Kabupatèn Wonogiri

Kabupatèn Wonogiri (bhâsa Jhâbâ: Hanacaraka: ꦮꦤꦒꦶꦫꦶ, Pegon: وانपيري) panèka sala sèttong kabupaten è Jhâbâ Tengnga, Indonesia. Ibukottana panèka Kacamadhân Wonogiri. Sacara geografis, Wonogiri bâdâ è bâgiiyân lao' tèmor Propinsi Jhâbâ Tengnga. Bâgiyân bâgiyân dâjâ abatessan sareng Kabhupatèn Karanganyar bân Kabupatèn Sukoharjo, bâgiyân dâjâ langsong è pèngghir Pantai Lao', bâgiyân bârâ' abatessan sareng Gunungkidul è Yogyakarta, bâgiyân tèmor langsong abatessan Propinsi Jhâbâ Tèmor, èngghi panèka Kabupaten Ponorogo, Kabupaten Magetan bân Kabupaten Pacitan. Loas kabupaten panèka 1.822,37 km2 kalabân populasi 928.904 orèng (2016)[7] bân ètambâi dâ' 1.043.576 è taon 2021. Kapadatan penduduk Kabupaten Wonogiri ècapa' 523/km2 bân panèka wilayah sè palèng seppe nomer duwâ' è provinsi Jawa Tengnga[2] .

## Sejarah
Sejarah Kabupaten Wonogiri èmolaè kalabân wujud embrio "karajaan kènè'" è Nglaroh, Dhisa Pule, Kacamadhân Selogiri. E ka'dinto èmolaè pembentukan organisasi pamarèntah sè cè' èbâtesi bân saderhana, sè è budhi arè bhâkal dhâddhi simbol semangat penyatuan perjuangan rakyat. Inisiatif kaangghuy madhâddhiyâghi Wonogiri (Nglaroh) mènangka pangkalan perjuangan Raden Mas Said dâtâng dâri orèng-orèng Wonogiri dhibi' (Wiradiwangsa), bân saterrossa èsokong sareng penduduk Wonogiri è bâkto jârèya.

Molaè bâkto jârèya, Nglaroh dhâddhi kennengngan sè cè' parlona, ​​sè mabâdâhaghi kadhâddhiyân-kadhâddhiyân sejarah è bekto sè bhâkal dâtâng. Teppa’na è arè Rebbu Kliwon, 3 Rabi’ul Awal (Mulud) Taon Jumakir, Windu Senggoro : Angrasa retu ngoyang jagad otaba taon 1666, tor manabi etoro’ kalender Gregorius, tantona are Rebbu Kliwon, tanggal 19 Mei 1741 (Kahuta Sumber Girih), ampon daddi orèng sè gi’ kènè’. karaja’an epakoko kalabân pembentukan para pangraja tor patih mènangka pakakas (lembaga pamarenta’an) settong karaja’an, sanajjân gi’ sanget saderhana. Masyarakat Wonogiri kalabân pimpinan Raden Mas Said è bâkto penjajahan Bâlândhâ jhughân ampon nojjhuaghi reaksina ghâbây penjajahan.

Kalakoan kerras Pangeran Samber Nyawa (Raden Mas Said) berakhir kalabân sukses, ebhuktèyaghi kalabân beliau mampu menjadi Adipati è Mangkunegaran bân èberri' gelar Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegoro I. Peristiwa panèka dâddhi conto sampè' samangkèn sabâb bâbâtâk kahutaman (keberanian kebangsawanan) dan kebangsaan kebangsaan pemimpin masyarakat sè salanjangnga èdukung sareng semangat kerjasama sadhâjâna orèng è Kabupaten Wonogiri.[8]

### Perjalanan Bersejarah Jalan Raya di Wonogiri.
Jaringan jhâlân Wonogiri èmolaè cè' saderhana, èpadhâddhi dâri jhâlân pos, jhâlân otama, bân jhâlân jhâlân jhâlân. Jalan pos dhari Sukoharjo ka Wonogiri, Baturetno, ban Pacitan eketthok Songay Bengawan Solo e Disa Nambangan. Lanjangnga jalanna 2 paal (1 paal = 1507 m).

Wonogiri andi' medan sè ta' rata, medan sè bhukit, bân jhâlân sè abâli-bâli, sè aghâbây malarat kaangghuy ngaksès jhâlân-jhâlân modern. Kaangghuy kaparlowan panèka, perbaikan jhâlân èrèncanaaghi, èpimpin sareng Ir. Van Oordt dâri Madiun, lèbât ijin, èngghi panèka Keputusan Pamarèntah (Gouvernements Besluit) No. 36 tanggal 12 November 1913. Hal panèka èbâgi dâ' perbaikan jhâlân antara Pacitan bân Glonggong, sè parlo ongkos f 377.000. Bagian panèka, sè bâdâ è dâlem divisi Pacitan, bhâkal èbiayai sareng pamarèntah Hindia Belanda. Rencanana perbaikan jalan Kakap-Somoulun, Somoulun-Wonogiri, sareng Wonogiri-Krisak èbiayai kabbhi sareng Praja Mangkunagaran. Pambangunan bân perbaikan jhâlân-jhâlân panèka èlampaaghi sareng Pengontrol Wonogiri kalabân ngalè lereng Gunong Kutukan (reliefworks).

Jalan-jalan sè sabellunna bâdâ è wilayah Wonogiri lemma' polana ta' andi' jembatan bân ta' èpadhâddhi menorot tracee (desain) sè beccè'. dâri jhâlân-jhâlân bhâghus sè bâdâ sè nyambung ibukota Kawedanan (kabupaten) bân ibukota kecamatan/ Kapanewon (kecamatan), namong sakone' jhâlân sè bisa èlewati sareng kendaraan (gerbong jaran), èngghi panèka jhâlân; 1. Wonogiri-Jatipuro 2. Girimarto-Sidoharjo 3. Nguntoronadi – Tirtomoyo 4. Nguntoronadi-Wuryantoro-Eromoko 5. Baturetno-Giritontro-Pracimantoro 6. Wonogiri-Ngadirojo-Sidoharjo 7. Purwantoro-Bulukiroto-Malukiri-Malukiri-Madangiri (99). Baturetno-Temon-Batuwarno 10. Wonogiri-Jumopolo 11. Wonogiri ka Pracimantoro lebat Wuryantoro ban Eromoko 12. Perbatasan Wonogiri-Krisak-Pule Bulu.

Jalan Sidoharjo-Jatisrono-Purwantoro-Badegan-Ponorogo panèka jhâlân sè penting è bâkto jârèya. Sacara ekonomi, jhâlân panèka sè palèng penting è sabâbhân kecamatan Wonogiri. Bânnya' pasar sè èbâdâ'aghi è jhâlân panèka, bân lebat è distrik, sè mungkin palèng makmor è bâkto jârèya. Jhâlân jârèya jhughân nyambung daerah Tulungagung bân Ponorogo kalabân Sorakarta, Klaten, Yogyakarta, bân Pacitan. Mèlana, pamarènta Hindia Bâlândhâ, samarèna aparembagan sareng Pamarèntah Mangkunegaran, motossaghi kaangghuy mabâgus jhâlân Ponorogo-Wonogiri kalabân èpènter ka jhâlân-jhâlân anyar sè alengleng.

Dâri pan-bârâmpan daerah è Mangkunegaran, Wonogiri èghâdhui perhatian khusus è dâlem pambangunan jhâlân bân jembatan. Arèya polana bânnya' kennengngan è Wonogiri sè pagghun èisolasi dâri dunnya lowar. Pambangunan jhâlân abhânto mecah isolasi è wilayah Mangkunegaran lao' sè jhâu. Proyek jhâlân sè palèng penting èngghi panèka jhâlân Wonogiri-Jatisrono-Purwantoro, èmolaè dâri ka'ḍissa' kantos ka perbatasan antara Praja Mangkunegaran sareng Kediaman Madiun, sè arghâ 850.000 Rupiah.

È taon 1913, jhâlân antara Wonogiri, Wuryantoro, Eromoko, bân Pracimantoro, jhâlân bârâ' bân bârâ' lao', ampon lastare, saènggâna kareta jaran bisa lebat. Sabellas jembatan èpadhâddhi è salanjangnga jhâlân panèka è antara taon 1912 bân 1913. Pan-bârâmpan jembatan laèn èpadhâddhi è antarana Eromoko bân Pracimantoro è taon 1914.

Pambangunan jembatan modern jhughân èlaksanaaghi kaangghuy nyambung wilayah bân jhâlân sè ella bâdâ. Jembatan è Nambangan èpadhâddhi bersamaan sareng pambangunan N.I.S. jembatan kareta api bân korang lebbi bersamaan sareng pembangunan jembatan è Somoulun. Jembatan è Betal ra-kèra èsambhât è taon 1915, bân jembatan è Pakem èsambhât è taon 1916. Pambangunan jembatan ghâjheng sè nyambung Wonogiri-Ponorogo èmolaè è bulân Mei 1913, èjalanaghi sareng arsitek Mangkunagaran kalabân ongkos f 55.000,- bân èsambhât è taon 1915.

E taon 1929, jalan Nambangan-Wonogiri-Kakap nojju perbatasan Pacitan epabecce’ ban epabagus.

È taon 1930, angkutan umum èmolaè è wilayah Mangkunegaran, kalabân bis-bis kottah sè aladine rute dâjâ ka Wonogiri, dâjâ bân tèmor ka Sragen bân Tawangmangu, bârâ' ka Boyolali-Salatiga, bân bârâ' lao' ka Klaten-Yogyakarta. Bâng-sèbângnga jhâlân èbâgi dâddhi pan-bârâmpan jhâlân. Kaangghuy wilayah lao' bis kottah èbâgi dâ' rute-rute è bâbâ panèka: 1. Surakarta-Wonogiri-Glonggong-Baturetno 2. Baturetno-Giritontro 3. Wonogiri-Wuryantoro-Pracimantoro 4. Wonogiri-Manyaran-Sukoharjo 5. Wonogiri-JatisronoBiting 6. Surakarta-Wonogiri-Glonggong-Baturetno 7. Baturetno-Giritontro 8. Wonogiri-Wuryantoro-Pracimantoro 9. Wonogiri-Manyaran-Sukoharjo. 10. Wonogiri-Jatisrono-Biting 11. Wonogiri-Jatipuro-Jumopolo-Karanganyar 12. Wonogiri-Latung-Girimarto-Jatipurno 13. Wonogiri-Surakarta 14. Jumopolo-Karanganyar 15. Sanggarunggi-Jatipura-Wonogiri.

È taon 1931, armada truk anyar maso' ka wilayah Wonogiri. E bakto jârèya, bâdâ 80 truk sè lebat è Wonogiri. Bânnya'na lalu lintas barang, ètamba'aghi kalabân bâdâna truk, jhughân èpangghi'i arghâ bhân-sabbhân komoditas asli Wonogiri. Contona, taon 1922, galek ghi' èjhuwâl arghâ 35 sen (f. 0,35) per pikul, salastarèna naè' dâddhi f. 1,60 per pikul.

Jembatan-jembatan sè palèng lamba' è Wonogiri sabellunna modernisasi ècanthet akadhi è bâbâ panèka (menorot sorat Bâlândhâ ghâbây Pepatih Dalem Surakarta tanggal 7 Mei 1903).

No 50 A, Soerakarta, 7 Mei 1903. Lampiran. Jembatan Negara. Kalabân hormat! Reply to Kaangdjeng Raden Adipati Sosrodiningrat. Soerat ètolès tanggal 26 Maret 1903, no. 34/3 A. èbârengi sareng panèka. Pas narèma status jembatan è kottah Soerakarta, Sragen, Bojolali, Klaten bân Wonogiri, hal sè padhâ ècèptaaghi sareng Architeet. Katembang itoe soepaja daddi Kangdjeng Raden Adipati ampoenja taoe adanja _ _ _. De Architeet. Rademaker. Terhoendjoek. Ka Kangdjeng Raden. Adipati Sosrodiningrat. Rijksbestuurder è Soerakarta.

Lampiran: Afdeeling Wonogiri. no. djembattan-Namanja djembattan 2 dan boog-Katrangan. 1. djembattan Tjloringan, 2. djembattan Trajoekoening, 3. djembattan Ngagik ... trima baroe dari MN, 4. djembattan Walang, 5. djembattan Pentjil, 6. djembattan Bledo, 7. djembattan Begadjah trima baroe dari MN, 8. djembattan Betetsili trima baroe dari MN, 9. djembattan Tegalredjo, 10. djembattan Kepooh, 11. djembattan Widoro, 12. djembattan Songgoroenggi, 13. djembattan Ngambil-ambil trima baroe dari MN, 14. djembattan Poendoeng Sewoe trima baroe dari MN, 15. djembattan Lengoek trima baroe dari MN.

Jembatan bledo, songggorunggi,pentjil,Ngambil-ambil merupakan jalur menuju mento toelakan wonogiri jaman perkebunan nanas