Gottfried Leibniz

**Gottfried Wilhem Leibniz** otabâ è'èjhâ mènangka **Leibnitz** otabâ **von Leibniz** (1 Juli ( 21 Junè mènorot tarèkh kalènḍer Julian) 1646 - 14 Nopèmber 1716) èngghi panèka sèttong filsuf Jèrman katoronan Sorbia bân asalla ḍâri Sachsen. Èpon otamana èkennal karana ngartè *Théodicée* jhâ' manossa oḍi' ḍâlem dhunnya sè palèng bhâghus karana dhunnya èghâbây bân pangèran sè samporna. Paham *Théodicée* panèka dhâddhi kasohor sabâb èkritik èḍâlem buku *Candide* serratanna *Voltaire*. 

Salaèn filsuf, Leibniz panèka èlmowân, matematikawan, diplomat, fisikawan,sajarawan, bân doktor ḍâlem hokom dhunnya bân hokom gârèja. Èpon èangghep mènangka roh universitas è jhâmanna bân aropa'aghi sala sèttong filsuf sè palèng anḍi' pangaro è abad ka-17 bân ka-18. Dhurrunna ḍâ' subyèk sè sanget lowas kasebbar è bânnya' jurnal bân apolo-èbuwân sorat bân serradhân manuskrip sè sadhâjâna ghi' ta' èpaterbi'. Kantos samangkèn ghi' sobung èdisi sè lengkap ḍâri serradhân-serradhân Leibniz bân kalabân panèka laporan lengkap ḍâri prestasina ghi' ta' bisa èlakonè.

Leibniz bhâbhâr è Leipzig bân sèdhâ è Hannover.

## Riwâyat oḍi'na kalabân bâtara

Kalakowanna Leibniz kalabân bâtara akadhiyâ èbâbâ panèka:
* 1646-1666: taon-taon *formatif*
* 1666-1674: otamana alako ḍâ' Kurfürst Mainz, Johann Philipp von Schönborn, bân mentrina, Baron von Boineburg.
*1672—1676: oḍi' è Paris, bân aghâbây ḍuwâ' perjhâlânan pentèng ka London.
*1676—1716 ngabdhi ḍâ' kalowarga panjhi Hannover.
*1677—1698: dhâddhi *punggawa*, lu-ghâllu ḍâri Johann Friedrich ḍâri Braunschweig-Lüneburg. Kamodiyân ḍâ' tarètanna, aḍipati, kamodiyân Kurfuerst, Emst August ḍâri Hannover.
* 1687—1690: mèyos kalabân lowas è Jèrman, Austria, bân Italia, aghâbây panelitian tentang buku sè èparènta bân Kurfürst tentang sajara kalowarga Braunschweig.
* 1698—1716: ngabdhi ḍâ' kurfurst Georg Ludwig ḍâri Hannover.
* 1712—1714: oḍi' è Wina. Èpèlè dhâddhi angghuta dèwan kakaisaran è taon 1713 bân Karl VI, Kaisar Romawi Soccè, è maligi Habsburg è Wina.
* 1714—1716: Georg Ludwig, salastarèna dhâddhi George I ḍâri Britania Raya, alarang Leibniz noro'è abâ'na ka London. Leibniz adhingghâl dhunnya ḍâlem kabâḍá'ân sè korang lebbi ètèlba.

## Matematika
### ''Sistem Linear''
Leibniz nyoson *koèfisièn sistem persamaan linèar* ka ḍâlem sèttong *matriks*, ka'angghuy nyarè solusi ḍâri sistem kasebbhut manabi bâḍâ. Cara panèka kamodiyân èsebbhut *èliminasi Gauss*. Leibniz nyabâ' ḍhâsar hokom bân tèori dètèrminan, maskè matematikawan ḍâri Jeppang Seki Takakazu jhughân nemmo dètèrminan kalabân mandiri ḍâri Leibniz. karjâ-karjâna nojjhuwaghi pangètongan dètèrminan ngangghuy kofaktor. Pangètongan panèka ènyamaè rumus Leibniz. Èpon jhughân nemmo *sistem persamaan linèar* ngangghuy cara dètèrminan, sè samangkèn èsebbhut atoran Cramer.

### Geometri

Rumus Leibniz ka'angghuy  nyata'aghi akadhi èbâbâ panèka.
:1 \,-\, \frac{1}{3} \,+\, \frac{1}{5} \,-\, \frac{1}{7} \,+\, \cdots \,=\, \frac{\pi}{4}.
Leibniz nyerrat jhâ' bhângon lèngkerran "bisa ènyata'aghi sacara palèng jhimet kalabân dèrèt è attas, èngghi panèka *agregat pecahan* sè ètambâi bân èkorangè kalabân tè-ghântèan. Nangèng cara panèka ghun rapa' kalabân bânnya' *suku*, aghuna'aghi 10.000.000 *suku* ka'angghuy ngaollè  sè bhenḍer kantos 8 kennengngan dèsimal.

### Kalkulus

Leibniz asareng bân Newton, èangghep mènangka sè nemmo Kalkulus (kalkulus diferènsial bân integral). Mènorot buku catettan Leibniz, panemmowan anyar sè pentèng kadhâddhiyân è tangghâl 11 Nopèmber 1675, prappa'na Leibniz lu-ghâlluna ngangghuy kalkulus intègral ka'angghuy nyarè lowas è bâbâna grafik fungsi . Èpon ngennalaghi sajumbla notasi sè èghuna'aghi kantos samangkèn, akadhiyâ tandhâ intègral  (\displaystyle\int f(x)\,dx) sè abâkkèlè S sè malanjhâng, ḍâri oca' latèn *summa*, bân  sè èghuna'aghi ka'angghuy diferènsial (\frac{dy}{dx}), ḍâri oca' latèn *differentia*.
## Sombher