, Turki ngalami pemulihan ekonomi dâri krisis ekonomi taon 2001 bân ngajhâri investasi è infrastruktur è antarana jalan raya, bandara, bân jaringan kereta api berkecepatan tèngghi. Bâ'na jhughân mennang duwâ' referendum konstitusional sè berhasil è taon 2007 bân 2010. Erdoğan èkorangè pangarona militèr dâ' politik, ètanggung kritik è attas dokumen e-memorandum angkatan bersenjata, bân pagghun kontroversial polana hubungan sè semma' dâ' gerakan Gülen, sè ètuduh AKP ngator pembantaian perwira militèr lèbât Erkonz bân Balkon cobaan. È akhir taon 2012, pamarèntahna molaè negosiasi perdamaian sareng Partai Buruh Kurdistan (PKK) kaangghuy mamarè konflik Kurdi-Turki, sè ampon lastare tello taon saterrossa.

È taon 2014, Erdoğan dhâddhi presiden sè èpilih orèng bânnya' è naghara panèka. Kepresidenan Erdoğan ampon ètandhai sareng kemunduran demokratis bân pergeseran dâ' gaya pamarèntah sè lebbi otoriter, bân èpon ampon ngadhep tuduhan pelanggaran HAM, penindasan penolakan, bân penindasan kebebasan berbicara.
Demokrasi Terpimpin

Dèmokrasi terpimpin, jhughân èsebbhut dèmokrasi terarah bân dèmokrasi terkelola, panèka pamarènta sè sacara resmi dèmokratis tapè fungsina kaangghuy pamarènta otoritèr de facto otabâ, dâlem pan-bârâmpan kasus, mènangka pamarènta otokratis. Rezim hibrida akadhi panèka è essa'aghi lèbât pèlèan omom, namong ta' ngobâ ka rampana, motif, bân tojjuwân naghârâ
È dâlem dèmokrasi sè èpandhi'i, pamarènta ngontrol pèlèan kalabân cara sè saènggâna orèng bisa alaksanaaghi hak-hak demokratisna kalabân ta' ngobâ kabijakan publik. Maskè rèng-orèng rowa noro'è prinsip-prinsip dhâsar dèmokrasi, bisa bâdâ panyimpangan bhâghus dâ' otoriterisme . 

È dâlem dèmokrasi sè èator, aghâdhui teknik propaganda sè èterrossaghi bi' naghârâ, akadhi manipulasi persetujuan, nyegghâ para pamèlè dâri aghâdhui dampak sè signifikan dâ' kabijakan.

## Dèmokrasi Terbimbing è Indonèsia
Samarèna Perang Dunnya II, istila "demokrasi terbimbing" èghunaaghi è Indonesia kaangghuy panyâmma'an pamarènta è bâbâna Sukarno dâri taon 1959 kantos 1966.

## È Bhudhâjâ Populèr
È video mainan 2024 sè èkennal kalabân Helldivers 2, fraksi sè bisa èmainaghi, Super Earth, aghunaaghi sistem dèmokrasi sè èpandhi'i mènangka sistem pamarènta'anna.

È alam mainan Helldivers 2, Super Earth aberri' pangkat wargana coma dâlem è skala horop. E bâkto pèlèan Super Earth ètangani kalabân mesin pamèlèan sè mèlè calon èbâdâ'aghi jâwâbân pamèlè dâ' angket. Kabhânderân sè èghâbây è alam mainan panèka bâkto pamèlè noro' langsung è dâlem pamèlèan, rèng-orèng panèka kadhâng bhingong tentang calon sè èkasennengi bân kalabân cara ghâpanèka ta' mèlè calon sè bendher.
Kabhupatèn Purworejo

**Kabhupatèn Purworejo** (bhâsa Jhâbâ: Hanacaraka: ꦥꦸꦂꦮꦉꦗ, Pegon: ڤوروارجا translit. Purwårějå) iyâ arèya wilayah kabhupatèn è Propènsi Jhâbá Tengnga, Inḍonèsia. Èbhu kotthana iyâ arèya Kacamadhâb Purworejo Kottha. Kabhupatèn rèya abâtes kalabân Kabhupatèn Wonosobo bân Kabhupatèn Magelang è Ḍâjâ, Kabhupatèn Kulon Progo (Daèrah Istimèwa Yogyakarta è tèmor), Samudra Hindia è lao', tor Kabhupatèn Kebumen è bârâ'.
Oto Iskandar di Nata

**Otto Iskandar Di Nata** (Sunda: ᮛ᮪ᮓ᮪. ᮇᮒ᮪ᮒᮧ ᮄᮞ᮪ᮊᮔ᮪ᮓᮁᮓᮤᮔᮒ), jhughân èyèjhâ Otto Iskandardinata, èyolok Otista bân èkocak Si Jalak Harupat; lahèr 31 Maret 1897 – maèlang 19 Ḍèsèmber 1945, èsebbhut dhingghâl omor 20 Ḍèsèmber 1945 iyâ arèya seorang politikus bân Pahlawan Nasional Inḍonèsia.

## Sombher
Pembèla Tanah Air

Tentara Sukarela **Pembèla Tanah Air** (Jeppang: 郷土防衛義勇軍, Hepburn: Kyōdo Bōei Giyūgun) otabâ Pembèla Tanah Air (PETA) iyâ arèya satuan paramiliter sè èkaghâbây Jeppang è Inḍonèsia neng masana Jeppang. PETA èkaghâbây neng tangghâl 3 Oktober 1943 mènangka tentara sukarèla aḍâsar maklumat Osamu Seirei No. 44 sè èyumumaghi bi' Panglima Angkadhâb Dhârât ke-16, Lètnan Jènderal Kumakichi Harada. Pelatihan pasughân PETA bâḍâ è komplèks militèr è Bogor.
Orèng Kurdi

Bhâsa Kurdi ( Bhâsa Kurdi : کورد‎ , Kurd ) panèka sala sèttong suku è Tèmor Tèngghâ, kabânnya'an sè èkennal mènangka Kurdistan Raya. Wilayah panèka èbâdâ'aghi è antara Iran, Irak, Suriah, bân Turki. Bâdâ ètnis sè palèng bhâghus nomer empa' è Timur Tengah saamponna orèng Arab, Turki, bân Persia. Orèng Kurdi panèka bhâsa Iran bân abhâsa Kurdi, bhâsa dâri keluarga bhâsa Iran/Iran, cabang dâri keluarga bhâsa Indo-Eropa.

Orèng Kurdi jumlahna ra-kèra 30 juta. Kabânnya'an dâri rèng-orèng panèka odi' è Asia Bârâ', kalabân komunitas Kurdi sè signifikan è Turki tenggara, Armenia, Georgia, Israel, Azerbaijan, Rusia, Lebanon, bân è dhâlem pan-bârâmpan dhâsa'an samangkèn è pan-bârâmpan naghara Eropa bân Amerika Serikat.

## Etimologi
Asal-usul sè teppa' dâri nyamana "Kurd" ghi' ta' jellas, sanajân èparcajâ jhâ' èmolaè dâri pembentukan kelompok etnis è abad-abad, mon bhunten milenium.

G.S. Reynolds parcajâ jhâ' istilah Kurd kamungkinan bânnya' èkabâliaghi sareng istilah jaman kona Qardu. Akar umum Kurd bân Qardu pertama kalè èsebbhut è tablet Sumeria dâri milenium katello' SM mènangka "tana Kar-da." Saterrossa, Hennerbichler parcajâ jhâ' istilah Kurd bân label ètnis sè padâ èghâdhui dâri batang Sumeria "kur," artèna gunong.

Oca' Kurd pertama kalè ètolès è sumber-sumber kalabân bhângon Kurt (kwrt-) è risalah-risalah Persia Tengnga (Karnamak Ardashir Papakan bân Matadakan i Hazar Dastan). Istilah panèka èghunaaghi kaangghuy ngajhâri kelompok sosial otabâ suku sè bâdâ sabellunna perkembangan naghârâ etnis modern. Istilah panèka èghâdhui sareng para sastrawan Arab è jaman Islam awal bân èmolaè èkabâ'aghi kalabân èmaksod ghâbây amalgamasi suku-suku Iran nomaden bân orèng-orèng sè dhâddhi orèng Iran bân kalompo' è wilayah panèka.

Sherefxan Bidlisi nyataaghi jhâ' bâdâ empa' divisi etnis Kurdi: Kurmanji, Lur, Kalhor, bân Guran, sè bhân-sabbhânna acaca dialek otabâ bhâsa sè bhân-sabbhân. dâri panèka, menorot Ludwig Paul, namong Kurmanji bân mungkin Kalhuri sè ècocokkaghi sareng Kurdi, è bâkto Luri bân Gurani panèka bhâsa sè bhân-sabbhân. Namong, Ludwig nolès jhâ' linguistik ta' apareng definisi bila bhâsa dhâddhi dialèk, bân kalabân cara ghâpanèka, faktor-faktor non-linguistik aghâdhui kontribusi dâ' kasatuwan ètnis dâri pan-bârâmpan kalompo' sè abhâsa Kurmanji, Kalhur, bân Guran.

## Referensi
Jalaluddin Rumi

Jalāl ad-Dīn Muhammad Rūmī (Persia: جلال‌الدین محمد رومی), jhughân èkennal mènangka Jalāl ad-Dīn Muhammad Balkhī (Persia: جلال‌الدین محمد بلخى) otabâ serrèng èsebbhut Rumi (30 Sèptèmber 1207 – 17 Desember 1273), panèka a Sufidi, bân cilèr Persia lahir è Balkh (satèya Samarkand), Persia Raya. È dhâlem pettong abad sè tapongkor, orèng Iran, Tajik, Turki, Yunani, Pashtun, Muslim è Asia Tengnga, bân jhughân Muslim è Anak Benua India ampon senneng ka karya-karyana. Puisi-puisina ampon èterjemahaghi dâ' bânnya' bhâsa bân èadaptasi dâ' bânnya' format. Rumi ampon èkennal mènangka sala sèttong "penyair sè palèng èkasennengi" bân jhughân "penyair sè palèng èjhuwâl" è Amèrika Serikat.

Kabânnya'an karya Rumi ètolès è bhâsa Persia, namong jhughân kadhâddhiyân aghuna'aghi bhâsa Turki, Arab, bân Yunani. Sala sèttong karyana, Masnavi (Mathnavi), sè èkarang è Konya, èangghep sala sèttong puisi sè palèng bhâgus è bhâsa Persia. Panèka sala sèttong karya sè palèng berpengaruh è dâlem tasawuf bân serrèng èsebbhut "Al-Quran è bhâsa Persia."
Shafiyyah binti Huyay

**Shafiyyah binti Huyay** () èngghi panèka sala sèttong rajina Nabi Muhammad sè asalla ḍâri suku Bani Nadhir. Bhâbhâr 11 taon sabellumma hijrah. Bâkto èkabin sareng Rasulullah, èpon ghi' ta' ghânep 17 taon otabâ ghi' anyar omor 17 taon. Maskè omorra ghi' ngoḍâ, Shafiyah ampon toman araka ḍukalè. Awwâlla araka sareng sèttong kesatriya bân panembhâng ḍâri kaomma, Salam bin Misykam Al-Qurazhi. Saèllana Salam sèdhâ, èkabin sareng Kinanah bin Rabi' bin Abu Al-Haqiq An-Nadhari, pangowasa bèntèng Qamush, bèntèng Khaybar sè palèng kowat. 

Salèrana aghâdhuwi ghellar "Ummul mu'minin". Ramana panèka katowa suku Bani Nadhir, sala sèttong Bani Israel sè neng-neng è sakètar Madina. Bhâdhânna bâk pèḍâ'.

## Genealogi
Shafiyah binti Huyay bin Akhtab bin Sa’yah bin Amir bin Ubaid bin Kaab bin al-Khazraj bin Habib bin Nadhir bin al-Kham bin Yakhurn, maso' kaotoronan Harun bin Imran bin Qahits bin Lawi bin Ya'qub bin Ishaq bin Ibrahim. Asmana èbhuna Barrah binti Samawal ḍâri Bani Quraizhah. Shafiyyah bhâbhâr è bulân Rabiul Awal, sapolo taon sabellum hijrah.

## Kaoḍi'an Awwâl
Shafiyah bhâbhâr è Madina bân aghâdhuwi rama asmana Huyay bin Akhtab, katowa suku Yahudi, Bani Nadhir. Èbhuna, Barra binti Samawal, asalla ḍâri Bani Quraidhah. Aropa'aghi kompoy ḍâri Samawal bin Adiya. Mènorot sombher, èpon akabin sareng Sallam bin Mishkam, sè kamoḍiyân apèsa.

Bâkto Bani Nadhir èoddhâk ḍâri Maḍina sareng Nabi Muhammad è taon 625 sabâb hiyanat ḍâlem perjhânjhiyân kalowargana akhèrra neg-neng è Khaybar, sèttong *oasis* è sèddhi'na Madina.  Ramana bân tarètab lakè'na lajhu nyèngghâ ḍâri Khaybar ka'angghuy agabung sareng pasukan Mekka bân Orèng Badui è ḍâlem perrang ngadhebbhi pasukan Nabi Muhammad è Madina bâkto Perrang Khandaq. Bâkto orèng-orèng Mekka nyorot, Nabi Muhammad akhèrra ngalèng-lèngè Bani Quraizhah. Sa'amponna kalana Bani Quraizhah è taon 627, ramana Shafiyyah, Huyay bin Akhtab sè aropa'aghi muso lambâ'na Nabi Muhammad, ètangkep bân èpatè'è atas parèntana kanjeng nabi.

È taon 627 M otabâ awwâl 628 M, Shafiyah akabin sareng Kinanah bin al-Rabi sè aropa'aghi bendaharana Bani Nadhir. Sèttong malem Shafiyah mèmpè jhâ' bulân ngombâr è Madina bân ghâgghâr è kamarra, kamoḍiyân ècarèta'aghi ḍâ' rakana tapè pas ètampèlèng sareng Kinanah. Lampetta tampèlèngan ka'ḍissa bhâkal èoladhi sareng Muhammad bân lajhu Shafiyah acarèta mèmpèna.

## Perrang Khaybar
È taon 628 M, ummat muslim naklo'aghi sajumbla suku yahudi (tamaso' Bani Nadhir) è perrang Khaybar sabâb yahudi Khaibar ahiyanat bân amosowè Muhammad. Orèng-orèng yahudi ambu, bân èbâghi ngennangè Khaybar kalabân syarat wâjib maghi satengnga ḍâri hasèl polonganna ḍâ' Nabi Muhammad.  Tana kasebbhut dhâddhi bâgiyân ḍâri wilajâna Islam. Tapè perjhânjhiyân panèka ta' tamaso' Bani Nadhir sè ta' parèng ponapa bisaos.  

## Kaodi'an Menangka Rajina Rasulullah
## Sombher
Hamengkubuwana IX

**Sri Sultan Hamengkubuwana IX** (bhâsa Jhâbâ: ꦯꦿꦶꦯꦸꦭ꧀ꦡꦟ꧀ꦲꦩꦼꦁꦑꦸꦨꦸꦮꦟ꧇꧙꧇; 12 April 1912 – 2 Oktober 1988, lahèr kalabân nyama Gusti Raden Mas Dorodjatun) iyâ arèya Sultan Yogyajakarta kasanga', Gubernur Daèrah Istimèwa Yogyakarta sè awwâl, bân jhughân aropa'aghi bhâkkèl Prèsiden Inḍonèsia kaḍuwe' sè ajabat neng taon 1973–1978. Hamengkubuwana IX jhughân aropa'aghi Ketua Kwartir Nasional Gerakan Pramuka sè awwâl bân èkennal mènangka Bapak Pramuka Inḍonèsia.

## Sombher
Bupati

**Bupati** iyâ arèya sebbhutdhân ka'angghuy kepala daèrah kabhupatèn è Inḍonèsia. Seorang bupati anḍi' kewenangan sajhâjhâr kalabân wali kottha, iyâ arèya kepala daèrah ka'angghuy daèrah kottha. Ḍâsarra, bupati anḍi' tugas bân wewenang atasan penyelenggaraan daerah aḍâsar kabijakan sè ètettepaghi sareng Dèwan Perwakilan Rakyat Daèrah Kabhupatèn/Kottha. Bupati èpèlè ḍâlem sèttong pasangan kalabân langsung bi' rakyat (masyarakat) è kabhupatèn. Bupati iyâ arèya jabadhân politik (polana èyusung bi' partai politik), bân bânnè Pegawai Negeri Sipil.

## Sombher
Patè

**Patè** (ꦥꦠꦺ)  iyâ arèya ahèr kaoḍi'ân, iyâ jârowa ambuna kabbhi fungsi biologis sè aghâbây sèttong mahlok pagghun oḍi'. Kabbhi mahlok oḍi' è bâjâ paghi'na bhâkal matè (nyanḍhâng patè). Samarèna matè, sè abâ' biyasana mola abhâtang. 
Ḍâlem bhudhâjâ Madhurâ bân sakalèmbheng, **kapatèan** iyâ arèya arassaaghi kabâḍâân matèna orèng sè semma' sambhungnga (sosial-na).

## Sombher
Pengepungan Konstantinopel (674–678)

Pengepungan kabiḍân Konstantinopel sareng orèng Arab, sè alangsong ḍâri taon 674 sampè' 678, iya' arèya sala sèttong konflik rajâh è Perrang Arab-Romawi Tèmor, iya' arèya puncak kabiḍân ḍâri bhuwâ' mabhâjhèng wilayah sè èluncuraghi è bâbâna Kekaisaran Romawi Tèmor sareng Khilafah Umayyah è bâbâ pimpinan Khalifah Muawiyah I. Khalifah Muawiyah I, naèk tahta è taon 661 saamponna Perang sabèlèen Muslim kabiḍân , abali kaangghuy aperrang è Kekaisaran Orèng Romawi Tèmor saamponna pan-bârâmpan taon, ngarep ngaollè sakabbhina karajaan kalabân ngerèbbu' ibukotana, Konstantinopel.

akaḍhi sè èyatoraghi sareng ahli sejarah Bizantium Theophanes the Confessor, serrangan Arab èrèncanaaghi bân èlaksanaaghi kalabân te-ngate. È taon 672-673, armada Arab manadḍek pangkalan è salanjhangnga pasèsèr Asia kènni', saterrossa manadḍèk blokade sè kèndur sekitar Konstantinopel. Orèng Arab aghâḍhui Semenanjung kizikos sè semma' mènangka pangkalan mosèm cèllèp, abali kaangghuy nyerang bèntèng kottah è mosem semè. Kekaisaran Bizantium, è bâbâna Kaisar Konstantinus IV, akhèrra berhasil maancor armada Arab bi' sanjhatâ sè anyar ètemmoè, zat pengubhâr caèr sè èkènnal mènangka Apoy Yunani. Kekaisaran Bizantium jhughân makala pasukan dhârât Arab è Asia kènni', sè mamaksa orèng Arab kaangghuy makalowar pangepungan. Kamennangan panèka cè' parlona kaangghuy kelangsungan odhi'na kekaisaran, polana ancaman Arab èlang sakejjha'. Perjanjian perdamaian ètandatangani ta' abit saèllana jârèya, bân saèllana Perang sabèlèen Muslim Kaduwâ' èmolaè, Kekaisaran Bizantium berhasil malèeèng Khilafah Umayyah.

Pengepungan arèya èabaḍiaghi ḍâlem legenda-legenda dunnya Islam sè ghi' anyar, namong ècamporaghi bi' catètan pengepungan Konstantinopel laènna, sè èlaksanaaghi pan-bârâmpan taon sabèllunna, è bâbâna Khalifah Yazid I. lanataran, kebendèrren catâtan Theophanes ètantang è taon 2010 sarèng sarjana Oxford James Howard-Johnston, sè lebbi ngotamaaghi ḍâri sombèr Arab bân Suriah. Sombèr-sombèr panèka ta' ngalaporaghi ponapa-ponapa tentang pengepungan kasèbbhut, namong serangkaian aksi militer, bân sabagiyân sè dâpa' ka Konstantinopel. kabâr pengepungan bân perjanjian perdamaian marèna dâpa' ka Cina, è dhissa ècatat è ḍâlem buku sejarah dinasti Tang.
Ancang

**Ancang** iyâ arèya jhâjhânan khas orèng Madhurâ bân kadhâng èsebbhut mènangka ghulâ ancang.
Campor Madhurâ

Campor panèka kakanan khas Sumenep sè èghâbây dâri ghâlimpo' nase' (lontong) bân sop soto kalabân saos kacang. ènyamaè campor polana èghâli saos kacang; neng bhâsa Indonesia, campor artèna "campur". Kombinasi saos kacang kalabân sop soto bân santan sè madhâddhiyâghi nyamana kakanan khas Indonesia panèka.

## Sombher
Malcolm X

Malcolm X (lahèr kalabân nyama Malcolm Little; salastarèna el-Hajj Malik el-Shabazz (Arab: الحاجّ مالك الشباز‎) (19 Mèi 1925 – 21 Fèbruari 1965) panèka sala sèttong pemimpin Muslim Afrika-Amèrika bân aktivis HAM. Ghâbây para pangaghumma, salèrana panèka orèng sè bângal kaangguy ajuangaghi hak-hak orèng kolè' celleng. Orèng sè nyala'aghi èpon nyangka Malcolm ngajhâri rasisme, suprèmasi orèng kolè' celleng, bân kekerasan. Salèrana èkennal mènangka sala sèttong orèng Afrika-Amèrika sè palèng hèbat bân palèng apangaro è ḍâlem sejarah. 

Ramana Malcolm X èpate'è sareng suprèmasi kolè' potè è bâkto salèrana kènè', bân palèng sakonè'na sala sèttong pamanna èpate'è parappa'na *lynching*. E bâkto aomor tello bellâs taon, ebhuna èpabâdâhaghi è lembaga mental, bân èpamaso' ka pan-bârâmpan panti asuhan. è taon 1946, è omorra 20 taon salèrana maso' penjara polana abobol gedung-gedung bân ngèco'.

È penjara Malcolm X dhâddhi anggota *Nation of Islam.* Bân saamponna èpabèbas è taon 1952, ghâncang èpaènga' dhâddhi sala sèttong pimpinan organisasi. È ḍâlem pan-bârâmpan polo taon, Malcolm X panèka tokoh sè èkennal è kelompok kontroversial, namong kekecèwaanna ḍâ' pemimpin *Nation of Islam,* Elijah Muhammad sè aghâbây èpon kalowar dâri organisasi panèka è bulan Maret 1964.

## Sombher
Rosa Parks

**Rosa Parks** (lahèr è Tuskegee, Alabama 4 Pèbruwari 1913 – 24 Oktober 2005) panèka aktivis hak sipil Afrika-Amerika sè èsebbhut sareng Kongres Amerika Serikat mènangka "Ebhuna Gerakan Hak Sipil Modern". Rosa Parks sèdhâ tangghâl 24 Oktober 2005. Tello arè saterrossa, Senat AS aghâbây resolusi sè ngormad Rosa sè èpenḍem è Rotunda Capitol AS.

Tangghâl 1 Desember 1955, Parks èkennal saellana ta' poron atoro' ka parènta sopir bis James Blake kaangghuy masra'aghi korsè kaangghuy nyadiya'aghi kennengngan ghâbây penumpang celleng. Kalakowan sè ta' èlang-alèng panèka maḍâteng Boikot Bis Montgomery, sala sèttong gerakan sè palèng bhâghus è bâbâna segregasi ras.

Karjâna èangghep mènangka pelanggaran undang-undang segregasi ras kottah, polana undang-undang kottah taon 1955 èparloaghi orèng Afrika-Amèrika kaangghuy toju' è budina bis bân kaangghuy masra'aghi korsè ka penumpang celleng manabi è aḍâ'na possa'. È bâbâna pimpinan Martin Luther King, Jr., boikot bis kottah èmolaè è tanggal 5 Desember 1955.

## Sombher
Bhibhik Madhurâ

Bhibhik Madhurâ aropaaghi kakanan khas Madhurâ sè kalonta kalabân dâghing sè cè' lembu'na bân èpèyara. Ciri khas dâri kakanan panèka bâdâ è dâlem rempah-rempah tambahan sè cè' pedasna.
Terry Fox

Terrance Stanley Fox CC OD (28 Juli 1958– 28 Juni 1981) aropa'aaghi atlèt sè asal èpon Kanada, kalakoan èpon sè ahubungan kalaban kamanussaan, tor jhugan aropa'aghi aktivis panelètèan kanker. È taon 1980, saèllana sala settong sokonah è amputasi sâbbâb panyakèt kanker, Stanley molaè ajhâlân lintas Kanada dhari tèmor ka bârâ' kaangghuy makompol pèssè bân kasadaran kaangghuy panelètèan kanker. Maske panyebbâran kankerra akhèrra mamaksa èpon kaangghuy ambu usahana saamponna 143 arè bân 5.373 kilometer (3.339 mi), akhèrra tadâ' omorra, usahana anèngghalaghi warisan sè langgeng bân global. Terry Fox Run taonan, sè pertama kalè èlaksanaaghi è taon 1981, ampon tombu ghâbây èmasok jutaan peserta è lebbi dâri 60 naghara bân samangkèn aropaaghi penggalangan dana sèttong arè sè palèng bhâghus è dhunnya kaangghuy penelitian kanker; lebbi dâri C$850 juta ampon èkompolaghi è asmana è bulan September 2022.

Fox panèka pelari jarak jhâu bân pemain basket ghâbây SMA-na, samangkèn ènyamaè kalabân nyamana, bân Universitas Simon Fraser. Kaki kanganna èpotong è taon 1977 saamponna èdiagnosis andi' osteosarkoma, sanajân terros alari ngangghuy soko palsu. èpon jhughân amaèn basket korse rodha è Vancouver, mennang tello' kejuaraan nasional.

È taon 1980, èpon molaè Marathon of Hope, lari lintas naghara kaangghuy makompol pèssè kaangghuy penelitian kanker. èpon ngarep bisa makompol sèttong dolar dâri bhân-sabbhân 24 juta penduduk Kanada. èpon molaè kalabân sakone' è St. John's, Newfoundland bân Labrador, è bulân April bân alari sè padâ sareng maraton lengkap sabbhân arè. Fox ampon dhâddhi bintang nasional è bâkto napa' ka Ontario; èpon aghâdhui bânnya' penampilan è adha'na orèng bânnya' kalabân pengusaha, atlet, bân politisi è dâlem usahana kaangghuy makompol pèssè. èpon èpaksa kaangghuy ambu lari è lowar Thunder Bay bâkto kanker nyebbâ' ka paru-paruna. Pangarepna kaangghuy ngatase panyakè' bân mamare lari ampon lastare è bâkto èpon matè sangang bulân saterrossa.

Fox panèka orèng sè palèng ngodâ sè ènyamaè Companion of the Order of Canada bân mennang Lou Marsh Award taon 1980 ghâbây atlet sè palèng bhâgus è nagharana. è taon 1980 bân 1981 èsebbhut pembuat berita Kanada è taon 1980 bân 1981 sareng The Canadian Press. èangghep pahlawan nasional, bânnya' geddhung, patung, lorong, bân taman sè ènyamaè kalabân nyamana è sabâbhân naghara.
Krèpè' tenggeng

Krèpè' tenggeng otabâ èkennal kalabân “Krepek Tette,” kakanan tradisional oreng Madura se ekagabay dhari singkong. Krepek Tette panèka kakanan khusus sè èghâbây kalabân èkolès, èghâli, èpipa, bân èkerrèng è mataarè sè èbumbui kalabân aèng asin bân bawang pote. Proses pengeringan èlampaaghi ngangghuy sonarra arè bân biasana èghunaaghi 3-5 arè tagantong dâri cuaca. Krepek Tette ampon dhâddhi kakanan sè èpèyara è Madhurâ, khusussa è daerah Pamekasan, bân èkaterroè sareng orèng lowar sè rabu ka Madhurâ. Kakanan panèka èkennal polana tekstur sè renyah, sè èghântong dâ' kualitas singkong sè èghunaaghi.

## Sombher
Josephine Butler

Josephine Butler panèka orèng sè aperrang bân emansipator hak-hak bhâbinè'an Inggris è abad ke-19, sè nganjuraghi pendidikan bân kasehatan masyarakat sè lebbi beccè' ghâbây bhâbinè'an, bân èpaèlang prostitusi na'-kana' bân perdagangan bhâbinè'an, è bâkto pamarenta'an Ratu Victoria (1837-1901). E bakto jareya babine’an ta’ andhi’ ha’ mele. Bâkto Ratu Victoria marenta, Josephine Butler ghi' aomor 9 taon bân matè 6 taon saterrossa saamponna Ratu matè. Josephine Butler 13 April 1828 – 30 Desember 1906.

Josephine Butler abâdâhaghi kampanye ghâbây alaban prostitusi bân perdagangan bhâbinè'an. Bâ'na jhughân maddek Organisasi Nasional ghâbây Bhâbinè'an Melawan Undang-Undang Penyakit Menular. Saongghuna, è dâlem kaodhi'anna sabbhân arè, Josephine Butler serrèng entar ka bengkona pelacuran, penjara, bân RS sè èkunci kaangghuy nemmoè bhâbinè'an sè èparèksa bân èrawat ta' èkaterroè. Bâ'na serrèng aghâdhui bengkona kaangghuy ajaga sondel sè sake'. Bâ'na jhughân serrèng kodhu adhebbi otoritas sè kejam bân cellep akadhi Inspektur Polisi Moral è Paris, Kementerian Kehakiman è Roma, bân Jaksa è Brussels.

Josephine Butler panèka bhâbinè' sè raddin, ramping, tèngghi kalabân obu' sè lanjhâng bân mengkilap bân salanjangnga ngangghuy pita. Josephine senneng ka musik bân bisa amaèn piano bân senneng ka keban akadhi ajam bân jhâran. Josephine Butler akabin sareng George Butler è bulan Januari 1852, sèttong akademisi è Universitas Durham sè padâ pamangghi politik binèna. kaduwâ'na andi' bengkona sè partama è Oxford. dâri parkawinan panèka, Josephine Butler èberka'i empa' ana'. Ana'na sè partama ènyamaè George Grey Butler (lahèr 1852), Arthur Stanley (1854), Charles (1857), bân Evangeline Mary (1859). Namong, Eva matè è omor lema taon saamponna labu 12 meter dâri lantai attas bengkona.

## sombher
Cakalan ghesseng

Ghesseng Tongkol panèka kakanan khas ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor. akadhi nyamana, kakanan panèka èghâbây dâri tuna sè èola kalabân rempah-rempah. Sampèyan bisa nambahi bahan-bahan laènna, akadhi tellor rebus, sayur, bân bânnya' polè. Dhadha’aran paneka lebur esaḍiya’agi kalaban nase’ anga'.
Bi-robi

Kakanan khas orèng Madhurâ sè èghâbây dâri tèppong sè èbâsah ècamporaghi pèssè sè ècoco'. Bisa èsajikan kalabân ètambâi kelapa parut bân gula palem/mèrah
Lanon

Lanon iyâ arèya kakanan Madhurâ. Bârnana èksotis bân asalla ḍâri teppong bherres, teppong tapioka, ghulâ pasèr, pathè.

Kue/cemilan panèka andi' rassa sè sakoni' manès bân èghâli dâri kelapa parut sè ètabur è attasna.
Lanun sè asli biasana ècetak è dâlem panci bân èpotong saellana èola.
Ursula Franklin

Ursula Franklin panèka ahli metalurgi, fisikawan, bân dosen Jerman-Kanada. Ngajhâr è Universitas Toronto lebbi dâri 40 taon. Berkat penelitianna, 135 naghara atandatangani Perjanjian Larangan Uji coba Nuklir Parsial. Ursula jhughân aktivis sè aperrang ghâbây hak-hak bhâbinè'an bân hak-hak manossa è umumma. Ursula narèma bânnya' penghargaan polana karya akademik bân aktivissâ.

'''Odhi'na Pribadi

Ursula Maria Martius Franklin lahir è Munich, Jerman, è tanggal 16 September 1921. Embu'na, Ilse Maria Martius (née Sperling), panèka sejarawan seni Yahudi, bân ramana, Albrecht Martius, panèka arkeolog Jerman. Keluargana panèka Protestan. È taon 1940, Ursula molaè ajhâr sarjana è Berlin. Namong, è taon 1943, èpon bân kalowargana èpenjara è kamp buruh Nazi polana latar bhâlakang kalowargana ebuna. Ballu bellas bulân saterrossa, Ursula bân kaluargana lolos bân salamet dâri Holocaust, sanajân bânnya' anggota kalowargana sè ta' lolos. Saellana ahèrra Perang Dunnya II, Ursula nerrossaghi pangajharan è Universitas Teknik Berlin, è taon 1946. Orsula mele ajhâr fisika bân matematika polana mata pelajaran panèka ta' èsensor sareng naghara. È taon 1948, èpon narèma PhD è fisika eksperimental dâri Universitas Teknik Berlin.

È taon 1949, Ursula narèma beasiswa pasca-doktoral è Universitas Toronto bân èmigrasi ka Kanada. Ta' abit saellana dhâtâng, Ursula ètemmoè calon lakèna, Fred Franklin, jhughân imigran bân insinyur Jerman. Bâ'na noro' komunitas Quaker sè senneng ka perdamaian bân akabin è taon 1952. Bâdâ duwâ' ana', Martin bân Monica.
Kaldu Kikil

Kaldu to'ot otabâ kaldu kekel èghâbây ḍâri tendon sapè kalabân palappa akadhi kâtombhâr, jhâi, rendang, bhâbâng pote, serai bân perasa, èsadhiya'aghi kalabân saos kentel kalabân saos cabbi panas, kècap, jeruk nipis, lontong otabâ ketupat.
Krèpè' pè-tampè

Krèpè' pè-tampè, iyâ arèya nyamana kakanan sè tamaso' macemma  ghu'-ghângghu'. Krèpè' rèya, èkaghâbây ḍâri kolè' tèpès sè ḍari tèppong, tèrros etampè pas eghuring
Raymond Pace Alexander

Raymond Pace Alexander lahir è tanggal 13 Oktober 1897, è Philadelphia, Amerika Serikat, dâri keluarga buruh Hitam. Ramana, Hillard Boone Alexander, lahir mènangka budhu' è Virginia bân saterrossa apinda ka Philadelphia kaangghuy nyarèh kasempadhân ekonomi bân lolos dâri kekerasan segregasi Jim Crow è Lao'. Embu'na, Virginia Pace, jhughân mantan abdi sè apinda ka Philadelphia. Aleksander alako berra' molaè ghi' ngodâ bân nolong dhibi'na molaè omorra 12 taon.

Salerana dhâddhi lulusan Hitam pertama dâri Wharton School of Business Universitas Pennsylvania è taon 1920 bân lulus dâri Harvard Law School è taon 1923. Saellana lulus, salerana molaè alako mènangka pengacara hak sipil bân dhâddhi sala sèttong pengacara Hitam terkemuka sè aperrang kaangghuy kesetaraan bân diskriminasi ras è Philadelphia.

Karir hukum Alexander ètandhai sareng kasus-kasus sè èkennal akadhi kasus desegregasi Berwyn bân pembelaan terdakwa Hitam sè ngadhep diskriminasi. èpon jhughân ngajuaghi gugatan anti-diskriminasi ghâbây pongghâbâ bioskop sè nolak maso' ka panonton Hitam. Maske gugatan jârèya kala, gugatan jârèya maènga' profilna mènangka advokat hak sipil.

## sombher