open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kèrata Bhâsâ

**Kèrata Bhâsâ** èngghi ka’ḍinto sèttong oca’ sè èartè’è noro’ cap-keccabbhâ oca’ ghâpanèka sarta aghânḍhu’ ghuru sowara otabâèpon ghuru sastra. Namong kodhu èkaèmodhi èḍâlem ngartè’è ca’-oca’ ghâpanèka sè sorobbhâ sareng sèpaddâ otabâèpon ghunana ca’-oca’ sè èartèyanna.

Conto: Nasè’ (maperna tabu’ sè mossè’), Solèng: (èsoso sambi lèng-nèlèng).

Bhângsa:Bhâsa
Labu

**Labu** otabâ **labu konèng** (***Cucurbita moschata***) èkotara jhughân mènangka *waluh* (Jhâbâ, Sunda), *labu parang* (Malaju) , dhinèng è bhâsa Indonesia èkoca' *labu kuning*. Buwâ panèka èbhângsa'aghi (èkategori'aghi) ḍâlem bhâlâ buwâ bu-labuwân, sè ghi’ sarompon sareng buwâ mèlon (*Cucumis melo)* bân tèmon (*Cucumis sativus*). Labu panèka tombuwân sè ajhalâr, è è dâun sareng bhungkana bâḍâ ḍuri alos tor lembu’. Salèrana tamaso’ ḍâ’ tombuwân terbuân (mosèman), manabi saèllana abuwâ, maka tombuwân arèya lajhu matè.

## Manpa'at
Buwâ labu anḍi' bânnya’ manpa'at ḍâ’ ka manossa, è antarana:

# Kennèng èpadhaddhi kowa
# Kennèng èpadhaddhi kolek
# Kennèng èpadhaddhi jhâjhân
# Kennnèng jhughân èpadhaddhi kuwè.

Salaèn dhâghingnga sè èkakan mènangka la-ola, ḍâun labu kennèng kèya èpadhaddhi ghângan sè èyola kalabân parotan nyèor ngoḍâ sè èolok *adhun*. Salaèn arowa, labu kèya anḍi' nilai ropèya bâgi maghâsarè ka'angghuy nyambhung oḍi'.

## Ghâḍhuwân Gizi
Buwâ labu jhughân aghâḍhu nilai gizi sè tèngghi, antarana; *beta karoten*, vitamin A, serrat, vitamin C, vitamin K, bân Niacin otabâ vitamin B3. Tor anḍi' anḍhuwân mineral marana kalium, zat bessè, fosfor, magnesium, tor kalium.

## Kasèyat
Buwâ labu anḍi' kasèyat nangkal sacem-macemma panyakè' kanker. Aèng ḍâri buwâna labu kennèng èghuna'aghi mènangka panabârra racon kèbân sè abisa, bhinarèn bâi'na labu èpadhaddhi tambhâ cacèng pèta.

## Sombher


Bhângsa:Biologi
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Cucurbitaceae
Labu cèna

**Labu cèna** (*Lagenaria siceraria*) iyâ arèya sajenis labu sè buwâ ngodâna bisa ekaghângan bân buwâ towana èpadâddhi bâddhâna aèng, tabung, otabâ kotèka. Tombuwân panèka ghi' akerabhât semma' bi' *[[kondur]]* bân rassana para' padâ'â. Ropa buwâna acem-macem, molaè sè bunter sampè' ngenjher.

Tombuwân arèya sala sèttong sè ètamen palèng awwâl bi' manussa, tapè ètamen bânnè ghâbây èkakan tapè èkaghâbây pakakas roma.

Polana ropana arèya, pakakas laboratorium sè ropana ènga' buwâna labu ènyamaè labu, misala labu okor bân labu Erlenmeyer.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Cucurbitaceae
Laddhing

**Laddhing** rèya aparabhut sè èghuna'aghi ka'angghuy ngerra'. Laddhing anḍi' duwâ' longkang otama, iyâ arèya bessè sè ghâbây ngerra' bân ghâghâng otabâ dhâlânanganna.
Bhângsa:Parabhut
Lakarsantri, Sorbhâjâ

**Lakarsantri** iyâ arèya nyamana sala sèttong kacamadhân è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.
Bhângsa:Geografi
Lambhibing

**Lambhibing** (*Stenochlaena palustris*) iyâ arèya tombuwân famili Blechnaceae. Konco' bân ḍâun ngodâna biasa èkaghângan. Tombuwân arèya tombu nalar è tana.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Blechnaceae
Lampojâng

**Lampojâng** (Madhurâ: ꦭꦩ꧀ꦥꦺꦴꦗꦁ, Latin: *Zingiber zerumbet*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Totombuwân arèya biasana ètamen è pakarangan ghâbây camporanna jhâmo. È bhâsa Indonesia, lampojâng èkoca' ***lempuyang***.
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Langghât

**Langghât** (è bhâsa Indonesia èsebbhut *talenan, telenan*) panèka langghân ghâbây ngerra' otaba acacca sè aghâbây dâri papan. Bhârâng dâpor arèya umumna èghunaaghi ghâbây kakanan. Langghât dâpor umumna aghâbây dâri kaju otabâ plastik dâlem bânnya' bhângon bân okoran. Bâdâh jhughâ langghât sè aghâbây dâri kacah, baja otabâ marmar, sè sèghel èbhersèaghi ètèmbhâng sè kaca otabâ plastik (nilon bân korian), angèng bahan areya ghâli saèngghâ aghâbây bellât akas bhenca.

Bhângsa:Parabhut
Langkèr

**Langkèr** (*Luffa acutangula*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Curcubitaceae. Langkèr lomrana ètamen è pakarangan otabâ è tegghâl. Totombuwân arèya èpolong sè ghi' ngoḍâna. Langkèr èkoca' kèya *oyong* otabâ *gambas* (Indonesia); *angled loofah*, *ridged gourd* (Inggris); *ketola, petola sagi* (Malaysia); *patola* (Tagalog); bân èn-laènna.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Cucurbitaceae
Langkèrang

**Langkèrang** (*Alstonia spectabilis*) iyâ arèya ka'-bhungka'an sè tamaso' ka dâlem famili Apocynaceae. Bhungkana langkèrang arèya bisa tombu sampè' 40 m tèngghina. Bâgiân sè èmanfaataghi arèya kajuna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apocynaceae
Langsâp

**Langsâp** (*Lansium parasiticum*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Langsep sokkla ḍâri Asia Tèmor Lao' bâgiyân bârâ'.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Buwâ arèya anḍi’ rassa lo’-celo’ manis bân seggher. Barnana potè, kolè’na tèpès, bân baḍâ aèngnga. Bhungkana langsep biasana tengghi koros, adaun lebbhâ’ bârna bhiru towa kalabân ranca’ loros manjheng. Tondun buwana lanjhâng, bisa aèssè 15-25 bigghi’ buwâ sè abhângon bungkol paḍâna bân bal bèkel. Langsep bânnè wâ’-buwâ’ân sè bisa èdhina abit samarèna èpetthèk. Karana biyasana, ollè tello arè kolè'na aobâ dhâddhi bâk leng-celleng tapè rassana ta' aobâ. Coma aobâ abâsân lowara malolo.

Amarghâ langsep ta' paḍâ kalabân ḍuku, ta' bisa abit, buwâ arèya kalonta lebbi sakonnè’ bân asèpat lokal. Macem sè kaoncara arèya langsep Singosari ḍâri Malang, langsep tanjhung ḍâri Kalimantan Lao', langsep punggur ḍâri Kalimantan Bârâ', bân laènna.

Salaènnah buwâna seggher, bighina langsep bisa ekennèng ghâbây tambhâ. Bighina langsep sè rassana paè’ ètèttè campor aèng bisa èkaghâbây tambhâ ka'angghuy panyakèt cacèng bân ghresghes. Kolè’na kajuna bisa èkaghâbây tambhâ ḍisèntri bân malaria. Teppong kajuna bisa kèya èkaghâbây tambhâ mon èkèkkè kala. Kolè' buwâna bisa kèya èkaghâbây tambhâ orèng ngèngè'an.

## Ekologi
Langsep bisa tombu è kebbhun kebbhun camporan (wanatani). Biyasana langsep tombu acampor kalabân bhungkana dhurin, pette, jèngkol bân cem-macemma tombuwan laènna. Biyasana langsep abuwâ sataon sakalè e dâ’-adâ’ân nimbhârâ’.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Meliaceae
Lanas

**Lanas** (*Ananas comosus*) panèka tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem fmaili Bromeliaceae. Asalla dâri Brasil, Bolivia, bân Paraguay. Tombuwân arèya alebbhu dâlem famili nas-lanasan (*Famili Bromeliaceae*). Bighina dâlem bhâsa Inggris èsebbhut *pineapple* polana bhângonna sè akadeng pinus.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Bromeliaceae
Lang-alang

**Lang-alang** otabâ **lalang** (*Imperata cylindrica*) iyâ arèya rebbhâ adâun tajhem sè segghut dhâddhi gulma è tana sè ètamenè. Rebbha arèya kiya èkennal bi' nyama sè unik polana andi' pabhidhâ'ân nyama è pan-brâmpan kennengngan, misalla *alalang*, *halalang* (Banjar, Minang); *eurih* (Sunda); *rih* (Batak); *jih* (Gayo); *re* (Sasak, Sumbawa); *ri*, *kii*, *ki* (Flores), *rie* (Tanimbar), *reya* (Sulawesi Lao'); *eri*, *weri*, *weli* (Ambon, Seram); *kusu-kusu* (Manado, Ternate, Tidore), *nguusu* (Halmahera), *wusu*, *wutsu* (Sumba), bân èn-laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Laos

**Laos** (bhâsa Lao: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, *Sathalanalat Paxathihakansamkapatai Paxahgdixôn Laslao*) iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao'.

Luang Prabang-Wat Xieng Thong-66-Begraebniskapelle-gje.jpg|Luang Prabang
Tonpheung to Pha Khao-04-Boot vor Pagodenwald-gje.jpg|Mekong
Vang Vieng landscape-20-fruehmorgens-gje.jpg|Vang Vieng


Bhângsa:Naghârâ
Leila S. Chudori

**Leila S. Chudori** (bhâbhâr è Jakarta, 12 Ḍèsèmber 1962) panèka sala sèttong bhujhângghâ bân panolès Inḍonesia.

## Karjâ
### Buku
* *Kelopak-kelopak yang Berguguran* (1984)
* *Malam Terakhir: Kumpulan Cerpen* (1989 bân 2009)
* *Menagerie 2* (Editor) (1993)
* *Bahasa!* Kompolan tolèsan è *Majalah Tempo* sareng Amarzan Loebis, Goenawan Mohamad, Leila S. Chudori (Editor), Bambang Bujono (Editor)(2008)
* *9 dari Nadira* (2009)
* *[[Pulang]]: Sebuah Novel* (2012)
* *Laut Bercerita* (2017)

### Skenario
* *Dunia Tanpa Koma* (2006)
* *Drupadi* (2009)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Lemarè

**Lemarè** otabâ **lomarè** panèka sala sèttong parabhut sè kèngèng èghuna'aghi ghâbây nyèmpen bhârâng, akadhi buku otabâ kalambhi.

Bhângsa:Parabhut
Lenovo

**Lenovo Group Limited**, sabelumma anyama **Legend Group** iyâ arèya produsen PC (*Personal Computer*) palèng rajah è Cèna. Pas 2004, Lenovo produsen palèng rajah nomer bellu’ sadunnya.

Lenovo ajhuwâl kèya server, hp, prangkat pencitraan bân anyâdiaaghi integrasi teknologi informasi. Unit QDInah nabâraghi produksi kontrak.

Taon 2004, Lenovo ngumumaghi pangaterronah ngala’ alih divisi PC IBM perusahaan Amerika Serikat sè toman andi’ monopoli pasar PC ma’lè ngembangahi è Bara’ bân bisa daddi produsen nomor tello’ sadunya.

Tangghâl 1 Mei 2005, klabân resmi mondhut alih PC IBM.
Bhângsa:Nèreng
Lidya Maulida Djuhandar

**Lidya Maulida Djuhandar** otabâ lebbi kalonta mènangka **Lidya** (lahèr è Jakarta, 17 Agustus 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Lidya panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kaḍuwâ'.

Bhângsa:Biografi
Lisènsi Ḍokumèntasi Bhibhâs GNU

**Lisénsi Dokuméntasi Bébas GNU** otaba biassa esingkat daddi GFDL/GNU FDL, panèka lisensi *[[copyleft]]* kaangguy esse bebas, sè egabay sareng Free Software Foundation (FSF) kaangguy proyek-proyek GNU. Lisensi panèka daddi bagiyan kaangguy esse terbuka dhari *[[GNU General Public Licence|GNU General Public Licence (GNU GPL)]]*. Versi GFDL sè berlaku setiah enggi panèka GFDL versi 1.2.

Lisensi panèka erancang kaangguy daddi buku manual, buku teks, referensi bân bahan instruksional, jugan dokumentasi sè biasa bada è perangkat lonak GNU GPL. Walaupun demikian, lisensi panèka jugan bissa egunaagih kaangguy sadajana produk teks, daddi tak tergantung topik sè daddi pokok bahasan. Lisensi panèka menuntut bahwa sadajana salinan naskah (walaupun eobah sekalipun), kodhu tetap mempertahankan lisensi sè sama. Salinan panèka bissa ejual, tappe tetep kodhu è sediaagih dalam format sè bissa nunjang otaba gadhuan fasilitas kaangguy pengobahan lebbi lanjut.

Wikipedia enggi panèka daddi proyek dokumentasi paleng raja sè bernaung è bawah GFDL.

## Kae'an loar
* Teks resmi GFDL

Bhângsa:GFDL
Lanḍhep

**Lanḍhep** otabâ **sondhep** (*Barleria prionitis*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Acanthaceae. Tombuwân arèya bisa èkaghâbây tambhâna sakè' cem-macem. Contona sakè' tengnga, sakè' ghusè, bân sakè' tabu'.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Acanthaceae
Laora Arkeman

**Laora Arkeman** (lahèr è Padang, Somattra Bârâ', 15 Mèi 1971) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia. Salaèn rowa, Laora jhughâ èditor, fotografer bân wartawan.
Bhângsa:Bhujhângghâ
Lèonika Sari

**Lèonika Sari Njoto Boedioetomo** panèka orèng sè aghâbây aplikasi Reblood, perusahaan rintisan è bidang kabârâsân sè lasta informasi bân akses ghâbây orèng sè karep berri' dârâ. Lèonika apèlè adhâddhih sala èttong pabhilek Indonèsia dâlem Forbès 30 Under 30 Asia.
Bhângsa:Orèng
Mahfud MD

Prof. Dr. **Mohammad Mahfud MD**., S.H., S.U., M.I.P. (laher è Sampang, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, 13 Mèi 1957, omor 62 taon) lebbi èkennal kalabân nyama **Mahfud MD** arowa politis, akademisi, bân hakim sè abhângsa Indonèsia. Bâjâ satèya ajabat Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan Republik Indonesia è Kabinet Indonesia Maju bâjâ 2019-2024 Pamarèntaenna Joko Widodo-K.H. Ma'ruf Amin. Mahfud MD èlante' dhâddhi Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan bi' Presiden Joko Widodo è 23 Oktober 2019.

Mahfud MD tao ajabat dhâddhi Ketua Mahkamah Konstitusi bâjâ 2008-2013. Sabelluna Mahfud arowa anggota DPR bân Menteri Pertahanan è Kabinet Persatuan Nasional. Mahfud ollè ghellâr Doktor è taon 1993 dâri Universitas Gadjah Mada. Sabelluna èangka' dhâddhi menteri, Mahfud arowa ngajhâr bân dhâddhi Guru Besar Hukum Tata Negara è Universitas Islam Indonesia (UII), Yogyakarta.
Bhângsa:Orèng
Malaysia

**Malaysia** (bhâsa Malaju: *Malaysia*) iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao'. 
Bhângsa:Naghârâ
Malaṭè

**Malathè** (*Jasminum sambac*) iyâ arèya spesies malathè sè asala dâri Asia lao' (è India, Myanmar bân Sri Lanka). Panyalambherrânna molaè Hindustan ka Inḍocèna, terros ka Kapolowan Malaju. Kembhâng arèya dhâddhi sèttong ḍâri tello' kembhâng nasional Inḍonesia (mènangka "**Puspa Bangsa**"). Kembhâng arèya dhâddhi kembhâng nasionalla Filipina.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Oleaceae
Mamaca

**Mamaca** iyâ arèya sala sèttong kabhângkèdhân sowara ḍâri Madhurâ sè èkamaèn bi' orèng kaḍuwâ antarana pangèbâ laghu bân panegghes. Panegghes arèya orèng sè nerrangngaghi artè ḍâri laghu sè ènyanyiyaghi pangèbâ laghu. Fungsi laèn panegghes kèya ka'angghuy mertalaghi tembhâng sè èyoca'aghi kalabân bhâsa Kabi ka bhâsa Madhurâ.

- Cara membawakannya ngangguy gaya tekanan bahasa pada bân aksen dalang e dalam pertunjukan wayang. Selama orang memaca yang diungkapkan melalui lelagon selalu diiringi seruling, gambang, dan alat gamelan lain yang dibunyikan dengan samara – samara dengan tujuan suara pembaca menjadi lebih dominan. Setelah menyelesaikan beberapa bait akan diselingi dengan gending – gending yang dimainkan menggunakan seluruh instrument gamelan. Cirri khas yang paling menonjol adalah suara si penembang yang diembat – embat (fibratis) berkepanjangan seakan – akan tidak ada putus 
– putusnya antara bagian – bagian kalimat lagu satu dengan lainnya. Macapat versi Madura lakar lebih nonjolaghi segi lagu dari pada isinya. 
- Jenis lagu mamaca antara lain : Artatè (Jawa : Dhandanggula), Kasmaran (Jawa : Asmarandhana), Sênom (Jawa : Sinom), Salangêt (Jawa : Kinanthi).
Bhângsa:Kabhângkèdhân
Mamuli

**Mamuli** panèka rarengghân logam sè aasal dâri suku Sumba è poloh Sumba, Indonesia. Mamuli kèngèng ètemmohaghi dâlem masyarakat megalitikum è songkèr bârâ' poloh Sumba, panèka masyarakat Anakalang. Bhângon rengghân mamuli nèroh dâri bhângon kelamin binè', malambhângaghi binè' panèka orèng sè berri' kaodi'an. Mamuli èangghep mènangka rengghân logam palèng aajhin bâgi orèng Sumba bân èangghep mènangka benda posakah sè èhadiraghi dâlem ritual adhât.
Bhângsa:Rarengghân
Literasi

**Literasi** iyâ arèya istilah umum sè arojuk dâ' ka saprangkat kamampoan bân individu è dâlem maca, nolès, acaca, mètong, bân meccaaghi masala è tingkat kaahlian tartanto sè èparloaghi è dâlem kaodi'an rè-saarè. Saèngghâ, literasi ta' bisa èpèsaaghi dâri kamampoan abhâsa.

Dâlem bhâsa Latèn, oca' literasi èsebbhut *literatus,*artèna orèng sè ajhâr. National Institute for Literacy ajellasaghi sè èmaksod bi' literasi iyâ arèya kamampoan sasorang maca, nolès, caca, mètong, bân meccaaghi masalahè dâlem tingkat kaahlian sè èparloaghi dâlem lako, kaluarga, bân masyarakat. Education Development Center (EDP) ajellasaghi jhugân pengertian dâri literasi iyâ arèya kamampoan sasorang ngangghuy potènsi sè èkaandi' bân ta' sabâtes kamampoan bâca tolès bhâi. UNESCO ajellasaghi jhugân literasi iyâ arèya saprangkat keterampilan sè nyata khosossa katarampilan kognitif è dâlem maca bân nolès sè tarlepas dâri konteks è dimma keterampilan sè èkamaksod èollèaghi dâri sapa keterampilan kasebbhut èkaollè bân dâ'emma cara ollèna. Mongghu UNESCO, pamahaman sasorang dâ' ka literasi èpengaroè sareng kompetensi bidang akademik, konteks nasional, nilai-nilai bhudhâjâ sareng pengalaman. Bân è dâlem kamus online Merriem - Webster èjellasaghi literasi iyâ arèya kamampoan otabâ kualitas melek aksara sè terdiri dâri kamampoan maca, nolès bân kennal sareng paham ide-ide visual.
Lo'-colo'an

**Lo'-colo'an** (*Eleocharis dulcis*) iyâ arèya tombuwân rebbhâ sè asalla dâri ḍaèra tropis. Molaè ḍâri Asia (Cèna, Jeppang, Inḍia, Filipina, Indonesia), Australia, Afrika tropis, bân kapolowan è saghârâ Pasifik bân Inḍia. Tombuwân arèya anḍi' ombi sè bisa èkakan.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Mañcânâg̣arâ

**Mancanaghârâ** panèka gadhuawan arte *e loar dhaerah kakobasan negara [[Republik Indonesia]]*, daddi napa saos sè asalla dhari loar wilayah Indonesia bissa esebbut dhari mancanegara.

## Tengale jugan
* Internasional
* Daftar negara
* Organisasi Internasional

Bhângsa:Politik
Mangas

**Mangas** otabâ **co'-tamanco'an** otabâ **kembhâng tamanco**' (*Lantana camara*) iyâ arèya tombuwân akembhâng dâri famili Verbenaceae. Mangas asalla dâri Amèrika Tengnga bân Lao'. Tombuwân rèya tombu è daèra sè tèngghina 1.700 m dâri paadâ'ân saghârâ. Mangas andi' bânnya' ranca' bi' tèngghina 0,5-4 mèter.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Verbenaceae
Mangunharjo, Mayangan, Probolinggo

**Mangunharjo** panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Marah Roesli

**Marah Roesli** otabâ **Marah Rusli** (lahèr è Padang, Somattra Bârâ', 7 Agustus 1889 – wafat è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 17 Januarè 1968 è omor 78 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
* *[[Sitti Nurbaya]]*. Jakarta: Balai Pustaka. 1920
* *Lasmi*. Jakarta: Balai Pustaka. 1924.
* *Anak dan Kemenakan*. Jakarta: Balai Pustaka. 1956.
* *Memang Jodoh* (naskah roman bân otobiografis)
* *Tesna Zahera* (naskah Roman)

Terjemahanna: *Gadis yang Malang* (novel Charles Dickens, 1922).
Bhângsa:Bhujhângghâ
Marga T

**Marga Tjoa** otabâ kalonta mènangka **Marga T** (lahèr è Jakarta, 27 Januarè 1943) iyâ arèya sala sèttong bhujhângghâ bân panolès sokkla Inḍonèsia.

## Karjâ
* Sekuntum Nozomi (buku sèttong èngghâ kalèma) - (2002-2006)
* Dibakar Malu dan Rindu (2003)
* Dipalu Kecewa dan Putus Asa (2001)
* Amulet dari Nubia (1999)
* Dicabik Benci dan Cinta (1998)
* Didera Sesal dan Duka (1998)
* Matahari Tengah Malam (1998)
* Melodi Sebuah Rosetta (1996)
* Dikejar Bayang-Bayang (1995)
* Sepagi itu Kita Berpisah (1994)
* Rintihan Pilu Kalbuku (1992)
* Seribu Tahun Kumenanti (1992)
* Berkerudung Awan Mendung (1992)
* Sonata Masa Lalu (1991)
* Bukan Impian Semusim (1991)
* Namamu Terukir di Hatiku (1991)
* Istana di Kaki Langit (1990)
* Petromarin (1990)
* Waikiki Aloha: kumpulan satir (1990)
* Kobra Papageno: Manusia Asap dari Pattaya (1990)
* Kobra Papageno: Rahasia Kuil Ular (1989)
* di Hatimu Aku Berlabuh (1988)
* Ketika Lonceng Berdentang: Cerita Misteri (1986)
* Kishi: Buku Kedua Trilogi (1987)
* Batas Masa Silam: Balada Sungai Musi (1987)
* Oteba: Buku Ketiga Trilogi (1987)
* Ranjau-Ranjau Cinta (1987)
* Sekali dalam 100 Tahun: Kumpulan Satir (1988)
* Tesa (1988)
* Sembilu Bermata Dua (1987)
* Setangkai Edelweiss: Sambungan Gema Sebuah Hati (1987)
* untukmu Nana (1987
* Saskia: Sebuah Trilogi (1987)
* Bukit Gundaling (1984)
* Rahasia Dokter Sabara (1984)
* Saga Merah (1984)
* Fatamorgana (1984)
* Monik: sekumpulan cerpen (1982)
* Sebuah Ilusi (1982)
* Lagu Cinta: kumpulan cerpen (1979)
* Sepotong Hati Tua (1977)
* Bukan Impian Semusim (1976)
* Gema Sebuah Hati (1976)
* Badai Pasti Berlalu (1974)
* Karmila (1971, dibukukan (1973)
* Rumahku Adalah Istanaku (1969)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Marina Bay Sands

**Marina Bay Sands** panèka pusat bhirâkan sè ngadhep dâ' Lompong Marina è Singapura. Neng bâbâ Las Vegas Sands, Marina Bay Sands panèka investasi èttongan palèng larang è dhunnya klabân abhândhâ S$8 miliar (korang lebbi Rp56 triliun), tamaso' bhândhâ ghâbây tanana.

Bhângsa:Kennengngan
Marongghi

**Marongghi** (*Moringa oleifera*) iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay (Filipina).

Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'.

## Jhâjhârbhâ'ân
Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (*lignosus*), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (*imparipinnatus*), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak.

Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Moringaceae
Masojè

**Masojè** (*Cryptocarya massoia*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lauraceae. Masojè arèya ghi' bân-lambâna kaju manis otabâ konyèngal (kocèngal). 

## Sombher
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Lauraceae
Mat Toyu

**Mat Toyu** (lahèr taon 1990) panèka panolès carèta panḍâ' Madhurâ sè asalla ḍâri Longos, Madhurâ.

### Karjâ

* Kerrong ka Ombâ'
.

Bhângsa:Panolès
Maria Walanda Maramis

**Maria Josephine Catherine Maramis** (lahèr è Kema, Sulawesi Dâjâ, 1 Dèsèmber 1872 – wafat è Maumbi, Sulawesi Dâjâ, 22 April 1924 è omor 51 taon), otabâ sè lebbi èkennal mènangka **Maria Walanda Maramis**, panèka sorang Pahlawan Nasional Indonesia polana usahana akembângaghi kabâdâ'an orèng binè' è Minahasa è molana abad ka-20.

Sabbhân 1 Dèsèmber, rèng-orèng Minahasa maènga'aghi Arè Embu' Maria Walanda Maramis, orèng sè èangghep mènangka pendobrak adhât, pejuang kamajhuan bân emansipasi bâbinè' è dhunnya politik bân pendidikan. Mènorot Nicholas Graafland, dâlem penerbitan *Nederlandsche Zendeling Genootschap* taon 1981, Maria ditahbiskan mènangka sala sèttong bâbinè' teladan Minahasa sè aghâdhui bhâkat istimewa ghâbây nyandhâk apa bhâi bân mangembângaghi daya pèkkèra.

Bhângsa:Orèng
Maudy Ayunda

**Ayunda Faza Maudya** (lahèr è Jakarta, 19 Ḍèsèmber 1994; omor 25 taon) iyâ arèya aktris bân panyanyi Inḍonesia.

## Karier
Fèlem sariyangnga Maudy Ayunda iyâ arèya Untuk Rena abhâreng Surya Saputra taon 2006. Neng fèlem arowa, Maudy dhâddi Rena. Salaènna jrowa, Maudy amaèn fèlèm Sang Pemimpi, dhâddi Zakiah Nurmala bân anyanyi è laghu Mengejar Mimpi. Sajegghâ rowa, Maudy sajân kalonta è taon 2009, Maudy maso' finalis Gadis Sampul.

## Pamolangan
Maudy ètrèma è Univèrsitas Oxford, Inggris taon 2013 bân lulus taon 2016 klabân jurusan P.P.E (Politics, Philosophy, and Economics). Satèya Maudy nerrosaghi S2 è univèrsitas palèng bhâgus sadhunnya, Univèrsitas Standford klabân *double degree* (ngala' duwâ’ jurusan; Master Bisnis Administrasi bi' Master Pendidikan).

## Filmografi
### Fèlem
* 2005: Rena
* 2009: Sang Pemimpi
* 2011: Rumah Tanpa Jedela, Tendangan dari Langit
* 2012: Malaikat Tanpa Sayap, Perahu Kertas, Perahu Kertas 2
* 2013: Refrain 2015: 2014: Siapa di Atas Presiden, Battle of Surabaya
* 2017: Trinity, the Nekad Traveler
* 2019: Trinity Traveler, Habibie dan Ainun 3

### Iklan
* 1998: ANteve
* 2006: Susu Kental Manis Cap Enaak (2006)
* 2011: Laurier
* 2012: Suzuki Nex, Coca Cola
* 2013: Line
* 2014: Pond’s
* 2015, 2020: Good Day
* 2016: Tolak Angin, Coolpad, Airlangga
* 2017: Chochomania, Quipper, Lux, Vivo Samrthphone
* 2018: XL Prioritas, Pantene, Pond’s, Vivo V15, Pond’s Limited Edition Maudy Ayunda
* 2019: Bukalapak, Lux Limited Edition Maudy Ayunda, Pantene Gold
* 2020: Redoxon

## Diskografi
### Album Solo
* Panggil Aku. . . (2011)
* Moments (2015)
* Oxygen (2018)

### Singgel
* “Aku atau Temanmu” (album Panggil Aku. . .) (2011)
* “Tiba Tiba Cinta Datang” (album Panggil Aku. . .)
* “Perahu Kertas” (album Perahu Kertas)
* “Tahu Diri” (album Perahu Kertas 2)
* “Cinta Datang Terlambat” (soundtrack Refrain) (2013)
* “Never” (album Hidden Collection) (2013)
* “Wake Up” (album Hidden Collection) (2013)
* “Haunted” (album Hidden Collection) (2013)
* “Loveable” (album Hidden Collection) (2013)
* “By my Side” (featuring David Choi) (2014)
* “Bayangkan Rasakan” (2014)
* “Untuk Apa” (2015)
* “Jakarta Ramai” (2016)
* “Sekali Lagi” (2016)
* “Seb'rapa Jauh Ku Melangkah” (soundtrack Moana versi Bahasa Indonesia) (2016)
* “Satu Bintang di Langit Kelam” (soundtrack Trinity, the Nekad Traveler) (2017)
* “Kejar Mimpi” (2017) “Kutunggu Kabarmu” (2017)
* “We Don't (Still Water)” (Featuring Teddy Adhitya) (2018)
* "Aku Sedang Mencintaimu" (2018)
* "Kamu & Kenangan" (soundtrack Habibie & Ainun 3) (2019)
* "Temani Aku" (2019)
* "Goodbye" (2019)

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris
Marianne Katoppo

**Marianne Katoppo** (lahèr è Tomohon, Sulawesi Dâjâ, 9 Junè 1943 – sèdhâ è Bogor, Jhâbâ Bârâ' , 12 Oktober 2007 ka omor 64 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

* *Dunia Tak Bermusim* (1974)
* *Anggrek Tak Pernah Berdusta*, (1979)
* *Terbangnya Punai* (1978)
* *Rumah di Atas Jembatan* (1981)
* *Dunia Tak Bermusim* (1984)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Mayangan, Probolinggo

**Mayangan** panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Medy Loekito

**Medy Loekito** (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 21 Juli 1962) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
### Antologi puisi kadhibi’
* “In Solitude”, Penerbit Angkasa, Bandung, 1993.
* “Jakarta, Senja Hari”, Penerbit Angkasa, Bandung, 1998.

### Antologi puisi areng-bhâreng
# “Festival Puisi Indonesia XIV”, PPIA, Surabaya, 1994.
# “Trotoar”, Roda Roda Budaya, Tangerang, 1996.
# “Jakarta, Jangan Lagi”, Kolong Budaya, Magelang, 1996.
# “Antologi Puisi Indonesia”, Penerbit Angkasa, Bandung, 1997.
# “Resonansi Indonesia”, Komunitas Sastra Indonesia, Jakarta, 2000.
# “Sembilan Kerlip Cermin”, Pustaka Jaya, Jakarta, 2000.
# “Dewdrops at Dawn”, The International Library of Poetry, USA, 2000.
# “Jakarta dalam Puisi Mutakhir”, Dinas Kebudayaan Provinsi DKI Jakarta dan Masyarakat Sastra Jakarta, Jakarta, 2000.
# “Graffiti Gratitude”, Yayasan Multimedia Sastra & Penerbit Angkasa, Bandung, 2001.
# “Surat Putih”, Risalah Badai, Jakarta, 2001.
# “Dari Fanzuri ke Handayani”, Horison, Kakilangit, The Ford Foundation, Jakarta, 2001.
# “Gelak Esai & Ombak Sajak, Anno 2001”, Penerbit Buku Kompas, Jakarta, 2001.
# “Horison Sastra Indonesia”, Horison, Kakilangit, The Ford Foundation, Jakarta, 2001.
# “Pasar Kembang”, KSI Yogyakarta, 2001.
# “Batu Merayu Rembulan”, Yayasan Damar Warga, Jakarta, 2003.
# “Bisikan Kata, Teriakan Kota”, Dewan Kesenian Jakarta dan Bentang Budaya, Jakarta, 2003.
# “Selagi Ombak Mengejar Pantai 8”, KEMUDI – Pusat Studi & Pengembangan Kebudayaan Asia, Malaysia, 2004.
# “Maha Duka Aceh”, Pusat Dokumentasi Sastra H.B. Jassin, Jakarta, 2005.
# “Les Cyberlettres”, Yayasan Multimedia Sastra, Jakarta, 2005.
# “Surat Putih 3, Negeri Terluka”, Risalah Badai – Jakarta & Logung Pustaka - Yogyakarta, 2005.
# “Bumi ini adalah Kita jua”, Pusat Dokumentasi Sastra H.B. Jassin, Jakarta, 2005.
# “Perempuan Penyair Indonesia 2005”, Risalah Badai & Komunitas Sastra Indonesia, Jakarta, 2005.
# “Le Chant des Villes” (Nyanyian Kota), Centre Culturel Français, Jakarta, 2006.
# “Legasi”, Warisan Wong Kampung, Malaysia, 2006.
# “Yogya, 5,9 Skala Richter”, Bentang Pustaka, Yogyakarta, 2006.
# “Selendang Pelangi”, Penerbit Indonesia Tera, Magelang, 2006.
# “The Poetry of Nature”, 2007.

### Antologi puisi digital
# “Cyberpuitika”, Yayasan Multimedia Sastra, 2002.

### Buku kompolan èsai
# “Cyber Graffiti”, Yayasan Multimedia Sastra & Penerbit Angkasa, Bandung, 2001.
# “Kongres Bahasa Indonesia VIII”, Pusat Bahasa, Departemen Pendidikan Nasional, Jakarta, 2003.
# “Sastra Kota”, Dewan Kesenian Jakarta dan Bentang Budaya, Jakarta, 2003.
# “Cyber Graffiti, Polemik Sastra Cyberpunk”, Yayasan Multimedia Sastra & Penerbit Jendela, Yogyakarta, 2004.
Bhângsa:Orèng
Melody Nurramdhani Laksani

**Melody Nurramdhani Laksani** otabâ kalonta mènangka **Melody** otabâ **Melody JKT48** (lahèr è Bandung, 24 Maret 1992) iyâ arèya sala sèttong panyanyi Indonèsia. Melody iyâ arèya sala sèttong anggota JKT48 generasi sè kapèsan.

Bhângsa:Biografi
Mh. Rustandi Kartakusuma

**Mh. Rustandi Kartakusuma** (lahèr è Ciamis, Jhâbâ Bârâ', 20 Juli 1921 – wafat è Cibubur, 11 April 2008 è omor 86 taon) panèka sala sèttong bhujhângghâ Inḍonesia.

## Karjâ
* *Prabu dan Puteri, Sebuah Tragedi* (drama, 1950)
* *Rekaman dari Tudjuh Daerah* (kompolan sajak, 1951)
* *Heddie dan Tuti. Tonil Satu Babak Anak Muda* (1951)
* *Merah Semua Putih Semua* (drama, 1958, èberri' Hadiah BMKN 1960, tape ètola' Rustandi)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Mochtar Lubis

**Mochtar Lubis** (lahèr è  Padang, Somattra Bârâ', 7 Maret 1922 – wafat è Jakarta, 2 Julè 2004 ka omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan, wartawan, bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
### Fiksi
* *Tidak Ada Esok* (novel, 1951)
* *Si Jamal dan Cerita-Cerita Lain* (kompollan carèta pandha', 1950)
* *Teknik Mengarang* (1951)
* "Jalan Tak Ada Ujung" (1952)
* *Teknik Menulis Skenario Film* (1952)
* Perempuan (kompolan carèta pandha', 1956)
* *Harta Karun* (carèta nak-kanak, 1964)
* *Tanah Gersang* (novel, 1966)
* *Senja di Jakarta* (novel, 1970; diinggriskan Claire Holt dengan judul *Twilight in Jakarta*, 1963)
* *Judar Bersaudara* (carèta nak-kanak, 1971)
* *Penyamun dalam Rimba* (carèta nak-kanak, 1972)
* *[[Harimau! Harimau!]]* (novel, 1975)
* *[[Manusia Indonesia]]* (1977)
* *Berkelana dalam Rimba* (carèta nak-kanak, 1980)
* *Kuli Kontrak* (kompollan carèta pandha', 1982)
* *Bromocorah* (kompollan carèta pandha', 1983)

### Karjâ berita:
* *Perlawatan ke Amerika Serikat* (1951)
* *Perkenalan di Asia Tenggara* (1951)
* *Catatan Korea* (1951)
* *Indonesia di Mata Dunia* (1955)

### Èditor:
* *Pelangi: 70 Tahun Sutan Takdir Alisyahbana* (1979)
* *Bunga Rampai Korupsi* (bersama James C. Scott, 1984)
* *Hati Nurani Melawan Kezaliman: Surat-Surat Bung Hatta kepada Presiden Soekarno* (1986)

### Alih bhâsa:
* *Tiga Cerita dari Negeri Dollar* (kumpulan cerpen, John Steinbeck, Upton Sinclair, dan John Russel, 1950)
* *Orang Kaya* (novel F. Scott Fitgerald, 1950)
* *Yakin* (karya Irwin Shaw, 1950)
* *Kisah-kisah dari Eropa* (kumpulan cerpen, 1952)
* *Cerita dari Tiongkok* (terjemahan bersama Beb Vuyk dan S. Mundingsari, 1953)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Mohammad Diponegoro

**Mohammad Diponegoro** (bhâbhâr è Yogyakarta, 28 Junè 1928 – wafat è 9 Mèi 1982 è yuswâ 53 taon) panèka sala sèttong bhujhângghâ tor pangangghit sè sokklana ḍâri Inḍonèsia.

Bhângsa:Bhujhângghâ
Mawie Ananta Jonie

**Mawie Ananta Jonie** (lahèr è Teluk Bayur, Padang, Somattra Bârâ’, 1940) panèka sala sèttong panolès bân sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
* *Nyanyian Persahabatan*
* *Sebuah Surat Musim Bunga*
* *Janji pada yang Mati*

**Karjâ abhâreng**
* *yang Tertindas yang Melawan Tirani I* (1997)
* *yang Tertindas yang Melawan Tirani II* (1998)

Bhângsa:Panolès
Monḍhu

**Mondhu** (*Garcinia dulcis*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Clusiaceae. Tombuwân arèya sokkla Indonesia. Tombuwân arèya èkoca' jhughan *apel jawa.* Buwâna èkakan terkas otabâ èola dhâddhi selle.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Clusiaceae
Mosè

**Mosè** (***Trachyspermum ammi***) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka famili Apiaceae. Ḍâun bân bighina lomra èmanpa'ataghi kalabân manossa. Biasana mosè èkala' mènynya'na kèya. Mosè tamaso' ka tamennan sè amanpa'at ka kabârâsânna bhâdhân.

## Panyalambherrân
Mosè asalla ḍâri Messir, terros ètamen è Irak, Iran, Afganistan, Pakistan, bân Inḍia è kennengngan sè kerrèng bân sè tèngghi ghâḍhuwân bujâna.

## Ghâḍhuwân kimia
Thymol iyâ arèya ghâḍhuwân kimia sè bâḍâ è mènnya'na mosè. Biasana èyangghuy ghâbây nambhâi panyakè' sè kaè'enna bi' tabu', ta' nyaman èber, bân panyakè' sè takaè' ka bhârâ bân ghâl-tongghâllâ.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apiaceae
Motinggo Boesje

**Motinggo Boesje** (lahèr è Kupang Kota, 21 Novèmber 1937 – wafat è Jakarta, 18 Junè 1999 ka omor 61 taon) panèka sala sèttong bhujhangghâ, sutraḍara bân panolès asal Inḍonesia.

## Karjâ
### Novèl
* *Malam Jahanam* (1962).
* *Tidak Menyerah* (1963).
* *Hari Ini Tak Ada Cinta* (1963).
* *Perempuan Itu Bernama Barabah* (1963).
* *Dosa Kita Semua* (1963).
* *Tiada Belas Kasihan* (1963).
* *Sejuta Matahari* (1963).
* *Penerobosan di Bawah Laut* (1964).
* *Titian Dosa di Atasnya* (1964).
* *Cross Mama* (1966).
* *Tante Maryati* (1967).
* *Sri Ayati* (1968).
* *Retno Lestari* (1968).
* *Dia Musuh Keluarga* (1968).
* *Sanu, Infita Kembar* (1985).
* *Madu Prahara* (1985).
* *Dosa Kita Semua* (1986).
* *Tujuh Manusia Harimau* (1987).
* *Dua Tengkorak Kepala* (1999).
* *Fatimah Chen Chen* (1999).

### Drama
* Badai Sampai Sore (1962).
* Nyonya dan Nyonya (1963).
* Malam Pengantin di Bukit Kera (1963).

### Legènda
* Buang Tonjam (1963).
* Ahim-Ha (1963).
* Batu Serampok (1963).

### Film
* *Biarkan Musim Berganti* (1971).
* *Tjintaku Djauh Dipulau* (1971).
* *Takkan Kulepaskan* (1972).
* *Si Rano* (1973).
* *Sebelum Usia 17* (1974).
* *One Way Ticket* (1976).
* *Sejuta Duka Ibu* (1977).
* *Raja Singa* (1978).

Bhângsa:Bhujhângghâ
Mooi Indie

**Mooi Indie** otabâ **Mooi Indië** (bhâsa Indonesia: *Hindia Elok, Hindia Jelita, Hindia Molek*) panèka seni lukis sè bâḍâ è Hindia Bâlândhâ è abad ke-19. Seniman Bâlândhâ bân Èrropa bâjâ rowa coma alukis bhâr-ghâmbhâr sè èssèna alam Hindia Bâlândhâ sè bhâghus klabân ghâbây iklan pariwisata.
Bhângsa:Kabhângkèdhân
Muhammad Rois Rinaldi

**Muhammad Rois Rinaldi** (lahèr è Banten, 8 Mèi 1988) panèka sala sèttong sastrawan ngodâ Indonèsia.

## Karjâ
* *Dunia Perpanggungan Puisi* (Gaksa Enterprise, 2019)
* *Sederenge Dibakte Mabur Sewu Kelawe: Cerpen Bahasa Jawa Banten* (Gaksa Enterprise, 2019)
* *Beluk: Puisi Bahasa Jawa Banten* (Gaksa Enterprise, 2018)
* *Koperasi dari Barat* (Gaksa Enterprise, 2017)
* *Nada-nada Minor* (Gaksa Enterprise, 2017)
* *Sastracyber: Makna dan Tanda* (Esastera Enterprise, Malaysia 2015)
* *Terlepas* (Pustaka Senja, Yogyakarta, 2015)
* *Noor Aisya: Karya dan Kiprahnya* (Pustaka Senja, Yogyakarta, 2015)
* *Risalah Melayu Nun Serumpun* (Badan Bahasa dan Pustaka Malaysia, 2014).
* *Bebas Melata* (Sarjana, Kuala Lumpur, 2013).
* *Sang Kalamorgana* (Sembilan Mutiara Publishing, 2013).
* *Sepasang Angsa* (Abatatsa Publising, 2012).
Bhângsa:Bhujhângghâ
Mulyorejo, Sorbhâjâ

**Mulyorejo** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Mutta

**Mutta** (*Cyperus rotundus*) iyâ arèya rebbhâ sè segghut tombu è tana tabukka'. Mutta nyalambher ka man-dimman, asal bâḍâ aèng cokop. Rebbhâ arèya bisa kèya betta ka kondisi kerrèng.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Mèjâ

**Mèjâ** nèka parabhutan sè aghâdhui paadâ'an tara bân sokoh mènangka sajâng, sè bânnya' bhângon bân fungsina. Mèjâ kèngèng èghâbây mancèt bhârâng otabâ kakanan. Mèjâ umumna èbhabuaghi klabân korsè otabâ bangku.

Bhângsa:Parabhut
Nangka

**Nangka** (*Artocarpus heterophyllus*) iyâ arèya nyama ka'-bhungka'an bân buwâna. Nangka alebbhu ka dâlem suku Moraceae. Nyama è è bhâsa Indonesia padâ bi' bhâsa Madhurâ, mènangka è bhâsa Inggris èkoca' *jackfruit*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Moraceae
Muris

**Muris** otabâ **buris** otabâ **nangka buris** (*Anona muricata*) iyâ arèya tombuwân sè asalla ḍâri Karibia, Amèrika Tengnga bân Lao'. Neng è bhâsa Indonesia nangka ènglan arèya èkoca' **sirsak** otabâ **durian belanda** polana buwâ rèya èghibâ Bâlândhâ ka Nusantara è abad ka-19.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Bhungkana bisa ḍâpa' ghân 8m tèngghina, ghlâghârra abârna sokklat, bunter, acangka. Ḍâunna loncong ènga' tellor, konco' ḍâunna lancèp, plèsèr ḍâunna rata, lanjhâng talangkè'na 5 mm, abârna bhiru bâk konèng. Kembhângnga bâḍâ è ghlâghâr otabâ cangkana, abârna konèng olay. Buwâna bânne buwâ bhlâka, tapè sè èmaksod "buwâ" iyâ arèya kompolanna bânnya' buwâ (buwâ *agregat*) sè aghâḍhuwân sèttong bighi sè manyèttong apèt-rampèt bân kaèlangan bâng-sèbâng engghâna. Dhâghing buwâna abârna potè, dhinèng bighina celleng bârnana. Ramo'na abârna sokklat ngoḍâ bunter, macem ramo'na ghâsèng.

## Panyalambherrân
Nangka ènglan nyalambher è Indonesia.

## Ghâḍhuwân kimia
Ḍâun nangka ènglan aghâḍhuwân acetogenin, mènnya èsènsial, reticuline, loreximine, coclaurine, annomurine, bân higenamine. Buwâna aghâḍhuwân bânnya' karbohidrat, otamana fruktosa. Ghâḍhuwân gizi laènna antarana vitamin C, vitamin B1, bân vitamin B2 sè cokop bânnya'. Bighina asèpat racon bân kapprana èghuna'aghi mènangka insèktisiḍa, paḍâ kèya sareng bighina sarkajâ.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Annonaceae
Nasjah Djamin

**Noeralamsyah "Nasjah" Djamin** (nyamah lahèr **Noeralamsyah**, laèr è Perbaungan, Somattra Ḍâjâ, 24 Sèptèmber 1924 – wafat è Yogyakarta, 4 Sèptèmber 1997 ka omor 72 taon) panèka sala sèttong seniman bân panolès asal Indonèsia.
Bhângsa:Panolès
Natalia

**Natalia** otabâ bhisa èsebbhut **Nat** (laèr è Lebak, Banten, 28 Dèsèmber 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Natalia panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Nh. Dini

**Nh. Dini** (lahèr è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 29 Fèbruari 1936 – wafat è Semarang, Jhâbâ Tengnga, 4 Dèsèmber 2018 ka omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
* *Hati yang Damai* (1961).
* *Pada Sebuah Kapal* (1973).
* *La Barka* (1975).
* *Namaku Hiroko* (1977).
* *Orang-orang Trans* (1985).
* *Pertemuan Dua Hati* (1986).
Bhângsa:Panolès
Nir-menniran

**Nir-menniran** (***Phyllantus niruri***) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Phyllanthaceae. Nir-meniran èkoca' kèya ***meniran*** (Jhâbâ), bân ***gasau madungi*** (Ternate).

## Dèskripsi
Nir-meniran bhungkana jhekjhek bân loros biasana 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Phyllanthaceae
Nabilah Ratna Ayu Azalia

**Nabilah Ratna Ayu Azalia** otabâ lebbi èkennal mènangka **Nabilah** (laèr è Jakarta, 11 Novèmber 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Nabilah panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kapèng sèttong.

Bhângsa:Biografi
Nadila Cindi Wantari

**Nadila Cindi Wantari** otabâ lebbi èkennal mènangka **Nadila** (laèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', 23 Sèptèmber 1998) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Nadila panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Nirwan Dewanto

**Nirwan Dewanto** (lahèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 28 Sèptèmber 1961) panèka sala sèttong bhujhângghâ, kurator, bân aktor Inḍonesia.

## Karjâ
* *Kebudayaan Indonesia: Pandangan (*1991)
* *Senjakala Kebudayaan *(1996)
* *Buli-Buli Lima Kaki *(2010)

Bhângsa:Bhujhângghâ
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky** (bhâbhâr è Philadelphia, Pennsylvania, Amèrika Serikat, 7 Dèsèmber 1928; omor 91 taon) iyâ arèya profèsor èlmo bhâsa ḍâri Institut Teknologi Massachusetts. Sala sèttong sombhângan Chomsky è bidang èlmo bhâsa iyâ arèya teorina parkara tata bhâsa generatif.
Bhângsa:Salèra
Noella Sisterina

**Noella Sisterina** otabâ lebbi èkennal mènangka **Noella** (laèr è Sorbhâjâ, Jhâbâ Tèmor, 16 Novèmber 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Noella panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Nolès

**Nolès** iyâ arèya sèttong kagiatan bhâdi nyiptaaghi catetan otaba informasi è sèttong media klâban aghunaaghi aksara. Nolès biyasa èlakonin è media dhâlubâng klâban ngangghuy lat-alat akadhi pèn. Neng awwâl sajhârâna, nolès èlakonè klâban aghunaaghi ghâmbhâr, akadhiyâ tolèsan hieroglif (*hieroglyph*) è jhâman Mesir Kona.

Tolèsan klâban aksara angghâl ra-kèra 5000 taon sè lalu. Bânnya' orèng dâri Sumeria (Irak) nyiptaaghi dhâ-tandhâ è tana belbel. Dhâ-tandhâ kasebbhut abekkèlèn monyè, bhidhâ klâban rop-horop hieroglif sè abekkèlèn oca' otaba benda.

Kagiatan nolès akembâng pesat sajjhek ècèptaaghi teknik pacèta'an, sè nyebbâbaghi orèng sajân bhâjheng nolès polana karjâna ghâmpang èterbitaghi.

Sajhâlân klâban pakembângan teknologi bân media, kagiatan nolès jhughan noro' akembâng pesat è dhunnya. Lèbat media elektronik niyap orèng bisa ollè bahan tolèsan dâri internet; saèngghâ, penulis lebbi efisien bâkto, bhândhâ bân tenaga. Mangkèn penulis bisa abâgi kabbhi tolèsanna è dimma bhâi klâban aghunaaghi teknologi abâsis internet. Tor klâban orèng sè maca bhâdhi lebbi ghâmpang maca tolèsan dâri penulis sè èkalèburi.
Noorca Marendra Massardi

**Noorca Marendra Massardi** (lahèr è Subang, Jhâbâ Bârâ', 28 Fèbruwari 1954) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
### Lakon
**1982**: *Growong*

**1978**: *Mencari Taman*

**1976**: 1. *Terbit Bulan Tenggelam Bulan,* 2. *Tinton*

**1975**: *Kuda-Kuda (Jas Buka Iket [[Blangkon]])*

**1974**: *Perjalanan Kehilangan*

**1973**: *Kertanegara*

**1972**: *Bhagawad Gita*

### Novel
**2015:** *Straw* (Penerbit Kakilangit)

**2008**: *d.I.a. cinta dan presiden* (cerèta asabhung è Harian *Seputar Indonesia* 10/01/2007 – 18/03/08)

**2006**: *September* – cerèta asabhung è di Harian *Media Indonesia* (2004)

**1981**: *Mereka Berdua* (cerèta asabhung è Harian *Kompas*)

**1978**: *Sekuntum Duri* (cerèta asabhung è Harian *Kompas*)

### Skenario
**1979**: *Sekuntum Duri* (produksi PT Cipta Permai Indah Film)

### Antologi
**2003**: “*Sejarah Teater Indonesia Modern*” è Antologi Seni, 2003 (Penerbit Cherry Red, Jakarta, 2003)

### Puisi
**1994**: *Mata Pelajaran dan Syair Kebangkitan* (40 Tahun Kelahiran Noorca & Yudhistira ANM Massardi)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Novinta Dhini

**Novinta Dhini** (laèr è Dènpasar, Bhâli, 26 Novèmber 1995) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Dhini panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Nyamplong

**Nyamplong** (*Calophyllum inophyllum*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Calophyllaceae. Tombuwân arèya nyalambher è Madagaskar, Afrika Tèmor, Asia Lao', Asia Tèmor Lao', Kapolowan Pasifik, Hindia Bârâ', bân Amèrika Lao. È Indonesia, nyamplong nyalambher molaè ḍâri Sumatera Bârâ', Riau, Jambi, Sumatera Lao', Lampung, Jhâbâ, Kalimantan Bârâ', Kalimantan Tengnga, Sulawesi, Maluku, Nusa Tenggara Tèmor, bân Papua.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Bhungkana bisa tombu ghân 25m, terkaḍhâng ghân 35m, ghettana abârna potè otabâ konèng. Bhuleddhâ sampè' 150cm, kolè' lowarra atos-blettos.

## Panyalambherrân
Nyamplong nyalambher è bânnya' kennengngan è dhunnya, è antarana Australia, Kamboja, Kapolowan Cook, Fiji, Polinesia Perancis, India, Indonesia, Jeppang, Kiribati, Laos, Madagaskar, Malaysia, Kapolowan Marshall, Myanmar, New Kaledonia, Polo Norfolk, Papua Nugini, Filipina, Reunion, Samoa, Kapolowan Salomon, Sri Lanka, Taiwan, Cèna, Thailand, Tonga, Vanuatu, bân Vietnam.

## Paghuna'an
Ramo'na ghâbây antibaktèri, nambhâi ḍisèntri, gonorea (akemmè nana), loka, bân paḍârâ'ân. Ḍâunna nyegghâ towana ola' antèng ḍâri rengngè' *Culex quinquefasciatus* bân *Aedes aegypti*, bârâ soko, ḍisèntri, bân nyello cèṭak salajâ.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Callophylaceae
OPPO

**OPPO Electronics Corp** (Cèna: 广东 欧珀 移动 通信 有限公司); Hanzi tradisional: 广东 欧珀 移动 通信 有限公司; pinyin: *Guǎngdōng Oupo Yidong Tongxin Yǒuxiàn gongsi*, harfiah "Guangdong Oppo Mobile Communications Co, Ltd")  iyâ arèya perusahaan elektronik konsumen bân komunikasi seluler Cèna sè kantor pusatta bâdâ è Dongguan, Guangdong. OPPO iyâ arèya mèrek hp nomor sittong è Cèna taon 2019 bân nomor lèma’ è dhunnyah. OPPO tamasok begiyen dâri BBK Electronics abhârang Vivo bân Realme.

## Sajhârâ
OPPO terdaftar è Cèna taon 2001 bân èluncuraghi taon 2004. Sajjhek rowa, OPPO akâmbâng ka sakabbhinah naghârâ.
Bulân Juni 2016, OPPO dâddi produsen hp palèng rajâh è Cèna bân ajuwel lebbi dâri 200.000 outlet ritel

## Promosè
2PM, boyband Korea, apromosè OPPO è Thailand ngangghuy lagu Follow Your Soul taon 2010.

### Bintang iklan

* Raline Shah (2017)
* Chelsea Islan (2017)
* Raisa (2016-2017)
* Isyana Sarasvati (2015-2016)
* Rio Haryanto (2016)
* Ayu Ting Ting (2016)
Bhângsa:Nèreng
Obi

**Obi** (*Dioscorea alata*) iyâ arèya golongan bi-obiân sè palèng bânnya' èkasennengè dâri jennis obi laènna. Obi arèya andi' nyama laèn misalla *uwi legi, uwi* (Jhâbâ), *lame* (Sulawesi), *ubi* (Bhâli), *lutu* (Banda), *same* (Makassar bân Bugis), *palulu luwangu* (Sumba). Kalamon è bhâsa Indonesia èkoca' ***uwi***.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Dioscoreaceae
Nujjhâ

**Nujjhâ** otabâ **kembhâng pokol empa**' (*Mirabilis jalapa*) iyâ arèya kembhâng sè tamaso' ka dâlem famili Nyctaginaceae. Asalla dâri Amèrika Lao' bân bârna kembhânga cem-macem misalla mèra, konèng, bân potè.

Bi' sabâgiân orèng èkoca' kembhâng pokol empa' polana kembhâng arèya biasana mekkar bâjâ pokol empa'.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Nyctaginaceae
Nur Sutan Iskandar

**Nur Sutan Iskandar** (lahèr è Sungai Batang, Somattra Bârâ', 3 Novèmber 1893 – wafat è Jakarta, 28 Novèmber 1975 ka omor 82 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

## Karjâ

* *Apa Dayaku karena Aku Perempuan* (Jakarta: Balai Pustaka, 1923)
* *Cinta yang Membawa Maut* (Jakarta: Balai Pustaka, 1926)
* *Salah Pilih* (Jakarta: Balai Pustaka, 1928)
* *Abu Nawas* (Jakarta: Balai Pustaka, 1929)
* *Karena Mentua* (Jakarta: Balai Pustaka, 1932)
* *Tuba Dibalas dengan Susu* (Jakarta: Balai Pustaka, 1933)
* *Dewi Rimba* (Jakarta: Balai Pustaka, 1935)
* *Hulubalang Raja* (Jakarta: Balai Pustaka, 1934)
* *Katak Hendak Jadi Lembu* (Jakarta: Balai Pustaka, 1935)
* *Neraka Dunia* (Jakarta: Balai Pustaka, 1937)
* *Cinta dan Kewajiban* (Jakarta: Balai Pustaka, 1941)
* *Jangir Bali* (Jakarta: Balai Pustaka, 1942)
* *Cinta Tanah Air* (Jakarta: Balai Pustaka, 1944)
* *Cobaan (Turun ke Desa)* (Jakarta: Balai Pustaka, 1946)
* *Mutiara* (Jakarta: Balai Pustaka, 1946)
* *Pengalaman Masa Kecil* (Jakarta: Balai Pustaka, 1949)
* *Ujian Masa* (Jakarta: JB Wolters, 1952, cèta'an bâlih)
* *Megah Cerah: Bacaan untuk Murid Sekolah Rakyat Kelas II* (Jakarta: JB Wolters, 1952)
* *Megah Cerah: Bacaan untuk Murid Sekolah Rakyat Kelas III* (Jakarta: JB Wolters, 1952)
* *Peribahasa* (karjâ abhâreng klabân K. Sutan Pamuncak bân Aman Datuk Majoindo. Jakarta: JB Wolters, 1946)
* *Sesalam Kawin* (t.t.)
Obi sola

**Obi sola** (*Plectranthus rotundifolius*) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Totombuwân arèya nalar bân kennèng kèya aghântèyaghi nasè'. Bâgiyân sè èkakan arèya ombina. Obi sola segghut èkella bi' ghângan loḍè, ghângan kella cèlo', bân sè laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Lamiaceae
Ochi Rosdiana

**Neneng Rosediana** otabâ lebbi èkennal mènangka **Ochi Rosdiana** (laèr è Majalengka, 24 Januwarè 1999) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Ochi panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kasettong.

Bhângsa:Biografi
Octi Sevpin

**Octi Sevpin** otabâ lebbi èkennal mènangka **Octi** (laèr è 7 Oktober 1997) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Octi panèka sala sèttong anggota JKT48 generasi kaduwâ'.

Bhângsa:Biografi
Ojhân

**Ojhân** iyâ arèya sèttong presipitasi sè abujud bhârâng ancar, bhidhâ bi' prèsipitasi sè ta' ancar akadhi salju, bâto ès, bân slit. Ojhân marlowaghi bâḍâna atmosfèr kandhel ma'lè bisa tatemmo suhu è attas titik lèllè ès è eddhi' bân è attas bhumè. È bhumè, ojhân arèya prosès konḍènsasi owap aèng è atmosfèr dhâddhi tèr-butèr aèng sè cokop berrâ' ka'angghuy ghâgghâr bân lomrana ḍâpa' ka tana. Ḍuwâ' prosès sè amè' kadhâddhiyân areng-bhâreng bisa aghâbây hâwâ sajân tèmet san ella ojhânna, iyâ arowa hâwâ sè sajân cellep otabâ owap aèng sè sajân bânnya' ka hâwâ. Virga iyâ arèya prèsipitasi sè ghâgghâr ka bhumè tapè dhâddhi owap sabelluna ḍâpa' ka ḍhârât, arèya sala sèttong panèmeddhân hâwâ. Prèsipitasi tabhângon lèbat tabbra'an butèr aèng otabâ kristas ès moso arbun. Butèr ojhân anḍi' okoran sè ana-bârna molaè rata, èngak panekuk (butèr rajâ), bân ebbal kènè' (butèr kènè').

## Cem-macemma ojhân
Ojhân kennèng èbâgi dhâddhi pan-brâmpan macem, iyâ arèya:

* Ojhân siklonal
* Ojhân zenit
* Ojhân orografis
* Ojhân frontal
* Ojhân muson
* Ojhân ghâbâyân
Bhângsa:Cuaca
Oncèr

**Oncèr** otabâ **jhâghung bhulir** (*Sorghum bicolor*) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Poaceae. Tamennan arèya èkoca' kèya tamenan *serbaguna* polana anḍi' bânnya' kaghuna'an. Contona salaèn èkakan manossa, oncèr èkaghâbây pakanna kèbân obuwân, mènnya', bân alkohol.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Ons Untoro

**Ons Untoro** (lahèr è  Yogyakarta, 4 Dèsèmber 1959) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

## Karjâ
* *Sri Gunting* (Bengkel Kerja Budaya Yogyakarta, 1989)
* *Pergulatan Identitas: Dayak dan Indonesia*, sareng Dr. PM. Laksono (Gallang Press Yogyakarta, 2006)
* *Mengenali Yogya* (Tembi Rumah Budaya Yogyakarta, 2012)
* *Pastor Menikah* (Penerbit Interlude Yogyakarta, 2016)
* *Paranftritis* (2014)
* Negerli Langit (2014)
* Negeri Laut (2015)
* *Jalan Remang Kesaksian* (2015)
* *Jejak Tak Berpasar* (2015)
* *Puisi Rupa: Anakku Sayang Ibu Pulang* (2016)
* *Gondomanan 15* (2016)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Oto'

**Oto**' (*Vigna unguiculata sesquipedalis* (L.) Verdc.) iyâ arèya sala sèttong ghângan sè ella segghut èpadhâddhi massa'an Asia Tèmor Lao' bân Tèmor. Buwâna èkaghângan otabâ èkalalap. Tombuna oto' arèya alarbhât. Salaèn buwâna, dâunna bisa èkaghângan kèya.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Oto'o

**Oto'o** otabâ **labing** (*Tacca leontopetaloides*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Dioscoreaceae. Bâgiân sè èkakan arowa sombina. Oto'o èkoca' kiya *to'toan* è Kangèan.
Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Dioscoreaceae