Leonhard Euler

**Leonhard Euler** (15 April 1707 - 18 Sèptèmber 1783) èngghi panèka sala sèttong matematikawan, bân fisikawan *pionir* ḍâri Swiss. Euler aghâbây panemmowan-panemmowan pentèng ḍâlem biḍâng sè cem-macem akadhi kalkulus bân teori graf. Epon jhughân makennalaghi bânnya' notasi bân tèrminologi matematika moderen, otamana tentang analisis matematika, akadhi konsèp fungsi matematika. Èpon jhughân èkennal lèbât karjâna ḍâlem mèkanika, dinamika fluida, optik, bân astronomi. Euler ngabi'i bâkto dhibâsana è St. Petersburg, Rusia bân è Berlin, Prusia. Èpon jhughân èangghep mènangka matematikawan sè unggul è abad ka-18, bân sala sèttong matematikawan sè palèng *produktif*, hasèl karjâna maso' ḍâlem 60-80 jilid kuarto. Sèttong perbhâsa ḍâri Pierre-Simon Laplace sè noddhuwaghi pangarona Euler ḍâlem matematika: "Maos Euler, maos Euler, èpon master ḍâri kaulâ bân sampèyan sadhâjâ.

## Kaoḍi'an

### Taon wâl-awwâl

Euler bhâbhâr è Basel, 15 April 1707. Ramana panèka Paul Euler, sèttong orèng pastor Calvinisme. Èbhuna Marguerite Brucker, ana' ḍâri pastor. Èpon aghâdhuwi ḍuwâ' alè' binè' asmana Anna Maria bân Maria Magdalena. Saamponna bhâbhârrâ Leonhard, kalowargana ngallè ḍâri Basel ḍâ' Riehen, kennengnganna Euler ajhâlâni jhâman ghi' kana'na. Paul Euler, kancana ḍâri sala sèttong angghuta kalowarga Bernoulli- Johan Bernoulli, sè èangghep mènangka matematikawan Èropa, sè dâgghi' dhâddhi pangaro pentèng ḍâ' Leonhard ngoḍâ

Sakola formal Euler awwâlla ḍâri Basel. È ka'dissa leonhard asareng mba ḍâri èbhuna. È omor ka tello bellâs, èpon aḍâftar è Universitas Basel, bân è taon 1723 è omor 16 taon, narèma ghellâr *Master of Philosophy* kalabân disertasi sè abhândhingaghi filsafat ḍâri Descartes bân Newton. Salastarèna lulus, Euler noro' lès Sabṭo sorè ḍâri Johann Bernoulli, sè dhuli nemmo kapènterran lowan biyasa ḍâri morèd anyarra ḍâlem matematika.

### St. Petersburg

Euler ḍâpa' è Rusia è tangghâl 17 Mei 1727. Èpon ngènep è compo'na Daniel Bernoulli, orèng sè terros alako bhâreng. Euler bisa abhâsa Rusia bân nep-tep è St. Petersburg. Epon jhughân alako mènangka panolong medis è *Angkatan Laut Rusia*.

Ètangghâl 7 Jânuwari 1734, Euler akabin bân Katharina Gsell (1707-1773), potrèna Georg Gsell, *pelukis* è *Academi Gymnasium*. Ḍâri tello bellâs potrana, ghun lèma' sè bisa oḍi' alèbâtè jhâman na'-kana'.

### Berlin

Karana karosaghân sè ros-terrosan è Rusia, Euler adhingghâlaghi St. Petersburg è tangghâl 19 Juni 1741 ka'angghuy toju' è kalakowanna è *Akademi Berlin*, sè èpatabâr bân  Friedrich ḍâri Prusia. Èpon nep-tep è Berlin sa'abitta 25 taon, Euler nyerrat lebbi ḍâri 380 serradhân. È Berlin, èpon materbi' ḍuwâ' karjâna sè madhâddhi abâ'na kasohor: *[[:en:Introductio in analysin infinitorum|Introductio in analysin infinitorum]]* sèttong serradhân tentang fungsi-fungsi matematika sè èpaterbi' taon 1748, bân *[[:en:Institutiones calculi differentialis|Institutiones calculi differentialis]]*  êpaterbi' taon 1755 tentang kalkulus diferensial.

## Kontribusi ḍâ' Matematika bân Fisika
Euler aghâbây bânnyak karjâ para' sadhâjana biḍâng matematika, akadhi geometri, kalkulus infinitesimal, trigonometri, aljabar, bân teori bilangan, jhughân fisika kontinuum, teori lunar bân biḍâng-biḍâng fisika laènna. Euler panèka tong-sèttongnga matematikawan sè aghâdhuwi ḍuwâ' bilangan kalaban asmana: Bilangan Euler sè èkennal ḍâlem kalkulus, *e*, rakèra paḍâ bân 2.71828, bân konstanta Euler-Mascheroni γ (gamma) sè kadhâng ghun èsebbhut "Konstanta Euler" (*"Euler's Konstant"*), rakèra paḍâ bân 0.57721. Kantos samangkèn ta' èkaonèngè ponapa γ panèka sèttong bilangan rasional otabâ irrasional. 

### Notasi Matematika

Euler makennalaghi bân madhâddhi kasohor sajumbla *konvensi notasi* matematika lèbât buku-bukuna sè jumblana sanget bânnya' bân nyebbar lowas. Otamana, èpon makennalaghi konsèp fungsi matematika bân sè pertama nyerrat *f*(*x*) ka'angghuy nandhâi sèttong fungsi *f* sè èghuna'aghi ḍâ' variabel *x*. Euler jhughân makennalaghi notasi moḍèren ka'angghuy fungsi-fungsi Trigonometri, horop  ka'angghuy dhâsar logaritma natural (samangkèn èkennal mènangka Bilangan Euler otabâ *Euler's Number*), horop Yunani Σ ka'angghuy penjumbla'an bân horop  ka'angghuy nandhâi *bilangan imajiner*. Pangangghuyân horop Yunani *[[Pi|π]]* ka'angghuy nandhâi *rasio* sakalènglèngnga sèttong bhângon bunter kalabân diamèterra jhughân èpadhâddhi kasohor bân Euler, maskè asalla ḍâri matematikawan Wales, William Jones
### ''Analisis''
### ''Teori Bilangan''
### ''Teori Graf''
### Matematika Terrapan
### Fisika bân astronomi
### Logika
Euler jhughân èkennang mènangka hasèl karjâna sè aropa'aghi *kurva tertutup* ka'angghuy aghâmbhârraghi pamikkèran silogisme (1768). Ḍiagram panèka jhughân èkennal kalabân asma *diagram Euler*

## Sombher