Virus ḍâlem sajhârâ manossa

**Virus ḍâlem sejârâ manossa** ngara'aghi ḍâ'pangaro virus bân infèksi virus ḍâlem riwayat paradhâbân manossa. *Epidemi* sè nyebâbaghi bi' virus èmolaèn pas tèngka manossa aobe ḍâ' jâman Neolitikum. korang lebbi 12.000 taon lambe', manossa ngembângngaghi pertanèyan bân ngabento' komunitas sè bhârghâna lebbi bânnya'. Jârèya sè pola nyebâbaghi virus nyebbar lebbi ceppet bân madhâddhi endemik. Virus taneman bân obuwân rèya bisa tègghi sebbab manossa aghântong ḍâ' pertanèyan bân paobuwân. Contona, infèksi *Potyvirus* ḍâ' kentang bân *Rinderpest morbilivirus* ḍâ' sapè sè ngebâ ḍâmpa' rajâ ḍâ' kaoḍi'ân.

Cacar bân tampek tamaso' panyakèt towa sè manginfèksi manossa. Marènna aobâ ḍâri virus sè ngainfèksi hewân laèn, virus-virus nyebbabaghi cacar bân tampek molaèn nolar ka manossa è Èropa bân Afrika Ḍâjâ èbuwân taon lambe'. Virus-virus rèya pas èkèbâ bi' orèng Èropa ka Benua Amerika pas jâmân  penjâjâ'ân Spanyol. Bhârgâ asli Benua Amerika ta' anḍi' tegghu alami ḍâ' virus-virus rèya dhâddhi juta'an orèng matè pas kadhâddhiyân epidemi. Pandemi influenza ècatet ḍâlem sejârâ sejjâk taon 1580 bân frekuensina teros tègghi ḍâ' abad-abad selanjutta. Pandemi influenza pas taon 1918-1919 matè'èn 40-50 juta orèng ḍâlem bâkto korang ḍâri sittong taon ban sala sittong pandemi sè palèng metè'èn ḍâlem sejârâ.

Louis Pasteur bân Edward Jenner iyâ arèya duwâ' orèng sè ghâlluwân ngembangngaghi vaksin sè ollè ngelindungngaghi manossa ḍâri infeksi virus. karakter virus anyar èkenal jelas pas panemowan mikroskop elktron pas taon 1930 an, èra kembangngaghin pesat virologi. Pas abad ka-20, virus èketaowèn panyebbhâb bânnya' penyakèt, penyakèt sè la abit bâḍâ otâbâ sè anyar moncol. Bânnya'na epidemi polio kadhâddhiyân bân anyar ollè èkendali'aghi marènna vaksinna èkembangngaghi pas taon 1950-wan. HIV aropa'aghi sala sèttong virus anyar sè palèng aḍampa' ḍâ' paraḍâbhân manossa. meskèpon dhâddhi posat perhatèyan sè nyebbhâbaghi penyakèt, virus kèya a manfaat sebbhâb bisa a prosès evolusi bi' nyaloraghi gen ḍâri sittong spèsiès ka spèsiès laèn bân amaènaghi peranan penteng ḍâlem èkosistem.

## Jâman sebelum sejârâ
Pas 50.000 - 100.000 taon teraher, pas manossa *modern* bânnya'na a tamaba bân  nyebar ka sakabbinna dhunnya, omber penyakèt-penyakèt nular sè anyar, tamaso' sè èsebbabaghi bi' virus.  sebelumma, manossa oḍi' ḍâlem kelompok-kelompok bârghâ kènnè' bân apèsa dhâddhina epidemi rèya penyakèt sè para' ta' toman kadhaddhiyân. Cacar sè èsebbâbaghi bi' Variola virus aropa'aghi infèksi virus sè palèng matè'aghi ḍâlem sejârâ, sè ḍâ' aḍâ' monvol ḍâ' rèng-orèng pertanèyan è neghârâ India korang lebbi 11.000 taon sè lambe'. Virus variola sè coman nginfèksi masnossa pola berevolusi ḍâri Poxviridae ḍâ' hèwân pengerat Afrika.  Manossa pola bâḍâ è lèngkongan sè paḍâ bi' hèwân pangerat jârèya bânnya'na orèng sè terinfèksi bi' virus sè èkèbâ. Virus sè bisa nembus "batas antarspesies", ḍampa'na râjâ,  bân perangkat imun manossa ta' siyap ngadeppaghi  virus anyar. Manossa rèya sè nempattaghi ḍâlem kelompo' kènnè' bân sadhâjâna sè terinfèksi biasanna matè otabâ teghhi. Tegghi rèya coma èwaresaghi ḍâ' na' kana' ghâbây sementara bâkto ḍâri antibodi ḍâlem aèng soso èbo' bân antibodi laènna sè lèbet plasenta ḍâri ḍârâ èbo' ka jânin. Kempncolan penyakèt secara sporadis pola kedhâdhiyân ḍâ' satèyap generasi. Taon 9000 SM, pas bânnya' orèng molay nettap è dataran Songay Nil, bânnya'na bârghâ sajen tègghi bân akibatta virus bisa ngapertahannaghi kabâdhâ'anna sebbhâb tèngghina bânnya'na orèng sè ghâmpang tertular.  Epidemi virus sè aghântong ḍâ' tèngghina bânnya' orèng, akaḍi' gondongan, rubela bân polio rèya molay kedhâdhiyân pas jâman satèya.