open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Botani

**Botani** otabâ **èlmo bu-tombuwân**  èngghi panèka èlmo sè ajhâr tentang bu-tombuwân, jamur(fungi), bân alga, kalabân mikologi bân fikologi sè bâdâ è ḍâlem ranca' èlmo botani.
 Kalabân sapanèka, ḍâlem botani èajhâri sadhâjâ disiplin èlmo Biologi, akadhi gènètika, pertombuwân, rèproduksi, mètabolisme, perkembângan, interaksi kalabân komponèn biotik bân komponèn abiotik, sareng èvolusi sè asambhung kalabân tombuwân.  Istila botani asalla ḍâri  bhâsa Yunani kèna, βοτάνη (*botane*), sè artèna rebbhâ otabâ tana pangowanan.Samangkèn botsni ajhâr sakètar 400.000 spèsiès organisme oḍi' sè ka'dimmaa 260 èbu è antarana panèka tombuwân sè aghâdhuwi *pembuluh* bân 248 èbu è antarana panèka angiospèrma.  Orèng sè ajhâr biḍâng botani èsebbhut mènangka **botanis** otabâ ahli botani.

## Lingkup bân peran botani

Akadhi bentu'-bentu' kaoḍi'an laèn ḍâlem biologi, tombuwân oḍi' bisa è ajhâri ḍâri paddhu pamandhengngan sè bhidhâ, ḍâri tingkatan molekul, gènètika, bâb biokimia lèbât organèl, sèl, jaringan, organ, individu, populasi bu-tombuwân, bân padhurrun tombuwân. È sadhâjâ tèngkat panèka ahli botani pola alako è biḍâng sè asambhung kalabân pangalompo'an taksonomi, struktur anatomi bân morfologi), otabâ fungsi fisiologi ḍâri kaoḍi'an bu-tombuwân.

Bannè pèra' tombuwân, botani jhughân ajhâr jamur (mikrologi), baktèri (baktèriologi), alga (fikologi).
Botani juga tidak hanya mempelajari kelompok 

Panelitian tombuwân sanget pentèng sabâb tombuwân panèka bâgiyân ḍhâsar ḍâri kaoḍi'an è Bhumè, sè ngasèllaghi oksigèn, ḍhâ'ârân, serrat, *bahan bakar*, bân , bhât-obhâtan sè mamongkèn manossa bân bentu' kaoḍi'an laènna bâḍâ. Lèbât fotosintèsis, tombuwân nyerrwp karbondioksida,  sèttong gas *rumah kaca* sè ḍâlem jumbla bânnya' bisa apangaro ḍâ' iklim global. Salaèn ka'ḍissa, tombuwân bisa nyegghâ èrosi tana bân pangaro ḍâlem siklus aèng. Sèttong pamahaman sè bhâghus tentang tombuwân sanget pentèng bâgi masa ḍâteng masyarakat manossa sabâb mongkènnaghi manossa ka'angghuy:

* Aghâbây ḍhâ'ârân ka'angghuy èparèngè ḍâ' populasi sè akembâng
* Pahamè prosès-prosès kaoḍi'an sè ḍhâsar
* Aghâbây bhât-obhâtan bân bahan ka'angghuy ngobhâtè panyakèt-panyakèt
* Mahamè aobâna kennengngan kalabân lebbi jellas

## Sombher
Virus

**Virus** otabâ **badi** ènghi panèka mikroorganisme patogèn sè pèra' bisa arèplikasi è ḍâlem sèl sabâb virus ta' aghâdhuwi pakakas sèlulèr ka'angghuy aghâbây dhibi'. Sadhâjâ bentu' kaoḍi'an, bisa ècapo' virus, molaè ḍâri kèbân, tombuwân, kantos baktèri bân arkèa.  Istila *virus* biyasana èghuna'aghi ka'angghuy nyebbhut macemma virus sè nginfèksi sèl-sèl èukariota, tapè virus sè nginfèksi sèl prokariota (akadhi baktèri bân arkèa) èkennal mènangka baktèriofag. Kabâḍâ'ân virus lu-ghâlluna èkaonèngè lèbât tolèsan ilmiya Dmitri Ivanovsky è taon 1892 sè ngoray patogèn non-baktèri sè nginfèksi tanemman bhâko bân panemmowan virus mosaik bhâko sareng Martinus Beiherinck è taon 1898.
 Kantos taon 2019, lebbi ḍâri 6.000 spèsiès virus ampon èjhârbhâ'aghi kalabân rinci ḍâri total juta'an jennis virus è wilajâ Virus ètemmo è para' sadhâjâna èkosistem è bhumè bân aropa'aghi èntitas biologis sè palèng bânnya' jumblana.  Èlmo sè ajhâr tantang virus èkennal mènangka virologi, sèttong subspèsialisasi mikrobiologi.

Bâkto è infèksi, sèl inang èpaksa ka'angghuy ngasèllaghi èbuwân salènan idèntik ḍâri virus asli kalabân lekkas. Bâkto ta' parappa'na è ḍâlem sèl otabâ ta' ḍâlem proses nginfèksi sèl, virus bâḍâ ḍâlem bentu' partikel indèpèndèn sè èsebbhut virion. Virion aèssè ḍuwâ' otabâ tello' bâgiyân: (1) matèri gènètik, èngghi panèka molekul lanjhâng asam nuklèat (aropa pèra' DNA otabâ pèra' RNA, tapè ta' ècampor kaḍuwâna) sè dhâddhi sosonan protèin sè èghuna'aghi virus; (2) mantel protèin sè èsebbhut kapsif, ghunana ka'angghuy alèng-lèngè bân ajâgâ matèri gènètik; bân è sabâgiyân virus bâḍâ tello' (3) sapo' otabâ amplop lowar sè èghâbây ḍâri lipid. Bentu' partikel virus kèsaran ḍâri bentu' hèliks (pèlèyan) saderhana, ikosahedral (bhângon rowang aèssè 20), kantos sosonan sè lebbi komplèks. Kabânnya'an spèsiès virus aghâdhuwi virion sè kènè' ghâllu ka'angghuy èoladhi sareng mikroskop cahaya sabâb okoranna 1/100 ḍâri baktèri omomma.

Asal-osolla virus ḍâlem sajara èvolusi kaoḍi'an ghi' ta' jellas: sajumbla virus mungkèn ajhâlanè èvolusi ḍâri plasmid (potongan DNA sè bisa ngallè antar sèl), sabâtara sè laèn pola ajhâlanè èvolusi ḍâri baktèri. Ḍâlem èvolusi, virus aropa'aghi perantara pentèng ḍâlem transfer gèn horizontal, sè nèngkataghi bânnya'na macemma gènètik kalabân cara sè èanalogiaghi kalabân rèproduksi sèksual. Bâḍâ perbhidhâ'ân pamangghi ilmiya tentang status virus mènangka makhlok oḍi' otabâ mènangka sosonan organik sè aghâdhuwi interaksi sareng makhlok oḍi'. Mènangka bentu' kaoḍi'an, virus ngèbâ matèri gènètik, *berkembang biak*, bân ajhâlânè èvolusi lèbât sèlèksi alam, maskè ta' aghâdhuwi karakteristik otama makhlok oḍi', akadhi sosonan sèl, sè omomma èangghep mènangka kritèria sè èkaparlo sarebf kaoḍi'an. Sabâb  ka'ḍissa aghâdhuwi sajumbla kritèria makhlok oḍi' tapè ta' sadhâjâna, virus èghâmbhârraghi mènangka "organisme è seddhi'na kaoḍi'an",  bân mènangka *pengganda* abâ'.
## Sombher
Leddhu'ân Rajâ

Leddhu'ân rajâ otabâ Big Bang ( bhâsa Inggris ) panèka kadhâddhiyân sè nyebabaghi pembentukan alam dunnya èdhâsarraghi dâri panèlitian kosmologis tentang bhângon awal bân perkembangan alam dhunnya (èkennal jhughân mènangka teori Big Bang otabâ Model Big Bang ). Menorot model leddhu'ân panèka, alam dhunnya, sè èmolaè è dhâlem kabâdâ'an sè cè' panassa bân padet, ampon èpabhâjheng terros kantos samangkèn. Èdhâsarraghi dâri pangokoran sè palèng bhâgus è taon 2009, kabâdâ'an awal alam dhunnya èmolaè sekitar 13,7 miliar taon sè tapongkor,  sè salanjangnga èghunaaghi dhâddhi roju'ân mènangka bâkto Big Bang. Teori panèka ampon aberri' panjelasan sè palèng komprehensif bân akurat sè èdukung sareng metode bân pangamatan ilmiah .
Louis Pasteur

**Louis Pasteur** (27 Desember 1822 – 28 September 1895) iyâ arèya èlmowan kalahèran Prancis. Sebagai èlmowan, dhibi’na bisa nemmu cara ma’ambhu pabucco’an kakanan sampè’ pan bârempan bhâkto abiddhâ kalabân proses mamanas sè bisa èsebbhut pasteurisasi. Louis Pasteur amaolâe karirra dhâddhi ahli fisika è sala sèttong sakola lanjutan atas. Neng omor 26 taon Louis Pasteur la dhâddhi profesor è Universitas Strasbourg, pas dhibi’na pas ngallè ka Universitas Lille bân èdissa’ teppa’ taon 1856 dhibi’na ngalakoni panemmoan sè artèna sanget rajâ ḍâ’ ka bidang kadokteran. Awalla nemmu iyâ arèya pasteurisasi iyâ arèya mamatè baktèri sè bâḍâ è susu kalabân pamanasan. 

Louis Pasteur èlmowan sè adukung tèori Biogenesis kasohor kalabân tèori “Omne ovum ex vivo omne vivum ex ovo.”

Pasteur jhughân aghâbây obat ka’anghuy nyegghâ panyakè’ antraks bân sontèkan alabân panyakè’ patè’ ghilâ rabies. È bhâkto jerèya orèng sè èkèkkè’ patè’ ghilâ bisa ngalami panyakè’ sè èsebbhut hidofobia. È arè molang arè sè ka-70 para dokter bân èlmowan ḍâri sakabbhinna dhunnya èntar ka Paris ka’angghuy ngormadhi Pasteur. Sajjhek taon 1888 kaya Pasteur èlanjutaghi è Institut Pasteur è Paris. Satèya Institut jerèya anḍi’ cabang è 60 naghârâ. Makamma bâde è bâbâ’anna Institut kasebbhut, jenazana èpamaso’ ka ḍâlem petè matè sè èkaghâbhây ḍâri marmer bân granit.

## Awwâl kaoḍi’en bân pendidikan
Louis Pasteur lahèr è tangghâl 27 Desember 1822, è Dole, Jura, Prancis, ḍâri kaloargâ Katolik sè aropa’aghi seorang penyama’ kolè’ sè mèskèn. Dhibi’na iyâ arèya ana’ nomer tello’ ḍâri Jean-Joseph Pasteur bân Jeanne-Etiennette Roqui. Kaloargâ kasebhut ngallè ka Marnoz è taon 1826 bân pas ka Arbois è taon 1827. Pasteur maso’ sakolaan ḍâsar è taon 1831. Dhibi’na sakè’ disleksia bân disgrafia.

Dhibi’na iyâ arèya siswa sè biasa-bisa bhâi è masa ngoḍena, bân ta’ terlalu akademis, polana minatdhâ iyâ arèya mancèng bân aghâbây skètsa. Dhibi’na aghâmbhâr bannya’ pastèl bân potrèt orèng tuana, ca-kancana bân tatangghâna. Pasteur asakola è sakola’an menengah è Collège d'Arbois. È bulen Oktober 1838, dhibi’na mangkat ka Paris ka’angghuy adaftar è sakola’an asrama, tapè dhibi’na kerrong ka kampongnga bân abhâli è bulen November. 

## Sombher
Pasa Romadon

**Pasa [[Romadon]]** panèka pasa sè èlaksanaaghi è bulân Romadon, sè bâdâ antara 29 bân 30 arè. Manabi bâdâ 29 arè panèka esebbhut nakès sareng orèng Madhurâ. Bâkto kaangghuy alaksanaaghi pasa romadon èmolaè bâkto mataarè moncar è bâkto fajar kantos mataarè toron . Proses panèka èbâgi dâ' ta' ngakan, ngènom bân kalakowan laènna sè bisa mabhettal pasa. Menorot ajhârân Islam, pasa è bulân romadon bisa ngosot kesala'an otabâ dhusa sè ampon è lakoni, namong èlakoni kalabân iman tor ngarep ghânjhârân dâri ridâ'ân èpon Allah Swt. Apasa è bulân romadon panèka aropaaghi palaksanaan rukun islam sè kapèng empa'.

## Dhâlil
Manorot ajhârân Islam, pasa e bulân romadon engghi panèka pasa sè kodhu èlaksanaaghi sabulânan saènggha manabi èlaksanaaghi kalabân ètengnget, orèng ka’dinto bhâkal ollè ghânjârân. Parènta apasa è terangngaghi dâlem Al-Qur’an suroh Al-Baqarah ayat 183, engghi panèka:

يٰٓاَيُّهَا الَّذِيْنَ اٰمَنُوْا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِيْنَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُوْنَۙ ٨٣

artèna: Da' orèng-orèng sè iman! Èwâjibbaghi dâ' sampèyan sadhâjâ apasa saka'dimmah èwâjibbâghi dâ' orèng sabellunah sampèyan maklè sampèyan taqwa.

Pasa romadon aropaaghi rutinitas ibâdâ sè tak bisa èdhinaaghi dâlem sabbhân-sabbhân taonna karana hokommah wâjib. Pasa romadon è laksanaagho sajjhâk fajar sampek tadâ’ân mataarè. Manabi tak mampu apasa, orèn Islam wâjib kaangghuy aghântè’èh pasanah è arè-arè laènna. Katerangan sè langkong jhâu tentang pasa èpon epondhut è dâlem suroh Al-Baqarah ayat 184 menangka lanjutanna ayat 183.

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ 

Artèna: Bulan Ramadan adalah (bulan) yang di dalamnya diturunkan Alquran, sebagai petunjuk bagi manusia dan penjelasan-penjelasan mengenai petunjuk itu dan pembeda (antara yang benar dan yang batil). Karena itu, barang siapa di antara kamu mendapati bulan itu, maka berpuasalah. Dan barang siapa sakit atau dalam perjalanan (dia tidak berpuasa), maka (wajib menggantinya), sebanyak hari yang ditinggalkannya, pada hari-hari yang lain. Allah menghendaki kemudahan bagimu, dan tidak menghendaki kesukaran bagimu. Hendaklah kamu mencukupkan bilangannya dan mengagungkan Allah atas petunjuk-Nya yang diberikan kepadamu, agar kamu bersyukur.

### Orèng sè ollè tak apasa
Bânnya’ pendapat ulama tentang orèng sè ollè aningghâlaghi pasa. Èantaranah:

1.     Parjhâlânan/Musafir

2.     Songkan sè sarah tor tak ghellem saè

3.     Rèng binè’ haid

4.     Rèng binè’ nyosoè

5.     Orèng towa lolah

Artè ayat è attas panèka ngangghuy bhâsa Indonesia karana kaulâh ghik tak bisa ngakses Qur’an terjemaan Madhurâ.

Apasa neng bulân romadon panèka mènangka panebbhus dhusa sampek dâ’ ka bulân romadon sè bhâkal dâteng, salagghik tak ngalakonèh dhusa rajâ tor fasik.

## Sombher

Bhângsa:Pasa
Bhângsa:Angghuta Wiki Trèsna Romadon 2025
Ènzim

**Ènzim** èngghi panèka biomolekul aropa protèin sè ghunana mènangka katalis (senyawa sè malekkas prosès rèaksi ta'usa samarèna arèaksi) ḍâlem sèttong rèaksi kimia organik. Fungsi ènzim mènangka biokatalisator sèttong rèaksi kimia. Ènèrgi sè èkabhuto sareng ènzim è ḍâlem rèaksi kimia sanget kènè' saèngghâ aghuna noronaghi aktivasi. Molekul awwâl sè èsebbhut substrat bhâkal èpalekkas aobâna dhâddhi molekul laèn sè èsebbhut produk. Sadhâjâ prosès biologis sèl bhuto ènzim sopajâ bisa alako kalabân lekkas ḍâlem sèttong arah jhâlân mètsbolisme.

Ènzim alako kalabân cara arèaksi kalabân molekul substrat ka'angghuy ngasèllaghi senyawa intermèdiat lèbât sèttong rèaksi kimia organik sè bhuto ènèrgi aktivasi lebbi mabâ, saèngghâ lajhu rèaksi aktivasi lebbi tèngghi bhuto bâkto lebbi abit. Contona:

:X + ***C*** → X***C*** (1)
:Y + X***C*** → XY***C*** (2)
:XY***C*** → ***C***Z (3)
:***C***Z → ***C*** + Z (4)

Maskè senyawa katalis bisa aobâ è rèaksi awwâl, è rèaks akhèr molekul katalis bhâkal abâli ka bentu' asalla. 

Sabâgiyân bânnya' ènzim alako kalabân khas, sè artèna sabbhân macem ènzim pèra8bisa alako è sèttong maxem senyawa otabâ rèaksi kimia. Panèka èsebbâbbaghi perbhidhâ'ân sosonan kimia sabbhä ènzim sè sèpatta tep-tep. Contona, ènzim α-amilase pèra' bisa èghuna'aghi è prosès arombâ' patè dhâddhi glukosa. 

Lakona ènzim èpangaro sareng sajumbla faktor, otamana substrat, hawa, kacèlo'an, kofaktor, bân inhibitor. bhân-sabbhân ènzim parlo hawa bân pH (tèngkat kacèlo'an) optimim sè bhidhâ sabâb ènzim panèka pritèin, sè bisa aobâ bentu' manabi hawa sareng kacèlo'an aobâ. È lowar suhu otabâ pH sè paḍân, ènzim ta' bisa alako kalabân optimal otabâ sosonanna bhâkal rosak. Panèka bhâkal nyebbâbaghi ènzim kaèlangan sadhâjâ ghunana. Lakona ènzim jhughân èpangaro sareng molekul laèn. Inhibitor ènzim panèka molekul sè noronaghi aktivitas ènzim, manabi aktivator ènzim panèka sè matèngghi aktivitas ènzim. Bânnya' obhât sareng racon panèka inhibitor ènzim.

## Sosonan

Ènzim omomma aropa'aghi protèin globar, sè mandiri otabâ dhâddhi bâgiyân ḍâri komplèks protèin. Aktivistas katalisis sèttong ènzim ètantowaghi sareng sosonanna, bân sosonan panèka taghântong ḍâri orotan asam-asam aminona.   Maskè sapanèka, ra-ngèra kalabân èfisièn aktivitas ènzim pèra' aḍhâsar ḍâ' sosonanna ghi' dhâddhi maslahat sè ghi' ta' lastarè, bân manoro' èlmo ènzimologi, biologi struktur, bân kimia komputasi.

Okoran ènzim pèra' sakètar 62 asam amino (monomer 4-Oksalokrotonat tautomerase),  kantos lebbi ḍâri 2.5pp asam lemma' sintasé).  Okoranns ènzim biyasana jhâu lebbi rajâ ḍâri subtratta, bân pèra' sabâgiyân kènè' (sakètar 3-4 asam amino) ḍâri sadhâjâ sosonan ènzim sè saccara langsong tamaso' ḍâlem katalis, bâgiyân panèka èsebbhut situs katalitik. È seddhi'na situs katalitik bâḍâ sèttong otabâ lebbi *situs ikatan* sè asam-asam aminona aghuna ḍâ' orièntasi molekul substrat. Gabungan situs katalitik bân situs ikatan èsebbhut situs aktif. Bâgiyân ènzim lebbina aghuna ajâgâ orièntasi mèbis sareng dinamika situasi aktif. 

## Sombher
Hilal

Hilal panèka bulân sabit ngodâ sè partama sè bisa èningalè saamponna konjungsi (ijtimak, bulân anyar) ka arah sè semma' dâri mata'arè terbenam sè dhâddhi acuan ghâbây awwâl bulân è panagghâlân Islam. Biasana hilal èoladhi è tangghâl 29 ḍâri bulân Islam kaangghuy nantoaghi ponapa arè sè bhâkal ḍâtâng bhâkal aobâ bulân otabâ bhunten. Hilal jhughân aropaaghi bâgiyân ḍâri fase-fase bulân.

## Netteppaghi Hilal Syawwâl
Neteppaghi hilal bulân syawwâl panèka sala sèttong kegiatan penting sè èlaksanaaghi sareng lembaga hisab kaangghuy nantoaghi are akhèrra è bulân Romadon. Hal ka'dinto bhâkal nantoaghi bilâ orèng Islam bhâkal abit apasa bân araya'aghi Iḍul Fitri. Bâḍâ ḍuwâ’ cara kaangghuy nantowaghi hilal sè biyasana eghuna’aghi, iyâ arèya metoḍe hisab sareng rukyat.

## Rukyat
Metoḍe pandangan kalabân soca. Dâri segi bhâsa, rukyat asalla ḍâri oca’ arab ra’a (رَأَى), sè artena ngabâs kalabân soca bân ngabâsaghi. Umumma, rukyat èlakoni kalabân soca sè bâḍâ è kepala, manabi ḍâlem istilah astronomi, rukyat èsebbhut observasi. Dâri segi istilana rukyat ḍâlem nantowaghi awwâl bulân hijriyah, artèna ngoladhi hilal kalabân soca se ta’ aèssè otabâ ngangghuy pakakas sè èlakonè è sabbhân akhèr bulân otabâ è tangghâl 29 bulân Qamariyah è bâkto mata'arè ampon tenggellam.

## Hisab
Metoḍe perhitungan matematika astronomi sè biasana èangghuy sareng Muhammaḍiyah. Sacara bhâsa, hisab asalla ḍâri bhâsa Arab al hisab (الْحِسَاب) sè artena angka otabâ ètongan. Dâri segi istilah hisab ḍâlem nantowaghi molana bulân Qamariyah engghi ka’ḍinto metoḍe nantowaghi molana bulân Qamariyah sè èdhasarragi ḍâ’ bitongan benḍa-benḍa langngè’ èngghi panèka bhumè, bulân sareng mata'arè.

## Sombher
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (16 Juli 1872 – 18 Junè 1928) panèka orèng sè ajelajah bâgiyân kutub sè abhângsa Norwègia. Dhibi’èn mimpin ekspèḍisi Antartika sè partama kaangghuy napa' ka Kutub Lao’ è antara taon 1910 bân 1912. Dhibi’èn panèka tamaso’ orèng partama sè napa' ka Kutub Ḍâjâ bân Kutub Lao’. Dhibi’en jhughân èkennal mènangka orèng sè partama sè lèbât Perlintasan Bârâ' Lao’. Dhibièn maèlang è bulân Junè 1928 nalèkana agabung ḍâlem misi penyelamatan è Tasè’ Barents. Amundsen asareng Douglas Mawson, Robert Falcon Scott bân Ernest Shackleton, panèka pemimpin èkspeḍisi kunci salama Jhâman Heroik Penjelajahan Antartika .

Amundsen lahèr dâlem kalowarga sè ngaghungi kapal bân kaptèn kapal. Èinspirasi ḍâri penyeberangan Greenland sè èlakonè sareng è taon 1888, dhibi’èn motossaghi kaangghuy ajhâlânaghi oḍi'na kaangghuy ajelajah è dhunnya. Awwâllâ Amundsen ajhâr keḍokteran sakejjhâ' bân samarèna ghanèka pas èntar ka tasè' kaangghuy alakonè penjelajahan. È taon 1897, dhibi’èn noro' Ekspeḍisi Antartika Bèlgia, sè pas amotivasi kaangghuy noro’ ajelajah laut laènna.

Abhâreng kalabân ennem awak kapal, dhibi’èn nyoba' alajâr lèbât tasè' è sekitar Kanaḍa Ḍâjâ. Dhibi’èn napa' ka Cape Colborne (samangkèn Nunavut) è bulân Agustus 1905 bân berhasil ḍâpa’ ka tojjhuwânna. Amundsen bân kruna nerrossaghi parjhâlânânna è bulân Agustus 1906 bân èsambhât kalabân sambudhân pahlawan nalèkana ekspeḍisi palèng akhèr è Nome, Alaska, è akhèr bulân kapanèka. Prestasi panèka maḍâteng minat èpon ḍâ' hal-hal sè spèktakulèr è ḍâlem èksplorasi kutub.

Amundsen panèka orèng sè partama sè napa' ka Kutub Lao'. Tangghâl 19 Ḍèsèmber 1911, dhibi’èn napa' ka Kutub Lao’ kalabân kancana, è antarana Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel, bân Oscar Wisting. Robert Falcon Scott, orèng Inggris, ḍâtâng 35 arè saamponna.

È taon 1909, Roald Amundsen narèma kabhâr jhâ' sèttong penjelajah Amèrika, Robert E. Peary ampon molaè parjhâlânanna ka Kutub Ḍâjâ kaangghuy èksplorasi. Namong, rèncana ampon èghâbây kaangghuy nerrossaghi misina. Nalèkana Amundsen adhinaaghi Norwegia è bulân Junè 1910, taḍâ' orèng salaèn ale'na sè onèng jhâ' dhibi’èn saongghuna èntar ka Kutub Lao' bân bânnè ka Kutub Ḍâjâ. È awwâl taon 1911, Roald Amundsen alajâr kapalla ka Teluk Paus Antartika bân maddhek markas, 96 kilomèter lebbi semma' ka wilayah kutub ḍâri sainganna Robert Falcon Scott. È bulân Oktober 1911, ḍuwâ' penjelajah ghâpanèka mangkat ka titik lokasi (South Pole). Amundsen bân timma aghunaaghi empa' kereta luncur sè ètarèk sareng 52 patè’. Samentara jârèya, sainganna, Robert Scott, aghuna'aghi jhâran Siberia. Ka tangghâl 14 Ḍèsèmber 1911, èkspeḍisi Amundsen mennang lomba ka Kutub Ḍâjâ. Para penjelajah nyatât ḍata ilmiah è kutub sabellunna molaè parjhâlânan molè è bulân Ḍèsèmber. Kabbhi abâli ka pangkalan è tangghâl 25 Jânuari 1912. Scott napa' ka Kutub Lao’ è tangghâl 17 Jânuari, namong è parjhâlânan molè sè malarat polana cuaca sè jhubâ', dhibi’è bân sakabbhina orèngnga matè. Mayyit Scott sè beku ètemmo è akhèr taon kapanèka.

## Sombher
John Maynard Keynes

**John Maynard Keynes, Baron Keynes ke-1**, *Order of the Batch* CB, *Fellow of the British Academy* (FBA) ( 5 Juni 1883 – 21 April 1946), èngghi panèka èkonom Ènggris sè ghâghâsanna ngob tèori bân praktèk èkonomi makro sareng atoran èkonomi dhunnya. Abâ'na alanjutaghi bân meccè' panyebbâb kadhâddhiyânna *siklus* bisnis. Abâ'na èako mènangka sala sèttong èkonom palèng apangsro abad ka-20 bân pamaddhek èkonomi makro moḍèren. Pamikkèran-pamikkèranna dhâddhi ḍhâsar mazhab èkonomi Keynesian bân sadhâjâ toronanna. 

È taon 1930-an, Keynes mèmpèn rèvolusi pamikkèran èkonomi sè nantang ghâghâsân èkonomi nèoklasik jhâ' pasar bhibhâs, è bâkto panḍâ' kantos tengnga, bhâkal ngèssè'è sadhâjâ lalakon asal tontotan opana orèng lako pagghun flèksibel. Èpon aghâdhuwi pamangghi jhâ' panyo'onan agregat nantowaghi tèngkat sadhâjâ aktivitas èkonomi bân korangnga panyo'onan agregat bhâkal abhâdhi pangangguran tèngkat tèngghi sè abit. Mènorot èkonomi Keynesian, bhântowan ḍâri pamarènta èkabhuto ka'angghuy majhegjheg *siklus* aktivitas èkonomi.  Keynes nyokong panerrapan atoran fiskal bân monètèr ka'angghuy nyegghâ pangaro jhubâ' rèsèsi bân dèprèsi èkonomi.

## Sombher
Protista

**Protista** èngghi panèka mikroorganisme èukariotik sè bânnè kèbân, tombuwân, otabâ jamur. Bâḍâ sè ampon èkelompo'aghi dhâddhi sèttong karajaan sè èsebbhut protista, nangèng samangkèn ta' èjâgâ polè.
  Pangangghuyânna ghi' èghuna'aghi ka'angghuy kapentèngan kajiyan èkologi bân morfologi bâgi sadhâjâ organisme èukariotik sè aghâdhuwi sèl tongghâl sè oḍi' mandiri otabâ, manabi abentu' koloni, areng-sareng nangèng ta' nojjhuaghi perbhidhâ'ân dhâddhi jaringan dhâ-bhidhâ. 
Ḍâri paddhu pamandhengngan taksonomi, kalompo' panèka èdhingghâllaghi sabâb parafiletik. Organisme è ḍâlem Protista ta' aghâdhuwi kapaḍâ'ân, kajhâbhâ pangalompo'an sè ghâmpang—sè sèl tongghâl otabâ multisel tanpa jaringan. Protista odi' è para' sadhâjâ kennengngan sè aghândhu' aèng. Kabânnya'an angghuta protista asalla ḍâri protozoa bân alga. Bânnya' protista, akadhi algae, panèka fotosintetik bân produsèn utama sè pentèng ḍâlem èkosistem, khusussa è tasè' mènangka bâgiyân ḍâri plankton. Protista laènna, akadhi Kinetoplastids bân Apicomplexa, panèka panyakèt sè lojâ bâgi manossa, akadhi malaria bân trypanosomiasis.

## Sajhârâ Pangalompo'an Protista

#È taon 1830-an, Protista lu-ghâllu èusullaghi ka'angghuy èpèsa ḍâri mahlok oḍi' laènna, sareng ahli biologi Jèrman Georg A. Goldfuss sè aghâbây istila *Protozoa* sè tamaso' Ciliata bân Coral.
#È taon 1845, sè ngèrèng Goldfuss ngembângngaghi sopajâ maso' sadhâjâ kèbân sèl sèttong akadhi Foraminifera bân Ameba.
#È awwâl taon 1860-an, istila *Protoctista* mènangka katègori kalompo' lu-ghâllu èusullaghi sareng John Hogg, sè nganggep jhâ' protista jhughân kodhu tamaso' ponapa sè èsebbhut kèbân bân tombuwân primitif sèl sèttong. Salèrana ngatè'è Protoctista mènangka kingdom sè kapèng empa' sa'amponna tombuwân, kèbân, bân mineral.
#Saterrossa kingdom mineral èbuwang sareng Ernst Haeckel, èpanèngghâlè tombuwân, kèbân bân protista.
#È taon 1938, Herbert Copeland mabâliyaghi klasifikasi Hogg. Mènorot èpon, "Protoctista" saccara harfiah artèna "mahlok oḍi' sè lu-ghâllu". Salèrana nola' istila *protista* Haeckel karana tamaso' mikroba ta' aghâdhuwi inti akadhi Bakteri, sabâtara istila *protoctista* ta' tamaso'. Sabhâlighâ, *protoktista* tamaso'èukariota kalabân inti sèl akadhi diatom, alga ijo bân fungi.
#Parombhâkan rajâ sareng Copeland panèka kamodiyân dhâddhi ḍhâsar ḍâri klasifikasi Whittaker sè namong abâgi Protoctista dâddhi Protista bân Fungi. Kingdom Protista saterrossa èghuna'aghi mènangka pambhidhâ antara prokariota sè tamaso' ḍâlem kingdom Monera, bân mikroorganisme eukariotik sè èpamaso' ḍâlem artè Protista Whittaker.
#Sistem lèma' kingdom tahan kantos ètemmoè filogenetika molekuler è akhèr abad ka-20, sabâb èjellasaghi jhâ' protista bân monera ta' aghâdhuwi sambhungan (bânnè kalompo' monofiletik).
#È taon 2004, Cavalier-Smith neptepaghi sistem ennem kingdom aḍhâsar ḍâri molekuler, ultrastruktur, bân paleontologis

## Sombher
Sel (biologi)

Ḍâlem biologi, **sèl** panèka kompolan matèri palèng sadherhana se bisa oḍi' bân aropa'aghi unit panyoson sadhâjâ Maklok oḍi'. Sèl bisa ngalakonè sadhâjâ aktivitas kaoḍi'an bân sabâgiyân bânnya' rèaksi kimia ka'angghuy ajâgâ kaoḍi'an è ḍâlem sèl. 

Organisme bisa aropa organisme uniseluler (asoson attas sèl tongghâl), akadhi baktèri bân amoeba bân organisme multiselulèr, tamaso' tombuwân, kèbân, manossa. Organismw multisèlulèr aèssè bânnya' macem sèl *terspesialisasi* kalabân fungsina bâng-sèbâng. bhâdhânna manossa asoson attas lebbi ḍâri 1013 sèl. Nangèng, sadhâjâna bhâdhânna sadhâjâ organisme asalla ḍâri hasèl *pembelahan* sèttong sèl. Contona, bhâdhânna baktèri asalla ḍâri *pembelahan* sèl baktèri korbhina, sabâtara bhâdhânna tèkos asalla ḍâri *pembelahan* sèl tellor sè èbuwâè korbhina.

Sèl-sèl è ḍâlem organisme multiselulèr ta' bhâkal abit oḍi' manabi kadhibi'an. Sèl-sèl sè paḍâ èkelompo'aghi dhâddhi jaringan, sè abhângon organ bân saterrossa sistem organ sè abhângon bhâdhânna organisme. Contona, sèl otot jhântong abentu' jaringan otot jhântong è organ jhântong sè aropa'aghi bâgiyân ḍâri sistem sirkulasi è ḍâlem bhâdhânna manossa. Sabâtara jârèya, sèl-sèl dhibi' asoson ḍâri komponèn sè èsebbhut organèl.

Sel sè palèng kenik sè èkennal manossa panèka bakteri *Mycoplasma* kalabân ḍiamèter 0,0001 kantos 0,001 mm, sabâtara sala sèttong sèl sè bisa èoladhi kalabân soca  panèka tellor ajâm sè ghi' ta' èyèrremmè. Nangèng, sabâgiyân bânnya' sel bâḍâ è antarana 1 bân 100 μm (0,001–0,1 mm) è ḍiamèter bân namong bisa èoladhi kalabân mikroskop. Panemmowan bân panelitian awwâl sèl èmajuaghi kalabân penemuan bân penyempurnaan mikroskop è abad ke-17. Robert Hooke lu-ghâllu ngajhârè bân anyamaè sèl è taon 1665 bâkto ngoladhi sèttong potong gabus (kolè'na kaju ek) è bâbâ mikroskop kalabân perbesaran 30x. Namong, tèori sèl mènangka unit kaoḍi'an  bhuru èrumusaghi para' ḍuwâ' abad saterrossa sareng Matthias Schleiden bân Theodor Schwann. Saterrossa, sel èpalajhâri è cabang biologi sè èsebbhut biologi sèl.

## Sosonan
Sadhâjâ sel èbâtessè sareng membran sè èsebbhut membran plasma, sabâtara è ḍâlem sel èsebbhut sitoplasma. Sabbhân sel, è sèttong tahap è ḍâlem kaoḍi'anna, aghâdhuwi DNA mènangka bahan sè bisa èwarisaghi sè ngator aktivitas sel. Salaèn jârèya, sadhâjâ sel aghâdhuwi sosonan sè èsebbhut ribosom sè aghuna ḍâlem aghâbây protein sè bhâkal èghuna'aghi mènangka katalis è bânnya' rèaksi kimia è ḍâlem sel kasebbhut.

sabbhân organisme asoson ḍâri sala sèttong ḍâri ḍuwâ' macem sel sè bhidhâ: sel prokariotik otabâ sel eukariotik. Ḍuwâ' macem sel panèka èbhândhingaghi ḍâri posisi DNA è ḍâlem sel; Kabânnya'an DNA è eukariota ètotop sareng membran organel sè èsebbhut inti, è bâkto prokariota ta' andi' inti. Namong baktèri bân arkèa sè aghâdhuwi sel prokariotik, sabâtara protista, tombuwân, jamur, bân kèbân aghâdhuwi sel eukariotik.

## Sombher

## Ḍâftar Pustaka
*

* 

* 

* 

*
Raphael

**Rafael** (Ibrani רָפָאֵל, Rāfāʾēl; bahasa Inggris: Raphael; “Allah sè mabhâres”, “tabib Allah” otabâ “obhât Allah”) aropa’aghi malaikat aghung pertama sè kacatet ḍâlem kètab Tobit bân 1 Henokh, pan berempan abad sabelunna kadetengan Kristus. Dâlem traḍisi Yahudi, Rafael èkenal dhâddhi sala sèttong ḍâri tello’ otosan ilahi sè èsambut sareng Abraham è bungkana tarbatin è Mame. Samentara è Parjânjien Anyar bân Al-Qur’an è sebhutaghi nyama Rafael, namong pas ḍâlem traḍisi Kristiani èkaètaghi Rafael kalabân pabâresen bân dhâddhi malaikat sè maghundeg aing è Kolam Betesda (tèngghu Yoh 5:2-4) bân ḍâlem Islam, kalabân nyama Israfil, èkaètaghi kalabân malaikat (tèngghu Qur’an 6:73) sè manjheng setia kalabân trompèt  sangkakala è bibirre, siap ka’angghuy anyata’aghi are kèamat. È traḍisi Gnostisisme, Rafael ètampilaghi ḍâlem Diagram Ophite

## Sombher
Karbohidrat

**Karbohidrat** panèka sala sèttong kalompo' nutrisi sè aropa'aghi ghulâ, serat bân patè. Karbohidrat panèka sala sèttong sombher otama ènèrgi ka'angghuy bhâdhân ('hidrat ḍâri karbon'), **hidrat areng**, otabâ **sakarida** (ḍâri bhâsa Yunani σάκχαρον, sákcharon, artena "ghulâ") biomolekul sè èpadhâddhi ḍâri karbon (C), hidrogèn (H), bân oksigèn (O), biyasana atom hidrogèn-oksigèn 2:1 (akadhi è molekul aèng) bân rumus empiris  (kalabân *m* bisa paḍâ otabâ bhidhâ ḍâri n).

Nangèng, ta' sadhâjâ karbohidrat cocok sareng definisi stoikiometri panèka (matsalla asam uronat bân ghulâ deoksi akadhi fukosa) bân bâḍâ jhughân sè aghândhu' nitrogèn, fosfor, otabâ bâlirâng. Salaèn jârèya, ta' sadhâjâ bahan kimia sè cocok bân definisi panèka maka langsong èkalompo'aghi mènangka karbohidrat (matsalla formaldehida). Saccara biokimia, karbohidrat aghândhu' ghughus fungsi karbonil (mènangka aldehida otabâ keton) bân bânnya' ghughus hidroksil (–OH), otabâ senyawa sè ngasèllaghi senyawa-senyawa panèka è bâkto èhidrolisis.

Bentu' molekul karbohidrat sè palèng sadherhana  aropa'aghi sèttong molekul ghulâ sadherhana sè èsebbhut monosakarida, matsalla glukosa, galaktosa, bân fruktosa. Ḍuwâ' monosakarida sè agabung èsebbhut disakarida, contona sukrosa sè èkaghâbây ḍâri glukosa bân fruktosa. Bâḍâ jhughân oligosakarida sè aropa'aghi rangkè'an ḍâri pan-bârâmpan monosakarida. Bânnya' karbohidrat panèka polimèr (rantay lanjhâng sè èulang , sè èsoson ḍâri bânnya' rangkè'an molekul ghulâ, sè èsebbhut polisakarida, contona patè, kitin, bân selulosa.

Karbohidrat panèka senyawa organik sè palèng bânnya' è Bhumè. Karbohidrat aghâdhuwi bânnya' fungsi è ḍâlem bhâdhân maklok oḍi', otamana mènangka *bahan bakar* (contona glukosa), cadangan ḍhâ'ârân (contona patè è tombuwân bân glikogen è kèbân), bân matèri sè abhângon (contona sèlulosa è tombuwân, bân kitin è kèbân bân jamur).. ] È ḍâlem proses fotosintèsis, tombuwân sè aghâdhui klorofil bân pan-bârâmpan organisme laènna ngobâ karbon dioksida dâddhi karbohidrat.   Ahli nutrisi abâgi karbohidrat dhâddhi ḍuwâ', èngghi panèka karbohidrat saderhana (contona, gula pasir bân permen) bân karbohidrat kompleks (contona, gandum bân kakanan sè ngandung serat akadhi buwâna).

## Sombher


## Ḍâftar Pustaka
* 
*

*
Miriam Boediardjo

Prof. Dr. **Miriam Budiardjo** (20 Nopèmber 1923 – Tangghâl 8 Januwâri 2007) panèka ahli bân diplomat èlmo politik Inḍonèsia . Salèrana panèka la toman dhâddhi bâkkèl katowa Komisi Hak Asasi Manossa Nasional (Komnas HAM) ghâbây pèriode 1993-1998. Miriam panèka rajina Ali Budiardjo, tokoh parjuangan Inḍonèsia. Salèrana aropa’agi sala settong sè maddhek Fakultas Ilmu Sosial sareng Politik Universitas Indonesia (FISIP UI), dhâddhi Dekan è pèriode taon 1974–1979.  Bâ'na panèka bhâbinè' sè partama sè atugas mènangka diplomat ghâbây Inḍonèsia, sè èbâkkèllè pan-bârâmpan naghâra tamaso'  India bân Amèrika Serikat.

## Odhi' bân karir
Miriam lahèr è tangghâl 20 Nopèmber 1923 è kottha Kediri, Jhâbâ Tèmor .  Tarètan lakè'na anyama Soedjatmoko, ban ale'na anyama Nugroho Wisnumurti .  Bâ'na jhughân anḍi' alè' binè', Siti Wahyuni, sè salastarèna akabin bân Sutan Sjahrir.  Miriam asakola è Universitas Indonesia .  È taon 1940-an, èpon aktif sareng kalompo' aktivis ngodâ sè saterrossa ègabung ḍâ' Partai Sosialis Indonesia, bân aktivissâ aghâbây èpon atugas mènangka Sekretaris Delegasi Inḍonèsia ghâbây Perjanjian Renville .  Salastarèna dhâddhi diplomat, sè dhâddhi bhâbinè' sè partama sè atugas è Inḍonèsia, atugas è jabatan-jabatan è antarana New Delhi bân Washington DC è ahèr taon 1940-an bân awwâl taon 1950-an. 

Bâkto bâdâ è Amèrika Serikat Miriam ollè gellar MA è ḍâlem èlmo politik ḍâri Universitas Georgetown, bân ajhâr sakejjâ' è Universitas Harvard, namong èpaèlang sabellunna lastarè sarjana.  Saterrossa èghâdhui gellar doktor ḍâri Universitas Indonesia, è dhissa saterrossa èpadhâddhi fakultas.  Bâkto bâḍâ è Universitas Indonesia, ka'dissa nolès *Fundamentals of Political Science* .  Buku teks panèka èghuna'aghi bânnya', kalabân lebbi ḍâri 20 cètagghân.  Miriam jhughân nolès buku sè aèssè partisipasi bân partai politik sè èterbi' è taon 1998,  bân buku è taon 1956 sè ajhâbhâraghi parlemen samentara Inḍonèsia. 

Ḍâri taon 1974 kantos taon 1979, Miriam dhâddhi Dekan Fakultas Ilmu Sosial sareng Politik è Universitas Indonesia, settong unit akademik se èpaddek abhâreng sareng kalompo’ kènè’ ilmuwan sosial laènna.  Bângatowana è posisi jârèya panèka Selo Soemardjan. Pan-brâmpan morèddhâ è Universitas Indonesia tamaso' ilmuwan politik Arbi Sanit bân Juwono Sudarsono,  bân sosiolog Imam B. Prasodjo sè aropa'aghi mantona.  ḍâri taon 1993 kantos 1998, Miriam alako mènangka Bâkkèl Katowa Komisi Hak Asasi Manossa Nasional. 

Miriam sèdhâ è tangghâl 8 Januwâri 2007 è Jakarta.

## Buku

* Dasar-dasar Ilmu Politik

## Sombher
Tan Malaka

**Ibrahim Datuk Sutan Malaka** sè jughân èkennal kalabân asma **Tan Malaka** (2 Juni 1897 – Tanggal 21 Februari 1949) èngghi panèka ghuru, Marxis, pamaddhek Persatuan Perjuangan bân Partai Murba, gerilya bân ta-mata, pejuang Inḍonèsia, bân pahlawan nasional .  Korran Tempo aparèng pengharga'an mènangka “Eppa' Rèpublik Inḍonèsia”.

## Bâkto ngoḍâ

### Kalowarga bân bâkto kènnè'
Asmana Tan Malaka èngghi panèka Ibrahim sè aghândhu gellar Datuk Sutan Malaka. Asma sambhâdhânna sè asli èngghi panèka Ibrahim, tapè jughân èkennal ḍâ' ka na'-kana' bân orèng dhibhâsa mènangka Tan Malaka, sèttong asma sè moljâ bân semi-bangsawan, sè ngaollè bâris ḍâri kabhângsawanan èbhuna. Tan Malaka lahèr è Nagari Pandam Gadang, Gunung Omeh, Lima Puluh. Kotthâ sè èbâkto sabbhân èkobâsanè Hindia Blândhâ. Tangghâl lahèrra ta' jellas bân acem-macem sombher, tapè kodhuna è antarana taon 1894 bân 1897. 

Ramana èngghi panèka HM. Rasad Caniago, orèng palako tanè, bân èbhuna Rangkayo Sinah Simabur, pottrèna sèttong orèng sè èpandheng è dhisa kasebbhut. Sa'èngghâ ḍâri èbhuna bisa èkaonèngè jhâ' Tan Malaka panèka ḍâri suku Simabua. Mènangka ana', Tan Malaka apolong sareng orèng seppona è Suliki, ajhâr èlmo aghâma Islam sè kaffah (samporna), ngapalaghi al-Qur'an bân ajhâr pencak silat.  

È taon 1908, Tan Malaka asakola è Kweekschool (samangkèn SMA Negeri 2 Bukittinggi), sakola ghuru negeri, è Fort de Kock. È Kweekschool, Tan Malaka ajhâr bhâsa Blândhâ bân amain bal-balan sè ahli. Mètorot ghuruna, G. H. Horensma, maskè Tan Malaka torkadhâng ta' atoro' , Tan Malaka èngghi panèka morèd sè cè' pèlagghâ.   

Tan Malaka lulus è taon 1913, bân abâli ka dhisana. Palèmanna bhâkal ètandhâi kalabân paparèng gellar adhât sè ptègghi mènangka datuk bân èpatabâr abhâkalan. Tapè, Tan Malaka coma narèma gellara. Salèrana bisa ngaollè obâng ḍâri dhisa ka'angghuy nerrossaghi sakola ka lowar naghârâ, bân salèrana èntar ka Rotterdam è taon sè paḍâ.    

## Sombher
Somattra Ḍâjâ

**Somatera Ḍâjâ** otabâ **Somattra Ḍâjâ** (*diakronimkan*: **Sumut**; Sorat Batak: ᯘᯮᯔᯖᯩᯒᯥᯖᯒ, Abjad Jâwi: **سوماترا اوتارا**) ènghi panèka sèttong propinsi sè bâḍâ è bâgiyân ḍâjâ Polo Somattra, Inḍonèsia. Lowas wilajâ propinsi panèka 72.981,23 km², bân èbhu kotthana bâḍâ è Kottha Mèḍan.

Somattra Ḍâjâ aropa'aghi propinsi kalabân jumbla pandhudhu' palèng rajâ kapèng empa' è Inḍonèsia, sa'amponna propinsi Jhâbâ Bârâ', Jhâbâ Tèmor, bân Jhâbâ Tengnga, bân tamaso' palèng bânnya' è Polo Somattra, bân sè palèng bânnya' è Polo Jhâbâ. È awwâl taon 2025, pandhudhu' Somattra Ḍâjâ ajumbla 15.785.839 orèng, kalabân *kepadatan penduduk * 216 orèng/km².

## Geografi
Propinsi Somattra Ḍâjâ bâḍâ è 1°– 4° Lintang Ḍâjâ bân 98°– 100° Bujhur Tèmor.   Ḍhârât è Propinsi Somattra Ḍâjâ lowassa 72.981,23 km². Somattra Ḍâjâ bisa èbâgi dhâddi Pasèsèr Tèmor, Nong-ghunong bhârisân, Pasèsèr Bârâ', bân kapolowan Nias.

Pasèsèr tèmor aropa'aghi wilajâ è ḍâlem propinsi sè palèng lekkas perkembânganna sabâb syarat infrastruktur sè rèlatif lengkap ètèmbhâng wilajâ laènna. Wilajâ pasèsèr tèmor jhughân aropa wilajâ sè rèlatif sella' pandhudhu'na ètèmbhâng wilajâ laènna. È jhâman kolonial Hindia Bâlândhâ, wilajâ panèka tamaso' *residentie Sunatra's Oostkust* asareng Propinsi Riau.

## Sombher
Ana'

Ana', na'-ana', otabâ na'-kana' sacara ghâris rajâ iyâ arèya anḍi' artè bhârâng sè lebbi kènè', orèng sè ghi' ta' dhibâsa otabâ bhârâng sè è "bâbâè" bi' bhârâng laèn. Namong, artè kasebbhut mencakup hal-hal sè acem-macem mètorot ilmiah na.

Ḍâlem biḍâng biologi, ana' umumma iyâ arèya maklok oḍi' sè ghi' ta' ḍâpa' ka bâgiyân matheng otabâ dhibâsa. Istilah "ana'" otamana è ghuna'aghi ka kèbân sè ghi' ta' maso' masa siap kabin, tapè bisa è ghuna'aghi ka pan-bârâmpan tombuwân kaangghuy aroju' ka bhungka kènè' sè tombu ka obi otabâ rompon tombuwân sè rajâ.

Ḍâlem biḍâng psikologi, ana' aropaaghi manossa lalakè' otabâ bâbinè' sè ghi' ta' ḍâpa' ka omor sè dhibâsa sacara fèsèk bân mèntal, otabâ ghi' ta' ḍâpa' ka bakto pubertas. Ana' è bhângsa aghi ka omor sè ghi' bhâji' sampè' bâkto asakola SD otabâ sampè' remajhâ aghânthong ka kalompo' na. Ḍâlem biḍâng kasebbhut, ana' lalakè' bisa è sebbhut "lancèng" (jaka) otabâ "lakè'", namong ana' binè' bisa è sebbhut "prabân" (gadis) otabâ "binè'".

Ḍâlem silsilah Kalowarga, ana' aropaaghi katoronan pertama, iyâ arèya generasi kaḍuwâ samarèna ego (generasi pertama). Ana' aropaaghi "buwâna atè" rèng towa ḍuwâ' tanpa amardhuliaghi omorra. Ḍâlem biḍâng sè paḍâ, ana' lakè' è sebbhut kèya "potra", namong ana' binè' è sebbhut "potrè".

Ḍâlem sistem hokom è Inḍonèsia, tarotama mètorot undang-undang Perlindungan ana', ana' aropaaghi "orèng sè ghi' ta' ḍâpa' omor 18 (bellu belles) taon, tamaso' ana' sè ghi' è kandungan'. Pangalompo'an rèya penting ḍâlem prosès hokom bân pangadhilân è Inḍonèsia, orèng kriminal sè è bhângsa aghi dhâddhi ana' bhâkal è adhili ḍâlem pangadhilân hosos sè è sebbhut Pangadhilân Ana'.

Ḍâlem struktur organisasi otabâ profèsi, Istilah ana' otabâ ana' buwâ è idèntik aghi ka orèng sè alako è bâbâ na orèng sè bèyasana è sebbhut bos. Namong è kompolan pan-bârâmpan bhârâng sè paḍâ bhârâng sè bhidhâ bèyasa è ghuna'aghi sarangkep, ana' aropaaghi bhârâng sè okorânna lebbi kènè' katèmbhâng bhârâng laènna.

## Oladdhi jhughân

* Orèng towa
* Dhibâsa 
* Bhâji' 
* Remajhâ
* Eppa' 
* Embu' 
* Arè ana'
* Bâcaan Ana' 
* Ana' lèyar

## Sombher
Mimar Sinan

**Koca Mi'mâr Sinân Âğâ** (Turki Ottoman: خواجه معمار سنان آغا; Turki Modern: **Mimar Sinan**) (c. 1489/1490 – 17 Juli 1588) iyâ arèya kapala Ottoman arsitek (Turki: “Mimar”) bân insinyur sipil kaannghuy sultan Suleiman, Selim II, bân Murad III. Dhibi’en andi’ tanngung jawab kaangghuy bhângonan lebbi dâri tello ratos struktur otama bân proyek-proyek sè lebbi ngâmpang laènna, ènga’ sakola dhâsar Islamma  (*mektebs sibyan*).

## Kaodi'en
Mènangka potra sorang tokang bâto, dhibi’en darèma pandidigân teknis bân dhâddhi sorang insinyur militer. Dhibi’en naè’ kalabân santa’ lèbât pangkat kaangghuy dhâddhi perwira pertama bân akhèrra komandan Tanisari, kalabân gellâr kahormatan dâri  ağa. Dhibi’en nyampornaaghi katarampilan arsitektur bân rèkayasa bâkto kampanye kalabân Yenicheri, dhâddhi ahli dâlem abhângon bèntèng dâri cem-macemma, sarta proyèk-proyèk infrastruktur militèr, akadhi jhâlân, jâmbât bân bât-lèbâtta aèng. Sakètar omor sèket taon, dhibi’en èangka’ dhâddhi kapala arsitek karajaan, nerrappaghi katarampèlan teknis sè ella èkaollè dâlem tentara kalabân “penciptaan bhângonan kaaghâmaan bhâghus” bân struktur sipil bâri kabbhi jennès. Dhibi’en pagghun è pos salama para’ sèket taon.

## Karya Arsitektur
Karya-na iyâ arèya Masjid Selimiye è Edirne, maskè karyana sè palèng kalonta iyâ arèya Masjid Süleymaniye è Istanbul. Dhibi’en dhâddhi kopala sèttong departemen pamarènta sè lowas bân bânnya’ asistèn sè ella èlatè sè è ghilirânna, abhidhâaghi dhibi’en, tarmaso’ Mehmed Sedefkar Agha, arsitek Masjid Sultan Ahmed. Dhibi’en è angghep dhâddhi arsitèk palèng rajâ dâri periode klasik arsitektur Ottoman, bân ella è bhândhingngaghi kalabân Michelangelo, sè kontèmporèr è Bârâ’. Michalangelo bân rencana kaangghuy Basilika Santo Petrus è Roma sè kalonta è istanbul, sejjâ’ Leonardo da Vinci bân dhibi’en ella èundang, è 1502 bân 1505 bâng-sèbâng, bi’ Sublime Porte kaangghuy nyerraaghi rencana kaangghuy jembatan termaso’ Golden Horn.
Lalakè'

Orèng lakè' otabâ lalakè' panèka istilah ghâbây parobânah manossa sè èpaḍhâḍḍhi pâjhânten ghâbây kèbân . Orèng lake' andi ' organ reproḍuksi akaḍhi testis bân mano’, bân sangghup ngasèllaghi sel gamet sè èsebbhut sel sperma . Cèrè seksual sekunder sè khas è manossa akaḍhi angghâllâ manèk bân bulu è mowa (akaḍhi komès bân jânggu').

Istilah "lalakè'" umumna èghunaaghi ghâbây manossa ḍâri saḍhâjâ omor. sebbhuḍhân umum ghâbây orèng lake' sè la seppo panèka **orèng lake**'. Samatara sebbhuḍhân ghâbây na'-kana' lakè' èngghi panèka "ana’ lakè", " lancèng". Sapaan sè lebbi sopan otabâ sebbhuḍhân ghâbây orèng sè èhormaḍhi otabâ sè la seppo èngghi panèka "eppa’", otabâ sapaan laènna menorot bhâsa ḍaera bhân-sabbhân wilaya.

Labânna parobâ lakè' panèka binè', bâbinè'

## '''Biologi bân cèrè kelamin'''
Orèng lakè' anḍi' bânnya' cèrè sèks sè mabhiḍhâaghi ḍâri bâbinè'. parobâ lalakè' sè aropaaghi bâgiyân ḍâri sistem reproduksi aropaaghi mano’, testis, vas deferens, bân korda spermatika laènna, bân jhughân kelenjhâr prostat. Sistem reproduksi lakè' anḍi' fungsi otama ghâbây ngasèllaghi bân èjakulasi mannè sè ngandung sperma. Mannè sè èpakeluar è bâkto hubungan seks pas maso' ka alat kelaminna bâbinè'. Bhiḍhâ sareng bâbinè'an, kâbânnya'an alat kelamin lalakè' kalowar ḍâri bhâdhân, sanajjân bâḍâ sè èsèmpen è dâlâm bhâḍhân, akaḍhi kelenjhâr prostat.

Cèrè seksual sekunder sè umumna angghâl è lalakè' pascapubertas panèka munculna manè’ è le'erra bân bulu tebbel è mowana, lengngen, soko bân è alat kelamin. Manossa sè aparobâ lalake' umumna andi' kromosom parobâh 46/XY.

Bânnya' orèng lake' sè ta' anḍi' cèrè fisiologis lalakè' sè èsebbhut è attas, bân sabâgiyân orèng sè èiḍentifikasi mènangka "lalakè'" anḍi' gangguwân seksual genetik, akaḍhi kelaenan è kromosom seks, gangguwân hormonal, otabâ panyakè' genetik laènna (akaḍhi sindrom insensitivitas androgen); otabâ anḍi' gangguwân sè aghâbây lalakè’ rowa interseks.

## '''Towana lalakè''''
Omor sè la towa aropa’aghi perkembanganna oreng lakè’ saellana lèbât è jhâman na’-kana’. Kabânnya'an kabuḍâjhâ'ân aghâḍhui upacara towana lalakè' sè nanḍhâ'aghi omorra orèng lakè' sè la towa, akaḍhi ritual otabâ sakramen " pânguaḍḍhân " (Krisma; è pan-bârâmpan denominasi jhughân èhaḍerih sareng bâbinè') è pan-bârâmpan cabang aghâma Kristen, " *Bar Mitzvah* " è aghâma Y'''â'''hḍui, perayaan olang taon 17, 18, otabâ 21, otabâ sunat sè aropaaghi arè khusus è pan-bârâmpan aghâma sè èlampa'aghi ritual sonnat, èngghi panèka cethagghâ mano’ èkerra’ sakonnè'.

## '''Bâcaan Tambâ'ân'''

* Andrew Perchuk, Simon Watney, Bell Hooks, *The Masculine Masquerade: Masculinity and Representation*, MIT Press 1995
* Pierre Bourdieu, *Masculine Domination*, Edisi *soft-cover*, Stanford University Press 2001
* Robert W. Connell, *Masculanities*, Cambridge: Polity Press, 1995
* Michael Kimmel (ed.), Robert W. Connell (ed.), Jeff Hearn (ed.), *Handbook of Studies on Men and Masculinities*, Sage Publications 2004

## '''Abâs jhughân'''

* Zakar
* Patriarki
* Putra
* Maskulin
* Jantan
* Wanita
* Perempuan

## '''Sombher'''
Trimurti

**Trimurti** panèka konsep kapangèranan è ḍâlem aghâma Hindu è pulau Jhâbâ bân Bhâli sè ayakèni ḍâ' bâḍâna tello' dewa palèng tèngghi kalabân tello' kawâjibhân sè bhidhâ. Tello' dewa panèka Brahma mènangka pencèpta, Wisnu mènangka sè pamalèhara, bân Siwa mènangka sè mabâliaghi cèptaan ka asallah.

## Sajhârâ
È abad ka-10 Masehi, bâḍâ konflik antara polowan sekte aghâma Hinḍu e Polau Bhâli. Prabu Udayana sareng Mahendradatta ngatase konflik panèka kalabân ngonjhâng Mpu Kuturan ka Polau Bhâli. Sosonan polowan sekte saterrossa èkalakoh sareng Mpu Kuturan saèngghâ abentuk sèttong sekte, èngghi panèka sekte Tri Murti kalabân ideologi struktur se aropaaghi tello’ parkara. Sekte Tri Murti èpaddhek è Pura Samuan Tello’, Kabupaten Gianyar. Ideologi panèka saterrossa mabentuk konsep Trimurti ḍâ’ orèng Hinḍu è Polau Bhâli.

## Kaḍuḍukan
Paham Trimurti èdhâsarraghi ḍâri kaparcajâ’ân jhâ' Pangèran bâḍâ è ḍâlem wujud pribadi. Kayakènan panèka èkennal sareng nyama Saguna Brahman. Panca Sradha, sè aèssè pangajhârân tentang kabâḍâân Pangèran abherri’ sèpat materialisme sè conḍong ḍâ' naturalisme ḍâlem ajhârân Hinḍu. Dhâddhi katuhanan ḍâlem aghâma Hinḍu panèka politeisme kalabân bannya’ dewa. Namong, Panca Sradha ngajhâri bâḍâna paringkat ḍâ’ Pangèran sè èsebbhut moksa. Saèngghâ tabentuk keyâkènan jhâ' bâḍâ dewa sè aropaaghi sombher kakowadhân sè è buḍi arè èkennal mènangka Trimurti.

## Tello’ Dewa
Trimurti panèka pangajhârân aghâma Hinḍu tentang cara para penganutta kaangghuy kennal ka Pangèran. Ghâmbhârân Pangèran kalabân Trimurti èsertaè sareng panjellasan. Ḍâlem Trimurti bâḍâ dewa-dewa se lebbi akowasa ḍâri dewa-dewa laènna. kakowasaan panèka èkaollè ḍâri parbhidhâ’ânn kakowadhân bân kamampowan para dewa. Dewa-dewa sè tamaso' ḍâlem Trimurti panèka Brahma, Wisnu bân Siwa. Tello' dewa panèka tapèsa karana tugas dhâ-bhidhâ akaè’ kalabân atribut mènagka Pangèran. Namong, èssèna tello’ ḍewa ka’ḍinto sèttong, karana katello’an ka’ḍinto manifestasi ḍâri sèttong orèng, engghi ka’ḍinto Brahmana, artèna Trimurti panèka konsep Katuhanan Modalisme sareng Unitarianisme, karana parcajâ ḍâ’ sèttong orèng, Brahman, sè anyata’aghi ḍâlem tello’ wujud èngghi ka’ḍinto Brahma, Siwa sareng Wisnu.

### Brahma
È Trimurti, Brahma aperan mènangka ḍewa pancèpta. èkaparcajâ anḍi' binè ḍuwâ', èngghi panèka Dewi Saraswati bân Gayatri. Brahma èghâmbhâraghi anḍi' sanjhâta akadhi usur, bajra, gada, bân pana. Lambang aksara ghâbây ḍewa Brahma panèka Ang otabâ A. Sabâtara simbol bârna ghâbây Dewa Brahma panèka mèra.

### Wisnu
Ḍâlem Trimurti, Wisnu aperan mènangka dewa sè ajâgâ. Èkaparcajâ anḍi’ binè ḍuwâ’, panèka Laksmi ban Kamajaya. Wisnu èghâmbhâraghi anḍi' sanjata akadhi cakram bân cakra Sudarsana. Simbol huruf ghâbây ḍewa Wisnu panèka Ong otabâ U. Sabâtara simbol bârna ghâbây ḍewa Wisnu panèka celleng.

### Siwa
Ḍâlem Trimurti, Siwa aperan mènangka ḍewa palebbhur. èkaparcajâ anḍi’ binè duwâ', èngghi panèka Dewi Durga bân Dewi Parvati. Siwa èghâmbhâraghi anḍi' sanjata sè aropa trisula. Simbol horop mongghu ḍewa Siwa èngghi panèka Mang otabâ M. Sabâtara simbol bârna mongghu ḍewa Siwa panèka pancabârna.

## Sombher

Bhângsa:Dewa
Buddhisme

Buddha, èkennal jhughân mènangka Buddha bân Dhammavinaya, panèka agama darmic bân tradisi filsafat sè èbâdâ'aghi dâri pangajaran Siddhattha Gotama. Agama Buddha panèka agama sè palèng bânnya' èpraktèkaghi è dhunnya, kalabân lebbi dâri 520 juta panganut, sè èkennal mènangka Buddha, sè èpadhâddhi pettong persen dâri populasi global. Agama Buddha jhughân ècangkop macem-macem elmo, nilai-nilai tradisional, filsafat, kaparcaja'an, meditasi, bân praktek-praktek rohani sè sabâgiyân bânnya' èbâdâ'aghi dâri pangajaran-pangajaran awal sè èkabâsaaghi dâ' Siddhattha Gotama bân ngasèlaghi filsafat sè ètafsiraghi. Agama Buddha lahir è India Kuno mènangka tradisi Sramana è antara abad ke-6 bân ke-4 SM, sè èsebar è sabâgiyân bânnya' Asia. Penyebaran agama Buddha è Asia èmolaè dâri abad ke-4 SM kantos abad ke-6 SM.

Buddha èkennal sareng orèng Buddha mènangka Guru Agung sè Terbangun otabâ Tercerahkan sè aberri' hekmat kaangghuy abhânto mahlok sè odhi' kaangghuy maèlang kasossa'an (dukkha) kalabân maèlang delusi (moha), tamak (lobha), bân kebencian (dosa). Akherra otabâ èlangna moha, lobha, bân dosa èsebbhut Nibbāna. Kaangghuy ngaolle Nibbāna, orèng kodhu noro'è Jalan Delapan Mulia.