open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Catherine, Putri Wales

Catherine, potrè Wales, GCVO, CH (lahèr Catherine Elizabeth Miḍdleton è tangghâl 9 jânuwari 1981), panèka angghuta kalowarga karajaa'n Inggris. Catherine akabin sareng William, Pangeran Wales, ahli wâris tahta Inggris.

lahèr è Reaḍing, Catherine oḍi' bân rajâ è Bucklebury, Berkshire. Catherine asakola è St Andrew's School bân Marlborough College sabellunna ollè ghellâr è biḍang sejarah seni è Universitas St Andrews è Skotlanḍia, è ḍissa' Catherine atemmo bân Pangeran William è taon 2001 bân lulus è taon 2005. Catherine aghâdhui pan-bârâmpan lalakon bân alako amal sabellunna bhâkalan  èumommaghi è bulan Novèmber 2010. Catherine dhâddhi Duchess of Cambriḍge è attas pakabinanna è tangghâl 19 April 2020 Biara Westminster. Pasangan panèka anḍi' ana' tello': George, Charlotte, bân Louis.

samarèna akabin, Catherine ngalakonè tugas bân komitmen karaja'an ka'angghuy nolongè rato Inggris. Catherine ampon abâkkèllè kalowarga karaja'an è tur resmi è loar nagârâ bân ampon amain peran sè signifikan è ḍâlem bânnya' amal, ngalakonè proyek-proyek lèbât Royal Founḍation, kalabân karya amalla khusussâ èfokusaghi ḍâ' masalah-masalah è sekitar perawatan anak usia ḍini, kacanduwân, bân seni. Catherine aghâdhui patronase è lebbi ḍâri 20 bhâdhân amal bân organisasi militer, è antarana Anna Freuḍ Centre, Action for Chilḍren, SportsAiḍ, bân National Portrait Gallery. Ka'angghuy nyokong masyarakat kalabân abâhas masalah kasehatdhân mental, Catherine aghâbây kampanye kasaḍaran kasehatdhân mental Heaḍs Together, sè èluncuraghi lakèna, William sareng tarètan èparra Harry è April 2016.

## Sombher
Bhâsa Agabag

**Bhâsa Agabag** panèka Bhâsa asli sè èghuna'aghi sareng Suku Dayak Agabag, sala sèttong kalompo' ètnis è Kabhupatèn Nunukan, Kalimantan Dâjâ. Bhâsa ka'dinto nyebbar dâ' salanjhângnga songay Sembakung, Tulid, bân Tikung. Bhâsa Agabag èrancang sareng masyarakat sè ngangghuy abhâreng  lembaga Forest Resources Management for Carbon Sequestration (FORMACS) sè èsokong sareng CARE International Indonesia CIDA bân Yayasan Selamatkan Teluk Balikpapan.

Suku Agabag andi' tello' sub-suku (mètorot ana' songay), makah kamus ka'dinto kalabân maso'aghi entri dialèk sè èangghuy kalabân tello' sub-suku kasebbhut. Tello' sub-suku kasebbhut panèka Sembakung, (dâlem kamus ka'dinto èsingkat Se), Tulid (Tu) bân Tikung (Ti).

## Tembang Sakral “Kukui”
Bhâsa Agabag èghuna'aghi dâlem tembang sakral *Kukui*, panèka lagu ghâbây mojhi sokkor sè èkanyanyi sabelluna bân saellana kadhaddhiyân sakral, akadhii *ngayau* (perrang adhât) otabâ pasarèyan.

È taon 2023, Kantor Bhâsa Kalimantan Tèmor ngalakonè panyosonan kamus daèrah bân ghâbâyân istilah Bhâsa Agabag ghâbây nyokong pendidikan lokal. Salaènna panèka, è bulân Agustus 2022 èterbitaghi Alkètab bâgiyân Lukas ètarjema'aghi ka dâlem Bhâsa Agabag. Ka'dinto andi' tojjhuwân kaangghuy aberri' fasilitas pamahaman masyarakat dâ' dhâbuna Pangiran dâlem Bhâsa  èbhu.

Dâlem hal paghellâran Ilau Dayak Agabag IX, Musyawarah Adhât bân Musyawarah Rajâ 11-15 Juli 2022, nyanyian *Kukui* èghellâraghi kalabân 1.258 hadirin mènangka wujud palestariyan hubungan masyarakat hokom adhât Dayak Agabag kalabân alam sè saimbang. Acara ka'dinto ngaollè pangarghâ'ân "Melantunkan Kukui Dayak Agabag Peserta Terbanyak" sè èberri' è tangghâl 12 Juli 2022 è Nunukan.

## Sajârâ bân Asalla
Okara famili (*kognat*) dâlem Bhâsa Tidung bân Bhâsa Agabag panèka 139 dâri 198 kosakata dhâsar Swadesh. Prèsentase okara famili antarana Bhâsa Tidung bân Bhâsa Agabag panèka 70% sè ngasèllaghi bitongan bâkto pèsa awwâl antarana Bhâsa Tidung bân Bhâsa Agabag, ka'dinto 882 taon lambâ'. Bhâsa Tidung bân Bhâsa Agabag panèka Bhâsa tunggal è taon 1039 - 725 sè konah. Bhâsa  Tidung bân Bhâsa Agabag molaè apèsa dâri Bhâsa proto antarana taon 908-1296 (èbitong dâri taon 2021). Bhâsa Tidung bân Bhâsa Agabag panèka Bhâsa sè sarumpun saèngghâ maso' ka dâlem kalompo' rumpun Bhâsa.

## Sombher-sombher
Bhâsa Batak Simalungun

**Bhâsa Batak Simalungun** otabâ *Sahap Simalungun* (è ḍâlem bhâsa Batak Simalungun) iyâ arèya sala sèttong bhâsa è ḍâlem kâlowarga bhâsa Batak sè ètotorraghi sareng orèng Batak Simalungun sè ngennangngè è Kabhupatèn Simalungun, Serdang Bedagai, Deli Serdang, Karo, Dairi, bân Kottha Pematangsiantar è Somattra Ḍâjâ, Inḍonèsia.

## Ghâlimpo' Bhâsa
Menorot P. Voorhoeve (ahli bhâsa Bâlândhâ, sè alaghungè mènangka *taalambtenaar* Simalungun è taon 1937), bhâsa Batak Simalungun bâḍâ è mânengnga antara rompon Batak lao' bân rompon Batak lao'.  Panalètèyân laèn sè èlakoni sareng A. Adelaar nojjhu'aghi jhâ' bhâsa Batak Simalungun panèka aropa'aghi cabang dâri rompon Batak lao' sè apèsa ḍâri bhâsa-bhâsa Batak lao'﻿﻿sabellunna èbhângonna bhâsa Batak Toba otabâ bhâsa Mandailing samangkèn. 

Pamangghi omom èkategori'aghi bhâsa Batak Simalungun mènangka bâgiyân ḍâri kâlowarga bhâsa Batak, namong Uli Kozok (ahli filolog) ngoca'aghi jhâ' èjhâlling ḍâri sâjhârâ bhâsa panèka aropa'aghi cabang ḍâri kâlowarga bhâsa lao' sè laèn/apèsa ḍâri bhâsa-bhâsa Batak Lao'sabellunna èbhângonna bhâsa-bhâsa Batak Toba otabâ bhâsa-bhâsa Mandailing.  Pan-bârâmpan oca' è ḍâlem bhâsa Batak Simalungun pajjât paḍâ sareng bhâsa Batak Toba otabâ Karo sè bâḍâ è sakalèbbhi'na ḍaèra kennangnganna orèng Batak Simalungun, namong Pdt. Djaulung Wismar Saragih ajellassaghi jhâ' bâḍâ bânnya' oca' sè ètolès paḍâ è ḍâlem bhâsa Batak Simalungun bân bhâsa Batak Toba namong anḍi' maksoḍ sè laèn. 

## Sombher
Bhâsa Musi

**Bhâsa Musi** ( *Basé Musi* ) iyâ arèya cem-macemma bhâsa Austronesia ḍâri cabang Bhâsa Mâlaju sè èguna'aghi sareng orèng Musi sè kabânnya'an oḍi' è ḍaèra seḍḍhi'na alirân Songay Musi, otamana è Kabhupatèn Musi Banyuasin bân Kabhupatèn Musi Rawas kalabân panotor asli sè jumlana ra-kèra 600.000 orèng.

## Sâjhârâ
Ḍri sâjhârâna, bhâsa Mâlaju Musi asalla ḍâri ḍaèra semma sareng Songay Musi (otamana Kabhupatèn Musi Banyuasin bân Kabhupatèn Musi Rawas) sè è jhâman samangkèn panèka bâgiyân ḍâri propinsi Somattra Lao', Inḍonèsia.

## Ḍialèk
Èḍhâsarraghi ḍâri panâlètèyân ḍialekologis sè èlaksana'aghi sareng McDowell & Anderbeck (2020), bhâsa Musi è ḍâlem artè sè semma' (ta' tamaso' variètas laènna ḍâlem rompon bhâsa Musi) bisa èbâgi ḍhâḍḍhi tello' ḍialèk otama èḍhâsarraghi ḍâri leksikal sè paḍâ bân karakteristik fonologis. Ḍialèk-Ḍialèk kasebbhut èngghi panèka 1) Kelingi, 2) Penukal, tor 3) Sekayu.

## Fonologi
Dungio (1981) nyebbuttaghi 27 fonem è bhâsa Melayu Musi, sè kadhâddhiyân dâri 21 konsonan bân 6 vokal. Namong, panèlitian salastarèna Aliana (1987) nyataaghi jhâ' è Musi Malayu namong bâdâ 21 fonem.

### Vokal

## Sombher


## Pranala Lowar

* Laboratorium Kebinekaan Bahasa dan Sastra (Bahasa Musi)
Bhâsa Bukit

**Bhâsa Bukit** (Bukit Dayak) otabâ Bhâsa Banjara Kuno panèka loghât bhâsa Melayik sè ègunaaghi sareng orèng Bukit Dayak è salanjhângnga Gunong Meratas è Kalimantan Lao'. Bhâsa Bukit panèka bângon arkais dâri bhâsa Banjar sabellunna capo' pangaro bi' bhâsa Jhâbâ. Contona, bhâsa Bukit aghâdhui oca' *aing* (artèna aèng) akadhi bhâsa kognat Kedayan otabâ ayer è Brunei, samentara è bhâsa Banjara oca' kasebbhut ampon punah bân ampon èghântè'è sareng oca' pinjaman *banyu,* sè asalla dâri bhâsa Jhâbâ.

## Bhândingânna bhâsa Banjar bân bhâsa Bukit
Den Hamer lebbi parcajâ jhâ' bhâsa sè èghunaaghi sareng orèng Bukit, èngghi panèka pandudu' dâlem paghunongan Meratas, jhughân aropaaghi sala sèttong *subdialek* dâri Banjar Hulu.

## Bhâsa Labuhan
**Bhâsa** Labuhan iyâ arèya bhâsa bukit sè ètotoraghi sareng orèng Labuhan Dayak (Meratus Dayak sè arèya Hindu, Kristen Protestan bân Kristen Pentakosta) sè ngennengngè dhisa Labuhan bân è sekitarra.

## Sombher
Sakèra

sakèra sè èkennal jhughân kalabân nyama Saḍiman, panèka pejuang anti-kolonial kalonta è Pasuruân, Jhâbâ Tèmor. salèrana aperrang alabân praktek korupsi, kolusi, bân nepotisme (KKN) sè èlampa'aghi è perkebhunan tebbhu bân pabrik ghulâ è Hinḍia bâlândhâ è sekitar awwâl abaḍ ka-19. sakèra èkennal mènangka ahli bela ḍiri sè aperrang moso pamarènta Bâlândhâ è perkebbunan tebbhu è ḍaerah Bangil, sè aghâbây ènyamaè "Sang Kerah." Amargha alabân ka oreng bâlândhâ, sakèra akhèrra ètangkep samarèna congoco bân sala settong kancana. salèrana èkoburaghi è ḍaèra Bekacak, Dhisa Kolursari, kacamatdhân paleng lao’na Kottha Bangil, Pasuruan.

Saḍiman èkennal kalabân nyama "Sakèrah" polana pènter aperrang, saènggâna èkennal "Sang Kèrah" sareng masyarakat setempat bân dhâddhi bhuru tebbu. sakèra ajuwangaghi hak-hak bhuru Madhurâ, sè kabânnya'an orèng Madhurâ, hasèlla agrèsi Cakraningrat Madhurâ sè ngèbâ penḍuḍukna ka Jhâbâ khusussâ Pasuruan Lao'. Neng kennengnganna sè anyar, oreng Madhurâ ngalamè  peninḍasân ḍâri panjhâjhâh Bâlândhâ kalabân ta’ nalèktèghi Cakraningrat. Sakèra, èangghep dhâddhi manḍor sè saè tor panolong bhuru Madhurâ, andhaddhiyagi abâ’na dhaddhi pahlawan Madhurâ.

Bânnya' sè nganggep sakèra asalla ḍâri bhângsawan Madhurâ, namong hal ka'ḍinto èbantah sareng Rizky Aḍitya, bâkkèl karaton Madhurâ. Panemmo se laèn ngoca'aghi jhâ' sakèra katoronan ââri Bathoro Katong. sakèra ekennal sareng orèng Madhurâ karana ajuwang hak-hak buruh perkebbunan tebbhu tor pabrik-pabrik ghulâ, sè ghâggâr bannya’ oreng Madhurâ. Nangèng, baḍa kèya se parcajâ jhâ' sakèra asalla ḍâri Tanah Merah, Madhurâ kennengnganna marga Blatèr. Blatèr è Madhurâ èkennal kalabân juara bân bâḍa sè ngangghep anḍi' posisi tor profesi sè strategis, èhormatè sareng para bhângsawan bân panjhâjhâh. Blatèr sangghup agera'aghi masyarakat bân cè' èhormatè. Salaèn dhâddhi pamimpin masyarakat, Blatèr jhughân ahli aghâma, sabâb pesantren Islam è Madhurâ ngajhâri bânnè namong aghâma namong jhughan abèlla aba’ ka'angguy abèlla masyarakat tor aghâma ka'angguy kaparlowan sè saè. Mèlana sababbhâ sakèra parnyo’onan ḍi-buḍina sakèra èngghi panèka asambhâjâng ḍuwâ’ raka’at sabellunna èpate’è orèng Bâlândhâ.

Bâḍâ jhughân sè parcajâ jhâ' sakèra panèka bhângsawan Jhâbâ sè anyama Mas. Nangeng, ka’ḍinto bhuto bhuktè, karana ghellâr sè molja tantona badhi aghâdhuwan rèwayat kalowarga sè molja, akadhi sè enyata’agi ḍâri pihka karaton Madhurâ (Bangkalan).

## Sombher
Harry, Adipati Sussex

Harry, aḍipati Sussex, KCVO (Henry Charles Albert ḍaviḍ (Mountbatten-Winḍsor); lahèr è tangghâl 15 September 1984) panèka pottra bungso ḍâri Rato Charles III bân binèna sè ḍâ' aḍâ', ḍiana, Putri wales. Salèrana nomer lema' è ghâris suksesi Britania Raya, sa'amponna ale'na sè towa, William, Pangeran Wales, bân tello' ana'èn ale'èn: Pangeran George, Putri Charlotte, bân Pangeran Louis.

Èḍiḍik è Wetherby School, Luḍgrove School, bân Eton College, Harry ampon lastarè palatèyan perwira militer è Royal Military Acaḍemy Sandhurst. Harry ètugasaghi dhâddhi  kornet è Blues bân Royals bân atugas samentara bân kaka'en sè lebbi towa, William. Harry èpèsa ka'angghuy tugas aktif è Afghanistan è ḍuwâ' kasempaḍhân; sè awwâl è taon 2007-2008 sapolo minggu è Provinsi Helmanḍ. Sè kaḍuwâ' panèka ḍu polo minggu è taon 2012-2013 kalabân Korps uḍara Angkatdhân dhârât.

Èinspirasi ḍâri Warrior Games è Amèrika Serikat, Harry aluncuraghi Invictus Games è taon 2014 dhâddhi pelanggan penḍiri bân pagghun terlibat è ḍâlem kapasitas non-karaja'an. ḍu taon saterrossa, èbhârengngè alè'en William bân alè' èparra Catherine, Harry noro' ngatowaè kampanye kasaḍaran kasehatdhân mental "Heaḍs Together".

È taon 2018, Harry èangka' dhâddhi Aḍipati Sussex sabellunna akabin bân aktris Amerika Meghan Markle. è ḍâlem hubungann, Harry anḍi' ḍuwâ' ana': Archie bân Lilibet. Harry bân Meghan nyorot ḍâri kalowarga karaja'an neng è bulân Jânuwari 2020, apinḍa ka California lao', kennengngan asli Meghan, bân aluncuraghi Archewell Inc., gabunganna organisasi bisnis nirlaba (amal) sè èkombinasiaghi sè bâḍâ è Beverly Hills. È bulân Maret 2021, Harry haḍèr è acara TV kalabân Meghan bân Harry, wawancara televisi Amerika sè èpublikasiaghi è bânnya' kennengngan kalabân binèna bân Oprah Winfrey. Pasangan panèka afilm aghi Harry & Meghan, sèrial ḍokumenter Netflix, sè èrilis è bulân Ḍèsèmber 2022.

## Carèta Odi'
Pangeran Henry lahèr è St. Mary's Hospital, Lonḍon, è tangghâl 15 September 1984 pokol 4:20 malem. Salèrana panèka ana' kaḍuwâ'na Charles, Pangeran Wales bân Ḍiana, Putri Wales. E bâkto lahèr, Harry nomer tello' è ghâris suksesi tahta Britania Raya, sa'amponna ramana bân kaka'en, Pangeran William. Harry èbaptis è St. George's Chapel, Winḍsor Castle, è tangghâl 21 Ḍèsèmber 1984, sareng Uskup Agung Canterbury, Robert Runcie.

Walibaptissâ panèka Pangeran Anḍrew, Ḍuke of York (paman dâri ramana), Bryan Organ (pelukis potret), Gerald Warḍ (kancana ramana), Laḍy Cece Vestey (kancana Ratu), Laḍy Sarah Armstrong-Jones (sapopo partama ramana), bân Carolyn Bartholomew (lahir Priḍe), sala sèttong kanca akrabbhâ èbhuna. Maske nyama lahèrre Henry Charles Albert Ḍavid, salèrana lebbi èkennal kalabân nyama Harry.

## Sombher
Bhâsa Uab Meto

**Bhâsa Uab Meto** otabâ **Bhâsa  Dawan** otabâ è sebbhut jhughân **Bhâsa  Atoni** panèka sala sèttong Bhâsa ana' cabang Austronesia, sè bitongan panotorra ±600.000 orèng, sè otamana èkoca'aghi sareng suku Atoni bân Suku Boti è polo Timor. Panotor Bhâsa Uab Meto èkennal mènangka "suku Dawan" otabâ "Atoni Pah Meto" sè artèna orèng dâri tana kerrèng. Bhâsa Uab Meto / Dawan è Oecussi-Ambeno (Timor Lèstè) bânnya' èpangaro kosakata Bhâsa Portugis, tor è daèrah Nusa Tenggara Tèmor, Bhâsa Uab Meto lako acampor sareng Bhâsa Indonesia.

Bhâsa Uab Meto ka'dinto mayoritas èangghuy sareng masyarakat Timor bun bârâ', khusussâ è daèrah kabhupatèn Timor Tengnga Lao' (sub-suku Amanuban, Amanatun bân Mollo), Timor Tengnga Dâjâ (sub-suku Naibenu, Miomafo, Biboki bân Insana) bân sabâgiyân Kottah bân Kabhupatèn Kupang (sub-suku Kopas, Timaus, Amfoan, Sonba'i bân Nairasis). Bhâsa Uab Meto ka'dinto jhughân èangghuy sareng masyarakat daèrah kantong Oecussi-Ambeno, kalabân sebbhudhân *Baikenu* otabâ *Baikeno*.

Daftar 200 kosakata dhâsar Bhâsa Uab Meto bisa ètemmoè è Database Kosakata Dhâsar Austronesia. Nyama-nyama karaton (Sonaf) Suku Dawan Timor Bârâ' iyâ arèya:

# Sonaf Naimeko sareng Usi Sila Meko
# Sonaf Biboki sareng Usboko
# Sonaf Insana sareng Usfinit
# Bikomi sareng Usi Bana
# Sanak sareng Usi Lake bân Usi Ato
# Amnatun bân Amnuban

## Fonologi
Bâdâ pètto' vokal dâlem Bhâsa Uab Meto, panèka /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /u/. Kennengngânna vokoid Bhâsa Uab Meto dâlem artikulator manossa akadhi èkatalè dâlem denah ka'dinto.

Bhâsa Uab Meto ghun andi' sèttong diftong panèka, /ai/. Diftong nèka ghun bâdâ è dialèk Molo. Dâlem dialèk laèn, lako èkoca'aghi /e/. Diftong /ai/ panèka sèttong monyè pangoca'an sè ngasèllaghi sèttong fonem.

Ghun bâdâ sabellâs konsonan asli Bhâsa Uab Meto. Jhughân bisa nemmo bâdâna dèrèdhân konsonan dâlem Bhâsa Uab Meto, akadhi /kl/, /kt/, /ms/, /tn/, dan /ts/.

Suku okara Bhâsa Uab Meto omomma andi' duwâ' suku okara. Tapè bâdâ jhughân okara-okara sè andi' suku okara lebbi. Bân suku okara ka'dinto aropa suku okara sè tabukka' tapè polana metatesis, bânnya' ètemmowaghi jhughân okara-okara suku sè atotop.

## Sombher-sombher
Charles III ḍâri Britania Raya

Charles III (Charles Philip Arthur George; lahèr 14 Novèmber 1948) panèka Rato ḍâri Keraja'an Inggris Raya bân Irlanḍia Utara bân naghara-naghara berḍaulat ḍâri persemakmuran.

Charles lahèr è Istana Buckingham è bâkto pamarenta'anna emba ḍâri èbhuna, Rato George VI, bân dhâddhi ahli wâris è bâkto ebuna, Ratu Elizabeth II, ongghâ tahta è taon 1952. Charles èangka' dhâddhi Pangèran Wales è taon 1958 bân ènobataghi è taon 1969. Salèrana èḍiḍik è Cheam School bân Gorḍon, bân saterrossa è kampus Timber top ennem bulân Geelong Grammar School è Victoria, Australia. Saellana lastarè aghellâr sejarah ḍâri Universitas Cambriḍge, Charles atugas è Angkatan uḍara Karaja'an bân Angkatan Laut Karaja'an ḍâri taon 1971 kantos 1976. È taon 1981, Charles akabin sareng Laḍy ḍiana Spencer. Charles anḍi' ana' lalakè' ḍuwâ', William bân Harry. Charles bân ḍiana apèsa è taon 1996, sa'amponna rèng-orèng rowa anḍi' hubungan è lowar nikah bân èpublikasi aghi sacara lowas. ḍiana sèdhâ polana loka sè èalamè è ḍâlem kacèlaka'an mobel è taon salastarèna. È taon 2005, Charles akabin sareng pacar lambâ'en, Camilla Parker Bowles.

Dhaddhi ahli wâris tahta, Charles ngalakonè tugas resmi bân atas nyama èbhuna bân abâkkèllè Inggris è kunjungan ka lowar nagârâ. Salèrana maddhek The Prince's Trust[e] è taon 1976, sponsor Prince's Charities, bân dhâddhi pelinḍung otabâ presiḍen ḍâri lebbi ḍâri 800 bhâdhân amal bân organisasi laènna. Salèrana nganjuraghi pelestarian bangunan bersejarah bân pentingnga arsitektur traḍisional è masyarakat. È ḍâlem hal panèka, Charles aghâbây kottah percoba'an anyar sè èsebbhut Poundbury. Sala sèttong ahli lingkungan, Charles nolongè pertanian organik bân langkah-langkah ka'angghuy ngorangè obâ'ân iklim è bâkto Charles dhâddhi manajer perkebbhunan ḍuchy of Cornwall, sè èberri'i pangargha'an, pangakowan, bân kritik. Salèrana jhughân kritikus sè èkennal ḍâlem aḍopsi kakanan sè èmoḍifikasi genetik, è bâkto sokonganna ka'angghuy obat alternatif èkritik. Salèrana ampon nolès 17 buku.

Charles dhâddhi rato sa'amponna èbhuna sèdhâ, Elizabeth II, seḍa è taon 2022. È omorra 73 taon, Charles panèka orèng sè palèng towa sè ongghâ tahta Britania Raya, polana ampon dhâddhi ahli wâris bân Pangeran Wales sè palèng abit è ḍâlem jhâjhârbâ'ân Britania Raya. Kaḍhâddhiyân-kaḍhâddhiyân sè penting è bâkto pamarènta'anna tamaso' penobatdhânna è taon 2023 bân è ḍiagnosis kanker è taon samarèna, sè ḍi-buḍi ma'ambu samentara rencana katanoro'an umum.

## Sombher
Bhâsa Cia-Cia

**Bhâsa Cia-Cia** otabâ Bhâsa Buton Lao', panèka sala sèttong macem bhâsa Austronesia sè èghunaaghi è sakitarra kottah Baubau è bârâ'na Polo Buton sè bâdâ è tèmor lao'na Polo Sulawesi è Inḍonèsia. È taon 2009, bhâsa panèka ngaollè parhatian dhunnya è bâkto Bau-Bau City ngadopsi aksara Hangeul Korèa kaangghuy èghunaaghi mènangka sistem tolèsan ghâbây bhâsa Cia-Cia.

## Demografi
È taon 2005, bâdâ 80.000 orèng sè acaca bhâsa Cia-Cia, 95% dâri rèng-orèng panèka Muslim sè jhughân acaca Wolio. Wolio sajân èkaloppaè mènangka bhâsa tolesan orèng Cia-Cia, polana bhâsa Inḍonèsia samangkèn èajhâri è sakola'an ngangghuy abjad Latèn.

## Panyebbârân
Bhâsa Cia-Cia èghunaaghi è Sulawesi Tèmor Lao', bâgiyân lao' Polo Buton, Polo Binongko, bân Polo Batu Atas. Metorot carèta kona, orèng sè acaca Cia-Cia è Binongko panèka toronan dâri tentara Buton sè èpimpin sareng Sultan Buton.

## Nyamana
Nyama bhâsa panèka asalla dâri oca' *cia* sè artena (ta')**.** Cia-Cia jhughân èsebbhut Buton, Butung, otabâ *Boetoneezen* (dâri bhâsa Bâlândhâ), èbârengi Wolio, bân bhâsa Buton Lao' (otabâ Butung).

## Loghât
Kabâdâ'ân bhâsa è Pulo Buton cè' malarattah bân ta' èpahami kalabân jhèrna'. Èantara dialèk Cia-Cia èngghi panèka Kaesabu, Sampolawa (Mambulu-Laporo), Wabula bân Masiri. Loghât Masiri aghâdhui kosa kata sè palèng bânnya' manabi èbhândhingaghi sareng loghât sè baku. 

## Sombher
Bhâsa Napu

**Bhâsa Napu** (Bhâsa Inggris: *Napu language*) otabâ bhâsa Pekurehua, panèka bhâsa daerah sè èghunaaghi è wilayah Lore Lao', Kabhupaten Poso, Sulawesi Tengnga. Bhâsa panèka èdominasi è wilayah Lembah Napu bân èghunaaghi sareng orèng Napu. Bâdâ ra-kèra 6.100 orèng sè aghunaaghi bhâsa panèka è taon 2000 mètorot Ethnologue. Bhâsa panèka tamaso' dâ' golongan Badaik, asareng bhâsa Besoa bân Bada. Dâri sudut pandang leksikostatistik mornih, Napu, Behoa, bân Bada bisa èangghep mènangka dialek dâri sèttong bhâsa. Namong, sacara *geografis* bân *sosiolinguistik* rèng-orèng panèka bhidhâ-bhidhâ, bân è attas dhâsar panèka tello' panèka èangghep mènangka bhâsa sè tapèsa.

## Carana ngangghuy
Bhâsa Indonèsia bân Bhâsa Napu bhân-sabbhân andi *<nowiki/>' domain* pangangghuyân beng-sèbeng. Bhâsa Inḍonèsia èghunaaghi è upacara-upacara pamarèntaan, è sakola'an, tor abhânta sareng orèng lowar. Napu umumma èghunaaghi è antarana orèng Napu è kennengngan sè ta' resmi akadhi è roma otabâ è sabâ. Na’-kana’ Napu umumma ngangguy Napu mon amaèn abhereng. Bâdâ orèng tuwah Napu sè aghunaaghi bhâsa Inḍonèsia sareng ana'na kaangghuy nyiap'aghi ana'na kaangghuy asakola. È dâlem kabhâktèyan gereja bân upacara tradisional, bhâsa Napu bân bhâsa Indonesia èghunaaghi. Orèng Napu sè ella akabin sareng penutur bhâsa laèn bhâkal ngangghuy bhâsa camporan Napu, bhâsa Inḍonèsia, bân bhâsa èbhuna pasanganna.

## Sombher
Sartono (politikus)

Raḍen Mas Sartono ( lahè è tangghâl 5 Agustus 1900 bân sèdhâ 15 Oktober 1968) panèka sala sèttong pangacara bân politisi sè aktif è ḍâlem parjhuwângan kamardhika'an Inḍonesia. È bâkto awwâl kamardhika'an, Sartono atugas mènangka Menteri Negara è Kabinet Presiḍen è bâbâna Mohammaḍ Amir, Abḍul Wahiḍ Hasyim, Alexanḍer Anḍries Maramis, bân Oto Iskanḍar ḍi Nata. Sartono jhughân dhâddhi presiḍen pemangku è taon 1958 bân 1959. Karir politikghâ èmolaè kalabân Partai Nasional Inḍonesia bân maddhek partai-partai politik anyar, akaḍhi Partai Inḍonesia bân Gerakan Rakyat Inḍonesia.

Sartono lahèr ḍâri bhângsawan Jhabâ bân asakola è Hollandsch-Inlanḍsche School, Meer Uitgebreiḍ Lager Onḍerwijs, Algemeene Miḍḍelbare School, bân Rechtshoogeschool te Batavia, lulus è taon 1922. Saellana jâriya èterrossaghi penḍiḍighânna è Universitas Leiḍen è Bâlândhâ, è taon 1926 bân ollè ghellâr *Meester in* *ḍe Rechten* è tahon 1926.

## Carèta oḍi' bân kalowarga
Nyama Sartono asalla ḍâri oca' Jhâbâ sarto bân ono. Artèna nyamana iyâ arâya "kahaḍirânna aropa'aghi paghenna'." è ḍâlem parjhâlânan oḍi'en, Sartono abhuktè lako dhâddhi paghenna' ḍâri kakorangan masyarakat otabâ bhângsana. Salèrana lahèr ḍâri kalowarga se moljâ. Orèng towana Raḍen Mas Martoḍikaryo bân Raḍen Ajeng Ramini. Ramana aropa’aghi ponakanna Mangkunegoro II, ḍineng èbhuna aropa’aghi ponakanna Mangkunegoro III.

Sartono akabin sareng Siti Zaenab, pottrèna Wiryowiguno, dhâghâng bhâtèk se sukses kalabân reputasi tèngghi è antarana masyarakat Solo, è tangghâl 26 Mei 1930. Se kaḍuwâ akabin è bengkona kalowarga Wiryowiguno, sè baḍâ ra-kèra 100 meter ḍâri bengkona KH Samanhuḍi, sè maddhek Sarèkat Islam. Sartono èbherkadhi ana' tello': R.M. Gunaḍi, R.A. Sri Mulyati, bân R.A. Rukmini.

sa'arè sa'amponna Proklamasi Kamardhika'an Inḍonesia, è tangghâl 18 Agustus 1945, para angghuta PPKI èsoro akompol è bekas gheddhung Volksraad è Jhâlan Pejambon, Jakarta. È siḍang sè èlaksana'aghi è arè jâriya, PPKI sukses ngala' tello' kapotosan penting: (1) Ma essa aghi Konstitusi 1945; (2) Mèlè Soekarno bân Mohammad Hatta dhâddhi Presiḍen bân bâkkèl Presiḍen Rèpublik Inḍonesia; (3) Maddhek KNIP karana bhâdhân sè abhânto presiḍen è dâlem ngator pamarènta'an. Siḍang PPKI èterrossaghi è tangghâl 19 Agustus 1945.

## Karier

### sabellunna mardhika
Sartono molaè aperrang ka'angghuy kamardhika'an è omor 16 taon, è bâkto maso' ka gerakan nasional dhâddhi angghuta ḍarmokoro. È bâbâna Kongres Pemuḍa Kaḍuwâ' è tangghâl 28 Oktober 1928, Sartono sala sèttong sè sponsor kongres, èbhârengi kancana Pak Soenario. Sa'abiḍḍa 29 taon abhâkè ta’ pegghâ’ ka'angghuy ngaollè cita-cita kamarḍika’an Inḍonesia.

## Sombher
Pangeran Wales

**Pangeran Wales** panèka ghellâr sè sacara traḍisional èbherri' ka ahli wâris lakè' sè teppa' è Inggris, bân salastarèna ghâpanèka, tahta Britania raya. ghellâr panèka asalla ḍâri para pangobâsa Wales Gwyneḍd, sè, molaè ahèr abaḍ ka-12, aghuna'aghi (namong ta' ros-terrosân) ka'angghuy aghâdhui supremasi è attas pangobâsa Wales laènna. Namong, ka'angghuy nandha'aghi ahèrra penaklukan Wales, è taon 1301, eḍward I ḍâri Inggris aberri' ghellâr ka pottrana, eḍward ḍâri Caernarfon, saèngghâna molaè traḍisi aberri' ghellâr ka ahli waris tahta è bâkto pottrana otabâ ponakanna dhâddhi rato. ghellâr panèka âyakoh sareng pemimpin Pemberontakan Wales, Owain Glyndŵr, ḍâri taon 1400 kantos 1415.

Rato Charles III ngangka' pottrana, William, Pangeran Wales è tangghâl 9 Sèptèmber 2022, sa'arè samarèna salèrana ongghâ tahta, kalabân sorat resmi patèn sè èkalowar è tangghâl 13 Pèbruari 2023. ghellâr panèka ampon dhâddhi titik kontroversi è Wales.

## Pangeran Wales è Wales

### Asal-usul è taon 1283
Pangangghuyan ghellâr "Pangeran Wales" sè lughâllu èkennal ètolès è taon 1160 sareng Owain Gwyneḍd, pangobâsa Karaja'an Gwyneḍd, è ḍâlem sorat ḍâ' ka Louis VII ḍâri Perancis. È abaḍ ke-12, Wales aropa'aghi kombinasi ḍâri Karaja'an Anglo-Norman bân karaja'an asli Wales – khusussâ ḍeheubarth, Powys, bân Gwyneḍd – sè aperrang ka'angghuy hegemoni. polana ampon dhâddhi Rato Gwyneḍd, tojjhuâan Owain aghâdhui ghellâr è ḍâlem soratdhâ ka Louis bhisaos ka'angghuy èyakoè attas para panguasa asli Wales laènna.

È bakto jâriya, oca'en *prince*, sè asalla ḍâri bhâsa Latin princeps, artena "orèng lughâllu, pamimpin poko'; pangobâsa, towan." akhèrra neng è abaḍ ka-14, oca' panèka èmaksoḍ "ahli waris tahta."

Samarèna Owain sèdhâ è taon 1170, taḍâ' pangobâsa laèn, salaèn Rhys ap Gruffydd ḍâri ḍeheubarth, sè èkennal anḍi' ghellâr kantos taon 1245. Rhys aghuna'aghi pan-bârâmpan ghellâr, kaḍhâddhiyân sè paḍâ, bân è ḍâlem ḍuwâ' piagam ḍâri taon 1180-an èsebbhut "Pangeran Wales" otabâ "Pangeran Wales".

## Sombher
Bhâsa Penesak

**Bhâsa Penesak** otabâ **Mâlaju Penesak** iyâ arèya variètas Mâlaju ḍâri cabang Musi sè èkoca'aghi sareng orèng Penesak sè asebbar è bâgiyân-bâgiyân ḍâri Kabhupatèn Ogan Ilir bân Kabhupatèn Ogan Komering Ilir, Provinsi Somattra Lao', Inḍonèsia. 

## Ghâlimpo'
Sareng macem bhâsa Belide bân Lematang, Penesak tamaso' ḍâ' subkluster ḍialèk "Ḍatarân Renḍâ", sè lebbi semma' ḍâ' Palembang ḍâri cem-macem kluster Musi laènna. È ḍâlem, McDowell & Anderbeck (2020) èghâlimpo' ka bhâsa Penesak ḍâ' empa' macem geografis: Burai, Penesak (Tanjung Batu), Meranjat, bân Pedamaran.

Ḍialèk Burai èghâmbhârraghi sareng monyè Proto-Melayik *a è ahèr mènangka [ɨ], manabi ḍialèk Tanjung Batu, Meranjat sareng Peḍamaran aghuna'aghi sowara [o]. Bâdâ panalètè è jhâman lambâ' kaḍhâng maghâlimpo' cem-macem Peḍamaran bân Pegagan ka ḍâlem bhâsa Ogan, sanajjân katello'na anḍi' parbhiḍâ'ân sè  kènè' è ḍâlem obâ'ân sowara bân istila. McDowell & Anderbeck maghâlimpo' cem-macem Ogan è wilaya Ulu ḍâ' rompon bhârisân lao', bân èpamaso' Pegagan ka ḍâlem subkluster Musi Hulu èbhârengè sareng cem-macemma Musi Sekayu, Rawas, bân Col.

## Ḍemografi bân Panyebbarân
Bânnya'na pânotorr penesak è awwâl taon 2000-an ra-kèrah 130.000 orèng. Ḍaèra sè abhâsa Penesak èpèsa sareng ḍuwâ' songay rajâ, èngghi panèka Songay Ogan bân Songay Komering. Wilayâ otama pânotor Penesak panèka bâḍâ è bârâ'na Songay Ogan, otamana è seḍḍhi'na Tanjung Batu, samântara ḍialèk Pedamaran èkoca'aghi bâng-sèbâng è tèmor Songay Komering, lao'na Kaju Aghung. Mènorot sala sèttong jhâjhârbâ'ân lokal, orèng sè abhâsa Penesak è Pedamaran panèka katoronan perantau ḍâri Tanjung Batu sè ngennangè tana è sâbbrânga Songay Komering. 

## Sombher
Bhâsa Malaju Deli

**Bhâsa Malaju Deli** iyâ arèya logat Bhâsa Malaju sè èghunaaghi è daerah Medan, Deli Serdang, bân Serdang Bedagai. Deli Malaju jhughân èghunaaghi mènangka sarana komunikasi sareng masyarakat Deli Melayu è Percut Sei Tuan bân Tanjung Morawa. Bhâsa panèka èangghep semma' sareng Bhâsa Malaju Langkat.

## Panalitian
Panbârâmpan peneliti awwal bhâsa Malaju Deli panèka orèng Bâlândhâ, è antarana C. Hooykaas è taon 1951. Namong maskè sanèka, panèlitian panèka ta' èlampaaghi sacara dalèm. Ra-kèra taon 1953, Prof. Dr. Roolvink jhughân abâhas kaunikan bhâsa Melayu Deli, namong bhunten sacara samporna. Saterrossa, penelitian sè lebbi komprehensif coma èlaksanaaghi è taon 1975-1976 sareng Syahdan Manurung bân Zubeirsyah è Proyek Penelitian Bhâsa Inḍonèsia bân Daèrah, Ḍèsèmber 1975.

## Kosakata
È bâbâ panèka aropaaghi contona kosa kata Deli Malaju bân terjemahanna dâ' bhâsa Inḍonèsia:

## Sombher
Orèng Uighur

**Orèng Uighur** panèka orèng Turkik sè aslina ḍâri Asia Tengnga bân Tèmor. Orèng Uighur èkennal mènangka kebangsaan titular è Wilayah Otonomi Uighur Xinjiang è Cina Barat Laut. Orèng Uighur maso' ka 55 ètnis minoritas sè èkennal resmi sareng pamarènta Cèna .
Bhâsa Pamona

**Bhâsa Pamona**, sè èkennal jhughân mènangka Bhâsa Poso otabâ Bare'è, panèka bhâsa daèrah sè èangghuy ra-kèra bi' 200.000 orèng Pamona è Sulawesi Tengnga, Inḍonèsia. Keunikan Pamona panèka è dâlem sabbhân kata jhâ' huruf sè kapèng tello' dâri bhân-sabbhân oca' kodhu èahèrèh kalabân huruf vokal. Bhâsa panèka tamaso' dâ' golongan bhâsa Kaili–Pamona, sè ghâpanèka tamaso' dâ' golongan bhâsa Celebik.

## Dialèk
Ethnolog nyataaghi jhâ' dialèk bhâsa Pamona aropaaghi: Laiwonu (Iba), Pamona (Poso), Rapangkaka (Aria), Taa (Topotaa, Wana), Tobau (Bare'e, Tobalo, Tobao), Tokondindi, Tomoni, bân Topada. Dialèk Poso èangghep mènangka dialèk sè kasohor sè èangghuy è sekitarra Tasè' Poso. Bâdâ jhughân loghât pasèsèr loghât Poso, èngghi panèka "varietas paseser" otabâ "Poso Pesisir" sè kabânnya'an ègunaaghi sareng orèng Islam è jalurrâ dhâghâng Poso. Varietas panèka ta' aobâ sèpat *pretisemnya* (marghâ kaduwâ' variètas aghuna'aghi nègasi *bare'e* mènangka varietas internal), namong, variètas panèka ampon èpangaro sareng tata bhâsa Bugis bân dialèk Parigi Kaili.

## Fonologi
Bhâsa Pamona bâdâ kisi-kisi fonem è bâbâ panèka. Fonem ètandhâi ngangghuy transkripsi fonètik dâri Alfabèt Fonètik Internasional:

## Ortografi

## Tata bahasa
### Kata ganti

### Kata tanya
Berikut ini contoh kata tanya dalam bahasa Pamona beserta terjemahannya dalam bahasa Indonesia.
* *Nja* (apa)
* *Rimbe'i* (dimana)
* *Ncema* (siapa)
* *Mokuja* (mengapa)
* *Mpia* (kapan)
* *Wambe'i* (bagaimana)

### Bilangan

* Satuan (Ba'a)
* Puluhan (Puyu)
* Ratusan (Atu)
* Ribuan (Cowu)
* Puluhan ribu (Puyuncowu)
* Ratusan ribu (Atuncowu)

## Kosakata

Berikut ini beberapa contoh perbandingan kosakata dalam bahasa Pamona dan bahasa Indonesia.

## Kata serapan
Berikut beberapa kata serapan dalam Bahasa Pamona yang diserap dari bahasa Belanda, Indonesia, dan Portugis.

## Sombher
Aesan gede

Aesan gede panèka sala sèttong rasoghân adhât Melayu Palèmbang, asalla ḍâri Sumatra Lao'. Aesan artèna parriyasan, samentara gede artèna emba binè'. Penyama'an aesan gede bâḍâ hubunganna bân jhulughan Sumatra mènangka Suwarna-dwipa (artèna 'polo emmas'). Tandhâna bisa èkatalè ḍâri pan-bârâmpan parriyasan sè èyangghuy, èngghi panèka parriyasan sè bârna emmas. Rasoghân panèka tamaso' sala sèttong jenis kaèn songkèt sè dhimèn sègut èyagghuy bi' para bângsawan. Rasoghân panèka èyangghuy è ḍâlem upacara adhât pangantènan amarghâ dâddhi tandhâ kabhâghussânna orèng sè ngangghuy. Aesan gede èyagghuy è acara *munggah*, èngghi panèka sala sèttong ponca'na upacara adhât pangantènan sè koddhu èlakonè bi' kadhuwa pangantèn. Unsur Hindu Budha bâḍâ è ḍâlem rasoghân adhât aesan gede panèka. Aesan gede asalla ḍâri Karajhâ'ân Sriwijaya sè nganot ka kaparcajhâ'ân Hindu-Buddha. Hal panèka èbhuktèyaghi jhâ' Bukit Siguntang è daèra Bukit Kèni' sè dâddhi kennengngan pabhâktèyan otabâ kennengngan asolat ommat Hindu-Buddha è bâkto jârèya.

## Ghunana Rasoghân
È ḍâlem urusan rasoghân, bângon bân bârna bânnè ghun sakadhâr ghâbây notobhi bhâḍân, tapè jhughân dâddhi tandhâ *identitas sosial*, pangkât, otabâ lakon tartanto è tengngana masyarakat. Paḍâ jhughân bân rasoghan Aesan Gede, sè aghâḍhuwan nèlai ghuna sarta artè *simbolis*.

Raghâm hiyâs sè bâḍâ è rasoghân panèka aghâḍhuwân duwâ' ghuna otama. Sè *pertama*', ghuna èstètis, èngghi panèka mabhâghus panampèlan kalabân masang ornamèn è bâgiyân akadhi *Kesuhun, Bungo Cempako, Kelapo Setandan, Gelang Sempuru, Gepeng, Gelang Ulo Betapo, Kulit Bahu, Kalung Kebo Munggah, Slempang Sawir, Tebeng Malu, Saputangan Segitigo,* bân *Kesuhun.* Sè kaḍuwâ, ghuna *simbolis*, èngghi panèka aghâḍhuwan artè *sosial*, buḍâjâ, bân kapercajhâ'ân sè *mencerminkan* idèntitas masarakat Palèmbang. Ghuna panèka katon è dâlem pangagghuyyânna Kaèn Songkèt, *Celano Sutra, Bungo Cempako, Gandik, Gelung Malang, Tebeng Malu, Kesuhun, Kelapo Setandan, Terate, Kalung Kebo Munggah, Gelang, Cenela,* bân *Bungo Rampai*, sè dâddhi simbol perran, pangkât , sarta nèai-nèlai *luhur* sè èpa-pusaka molaè dhimèn. 

## Sombher
Inodo

Inodo panèka rasoghân adhât Kona Suku Bare'e sè asalla ḍâri Kabupatèn Tojo Una-una, Sulawèsi Tengnga.

Inodo sè èyangghuy bi' Suku Bare'e  è wilayah Poso-Tojo èkaghâbây ḍâri sèrek kaju, bân Inodo panèka èkaghâbây ḍâri bheringin biyasa, bheringin potè, sarta bheringin jennis kaju ivo.

Rasoghân adhât tradisional Inodo panèka mun èyangghuy kalabân hijab, ètambâ'è kalabân talè kèni' ḍâri kaèn sè èrajhut èngghi panèka Tali Bonto, otabâ mun lakè' ḍâri Suku Bare'e, èyangghuyyaghi kalabân kaèn talè kèni' sè ènyamaè Siga.

Inodo ghâbây masyarakat Suku Bare'e panèka sala sèttong kasoghiyân buḍhâjâ Indonèsia sè èparcajâ ampon bâḍâ molaè èbuwân taon sè langkong dhimèn. Pèstakarè bhângsa Indonèsia oḍi' salaras bân alam. Sala sèttong contona bisa èjhâlling ḍâri dhâddhina kolè' kaju dhâddhi bhâhânna rasoghân, bân sala sèttongnga panèka sè èkaghâbây ḍâri sèrek kaju sè èsebbhut kalabân nyama Inodo, bân Inodo èkaghâbây ḍâri sèrat kaju bheringin.

## Bârna
Bârna otama ḍâri Rasoghân Inodo kaangghuy orèng lakè' panèka bârna celleng, kalabân bâgiyân bâbâ calana bân sarong sarta capèng sè ènyamaè Siga bârna mèra. Ghâbây orèng bini', bârnana mèra kalabân rok sè asoson apis-lapis bârna celleng, sarta bâḍâ hiyasân baki sè èpasang molaè ḍâri bâbâna soso kantos dâ' tèng-kentèngan.

## Macemma
Lanjhângnga lengngen ḍâri Rasoghân Inodo kaangghuy orèng bini' panèka dâpa' ka soko, bân lanjhângnga lengngen Rasoghân Inodo kaangghuy orèng lakè' biyasana dâpa' ka dhing-ghilingnganna tanang. 

## Sombher
Bheḍḍhuk

Bheḍḍuk, ètolès jhughân bedug , iyâ arèya alat mosik tabbhu akadhi ghenḍhâng rajhâ.  Panèka alat mosik tradisional sè ampon èghunaaghi èbu-èbu taon, sè anḍi' fungsè alat komunikasi tradisional, è dâlem ritual aghâma bân kegiatan politik. Bheḍḍuk jhughân è ghunaaghi mènangka alat mosik opacara resmi è bâkto lambâ'. alat panèka biasana è tokol kalabân ceppet.

Biasana è ghâbây ḍâri estat kaju ka' bhungkaana nangka sè èlobâng bân cuma sèttong sèsè sè rekka' ḍâ' kole'na sapè otabâ kerbhuy è kaduwâ' ujunga.

## '''Kaghunaan'''
Bheḍḍuk ta' èghunaaghi dâlem sabâgiyân rajhâ fèstival gamelan, senajjhân maso' dâlem pan bârâmpan gaya kendang Yogyakarta. Bheḍḍuk èghunaaghi dâlem ansambel khusus akadhi gamelan sekaten, ghântèna kempul. dâlem  pan bârâmpan karya èmaènaghi sareng kendang, khusussa sareng tariân. Bheḍḍuk biasana èghunaaghi è masjis-masjid è jhâbâ bân klompo' orâng jhâbâ bân sonḍhâ kangghuy nghellui adzan ghâbây tanḍhâ sholat. otabâ fèstival islam. akadhi, suarana Bheḍḍuk èghunaaghi kaangghuy nanḍhâaghin akhir pasaan bulân pasa bân èghunaaghi ghâbây tanḍhâ bâkto saor è dâlem bulân pasa. bilâ èghunaaghi nanḍhâaghi bhâjâng Jhuma'at Bheḍḍuk è tokol kalabân laèn ḍâri biasana.

Bheḍḍuk jhughân èghunaaghi kangghuy malam takbirân para' iḍul fitri. 

Tradisi panèka èkennal jhughân è kalangan orèng melayu sarawak, sè èkènnal kalabân nyama teter.

## '''Sombher'''
Kabit

Kabit panèka rasoghân tradisional ghâbây para lakè'na suku Mentawai è Kapoloan Mentawai. Pângghâbâyyânna kabit ampon molaè jhâman Neolitikum. Bhâhan sè èghunaaghi kaangghuy aghâbây kabit panèka kolè' kaju. Kabit coma èghunaaghi bi' orèng lakè suku Mentawai ghâbây notobhi bhâdhân bâgiyân bâbâ sè èkaè'aghi è sela'na pèpa. Pangangghuyyânna kabit sè mapaḍḍhâng aurat dhâddhi hâmbadhân ḍâlem maso'na Islam dâ' suku Mentawai bi' para dhâghâng muslim sè dâtâng è Kapoloan Mentawai molaè abâd sè kapèng 17 Masehi.

## Paghâbâyânna bân Cora'
È jhâman Neolitikum, masyarakat è macem-macem daèra *wilayah* Indonèsia aghunaaghi rasoghân sè èkâghâbây ḍâri kolè' kaju. Sala sèttongnga èngghi panèka kabit sè dhâddhi rasoghân khas ghâbây para orèng lakè' suku Mentawai. Cara pâghâbâyyanna kabit aghunaaghi  cara lambâ' ḍâri jhâman Neolitikum. Kabit èkâghâbây kalabân cara ètoktok kolè' kajuna kantos dhâddhi bângon empa' pasagè lanjhâng. Lanjhângnga kabit panèka ra-kèra tello' mèter. Kabit sè èyangghuy ghâbây acara adhât, bâḍâ corak *<nowiki/>'tumpai*' sè paḍâ bân corak *<nowiki/>'nekara*' è dâlem kabudhajhâ'ân Dongson.

## Pangangghuyân
Kabit ampon èyangghuy bi' suku Mentawai molaè jhâman neolitikum. Pangagghuyyânna kabit namong èlakonè bi' para orèng lakè' ḍâri suku Mentawai sè ghâḍhuwan kabiyasa'an ta' ngangghuy rasoghân otabâ ta' akalambhiyân. Para bâbini' suku Mentawai ta' ngangghuy kabit. Pangagghuyyânna kabit kaangghuy orèng lakè' suku Mentawai panèka mènangka notopè bhâḍân bagiyan bâbâ. Cara masangnga kabit panèka klabân èyangka'aghi è sela'na pèpa.

## Sombher
Blangkon

**Blangkon** (bhâsa Jhâbâ: ꦧ꧀ꦭꦁꦏꦺꦴꦤ꧀ ) iyâ arèya totop otabâ bando sè èangghuy orèng lakè' ḍâlem tradisi akalambi adhât Jhâbâ. sebthân blangkon asalla ḍâri  oca' Blanco ḍâri  bhâsa Bâlândhâ, istilah sè èghunaaghi sareng orèng ètnis Jhâbâ kaangghuy èmaksod bhârâng sè siap èangghuy. Hal ka’dinto atas parentana pamarenta kolonial Bâlândhâ karana bilâ bhângsawan jhâbâ èkompolaghi kaangghuy papangghiyân rutin ros-terrosan tabhâbhâs karana talèbât abit  sè nalè’è kaèn sè esabâ’ è cètak otabâ oḍheng. okoranna betara 105 cm x 105cm. coma saparoh  ḍâri kaèn sè iyangghuy okoranna blangkon  è kala' ḍâri jara' antara ghâris  horizontal ḍâri kopèng kanna bân kacèr lèbât ḍâi bâgiyân attas. umuma anḍi' nomer 48 sè palèng kènni' bân 59 ghâbây sè palèng rajâ.

Blangkon panèka bando sè èangghuy orèng lakè' ḍâri kaèn bhâtèk otabâ bâlurik. Blangkon saongghuna bando sè modhèren bân ghâmpang. ḍâlem kalambhi adhât Jhâbâ bân adhât Sonḍhâ blangkon iyangghuy kalabân beskap.

bâdâ empa' macem Blangkon:

* blangkon Ngayokyakarta
* Blangkon Surakarta
* Blangkon Kedu 
* Blangkon Banyumasan

## '''Sajârâ'''

Blangkon ka'dinto èpercajâ amponsè seppo aksara Jhâbâ, bân terinspirasi ḍâri crèta Aji Saka. ḍâlem crèta panèka, Aji Saka malèndhi Dewata Cengkar, raksasa sè anḍi' tana Jhâbâ, kalabân mukka' bando raksasa sè bisa notopi sadhâjâna tana Jhâbâ. Aji Saka jhughân èpercajâ dhâddhi  pangaddhek kalènḍer Jhâbâ.

Teori laènna aḍhâbu jhâ' blangkon è ghâḍhuwi orèng Jhâbâ polana pangaro camporan bhudhâjâ hinḍu islam. bâlijjhâ moslèm sè maso' tana Jhâbâ ḍâri pan bârâmpan kennengngan, tamaso' arab bân gujarat, kaḍâng blangkon èpercajâ asala ḍâri serban; tapè ta' kèra karana crèta  Aji Saka lebbhi ghelluh ḍâri ḍâtengnga islam ka Jhâbâ.

## '''Sombher'''
Bhâsa Kulisusu

Bhâsa Kulisusu ètotoraghi bân etnis Kulisusu, orèng asli ḍâri wilayah Kulisusu è Polo Buton, Sulawesi Tèmor Lao', Inḍonesia. ḍokumentasi bhâsa Kulisusu cokop saè, kalabân bânnya' karya akaḍemik sè èterbitaghi ḍâlem artikel sareng para mahasiswa è Universitas Halu Oleo.

## ḍialek bân Kakarabâtdhân
Bhâsa Kulisusu èghuna'aghi sareng orèng è sabâgiyân bânnya' ḍaerah è Kabupateèn Buton Lao', tamaso' dhisa Korolabu, Kacamadhân Kulisusu Lao', Kabupaten Buton Lao'; dhisa Bubu, Kecamatan Kambowa, Kabupaten Buton Utara; dhisa Kioko, Kabupaten Buton Utara; dhisa Maligano, Kacamadhân Maligano, Kabupaten Muna; Dhisa Lawey, Kecamatan Wawonii lao', Kabupaten Kapoloan Konawe; bân dhisa Noko, Kacamadhân Wawonii Tèmor Lao', Kabupatèn Kapoloan Konawe, Provinsi Sulawesi Tèmor Lao'.

Bhâsa Kulisusu bâḍâ empa' logat:

# Bhâsa Kambowa èghuna'aghi è konco' tèmor Kabupaten Buton Lao' (Dhisa Korolabu, Kacamadhân Kulisusu Lao', bân Dhisa Bubu, Kacamadhân Kambowa).
# Bhâsa Taloki èghuna'aghi è bâgiyân lao' Kabupaten Muna (Dhisa Maligano, Kecamatan Maligano).
# ḍialek Wawonii èghuna'aghi è Dhisa Lawey, Kacamadhân Wawonii Lao', bân è dhisa Noko, Kacamadhân Wawonii Tèmor Laut, è Polo Wawonii.
# Bhâsa Ereke èkoca'aghi è pasèsèr tèmor Kabupaten Buton ḍâjâ (Dhisa Kioko).

Salaèn Kulisusu, bhâsa Muna (è Kabupaten Muna bân Kabupaten Buton Lao') bân bhâsa Jhâbâ (è Kabupaten Muna) jhughân èghuna'aghi è ḍaerah-ḍaerah panèka. bitongan ḍialekometrik nojjhuaghi jhâ' persèntase parbhidhâ'ân antara ḍialek-ḍialek panèka èmolaè ḍâri 69,82% kantos 74,70% (ḍialek sè bhidhâ), kalabân èbâgi è bâbâ panèka: (i) ḍialek Kamboja bân ḍialek Taloki è 58,78% (ḍialek sè bhidhâ); (ii) ḍialek Kamboja bân ḍialek Wawonii è 71,82% (ḍialek bhidhâ); (iii) ḍialek Kamboja bân ḍialek Ereke è 36,82% (subḍialek sèbhidhâ); (iv) ḍialek Taloki bân ḍialek Wawonii è 74,70% (ḍialek sè bhidhâ); (v) ḍialek Taloki bân ḍialek Ereke è 56,08% (ḍialek sè bhidhâ), bân (vi) ḍialek Wawonii bân ḍialek Ereke è 67,80% (ḍialek sè bhân-sabbhân).

Hasèl bitongan ḍialektometri noḍdhuaghi jhâ' isolek Kulisusu panèka bhâsa sè bâḍâ parbhiḍâ'ânna persentase molaè ḍâri 81%--100% manabi èbhândhingaghi sareng bhâsa laènna sè bâḍâ è Sulawesi Tèmor Lao', contona bhâsa Lasalimu-Kamaru bân bhâsa Muna.

## Fonologi
Bhâsa Kulisusu bâḍâ 34 fonem, sè aropa’aghi 5 vokal sareng 29 konsonan. Kulisusu namong anḍi’ suku kata ghun: V bân CV, artèna Kulisusu è akhèrrè kalaban suku kata tabukka’.

### Vokal

## Sombher
Tandhâ (matematika)

**Tanḍhâ** è ḍâlem matematika, panèka konsep sè berasal ḍâri sèpat bhân-sabbhân bitongan nyata sè bânnè nol sè bisa positif otabâ negatif. Nol dhibi' ta' anḍi' tanḍhâ, sanajjhân è pan-bârâmpan konteks nol sè anḍi' tanḍhâ èparloaghi. È ḍâlem patrapana ghâbây bilangan nyata, "obâ'ân tanḍhâ " bânnya' èghunaaghi è matematika bân fisika kaangghuy noddhuaghi invers aditif (kalèan kalabân bitongan−1), senajjhân ghâbây bitongan sè bânnè bitongan nyata (sè ta' èpapolong atas positif, negatif, otabâ nol). Jhughân, oca' "tanḍhâ" bisa noddhuaghi aspek-aspek bhârâng matematika sè padâ kalabân positivitas bân negativitas, akadhi tanḍhâ permutatsi.

## Tanḍhâ bitongan
bitongan nyata èkoca' positif bilâ lebbi rajâ ḍâri bitongan nol, bân negatif bilâ korang ḍâri nol. lambhâng positif bân negatif èsebhut tanḍhâ bitongan. bitongan nol ta' anḍi' tanḍhâ. tanḍhâ bitongan ta' iyangghuy bitongan èkan, sanajjhân faham nyimpulaghin ḍâ' artè tartento.

### Tanḍhâ kaangghuy bitongan nol
bitongan nol bânnè positif otabâ negatif, dâddhi tak anḍi' tanḍhâ. Dalam aritmetika, **+0** dan **−0** kaduwâ'na bherri' bitongan sè padâ èngghi pan`eka "**0**", sè aropaaghi invers aditif ḍâ' abâ'na dhibik.

È pan bârâmpan naghârâ eropa tartento, akadhi belgia bân prancis, 0 èangghâp positif bân negatif noro' konvensi sè ètetepaghi sarèng Nicolas Bourbaki.

Ḍâlem pan bârâmpan konteks akadhi representasi tete' ngambâng ḍâri bitongan nyata è ḍâlem komputer ka' angghuy ngangghep versi nol sè ètandatangani, nol sè èmaksud panèka representasi bitongan sè bhidhâ (jhelling representasi bitongan tanḍhâ ka'aangghuy oning lebbhi lanjhut.

Tanḍhâ +0 bân -0 jârâng poddul gâbây ghântè +0 bân -0, ka' angghuy ḍâlem kalkulus bân analisis matematika kangghuy bâtâs sèttong sèsè (bâng-sèbâng bâtâs sèsè  kanan bân  bâtâs sèsè kacèr). sè È maksod panèka lakona variabel fungsi karana variabel input nyatana semma' kalabân nol è sè lanjhânga ni;ai positif (resp., negatif); duwâ batâs ta' parlo bâdâ.

**Tanḍhâ** **nyata**

Saat ngaḍḍhâbbhin bitongan, lebbhi ghâmpang bila anḍi' tanḍhâ sè ipabâdâ mènangka angka. panèka bisa ècapai kalabân kaghuna'an sè mengestrak tanḍhâ apa bâin sè itèntoin sabellunna kaangghuy tong bitongan. akadhi rumus algoritma sè angèl husus nilai positif.

## '''Sombher'''
Kebaya

Kebaya panèka settong macem rasoghân bagiyân attas tradisional sè asalla ḍâri kabudhajâân Jhâbâ è Indonèsia, tapè pangangghuyyânna ampon malowas ka naghara-naghara Asia Tenggara laènna akadhi Malaysia, Brunei, bân Singapura. Salaenna jârèyâ, kebaya jughân eyangghuy è lowar Asia Tenggara, ènggi panèka bi' orèng Jhâbâ, Melayu bân orèng Eurasia Portugis è Kapoloan Cocos, Polo Natal, pesisir India bân Sri Lanka, Makau sarta Afrika Selatan.

Kebaya panèka rasoghân bâgiyân attas se ghâdhuwân ciri khas mukka' è bâgiyân adâ' bân ekaghâbây kalabân cara kona dâri kaèn sè èntèng akadhi brokat, katon, kasa, rènda, otabâ voile, bân kadhâng ehiyasi kalaban sulaman. Bâgiyân adâ'na ekowataghi kalabân kancèng, pen, otabâ bros. Samentara rasoghân bâgiyân bâbâ ghâbây rasoghân panèka biyasana èkennal mènangka sarong, kemben otabâ sepotong kaen lanjhang se èlè'lèaghi è tèng-kentèngan bân bisa dhâddhi bhâtèk, ikat, songkèt otabâ tenon.

Kebaya panèka sacara resmi èyakowè dhâddhi rasoghân nasional bân jhughân ikon busana Indonèsia, maskè pangagghuyânna kebaya namong èyagghuy bi' orèng Jhâbâ, Sunda, bân orèng Bhâli. È Malaysia, Singapura bân Brunei, kebaya èyakowè dhâddhi sala sèttong rasoghân ètnis otamana è kalangan komunitas ètnis Melayu bân *Peranakan*, bân kebaya biyasana èkennal è daèra jârèya mènangka 'sarong kebaya'. Samentara jârèya, gaya sarong kebaya panèka macem-macem antara sèttong kennengngan bân kennengngan laènna è dâlem cakupan wilayah jârèya. 

## Sombher
Lipa' Sabbe

Lipa' Sabbe panèka sarong khas ḍâri Suku Bugis otamana è ḍaèra Wajo, Bonè, bân Soppeng. Posatta prodhuksi sarong panèka bâḍâ è Kota Sengkang, Kabupaten Wajo, Sulawesi Lao'. Lipa' Sabbe asalla ḍâri bhâsa Bugis sè artèna 'Sarong Sotra'. Lipa' Sabbe èkâghâbây ḍâri kaèn sotra. Biyasana èyangghuy dhâddhi bâgiyân bâbâ bi' orèng lakè' otabâ orèng bini'. kaangghuy orèng lakè' ècampor kalabân Jas Totop sarta Songko' Recca, bân kaangghuy orèng bini' ècampor kalabân Waju Tokko khas Suku Bugis. Biyasana sarong panèka èyangghuy è acara adhât, acara pangantènan akadhi mappacci, bân dâddhi parèngèan pangantèn.

## Asal-Osolla
A-nennon panèka katrampèlan sè toron tamuron molaè dhimèn sè dhâddhi bâgiyân ḍâri kabudhâjhâ'ân masyarakat Bugis. Katrampèlan panèka pèngghina pèstakarè sè ampon bâḍâ molaè jhâman lambâ'. *Konon*, katrampèlan panèka ollè pamekkèran ḍâri salembâr sarong sè èdhinaaghi bi' para dèwa è pèngghirrâ Danau Tempe. Kabudhâjhâ'ân anenon panèka saterrossa molaè èkennal lowas abhârengan bân maso'na aghâma Islam è wilayah Sulawèsi lao'. Salaènna dhâddhi tandhâ buḍhâjâ, Lipa' Sabbe jhughân dhâddhi bagiyân ḍâri idèntitas masyarakat Bugis. Awwâlla, Lipa' Sabbe namong èyangghuy bi' para Rajhâ bân para bângsawân. Saparjhâlânna bâkto, Lipa' Sabbe dhâddhi kalangkapan è dâlem acara adhât akadhi pangantènan bân acara-acara buḍhâjâ laènna.

## Ropa
Lipa' Sabbe ghâḍhuwân 6 cora', è dâlemma èngghi panèka:

1. Corak Balo Renni

2. Corak Balo Lobang

3. Corak Bombang

4. Corak Cobo

5. Corak Makkalu

6. Corak Moppang

7. Corak Bola Tettong

## Sombher
Kotèka

kotèka panèka kalambhi sè èghuna'aghi ka'angghuy notobhi kamalowan lakè' è ḍâlem kabhuḍhâjâ'ân pan-bârâmpan orèng asli Polo Papua. Oca’ “kotèka” dhibi’ asalla ḍâri bhâsa mee, artèna kalambhi. È bhâsa ḍani èsebbhut holim. kotèka èkaghâbây ḍâri kolè'na labu otabâ bisa jhughân èkaghâbây ḍâri colo'na mano' khawil otabâ taun-taun (*Rhyticeros plicatus*), sè è bhâsa Korowai èsebbhut khawisip. Bhâgiyân colo'en mano' taun-taun bisa èkaollè kalabân cara abhuru, salaènna jâriya labu aèng (*Lagenaria siceraria*) ètamen bân èolah dhâddhi bhângon sè èsebbhut kotèka, sè èangghuy orèng lake'.

Mongghu orèng Hubula (ḍani) Lebak Baliem, bhângonna holim èpapaḍâ kalabân status sè ngangghuy. kotèka kalabân konco' sè bilu' ka aḍâ' (kolo) èangghuy sareng Ap Kain (pemimpin konfeḍerasi), è bâkto kotèka sè konco'en bilu' ka buḍih (haliag) èangghuy sareng orèng sè golongan status sosial nga' tengnga'an, akaḍhi Ap Menteg (panglima perrang) otabâ Ap Ubalik (pangobadhân otabâ pemimpin traḍisional). kotèka sè teppa' èangghuy orèng biyasa.

Namong, bhân-sabbhân ètnis anḍi' bhângon kotèka sè dhâ-bhidhâ. Suku Yali, contona, lebbi senneng ka labu sè lanjhâng ghâbây humi. Samentara jârèya, Suku Lani è Tiom biasana aghâdhui ḍuwâ' labu ka'angghuy aghâbây kobeba.

## Operasi kotèka
molaè taon 1950-an, misionaris ampon mabâḍâ kampanye ka'angghuy aghâdhui calana panḍâ' è bâbâna kotèka. panèka ta' ghâmpang. suku ḍani è Cora Baliem dhâng-kadhâng ngangghuy calana è bâkto jâriya, tapè pagghun ngangghuy kotèka.

Molaè taon 1960-an, pamarènta Inḍonesia jhughân ngopajâ'aghi ka'angghuy ngèrèngè aghuna'aghi kotèka. Lèbat para gubernur, molaè ḍâri Frans Kaisiepo è taon 1964, kampanye anti-kotèka ampon èmolaè.

Taon 1971 èmolaè sè èsebbhut “Operasi kotèka” (Operasi kotèka), èbâgi kalambhi ḍâ’ warga. Tape, polana korang sabun, kalambhina ta’ perna èsassa’. Hasèlla, orèng Papua ngaḍhebbi panyakè' kolè'.

Namong, ḍâri bâkto ka bâkto, kotèka ampon korang èkennal ka'angghuy èghuna'aghi sabbhân arè. È taon 2019, èparkèra'aghi jhâ' namong 10% ḍâri populasi ḍataran tèngghi (samangkèn Papua Tengnga bân Papua Tèngghi) sè aghuna'aghi kotèka, bân kotèka panèka lebbi bânnya' èghuna'aghi è upacara traḍisional otabâ mènangka sovenir.

## Sombher