open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kharkiv

Kharkiv (ḍâri bhâsa Ukraina: Харків), otabâ Kharkov (ḍâri bhâsa Rusia: Харьков ) aropa'aghi kottha palèng rajâ nomer ḍuwâ' è Ukraina. Kottha panèka aropa'aghi ibukota lu-ghâllu Ukraina Soviet, samangkèn dhâddhi poked administrasi Oblast Kharkiv, bân jhughân poked administrasi Raion Kharkiv. Kottha panèka bâḍâ è tèmor lao' Ukraina. Taon 2006, kottha panèka anḍi' maghârsarè sabânnya' 1.461.300 orèng. Kharkiv aropa'aghi poked bhuddhâjâ èlmo pangataowan, pendidikan, transportasi bân industri è Ukraina. Spesialisasi industri kottha panèka kabânnya'an è bidang mesin. Bâḍâ ratosan perusahaan industri è kottha panèka, è yantarana iyâ arèya perusahaan raksasa sè èkennal è dhunnya akadhi Morozov Desain Bureau bân Malyshev Tank Factory, pemimpin è ḍâlem produksi tank molaè taon 1930-an; Hartron (dirgantaraan bân elektronik nuklir); bân produsen turbin Turbo atom.

## Asal oca'

* Inggris: /ˈkɑːrkɪv/ KAR-kiv; UK: /ˈkɑːrkɒv/ KAR-kov; US: /ˈkɑːrkɔːf/ KAR-kawf;
* Ukraina: Харків, pronounced [ˈxɑrkiu̯]
* Russia: Харьков, pronounced [ˈxarʲkəf]
Nyama kottha panèka asalla ḍâri songay sè ènyamaè, Kharkiv. Bâḍâ etimologi maghârsarè sè nyambung nyama pemukiman bân songay kalabân pendiri Cossack legendaris anyama Kharko (bentu' kèni' ḍâri nyama Yunani Chariton, Ukraina: Харитон, èromanisasi: Kharyton, otabâ Zechariah, Ukraina: Захарій, èromanisasi: Zakharii). Namong, nyama songay panèka ampon èbuktèyaghi sabellunna benteng panèka èpadhâddhi.

Kharkov, èyartè'è ḍâri bhâsa Rusia, iyâ arèya èjhâ'ân bhâsa Inggris standar tradisional kaangguy nyama kottha sè èkasennengè sabellunna kamarḍika'an Ukraina è taon 1991 (paḍâ bi' èjhâ'ân Kiev bân Kyiv).

Bhâsa Indonesia: akadhi sakabbina kottha laènna è sabbhân naghârâ, Kharkiv dhâddhi artèyan alfabet latin standar internasional ḍâri nyama Ukraina mètorot sistem romanisasi Nasional Ukraina, sè èadopsi kaangghuy èghunaaghi resmi sareng kabinet Ukraina è taon 2010, èsetujui sareng Kelompok Ahli Perserikatan Bangsa-Bangsa (PBB) tentang nyama Geografis è taon 2012, bân èadopsi sareng BGN/PCGN è taon 2019. Èjhâ'ân panèka ètemmo è ensiklopedia Britannica bân è kamos mènangka èjhâ'ân kaangghuy kottah Ukraina. Èjhâ'ân Kharkiv jughân ampon èadopsi mènangka judul Otoritas Nama Perpustakaan Kongres. Akadhi sè ècatet sareng Christian Science Monitor, bânnya' media sè abhâsa Inggris secara historis ngèjhâ kottha Kharkov, sanajân saamponna ngobâ èjhâ'ân Kiev dhâddhi Kyiv, namong sajjhek awâl invasi Rusia ka Ukraina è taon 2022 sajân bânnya' media bân pandhuân gaya ampon aobâ ḍâri artèyan Rusia.

## Kottha kembhâr

* Bologna, Italia
* Lille, Prancis
* Nürnberg, Jerman
* Poznań, Polandia
* Cincinnati, Amerika Serikat
* Tianji, Republik Rakyat Tiongkok
* Bangalore, India
* Rize, Turki

## Sombher
Orèng Mandailing

**Batak Mandailing** otabâ **Orèng Mandailing** panèka aropa'aghi sala sèttong kalompo' ètnik *pribumi* sè ngennangè kennengngan è lao'na Propinsi Somattra Ḍâjâ. Èpon toman bâḍâ è bâbâna pangaro kaom Paḍri ḍâri Minangkabau, saèngghâ saccara kultural ètnis panèka èpangaro sareng bhudhâjhâ aghâma Islam. Sabâgiyân kènè' ètnis panèka jhughân amokèm è Selagor bân Pera', Semenanjung Malaysia.

## Etimologi

Saccara ètimologi, asma Mandailing asalla ḍâri oca' "Mandala Holing", panèka sèttong *federasi* sè toman haḍir è wilajâ Tapanuli Lao' è abad ka-12. Oca' panèka bâḍâ è ḍâlem Sorat Tumbaga Holing (Serrat Tambhâghâ Kalinga). Sabâgiyân sosiolog jhughân aparèng pamangghi jhâ' oca' Mandailing asalla ḍâri oca' "mande èlang" ḍâri bhâsa Minangkabau sè artèna "èbhu sè èlang".

## Sombher
Anne Boleyn

**Anne Boleyn** (1501-19 Mèi 1536) iyâ arèya Permaisuri Raja Ènggris ḍâri taon 1533-1536 sebagai Binè na Raja Henry VIII. Anne aropa'aghi Permaisuri Ènggris pertama sè è okom matè è aḍâ'na bânnya' orèng. Carèta bhengngèssâ tentang kaoḍiân Anne Boleyn segghut è angghuy inspirasi ḍâri carèta otabâ filem. È ḍâlem sajjhârâ Ènggris, Anne Boleyn iyâ arèya sala sèttong bâbinè' sè palèng kontroversial polana è kaghumè tor ta' è kasennengngè bi' masyarakat. Anne paḍâ è sebbhut sebagai Permaisuri sè palèng apangaro ḍâlem sajjhârâ Ènggris, polana kabinna kalabân Raja Henry VIII dhâddhi sebbâb Gereja Ènggris mamèsa ḍâri otoritas Roma.

## Bâkto kènè'

Anne Boleyn aropa'aghi ana' ḍâri diplomat sè anyama Thomas Boleyn bân Elizabeth Howard,  Pottrè ḍâri Adipati Norfolk. Taḍâ' catetdhân sè jellas sè akaè' kalabân taon lahèrrâ Anne, tapè è parkèra'aghi Anne lahèr taon 1501-1507. Bâkto kènè' bân remajhâ na Anne bâḍâ è Èropa bân è èssè'è kalabân dhâddhi dayang ḍâri Margaret, Gubernur Hasburg Bâlândhâ. Anne teptep dhâddhi dayangnga Margaret sampè' mosèn semmè 1513 bâkto eppa' na ngator sopajâ Anne dhâddhi dayangnga tarètan binè' na Raja Henry VIII, Mary Tudor, sè bhâkal amantanna kalabân Louis XII, Raja Prancis è Oktober 1514.

È Prancis, Anne dhâddhi dayangnga Mary sè coma dhâddhi Permaisuri saabitdhâ tello bulân polana Raja Louis XII matè è Januwari 1515. Samarèna jèya, Anne dhâddhi dayangnga Permaisuri Claude, ana' tiri na Mary Tudor bân binè ḍâri Raja Prancis sè anyar, François I. Ḍâlem roma tangga Permaisuri, Anne mamarè pangajhârân bhâsa Prancis, tor molay tombu pangalèbur ḍâlem biḍâng seni, mode, naskah berilmunisasi, maca, puisi, laghu bân filosofi aghâma. Pendidighânna è Prancis kabhuktè ngèlhamè bânnya' tren anyar è kalangan bâbinè' bân pejabat Ènggris. Eppa' na nyellok Anne polè ka Ènggris è taon 1521. Anne bertolak nojjhu ka Ènggris ḍâri Calais è Januwari 1522.

## Sombher
Mata

**Mata** iyâ rèya organ pangabâsân. Mata adeteksi cajâ bân ngobâ cajâ teddhi impuls elektrokimia è sèl sarap. È organisme sè atègghiân, mata iyâ rèya sistem optik jhâlimet sè mapolong cajâ ḍâri kobhengngan salènglèngnga, nata intensitas cajâ lèbât diafragma, afokusaghi lèbât paaṭoghân lènsa kaangghuy abhângon sabuwâ ghâmbhâr, ngalakonè konversi ghâmbhâr rowa teddhi sèttong kèmpo'an sinyal listrik, bân ngalakonè transmisi sinyal-sinyal ka otek lèbât jhâlân saraf jhâlimet sè nyambhungaghi mata lèbât sarap optik terkas ka korteks visual bân mongghing laènna dari otek. Mata kalabân dhâjâ resolusi mata anḍi' saḍâsa bujut sè bindhâ sacara fundamèntal, bân 96% ḍâri spèsiès kèbân anḍi' sistem optik sè jhâlimet. Mata jhâlimet rèya kennèng mabujud ghâmbhâr, marana sè bâḍâ ḍâ' moluska, kordata, bân artropoda.

"Mata" sè palèng jhimet, marana sè bâḍâ è mikroorganisme, ta' ngalakonè pa-apa, bhlângka kennèng ngalakomè deteksi bhâ' kobhengngan sakalènglènnga tèra' apa petteng, sè cokop kaangghuy pengiringarusan ritme sirkadian. Ḍâri mata sè abâḍâân kompleks, sèl ganglion fotosensitif rètina mekkas sinyal salanjhâng aloran retinohipotalamik terkas ka inti suprakiasmatik kaangghuy efek paaṭoghân sirkadian bân terkas ka ḍâèra pratektal kaangghuy ngalakonè kenḍhâli refleks sinar pupilar.

* Kanggo ngalènggèngi mata déreng kabhâkèn sinar srengéng, orèng biasana ngangguy Kaca Srengéng kaangghuy panyalèmetan mata ḍâri paparan sinar UV.**

## Sombher
Kacamadhân Ngawi

Kacamadhân Ngawi panèka sala sèttong kacamadhân Kabhupatèn Ngawi, Propènsi Jhàbà Tèmor, Indonèsia. Ibukotta Kabhupatèn Ngawi badha e kacamadhân paneka.

Kacamadhân paneka jauna ra-kera 183 km dhari Kottha Sorbhâjâ tor 610 km dhari Jakarta. Ngawi jhughân aropaaghi pusat ekonomi Kabhupatèn Ngawi.

È taon 2024, jumlah penduduk Ngawi bhâkal ècapa' 83.924 orèng. Kapadhâtan kacamadhân panèka ècapa' 1.171 orèng per km2.

## Gèografis
Sacara geografis Kacamadhân Ngawi bâḍâ è 7o35’-7o48’ Lintang Lao' bân 111o38’-111o50’ Bujur Tèmor.

## Sombher
Uranus

**Uranus** (ḍâri nyamana bhâsa Latin Ūranus ghâbây dewa Yunani Οὐρανός) panèka planet kapèng petto' dâri Mataarè. Uranus panèka planet kalabân jari-jari palèng rajâ nomer tello' bân massa palèng rajâ nomer empa' è Tata Surya. Uranus jhughân sala sèttong planet sè nyamana asalla ḍâri tokoh è mitologi Yunani, dâri versi Latinisasi nyamana dewa langngè' Yunani Ouranos. Komposisi Uranus akadhi Nèptunus, bân kaduwâ'na andi' komposisi kimia sè bhân-sabbhân ḍâri raksasa gas sè lebbi ghâghâng, Yupiter bân Saturnus. Mèlana, para astronom serrèng nyaba' Uranus bân Neptunus ḍâlem kategori "raksasa es" kaangghuy mabidaaghi dâri raksasa gas. Atmosfer Uranus akadhi Jupiter bân Saturnus polana terdiri dâri hidrogen bân helium, namong ngandung lebbi bânnya' unsur "es" akadhi aèng, amonia bân metana, bân jejak hidrokarbon. Atmosfer Uranus panèka atmosfer planet sè palèng cellep è Tata Surya, kalabân suhu sè rèndhâ 49 K (−224 °C; −371 °F). Atmosfer Uranus andi' struktur ondhem sè kompleks bân bânnya' lapisanna, bân èparkiraaghi jhâ' lapisan ondhem sè palèng rènda aropaaghi aèng bân lapisan ondhem sè palèng tèngghi aropaaghi metana. Bâgiyân ḍâlem Uranus kabânnya'an èpadhâddhi ḍâri ès bân bato.

paḍa sarèng planet raje sè laèn, uranus jhughan andhi' sistem cicin, magnetosfer sarèng banya' satelit alami. Hasèlna, kutub lao' bân lao'na bâḍâ è kennengngan khatulistiwa ghâbây planet laènna. È taon 1986, gambar sè èkala' sareng pesawat ruang angkasa Voyager 2 nojjhuaghi Uranus para' ta' etemmo è dâlem cahya sè èkaton, ta' andi' pita ondhem otabâ badai sè khas ḍâri planet raksasa. Namong, para pangamat è Bhumi nangalè tandha-tandha obâ'ân musiman bân aktivitas cuaca sè ètambâi è bâkto Uranus napa' ka equinox è taon 2007. Kecepatan angen è permukaan Uranus bisa napa' 250 meter per detik (900 km/jam; 560 mph).
Jhântong

**Jhântong** () iyâ rèya sabuwâ rongkang, rongkang organ aotot sè anḍi' ghuna mènangka pamompa ḍârâ lèbât ''pembuluh'' ḍârâ bi' kontraksi airama sè maler. Ḍârâ ater-anter oksigen bân nutrisi ḍâ' bhâdhân, kaḍhik abhânto mataḍâ' rè-karèna *mètabolisme*. Oca' ***kardiak*** artèna **aperrèan kalabân jhântong**, ḍâri oca' Yunani *cardia* kaangghuy ngolok **jhântong**. Jhântong iyâ rèya sala sèttonga ḍâri organna manossa sè anḍi' kalaghung ḍâlem sistem paèḍhârân ḍârâ, akennengngan è rongkangnga ḍâḍâ bâk ka salajâ kacèr.

Mongghu ḍâ' manossa, mamalia, bân mano', jhântong èpantha teddhi empa' *ruas*: atrium attas kangan bân kacèr; bân ventrikel bâbâ kangan bân kacèr. Ḍâ' bâttrana atrium bân ventrikel kangan èolok jhântong kangan, bân rè-karèna èolok jhântong kacèr. Jhuko' pèra' anḍi' ḍuwâ' ruas, sabuwâ atrium bân sabuwâ ventrikel, ḍhinèng rèptil anḍi' tello' *ruas*. Ḍâ' jhântong sè èsak, ḍârâ aghili sèttong ara lèbât *pembuluh* ḍârâ. Kabâḍâân sabuwâ kanṭong pabhunḍhu' sè ngèngkobhi jhântong, perikardium, sè kèya akemmo' sakonè' ancaran. *Dinding* jhântong katorson attas tello' lamèn: epikardium, miokardium, bân endokardium.

Jhântong mompa ḍârâ lèbât ḍuwâ' sistem sirkulasi. Ḍârâ sè akabit ḍâri sistem paèḍhârân ḍârâ rajâ akemmo' sakonè' oksifèn bân alebbhui atrium kangan lèbât vèna kava superior bân inferior mancer ka verntrikel kangan. Ḍâri ḍiyâ ḍârâ èpompa mancer ka bhârâ, kennengngan ḍârâ ngaollè oksigèn bân aḍhina karbon dioksida. Ḍârâ sè la akemmo' oksigèn abâli mancer ka atrium kacèr, lèbât ventrikel kacèr bân èpompa mancer ka sanèrbhâ raghâ lèbât [aorta]—è ka'emma [oksigen èangghuy bân lèbât metabolisme oksigen aobâ teddhi karbon dioksida. Èèmbu polè, ḍârâ kèya ngèbâ nutrisi ḍâri atè mancer ka salèsèr organ bâdhân, ḍhinèng è bâjâ rowa ḍârâ ngèbâ zat rè-karè mancer ka atè bân *ginjal*. Sè normal, gejjâk ḍârâ sè la èpompa ka bhârâ paḍâ bi' gejjâk ḍârâ sè la èpompa ka sanèrbhâ bhâdhân. *Pembuluh vèna* mompa ḍârâ mancer ka jhântong bân ngèbâ ḍârâ sè soghi karbon dioksida - kajhâbhâ vena pulmonaris bân vena ḍâ' sistem paḍhâ'ârân. Arteri ngèbâ ḍârâ kalowar jhântong, ngèbâ oksigen salaèn ḍâ' artèri pulmonaris. Ella' sè jhâu ḍâri jhântong aghâbây pembuluh vena anḍi' tekanan sè lebbi kènè' ḍâri pembuluh artèri. Bâjâna tèḍung, jhântong dâk-gâḍḍâghen pata 72 kalè sèbâng menit. *Latihan fisik* ampona bhâkal ngangka' gejjâkka, bhlângkan gejjâkka alaon saabit sanapa bâkto, sè bhâghus kaangghuy jantung.

Panyakè' kardiovaskular iyâ rèya dhâlârra kapatèan sè bâttra bâjâna taon 2008, ngèbâ 30% manossa ḍâ' kapatèna. Ètoro' bi' panyakè' pembuluh koroner bân stroke. Dhâlâr sè otama iyâ rèya: aroko', obèsitas, *latihan* sè korang, kolesterol tèngghi, *[[tekanan darah tinggi]]*, diabètes, bân èn-laènna. Diagnosis bân kardiovaskular segghut èlalakon ngangghuy stetoskop, ECG otabâna lèbât èpangèḍing ka sowara ultrasonik. Spesialis sè noddhu ḍâ' panyakè' jhântong èolok kardiologis, tekka'na bhuto spesialis laèn kaangghuy nanèngè nèka.
Orèng Batak

**Orèng Batak** aropa'aghi kalompo' ètnik palèng rajâ kapèng tello' è Inḍonèsia aḍhâsar sènsus ḍâri *Badan Pusat Statistik* è takb 2010. Asma panèka aropa'aghi sèttong istila kolèktif ka'angghuy makalompo' sajumbla suku bhângsa sè amokèm bân asalla ḍâri propinsi Somattra Ḍâjâ. Suku bhângsa sè tamaso' sabâgiyân Batak panèka Angkola, Karo, Mandailing, Papak-Dairi, Simalungun, bân Toba. 

## Sebbaran è wilajâ Inḍonèsia

Orèng Batak kabânnya'an bâḍâ è Somattra Ḍâjâ, bân dhâddhi sala sèttong orèng asli propinsi kasebbhut. Aḍhâsar ḍata sènsus pandhudhu' Inḍonèsia 2010, jumbla orèng Batak sabânnya' 8.446.969 orèng, otabâ 3,58% ḍâri sadhâjâ pandhudhu' Inḍonèsia, bân bâḍâ è orotan kapèng tello', samarèna orèng jhâbâ bân Sunda. Orèng Batak tamaso' sadhâjâ sub suku, panèka Angkola, Karo, Mandailing, Pakpak, Simalungun, bân Toba. È bâbâ panèka jumbla orèng Batak è Inḍonèsia mènorot propinsi aḍhâsar Sènsus 2010:

Catettan: Ḍata è Kalimantan Tèmor ghi' agabung sareng Kalimantan Ḍâjâ.

## Sombher
Suku Koto

**Koto** iyâ arèya sala sèttong ḍâri empa' suku otama (*klan*) èMinangkabau. Koto abhâlâ bi' Piliang.

A. A. Navis è buku, "Alam Terkembang Jadi Guru" nyata'aghi jhâ' nyamana suku Koto asalla ḍâri oca' koto èkala' ḍâri bhâsa Sansekerta 'kotta' sè artena benteng, è dimma è jaman lamba' bèntèng sè èghâbây ḍâri bambu. È ḍâlem bèntè bâḍâ pan-saponapan orèng sè satarrossa dhâddhi ‘koto’ sè jhughân artèna kottha. È jhâman lambâ', Suku Koto jhughân Suku Piliang, namong amarghâ bannya'na orèng, suku rèya èpadhâddhi ḍuwâ' suku. Suku Koto èpimpin bi' Datuk Ketumanggungan sè noro' Militaris Aristokratis, ya'ni *Manitiak dâri Ateh, Tabasuik dâri bâbâ, Batanggo naiak bajanjang toron*, Datuk Ketumanggungan *gadangdek digadangan* (Bâghus polana èagungaghi bi' bânnya' orèng), samentara Datukh Dutukh, Nanbasuik *satangmo satangmo randah* Suku Bodi-Chaniago.
Traktat

È bidang politik, **traktat** otabâ **parjhânjhiyân** iyâ arèya parjhânjhiyân sè èghâbây è bâbâna hokom internasional bi' pan-bârâmpan pihak. Traktat iyâ arèya sala sèttong sombher hokom internasional. Traktat èyator è Konvensi Wina tentang Hukum Perjanjian taon 1969, bân sabagiyân ḍâri èssèna èangghep mènangka adhât internasional bân kalabân cara ghâpanèka dhâddhi norma-norma hokom internasional sè èikat. Praktik traktat èator sareng prinsip *pacta sunt servanda*sè artèna ngikat kabbhi pihak sè ajhânjhi ka'angghuy ngalakonè kawâjibhânna kalabân nèyat bhâghus.

Bânnya' naghârâ marè aghâbây parjhânjhiyân molaè jhâman kona, conthona parjhânjhiyân antara Lagash bân Umma è taon 2100 SM bân traktat Kadesh antara Karajaan Mesir bân orèng Het. Bâḍâ bânnya' macem parjhânjhiyân, akadhi parjhânjhiyân bilateral sè èbâgi ḍâ' ḍuwâ' naghârâ bân parjhânjhiyân multilateral sè ètoro'è lebbi ḍâri ḍuwâ' naghârâ. Ka'angghuy aghâbây parjhânjhiyân, proses negosiasi, panèrimaan, bân otentikasi dokumen parjhânjhiyân èparlowaghi. Saellana jârèya, naghara bisa ènyataaghi maksoddhâ ka'angghuy èikat sareng parjhânjhiyân kalabân cara ètanḍatanang, èsahaghi bân aksèsi. Naghârâ bisa jhughân aghâbây reservasi ya'ni pernyataan sepihak sè ètojjhuwaghi kaangghuy maèlang otabâ ngobâ dampak hokom dâri katantowan è ḍâlem parjhânjhiyân, asalkan reservasi kasebbhut èijinaghi sareng parjhânjhiyân sè èmaksod bân jhughân ta' ètentang bi' tojjuwân parjhânjhiyân.
Oksigèn

**Oksigèn** (; ) iyâ rèya sabuwâ arkan kimiya; sè anḍi' lambhâng&nbsp;**O** bân nomor atom 8. Iyâ rèya arobâaghi angghutana ghlumpo' kalkogen ḍâlem tabèl pèriodik, sabuwâ bhârâng nonlogam sè cè' reaktif-na, bân teddhi sabuwâ agèn pangghâbây oksidasi sè pènḍhânan kowat kaangghuy ghâmpang mabujut oksida ḍâlem kabânnya'an arkan otabâna ''senyawa''. Oksigèn arobâaghi arkan sè palèng lebbhâ' è ḍâlem *kerak* Bhumè, sè teddhi panorson ḍâ' para' satengnga ḍâri *kerak* Bhumè ḍâlem bujut oksida sè aprennègghân akanṭana aèng, karbon dioksida, oksida bessè, bân silikat. bân palèng bânnya' sè kapèng tello' è saalam jhâghât marèna hidrogèn bân hèlium.

## Sombher
:
Alveolus

**Alveolus pulmonalis** ( ), kèya èolok mènangka **kanṭong hâwâ** (otabâ ), iyâ rèya sala sèttongnga jutaan rongkang nè'-kènè' abhângon sacora'na kolmong sè kennèng terpo bân èketaoè bâḍâ è ḍâlem bhârâ kennengngan kateddhiânna pangorobhân gas. Oksigèn èpaorop moso karbon dioksida ngalèbâdhi pangaḍhâng hâwâ moso ḍârâ pandhâliânna hâwâ alvèolar bân sirkulasi bhârâ ḍâ' *pembuluh* kapilèr alvèolar. Alvèoli abhângon jhâringan fungsional bhârâ mamalia sè èkataoè mènangka ''parenki'' bhârâ, sè acapo' pata 90 persèn ḍâri gejjâk angsèlla (volume) bhârâ.

## Sombher
Kapilèr

**Kapiler** iyâ rèya ''pembuluh'' ḍârâ kènè' kalabân diamèter pandhâliân 5 kangsè' 10 mikrometer, bân arobâaghi panṭa ḍâri sistem sirkulasi mikro. Kapilèr iyâ rèya *mikropembuluh* bân *pembuluh* ḍârâ palèng kènè' è ḍâlem raghâ. Ghânèka ghun èkapaḍḍhâk ḍâri tunica intima (leppèttan palèng ḍâlem ḍâri arteri otabâ vèna), arobâ geḍḍhung tèpèssa sèl endotelium skuamosa sè jhimet. Kapiler teddhi kennengngan pangorobhânna salèsèran zat ḍâri ancaran ''interstisial'' è salènglèngnga, kaḍhik maghiliaghi ḍârâ ḍâri cangka artèri palèng kènè' (arteriol) kaangghuy mancer ka cangka vèna sè palèng kènè' (venula). Zat-zat laèn sè narostosè kapiler sala sèttongnga iyâ rèya aèng, oksigèn, karbon dioksida, urèa, glukosa, asam urat, asam laktat, bân krèatinin. Kapiler lèmpa atabhung bi' ''pembuluh'' lèmpa sè abâḍâân rajâ kaangghuy maghili ancaran lèmpa sè èkapolong ḍâlem sirkulasi mikro.

## Ètimologi
Oca' *kapiler* apènangkanna bhâsa Latin , sè artèna "akanṭa obu'", bân kabiddhâ èpaghuna ḍâlem bhâsa Inggris è bâjâ partengngaan abad kapèng-17, bhâsa Madhurâna ghi' èsarèa ka tokang oro' kèn ta' sempat-sempat. Artè rèya pènangkanna ḍâri ṭaṭak (diameter) kapilèr sè cè' kènè'na parsasat obu'. Oca' kapiler ampona èangghuy mènangkana nomina (oca' bhârâng), bhlângkan kèya èpaghuna mènangkana adjektiva (oca' sèpat), acora' ḍâ' *frasa* "aksi kapiler", iyâ rowa li-ghiliân ancaran sè ta' kennèng èpangaroè gaya èksternal acora'na gravitasi.

## Struktur

Ḍârâ aghili ḍâri jhântong ngalèbâdhi arteri, sè acangka bân nyella' teddhi arteriol, sè lajhuna acangka majhâu teddhi kapilèr arobâ kennengngan kateddhiânna pangorobhân zat bân rapassa. Kapilèr lajhuna apolong bân maṭaṭak teddhi venula, sè lajhuna maṭaṭak bân apolong teddhi vena, lajhu moḍhi'i ḍârâ ka jhântong ngalèbâdhi vèna cava. È ḍâlem mesenterium, metarteriol abhângon trèka tambâ'ân è pandhâliân artèriol bân kapilèr.

Kapilèr individu arobâaghi panṭa ḍâri **to'orân kapiler**, jhâringan apolen ḍâri kapilèr sè ter-ngater jhâringan bân organ. Sajân metabolik ghâsèk sabuwâ jhâringan, sajân bânnya' kapilèr sè ngabhuto kaangghuy ter-ater nutrien bân mowang kasèl mètabolisme. Bâḍâ ḍuwâ' jennès kapilèr: kapilèr sajhâtè, sè acangka ḍâri arteriol bân ngorop zat pandhâliân jhâringan bân ḍârâ kapilèr, kaḍhik sinusoid, jennès kapilèr a bhresbhes kabukka' sè èkataoè bâḍâ è atè, somsom tolang, kalenjhâr hipofisis anterior, bân organ sirkumventrikular anḍi'na otek. Kapilèr bân sinusoid iyâ rèya *pembuluh* jhempra sè kas-terkas nabhungaghi arteriol bân vènula ka co'-konco' to'orânna. Metarteriol sè otamana èkataoè bâḍâ neng è sirkulasi mikro è mesenterium.

Kapiler limfatik adiamèter ṭaṭak sakonè' arajâân ètèmbhâng kapiler ḍârâ, bân anḍi' konco' sè kaèntèp (bhidhâ bi' kapilèr ḍârâ sè kabukka' è kaḍu èrèngnga, ḍâri arteriol ka vènula). Struktur rèya massèaghi ancaran interstistial alebbhu ka ḍâlemma, bhlângkan ta' kalowar. Kapilèr lèmpa anḍi' *tekanan* onkotik internal sè atèngghiân èghândhingaghi kapilèr ḍârâ, polana konsèntrasi protèin plasma sè arajâân ḍâlem lèmpa.

## Sombher
Kabinèt Halim

**Kabinèt Halim** anḍi' tugas è 21 Jânuwari 1950 - 6 Sèptèmber 1950. Kabinèt rèya aropa'aghi pamarènta'an Rèpublik Inḍonèsia (kalabân Yogyakarta mènangka èbhu kottha) sè aropa'aghi bâgiyân ḍari Rèpublik Inḍonèsia Serikat. È bâkto sè korang lebbi abhâreng, Kabinèt Rèpublik Inḍonèsia Serikat sè è pimpin Mohammad Hatta marènta neng èbhu kottha RIS, Jakarta. È bâkto sè para' abhâreng jhughân è bâkto dhâddhi Prèsidèn Rèpublik Inḍonèsia kantos Soekarno mènangka Prèsidèn Rèpublik Inḍonèsia Serikat.

## Sosonan Kabinèt
Masa bhâktè: 21 Jânuwari 1950–6 Sèptèmber 1950.

## Sombher
Kabinèt Wilopo

**Kabinèt Wilopo** iyâ arèya kabinèt katello' samarèna pembhubhârân naghâra Rèpublik Inḍonèsia Serikat sè èumumaghi neng 1 April 1952 bân mamarènta neng masa bhâktè 3 April 1952 sampè' 3 Junè 1953.  Kabinèt kasebbhut èpèmpèn bi Perḍana Menteri Wilopo bân Bhâkkèl Perḍana Menteri Prawoto Mangkusasmito. Kabinèt Wilopo èdèmisionèrraghi aḍâsar Kaputusân Prèsidèn Rèpublik Inḍonèsia Nomor 99 Taon 1953 tatangghâl 3 Junè 1953. Kabinèt rèya tamaso' kabinèt zaken, sè artèna kabinètt sè jajarânna èyèssè'è bi' para tokoh ahli è ḍâlem bidangnga bân bânnè aropa'aghi ghâmbhârân ḍari partai potik tartanto.

## Sajhârâ
Kabinèt Soekiman èpabubar neng Pèbruari 1952 polana bâḍâ kasepakadhân antara Menteri Lowar Negeri Achmad Soebardjo bân Duta Besar Amèrika Horace Merle Cochran ka Mutual Security Act (panerros Marshall Plan). Kasepakadhân kalabân AS kasebbhut atentangan kalabân atoran lowar negeri independen sè èyosong, tapèsa ḍari ḍuwâ' blok kakowadhân Perrang Dingin. Dèwan Perwakilan Rakyat motosaghi kaangghuy ma'ambu Soebardjo neng 21 Pèbruari, bân ḍuwâ' arè samarèna sakabbina kabinèt Soekiman motosaghi kaangghuy ambu.

## Sombher
Bingsèl

**Bingsèl**; **Bingsèlan**; *otabâ* **Sèl-bingsèlan** () iyâ rèya organ arakèdhân kennengngan paghâbâyânna kemmè (urin) sè kateddhiân sacara mayèng (ros-terrosan). Ngalèbâdhi kemmè, 80% produk bhungkasân ḍâri metabolisme èpakalowar ḍâri bhâdhân amarghâ bingsèl. Bingsèl alakon ḍâlem pangorobhân aèng bân bujâ kaḍhik sè ngelola volume angsel ḍâri car-ancar èkstrasèluler, sè abhânto kaènḍhâ'ân *asam-basa* ḍâlem raghâ. Bètara 1—1,5 liter kemmè èkaghâbây rè-saarèna. Bingsèl ngasèlaghi kèya *[[renin|rènin]]*, sè alakon ḍâlem règulasi *tekanan *ḍârâ, eritropoietin, sè maoḍi' pangghâbâyânna eritrosit, nga-aktif-aghi vitamin D, bân sarobâna. Okoran bingsèl iyâ rèya abètara 12 x 6 x 4&nbsp;cm.

Bingsèlan akennengngan è panṭa buḍina rongkang tabu', è buḍina peritoneum. Bâng-saèbâng bingsèl ngaollè *suplai* ḍârâna ḍâri *artèri renalis* bân maghili ḍârâna kalowar ngalèbâdhi vèna rènalis. Bâng-saèbâng bingsèl maghili kemmèna ngalèbâdhi *[[ureter]]* ka kanṭong kemmè ().

Fisiologi bingsèl iyâ arèya pangabru sè molangè parkara fungsi bingsèl, ḍhinèng nefrologi iyâ arowa cangkana pangabru sè abhânta parkara kamohèlan (kadokterran) sè ka'ḍimma nanèngè panalèktèghân bân panambhâ'ân panyakè' bingsèl. Panyakè' bingsèl sè la omom antara laèn iyâ rèya sindrom nèfritik bân nèfrotik, kista bingsèl, bârâna bingsèl sè la bâru', infèksi aloran kemmè, nefrolitiasis (bâtoghinèngan), bân obstruksi aloran kemmè. *Tumor* bingsèlan sè palèng segghut nyèngghâttè orèng dhibâsa iyâ rèya karsinoma sèl bingsèl. Prosedur sè èolok mènangka nèfrèktomi (pangangka'an bingsèl) èlakonè bâjâna bingsèl la ècapo' bi' tumor rajâ otabâ *kista*.

Fungsi bingsèl èdhungngeng kalabân cara ngokor santa'na filtrasi glomerulus (pamèsaan è bhâdhân Malpighi) — mon santa'na noron, artèna bingsèl ta' ajhâlânaghi *fungsi filtrasi*-na bân *produk* ḍâri *mètabolik* sè *toksik* (marosak) nompo' ḍâlem bhâdhân. Kalamon fungsi bingsèl sè noron, ''dialisis'' otabâ *transplantasi* bingsèl kennèng èlakonè.

## Ètimologi
Oca' "bingsèl" arobâaghi bhâsa Madhurâ, sè kennèng aghântèè oca' Madhurâ ḍâri serrebbhân Bhâlândhâ iyâ rowa ennir otabâ *ginjal* è ḍâlem bhâsa Malaju.

## Pabeddhârân
Beddhârra bingsèl (nefrogenesis) kateddhiân ngalèbâdhi ḍhâg-onḍhâg prosès, bân sabbhân onḍhâg anḍi' jennès bingsèl sè bhidhâ. Bâḍâ tello' onḍhâg sè abhidhâaghi iyâ rowa pronefros (*pronephros*), mèsonefros (*mesonephros*), bân mètanefros (*metanephros*). Pronefros iyâ arèya bujuddhâ bingsèl sè ḍâ'-ngaḍâ', Sabâtara mètanefros iyâ rèya bujuddhâ sè palèng beddhâr bân alalakon salanjhângnga oḍi'. Bingsèl beddhâr ḍâri jhâringan *mèsodèrmal intermèdier*.

## Sombher
Parènkim

**Parènkim**  iyâ rèya bâgiyân otama ḍâri substansi fungsional ḍâlem organ kèbân marana otek otabâ bhârâ, otabâ ḍâlem struktur marana tumor. Mènorot zoologi, Arèya arobâaghi jhâringan sè ngangselli panṭa è ḍâlem bhâdhânna  cacèng pipih. Ḍâlem botani, Arèya arobâaghi leppètan ḍâlem panèmpal malangnga ḍâun.

## Ètimologi

Istilah *parenkim* amowasal ḍâri Nèo-Latin sè èkala' ḍâri oca' Yunani Kona   sè artèna 'dhâghing viseral', bân ḍâri   sè artèna 'notta' ka ḍâlem', ḍâri   'è èrèng' +   'è ḍâlem' +   'notta'aghi'.

Kabiddhâ, Erasistratus bân bhlânṭèk anatomi laènna ngangghuy istilah rèya kaangghuy jhâringan manossa magânna. sè bhuruna, istilah rèya èpatrâbaghi kèya ka jhâringanna tetombuân dhâlârân Nehemiah Grew.

## Struktur

Parènkim iyâ rèya panṭa *fungsional* ḍâri sabuwâ ''organ'', otabâ ḍâri struktur marana tumor ḍâlem bhâdhân. Arèya bhidhâ bi' stroma, sè aroju' ḍâ' ka jhâringan *struktural* ḍâri *organ* otabâ struktur ka'rowa, iyâ rowa jhâringan èka'.

### Otek

Parenkim otek aroju' ḍâ' jhâringan fungsional sè bâḍâ è otek sè kabhângon attas ḍu jennès sèl otek, iyâ rowa nèuron bân sèl glial. Parenkim arèya èkataoè kèya jhâ' ngemmo' protèin kolagèn. katrapasân otabâ trauma ḍâ' ka parenkimma otek segghutta merrè ka èlangnga kaoḍhilân kognitif otabâ mala kapatèan. Paḍârâân ḍâlem parènkim èkalonṭa mènangka paḍârâân intraparenkimal.

### Bhârâ

Parenkim bhârâ iyâ rèya substansi bhârâ sè ro'-noro' è ḍâlem pangorobhân gas bân kalebbhu alvèolus bhârâ.

### Atè

Parenkim atè iyâ rèta jhâringan fungsional ḍâri organ kasebbhut sè kapaddhâk ḍâri bètara 80% volume angsèlla atè mènangka hepatosit. Jennès laèn sèl atè sè otama iyâ rèya sèl non-parenkimal. Sèl non-parènkimal abhângon 40% ḍâri jomblâ saghunghungan sèl atè bhlângkan ghun pèra' 6,5% ḍâri volume angsella.

### Bingsèl

Parenkim bingsèl èbhengka ḍuwâ' struktur otama: pantha lowar iyâ rowa ''kortèks'' bingsèlan bân pantha ḍâlem iyâ rowa ''medula'' bingsèlan. Sacara Dhlângas, struktur rèya abhângon 7 kangsè' 18 ''lobus'' bingsèlan abujut akanṭa ḍughughân, bâng-sèbâng ngemmo' kortèks bingsèlan sè alènglèngè panṭa medula sè èolok mènangka onḍhâgghân bingsèl.

## Sombher
Masjid Syaikhona Kholil Bhângkalan

**Masjid Syaikhona Kholil Bhângkalan** iyâ arèya masjid sè bâḍâ è Dhisa Tajâsa, Kacamadhân Bhângkalan, Kabhupatèn Bhângkalan, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia. Masjid ka’ḍinto èbhângon mènangka bujud hormat ḍâ’ olama' kharismatik ḍâri Madhurâ, Syaikhona Muhammad Kholil, sè kalonta mènangka sala sèttong tokoh penting è ḍâlem parkembangan aghâma Islam è Inḍonèsia, otamana è ḍâlem pondhuk Islam.

## Sajhârâ

Masjiddhâ bâḍâ è komplèks pasarèyan Syaikhona Muhammad Kholil, sè aropa'aghi olama' aghung sè lahèr è Kemayoran, Bhângkalan, è taon 1820 bân sèdhâ è taon 1925 è Martajasah, Bhângkalan. Salèrana kalonta mènangka ghuru para olama' rajâ Nahdlatul Ulama (NU), tamaso’ Hadratussyaikh Hasyim Asy’ari. Amarghâ peran bân pangarona sè rajâ, salèrana èkaollè gelar “Syaikhona” bân èkennal mènangka Bapak Pesantrèn Islam Inḍonèsia. 

Kennengngan rèya awalla musholla okoran 8 x 10 mèter. Bânnya'na orèng sè ḍâtâng ka'angghuy ngajhi bân tahlil è makam Syaikhona Muhammad Kholil madhâddhiyaghi è taon 2016 èlaksanaaghi rènovasi bhâghus. Kennenganna sholat kasebbhut lajhu èpadhâddhi masjid sè lebbi bhâghus sè samangkèn èkennal mènangka Masjid Syaikhona Kholil. Bhângonan masjid panèka aghâdhui rancangan arsitektur sè bâḍâ kubah otama emmas bân menara sè tèngghi. Bâgiyân ḍâlem masjid èhias kalabân ornamèn kaligrafi Arab sè èhias è ḍinḍing bân lang-palang. Sala sèttong ciri unik ḍâri masjid rancangan kennengngan wudu' sè alènglèng, sè jârang èpangghi'i è masjid-masjid laènna è Inḍonesia.

## Kennengngan
Masjid Syaikhona Kholil bisa èaksès lèbât ḍuwâ' jhâlân ya'ni: Lèbât Ghâlâdhâk Suramadu sè nyambhung Polo Jhâbâ bân Polo Madhurâ terros ka Kottha Bhângkalan. Lèbât tase': angghuy Kapal Ferry ḍâri Palabbhuwan Tanjhung Pèra' è Sorbhâjâ ka Palabbuwan Kamal è Bhângkalan, bân terros lèbât. Tata krama orèng sè ḍâteng ka masjid èwajibaghi ​​ngangghuy kalambhi muslim sè sopan bân ètotop. Ngala' foto èpabâli kalabân syarat kodhu ajâgâ sopan santun bân ta' aganggu ibadah. Masjid rèya aropa'aghi tojjhuwân wisata aghâma sè kotara.

Bâdâ bânnya' fasilitas è Makam Syaikhona Kholil akadhi jeḍḍing, masjid, kennengngan ajhuwâl kakanan bân nom-ènoman khosossa sè khas orèng Madhurâ, toko suvenir otabâ haḍiya. Salaèn fasilitas è attas, bâḍâ pan-bârâmpan kennengngan foto sè menarik sè bisa èghunaaghi ka'angghuy selfie otabâ foto sareng kalowarga bân kalompo' èparèngngagi ta’ aganggu pibâdâ.

Orèng sè èntar ka Makam Syaikhona Kholil ta' èkennèng ongkos, gratis. Namong, akadhi sabâgiyân bânnya' objèk wisata, bhâkal bâḍâ ongkos parkir ghâbây sè ngèbâ kendara'an. Jhâm bukka' makam Syaikhona Kholil ya'ni 24 jhâm bhâḍhi pasèra bhâi.

## Sombher
Hinḍia Bâlândhâ

Hindia Belanda otabâ Hindia tèmur Bâlândhâ Nederlands(ch)-Indië) (Bhâsa Inggris: Dutch East Indies) panèka sala sèttong wilayah kolonial Bâlândhâ sè wilayahna samangkèn èkennal mènangka Negara Republik Indonesia bân jhughân tamaso' naghara Malaka è Malaysia. È bâbâna perjanjian Anglo-Bèlanda taon 1824, Bâlândhâ ampon massra'aghi ka Malaka Bâlândhâ Inggris, sè sabellunna ampon dhâddhi gubernur è Hindia Bâlândhâ. hal ka'dinto ampon makompolaghi pamarenta'an modern dâ' naghara bagian Melaka è Malaysia. Hindia Bâlândhâ èbentuk mènangka hasèl dâri nasionalisasi tana kolonial Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), sè èbâwah pamarenta'an Bâlândhâ è taon 1800.

È abad ke-19, wilayah bân pangaro kolonial Bâlândhâ èpabhâjheng, èpabhâjheng è awal abad ke-20. Hindia Belanda panèka sala sèttong koloni Eropa sè palèng arghâ è bâbâna pamarenta'an Karajaan Belanda, bân aghâbây kontribusi dâ' dominasi dhunnya Belanda è dâlem perdagangan rempah-rempah bân pertanian è abad ke-19 kantos awal abad ke-20. Tatanan sosial kolonial èbâdâ'aghi dâri struktur ras bân sosial sè kaku kalabân elit Bâlândhâ sè odhi' èpèsah namong pagghun kontak sareng penduduk asli sè èjajah. Istilah "Indonesia" molaè èghunaaghi kaangghuy lokasi geografis saamponna taon 1880. È awal abad ke-20, para sarjana lokal molaè aghâbây gagasan Indonesia mènangka naghârâ bân bângsa, bân nyadhiyaaghi panggung kaangghuy gerakan kamardika'an.
Bhâsa Bâlândhâ

Bhâsa Bâlândhâ (Nederlands) panèka bhâsa sè èghunaaghi 20 juta orèng dâri sabâbhân è dhunnya bân panèka bâgiyân dâri bhâsa Jermanik Bârâ' sè èghâdhui bhâsa Inggris bân Jerman è dâlemma. Frankish Bawah Belanda. Bâkto suku-suku Jermanik dhâtâng kaangghuy èpèyara è colo'na Songay Rhine, Maas, bân Schelde, orèng-orèng Frankish cè' èpangarona kantos dhâddhi bhâsa Bâlândhâ bân suku-suku sè ghi' èkabâli semma' akadhi Frisia bân Saxon sè lebbi bânnya' odi' è paseser è bâkto jârèya. Bhâsa Bâlândhâ panèka sala sèttong cabang dâri bhâsa Jermanik, bân jhughân sala sèttong cabang dâri bhâsa Indo-Eropa.

Salaèn jârèya, Bhâsa Bhâsa Bâlândhâ bân Bhâsa Jerman Rendah èbâgi dâ' karakteristik tertentu sè èklasifikasiaghi kaduwâ'na dâlem kelompok bhâsa Inggris. Bhâsa Inggris bân Frisia kaduwâ'na jhughân andi' fitur Inggris. è bâkto jârèya, Jerman Tèngghi ta' andi'.
Pribumi

Masyarakat pribumi (èkoca' jhughân pribumi otabâ populasi pribumi) panèka orèng sè aropa'aghi katoronan dâri penduduk asli sèttong kennengngan, bân ampon mabângun kabudâjâ'ânna è kennengngan kasebbhut kalabân status asli (pribumi) mènangka ètnis sè bânnè pendatang dâri daerah laèn. Contona orèng pribumi è antarana: orèng India è Amèrika Serikat, orèng Maori è Selandia Bhâru, orèng Aborigin è Australia, bân orèng Ainu è Jeppang. Orèng pribumi panèka autochton (èpasang è sèttong kennengngan), è bâkto kalompo' orèng dâri ètnis laèn—sè ampon abit èpanènggalè tana leluhur—èsebbhut diaspora, contona orèng Cina è Indonesia, orèng Jawa è Suriname, orèng Jeppang è Amerika, bân orèng Yahudi è Rusia.

E pan-saponapan nagara, kalompo’ pribumi ebagi daddi pan-saponapan kalompo’ etnis. Contona, è Cèna (Cina), bâdâ polowan ètnis; sè palèng bhâghus panèka etnis Han (漢), sè aropaaghi orèng asli Cina kalabân persentase 91,51% dâri total populasi Cina (molaè taon 2010). Maske bâdâ 56 suku sè èdaftaraghi sè èkennal sareng pamarèntah, ta' kabbhi suku asli Cina; pan-bârâmpan minoritas dâtâng dâri Rusia, Korea, bân Tajikistan.
Republik Indonesia Serikat

Republik Indonesia Serikat (bhâsa Inggris:*Republic of the United States of Indonesia*; bhâsa Belanda: *Verenigde Staten van Indonesië*; lebbi èkennal bân èsingkat kalabân **RIS**) panèka Nagereh sè aomor pande' se ka'dimmah belanda aminda'aghi kedaulatan Hindia Belanda (Kajhâbâ Nugini Belanda) è tangghâl 27 Desember 1949 salastarèna Konferensi Meja Bundar.Panyera'an ka'dhinto ngakhèraghi konflik 4 taon sè baḍa èyantaranah kaum nasionalis Indonesia bân Belanda kaangghuy angoasaè Indonesia. Konflik panèka kadhâdḍiyan korang lebbi setaon sebelum akherrah èghântè kalabân Nagere Kesatuan Republik Indonesia.

## Sejarah
È bâkto Januari 1942, Jepang menduduki bekas wilayah Hindia Belanda angojuk Pemerintah Kolonial Belanda. è bhâkto 17 Agustus 1945 duwâ' arè salastarèna Jepang menyerra, pempenan kalompok nasionalis Republik Indonesia Ir Soekarno aproklamasiaghi kemerdekaan Indonesia. Pamarènta Belanda anyaksèaghi Soekarno, Belanda bisah aneggasaghi ulang sabâgiyân kennengan sè sabellunnah èkennengngè sareng Angkatan Laut Jepang, tamaso' Kalimantan bân Indonesia bâgiyan tèmor.

Bhâg-rembhâg eyantaranah Inggris bân Belanda ngasèlaghi Pejabat Gubernur Jendral Hindia Belanda Hubertus van Mook sè akhèrrah ngosolaghi panentowan nasib pribadi kaangghuy kemakmoran Indonesia. è bulân Juli 1946, Belanda mabâdâ'aghi Konferensi Malino è Sulawesi sè ka'dimmah otosan dâri Kalimantan bân Indoneisa bâgiyen tèmor adukung proposal kaangghuy Republik Indonesia Serikat sè berbentuk federal, sè bâdâ hubunganna kalabân Belanda. Republik panèka kadhâddiyan dâri tello' elemen, Republik Indonesia, Naghere bâgiyan Kalimantan bân Naghere bâgiyan Indonesia tèmor. Selanjut epon è tangghâl 15 November asareng Perjanjian Linggarjati, sè ka' dimmah Republik Indonesia nyata'aghi sepihak setuju kalabân prinsip Indonesia federal. Salastarena nèka Belanda mabâdâ'aghi Konferensi Denpasar è tangghâl 7-24 Desember 1946 (Sanajjân emolaen dâri 18 Desember 1946), sè atodhu dâ' ka pembentukan Naghere Indonesia bâgiyan tèmor, sè toro' naghere è Kalimantan bâgiyan bârâ' è taon 1947. è dhâlem konferensi panèka otosan dâri papua epasobungaghi karnah, Frans Kaisiepo aghuna'aghi Konferensi Malino kaangghuy apopuleraghi asma 'irian'. È bâkto 12 Desember 1946, Nicolaas Jouwe, Marthen Indey bân Corinus Krey ngèreèmmaghi sorat dâ' ka van Mook neng e Denpasar sè anolak pembentukan naghere Indonesia bâgiyan tèmor manabi ta' tamaso' Papua. Akherrah Papua ta' atamaso' NIT karnah tekanan dâri Partai Katolik Belanda, sanajhân Van Mook  adhâbuaghi alasan finansial bân etnis.
Muhammad Abduh

**Muhammad Abduh** (bhâsa Arab: محمد عبده; lahèr è Delta Nil (satèya tamaso' Mesir), 1849 – dhingghâl omor è Iskandariyah (satèya tamaso' Mesir), 11 Juli 1905 è omor 55/56 taon) iyâ arèya pamèkkèr muslèm ḍari Mesir, bân sala sèttong penggagas geraghân modernisme Islam. 

Dhibi'en ajhâr tentang filsafat bân logika è Universitas Al-Azhar, Kairo, bân jhughân morèd ḍari Jamaluddin al-Afghani, filsuf bân pembaru sè ngosollaghi geraghân Pan Islamisme ka'angghuy alabân penjhâjhâ'en Èropa è naghârâ-naghârâ Asia bân Afrika.

## Sombher
Mas Mansoer

K.H. **Mas Mansoer** (ER, EYD: **Mas Mansur**; 25 Junè 1896 – 25 April 1946) iyâ arèya tokoh aghâma Inḍonèsia sè dhâddhi ketua Muhammadiyah ka-4 ḍari taon 1937 sampè' 1942. Dhibi'en èsambhât mènangka pahlawan nasional bi' Prèsidèn Soèkarno è taon 1964. 

## Kalowarga
Èbhuna anyama Raudhah, reng binè' sè soghi sè asalla dâri kalowarga Hasan Gipo. Eppa'na anyama K.H. Mas Achmad Marzoeqi asalla ḍari Kalowarga Pèsantrèn Sidoresmo, Wonokromo, Sorbhâjhâ sè aropa'aghi pionir Islam, ahli aghâma sè kasohor è Jhâbhâ Tèmor è masana. Dhibi'en asalla ḍari katoronan bhângsawan Asta Tèngghi Sumenep, Madhurâ. Dhibi'en èkennal mènangka imam tettep bân khatib è Masjid Ampèl, sè tamaso' ka jabadhân sè èhormat è bâkto kasebhhut. 

## Sombher
Hein ter Poorten

**Hein ter Poorten** (21 Nopèmber 1887 – 15 Jânuwari 1968) iyâ arèya perwira militèr Bâlândhâ. Dhibi'en iyâ arèya komandan Tentara Kerajhâ'ân Hindia Bâlândhâ è Perrang Dhunnya II. Ter Poorten jhughân aropa'aghi komandan pasukan dhârât Sekutu è ḍâlem American-British-Dutch-Australian Command è Jhâbâ neng awwâl taon 1942.

Neng taon 1911, dhibi'en asompa mènangka perwira artileri. Dhibi'en aropa'aghi perwira profèsional pertama sè ollè sorat èdhi terbang internasional, sè èbâjhâr kalabân pèssèna dhibi'. Dhibi'en malowas pengetahuan penerbanganna ḍâlem taon-taon saterossa bân ondhur ka Hindia Bâlândhâ è ḍimma dhibi'en dhâddhi pendiri Angkadhân Udara Militèr (Militaire Luchtvaart).

## Sombher
Fihr bin Malik

**[[Fihr bin Malik]]** otabâ sè èjhulukghi Quraisy, iyâ arèya sorang ghârumbhâ Suku Quraisy. Nyama praghina iyâ arèya Fihr bin Malik bin An-Nadhr bin Kinanah, sorang katowa suku Bani Kinanah. Bani Kinanah iyâ arèya sala sèttong Kabilah Bani Adnan sè nettep è Mekka, è wilayah Hijaz.

## Peran
Fihr bin Malik amèmpèn masarakat Mekka kaangghuy amerrangi tentara bhângsa Himyar nalèka kabbi ḍâteng kaangghuy ngallè Ka’bâh ka Yaman, bân bisa makala tentara jârèya. Fihr bin Malik mabâḍâ pasukan gabungan sè èssèna ḍâri Bani Quraisy, Bani Kinanah, Bani Khuzaimah, Bani Asad, Bani Judzam, bân pan-brâmpan kabilah Mudhar. Raja Himyar Hassan bin Abdu Kalal bin Mathub bin Dzu Hurath al-Himyari ètangkep, bân samarèna ollè tello taon pas èpakaluwar samarèna majâr pèssè tebbhusân.

Fihr bin Malik ngabâs ka kabhutowanna para jamaah haji sè ḍâteng ka Mekka, bân mènagka kasabbhâ dhibi’na adhâghâng kalabân kabilah bhângsa Arab laènna.

## Katoronan
Ḍâri parnèkaanna Fihr bin Malik kalabân Layla binti Al-Harits bin Tanim bin Saád bin Hudzail bin Mudrikah, dhibi’na anḍi’ pan-brâmpan ana’ sè nyamana Ghalib (sè anḍi’ ana’ bânnya’ kèya), Muharib, bân Harits, Asad, Awf, Jawn, bân Dhi’b. nalèka Nabi Muhammad amolaè nyebbâr aghâma Islam, kabilah-kabilah rajâ Quraisy (Imarah Quraisy) katoronan Fihr bin Malik sè bâkto jârèya nettep è Mekka bân sakètarra, iyâ arèya:

### Quraisy al-Batha’ (Quraisy lembah)

* Bani Adi bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Taim bin Murrah bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Zuhrah bin Kilab bin Murrah bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Sahm bin Amr bin Hushaish bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Jumah bin Amr bin Hushaish bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Makhzum bin Yaqazhah bin Murrah bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Abdud-Dar bin Qushay bin Kilab bin Murrah bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Abdu Manaf bin Qushay bin Kilab bin Murrah bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
* Bani Muththalib bin Abdu Manaf
* Bani Abdu Syams bin Abdu Manaf
* Bani Hasyim bin Abdu Manaf
* Bani Nawfal bin Abdu Manaf
* Bani Asad bin Abdul Uzza bin Qushay bin Kilab bin Murrah bin Kaab bin Luayy bin Ghalib bin Fihr

### Quraisy az-Zawahir (Quraisy pèngghirân)

* Bani Al-Harits bin Fihr
* Bani Muharib bin Fihr
* Bani Amir bin Luayy bin Ghalib bin Fihr
Ibagué

**Ibagué** (sebbhutan Spanyol: [iβaˈɣe]) (èsebbhut San Bonifacio de Ibagué del Valle de las Lanzas è bâkto Spanyol) iyâ arèya ibukota Tolima, sala sèttong ḍâri 32 departemen sè abhângon Republik Kolombia. Kottha rèya bâḍâ è tengnga naghârâ, è Ghunong Andes Kolombia, semma' Nevado del Tolima. Kottha rèya sala sèttong kottha sè palèng bânnya' orèngnga è Kolombia, ra-kèra 500 èbu orèng, sè dhâddhiyâghi kottha rèya sè palèng bânnya' orèngnga nomer sabellas è Kolombia, bân kalabân populasi 544.132 è kotamadya. Kottha Ibagué èbâgi dhâddhi 13 komune bân ḍaèra pedesaan anḍi' 17 corregimientos. Mènangka ibukottha departemen Tolima, kottha rèya aghâdhui Pamarènta Tolima, Majelis Departemen, bân Kantor Kejaksaan Aghung. Kottha rèya pusat otama aktivitas politik, ekonomi, administrasi, bisnis, seni, bhuḍâjâ, bân pariwisata è ḍaèrah rèya.

Ibagué sala sèttong ḍâri tello' kottha è naghara sè èpèlè bi' World Trade Center Association (WTCA) ka'angghuy abângon pusat kottha bi' Cali bân Bogotá. Èkonomi Ibagué èbâḍâ'aghi è sektor industri, pariwisata, bân tanè, kalabân industri tèkstil sè nomer tello' è Kolombia. Mètorot "Doing Business" ḍâri Bank Dunia è Washington DC, Ibagué aropa'aghi rènking palèng attas kottha sè lebbi ghâmpang ngalakonè bisnis bân investasi è naghârâ kasebbhut sa'amponna Manizales. Kottha rèya jhughân bâgiyân ḍâri poros taneman kopi Kolombia.

Kottha rèya èkennal mènangka "Ibukota Musik Kolombia bân Amerika", berkat Konservatorium Tolima (sala sèttong sè palèng bergengsi bân penting è Kolombia), perayaan carèta rakyat bân bânnya' monumen sè èmaksod musik. Kampus otama è kottha rèya ya'ni Universitas Tolima, Universitas Ibagué, bân Konservatorium Tolima.

## Sajhârâ
Ibagué èpaddhek sareng Andrés López de Galarza è tangghâl 14 Oktober 1550, mènangka "Villa de San Bonifacio de Ibagué del Valle de las Lanzas" ("Kottha Saint Boniface of Ibagué of the Valley of the Spears") . Suku pribumi, "Pijaos" sè èpimpin bi' cacique Ibagué ta' senneng orèng Spanyol sè ajajah ḍaèrah kasebbhut saènggâna kottha rèya èpaddhek polè è kennengnganna samangkèn è tangghâl 7 Pèbruwari 1551.

Molaè April kantos Ḍèsèmber 1854, Ibagué rèya ibukotta Granada Anyar sa'amponna kudeta sè èlakonè bi' Jenderal José María Melo. È taon 1908, bâkto Departemen Tolima èpadhâddhi, Ibagué ètentukan mènangka ibukotana. Universitas Tolima èpaddhek è taon 1945, bân èpaènga' ḍâ' status universitas naghârâ è taon 1954. Kottha rèya jhughân kennengnganna Keuskupan Agung Katolik Roma Ibagué.

## Sombher
Departemèn Kundinamarka

**Departemèn Kundinamarka** panèka departemèn sè bâdâ è Kolombia sè andi' loas wilaya 24.210 km² bân populasi 3.242.999 ( 2020 ). Ibukotana panèka Bogotá.

## Asal-usul nyamana
Nyama Kundinamarka (è dâlem bhâsa Kolombia èkoca' 'Cundinamarca') asalla dâri oca' "Kundur marqa", dâri bhâsa kona Quechua, sè èghunaaghi è jhâman kona sareng orèng pribumi Lembah Magdalena sè aroju' ka dataran tèngghi sè semma', artena *Sarang Condor* .

## Geografi
Kabânnya'an Kundinamarka bâdâ è bâgiyân Tèmor Kordillera (Cordillera Oriental), teppa' è lao'na Boyacá, sè èbâtesi sareng Songay Magdalena è bârâ', agili ka cekungan Songay Orinoco è tèmor, bân èbâtesi Tolima è lao'. Distrik ibu kota Bogotá kabbhi para' èlèng-lèngi sareng wilaya Cundinamarca bân tantona èbentu' sareng penggalian Kundinamarca; èbhândhingaghi bân divisi laènna, provinsi Cundinamarca samangkèn lebbi kèni' dâri sè sabelluna.

Ibukotta Kundinamarka panèka Bogotá. Arèya kasus khusus è antarana provinsi Kolombia, polana Bogotá dhibi' sacara hokom bâgiyân dâri Kundinamarka, bân panèka sèttong-sèttongna provinsi sè ibukotana ètantoaghi sareng konstitusi (sè artena bilâ ibukota èallè rèya bhâkal parlo obâ'ân konstitusi polana kapotosan tingkat provinsi ta' èberlakuaghi). È dâlem perètongan sensus, populasi Bogotá bân Kundinamarka èbitong apèsa; karna manabi bhunten, populasi Kundinamarka bhâkal 10,9 juta orèng.

## Provinsi
Kundinamarka andi' 15 provinsi kalabân sèttong Ibukota Distrik, sè è bâkto abhâreng afungsi kalabân ibukota Republik, ibukota dâri naghârâ tamaso'  jhughân bâgiyân Distrik.

# Almeidas
# Magdalena Attas (Alto Magdalena)
# Lower Magdalena (Bajo Magdalena)
# Jambu
# Guavio
# Magdalena Tengnga (Magdalena Centro)
# Madinah
# Tèmor (Timur)
# Rio de Janeiro
# Savanna Tengnga (Sabana Centro)
# Savanna Barat (Savanna Occidente)
# Soacha
# Sumapaz
# Tequendama
# Ubaté
Katedral Bogotá

**Katedral Basilika Metropolitan** bân Primatial ḍâri Bunda Maria sè è kandhung ta' ghâddhâ' bân Santo Petrus ḍâri Bogotá otabâ lebbi è kennal kalabân Basilika Katedral Metropolitan Bogotá bân Primat Kolombia, sacara resmi Katedral Metropolitan kennengngan Ziyârâ Soccè Basilika bân Primat ḍâri Bunda Maria sè è kanḍung ta' anoda bân Santo Petrus, iyâ arèya gereja Katedral Katolik sè è tahbissaghi ka Bunda Maria sè è kanḍung tanpa noda baba è bâbâ na perlindungan Santo Petrus; Katedral rèya aropa'aghi bangonan sè gaya na paḍâ kalabân Neoklasik sè bâḍâ è Plaza de Bolivar è Bogotá, èbhu kotta na Kolombia.

Katedral rèya dhâddhi kennengngan kedudukan Uskup Agung Metropolitan Bogotá bân Primat Kolombia, sè è ako kalabân jhuluk kahormadhân "Primat Kolombia" bi' Paus Leo XIII, lèbât Kapotosân Jemaat Konsustorial 7 Nopèmber 1902. Katedral rèya paḍâ aropa'aghi kennengngan kedudukan Cabildo metropolitano bân "Paroki Katedral Basilika Metropolitana de Bogotá Saint Peter".

Katedral rèya è rancang bi' Domingo de Petrés bân è bangon antara taon 1807 bân 1823 è kennengngan sè paḍâ, è tello' gereja laèn sabelluna è pa jhâghâ, sè sacara berturut-turut afungsi kaangghuy Katedral Kotta. Polana signifikan sajjhârâ, nèlay arsitekturrâ bân bhudhâjâ na, monumen rèya è nyata'aghi kaangghuy Monumento Nacional lèbât Kapotosân 1.584 tangghâl 11 Agustus 1975.

## Sombher
Songay Magdalèna

**Songay Magdalèna** (bhâsa Spanyol: *Rio Magdalena*) iyâ arèya songay otama Kolombia, ngaler ka bâgiyân ḍâjâ sakètar 1.528 kilomèter (949 mi) ngalèbedhin bâgiyân bârâ' naghârâ rèya. Namanna èkala' ḍâri thoko  Alkètab Maria Magdalèna. Montor rèya bisa èlèbâdhin sebâgiyân rajâ daèra hilirra, tekka'a ḍâri palang pasèr  sè aghisèr è colo' ḍèltana, Honda, è dhâsar hilir jeramma. Ngaler ngalèbâdhin Lembah songay Magdalèna.

Lobâng *drainase* ngasapo' *permukaan* 273.000 kilomèter persegi iyâ arèya 24% ḍâri kennengngan neghârâ bân 66% ḍâri orèng sè ngennangngi è kennangngan jiya.

## Sombher
Kolombia Raya

**Greater Colombia** (bhâsa Spanyol: [ˈɡɾaŋ koˈlombja ] (bâca), sè èsebbhut resmi **Republik Kolombia** (bhâsa Spanyol: *República de Colombia* ), rèya naghârâ sè èkobâsaè sabâgiyân bânnya' bâgiyân lao' Amèrika Lao' bân bâgiyân bâgiyân lao' Amèrika Tengnga molaè taon 1819 kantos 1831. Satèya èbâgi dhâddhhi Kolombia, daratan Ekuador (ta' tamaso ' Kapolowan Galápagos ), Panama, bân Venezuela, èbârengi bâgiyân dâri Peru lao', Brasil bara' lao', Kosta Rika lao', bân Guyana bârâ'. Oca' Grand Colombia bân Greater Colombia èghunaaghi è dâlem historiografi kaangghuy mabidaaghi dâri Republik Kolombia samangkèn,  sè jhughân nyamana resmi Greater Colombia.

## Sombher
Majid Al Mohandis

**Majid Al Mohandis Al-Attabi** (bhâsa Arab: ماجد المهندس العتابي; laèr è Baghdad, Irak, 25 Oktober 1971) panèka panyanyi, aktor, bân komposer dâri Irak bân Arab Saudi.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktor
Saad Lamjarred

**Saad Al-Bachir Lamjarred** (bhâsa Arab: سعد البشير لمجرد; laèr è Rabat, Maroko, 7 April 1985) panèka panyanyi bân aktor Maroko.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktor
Benḍira Afrika Lao' (1928 - 1994)

**Benḍira Afrika Lao**' ḍâri 1928 sampè' 1994 èghuna'aghi bi' Uni Afrika Lao' bân neghârâ panerrossa, Republik Afrika Lao', sampè' 1994. Benḍira rèya kèya èghuna'aghi è Afrika Bârâ' daya (satèya Namibia pas kennengngan rèya bâḍâ èbâbâ kowasanna Afrika Lao'. Bi' aghuna'aghi Benḍirâ Bângsawan ghâbây latar buḍi, benḍira rèya ḍâri Benḍira Britania Raya è pèngghir kacèr, Benḍirâ *Republik Transvaal* è pèngghir kanan bân Benḍira Neghârâ Merḍèka Oranje è nga-tengnga. Benḍira rèya ènamaèn Oranje, Blanje, Blou (Bhâsâ Afrika: Jingga, potè, bhiru)

Benḍira rèya èka'anḍi' pas 1928 sè paḍâ è *Undang - Undang Parlemen* ḍâri pamarènta ka sèttong sè kabânnya'an èkennangngi Afrikaner. Pas 1948, teppa' mennangngaghi pamèlèyan omom, Partai Nasional kala ngecoba' ngemendemen UU ḍâ' perobâ'ân rancangnga benḍira bi' ngebuâng apa sè sadhâjâna sebbut ghâbây "Noda ḍârâ" (benḍira Britania Raya). Pas 1968 *Menteri Balthazar Johannes Vorster* ngecadangngaghi pangaḍopsiyân benḍira anyar pas 1971 ghâbây ngeraya'aghi lang taon ka-10 ḍeklaradi Afrika lao' ghâbây republik merḍeka. Ghâghâsan Vorster ta' ollè sokongan ḍâri parlemen bân ngobâ rancangnga benḍira ta' toman dhâdhi. Polana, benḍira rèya èghuna'aghi pas jâman apartheid, polana benḍira rèya kèya eberri' "benḍira apartheid". Benḍira rèya èghântè bi' benḍira Afrika Lao' sè anyar pas 1994 abhârengan bi' konstitusi peralèyan bân ahèrra apartheid. Sejjâk ta' dhâdhi benḍira rèsmi pas 1994, benḍira rèya dhâdhi kontroversi è sakabbina Afrika Lao', bi' sebâgiyan orèng ngangghâp sebâgâi penengghâlan sejârâ bân simbol waresan Afrikaner, polana sè laèn mandangngaghi sebâgâi simbol apartheid bân supremasi kolè' potè.
Najwa Karam

**Najwa Karam** (bhâsa Arab: **نجوى كرم**; laèr è Zahlé, Lebanon, 26 Fèbruwari 1966) panèka sorang aktris bân panyanyi Lebanon.

Bhângsa:Panyanyi
Bhângsa:Aktris