Aghâma Yâhuḍi

**Yudaisme** otabâ aghâma Yâhuḍi iyâ arèya aghâma Abrahamik, monotèstik, bân ètnis sè terdiri ḍâri tradisi bân Paradhâbhân aghâma, bhudhâjâ bân hokom kolektif orèng Yâhuḍi. Aghâma Yâhuḍi aramo' dhâddhi aghâma sè terorganisir è Tèmor Tengnga salama jhâman Perunggu. Pan-bârâmpan ahlè apendapat bahwa Aghâma Yâhuḍi modern berevolusi ḍâri Yahwisme, aghâma Israèl Kona bân Yehudâ, è ahèr abâd ka-6 SM, bân kalabân è angghâp dhâddhi sala sèttong aghâma monotèstik palèng towa. Aghâma Yâhuḍi è angghâp sebagai ekspresi ḍâri parjhânjhiyân sè bi' Alla è tep-teppaghi kalabân orèng israèl, nenek moyangnga mereka. Arèya acakop ka bânnya' teks, praktèk, kennengngan tèologis bân bentu' organisasi.

Taurot, akadhi sè umumma è pahamè bi' orèng Yâhuḍi, iyâ arèya bâgiyân ḍâri teks sè lebbi rajâ sè è kennal kalabân "Tanakh". "Tanakh" paḍâ è kennal bi' para sarjana aghâma sekulèr kalabân Alkètab Ibrani, bân bâgi orèng Krèsten kalabân "Perjanjian Lama". Tradisi lèsan tambâ'ân Taurot è bâkkèllè bi' teks-teks salanjhutdhâ akadhi Midrash bân Talmud. Oca' Ibrani "torah" bisa anḍi' artè "ajhârân", "hokom", otabâ "intruksi", maskè "Taurot" paḍâ bisa è ghuna'aghi kalabân Istila umum sè aroju' ka teks Yâhuḍi è ḍimma saos sè malowas otabâ ngorayyaghi Lema' Kètab Musa sè aslè. Abâkkèllè inti ḍâri tradisi spiritual bân aghâma Yâhuḍi, Taurot iyâ arèya Istila bân seperangkat ajhârân sè sacara eksplisit nyabâ' abâ'na kalabân pètthong polo bân apontènsi ta' kabâtes, aspèk bân interpretasi. Teks, tradisi bân nèlay Yudaisme sanget apangaro ka aghâma-aghâma Abrahamik, tamaso' Kakrèstenan bân Islam. Hebraisme, akadhi Hellenisme ngangghuy perran penting ḍâlem pabentu'ân Paradhâbhân Bârâ' lèbât dampa' na kaangghuy elemen latar bingkèng inti Kakrèstenan awwâl.

Ḍâlem aghâma Yâhuḍi bâḍâ bânnya' ghuliyân kaaghâmaan sè sabâgiyân rajâ kalowar ḍâri aghâma Yâhuḍi Rabinik, sè anyataaghi bahwa Pangèran ngongkappaghi hokom bân parènta na ka Musa è Ghunong Sinai ḍâlem bentu' Taurot sè katolès otabâ ka oca'. Sacara historis, sakabbhina otabâ sabâgiyân ḍâri Pernyataan rèya è tangtang kalompo' akadhi Saduki bân aghâma Yâhuḍi Helenistik salanjhângnga periode Bait soccè Kaḍuwâ; orèng Karait salanjhângnga periode awwâl bân ahèr abâd Partengngaânna; bân è antara segmen denominasi non-Ortodoks modern. Pan-bârâmpan cangka aghâma Yâhuḍi modern akadhi Aghâma Yâhuḍi Humanistik bisa è angghâp sekulèr otabâ nontèistik. Bâkto satèya, ghuli kaaghâmaan Yâhuḍi palèng rajâ iyâ arèya aghâma Yâhuḍi Ortodoks (Yâhuḍi Harèdi bân aghâma Yâhuḍi Ortodoks modern), aghâma Yâhuḍi konsèrvatif bân aghâma Yâhuḍi Rèformasi. Sombher otama bhidhâna antara kalompo' rèya iyâ arèya pendekatan ka halakha (hokom Yâhuḍi), otoritas tradisi rabi, bân signifikansi naghârâ Israèl. Aghâma Yâhuḍi Ortodoks anyataaghi bahwa Taurot bân halakha asalla ḍâri ilahi, abhâdhi bân ta' bisa è obâ bân mereka kodhu noro' kalabân ketthat. Aghâma Yâhuḍi Konsèrvatif bân Rèformasi lebbi liberal kalabân Aghâma Yâhuḍi Konsèrvatif umumma apromosiaghi interpretasi sè lebbi tradisionalis tentang syarat aghâma Yâhuḍi katèmbhâng aghâma Yâhuḍi Rèformasi. Kennengngan sè khas iyâ arèya bahwa halakha kodhu è abâs kalabân saprangkat paddhuman umum katèmbhâng kalabân saprangkat bâtessân bân kawajibhân sè kodhu è taatè bi' sakabbhina orèng Yâhuḍi. Sacara historis, pangadhilân hosos halakha; arè tèya, pangadhilân rèya pagghun bâḍâ tapè praktèk aghâma Yâhuḍi sabâgiyân rajâ asèpat sukarela kawennengngan ḍâlem masalah tèologis bân hokom ta' è tegghu' bi' sèttong orèng otabâ organisasi, tapè bâḍâ è teks soccè bân rabi bân para cendekiawan sè napsèrraghi.

Yâhuḍi iyâ arèya kalompo' etnoreligius tamaso' sè lahèr kalabân dhâddhi orèng Yâhuḍi (otabâ "ètnis Yâhuḍi"), salaènna sè ngallè aghâma ka aghâma Yâhuḍi. È taon 2019, populasi Yâhuḍi dhunnya è parkèra'aghi 14,7 juta, otabâ ra-kèra 0,19% ḍâri total Populasi dhunnya. Ra-kèra 46,9% ḍâri sakabbhina orèng Yâhuḍi neptep è Israèl bân 38,8% laènna neptep è Amèrika Serikat bân Kanada, kalabân sabâgiyân rajâ karè na neptep è Èropa bân kalompo' minoritas laènna kasebbar è sakabbhina Amèrika Latin, Asia, Afrika bân Australia.
## Sombher