Kisumu

Kisumu (/kiːˈsuːmuː/ kee-SOO-moo) panèka kottah palèng rajâ katello’ è Kenya sè bâdâ è wilayah Tase’ Victoria è bekas provinsi Nyanza. Kottha panèka kottah palèng rajâ nomer duwâ’ è Cekungan Tase’ Victoria saamponna Kampala. Kottah panèka andi’ penduduk sakone’ lebbi dâri 600.000 orèng. Wilayah metro, è antarana Maseno bân Ahero, andi’ populasi 1.155.574 orèng (560.942 lakè’, 594.609 binè’, bân 23 orèng interseks) menorot sensus populasi bân perumahan Kenya 2019 sè èlaksanaaghi sareng Biro Statistik Nasional Kenya.

Salaèn dhâddhi kottah politik sè penting, kottah panèka sala sèttong pusat industri bân komersial otama è Kenya. Kottah panèka jhughân kottah intelektual kalabân bânnya' PhD. Kottah panèka samangkèn èjalanaghi peremajaan perkotaan è pusat kottah bân kottah bâbâ sè tamaso' modernisasi è adha'na tase', èberse'è jhâlân-jhâlân otabâ jhâlân-jhâlân otabâ jhâlân-jhâlân sè ramah ghâbây orèng sè ajhâlân soko.

Sacara budaya, Kisumu abâdâhaghi pusat orèng Luo è Afrika Tèmor. Panèka pusat perkotaan sè èkennal è jaman pra-kolonial bân pasca-kolonial. È jaman samangkèn pagghun èkennal ghâbây orèng adat è wilayah Kavirondo. Ènyamaè Port Florence, sabellunna èbâliaghi polè.

Kottah panèka aropaaghi ibukota Kabupaten Kisumu bân panèka ibukota Provinsi Nyanza sè samangkèn ampon ta' èghunaaghi. panèka sambungan penting è jhâlân dagang antara Tase' Victoria bân Mombasa polana sambungan aèng bân rel. Terminal panèka jhughân terminal otama ghâbây hasèl pertanian Nyanza bân wilayah bârâ'. Bandara Internasional Kisumu aghâdhui penerbangan rutin ka Nairobi bân kottah-kottah tatangga laènna akadhi Mombasa. Menorot Perserikatan Bangsa-Bangsa, Kisumu samangkèn èkennal mènangka kottah bhâghus bân "kottah milenium" – sè partama è dhunnya bân jhughân è Afrika Tèmor.

## '''Etimologi'''
Bâkto orèng Eropa pertama kalè ètamen è daerah panèka è akhir abad ke-19, Kisumu dhâddhi pos perdagangan, sè matarèk orèng Luo dâri jhâu akadhi kabupaten Migori bân Siaya. Wilayah Kisumu saterrossa èpanèka sareng masyarakat Luo. Bâdâ orèng sè ajhâlânan ka Kisumu è bâkto jârèya bhâkal ngoca', "Adhi Kisuma," artena kaulâh bhâkal adagang. Èghâbây dâri oca' "kisuma," oca' ghâbây pos dagang è bhâsa Luo panèka "Kisumo," bân è bhâsa Nandi, "Kesumett." Nyama Kisumu samangkèn panèka korupsi bhâsa Inggris dâri "Kisumo" otabâ "Kesumett." Teori sè aperjuangan aghâdhui jhâ' Kisumu èghâdhui nyamana dâri "Kusuma," oca' Maragoli ghâbây "perdagangan." Arèya polana, sabellunna orèng Luo dhâtâng ka ḍâèra panèka, orèng Maragoli ampon adagang sareng orèng laèn è ḍâèra panèka, akadhi orèng Nandi bân orèng Maasai. pan-bârâmpan oca' Luo asalla dâri Maragoli.

## '''Sejarah'''
Kottah Kisumu èparcajâ sala sèttong pemukiman sè palèng kona è Kenya, kalabân catatan sejarah sè noddhuaghi jhâ' kottah panèka èdominasi sareng bânnya' komunitas è bâkto sè bhân-sabbhân sabellunna orèng Eropa dhâtâng. Orèng-orèng dâri komunitas Nandi, Kalenjin, Kisii, Maasai, Luo, bân Luhya akompol è penggirra Tase' Victoria bân nyebbut kennengngan jârèya "Sumo," artena "kennengngan perdagangan barter." Bâng-sèbâng komunitas èsebbhut kalabân nyamana sè bhân-sabbhân, contona:

1. Orèng Luo nyebbut "kisumo," artena "kennengngan kaangghuy nyarè kakanan," dâddhi orèng Luo bhâkal ngoca' "Kaulâh bhâkal kisuma," artena "Kaulâh bhâkal nyarè kakanan." 

2. Orèng Abaluhya nyebbut "Abhasuma," artena "kennengngan kaangghuy ngenjam kakanan," dâddhi orèng Luhya bhâkal ngoca' "Kaulâh bhâkal Khusuma," artena "Kaulâh bhâkal ngenjam kakanan." 

3. Abagusii nyebbut "egesumu," artena "struktur kaangghuy ajaga/mabâli ajam." Èparcajâ jhâ' Abagusii bâdâ è Kisumu tapè ètemmoè ta' cocok ghâbây ternak bân pertanian. 

4. Orèng Nandi nyebbut “Kisumett,” artena kennengan sè ètemmoè kakanan è bâkto kakorangan bân pertukaran, sè ta' bisa èserrang Nandi bân Terik ta' parduli kabadha'an. 

5. Pusat industri è pengolahan pertanian, pembuatan bir, bân pembuatan tekstil. Orèng Asia sè ella èangghep lebbi dâri saparèmpat dâri populasi, namong hal ka'dinto noro' toron saamponna merdeka è taon 1963.

Kisumu èkennal sareng para penjelajah Inggris è awal taon 1898 mènangka terminal bân palabbhuan kereta api alternatif ghâbây Kereta Api Uganda, sè ghi' èbângun. Èngghi panèka kaangghuy aghântè'è Port Victoria, sè è bâkto jârèya pusat penting è rute perdagangan karavan, è semma'na delta Songay Nzoia. Kisumu ètemmoè è penggirra Tase' Victoria è jhâlân Teluk Winam, è jhâlân Caravan Route dâri Pemba, Mombasa, bân Malindi bân bâdâ koneksi potensial ka sakabbhina wilayah tase' lèbât kapal uap. È bulân Juli 1899, rèncana garis besar pertama ghâbây Kisumu èpasra'aghi. panèka tamaso' area pendaratan bân dermaga è salanjangnga Lakeshore lao', semma'na jhâlân bandara samangkèn. Demarkasi ghâbây geddhung pamarèntah bân toko ritel jhughân èserrat dâlem rèncana kasebbut. 

Rencana laèn èpasra’aghi è bulân Mei 1900, bâkto tana èalokasiaghi ka pan-bârâmpan perusahaan Eropa bân jhughân pedagang India sè ampon ajhâlân ka Kisumu kalabân kontrak kaangghuy mabângun Kereta Api Uganda bân ampon motossaghi kaangghuy ètemmoè è terminal sè èberka’i. Rencana salanjhângnga tamaso’ dermaga kapal terbang (satèya èghunaaghi sareng Departemen Perikanan). È bulân Oktober 1900, 62-ton SS William Mackinnon èpasang polè bân èdaftaraghi è Kisumu, bân ngalakonè parjhâlânan pertamana ka Entebbe, sè ètandhai awal Lake Marine Services. SS Winifred (1901) bân SS Sybil (1901) ètambâi dâ’ armada è taon 1902 bân 1904, èngghi panèka. E are Juma’at, 20 Desember 1901, kareta api napa’ ka Dermaga Kisumu, ngagem nyamana anyar, Port Florence.

È bulân Februari 1903, jalur kereta api èbukka’ kaangghuy angkutan barang bân penumpang. Kisumu jhughân andi’ hak istimewa mènangka tuan rumah maskapai penerbangan pertama è Kenya; bengkel polisi sè samangkèn panèka hangar pertama è Kenya. Sabellunna jaman maskapai jet, kottah panèka aropaaghi titik pendaratan è rute penumpang bân pos kapal terbang Inggris dâri Southampton ka Cape Town. Kisumu jhughân nyambung Port Bell ka Nairobi. Samentara jârèya, èsadari jhâ’ kennengngan sè èpilih ghâbây kottah è lao’na Teluk Nyanza ta’ cocok ghâbây èpabhâjheng perkotaan, polana topografi sè rata bân tana sè korang beccè’. Dhari ka’dinto, lokasi alternatif èidentifikasi bân lokasi kottah èpindahaghi ka sèttong jhuko’ è penggirra Teluk lao’, è dimma kottah samangkèn bâdâ. Saèngghâ, rèncana laèn èpasra’aghi è taon 1902, sè nyadhiyaaghi tata letak dasar kottah anyar è jhâlân lao’. Ètoro’è sareng pambangunan pan-bârâmpan geddhung pamarèntah, khusussa kantor Komisaris Provinsi sè lambâ’ (satèya State Lodge) bân Penjara Lawas (satèya èpèyara kaangghuy pambangunan Katedral Anglikan).