Topèng Dhâlâng

Topeng Dhalang se ekennal jugan sareng Topeng Dalang enggi paneka sala settong wujud teater topeng tradisional se asalla dhari Sumenep, Madura, Jhâbâ Tèmor, Indonesia. Bentuk seni panèka aghâdhui unsur-unsur tari, teater, musik tradisional, bân ukiran topeng dâddhi sèttong pertunjukan sè kompak. Lebat carèta bân tokoh-tokoh, Topeng Dhalang bhunten namong mènangka hiburan namong jhughân mènangka media kaangghuy nyampaiaghi nilai-nilai kabudâjâ'an, filsafat odi', bân dakwah Islam dâ' masyarakat. Bentuk seni ka'dinto mencerminaghi kreativitas oreng Madhura e dhalem akompolaghi tradisi lokal sareng ajaran agama, saenggha aghunaaghi peran penting e dhalem meyara jati diri budaya tor marenge pendidikan moral dari generasi ka generasi.

## Sejarah
Topeng Dhalang èyangghep èkembhângaghi ra-kèra abad ke-15 è jaman pamarenta'anna Rato Menak Senaya è wilayah Pamekasan Madhurâ. Whujuk seni pertunjukan ka'dinto asalla dâri tradisi topeng sè tombu è karaja'an-karaja'an bhâghus Jhâbâ, akadhi Singasari bân Majapahit, sabellunna èpèyara bân èbakuaghi mènangka wujud seni karaton è Karaton Jambringe (karaton karajaan Madhurâ). Èmolaè, Topeng Dhalang panèka tontonan èksklusif sè èlakoni namong ghâbây para bangsawan bân keluarga karajaan.

Maso' ka awal abad ke-20, pertunjukan Topeng Dhalang molaè ajhâlân bânnya' bân napa' ka puncak popularitasna mènangka seni rakyat. Bentuk seni panèka èberka'i polana kamampowanna kaangghuy akompolaghi hiburan, carèta moral, bân nilai-nilai budaya lokal sè ghâmpang ètarèma sareng masyarakat umum. Namong, è taon 1960-an, bhângon seni panèka ngalami penurunan minat polana obâ'ân sosial bân èpaḍâpa'na media hiburan anyar. Popularitasna saterrossa èpaèla'aghi polè è taon 1970-an, berkat usaha pelestarian bân revitalisasi para pemain wayang terkemuka akadhi Sabidin, sè berhasil èbâkta Topeng Dhalang ka panggung modern bân bahkan ka tingkat internasional.

È taon 2021, Topeng Dhalang resmi èsebbhut mènangka Warisan Budaya Tak Berwujud Indonesia sareng Kementerian Pendidikan bân Kebudayaan RI, mènangka pangakowan dâ' makna budaya, sejarah, bân sosial è dâlem kaodhi'ân orèng Madhurâ bân orèng Indonesia umumna. Salaèn dhâddhi seni pertunjukan, Topeng Dhalang jhughân aghâdhui fungsi ritual è dâlem tradisi masyarakat. Serrèng èlakoni è bâkto upacara-upacara akadhi abersè'è dhisa, ruwatan (pemurnian otabâ èbebasaghi dâri upacara-upacara sial), bân è acara-acara sosial akadhi kompolan-kompolan sosial (arisan) bân reuni keluarga, è dimma hiburan bân pessen-pessen moral èsambhâtaghi sacara bersamaan lèbât sandiwara.

## Karakteristik
Pertunjukan Topeng Dhalang biasana èbâgi dâ' 15 kantos 25 penari, awalna lalakè' kabbhi, sanajân bhâbinè'an jhughân èserrat dâri bâkto ka bâkto. Para penari ngangghuy topeng kènè' bân sèderhana, kalabân rahang sè èbâgi ta' ètotop saènggâ ekspresi mowana, khusussa gerakan colo' bân rahang, pagghun èkaton bân nolongè karakterisasi. Fitur khas laènna dâri penampilan panèka èngghi panèka aghâdhui lonceng soko (ghungseng), sè ngasèllaghi sowara ritmis è bâkto para penari abâdâh. Monyena panèka abâdâhaghi tandha ritme bân negga'aghi tokoh, khusussa antagonis, sè ègambaraghi lebbi dinamis bân agresif.

È tengnga penampilan panèka bâdâ orèng sè abâdâh wayang, sè abâdâhaghi peran otama mènangka orèng sè acarèta. Tokang wayang banne coma nyareta’agi dialog tor alur careta, namong jugan ngator pertunjukan tor ngontrol ensembel gamelan Madura se aropa’agi pakakas akadi kendang, gambang, saron tor gong.

Carèta-carèta sè ècarèta'aghi è Topeng Dhalang umumna èkala' dâri epos-epos agung India akadhi Mahabharata bân Ramayana, bân jhughân dâri legenda-legenda lokal, khusussa siklus Panji, sè ampon abit èkabâsa'aghi dâlem tradisi sastra bân penampilan Jhâbâ bân Madhurâ. Kalabân kombinasi tari, musik, topeng bân pidato wayang, penampilan panèka nyampaiaghi carèta kepahlawanan, konflik moral bân nilai-nilai budaya ghâbây panonton.

## Sombher