open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muhammadiyah

**Muhammadiyah** (Bhâsa Arab: محمدية, translit. muḥammadiyyah. 'sè atoro' ka Muhammad'); èsebbhut **Persyarikatan Muhammadiyah**, iyâ arèya sala sèttong organisasi aghâma Islam non-pamarènta è Inḍonèsia bân sala sèttong sè palèng rajâ è naghârâ rèya. Muhammadiyah otabâ Moehammadijah iyâ arèya  nyamana geraghân Islam sè lahèr è Kauman Yogyakarta è tangghâl 18 Nopèmber 1912 (8 Dzulhijjah 1330 Hijriyah). Pendiri Muhammadiyah rèya kyaè sè èkennal alèm, pènter tor andi' jiwa rèformator iyâ arèya kyaè Haji Ahmad Dahlan sè sabellunna nyamana Muhammad Darwisy.
Sumatra Bârâ' èjajah bi' Jeppang

Ahtilal (Pendudukan) Jeppang è Sumatera Bârâ', sè kaotara halè rosmi mènangka *Sumatora Nishi Kaigan Shū* (, Hepburn: trans. har. 'Provinsi Pantai Barat Sumatera'), kantos taon 1945 bâkto wilayah panèka èkemanḍir sareng Kekaisaran Jeppang. Jeppang alebbhu ka Koṭṭa Padang partangghâl 17 Maret 1942 bân ḍâlem bâkto sadasa arè sanèskara koṭṭa aregghi è dâ'èra Sumatera Bârâ' kakobâsa ta' maujud pamongpangan ḍâri Bâlândhâ. Pendudukan Jeppang è wilayah ka'ḍinto lastare è tangghâl 17 Agustus 1945 èsarengè proklamasi kamardhika'an Inḍonèsia dhâlâr Soekarno tor Mohammad Hatta.

È zâman awwal panjhâjhâ'ân Jeppang, pokpara sè kadhâddhiyân è koṭṭa Padang cè' tapangarona sareng Soekarno. Sè kobher akèlem è Sumatera Bârâ' bibidhân tello' kantos lema' bulân, pandhâlien Februari 1942 kantos Juli 1942.

È bulân Oktober 1943, Jeppang nèta'aghi ka'angghuy mabâdâ *Giyugun* ka'angghuy abhânto partahanan. E kamenḍir sareng Chatib Sulaiman, *Giyugun* arobâ’agi tong-settongnga èkan militer sè èdhâpar Jeppang è Sumatra Bârâ' laskar sukarèlawan ka'dinto bâkal dhâddhi *angkatan bersenjata Inḍonèsia* (ABRI) samarèna mardhika.

## Ḍâtengnga Jeppang
Jeppang molaè nyerrang Sumatra è bulân Fèbruari 1942 kalabân unit pajungan è Palembang. Anot Audrey Kahin, Jeppang aghâdhui maksod ka'angghuy nyegghâ trèka Bâlândhâ ka'angghuy malèdhâr instalasi mènnya' è semma'na Palembang. Ḍâri Palembang, sardâdu Jeppang mancer nyelbi’ ḍâ’ lao’ bân lao’na Sumatera. E tengnga bulân Maret, pasukan sè lebbi rajâ onglet ka paseser lao’ bân tèmor Sumatera, pas terkas ka lao’.

## Sombher
Tana Abang, Jakarta Pusat

**Tana Abang** èngghi panèka sala sèttong kecamatan è wilayah Kottha Administrasi Jakarta Pusat, provinsi D.K.I Jakarta, Inḍonesia. loas wilayah kecamatan Tana Abang sakètar 9,30 km² bân aghâḍuwi penduduk sè bânnya'na 147.788 jiwa è taon 2019, kalabân 74.450 jiwa orèng lakè' bân 73.338 jiwa orèng binè'. 

## Asma
Sala sèttong tèori asalla asma *Tana Abang* panèka parappa'na pasukan Mataram nyerrang è lao' Batavia è taon 1628 bân adhâddhiyâghi kawasan sè samangkèn èsambhât *Tana Abang* mènangka pangkalan karana kabâḍâânna sè aropa tana bukit kalabân bhâlumbhâng bân kalè Krukut è sakètarra. bârnana tana sè abâk mèra adhâddiyaghi pasukan kasebbhut nyambhât "*tana abang*" sè ka'dimma lèma *abang* ḍâlem bhâsa jhâbâ artèna mèra.

## Wilayah Administrasi
Kecamatan Tana Abang aghâḍuwi 7 kelurahan, èngghi panèka;
# Bendungan Hilir, Tana Abang kalabân kode pos 10210
# Karèt Tèngsin, Tana Abang kalabân kode pos 10220
#Kebbhun Malatè,  Tana Abang kalabân kode pos 10230
#Kebbhun Kacang,  Tana Abang kalabân kode pos 10240
#Kampong Bali,  Tana Abang kalabân kode pos 10250
#Petamburan,  Tana Abang kalabân kode pos 10260
#Gelora,  Tana Abang kalabân kode pos 10270

## Demografi
È taon 2021, penduduk kecamatan Tana Abang sabânnya' 182.665 jiwa, kalabân kapadatan 18.032 jiwa/km². Mènangka bâgiân ḍâri wilayah ibu kottha naghârâ Inḍonesia, kecamatan Tana Abang èkennangè cem-macem etnis. Warga asli panèka suku Betawi, anangèng bânnya' penduduk sè asalla ḍâri suku laèn akadhiyâ Jhâbâ, Sunda, Banten, Batak, Minangkabau, Tionghoa, bân salaènna.

Adhâsar aghâma sè èanut, Badan Pusat Statistik kottha Jakarta pusat nyatet, pemeluk aghâma è kecamatan Tana Abang panèka Islam 82,26%, Kekristenan 16,85% (Protestan 11,06% bân Katolik 5,79%), sabâgiyân aghâma Hindu 0,61% bân Buddha 0,28%. Sarana kennengan ibâḍâ è Tana Abang, bâḍâ 98 masjid, 81 musalla, 12 gârèja Protestan, 8 gârèja Katolik, 2 vihara bân 1 pura. 

## Transportasi
*BRT Transjakarta: Koridor 1 bân 9
*MRT Jakarta: Lin ḍâjâ-laok è stasiun Senayan kantos Dukuh Attas
*KAI Commuter: Commuter Line Basoeta, Cikarang, bân Rangkasbitung è stasiun Karet, Sudirman Anyar, Palmèra, bân Tana Abang

## Sombher
Mahmud Yunus

Prof. Dr. H. **Mahmud Yunus** (èjhâ'ân dhimin aslèra: **Mahmoed Joenoes**, 10 Fèbruwari 1899 - 16 Jânuari 1982) èngghi panèka ulama' tor ahli tafsir Al-Qur'an sè aghâdhuân jhâsa ḍâlem nyekkar'aghi Islam neng Inḍonèsia. Alampa ḍâri kalaghunganna neng Departemen aghâma, Yunus nga'arsa tor nyo'on pamolangan pamerḍhi aghâma ḍâlem kurikulum nasional. Yunus ngahasèl'aghi 75 buku, apandhâ ngangghit kètab Tafsir Qur'an Karim tor komus Arab-Inḍonèsia. Kètab-kètabpa ghi' èangghuy sareng kaprana'an molang madrasah tor pesantrèn neng Inḍonèsia. Yunus mondhut ghellâr doktor kahormatan neng lonè tarbiyah ḍâri kampus UIN Syarif Hidayatullah, Jakarta. Asmana èsanḍâr'aghi' ḍâ' UIN Mahmud Yunus, Batusangkar tor jhâlân sè nojjhu ka kampus UIN Imam Bonjol, Padang.

Yunus nampa pangalaman molang dâri ghi' yuswa anom neng Surau tor *Madras School Sungayang* sè èkamètowa sareng  Muhammad Thaib Umar, sè dhimin kennenga Yunus ngamri pamarḍhiyân. Nalèka taon 1919, Yunus amaor sareng *Persatuan Guru Agama Islam* otabâ sè èrèngkat kalabân oca' (PGAI) sè ghu'lagghu' abhâdhi panorèan pan-snapan sakola'an Islam tor parghuruân tèggghi Islam neng Inḍonèsia. Kabidhân taon 1924 kantos 1930, Yunus akullia neng Universitas Al-Azhar tor Univèrsitas Kairo, Messir. Yunus abâli molang neng Madras School, sambi ngennal'aghi pejhânjhângan madrasah sè èangghuy Inḍonèsia sanalèkana. Neng taon 1932, Yunus matar molang ka Padang, nyarḍâ sakola'an sè ènyamaè *Normal Islam School*, tor ngamenḍir Sakola'an Tèngghi Islam (STI) Padang.

Bibidhân panoju'an Jepang, Yunus alampa dâlem parnata sè negghu' mas'ala pamarḍhiyân Islam. Yunus nyongghung so'onna molang pamarḍhiyân aghâma neng sakola'an negeri Minangkabau. Sa'amponna kamardhika'an, Yunus nerkas'aghi anḍil sè mè-samè ka'angghuy èaghem neng Sumatera tor èkenḍil nalèka taon 1947. Pamolangan aghâma èaghem dâlem kurikulum nasional kabidhân 20 Januari 1951 alampa usulan amtennar Departemen Aghâma. Ḍâri taon 1957 kantos 1960, Yunus abhâdhi rektor partama Akademisi Dinas Ilmu Agama (ADIA), parsè bhâkal UIN Syarif Hidayatullah, Jakarta. Salastarena ḍâri ka'dissa', Yunus abhâdhi rektor pertama neng kampus IAIN Imam Bonjol, Padang kabidhân 1967 kantos 1971 nalèkana Yunus pènsiun dâri amtennar Departemen Aghâma. Yunus sèdhâ èyuswa 82 taon neng tangghâl 16 Januari taon 1982.

## Sombher
Èlmo terapan

Èlmo terapan panèka èlmo pangataowan ḍâri sèttong otabâ lebbi bidang: matematika, fisika, èlmo alam, kimia sareng biologi kaangghuy mamarè masalah praktis sè langsong apangaro ḍâ' oḍi' sabbhân arè.

## Cabang otama

* Arsitektur
* Bisnis bân Industri
* Hokom
* Informatika
* Komunikasi
* Otomotif
* Pendidikan
* Pertanian
* Teknik
* Teknologi
* Transportasi
* Sosio-teknologi

Bhângsa:Èlmo terapan
Semenanjung Malaya

**Semenanjung Malaya** otabâ Semenanjung Malaka (bhâsa Melayu: *Semenanjung Tanah Melayu* otabâ *Semenanjung Melayu*) panèka sala sèttong semenanjung è Asia Tenggara. Area awal èbâgi ḍâri lao', èngghi panèka Kayah, Kayin, Martaban, Tanintharyi, Mae Hong Son, Tak, Phet, Sawan, Utaitani, Singburi, Pathom, Samut, Ratchaburi, Phetchaburi, Kanchanaburi, Prachuap Khiri Khan, Tumasik bân Batam. Orèng pribumi Semenanjung Malaya panèka orèng Melayu otabâ orèng Austronesia.

Songay Sittaung, Songay Chiang, Songay Pahang, Songay Pèrak, Songay Kedah, bân Songay Kelantan panèka bâgiyân ḍâri Bukit Tenasserim sè abhânto tulang punggung semenanjung. Selat Malaka èpèsa'aghi ḍâri Sumatra, bân Selat Johor panèka bâtessan ḍâri lao'.
ꦏꦨꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦥꦱꦸꦫꦸꦮꦤ꧀

**ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦥꦱꦸꦫꦸꦮꦤ꧀**ꦲꦶꦪꦲꦫꦺꦪꦱꦭꦱꦺꦠ꧀ꦠꦺꦴꦁꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦱꦺꦧꦝꦲꦺꦗꦧꦠꦺꦩꦺꦴꦂ꧈ꦆꦤ꧀ꦢꦺꦴꦤꦺꦱꦶꦪ꧉

## ꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶ
ꦮꦶꦭꦪꦃꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦥꦱꦸꦫꦸꦮꦤ꧀ꦏꦭꦧꦤ꧀ꦭꦺꦴꦮꦱ꧀꧇꧑꧔꧗꧔,꧐꧑꧕꧇ꦏꦶꦭꦺꦴꦩꦺꦠꦼꦂꦥꦼꦂꦱꦼꦒꦶꦧꦝꦲꦺꦄꦤ꧀ꦠꦫꦤ112°33’55”ꦱꦩ꧀ꦥꦺꦃ113°05’37”ꦧꦸꦗꦸꦂꦠꦺꦩꦺꦴꦂꦧꦤ꧀ꦄꦤ꧀ꦠꦫꦤ7°32’34”ꦱꦩ꧀ꦥꦺꦃ7°57’20”ꦭꦶꦤ꧀ꦠꦁꦭꦲꦺꦴꦃ꧉

ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦫꦺꦪꦲꦧꦠꦼꦱꦤ꧀ꦏꦭꦧꦤ꧀ꦛꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦱꦺꦭꦲꦺꦤ꧀꧉ꦲꦺꦧꦸꦤ꧀ꦝꦗꦲꦺꦧꦠꦼꦱꦺꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦥꦱꦸꦫꦸꦮꦤ꧀꧈ꦱꦼꦭ꧀ꦭꦠ꧀ꦩꦢꦸꦫꦧꦤ꧀[ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦱꦶꦢꦺꦴꦲꦂꦗꦺꦴ꧈ꦲꦺꦧꦸꦤ꧀ꦭꦲꦺꦴꦃꦧꦠꦼꦱꦺ[ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦩꦭꦁ꧈ꦲꦺꦧꦸꦤ꧀ꦧꦫꦃꦲꦧꦠꦼꦱꦤ꧀ꦏꦭꦧꦤ꧀ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦩꦺꦴꦗꦺꦴꦏꦼꦂꦠꦺꦴꦧꦤ꧀ꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦧꦠꦸ꧈ꦗꦸꦒꦤ꧀ꦲꦺꦧꦸꦤ꧀ꦠꦺꦩꦺꦴꦂꦲꦧꦠꦼꦱꦤ꧀ꦏꦭꦧꦤ꧀ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦥꦿꦺꦴꦧꦺꦴꦭꦶꦁꦒꦺꦴ꧉ꦢꦶꦤꦺꦁꦒꦺꦪꦺꦴꦭꦺꦴꦒꦶꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦥꦱꦸꦫꦸꦮꦤ꧀ꦕꦺꦃꦧꦿꦤꦁꦔ꧈ꦲꦶꦪꦲꦫꦺꦪꦧꦝ꧇꧓꧇ꦥꦫꦺꦴꦧꦧꦠꦺꦴꦮꦤ꧀꧈ꦲꦺꦄꦤ꧀ꦠꦫꦤꦥꦼꦂꦩꦸꦏꦄꦤ꧀꧈ꦱꦺꦢꦶꦩꦺꦤ꧀ꦧꦤ꧀ꦒꦸꦤꦺꦴꦁꦲꦥꦺꦴꦪ꧀(ꦏꦸꦮꦂꦠꦼꦂꦔꦺꦴꦝꦧꦤ꧀ꦏꦸꦮꦂꦠꦼꦂꦠꦺꦴꦮ)꧉

## ꦱꦺꦴꦩ꧀ꦧꦼꦂ
René Descartes

René Descartes ( or ; ; Latin: Renatus Cartesius; 31 Maret 1596 – 11 Februari 1650 :58), jhughân èkoncara mènangka Renatus Cartesius è ḍâlem literatur bhâsa Latin, panèka aron filsuf bân matematikawan Prancis. Karjâna sè palèng pentèng panèka Discours de la méthode (1637) bân Meditations de prima Philosophia (1641).

Rene Descartes segghut èsebbhut ramana filsafat modèrn. Rene Descartes bhâbbhâr è *La Haye Touraine-France* dâri kranḍât borjuis. Ramana Descartes panèka mostaka Parlemen Inggris bân andi' tana (borjuis) sè cè' bânnya'na. Bâkto ramana Descartes matè bân narèma paraèl ramana, Descartes ajhuwâl tana sè èparaèl'aghi, bân nginvestasi'aghi bhândhâna kalabân obâng ennem otabâ pèttong èbu *franc* sataon. Salerana asakola è Universitas Jesuit è La Fleche dâri taon 1604-1612, sè katonna ampon araghum ghâ-lèngghâ matematika modèrn sanaossa pamerdhiân panèka ghi' ḍâlem lonè hukum. È taon 1612, ajiya èntar ka Paris, anèng kaoḍi'ân sosial è ḍissa' èangghèp mongghutè, bân satemolèan ajiya ngalowat ka ḍâèra sè kapoca' è Prancis ka'angghuy nyanṭek Gèometri, ḍâèra sè kapocak panèka anyama Faubourg. Ca-kancana nemmoè Rene è kennengngan palowatanna sè èkatoghu, dâddhi ka'angghuy ngèrrem, ajiya kenḍil ka'angghuy lebbhu ka prajhurit Bâlândhâ (1617). Bâkto Bâlândhâ bâdâ è ḍâlem kabâdâ'an sè taremtem, ajiya katonan marem atapa (meditasi) tahpa bâdâ alar ḍâlem ḍu taon. Namong, èmolaèna perrang tello polo taon masorghung Rene aḍaftar dâddhi prajhurit Bavaria (1619). È Bavaria panèka è mangsa cellep taon 1619-1620, ajiya ollè pangalaman sè ètotta' ḍâlem buku Discours de la Methode (Russel, 2007:733). Descartes, kadhâr èsebbhut "panemmo Filsafat Modèrn" bân "Rama Matematika Modèrn," panèka sala sèttong pangaghâli sè palèng pentèng bân amasèsa'an è ḍâlem sojhârâ bârâ' modèrn. ajiya ngangsar'aghi inspirasi ḍâ'ka si-generasi filsuf kontemporer kèya salastarèna, sè aghâbây rèng-orèng ghâpanèka aghâbây napa sè èkaonang sèmangkèn rasionalisme kontiental, posisi filosofikal è Èropa abad ke-17 bân ke-18.

Pangaghâliân rene aghâbây revolusi filosofis è Èropa polana pasarmoan pangaghâliân sè ngangghèp tadâ' ponapa sè pastè, Anangèng kasacca'an jhâ' pasèra bisa aghâliân. Jhughân abuktèaghi keterbatasan manossa ḍâlem mekker bân ngangghânè sèttong hal sè èlowar pamèkkèran manossa. kalabân cara ghâpanèka, ajiya mabidhâ'aghi pandheliân "pèkkèran" bân "raghâ." è pokassa, bulâ-dhika ngangghânè bâdâna abâ' polana bâdâna alam fikir.

è bhâsa Latin afrasa: *cogito ergo sum* anandhinèng è bhâsa Perancis aokara: *Je pense donc je suis*. kaduwâ'na apèyarsa:

"Bâ'na nyangka parmèla bâ'na bâdâ". (Ing: I think, therefore I am) otabâ, (Ing: I think, therefore I exist). Maskè èkaonang polana jâ-karjiâ filsafat-ta, ajiya jhughân èkonang mènangka pamorbhâ sistem ko'ordinat kartesius, sè apangaro dâ' nyekkarra kalkulus modèrn.

## Sombher
Simone de Beauvoir

**Simone de Beauvoir** iyâ arèya tokoh feminisme modern bân ahli filsafat Prancis sè terkenal bhâkto  abad ke 20 bân pengarang novel, esai, bân drama ḍâlem bidang politik bân èlmo sosial. Iyâ arèya è kenal sebbhâb karyana ḍâlem politik, filsafat, eksistensialisme, bân feminisme, apapolè karya Le Deuxième Sexe sè è terbi'aghi taon 1949.

## Bâkto ngoḍâ
Lahèr è Paris, Simone iyâ arèya ana' sulung ḍâri pasangan Georges Bertrand de Beauvoir bân Françoise Beauvoir (nèe Brasseur). Alè' Simone, Hélène, lahèr duâ' taon kemudian. Keloarghâ Bertrand de Beauvoir usaha aghi ghâbây tahanaghi statussa kaum burjuis marènna kaèlangan bennya' hartana ḍâlem Perang Dunia I. Françoise pagghun usahaaghi malè keduâ' ana'na bisa pagghun sakola è sakola bergensi. Paḍâ bhâkto kènnè', Beauvoir iyâ arèya orèng sè tekun aghâma sampè' ngalamaaghi krisis percajâ bhâkto omor 14 taon bân dhâdhi orèng ateis sampè' ahèr omorra.

## Sakola
Beauvoir ollè gelar ḍâbidang filsafat ḍâri Universitas Sorbonne è Prancis, èdimma iyâ lulus taon 1929. Iyâ ngajâr è sakola menengah è Marseille 
bân Roues amolaèn 1932 sampè' 1937, bân è Paris taon 1938-1943. Marènna Perang Dunia II, iyâ muncul pejuang pergeraghân eksistensialisme, bhâreng Jean-Paul Sastre bi' karya Les Temp Modernes.

## Kematèyan
Simone de Beauvoir sâdhâ taon 1986 marènna aderita pneumonia. Ia bân Jean-Paul Sartre èmakamaghi bersisian è kobhurân Montparnasse è Paris. Marènna sâdhâ, karya Beauvoir dhinaaghin pengaroh kuat, khusussa ḍâ pergerakan feminisme.
Sokrates

**Sokrates** iya' arèa sala sittong filsuf dâri Yunani. sala sittong pamekker antroposentrisme sè odi' è bâkto Yunani Klasik. Èlmoh filsafat Sokrates andi' tujuan ngânnale manossa ngarteh tentang alam semesta lâbâr teori. Perhatian Utamanna è dâlâm pamekkeran filsafat Sokrates iya' arèa tentang hakikat dâri kaodiânna manossa. Pendekatan sè è ghuna aghin rasionalisme. Anèka ngekaji kabbhi bidang pemikiran filsafat tojjhuân keingintahuanna. Madâddhi rassa terro taonna awal dâri kebijaksanaan.

Sokrates odi' è bâkto berkembanga pamekkeran sofisme. Kemampuanna è dalâm aghuna aghin metode dialog madheddi kaolle simpati dâri pemuda. Sementara Jia, Sokrates èmosoè sè penganut kepercayaan dewa bân tuhan sebbâb è anggâp marosak Moral para pemuda bân nolak kebedenna dewa bân tuhan sè è anggâp dâri negerenna.

Sokrates iya' arèa sala sittong tokoh sè ngennale istilah "filsafat" è lembaga pendidighân. Sokrates angghuy metode filsafat sè è kennal metode kebidanan sè dâddhi pertama pengembangan metode induksi secara de facto. Pamekkeran Sokrates apângaruh moreddâh iya' arèa Plato bân terros ka Aristoteles sè dâddhi mored dâri Plato. Pângarôh pamekkeran Sokrates nyâbbar dâri negerenna iya' Athena sampé' ka dhunnya bârâ'. Pamekkeran sè utama iya' arèa tentang filsafat moral otabâ etika.
Kasoltanan Siak Sri Inderapura

Kasoltanan Siak Sri Indrapura iyâ arèya Karathon Malaju Islam sè perna èbangon è Kabupatèn Siak, Propènsi Riau, Inḍonesia. Kasoltanan rèya èghâbây è Buantan bi' Ratho kènè' potrana Soltan Mahmud Syah II Johor è taon 1723, saèllana sabellumma tamaso' ḍâlem parebbhu'ân tahta Johor. Kasoltanan Siak moncol abhâḍhi karahon sè kowat bân ḍhâḍḍhi kakowaḍhân sè èyabâs è pasèsèr tèmor Sumatra bân Semenanjung Malaysiaè tengnga paksaan imoerialisme Èropa. Jangkauan palèng jhâu pangarona karathon rèya ḍâpa' ka polo Rupat, tor ngandhellaghi jhâlân palajaran è Somatra Tèmor. Pasang sorot karathon rèya ta' lopot vâri parmosoan sè arebbhu' kakoasaan jhâlân pardhâghângan è Selat Malaka. Samarèna Proklamasi Kamardhikaan Inḍonesia, Soltan Siak sè dibudi, Soltan Syarif Kasim II anyataaghi karathonna sè masèttong kalabân Republik Inḍonesia.

## Etimologi
Bânnya' sè bisa ajellasaghi asal moasal nyama Siak. Pertama, ḍâri oca' "siak" artèna rèng alèm. Amir Luthfi ngaètaghi nyama Siak kaangghuy nyama daerah kalabân oca' "siak" ḍâlem bhâsa Minangkabau sè andi' artè orèng sè taat aghâma otabâ sè ajhâr aghâma è langghâr, tor aberri' pendapat perkembangan Islam è Minangkabau sè anḍi' kaetan kalabân Siak. Oca' "siak" kadhâng èyangghuy dâlem bhâsa Melaju kalabân artè pangorossa masjid. Kapèng duwâ', dâri oca' "lasiak" dâri bhâsa Batak sè andi' artè peddhis, èkaetaghi kalabân kalakoanna orèng Batak è wilajâ Siak sè bânnya' ètanemmi sa'ang. Kapèng tello', ḍâri oca' "suak" iyâ arèya kampong-kampong sè bâḍâ è seḍḍhi'en songai Siak. Kapèng empa', ḍâri tombuwân rebbhâ siak-siak sè tombu è sakitar songai jâriyâ.

Nyama daèra Siak moncol lebbi towa ḍâri moncolla kasoltanan Siak dhibi'. Siak ècatet ḍâlem karjâ sastra abhâd ka-14, Nagarakertagama, abhâḍhi wilajâ nusantara èjangkau Majapahit abhâreng wilajâ laènna è Sumatera ènga' Minangkabau, Rokan, bân Kampar. Nyama kerathon Sri Inderapura moncol dibudi, saèllana è taon awâl abad ka-19 akadhi sè tacatet è parjhânjhiyân Soltan Sayyid Ibrahim kalabân Willian Farquhar ḍâri EIC.
Carl Friedrich Gauss

Johan **Carl Friedrich Gauss** iyâ arèya Matematikawan , Astronom sareng Fisikawan, Naghara  Jerman se apareng acem macem kontribusi, Gauss ka’dhinto daddhi  sala settong matematikawan se kasohor salanjhangnga zaman , salaen  A RCHIMEDES  sareng ISAAC NEWTON.

GAUSS ebhabharaghi e Braunschweig Jerman, e bakto ghita’ omor 3 taon , GAUSS ampon bisa nalekteghi otaba nalete’e kasala’an daftar gaji tokang batonna ramanna. Jughan apareng rumus badhi mitong jumlanna settong deret otaba baris 1+2+3...kantos +100 e sakola’an epon.

GAUSS kasohor kalaban sebbutdhan sala settong na’ kana’ se seggut agabay masalah, namong jughan na’ kana’ se bisa   malastareyaghi masalah.

Badha settong kadaddhiyan , e bakto ka’dhinto ghuru epon apareng soal se sanget mlarat mongghu da’ red moreddha, tamaso’ GAUSS, ebakto ka’dhinto omorra Gauss ghi’ ngoda , e pakon ngelakone soal tong bitongan 1+2+3+4 kanto +100, saestona ghuruna aghaduwi maksod  apareng soal ka’dhinto sopaja ghuru ta’ mabi molang  bi’sa ambu lesso, jughan ghuruna agadhuwi kayakinan jha’ na’ kana’ terrang abit se ngalakone soal ka’dhinto.

Namong GAUSS  bisa ajawab soal ka’dhinto  kalaban bakto se sakejja’, ghuru epon kasambu’  otaba getton ma’ bisa GAUSS ajawab soal kalaban bakto se sakejje’ tor jawabanna bender otaba lerres. Jughan dalem ajawab GAUSS aguna’aghi caranna dhibi’ se mitong tong bitongan deret aritmetika. Cara se e guna’aghi GAUSS ka’dhinto ampon aropa’aghi Rumus

“ Dn= n/2(u + Un )” rumussa pande’, tape tettep adhasar aghi  da’ cara  se ampon GAUSS  ciptaaghi dhibi’.

Sanaos careta ka’dhinto lerres ,  saestona soal se eparengnge ghuru epon langkong mlarat.  GAUSS ka’dhinto ilmuwan dalem sadhajana bidang matematika, fisika , astronomi , Analisis jughan bidang Geometri, salaen ka’dhinto GAUSS banya’ nyobang aghi pekkeranna dalem bidang Matemtika, kalkulus (tamaso limit) sala settong  bidang analisis se sanget sae.

GAUSS adinggal omor e Gottinge.
Voltaire

François-Marie Arouet (bahasa Prancis: [fʁɑ̃swa maʁi aʁwɛ]; 21 November 1694 – 30 Mei 1778), se ekennal kalaban nyama pena **Voltaire** (bahasa Prancis: [vɔltɛːʁ] ), panèka panoles, sejarawan ban filsuf pencerahan prancis sè èkennal kerana akal budi, kritikepon kalaban kekristenan otamana Gereja Katolik Roma jugahn pembelaanna kalaban kebeasan berbicara, beragama jughan pamesaan greja ban naghara. ḍ

Voltaire paneka sala settong panoles se serba bisa ban produktif. Dhibi'na ampon ngaselaghi karya dalem sadhajana bidang sastra tamaso' drama, puisi, novel,esai, sejarah ban eksposisi ilmiah. Dhibi'na lastare noles lebbi ḍâri 20.000 sorat ban 2.000 buku jughan pamflet. Dhibi'na tamaso' sala settong penoles pertama se dhaddhi ekennal ban sukses dhalem komersial ban internasional. dhibi'na areya pendukung kamardhika'an sipil se vokal ban selalu aghaduan resiko ekenneng undang-undang sensor ketat dari otoritas monarki Katolik Prancis. bannyak pangangghitanna se nyindir intoleransi, dogma aghama, ban lembaga-lembaga prancis e bakto paneka.

Voltaire jughan adukung toleransi beraghama ban kabebasan pekkeran.selaen paneka Voltaire akampanye kaangghuy ngelangaghi otoritas imamat ban aristo-monarki jughan adukung monarki konstitusional se ngalindungi hak-hak epon rakyat.
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (23 Juni 1912 – 7 Juni 1954) è Maide Vale, London, Inggris, arèya peneliti matematika bân komputer, bân pahlawan perrang Inggris.

Oreng rèya ḍâri peneliti-peneliti komputer modern digital pertama. Salaèn rowa Turing rèya orèng pertama sè mèkkèr aghuna’aghi komputer ghâbây pan-bârâmpan kaparloan. Turing ngoca’ jhâ’ komputer bisa ajhâlânaghi bânnya’ program. Turing jhughân merri’ iḍe tentang messin Turing, messin sè bisa ajhâlânaghi sakompolan parènta. Turing jhughân sè nyettussaghi tès Turing. Nyamana èyabadiaghi ḍâlem nyama Penghargaan Turing.

E taon 1936, Turing alanjuttaghi studi ka Universitas Princeton è Amerika Serikat lajhu abâli ka Inggris è taon 1938. E dissa, Turing molaèn alako sacara rahasia dhâddhi tenaga paro bâkto ka’angghuy Departemen Kriptoanalisis Inggris, Kode Pamarènta, bân Sakolah Cypher. E bâkto Perrang Dunia II, Turing ngala’ kalakoan pol bâkto è kantor pusat, Bletchley Park.

E dinna’ Turing amaèn perran sè penting dâlem ngoray pesan sè dienkripsi kalabân messin ènigma Jerman, sè nyedia’aghi data intelijen penting bâgi sekutu. Turing mimpin tim sè arancang messin sè èkennal kalabân bombe sè berhasil nerjema’aghi sanḍi pesan Jerman. Kabit rèya, Turing dhâddhi tokoh takennal bân abâk eksentrik è Bletchley.

Marèna Perrang Dunia II, Turing aobâ pèkkèran ka’angghuy ngembhângaghi messin sè sacara logis bhâkal aprosès informasi. Turing alako partama ghabay National Physical Laboratory (1945-1948). Rencanana rowa etolak kalabân ca-kancana bân laboratorium sè èyusullaghi ghâbây proyèk kasebbhut kala ḍâlem dhâddhi sè partama arancang komputer digital.

E taon 1949, Turing mangkat ka Universitas Manchester, è ḍissa Turing mimpin laboratorium komputasi bân ngembhângaghi messin sè abhânto abentu’ dhâsar-dhâsar è bidang kecerdasan ghâbâyyân. E taon 1951 Turing èpèlè dhâddhi sala settong anggota Royal Society.
Bhâko

**Bhâko** otabâ **tambhâko** èngghi panèka kelompok bu-tombuwân ḍâri genus *Nicotia* sè ḍâunna biasa èghunaaghi dhâddhi bahan otama ḍâlem lalakon arokok. Bhâsa Inḍonesia *tembakau* (bhàko) panèka serapan ḍâri kat "tobacco" ḍâri bhâsa Spanyol sè èangghep kalabân asalla lema. 

Bhâko engghi panèka proḍuk pertanian musèman sè tak masok ḍá' komoditas pangan, tapè masok komoditas perkebunan. Proḍuk panèka èdá'âr bânni kaangghuy kakanan tapè kaangghuy ngissè'è  bâkto laggâng otabâ "hiburan" , panèka mènangka bahan otama rokok bân cerutu. Bhâko jughân bisa èkaèl. Èssena mètabolit sekunder sè bânynya' jughân aberri' manfaat kaangghuy pestisida bân bahan otamana obat.

Bhâko ampon abit èghunaaghi dhâddhi entheogen è Amèrika. Kaḍâtengan bhângsa Eropa ḍâ' Amerika ḍâja dhâddhi sabâb populèrra perdâghângan bhâko otamana kaangghuy obat sè matenang. Kapopulèran panèka dhâddhi sabâb tombuna ekonomi Amerika Serikat bâgiyân lao'. Salastarèna perrang tarètan Amerika Serikat, aobâna permintaan bân tenaga lako nyebâb'aghi perkembangan industri roko'. Produk anyar panèka kalabân santa' beddhâr dhâddhi  bâsèro-bâsèro bhâko kantos kadhâddhiyân kontroversi ilmiah è pertengngaan abad ka-20.

## Sombher
Marie Curie

**Maria Salomea Skłodowska-Curie** (17 Nopèmber 1868 — 4 Juli 1934)  èngghi panèka perintis ḍâlem biḍâng radiologi bân pamenang Haḍiah Nobel ḍukalè, yâkni Fisika è taon 1903 bân Kimia è taon 1911. Beliau maddhek Curie Institute. Asareng bân rakana, Pierre Curie, sè mangghi'i unsur radium.

Curie èngghi panèka orèng binè' lu-ghâllu sè ngaollè duwâ' Haḍiah Nobel bân lu-ghâllu sè mennang ḍuwâ' Haḍiah Nobel ḍâlem ḍuwâ' biḍâng sè bhidhâ. Curie panèka sala sèttong peneliti palèng pentèng ḍâlem biḍâng radiasi bân efekka mènangka perintis radiologi. Catetan sè èka'aghungè aèssè tentang radioaktif, sampè' sala sèttong kompoy binè'na mendekontaminasi è ahèr-ahèr bâkto panèka.

Marie Curie ḍâri ghi' kènè' neptep è Polandia asareng kaluargana sè aprofesi ghuru. Sabâb krisis è Polandia, Marie dhâddhi orèng miskèn bân kodhu oḍi' èmèt. Sè lebbi seddhi, Marie kodhu tek-ngitek kaangghuy ajhâr èlmuna. È taon 1891 Marie nerris'aghi sakolaanna tentang Fisika bân Matematik è Universitas Sorbonne. Salastarèna beliau mangkat ḍâ' Paris ka'angghuy sakola è Universitas Sorbonne mèla lebbi bhibâs ka'angghuy alakonè risèt sampè' ahèrra ḍâri sangona ka'dinto beliau bisa mengisolasi radium ḍâri laboratorium biasa sè ampon seppo; ḍâri ghâpanèka awwâl kapopulèranna.

## Jhâman ngoḍâ
### Bhâla
Marie Curie bhâbhâr è Warsawa, Polandia è tangghâl 7 Nopèmber 1867. Ramana, Wladyslaw, èngghi panèka ghuru matematika bân fisika. Èbhuna, Bronisława, jughân dhâddhi ghuru, sè sèdhâ sabâb tuberkolosis nalèkana Curie omor 10 taon. Marie Curie panèka pottrè bungso ḍâri lèma' tarètanna. Kaempa' tarètanna èngghi panèka Zosia, Josef, Bronya, bân Hela. Nalèkana ghi' kènè' Marie Curie dhâddhi pottrè sè cerḍâs kalabân rassa terro onèng sè tèngghi bân cemerlang è sakolaan.

## Penḍiḍikan

Marie Curie èngen nerrosaghi pendidikan tèngghi è Universitas Warsawa sè coma narèma murèd lakè'. Marie nerros'aghi sakolana è "universitas terapung" Warsawa sè aropaaghi kellas informal bâbâ tana sè èlaksana'aghi kalabân rahasia.

Marie Curie bân tarètan binè'na, Bronya, ghâduwân mimpè nerros'aghi sakolana è luar naghârâ kâ'angghuy ngaollè gelar secara resmi. Anangèng  karana kakorangan biaya, ahèrra  milè ka'angghuy sakola secara ghântèyan. Marie alako ka'angghuy dukung tarètana sè asakola, bân tarètanna jughân adukung Marie salastarèna lulus. Maka ḍâri ka'dinto selama lèma tao, Marie alako dhâddhi tutor bân mulang na'-kana' è ḍhâlemma. Marie aghuna'aghi bâkto laggânga ka'angghuy ajhâr tentang fisika, kimia, bân matematika.

## Nobel

## Sombher
ꦝꦶꦱꦃ

**ꦝꦶꦱ**꧈ꦲꦺꦴꦠꦧ**ꦝꦺꦱ**꧈ꦝꦺꦱ꧈​ꦩꦤꦺꦴꦠ꧀ꦥꦺꦪꦂꦱꦱꦺꦗꦒꦠ꧀(ꦲꦸꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦭ꧀)ꦲꦺꦁ​ꦒꦶꦥꦤꦺꦏꦱꦥꦺꦴꦱ꧀ꦥ​(ꦲꦒ꧀ꦭꦺꦴꦩꦼꦫꦱꦶ)ꦲꦺꦴꦠꦧꦧꦼꦠ꧀ꦠꦿꦤꦲꦺꦱꦩ꧀ꦧꦠ꧀ꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛ​ꦲꦺꦴꦠꦧ​ꦏꦧꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦥꦉꦒ꧀ꦒꦸꦤꦤ꧀꧈​ꦲꦺ​ꦝꦲꦺꦫ​ꦥꦝꦶꦱꦲꦤ꧀(ꦫꦸꦫꦭ꧀)꧉ꦲꦺꦆꦤ꧀ꦝꦺꦴꦤꦺꦱꦶꦪ꧈ꦄꦤ꧀ꦝꦶꦏ**ꦝꦶꦱ**ꦥꦤꦺꦏꦄꦱ꧀ꦭꦺꦫꦥ꧀ꦄꦝꦸꦩꦤ꧀ꦮꦶꦭꦪꦃꦄꦢ꧀ꦩꦶꦤꦶꦱ꧀ꦠꦿꦠꦶꦥ꦳꧀ꦲꦺꦄꦤ꧀ꦝꦼꦧ꧀ꦨꦼꦏꦺꦕꦩꦝꦼꦤ꧀ꦭꦺꦴꦁꦏꦁꦥꦂꦤꦠꦏꦨꦸꦥꦠꦺꦤ꧀ꦱꦺꦲꦺꦏꦩꦺꦴꦱ꧀ꦠꦏꦝꦼꦊꦉꦤ꧀ꦩꦺꦴꦱ꧀ꦠꦏꦝꦶꦱ꧈ꦥ꧀ꦠꦺꦁꦒꦶ꧈ꦏ꧀ꦭꦺꦧꦸꦤ꧀꧈ꦏꦩꦺꦠꦺꦴꦮꦧꦼꦤ꧀ꦱꦩꦒ꦳ꦼꦱ꧀ꦱ꧉

## ꦥꦩꦺꦪꦂꦱꦤ꧀ꦝꦶꦱꦩꦤꦺꦴꦠ꧀ꦝꦼꦉꦥꦤ꧀ꦄꦃꦭꦶ
;ꦨꦩ꧀ꦧꦁꦈꦠꦺꦴꦪꦺꦴ:*ꦝꦶꦱꦩꦱ꧀ꦭꦺꦫꦏꦺꦤ꧀ꦤꦺꦔꦤ꧀ꦤꦱꦥꦤ꧀ꦝꦼꦫꦗꦼꦥꦺꦔꦺꦁꦒ꦳ꦸꦤ꧀ꦱꦺꦄꦤꦺꦠꦿꦲꦺꦔꦺꦴꦤ꧀(ꦒ꦳ꦼꦴꦠ)ꦲꦺꦭꦺꦴꦤꦺꦥꦤꦩꦺꦤꦤ꧀ꦧꦼꦤ꧀ꦤꦺꦏ꧀ꦏꦱꦺꦫꦥꦃꦝꦼꦄꦼꦉꦤ꧀*
;ꦫ꧀꧉ꦨꦶꦤ꧀ꦠꦂꦠꦺꦴ: *ꦝꦶꦱꦲꦺꦁꦒ꦳ꦶꦥꦤꦺꦏꦥꦂꦠꦏ꧀ꦱꦺꦪꦤ꧀ꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱ꧀ꦱꦺꦲꦺꦪꦁꦒ꦳ꦼꦭ*ꦄꦒ꦳ꦶꦝꦼꦊꦉꦤ꧀ꦏꦤ꧀-ꦄꦂꦏꦤꦤ꧀ꦥ꦳ꦶꦱꦶꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱ꧀꧈ꦱꦺꦴꦱꦶꦪꦭ꧀꧈ꦲꦺꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦱ꧀ꦥꦺꦴꦭꦶꦠꦶꦏ꧀꧈ꦏꦸꦭ꧀ꦠꦸꦫꦭ꧀ꦱ꧀ꦲꦺꦝꦼꦂꦫꦢꦼꦊꦩ꧀ꦱꦺꦴꦨꦼꦊꦤ꧀ꦧꦼꦤ꧀ꦩꦱꦺꦱꦕꦩ꧀ꦨꦼ-ꦩꦂꦱꦺꦴꦝꦶꦏꦺꦭꦧꦼꦤ꧀ꦢꦼ꧀ꦲꦺꦫꦱꦺꦥꦭꦺꦪꦤ**
;ꦯꦸꦠꦂꦗꦺꦴꦏꦂꦠꦺꦴꦲꦢꦶꦏꦸꦱꦸꦩꦺꦴ:''ꦝꦶꦱꦩꦱ꧀ꦭꦺꦫꦠꦺꦴꦁꦒ꦳ꦼꦊꦤ꧀ꦲꦸꦏꦸꦩ꧀ꦩꦝꦼꦁꦏꦱꦩꦱꦾꦫꦏꦠ꧀ꦱꦺꦒ꦳ꦼꦝꦸꦮꦼꦤ꧀ꦲꦏ꧀ꦩꦠꦽꦧ''ꦄꦒ꦳ꦶꦱꦺꦴꦩꦤꦧꦶ꧀-ꦝꦶꦧꦶ꧀ꦱꦺꦩꦱ꧀ꦭꦺꦫꦥꦂꦤꦠꦠꦂꦠꦺꦴꦤ꧀ꦝꦼꦲꦺꦄꦤ꧀ꦝꦼꦧ꧀ꦨꦼꦕꦩꦠ**
;ꦮꦶꦭ꧀ꦭꦶꦪꦩ꧀ꦎꦓ꧀ꦧꦸꦂꦤ꧀ꦢꦤ꧀ꦩ꧀꧉ꦥ꦳꧀꧉ꦤꦶꦩ꧀ꦏꦺꦴꦥ꦳꧀ꦥ꦳꧀:*ꦝꦶꦱꦲꦺꦁꦒ꦳ꦶꦥꦤꦺꦏꦠꦺꦴꦁꦒ꦳ꦼꦊꦤ꧀ꦎꦂꦒꦤꦶꦱꦱꦶꦏꦎꦢꦶ꧀ꦄꦼꦤ꧀ꦱꦺꦴꦱꦶꦪꦭ꧀ꦲꦺꦭꦺꦴꦁꦏꦁꦢꦼꦲꦺꦫꦏꦌꦁꦒ꦳ꦼꦤ꧀꧉*
;ꦯ꧀꧉ꦢ꧀꧉ꦩꦶꦱꦿ:*ꦝꦶꦱꦲꦺꦁꦒ꦳ꦶꦥꦤꦺꦏꦱꦥꦺꦴꦱ꧀ꦥꦩꦎꦫꦤ꧀ꦝꦼꦁꦏꦧꦼꦤ꧀ꦩꦎꦫꦤ꧀ꦢꦼꦲꦺꦫꦥꦤꦩꦺꦤꦤ꧀ꦏꦺꦭꦧꦼꦤ꧀ꦥꦠ꧀-ꦩꦗꦸꦥꦠ꧀ꦠꦂꦠꦩ꧀ꦠꦺꦴꦱꦺꦧꦶꦧꦫꦤꦥꦤ꧀ꦝꦼꦭꦶꦪꦼꦤ꧀꧇꧕꧐꧇–꧇꧑꧉꧐꧐꧐꧇ꦄꦫꦺ꧉*
;ꦥꦻꦴꦭ꧀ꦲ꧀꧉ꦭꦤ꧀ꦢꦶꦱ꧀:''ꦝꦶꦱꦲꦺꦁꦒ꦳ꦶꦥꦤꦺꦏꦱꦥꦺꦴꦱ꧀ꦥꦮꦶꦭꦪꦃꦱꦺꦗꦸꦩ꧀ꦭꦃꦥꦔꦺꦁꦒ꦳ꦸꦤ꧀ꦤꦱ꧀ꦭꦺꦴꦤ꧀ꦝꦸꦥ꧀ꦝꦼꦫꦶ꧇꧒꧉꧕꧐꧐꧇ꦚꦧꦼꦏꦺꦭꦧꦼꦚ꧀ꦕꦶꦂꦫꦶ-ꦕꦶꦂꦫꦶꦩꦺꦤꦁꦏꦄꦠꦶꦠꦺꦁ:
# ꦄꦒ꦳ꦼꦝꦸꦮꦶꦱꦺꦴꦭꦃꦎꦢꦶ꧀ꦱꦺꦥꦠꦁꦤꦺꦁ-ꦎꦤꦺꦁꦥꦤ꧀ꦝꦼꦭꦶꦪꦼꦤ꧀ꦤꦲꦺꦨꦸꦮꦼꦤ꧀ꦚꦧꦼ
# ꦩꦎꦗꦸꦢ꧀ꦥꦫꦺꦤ꧀ꦠꦺꦔꦤ꧀ꦫꦺꦴꦁꦩꦱꦱꦺꦱꦩꦺꦥꦂꦏꦫꦏꦥꦝꦼ-ꦨꦼꦁꦱ꧀ꦄꦤ꧀ꦄꦂꦱꦏꦧꦼꦠ꧀ꦠꦿ꧀ꦄꦤ꧀
# ꦤꦺꦠꦿꦥꦔꦺꦔꦺꦴꦤꦤ꧀(ꦒ꦳ꦼꦴꦠ)ꦄꦱ꧀ꦲꦶꦥ꦳ꦠ꧀ꦄꦒꦿꦫꦶꦱ꧀ꦧ꧀âꦤ꧀ꦏꦝꦼꦊꦉꦤ꧀ꦥ꦳ꦏ꧀ꦠꦺꦴꦂ-ꦥ꦳ꦏ꧀ꦠꦺꦴꦂꦄꦭꦩ꧀ꦱꦲꦺꦝꦼꦂꦄꦩꦺꦤ꧀ꦝꦼꦤꦆꦏ꧀ꦭꦶꦩ꧀꧈ꦥꦺꦴꦏ꧀ꦥꦫꦄꦭꦩ꧀꧈ꦏꦱ꧀ꦏꦗꦼꦄꦭꦩ꧀

## ꦏꦤ꧀-ꦄꦂꦏꦤ꧀
ꦝꦶꦱꦒ꦳ꦼꦝꦸꦮꦼꦤ꧀ꦠꦿꦶꦒꦠꦿꦄꦂꦏꦤ꧀ꦪ꧀ꦤꦺ:

* ꦢꦼꦲꦺꦫ꧈ꦏꦫꦱꦤ꧀ꦢꦼꦲꦺꦫꦝꦼꦭꦺꦩ꧀ꦥꦺꦪꦂꦱꦌꦁꦒ꦳ꦶꦏ꧀ꦢꦶꦱ꧀ꦱ꧀ꦩꦺ-ꦨꦸꦩꦺꦱꦺꦥꦿꦺꦴꦢꦸꦏ꧀ꦠꦶꦥ꦳꧀ꦧꦼꦤ꧀ꦨꦸꦩꦺꦱꦺꦨꦸꦤ꧀ꦠꦺꦤ꧀꧉ꦱꦫꦺꦁꦥꦔꦁꦒ꦳ꦸꦪꦼꦤ꧀ꦤ꧈ꦏꦭꦺꦧ꧀ꦨꦸꦙꦸꦒ꦳ꦼꦤ꧀ꦄꦂꦏꦤ꧀ꦭꦺꦴꦏꦱꦶ꧈ꦧꦶꦧꦫ꧈ꦧꦼꦤ꧀ꦄꦚ꧀ꦕꦺꦂ-ꦩꦗꦸꦥꦠ꧀ꦱꦺꦩꦱ꧀ꦭꦺꦫꦭꦶꦁꦏꦸꦔꦤ꧀ꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱꦲꦺꦝꦼꦉꦤ꧀꧉
* ꦥꦔꦺꦁꦒ꦳ꦸꦤ꧀꧈ꦲꦺꦁꦒ꦳ꦶꦥꦤꦺꦏꦏꦫꦒꦸꦪ꧀ꦗꦸꦩ꧀ꦭꦃꦫꦱꦶꦪꦺꦴꦗꦺꦤꦶꦱ꧀ꦏꦺꦭꦩꦶꦤ꧀꧈ꦨꦼꦱ꧀ꦠꦤ꧀ꦥꦔꦺꦁꦒ꦳ꦸꦤ꧀꧈ꦥꦤꦺꦁꦏꦺꦪꦤ꧀꧈ꦕꦺꦂꦫꦺꦩꦺꦴꦤ꧀꧈ꦠꦤ꧀ꦙꦸꦉꦤ꧀꧈ꦧꦼꦤ꧀ꦏꦸꦮꦭꦶꦠꦱ꧀ꦥꦔꦺꦁꦒ꦳ꦸꦤ꧀ꦤ꧉
* ꦫꦤ꧀ꦠꦥꦤ꧀ꦏꦎꦢꦶ꧀ꦄꦼꦤ꧀ꦝꦶꦱꦱꦺꦕꦺ꧀ꦄꦼꦒ꦳ꦼꦴꦠꦤ꧀ꦤꦏꦺꦭꦧꦼꦤ꧀ꦤꦺꦴꦂꦩꦙꦼꦠ꧀ꦩꦺꦏ꧈ꦄꦢꦠ꧀-ꦆꦱ꧀ꦠꦶ꧀ꦄꦢꦠ꧀ꦧꦼꦤ꧀ꦄꦱ꧀ꦥꦺꦏ꧀ꦨꦸꦢꦼꦗꦼꦥꦭꦺꦪꦤ꧀ꦱꦺꦭꦭꦩ꧀ꦥꦤ꧀꧉

## ꦭꦺꦴꦁꦒ꦳ꦸꦮꦶꦙꦸꦒ꦳ꦼꦤ꧀
* ꦝꦶꦱꦲꦺꦆꦤ꧀ꦝꦺꦴꦤꦺꦱꦶꦪ
* ꦝꦶꦱꦮꦶꦱꦠ

## ꦱꦺꦴꦩ꧀ꦨꦺꦂ

Desa
Bhângsa:Bentuk lahan antropogenik
Pangadhuman administratif Inḍonèsia

Halè umum, Inḍonèsia èdhum aṭṭas empa' ondhâg Pangadhuman administratif. Duwâ' ondhâgân tatèngghi èdhâbu'aghi dâlem UUD 1945 bân maslèra dâ'èra otonom, anandhinèng duwâ' ondhâgân sè akhirân èdhâbu'aghi dâlem UU No. 23 Taon 2014.
# Propènsi ()
# Kabhupatèn () bân koṭṭa
# Kecamadhân () (otabâ nyama samaghâs)
# Kalora'an () bân dhisa (otabâ nama lain)

Pangadhuman administratif bân parnata dâ'èra è Inḍonèsia halè khusus èrampa dâlem dhâng-ondhâng Nomor 23 Taon 2014 taghâut parnata Dâ'èra.

## Dhâsar hukum
Dâlem dhâng-ondhâng Dhâsar Naghârâ Rèpublik Inḍonèsia Taon 1945 (UUD 1945), Pasal 18 Ayat (1) amongèl dhinèng:

Langkong praghi dâlem dhâng-ondhâng Nomor 23 Taon 2014, Pasal 2 Ayat (2) amongèl dhinèng:

## Sombher
Hafidz asy-Syirazi

Khawaja Syamsuddin Muhammad **Hafizh Asy-Syirazi**, è dhunnya bârâ' èkennal kalabân sebbhutân Hafes otabâ Hafez Shirazi, panèka sorang ahli sufi sareng penyiar Pèrsè. Dhibi'èn èlahiraghi antarana 1310 kantos 1337 è Shira, Iran, bâjâ ghâpanèka tamaso' bâgiyân ḍâri Kerajaan Parsè. Dhibi'èn èkennal kalabân èsakkâ saèr-saèr sufi sareng ghazal sè èciptaaghi. Saèr-saèrâ ngaghungi cèrè-cèrè surealisme sè ampon modern.

## Kaoḍi'en
Patung Hafez è jhâlân Tahèran ta' bânynya' informasi sè onèng nyamber riwayât awwâl Hafiz. Ḍâri saèr-saèrâ, Hafiz pola ngaollè panḍiḍigân awwâl sè samporna, otabâ dhibi'èn sè ampon aḍiḍik dhibi'èn kalabân saè. Bâpa'na panèka sorang blijjâ bâtobara sè ampon wafat nalèkana Hafiz ghi' kènè' bâb anyâbabaghi bhâlâna ngaghungi otang. Hafiz pas alanjutaghu penḍiḍikanna dhâ' Attar Shiraz, sorang cendikiawan pèrsè. Sammpona ghârowa, dhibi'èn dhâddhi penyair è maligi Abu Ishak bân ngaghungi pangaro sè koat e koththa kennengânna lahèr. Hafiz kèya torot ngaollè kalaghungan mènangka ghuru è sakola pangajhiân Al-Qur'an.

Nalèkana omorra 30 taon, tentara Muzaffariyyah samèla Shiraz, bân Mubariz Muzaffar anyingkiraghi Hafiz ḍâri kalangghuânna. Nalèka pamarènfa Shah Shuja al-Dun Muzaffaf, Hafiz sakalè aghi' èangka' mènangka penyair bân ghuru Al-Qur'an, tapè pas dhibi'èn tapaksa buruh ḍâri Shiraz ka Isfahan bân Yazd.

Nalèkana omor 52 taon, Hafiz sakalè aghi' ngaollè kalaghungan è maligi, bân kalè rèya panèka atas onjhângan Shah Shuja. Shah Shuja pas kala ḍâlâm peperrangan alabân Tèmor Lenk bân èpatè'è. Ḍâlâm omor sè ampon seppo,  Hafiz perna katemmo sareng Tèmor Lenk bân dhibi'èn mempertahankan saèr-saèrâ sè èkabele mènangka syirik. Dhibi'èn wafat ka omor 69 taon bân èkobhur è Shiraz.

## Sombher
Abjad Pèghu

**Abjad Pèghu** ابجد ڤٓيكُٜو (bhâsa Jhâbâ/Sondhâ: **ابجد ڤيڮون**, *Abjad Pégon*; *Abjâd Pèghu*) iyâ rèya abjad Arab sè èmodifikasi ka'angghuy nolès'aghi bhâsa Jhâbâ, Madhurâ, Sondhâ bân kèya bhâsa Melaju è nosa Jhâbâ otamana nalèka zâman kasultanan Banten. Bhânḍhung abhâbuna zâman, abjad Pèghu kèya èangghuy ḍâlem nolès bhâsa Inḍonèsia.. Oca'an pèghu akabit ḍâri oca'an abhâsa Jhâbâ *pégo* sè ama'na "nyalèḍât". Serrèna bhâsa Jhâbâ  ètolès ḍâlem huruf 'Arab ètangghâ' mènangka sittong hal sè ta' bâttra. sepalèna bisa lakar panolèsan abjad Pèghu ètolès halè ondung (nyèmpang).

Aksara pèghu ghi' abhâlâ bi' abjad Jawi. bhindhâ otama bi' Jawi iyâ arèya è ḍâlem pèghu bâḍâ ruf-huruf soloran ghâbây ma*presentasi*aghi (mabekkèlè) sagâjjâk *konsonan* ḍâlem bhâsâ jhâbâ sè ta' ollè èbâkkèlaghi bi' abjad Arab *standar* (tongâghân) bân abjad Jawi.  Abjad Sorabe sè toman èghuna'aghi ghâbây nolès bhâsâ Malagasi è Madagaskar, èpartajâ ètoronaghi ḍâri Abjad pèghu.

## Sajhârâ
Pèghu rèya èghuna'aghi èpondhuân *ummat Muslim*, sè oḍi' ḍâri pabulângan aghâma è pesantrèn. pèghu dhibi' angghâl asarengngan bi' Islam è Jhâbâ. Sabâtarana, rèng-orèng jhâbâ ghi' aghuna'aghi aksara Kawi bân aksara Jhâbâ ghâbay nolès tolèsân bhâsâ jhâbâ klasik, bân aksara Sondhâ kona ghâbây nolèsaghi bhâsâ Sondhâ klasik. Nalèka lebbhuna Islam ka polo Jhâbâ, pangangghuyân abjad Arab *cè' diintensifkan*, sabhâb èbhutoaghi ghâbây ngartè'è tab-kètab hadis.

Kaangghuy tor-catoran kalabân orèng Jhâbâ sè notor'aghi bhâsa Jawa, para 'ulama marèna ngaraddhuaghi abjad Arab sè èangghuy mènangka bhâsa rè-saarè ka ḍâlem bhâsa Jhâbâ. Para ulama' panèka nolèsaghi pèghu sopajâ rèng-orèng Jhâbâ aghâmpangan ḍâlem mahamè aghâma, otamana mètode da'wâ mobhung nalèkana ghi' lazim kaangghuy mamèntè Islam. Nalèka èra Wâli Songo, conto kètab akadhiâ *[[Suluk Sunan Bonang]]*, sè èjhupa arobâ'aghi buwâ karjâ Sunan Bonang.

È ḍâèra Malaju dhibi', abjad sè ghi' atarètanan kalabân Pèghu iyâ rèya abjad Jawi, èangghuy nolès bhâsa Malaju. Ḍâlem palegghârânna, sanèrbhâ lambhâgâ pamerdhiân aghâma Islam è Jhâbâ otabâna Sumattra maghuna tab-kètab kalabân abjad Arab, akadhiâ ḍâlem bhâsa Arab dhibi' otabâna sa-bhâsa sè èangghuy è ḍâèra kennengan, otamana Sumattra, Jhâbâ, Madhurâ dhâghâ Thailand Lao'.

Nispana, abjad Arab sokkla panèka ta' nyènḍin nem-fonem bhâsa Jhâbâ akadhi *e* otabâ *o*, *ca*, *dha*, *tha*, *nga*, *pa*, *ga*, dan *nya*. ḍâ' bhungkassa, è èrèng mondhutè ruf-huruf sokkla Arab, abjad panèka kèya ng*adopsi* (ngala' ghâbây èangghuy) abjad Pèrsia sè anḍi' fonem-fonem kasebbhut salaèn *dha* bân *tha*. Ḍâ' bhungkassa, ruf-huruf anyar èmorbhâ, sè èjhupa ètoronaghi ḍâri abjad Pèrsia akadhiâ *ca* bân *gaf*. Ruf-huruf laènna èjhupa èmorbhâ adhâsar'aghi huruf sokkla Arab, akadhiâ *pa* ḍâri *fa*' sè èsabâ' tello' nokta, otabâ *ca* ḍâri *jim* èsabâ' tello' nokta. Nalèka lambâ', Pèghu ètolès kalabân harakat kaangghuy mabhidhâ *e* bân *o*, tapè satya abjad Pèghu ella ta' ngangghuyaghi harakat polè (saparo orèng ngolok jarèya Gundhil).
## Cateṭṭan


## Sombher
ديسا

**دٜيسا**
اوتابا **دٓسا**، مانوت ڤيارسا سى جٜڬت ﴿يونيفرسال عڠغي  ڤانيكا ساڤوسڤا ﴿اڬلوميراسي﴾ اوتابا بتّرانا عيسامبٜت كوتّا اوتابا كابٜوڤاتين ڤارڠغٜونان ئ دائرة ڤادٜيساءان ﴿*رورال*﴾. ئ إندونيسيا، اندٜيكا **دٜيسا** ڤانيكا اسليرا ڤاڠادومن ويلاية أدمينيستراتيف ئ اندابّٜا كچامادٜن لوڠكاڠ ڤرناتا كابٜوڤتين سى عكاموستاكا دٜالاران موستاكا دٜيسا، ڤاء تيڠڬي، كليبون، كاميتووا بن ساماغٜسسا.
## ڤاميارسان دٜيسا مانوت دٜاراڤن اهلي

;بامباڠ اوتويو: *دٜيسا ماسليرا كناڠاننا ساڤاندٜا راجا ڤاڠاڠغٜون سى أنيترا عڠون ﴿غٜاوتا﴾ ئ لوني ڤانامنان بن نكه سراڤه دٜائاران*
; ر. بينتارتو: *دٜيسا عڠݢي ڤانيكا ڤرتكسيان ڬيوڬرافيس سى ‬عياڠغٜلئاݢي دالاران كن-اركنان فيسيوڬرافيس، سوسيال، عكونوميس ڤوليتيك، كولتورال، سائدٜاررا دالم سوجبٜالان بن ماسيسا چمبٜا-مرسودٜي كلابن دائرا سڤاليان*
; سوتارجو كرطاهاديكوسومو:*دٜيسا ماسليرا توڠغٜالن حكومما دٜڠكا سا مشاركة سى غٜادٜوان حق ماتراب-ئاغي سومانا بيء-ديبيء سى ماسليرا ڤرناتا ترتوندا ئ انداببٜا چامت*
; ويلّيام اوڬبورن دان م.ف. نيمكوفف:*دٜيسا عڠغي ڤانيكا توڠغٜالن اورڬانيساسي كاأوديئان سوسيال عى لوڠكاڠ دائرا كإڠغٜان.*
; س.د. ميسرا:*دٜيسا عڠغي ڤانيكا ساڤوسڤا ماوران دٜڠكا بن ماوران دائرا ڤانامنان كلابن ڤات-مجوڤات ترتامتو سي بيباران ڤاندٜاليان ٥٠ – ١٠٠٠ هكتار.*
; ڤاول ه. لانديث:''دٜيسا عڠغي ڤانيكا ساڤوسڤا ويلاية سى جومله ڤاڠيڠغوننا سالوندٜوڤ داري ٢٥٠٠ ڽابا كلابن را-طارا ميناڠكا أتيتيڠ:
# اغٜادٜوان سوله أودء سى ڤاتاڠ نيڠ-أونيڠ ڤنداليننا إيبوان ڽابا
# ماوجود ڤارينتيڠان روڠماسا سى سامي ڤركارا كاڤدٜا-بٜڠساءان ارسا كابتتراءان
# نيترا ڤاڠيڠونن ﴿غٜاوتا﴾ اصيفة اڬراريس بن كادٜالارن فكتور-فكتور عالم ساعيدٜاررا أميندٜنا إقليم، ڤوكڤارا عالم، كاسكاجا عالم.

## كان-اركان
ديسا غٜادوان تريڬاترا اركان يعني:
* دائرا،كارسان دائرا دالم ڤيارسا أڠغي كأسّاء مي-بٜومي سى  ڤرودوقتيف بن بٜومي سى بٜونتن. سارڠ ڤاڠڠغوننا، كالببٜو جوڬن اركن لوكاسي، بيبارا، بن انچر-ماجوڤات سى ماسليرا ليڠكوڠن ڬيوڬرافي ساعيداران.
* ڤاڠيڠغون، عڠݢي ڤانيكا كاراڬوي جومله راسيو جنيس كلامين، بٜستائن ڤاڠيڠغون، ڤنيڠكيان، چرّيمون، تنجٜوران، بن كواليتاس ڤاڠيڠغوننا.
* رانتاڤان كاأوديئان دٜيسا سي چئ اغٜاوتاننا كلابن نورما جاتميكا، عادة-عستعادة بن أسڤيك بٜوداجا ڤاليان سي للامڤين.

## لوڠغوي جوڬن
* دٜيسا ئ إندونيسيا
* دٜيسا ويساتا
* دائرا ادمينيستراسي إندونيسيا
## سومبر
ꦄꦱꦶꦪ

**ꦄꦱꦶꦪ**ꦲꦱ꧀ꦭꦺꦫꦧꦼꦤꦸꦮꦱꦺꦲꦊꦒ꧀ꦒꦃꦲꦤ꧀ꦤꦔꦺꦁꦗꦸꦒꦤ꧀ꦲꦭꦺꦴꦁꦱꦃꦲꦤ꧀ꦠꦺꦩ꧀ꦧꦁꦩꦒꦱ꧀ꦧꦼꦤꦸꦮꦤꦼꦁꦧꦸꦩꦶ꧈ꦤꦺꦴꦒ꧀ꦒꦲꦶꦧꦶꦧꦫ꧇꧔꧔,꧕꧘꧇ꦗꦸꦠꦏꦶꦭꦺꦴꦩꦺꦠꦼꦂꦥꦂꦱꦒꦶꦤ꧀꧈ꦲꦺꦴꦠꦧ꧇꧓꧐꧇%ꦢꦃꦤꦂꦧꦺꦔꦤ꧀ꦠꦺꦁꦒꦁꦧꦸꦩꦶ꧉ꦏꦝꦠꦺꦴꦤꦤ꧀ꦤꦼꦁꦧꦸꦩꦶꦗꦲꦲꦺꦴꦃꦠꦺꦴꦂꦗꦠꦺꦩꦺꦴꦂ꧈ꦱꦺꦥꦠ꧀ꦄꦱꦶꦪꦲꦺꦏꦲꦺꦝꦫꦶꦱꦩꦸꦢꦿꦄꦂꦏ꧀ꦠꦶꦏ꧀ꦤꦼꦁꦢꦗꦤ꧈ꦱꦩꦸꦢꦿꦥꦱꦶꦥ꦳ꦶꦏ꧀ꦤꦼꦁꦠꦺꦩꦺꦴꦂꦫ꧈ꦱꦩꦸꦢꦿꦲꦶꦤ꧀ꦢꦶꦪꦤꦼꦁꦭꦲꦺꦴꦃꦤ꧈ꦠꦱꦺꦃꦩꦺꦫꦠꦺꦴꦂꦌꦫꦺꦴꦥꦤꦼꦁꦱꦺꦴꦁꦏꦺꦂꦧꦫꦃ꧉ ꦲꦭꦺꦒꦺꦪꦺꦴꦭꦺꦴꦒꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦂꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱ꧀꧈ꦄꦱꦶꦪꦲꦏꦺꦴꦤ꧀ꦝꦁꦱꦉꦁꦧꦼꦤꦸꦮꦌꦫꦺꦴꦥ꧈ꦝꦸꦮꦃꦧꦼꦤꦸꦮꦱꦺꦲꦏꦺꦴꦤ꧀ꦝꦁꦏꦃꦢꦶꦱ꧀ꦱꦃꦭꦗꦸꦲꦱꦩ꧀ꦧꦠ꧀ꦪꦸꦫꦱꦶꦪ꧉ꦧꦼꦤꦸꦮꦏꦃꦢꦶꦤ꧀ꦠꦺꦴꦲꦒꦝꦸꦲꦶꦱ꧀ꦭꦺꦱꦺꦂꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱ꧀ꦱꦺꦤꦏ꧀ꦗꦸꦧꦒꦶ꧈ꦥꦤ꧀ꦢꦭꦶꦪꦼꦤ꧀ꦒꦸꦫꦸꦤ꧀ꦤꦼꦁꦠꦺꦩꦺꦴꦂꦠꦼꦁꦔꦠꦺꦴꦂꦄꦱꦶꦪꦠꦼꦁꦔꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀ꦝꦲꦸꦲꦺꦴꦗꦤ꧀ꦭꦱꦤꦠꦿꦺꦴꦥꦶꦱ꧀ꦤꦼꦁꦄꦱꦶꦪꦠꦺꦴꦁꦒꦫ꧈ꦔꦒꦸꦔꦺꦒꦸꦤꦺꦴꦁꦲꦠꦺꦒ꧀ꦒꦶꦪꦤ꧀ꦱꦢꦸꦤ꧀ꦚꦲꦺꦁꦒꦶꦥꦤꦺꦏꦒꦸꦤꦺꦴꦁꦌꦮ꦳ꦺꦫꦺꦱ꧀ꦠ꧀꧉ꦧꦼꦤꦸꦮꦱꦺꦲꦩ꧀ꦥꦺꦴꦤ꧀ꦲꦧꦶꦠ꧀ꦲꦧꦝꦶꦏꦼꦤ꧀ꦤꦼꦔꦤ꧀ꦝꦃꦧꦤ꧀ꦚꦃꦩꦤꦺꦴꦱ꧀ꦱꦥꦤꦺꦏ꧈ꦲꦥꦱꦫꦺꦪꦤ꧀ꦤꦢꦧ꧀ꦥꦫꦢꦧꦤ꧀ꦱꦺꦱꦫꦺꦪꦁꦲꦭꦺꦁꦒꦧꦸꦏ꧀ꦠꦺꦌꦩ꧀ꦥꦶꦫꦶꦱ꧀꧉

ꦲꦭꦺꦲꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦫꦶꦱ꧀꧈ꦄꦱꦶꦪꦲꦧꦝꦶꦏꦼꦤ꧀ꦤꦼꦔꦤ꧀ꦱꦺꦨꦶꦱꦺꦂꦏꦩꦎꦗꦸꦢ꧀ꦢꦥꦫꦢꦧꦤ꧀ꦏꦺꦴꦤꦲꦏꦢꦶꦩꦼꦱꦺꦴꦥꦺꦴꦠꦩꦶꦪ꧈ꦊꦩ꧀ꦧꦃꦱꦺꦴꦔꦪ꧀ꦆꦤ꧀ꦢꦸꦱ꧀꧈ꦠꦶꦪꦺꦴꦁꦏꦺꦴꦏ꧀꧈ꦠꦺꦴꦂꦥꦼꦂꦱꦶꦪ꧈ꦱꦺꦲꦒꦝꦸꦲꦶꦩꦱꦺꦱꦱꦺꦴꦩ꧀ꦧꦢꦃꦚꦼꦏ꧀ꦏꦂꦫꦌꦭ꧀ꦩꦺꦴꦥꦔꦺꦴꦤꦺꦔꦤ꧀꧈ꦱꦼꦤꦶ꧈ꦥ꦳ꦭ꧀ꦱꦥ꦳ꦠ꧀꧈ꦄꦒꦩ꧈ꦱꦩꦁꦱꦤꦥꦩꦺꦁꦒꦸꦔꦤ꧀ꦢꦸꦤ꧀ꦚ꧉ꦄꦱꦶꦪꦗꦸꦒꦤ꧀ꦲꦧꦝꦶꦤꦺꦴꦏ꧀ꦠꦲꦚꦼꦏ꧀ꦏꦂꦫꦩꦄꦒꦩꦫꦗ꧈ꦄꦏꦢꦶꦄꦒꦩꦲꦶꦤ꧀ꦢꦸ꧈ꦧꦸꦢ꧀ꦣ꧈ꦆꦱ꧀ꦭꦩ꧀꧈ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀ꦏꦿꦶꦱ꧀ꦠꦼꦤ꧀꧉ꦲꦗꦸꦩ꧀ꦧꦸꦤꦱꦗꦫꦱꦺꦚꦺꦴꦒꦶꦤꦺꦏꦱꦭꦩ꧀ꦥꦱꦉꦁꦕ꧀ꦭꦺꦝꦶꦃꦄꦱ꧀ꦠꦶꦪꦢꦠ꧀꧈ꦧꦱ꧈ꦠꦺꦴꦂꦧꦸꦢꦗ꧈ꦥꦂꦩꦺꦭꦄꦱꦶꦪꦲꦺꦏꦱꦁꦒꦤ꧀ꦢꦶꦤꦩꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦂꦱꦺꦴꦒꦶꦫꦒꦩ꧀ꦩꦩꦺꦤꦁꦏꦱꦺꦱꦢꦸꦤ꧀ꦚ꧉ꦏꦠꦺꦴꦤ꧀ꦱꦤꦺꦴꦤ꧀ꦠꦺꦴ꧈ꦄꦱꦶꦪꦥꦒ꧀ꦒꦸꦤ꧀ꦲꦧꦝꦶꦩꦲꦺꦴꦂꦌꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦒ꧀ꦭꦺꦴꦧꦭ꧀꧈ꦱꦺꦏ꦳ꦺꦴꦱꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏꦭꦧꦤ꧀ꦥꦩꦺꦗꦶꦭ꧀ꦭꦏꦫꦺꦴꦱꦤ꧀ꦌꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦲꦏꦢꦶꦠꦶꦪꦺꦴꦁꦏꦺꦴꦏ꧀꧈ꦗꦼꦥꦁ꧈ꦆꦤ꧀ꦢꦶꦪ꧈ꦠꦺꦴꦂꦏꦺꦴꦫꦺꦪꦗꦭꦲꦺꦴꦃ꧉

ꦲꦭꦺꦢꦺꦩꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶ꧈ꦄꦱꦶꦪꦲꦥꦔꦼꦁꦒꦸꦤ꧀ꦭꦺꦴꦁꦏꦁꦝꦫꦶ꧇꧔,꧗꧇ꦩꦶꦭꦶꦪꦂꦩꦤꦺꦴꦱ꧀ꦱ(꧇꧒꧐꧒꧓꧇)꧈ꦱꦺꦩꦺꦴꦁꦏꦱ꧀ꦥꦠ꧇꧖꧐꧇%ꦝꦊꦩ꧀ꦥꦺꦴꦥꦸꦭꦱꦶꦤꦼꦁꦢꦸꦤ꧀ꦚ꧉ꦤꦼꦁꦧꦼꦤꦸꦮꦤꦺꦏꦠꦏ꧀ꦱꦺ꧇꧔꧙꧇ꦫꦤꦒꦫꦱꦺꦲꦺꦏꦃꦲꦁꦒꦤꦺꦱꦉꦁꦄꦂꦏꦤ꧀ꦆꦤ꧀ꦠꦼꦂꦤꦱꦶꦪꦺꦴꦤꦭ꧀꧈ꦲꦤꦤ꧀ꦝꦶꦤꦺꦁꦤꦒꦫꦫꦸꦱꦶꦪꦠꦺꦴꦂꦠꦸꦂꦏꦶꦲꦒꦝꦸꦲꦶꦮꦶꦭꦪꦃꦱꦺꦩꦺꦭꦒꦶꦱꦺꦲꦢ꧀ꦄꦱꦶꦪꦏꦭꦧꦤ꧀ꦌꦫꦺꦴꦥ꧉ꦛꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦫꦗꦱꦩꦺꦧꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦏꦾꦺꦴ꧈ꦱ꦳ꦁꦲꦻ꧈ꦩꦸꦩ꧀ꦧꦻ꧈ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀ꦗꦏꦂꦠꦲꦧꦝꦶꦥꦱꦺꦩꦺꦴꦮꦤ꧀ꦌꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶ꧈ꦥꦺꦴꦭꦶꦠꦶꦏ꧀꧈ꦗꦸꦒꦤ꧀ꦧꦸꦢꦗꦱꦺꦥꦼꦤ꧀ꦠꦺꦁ꧉ꦱꦤꦗ꧀ꦗꦤ꧀ꦩꦺꦴꦗꦸꦢ꧀ꦥꦧꦶꦢꦃꦲꦤ꧀ꦫꦗꦝꦊꦩ꧀ꦱ꧀ꦠꦤ꧀ꦢꦂꦱꦺꦴꦏ꧀ꦩ꧈ꦱꦶꦱ꧀ꦠꦼꦩ꧀ꦥꦺꦴꦭꦶꦠꦶꦏ꧀꧈ꦎꦠꦧꦎꦤ꧀ꦝꦏ꧀ꦌꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦄꦤ꧀ꦠꦫꦤꦒ꦳ꦫ꧈ꦄꦱꦶꦪꦒꦶꦃꦚꦲꦺꦴꦱ꧀ꦄꦢꦶꦧꦱꦱꦺꦭꦒꦶꦱ꧀ꦤꦼꦁꦭꦺꦴꦁꦏꦁꦠꦺꦏ꧀ꦤꦺꦴꦭꦺꦴꦒꦶ꧈ꦆꦤ꧀ꦢꦸꦱ꧀ꦠꦿꦶ꧈ꦠꦺꦴꦂꦌꦏꦺꦤꦺꦴꦩꦶ꧈ꦔ꧀ꦭꦺꦴꦩꦩ꧀ꦥꦃꦲꦒꦶꦝꦥꦂꦮ꦳ꦶꦠꦭ꧀ꦤꦼꦁꦥ꧀ꦭꦒꦤ꧀ꦱꦤꦒ꧀ꦭꦺꦴꦧꦭ꧀

## ꦱꦺꦴꦩ꧀ꦨꦼꦂ


Bhângsa:Bennua
ꦄꦱꦶꦪ (ꦢꦶꦱꦩ꧀ꦧꦶꦒꦸꦮꦱꦶ)

**ꦄꦱꦶꦪ**ꦏꦺꦔꦺꦁꦄꦫꦺꦴꦗꦸ'ꦢ꧀â'ꦏ:
*ꦧꦺꦤ꧀ꦤꦸꦮꦄꦱꦶꦪ꧈ꦧꦺꦤ꧀ꦤꦸꦮꦠꦂꦭ꧀âꦒ꧀ꦒ꦳꧀âꦤꦺꦁꦝꦸꦤ꧀ꦚ
*ꦥꦿꦺꦴꦥꦺꦤ꧀ꦱꦶꦄꦱꦶꦪ꧈ꦄꦭꦺꦤꦤ꧀ꦭꦲꦺꦤ꧀ꦏ'ꦄꦁꦒ꦳ꦸꦪ꧀ꦄꦱꦶꦪꦏꦺꦤꦶ'ꦱꦺꦠꦺꦴꦩꦤ꧀ꦲꦺꦏ꧀ꦱꦶꦱ꧀ꦤꦭꦺꦏꦗ꦳ꦩꦤ꧀ꦏꦏꦻꦱꦫꦤ꧀ꦫꦺꦴꦩꦮꦶ꧉
*ꦄꦱꦶꦪ꧈ꦱꦺꦴꦱꦺꦴꦏ꧀ꦄꦗꦸꦃꦤꦺꦁꦩꦶꦠꦺꦴꦭꦺꦴꦒꦶꦪꦸꦤꦤꦶ꧉
*ꦒꦿꦸꦥ꧀ꦩꦸꦱꦶꦏ꧀ꦄꦱꦶꦪ꧈ꦄꦭꦺꦤꦤ꧀ꦒꦿꦸꦥ꧀ꦩꦸꦱꦶꦏ꧀ꦫꦺꦴꦏ꧀꧉
أسيا

**اسيا** اسلَيرا بنوا س الٓڮّاءن جوڮن الَوڠساءن تَيمبڠ ماڮس بنوا نٓڠ بومي، نوڮّاءي بيبارا ٤٤،٥٨ جوتا کيلوميتر ڤرساڮين اوتاب ٪٣٠ داء نرميڠن تيڠڮڠن بومي، کڎاتونن نٓڠ بومي جالاءوء تَور جاتَيمَور، صَيفت اسيا عكالَي ڎاري سامودرا أركتيك نٓڠ داجنه، سامودرا ڤاسيفيك نٓڠ تَيمَورّه، سامودرا هينديا نٓڠ لاءوءنه، تاسيء مَيرا تَور ايروڤا نٓڠ سوڠکير بارءاسيا اچمڤو سارٓڠ بنوا ايروڤا، ڎوواء بنوا س اچمڤو كاءديسّاء لاجو عسمبت يوراسيا. بنوا اسيا كاءدينتو اڮاڎوءي سلَيسَير ڮيوڮرافيس س نعجوباڮي (ڽرندباڮي)، ڤنداليان  ڮورون نٓڠ  تَيمَور تڠّا تَور اسيا تڠّا كنتوس داو اوجن لاسنه تروڤيس  اسيا توڠڮارا، ڠاڮوڠَي ڮونَوڠ اتيڮّيان سا ارضي (دٜونڽا) ايڠڮي ڤانيکا  ڮونَوڠ ايۏيريس‌ت. بنوا س امڤَون ابيت اباڎي کنّٓڠن ڎاء باۑّاء مانوسّا ڤانيکا، ڤسارَييانّه دب-ڤرادبن س سارَيياڠ الَيڠڮا بوكتَي ايمڤيريس.

## سَومبر





Bhângsa:Bennua
Canakya

**Cānakya** (Dewanagari: चाणक्य; IAST: Cāṇakya; Tamil: சாணக்கியன்; IAST: Cāṇakiyan) (c. 350–275 SM) panèka sala sèttong panasèhat ghâbây Kaisar Maurya Chandragup bân kapala arsitek. Kautilya bân Vishnugupta, nyamana sè èkennal mènangka Canakya, pangarang Arthaśāstra. Canakya èyangghep mènangka pelopor elmo politik bân ekonomi Inḍia. È dhunnya Bârâ', orèng rèya èsebbhut "Machiavelli India". Karjâ Canakya èmolaè sabellunna Machiavelli ra-kèra 1.800 taon. Canakya panèka ghuru è Takṣaśila, pusat pangajharan jhâman kona, bân aghâdhui peran penting ḍâlem mabâḍâaghi Kekaisaran Maurya, sè kapèsan è India. Karjâna bânnya' èlang è bâkto para' ahèr Dinasti Gupta bân ta' ètemmoè polè kantos taon 1915.
Isa

**Isa** () èngghi panèka dhâpar ḍâlem Al-Qur'an sè nyalèra'aghi aron *[[nabi]]* sè kapèng-24 bhinarèn mènangka *[[rosul]]* sè kapèng-13 mangsan kalabân ondhâghân mènangka *[[Ululazmi|ulul azmi]]* sè kapèng-4 ḍâlem Islam.

## Ayat

## Cateṭṭan

## Sombher
Trèsna

**Trèsna**; **tarèsna**, () iyâ arèya romasa kalèburan sè kowat bân kalèburan pamojhiân ḍâ' ka saaron, kèbân, otabâ bhârâng.  

Trèsna è*ekspresiaghi* () ḍâlem sabhârâng olat, nyapo' sentangan kabâḍâân pamojhi bân kabâḍâân ''mental'' (batèn) sè kowat kaḍhik *positif*, kabit ḍâri kabeccè'an otabâ kabiyasaan beccè' sè palèng lo'or, sangghârâ ḍâlem ghâṭoghân ''interpersonal'', kangsè rak-pèrak palèng sederhana (jhimet).  

Conto ḍâri cem-macem jhârbâna trèsna rèya amènḍhâna jhâ' trèsna saorèng emma' sè nyalèbbâ kalabân trèsna ḍâ' ka lakèna, sè kèya nyalèbbâ kalabân trèsna ḍâ' ka kakanan.

Trèsna èangghâp anḍi' songkèr sè *positif* bân *negatif*, kalabân kabeccè'anna kenneng ngacaaghi kabeccè'anna atè, sangghârâ, bân pèlak—"pèlak sè ta' sanbâḍâ, sacca, bân possa' ḍâ' cè'-beccè'na ka dhubâsana orèng sè laèn"—kaḍhik dhursèlana ngacaaghi bârâus sè para' paḍâ'â kalabân kasorghebhân, kasanbâḍâân, *[[amour-propre]],* bân *[[egotisme]]*. Trèsna kennèng kèya maghâmbhâr lelabâ possa' ḍâ' nèser bân lak-pèlak sè ka ḍâ-paḍâ manossa, abâ' dhibi', otabâ kèbân.  

Ḍâlem sabhârâng oladdhâ, trèsna teddhi errèn otama ḍâlem ghâṭoghân ''interpersonal*, bân errèn penṭèng ḍâlem [[psikologi|*psikologi*]], trèsna teddhi ḍiring tema sè bâttra ḍâlem [[seni kreatif|*seni kreatif*]].  

Trèsna la è*aksioma*aghi mènangka sabuwâ *fungsi* sè ajâgâ manossa pagghun apolong ḍâlem ngaaḍâ'è ca'-tanaca' kaḍhik kaangghuy mabâddhâi bhebhuwâ' kaangghuy [[reproduksi manusia|mapagghun *spesies'']]sa.

## Sombher
Aklamasi

**Aklamasi** panèka rapat otabâ pemilu umum bân/otabâ ngako hasèl pemilu umum sè tegghes.  Oca' aklamasi asalla ḍâri bhâsa Latin acclamare sè artena nyambut. Pan-bârâmpan Kaisar Romawi èyangka' lèbât acclamatio, khosossa kaisar barak.
Klojen, Malang

**Klojen** panèka sala sèttong kecamatan è Koṭṭa Malang, Propinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia . Kecamatan panèka atancer ḍâjâ sareng kecamatan Lowokwaru bân Blimbing, è tèmor sareng kecamatan Kedungkandang, è lao' sareng kecamatan Sukun, bân è bârâ' sareng kecamatan Sukun bân Lowokwaru. Salaèn jârèya, kecamatan panèka bâḍâ è 112 26,14 kantos 112 40,42 Sèngray Tèmor bân 077 36,38 kantos 008 01,57 Sora' Lintang Jhâlâu' . 

## Ḍâftar kelurahan

# Klojen kode pos 65111
# Rampal Celaket kode pos 65111
# Oro-Oro Dowo dengan kode pos 65112
# padâ sareng kode pos 65112
# Underwriting kalabân kode pos 65113
# Gadingasri kode pos 65115
# Bebarengan sareng kode pos 65116
# Kasin kalaban kode pos 65117
# Sukoharjo kode pos 65118
# Kauman kode pos 65119
# Kiduldalem kode pos 65119

## Bhârang-bhârang sè kalonta
Geḍḍhung Bank Inḍonèsia panèka bangunan sè ampon bâḍâ molaè jhâman panjhâjhâ'ân Bâlândhâ. Bângonan panèka asalla afungsi mènangka *De Javasche Bank* .

## Sombher
Rèptil

**Reptil** (kèbân melata: sè ajhâlân semma' ka tana, è ḍâlem bhâsa Latèn "*rèptans*" artèna 'melata') iyâ arèya macemma kèbân sè anḍi' tolang tengnga (vèrtèbrata) sè adârâ cèllâp bân anḍi' sèssè' sè notopè kolè' bhâdhânna. Rèptilia iyâ rèya tetrapoda (kèbân sè anḍi' empa' soko) bân atellor sè bhâkal ana'en (èmbrio) sè ètotopè mèmbran amniotik. Satèya, rèptil bâḍâ è sakabbhina benua kajhâbâna benua Antartika.

Okorânna rèptil rèya acem-macem ḍâri sè okoranna ghun 1,6 cm (akanta tekko' kènnè', *Sphaerodactylus ariasae*) sampè' sè rajâna 6 mèter bân berrâ'en 1 ton (akanta bhâjâ aèng accèn, *Crocodylus porosus*). Kabânnya'an kèbân rèptil arèya kèbân ovipar (anḍi' budu' lèbân cara atellor) maskè bâḍâ pan-brâmpan spèsiès Squamata sè maso' kèbân vivipar (anḍi' budu' lèbân cara arèmbi'). Rèptil vivipar aberri' kakan bhâkal budu'en (janin) ngangghuy samacemma plasenta (tmoni) sè paḍâ'â bân kèbân mamalia. Èlmo sè è ḍâlemma ngajhâri pangatoan rèptil èsebbhut herpetologi.

## Sarangana
Klasifikasi otabâ kalompo'ânna kèbân rèptil iyâ rèya:

* Ordo Crocodilia – bhâjâ, kaiman, gavial, bân aligator): 23 spèsiès
* Ordo Sphenodontia – tuatara Selandia Baru): 2 spèsiès
* Ordo Squamata (kaddhâl, olar bân *amphisbaenia* ("Kaddhâl Cacèng")): ra-kèra 7.900 spèsiès
* Klad Testudinata – ra-kora (tamaso' ra-kora asli, pennyo, Labi-Labi, bân Tèrrapin) bân kèbân sè para' paḍâ'â bân ra-kora sè la pona.

Polana pan-brâmpan kèbân rèptil lèbbi semma' bi' mano' ètèmbhâng bân kèbân rèptil laènna (akanta bhâjâ sè lebbi semma' akaè' bi' mano' ètèmbhâng bi' kaddhâl), bânnya' ilmuan modèrn sè lebbi mèlè ka'angghuy mamaso' kèbân rèptilia ka ḍâlem kalompo' monofiletik bân mano' èpamaso'a kèya, sè satèya aèssè lebbi ḍâri 10.000 spèsiès.

## Onḍhâghân
Taksonomi otabâ onḍhâgghânna kèbân rèptil mètorot Benton (2004) sè ngangghuy prinsip gh6aris èvolusi bân èpapolong bi' taksonomi Linneaes, iya rèya:

* Amniota
** Kellas Synapsida
*** Ordo Pelycosauria
*** Ordo Therapsida
**** Kellas Mamalia
** Kelas Sauropsida
*** Subkelas Anapsida
**** Ordo Testudines (ra-kora bân pennyo)
*** Subkelas Diapsida
**** Ordo Araeoscelidia
**** Ordo Younginiformes
**** Infrakelas Ichthyosauria
**** Infrakelas Lepidosauromorpha
***** Superordo Sauropterygia
****** Ordo Placodontia
****** Ordo Nothosauroidea
****** Ordo Plesiosauria
***** Superordo Lepidosauria
****** Ordo Sphenodontia (tuatara)
****** Ordo Squamata (kaddhâl bân olar)
**** Infrakelas Archosauromorpha
***** Ordo Prolacertiformes
***** Divisi Archosauria
****** Subdivisi Crurotarsi
******* Superordo Crocodylomorpha
******** Ordo Crocodilia
******** Ordo Phytosauria
******** Ordo Rauisuchia
******** Ordo Rynchosauria
****** Subdivisi Avemetatarsalia
******* Infradivisi Ornithodira
******** Ordo Pterosauria
******** Superordo Dinosauria
********* Ordo Saurischia
********** Kellas Aves
********* Ordo Ornithischia

## Sombher
Plato

**Plato** (bhâsa Yunani: Πλάτων) (lahèr ra-kèra 427 SM - ningghâl omor ra-kèra 347 SM) iyâ arèya orèng filsuf bân matematikawan Yunani, saccara spesifik ḍâri Athena. È abâs ḍâri pandangânna sajjhârâ filsafat, Plato tamaso' ka filsuf Yunani Kuno. Plato iyâ arèya panyerrat philosophical dialougues bân sè majhâghâ ḍâri Akademi Platonik è Athena, sakolaan rajâ kapèng sèttong è dhunnya bârâ'.

Plato colli and makkenda è yâkènè paḍâ bân orèng filsuf sè merranè ḍâlem kembangnga filsafat Yunani Kuno bân filsafat bârâ' saccara omom. Sombângan sè rajâ paḍâ è berri' bi' ghuru Plato, iyâ arèya Sokrates, bân morèd Plato, iyâ arèya Aristoteles. Salaènna orèng filsuf, Plato paḍâ è kennal klabân sala sèttong tokang sabâ'na dhâsar aghâma bârâ'bân spiritualitas. Pèkkèrânna Plato è kembangngaghi dhâddhi Neoplantonisme bi' Plotinus bân Porphyry. Neoplantonisme aberri' pangaro rajâ ka parkembangânna Kristianitas, otamana ngarowaghi pamèkèrra para Bapa Gereja kadhi Agustinus. Filsuf Alfred North Whitehead noro' bhunga ka Plato sambi ngoca', "Bâbâthek omom sè palèng aman ḍâri tradisi filosofis Eropa iyâ arèya tradisi sè tamaso' ḍâri catetdhân soko untuk Plato ".

Sokrates bânnya' mangaroè pèkkèrânna Plato. Karjâ na sè palèng bânnya'è kennal iyâ arèya Republik (ḍâlem bhâsa Yunani Πολιτεία otabâ Politeia, "negeri") sè è ḍâlemma aèssè uraian ghâris rajâ pandangânna è kadhâddhiyân "ideal". [Butuh rujukan] Plato paḍâ nolès 'Hukum' bân bânnya'dialog sè èssèna iyâ arèya Sokrates kadhi peserta otama. [Butuh rujukan] Sala sèttong parompamaan Plato sè terkenal iyâ arèya parompamaan tentang orèng sè è ghuwâ. Cicero ngoca'aghi Plato scribend est mortuus (Plato adhingghâl omor bâkto nolès).

#### Sombher
Koala

**Koala** (*Phascolarctos cinereus*) iyâ rèya kèbân sè anḍi' kantong (marsupial) sè asli ḍâri Australia bân dhâddhi tong-sèttonga bâkkèl ḍâri bhâla kalompo' kèbân **Phascolarctidae**. 

Oca' **koala**  asalla ḍâri bhâsa Dharug, sala sèttong bhâsa Australia asli sè artèna taḍâ' aèng otabâ bisa èartè'è kèya ta' ngènom. Bâḍâ kèya sè ngoca' jhâ' oca' koala rèya nyama asli ḍâri kennengan songay Hawkesbury è seddhi'ânna Sydney. Koala èsebbhut kèya bhâsa asli Australia ḍâri orèng Aborigin sè èpadhâddhi bhâsa Inggris-Australia sè artèna bhâruwâng potè, polana koala para' paḍâ'â bi' bhâruwâng.

Koala sa'ongghuna ngènom aèng tapè cè' rang-rangnga polana kakananna ḍâun ekaliptus, la anḍi' cokop aèng sa'èngghâ koala ta' parlo toron ḍâri ka'-bhungka'an ka'angghuy ngènom.

Koala bisa ètemmo è pèngghir sèrèng bun tèmon Australia molaè ḍâri Adelaide sampè' ḍâ' ka Cape York bân sampè' jhâu so'-maso' ka dhisa polana bâḍâ cora ojhân sè cokop ka'angghuy adhâddhiaghi hutan mènangka kennengan asli (habitat) sè sèpa' ḍâ' ka koala.

## Gambhâr bhâdhânna

Koala anḍi' bhâdhân sè lempo bân rajâ cèthagghâ, kopènga lèbâr bungkol, bân anḍi' èlong sè rajâ kèya. Koala anḍi' bulu sè lembu' bân tebbel sè abârna soklat abâk bu-abu. Kokona tajhâm, soko bun budina lebbi lanjhâng ḍâri soko aḍâ'en, sa'èngghâ maghâmpang ka'angghuy ongghâ ḍâ' ka'-bhungka'an. Koala para' paḍâ'â bi' Wombat, tapè anḍi' obu' sè lebbi tebbâl bân lembu', kopèng sè lebbi rajâ bân soko-tanang sè lebbi lanjhâng bân anḍi' koko sè rajâ.

Berrâ'en acem-macem molaè ḍâri 14 kg ḍâ' koala lakè' bun lao' sè rajâ, sampè' 5 kg ḍâ' koala binè' bun dâjâ sè kènnè'. Koala biyasana diem, tapè koala lakè' mon atoat sowarana koat (rajâ) bân bisa èkèding sampè' sèttong kilomèter jhâuna è mosèm kabin.

## Èkologi bân kalako'ânna

Koala ghun ngakan ḍâun Arnan. Ḍâun èkaliptus anḍi' protèin ḍâlem bitongan sè sakonè' (mabâ), zat ta' èkalako ḍâlem bitongan sè tègghi bân anḍi' senyawa fènol bân terpena sè anḍi' jhâlu ḍâ' ka kèbân sè laèn. Akanta Miko bân Arnan, koala anḍi' ondhâgghân mètabolisme sè mabâ ka'angghuy sèttong mamalia bân istirahat ta' aghuli sakalè ra-kèra 20 ejjhâm sabbhân arè, bân kabânnya'an bâkto rowa è'angghuy tèdung. Koala ngakan ta' aghântong bâkto, tapè biyasana è bâkto malem. Koala biyasana ngakan 500 gram ḍâun èkaliptus sabbhân arè, ngaèl sampè' dhâddhi ènga' tajhin sè alos sabellunna èghâlunyo'. Atèna koala bisa mapèsa pan-brâmpan kakanan sè ajhâlu (beracun) bân la sèyap ka'angghuy èbuwâng, bân biyasana lebbi ngala' kandhungan sè amanfa'at (nutrisi) sara ḍâri kakanan sè kowalitassâ mabâ.

## Koala mènangka kèbân obuwân

Maskè abâsânna lèbur, koala biyasana ta' èpadhâddhi kèbân obuwân polana koala ta' sèpa' mon oḍi' è kottha. Mèlana è Australia, koala èpadhâddhi kèbân sè èjâgâ bi' hokom, sa'èngghâ mon bâḍâ orèng sè ètemmo ngobu koala bisa maso' ta' atoro' ka hokom.

## Eccap ghârighi'
Koala iyâ rèya kala sèttong kèbân ḍâri pan-brâmpan kèbân mamalia sè anḍi' eccap ghârighi' (sidik jari). Eccap ghârighi'na koala cè' paḍâna bân eccap ghârighi'na manossa, sampè' mon ngagghuy mikroskop bhâi cè' mlaraddhâ abhidhâ'aghi kaduwâna.

## Sombher