Dipati Ukur

Dipati Ukur, sè èkennal jhughân mènangka Wangsanata otabâ Wangsataruna, panèka pangobâsa lokal sè penting è wilayah Tatar Ukur è Jhâbâ Bârâ' è abad ke-17, khusussa èkennal polana perlawanan politik bân militerna dâ' èpabhâjheng kakobâsa'an Kesultanan Mataram è tana Sunda.

Dipati Ukur asalla dhari Banyumas, settong dhaera pas badha baba pangarona Mataram. Saterrossa neptep e dhaera Ukur tor makowat kadudu’anna kalaban akabin sareng Nyi Gedeng Ukur, pottrana Adipati Ukur Agung, pangobasa sabellunna. Kalabân parkawinan panèka, Dipati Ukur ngaolle legitimasi politik bân sosial kaangghuy marenta Tatar Ukur.

È bâkto marènta'anna, Tatar Ukur ngèbâ wilayah sè cokop lèbâr, ngèco' kennengngan sè samangkèn èsebbhut Bandung, Sumedang Larang, Karawang, bân Garut. Pamarèntah Ukur èjalanaghi lèbât sistem Ukur Sasanga, sè èbâgi wilayah dâddhi sanga' wilayah administrasi, sè bhân-sabbhân èpimpin sareng kapala wilayah èbâwah. Konflik otama e dhalem kaodhi’anna Dipati Ukur kadaddiyan e bakto Sultan Agung dhari Mataram ngoddi malebbar pangarona ka Jhâbâ Bârâ’. Dipati Ukur èmolaè èparentaaghi kaangghuy abhânto ekspedisi Mataram kaangghuy nyerrang Batavia (Kompani Bâlândhâ Hindia Tèmor), namong kagagalan ekspedisi kasebbhut madhâddhiyâghi ketegangan politik.

Dipati Ukur lajhu pas èdakwa aberonta’ sareng Mataram. Salerana ta' poron tunduk ka otoritas pusat bân mele terlibat perlawanan bersenjata. Perlawanan gapaneka adaddiyagi Dipati Ukur menangka simbol perlawanan sareng elit lokal Sunda dha’ dominasi politik Jhaba Mataram.

## Pristiwa
E taon 1627, Sultan Agung Hanyokrokusumo ngangkat Dipati Ukur daddi Bupati Priangan, agante Pangeran Rangga Gede. Pelantikan panèka aropaaghi bâgiyân dâri strategi politik Mataram kaangghuy makompolaghi kakobâsa'an è wilayah bârâ' Jawa, khususèpon tana Sunda, lèbât elit lokal sè èangghep esto bân berpengaruh è wilayahna dhibi'.

Menangka Bupati Priangan, Dipati Ukur andi' tanggung jawab sè penting dâlem urusan administrasi, militer, bân logistik. E taon 1628, salerana epakon mimpin pasukan Priangan kaangguy noro’ ekspedisi militer Mataram kaangguy nyerrang Kompeni Hindia Timur Balanda (VOC) e Batavia. Namong, serrangan bhâghus panèka gagal polana pertahanan VOC sè kowat, masalah logistik, bân wabah panyakè' sè nyerang pasukan Mataram.

Kakala'an ekspedisi Batavia maburu' kadudukan politik Dipati Ukur. Hubunganna sareng pejabat-pejabat baba'an tor elit Mataram rosak, kantos etuduh ta' ta'at tor aberonta' dha' kakobasa'an Sultan Agung. Tuduhan panèka èmolaè dâri kecurigaan sentral Mataram dâ' para panguasa wilayah kalabân basis kakobâsa'an dhibi'. Ra-kèra taon 1632–1633, Dipati Ukur ètangkep è wilayah Gunung Lumbung saamponna lolos bân alaban sakejja'. Saellana jârèya èpate'è bi' pasukan Mataram. Kadhâddhiyân ka’ḍinto mènangka tandha ahèrra perlawanan terbuka Tatar Ukur ḍâ’ kakobâsa’an Mataram è wilayah Priangan. 

Maske eeksekusi menangka pemberontak sareng Mataram, Dipati Ukur ekaenga’e dhalem memori kolektif oreng Sunda menangka lambang perlawanan elit lokal dha’ kakobasa’an pusat. Asmana odhi' è toponimi wilayah Bandung, akadhi Jalan Dipati Ukur, bân jhughân è dâlem tradisi sejarah lokal sè aghâdhui salerana mènangka tokoh kunci dâlem pembentukan identitas Priangan.

## Sombher