open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasirangan

**** panèka kaèn tradisional sè asalla dâri Kalimantan Lao' sè ampon èteptepaghi sareng Kementrian Pendidikan bân Kabudhâjâ'ân mènangka sala sèttong dâri 33 kaèn tradisional wârisan budhâjâ *tak benda* è Indonesia. Sasirangan asalla dâri okara *sirang* otabâ *manyirang* sè dâlem bhâsa banjar artèna *menjelujur* otabâ *teknik menjahit menggunakan tangan*. Motif sè èkaghâbây dâri jhâi'ân kalabân teknik *jelujur*.

Awwâlla, kaèn sasirangan èparcajâ bisa ngobaddhi panyakèt bân ngojuk roh jahat, saèngghâ produksina èbâtessè. Tapè samangkèn, produksi kaèn sasirangan ampon èsebbar dâlem bânnya' kabhutowan, sala sèttongnga panèka kabhutowan paghellârân. Sacara omom, produksina ghi' ngangghuy cara *tradisional*.

Sejjhâk taon 2010, tradisi *Sasirangan* sacara resmi èakoè mènangka sala sèttong Wârisan Budhâjâ *tak benda* khas Indonesia dâlem bidang Katerampilan bân Kamahiran Karajinan Tradisional sè dâri Kalimantan Lao'.

## Sajârâ
Sasirangan molaè èghâbây sejjhâk abad ka-12 kantos ka-14 Masehi è Kalimantan Lao'. Produksina èkennal dâlem carèta ra'yat sè abahas bâkto karaton Negara Dipa. Carèta ka'dinto abahas Patih Lambung Mangkurat sè aropa'aghi rato karaton Negara Dipa. Salèrana atemmo sareng bâbinè' anyama Pottrè Junjung Buih. Kaduwâna ajhânjhih ghâbây akabin kalabân duwâ' syarat. Syarat kapèng sèttong, panèka maddhek istana sè ghun ollè èkalako sareng 40 orèng lakè' sè ghi' ta' akabin dâlem bâkto sa'arè. Syarat sè kapèng duwâ', panèka aghâbây salembâr kaèn sasirangan abârna konèng dâlem bâkto sa'arè sè ghun ollè è kalako sareng 40 parabân. Patih Lambung Mangkurat suksès ngalakonè duwâ' kasebbhut, tor Pottrè Junjung Buih ngangghuy kaèn sasirangan kasebbhut ghâbây akabin è istana sè ampon èpaddhek. Salèrana adhinah songay Tabalong sè dhâddhi kennengngan odi'na bân akabin sareng Patih Lambung, dhâddhi permaisuri dâri Karaton Negara Dipa.

## Cara Aghâbây
Motif kaèn sasirangan èghâbây dâ'-adâ'ân kalabân ajhâi' kalabân teknik jelujur. Bula jhâi'ân pas ètarèk kantos kaènna kèro', bân saellana panèka èberri' bârna è jhâi'ân jelujurrâ saèngghâ ngasèllaghi motif sè raddhin. Awwâlla kaèn sasirangan ghun aghâbây ngobaddhi orèng sakè' bân ngojuk roh jahat, saèngghâ ghun orèng khusus sè bisa aghâbây kaèn ghâpanèka, tapè samangkèn kaèn sasirangan bisa èghâbây sareng sapa bhâih, asal andi' katerampilan. Samangkèn è Kalimantan Lao' bânnya' ahli sè bisa aghâbây kaèn sasirangan kalabân bânnya' motif sè raddhin. Produksi kaèn sasirangan omomma ghi' èlakonè sacara tradisional, molaè tahap adesain motif, arajut, nyellupaghi, mukka' rajutan, macco bân nyatrika.

## Sombher-sombher
Nggembe

**Nggembe** panèka sala sèttong macem kalambhi tradisional ghâbây bâbinè' ḍâri soko Kaili è Sulawesi Tengnga . Kalambhi panèka biasana èangghuy è bâkto opacara tradisional bân acara-acara hosos. Bâḍâ kerana sè bunter bân longgâr, èpajhâng ka tèng -ântèngan bân bâḍâ lengân panḍâ'. Kalambhi panèka lebbi cocok ghâbây kpacara tradisional Kaili bân jhughân mènangka kostum ghâbây panampilan jogèt è ḍâlem bhân-sabbhân kagiadhân  

## Soko Kaili
Ngajhârbhâ'aghi Inḍonèsia mènangka naghârâ sè soghi bhudhâjâ'ân kainto aropa'aghi sèttong wujud asokkor ḍâ' Ghustè Allah, amarghâ ta' kabbhi naghârâ anḍi' arta bhudhâjâ'an sabânnya'na Inḍonèsia. Tor pantes jhughân Inḍonèsia andi' motto " Bhineka Tunggal Ika ", polana orèng ḍâri Acèh kantos Papua, anḍi' bhâdhân sè bhân-sabbhân, adhât, namong asareng è Inḍonèsia. Bhâdhânna bhudhâjâ dâri pan-bârâmpan soko, bâḍâ sè èsebbhut soko Kaili, sè anḍi' kabhudhâjâ'an dhibi', sala sèttongnga èngghi panèka è ḍâlem bhâdhân adhât, èsebbhut Kalambhi Nggembe.  Suku Kaili aropa'aghi ra-kèra 20% ḍâri pandhudhu' Sulawesi Tengnga (soko Kaili, soko Mori, soko Saluan, soko Toli-toli, soko Buol, panèka soko aslè è Sulawesi Tengnga) sè bisa èartèaghi jhâ' Soko Kaili panèka soko aslè mayoritas è propinsi sè Èbhu kotana panèka Kotta Palu. Omomma, rèng-orèng rowa oḍi' è Kotta Palu, Kabhupatèn Sigi, Kabhupatèn Donggala, Kabhupatèn Parigi Moutong, bân Kabhupatèn Poso . Saènggâna kalambhi Nggembe serrèng èangghuy mènangka pabâkkèlan kalambhi adhât bâbinè' sè ngabâkkèlè Sulawesi Tengnga è pan-bârâmpan acara nasional è ḍâlem kontèks patonjhughân kalambhi adhât. Hal kainto aghâbây masyarakat omom lebbi akrab sareng kalambhi tradisional ḍâri Kaili mènangka pabâkkèlan Sulawesi Tengnga è antarana soko-soko sè acem-macem è ḍissa' bân è antarana bânnya' etnis laènna, akadhi Jhâbâ, Bugis, Bhali, bân laènna.

## Bârna sè Dominan
Bârna sè dominan ḍâri kalambji Nggembe ècocokaghi ḍâ' bârna dhâsar. pan-bârâmpan bârna dhâsar sè serrèng èghuna'aghi ka'angghuy aghâbây kalambhi Nggembe panèka mèra bân konèng, èkombinasiaghi kalabân celleng. Bârna-bârna cendhâng anḍi' pola sè paḍâ; contona, mon bâ'na terro aghâdhui mèra, maka kabbhi kalambhina mèra. Pola celleng bhâkal dhâḍdhi bârna ghâbây lè'èrra, bân celleng lebbi cocok èkombinasiaghi kalabân mèra, konèng, bân bârna laènna. Salaèn ḍâri bârna-bârna panèka, bânnya' bârna sè bisa jhughân èghuna'aghi mènangka bârna dhâsar ghâbây kalambhi Nggembe. Bârna laèn sè serrèng èghuna'aghi mènangka bahan dhâsar panèka potè, ijo, bân ungu. Intina, taḍâ' bârna standar è ḍâlem aghâbây kalambhi Nggembe; panèka èbâḍâ'aghi ḍâri rassa otabâ pangaterrona orèng sè ngangghuy otabâ coma èpasra'aghi ka'angghuy èseragamaghi.

## Sombher
Paluwala

**Paluwala** panèka orèng lake' ḍâri soko Gorontalo, Polo Sulawesi, Inḍonèsia . Paluwala panèka pangangguy tradisional Gorontalo sè wâjib èghuna'aghi ka'angghuy opacara pakabinan. Paluwala kodhu èangghuy sareng pangantan lakè' è bâkto rèsèpsi akabin otabâ è acara-acara opacara sè penting bân soccè. Saterrossa Paluwala ètantoaghi sareng Kamentrian Pendidikan bân Kabhudhâjâ'an mènangka Pusaka Bhudhâjâ Ta' Arobâ Inḍonèsia è taon 2012.

## Kaghuna'an
Paluwala panèka sè èangghuy sareng orèng lake' Gorontalo è bâkto bânnya' opacara suci. Bhâdhâna iyâ arèya Bili’u, sè èangghuy bâbinè'an Gorontalo. Angghuyân adhât Bili'u bân Paluwala biasana èangghuy pangantan bân binè' è rèsèpsi pakabinan kalabân adhât Gorontalo sè koat. Pangantan lakè’ biyasana bhâkal nopè ghândhâng adhât ka'angguy abhârengngè pangantan binè’, kalabân akalambhi adhât Bili’u, ka'angguy namen jogètan “Tidi Lo Polopalo”.

## Artèna Paluwala
Paluwala èngghi panèka artèna totop otabâ mahkota. Nangèng, Paluwala aropa’aghi oca’ aslè ḍâlem bhâsa Gorontalo bân jhughân eghuna’aghi mènangka nyamana kalambhi aḍâ'na lalakè’ Gorontalo. Sacara filosofis bân ḍâlem wujudna, Paluwala èartèaghi mènangka kalambhi sè anḍi' èkadhân kaèstoan. Artèna orèng lakè’ sè ngangghuy Paluwala wâjib ajâgâ talèan vertikal, kaèstowan, tor kahormadhân è aḍâ'na Allah SWT, Ghustè Allah Sè Maha Kobâsa, tor jughân ajâgâ talèan, martabat, kaèstowan, tor kahormadhân è aḍâ'na binè tor bhâlâna. Tanto, nèlai filosofis ḍâri kalambhi tradisional Paluwala èmolaè ḍâri pangarep jhâ' pangantan lakè' bhâkal dhâḍdhi pamèmpèn kalowarghâ sè alèm, adil, bân tangghung jâwâb bân dhâḍdhi panotan ghâbây kalowarghâ kalabân possa' kalabân tarèsna.

## Kapotosan Seminar Adhât Gorontalo
È seminar tradisional Gorontalo sè èmolaè sareng lembaga BKOW Propinsi Gorontalo, Paluwala èsebbhut polè mènangka nyamana resmi ghâbây bhâdhânna orèng lake' Gorontalo è opacara pakabinan tradisional.Pramela ḍâri kainto, pantes nyamana Paluwala oḍi’ tor epèyara polè ḍâlem tradisi lèsan orèng Gorontalo tor omomma mongghu sadhâjâ orèng Inḍonèsia sè bâḍâ e pangghung nasional.

## Bârna Tradisional
Tradisi Gorontalo ngakonè empa' bârna tradisional sè èsebbhut " Tilabataila ", èngghi panèka Mèr, Konèng, Hijau bân Ungu. Empa' bârna tradisional panèka biasana aropa'aghi standar ka'angghuy mèlè bârna è ḍâlem kalambhi tradisional Gorontalo, tamaso' bârna kalambhi Paluwala. Nèlai filosofis bârna tradisional Gorontalo panèka:

# Bungo karaḍdhinan, kaèstowan, bân otoritas
# Mèra kabângalan bân tangghung jâwâb 
# Konèng bhângsawan bân jhujhur 
# Ijo kalandhuwân, kama'moran bân harmoni.

## Sombher
Pangsi

**Pangsi** arèya sala sèttong kalambhi tradisional Sunda. Pangsi panèka sèttong kalambhi sè aropa'aghi kalambhi polos, sakonè' longgâr bân salawar sè jhughân longgâr bân ta' ngalebbi'i soko. Kalambhi panèka biasana èangghuy sareng lakè' bân aropa'aghi kalambhi khas ḍâri pan-bârâmpan soko è Inḍonèsia, hosossa bhângsa Betawi bân Sunda . Ḍâlem kabudhâjhâ’ân Betawi, pangsi eghuna’aghi sareng juara otabâ toko masyarakat. Samântara, ḍâlem kabudhâjâ'ân Sunda, Pangsi aropa’aghi kalambhi ka'angguy lalakè’ sè tamaso’ kalompo’ otabâ ghulungan orèng biyasa. Soko laèn è Inḍonèsia sè jhughân aghuna'aghi pangsi panèka Soko Melaju . Pangsi èmolaè namong èmaksoḍ calana longgâr, saèngghâna serrèng èsebbhut calana Pangsi. Saterrossa, Pangsi èmaksoḍ ḍâ' sèttong sèt kalambhi ponapa bisaos sè ngangghuy calana Pangsi mènangka bâbâna, saèngghâ kalambhi sè èangghuy èsebbhut jhughân kalambhi Pangsi sanajjân kalambhi kasebbhut anḍi' nyama dhibi'.

## Macem
Pan-bârâmpan ètnis è Inḍonèsia noddhuwâghi jhatè abâ'na lèbât kalambhi pangsi, sè aropa'aghi cèrè khas ḍâri wilayana bi' dhibi', akadhi orèng Betawi bân orèng Sunda. Ḍâri jhâman lambâ’ kantos samangkèn, rèng-orèng ghânèka ajâgâ pangangghuyânna pangsi. Namong, manabi èparèksa lebbi semma', parbhidhâ'ân è ḍâlem kalambhi pangsi èbhuktèaghi è bhân-sabbhân wilaya. È bâbâ panèka kalambhi pangsi khas ḍâri ḍuwâ' soko bhâghus è Inḍonèsia: Sunda bân Betawi.

## Pangsi Sunda
E antarana orèng Sunda, Pangsi panèka kalambhi tradisional Sunda, wârisân ḍâri bângatowana bân sèttong sè kabâdâ'ânna patot èpèyara. Pangsi bânnè namong kalambhi ka'angguy notobhi bhâdhân sacara fisik ḍâri kabâḍâ’ân cuaca tor lingkungan, namong jughân nâgghu’ falsafah hosos sè akaè’ sareng kaoḍi’ân masyarakat Sunda ghi’ dhimin. Bânnya’ sè parcajâ jhâ’ filsafat pangsi Sunda coma asumsi, namong kanyata’anna paggun nyata kantos samangkèn. Sanaos bâḍâ kontroversi, artèna ta’ nyala’aghu kabiyasa’an, kabhudhâjhâ'ân, tor aghâma Inḍonèsia, dhâḍdhi filsafat tor pandhuman ka'angguy kaoḍiy è ḍâlem masyarakat. Mènorot sabagiyan orèng, pangsi panèka aropa’aghi singkatan ḍâri “Pangeusi Numpang ka Sisi” sè artèna totop bhâdhân sè èangghuy kalabân cara ebhungkos akanta ngangguy sarong. Pangsi kadhâḍdhiyân ḍâri tello' lapèsan, èngghi panèka nangtung, tangtung, bân sisi. Bânnya' jhughân orèng nyebbut kaos koko otabâ komprang kalabân istila pangsi polana bârna celleng, sanajjân sanyatana anḍi' rancangan sè cè' bhân-sabbhânna. Èbâḍâ'aghi fungsina, pangsi kadhâḍdhiyân ḍâri ḍuwâ' bâgiyân otabâ sèt, èngghi panèka set attas (kaos) sè èsebbhut Salontreng bân sèt bâbâ (calana) sè èsebbhut "pangsi". Namong, bânnya' orèng serrèng ngolok pangsi ghâbây kaḍuwâ'na, èngghi panèka set kaos bân calana.

## Sombher
Saluak

**Saluak** panèka hèasan cètak lakè', biasana ètemmoè è bhâdhânna para pangrajâ Minangkabau . Èghâbây ḍâri songkèt otaba bhâtèk kapas kalabân bârna dhâsarra celleng otabâ mèra, taghântong ḍâri bârna kalambhina. Saluak èangghuy è cètagghâ kalabân cara mèrèng ka kacèr. Fitur khas ḍâri hèasan cètak panèka lèpetan otabâ lèpetan aondhâgh, biasana bânnya'na lèma', namong kadhâḍdhiyân kantos tello bellas. Saluak aropa’agi sala sèttong asesoris sèttong lura è ḍâlem opacara-opacara adhât è Minangkabau, akadhi batagak pangulu . Mongghu ka pangrajâ, kerrot otaba lèpetan è attassa saluak alambangaghi bânnya’na hokom sè kodhu ètoro’ sèttong cètak sakola’an. Salaèn èangghuy sareng pendaftar pakabinan, totop kèla' panèka jhughân èangghuy sareng pangantan lake' è bâkto acara pakabinan.

## Ropa
Saluak ekaghâbây ḍâri kaèn persegi empa’ sè okoranna 80 mèter persegi. Kaèn ghâpanèka èbâgghâ è ḍâlem caèran pati sè èmassa'. Sambi èbeccaè, ḍuwâ' paddhu kaèn sè èlabân èpadhâḍdhi sèttong ghâbây abhângon segi tello'. Pèngghirrâ (dhâsar) segi tello' èpèyara sabânnya'na sè èkaterroè, biasana lèma' kantos tello bellâs. Saellana jârèya, bunter sè okoranna akadhi cèthaggha èghâbây kalabân èlanglang konco'na sè ḍuwâ'. Ponca ḍâlem salib èlèmpet è attas konco' lowar bân èsèmpen, è bâkto konco' lowar salib èlèmpet ka attas saèngghâna sabâgiyân notobhi lobâng è lingkaran. Saterrossa, konco' attas segi tello' sè bâḍâ ḍuwâ' lapèsan ètotop saèngghâna ètemmoè konco' lèpetan lowar sè partama bân ahèrra ḍuwâ' konco'na notobhi lobâng è lèngkerran èbhârengngè konco' bâbâ sè èlèmpet ka attas. Saellana jârèya, pangatoran ahèrra èterrossaghi. Ropana saluak akadhi songkok, namong bâgiyân attas noro’ bentu’na cètak. Bâgiyân aḍâ'na saluak ekaghâbây rata bân bâḍâ kerrot ḍâri lèmpedhân kaèn, sè abhâdhi tier. Safety pin èghuna'aghi ka'angghuy abhânto kerrotan saluak kalabân cara èpènḍâ'aghi ka attas saluak. È konco’na saluak, è konco’ kacèr bân kanganna kaèn saluak baḍa lè'èr. Bâgiyân ḍâlem saluak noro' bhângon lowar saluak, èngghi panèka bâḍâ kerrot ḍâri lèmpedhân kaèn. Sè saluak bisa songkèt otabâ bhâtèk kapas. Saluak sè èangghuy pangantan lakè’ biasana aropa’aghi songkèt bennang emmas. Motip-motipna tamaso' bhâtang arèca, kembhâng tanjhung, bân tombuwân laènna. Bhârnana saluak cocok sareng bhâtèk sè èghuna'aghi, akadhi celleng bân mèra bhâta. Saluak sè èghâbây ḍâri bhâthèk cendhâng lebbi petteng. 

## Artè
Lèmpedhân saluak atandhâ'aghi kapènteran romèt ḍâri pamèmpèn tradisional. Kapala lura bisa ajâgâ rosèya, ta’ olle ru-kabhuru ngala’ kapotosan, bân ros-terrosan acaca bân lá-bhâlâ.

## Sombher
Siger

**Siger**  panèka kaèn biasana èghuna'aghi sareng bâbinè'an) sè omoma èghâbây diâri loghâm (emmas, salaka, tèmbhâghâ, konèngan, bân salaènna), aghâdhui bhângon sè lângkung bân kadhâḍdhiyân akadhi fauna (otamana kârbhu bân mano'), bân kadhâḍdhiyân èhèas kalabân bâto permata.

## Istila
Istila "siger" panèka sacara bhâsa oca' sè èkala' ḍâlem bhâsa Inḍonèsia sè èghâdhui ḍâri istila bhâsa Sunda siger (otabâ kadhâḍdhiyân jhughân èjhârbâ'aghi sigeur ), sè artèna "bâtesam" otabâ "posisi", sè saongghuna aropa'aghi sèngkadân ḍâri ( sineger ), sè artèna "kandhâng", "jhâlân", "pangorongan"; èmaksoḍ siger sè 'abâtessè' è cètagghâ, istila panèka saongghuna jhughân èmaksoḍ sistem hèkmat lokal masyarakat ètnis Sunda bân Badui  sè èghâdhui 'pangorongan' napso dhunnya (sè ènyata'aghi lèbât pakabinan).  Daddi sacara umum, siger bisa èarteaghi mènangka simbol kaangghuy 'mabâtesè otabâ nyâgghâ napso sèks sè ta' èpèyara (lèbât pakabinan sè essa). Istila siger bisa jhughân ètemmoè è bhâsa-bhâsa sè akaè'; èngghi panèka Bhâsa Jhâbâ bân Bhâsa Bhâli (bârâsa Bhâsa Betawi ), sè tantona anḍi' artè paḍâ. È bhâsa Jhâbâ hosossa, ꦱꦶꦒꦼꦂ ( siger ) èasal ḍâri istila ꦱꦶꦤꦼꦁꦏꦼꦂ ( sinengker ) sè anḍi' artè harfiah "sè èsèmpen", "ètotop", otabâ "rahasia" (istila ghâbây kerrès jhughân èkabâ' sareng istila panèka).  Hal kainto jhughân aghâbây siger kadhâḍdhiyân èjhârbâ'aghi ꦱꦶꦁꦏꦼꦂ ( singker ) sareng ètnis Jhâbâ, sè menarik aghâdhui artè "kandhâng" sè paḍâ sareng istila Sunda. Samântara ghâpanèka, sareng ètnis Betawi lebbi èkennal siangko è bhâsa Betawi, sè jhughân anḍi' artè paḍâ. Suku Lampung èkennal kalabân sigekh otabâ sigeh è Lampung bân jhughân sareng soko Abung èkennal kalabân ( sigokh ) è bhâsa Abung. Pamokèman ètnis Jhâbâ è Lampung omomma èkonsèntrasiaghi è Bandar Lampung bân Metro .

## Macemma siger
Omomma, siger èghuna'aghi è bhân-sabbhân acara soccè sè èghâdhui aspek Bhudhâjâ, sala sèttong sè biasana èghuna'aghi è patonjhughân Bhudhâjâ bân prosèsi pakabinan opacara.

## Orèng Sunda
Siger aghâdhui peran pentèng ḍâlem ètnis Sunda, hosossa ḍâlem opacara pakabiny. Angghuyân tradisional Sunda omomma ètandhâi kalabân aghâdhui siger sareng bâbinè'an.

## Sombher
Takowa

**Takowa** panèka sala sèttong kalambhi adhât Gorontalo sè èangghuy sareng kè'-lakè' soko Gorontalo è Polo Sulawesi, Inḍonèsia. Takowa serrèng èangghuy sareng orèng Gorontalo è bânnya' opacara tradisional bân acara resmi è agenda pamarènta bân jhughân kalambhi tradisional è ḍâlem araya'aghi arè-arè aghâma.  È taon 2019, Takowa ènyata'aghi sareng Kamântrèan Pendidikan bân Kabhudhâjâ'an mènangka Warisan Bhudhâjâ Ta' Awujud Inḍonèsia.

## Kaghuna'an
Takowa panèka kalambhi tradisional sè èangghuy sareng lakè' Gorontalo è pan-bârâmpan kalakoan, è antarana: Opacara tradisional Pohutu Moponika (opacara pakabinan tradisional) èlakoni sareng orèng towa pangantan binè' bân orèng binè' laènna. Jughân èlampa'aghi sareng tamoy lakè' sè ḍâteng è acara kasebbhut. Opacara tradisional Pulanga (panampilan ghellâr adhât) èangghuy sareng orèng sè narèma ghellâr Pulanga bân tamoy lakè' sè ḍâteng è acara kasebbhut. Bhâdhânna bâḍâ è ḍâlem bârna bân motip Takowa ghâbây orèng sè narèma Pulanga bân orèng sè ella èberri'i ghellâr adhât: ireng bân gading. Acara parajâ'ân ka'aghâma'an, bisa èghuna'aghi sareng para la-lalè' Gorontalo pas bhâjâng tellasân idul Fitri  Pasangan otama ḍâri bhâdhân tradisional Takowa panèka Galenggo, sè èangghuy sareng bhâbinè'an Gorontalo. Takowa jhughân bisa èpadhâḍdhiyâghi sareng Madipungu è bâkto akabin.

## Artèna Takowa
Takowa aropa’aghi sebbhudhân kalambhi adhât lalakè’ Gorontalo se sanget èpangaro Bhudhâjâ Melaju tor Arab karana sacara filsafat epahamè jhâ’ kalambhi kainto nandhâ’aghi andhâp asor, èkhlas tor taqwa manossa è aḍâ'na Allah SWT. Sacara horop, oca’ Takowa asalla ḍâri oca’ Taqwa otabâ Takwa, sè artèna parcajâ ḍâ’ kasèttongan Allah SWT kalabân ajhâwuè abâ’ ḍâri sèrèk tor atoro’ ḍâ' sadhâjâ parèntana. Kalambhi tradisional Takowa maḍâteng inspirasi ghâbây sadhâjâna orèng Gorontalo sè ngangghuy ka'angghuy salanjhângnga ajâgâ iman bân takwa ḍâ' Ghustè Allah sè Maha Kobâsa kalabân dhâḍdhi orèng Islam sè palèng bhâghus è dhunnya.

## Bârna Tradisional Takowa
Adhât Gorontalo ngaonèngè empa' bârna tradisional sè èsebbhut " Tilabatayila ", èngghi panèka

# Mèra,
# Konèng,
# Ijo bân
# Bungu.

Salaèn jârèya, aghâdhui soḍâ' celleng bân soḍâ' potè gading namong èhososaghi ghâbây orèng sè anḍi' ghellâr tradisional Pulanga.

## Sombher
Karawo

**Karawo** panèka kaèn tradisional khas Gorontalo. Karawo dhibi’ asalla ḍâri bhâsa Gorontalo sè artèna esolam tanang Dhâḍdhi Karawo aropa’aghi karajinan tanang. Orèng è lowar Gorontalo kennal mènangka Kerawang. Karawo èlahèrraghi ḍâri prosès sè lanjhâng bân aropa'aghi buwâna katekkonan para pengrajin. Seni aghâbây Kerawang otabâ Karawo ènyamaè “Makarawo.” Kasenian panèka ampon ètoronaghi ḍâri toronan ka toronan sajjhek pamarènta'an karajhâ'ân Gorontalo. Kalèburân motif, karajinan sè unik, bân kualitas sè ongghul aghâbây Kerawang otabâ Karawo cè' èarghâi. Ta' kasambu', maka, jhâ' kaonèghân bân kualitas panèka èkaterroè bânnya' orèng, è ḍâlem negri bân è lowar negri. Produksi kaèn Kerawang otabâ Karawo perna toron. Sakonè' pengrajin sè nerrossaghi karajinan panèka polana komplèksitasna, sè parlo tenaghâ, bâkto, bân katekkonan sè signifikan. Mèlana, pamarènta alaksana'aghi bânnya' langka ka'angghuy mastèaghi kalestarèan karajinan panèka bân popularitasna sè tombu, è ḍâlem negri bân internasional. Sala sèttong cara pamarènta ka'angghuy ngalakonè panèka kalabân ngator Festival Karawo, sè èlaksana'aghi ka'angghuy partama kalèna è tangghâl 17-18 ḍèsèmber 2011. Festival panèka, sè bhâkal terros èlaksana'aghi sabbhân taon, ètojjhuwâghi ka'angghuy matarè' pangaterro masyarakat ka'angghuy ngangghuy produk Karawo sambi makowat èkonomi lèbât Pangembhângan Bhudhâjâ ḍaèra

## Sajhârâ
Tradisi mokarawo, otabâ bordir, aropa’aghi settong jhâjhârbâ’ân sè èlestarèaghi sareng rèng binè’ Gorontalo. Orèng Bâlândhâ nyoba' maèlang bhân-sabbhân tradisi bân identitas lokal. Tradisi panèka molaè taon 1600-an, jhâu sabellunna Bâlândhâ ngajhâ' wilaya panèka è taon 1889. Bâkto orèng Bâlândhâ maso' ka wilaya panèka, bâḍâ ḍuwâ' kadhâḍdhiyân sè signifikan sè abhânto aghâbây jhâjhârbâ'ân Gorontalo. Nomer sèttong, bânnya' orèng sè ngallè bân enneng è alas bân kennengngan sè jhâu, ta' poron majâr pajhâk ka pamarènta Bâlândhâ. Katoronan ḍâri rèng-orèng kainto ghi’ oḍi’ neng è alas tor kennengngan sè jhâu, sè ekennal sareng Gorontalo kalabân nyama Polahi.  Kaḍuwâ', osaha ka'angghuy maèlang sadhâjâ bhângon tradisi, adhât, bân praktek seni bân bhudhâjâ è ḍâlem masyarakat Gorontalo. È bâkto ghâpanèka, orèng Bâlândhâ ngoladhi kakowadhânna orèng Gorontalo ḍâlem kabiyasa’an, kabhudhâjâ’ân, tor tradisina. Dhâḍdhi, acem-macem lalakon sè akabâ' sareng adhât bân tradisi panèka èlarang. Katerranganna orèng Bâlândhâ ta’ dhuli makalowar karawo ḍâri “ngetek.” Kabâḍâ'ân è bâkto jârèya bân trauma ḍâri tradisi mokarawo aghâbây èsèmpen. Karawo molaè tombu polè è ahèr taon 1960-an, namong ghi' ta' dhâḍdhi produk sè èjhuwâl bhibhâs akadhi bhârâng laènna.

## Sombher
Paruh-gunting hitam

Manuk Gunting Hitam ( Rynchops niger ) iyâ arèya mano' tase' dâlem keluarga Laridae sè ghâmpang èkennal polana ghâlimpo'na sè bâbâ lebbi lanjhâng dâri ghâlimpo'na sè attas, adaptasi morfologis sè cè' langka'na è mano'. Struktur billa panèka mampu aghâbây tèknik perburuan sè khas sè èsebbhut skimming, sè èbâgi dâ' ngabber rèndhâ è attas permukaan aèng sambi nyeret billa sè bâbâ kaangghuy nangkep jhuko' kènè' bân krustasea. Spesies arèya sè palèng bhâghus è dâlem genus Rynchops, kalabân lanjang badan sekitar 40-50 cm, lebar kalembangnga kantos 127 cm, bân berra' rata-rata 250-350 gram. Badanna ramping kalabân kalembang sè panjhâghân bân mancorong sè nolonge penerbangan sè abit bân rèndhâ. Karakteristik laèn sè cè' unikna panèka pupil vertikal, akadhi mata koceng, sè abhânto Black Scissorbill aburu kalabân efektif è kondisi sè ta' tera', akadhi è bâkto senja otabâ malem ciri sè jhârang ètemmoè è mano' laènna.

Kombinasi dâri bhângon paruh, mata khusus, bân gaya terbang rèndah aghâbây scissorbill ireng sala sèttong conto sè palèng jhârna' dâri adaptasi evolusioner ekstrim è mano' tase'.

## Ciri-Ciri
Scissorbills sè la towa è mosem èkabâsa'aghi andi' bulu sè item è attas bân pote murni è bâbâna, sè aghâbây kontras sè mencolok è bâkto ngabber rèndhâ è attas aèng. Bhâdhânna mèra-oranye tera' kalabân konco' sè item, kalabân bhâthèk sè bâbâ lebbi lanjhâng dâri bhâthèk attas adaptasi khusus kaangghuy nangkep jhuko' kènè' bâkto bhâthèk bâbâna nyedding permukaan aèng. E lowar mosem kawin, buluna dhâddhi lebbi pucet bân coklat, è bâkto ana'na kabbhi coklat kalabân bingkèng bulu celleng, sè aberri' kamuflase sè lebbi beccè' sambi ghi' rentan dâ' predator. Spesies arèya abâdâh è pantai pasè', delta songay, bân pasè' è Amèrika Utara bân Lao'. È mosem cellep, burung gunting sè èghâdhui ghâlimpo' abâli ka aèng tropis bân subtropis, serrèng ètemmoè istirahat è dâlem kalompo' è laguna, muara, bân pasè'.

Mano'-mano' panèka aktif è bâkto seyang bân malem, aburu è bâbâna penerbangan sè rèndhâ bân mantep. Bâkto nyarè kakanan, rèng-orèng rowa makalowar sowara sè khas bân tajem, sè serrèng èsebbhut "kak-kak-kak." Kakanan otamana tamaso' jhuko' kènè', krustasea, bân kadhâddhiyân serangga aèng, tamaso' teri kènè' akadhi Anchoa mitchilli.

è sabâbhân dunnya, mano' gunting sè èghâli èklasifikasiaghi mènangka spesies sè palèng ta' èparduliaghi. Namong, koloni-koloni sè èpabhâjheng rentan dâ' gangguan manossa, khusussa dâri pariwisata pantai, kendaraan, bân obâ'ân habitat pantai. Mèlana, ajâgâ kennengngan nyarang pagghun aropaaghi faktor sè penting dâlem ajaga stabilitas populasi.

## Sombher
Hoolock

Hoolocks tamaso' dâ' genus Hoolock, monyet kènè' sè ta' andi' bunto' sè odhi' è Lao' bân bâgiyân Asia Tèmor Lao', khusussa è India tèmor lao', Bangladesh, Myanmar, bân è sekitarna. Primata panèka èkennal polana penampilan sè khas, kalabân lengngen sè panjhâghân, badan sè ramping, bân kamampoan kaangghuy abâli ghâncang lèbât ka'-bhungka'an ngangghuy tèknik ayunan sè èsebbhut brachiation.

Hoolocks panèka arboreal, artena para' kabbhi aktivitasna ngakan, istirahat, bân jhughân abâli èlakoni è kanopi alas. Bâdâ jhughân sè èkennal polana panggilan sè ghâncang bân ritmis, sè èghunaaghi kaangghuy nandha'aghi wilayah bân makowat ikatan pasangan. Sacara biologis bân geografis, hoolock aghâdhui posisi sè unik mènangka sèttong-sèttongna kera sè èpangghi'i sacara alami è India, sè dhâddhiyâghi simbol penting dâri keanekaragaman hayati primata è Asia Lao'. Kabâdâ'ân hoolock jhughân ècerminaghè kasehatan ekosistem alas sè èdhi'i, sè sajân èancam sareng fragmentasi habitat.

## Ciri-Ciri
Gibbon hoolock andi' lanjang badan sekitar 60-90 cm bân berrâ'na 6-9 kg, sè dhâddhi gibbon palèng rajâ nomer duwâ' è dhunnya saamponna siamang. Badanna ramping kalabân lengngen sè cè' lanjhângnga, khusus èadaptasi kaangghuy abâdâh è kanopi alas.

Dimorfisme seksual èbuktèaghi antara lakè' bân binè'. Lakè' andi' bulu sè item-item kalabân alis pote sè mencolok è attas mata, è bâkto binè' andi' bulu abu-abu-coklat, lebbi petteng è dâdha bân le'erra, bân andi' cincin mata sè pote, sè aghâbây mowana ètotop. Pewarnaan panèka madhâddhiyâghi identifikasi individu è alam liar. Hoolock gibbon ètamen è alas tropis bân subtropis è Asia Lao' bân Tenggara, è antarana Bangladesh tèmor, India tèmor lao' (khusussa Assam, Arunachal Pradesh, bân Tripura), Myanmar, bân bâgiyân dâri Cina barat daya. Pan-bârâmpan populasi penting èlindungi è daerah konservasi akadhi Hollongapar Gibbon Sanctuary è India. Myanmar èyangghep aghâdhui populasi hoolock sè palèng bânnya' è sabâbhân jhâlânna, sanajân data lapangan èbâtesi polana faktor geografis bân politik.

Hoolock gibbon panèka diurnal bân sadâjâna arboreal, jhârang toron ka tana. Bâdâ sè abâdâh kalabân brachiation, ayon dâri cabang ka cabang kalabân lengngen sè panjhâghân, bân bisa ècapa'aghi kantos 55 km/jam. Sacara sosial, gibbon hoolock odhi' è pasangan monogam è dâlem kalompo' keluarga sè cè' èndâ'na. Bâ'na abhâla'aghi wilayahna lèbât panggilan sè ghâncang bân ritmis, biasana èlakonè sareng lalakè' bân binè' è dhâlem duet. Pangananna èngghi panèka buwâna, ètamba'aghi dâun, kembang, bân serangga, saènggâna aghâdhui peran penting dâlem penyebaran bibit è alas.

Tello' spesies hoolock gibbon samangkèn èkennal: hoolock bârâ' (Hoolock hoolock), hoolock tèmor (Hoolock leuconedys), bân Skywalker hoolock (Hoolock tianxing), sè ghi' èjhârbâ'aghi sacara ilmiah è taon 2017. Menorot IUCN, gibbon hoolock barat ècanthet mènangka Terancam Punah, kalabân populasi èperkiraaghi korang dâri 5.000 individu è alam liar. Ancaman otama ghâbây kelangsungan odi'na panèka fragmentasi habitat, deforestasi, bân isolasi populasi, sè para' èpangaro spesies arboreal akadhi gibbon.

## Sombher
Henry V ḍâri Inggris

**Henry V ḍâri Inggris** (16 Sèptèmber 1386- 31 Agustus 1422) iyâ arèya Ratona Inggris ḍâri taon 1413 sampè' taon 1422. Salèrana lahèr è Monmouth, Wales. Ta' èkataowè pastèna apa salèrana lahèr tangghâl 9 Agustus 1386 otabâ 16 Sèptèmber 1386.

Henry V iyâ arèya ana'na Henry Bolingbroke, sè pas dhâddhi Henry IV, bân Mary de Bohun, sè adhingghâl omor sabellunma Bolingbroke dhâddhi rato.

Selama pamarènta'anna, Henry mabânnya' pangarona mènangka Rato Inggris bân jhughân ngala' gelar mènangka Rato Prancis, saellana aperrang pan-bârâmpan abad alabân Prancis. Salèrana makala Prancis ḍâlem Pertempuran Agincourt sè terkenal è taon 1415.

## Kaoḍi'ân awalla
Henry lahèr è menara è attassa gerbang Kastil Monmouth è Wales, bân polana alasan rowa ḍhâng-kaḍhâng èsebbhut Henry ḍâri Monmouth. Salèrana aropa'aghi potrana Henry ḍâri Bolingbroke (marèna pas dhâddhi Henry IV ḍâri Inggris) bân Mary de Bohun. Sapopona ramana aropa'aghi ratona Inggris sè akobâsa, Rato Richard II. Emba ḍâri pihak ramana Henry iyâ arèya John ḍâri Gaunt sè aberri' pangaro, potra Rato Edward III. 

Saellana ramana Henry èpa'asing è taon 1398, Richard II ngala' ana' kasebbhut bân èrabât kalabân cara sè bhâghus. Henry sè ghi' ngoḍâna ngancaè Richard ka Irlandia. Bâkto atugas è karajhâ'ân, jârèya nyabbhâ ka Kasti Trim è County Meath, tempat patemmoan kona Parlemen Irlandia.

È taon 1399, John ḍâri Gaunt adhingghâl omor. È taon jârèya kèya, Rato Richard II ègulingksn moso perampasan kakobâsa'an Lancastrian sè madhâddhi ramana Henry naè' takhta, bân Henry è olok ma' ollè abâli ḍâri Irlandia mènangka pewarissa Karajhâ'ân Inggris. Salèrana èyangkat dhâddhi Pangèran Wales bâkto penobatan ramana bân Adipati Lancaster tangghâl 10 Nopèmber 1399, orèng sè nomer 3 sè negghu' gelar kasebbhut è taon rowa. Gelar laènna iyâ arèya Adipati Cornwall, Earl of Chester, bân Adipati Aquitane. Bâḍâ cateddhân kontemporer sè nyatet jhâ' bâkto taon 1399, Henry bâḍâ è The Queen's College, Oxford, sè èyanjhu moso pamanna, Henry Beaufort, rektor universitas kasebbhut. Selama rèya, polana ngasokanè sastra bân musik, salèrana ajhâr maca bân nolès ḍâlem bhâsa rè-sa'arè; hal rèya madhâddhi ḍâ' ka Rato Inggris pertama sè èyajhâri ḍâlem hal rèya. Salèrana tagher aberri'âghi pensiun ka konposer polana rassa lèburrâ ka musik.

## Pranala lowar

* Henry V Chronology diarsipkan 2007-10-22 di Wayback Machine
* Columbia Encyclopedia: Henry V diarsipkan  2008-04-24 di Wayback Machine
* A BBC piece presenting an alternative version of Henry V
* Illustrated history of Henry V
* Karya oleh atau mengenai Henry V dari England
Bhâsa Sumbawa

Bhâsa Sumbawa iyâ arèya bhâsa sè eguna'aghi sareng orèng Sumbawa è bekas Kesultanan Sumbawa, èngghi panèka è Kabupatèn Sumbawa bân Kabupatèn Sumbawa Bârâ', Nusa Tenggara Bârâ'. Perkira'an populasi pètotor 300.000 orèng (1989).

## Fonologi

### Konsonan

### Vokal

 jhughân bisa anḍi' alofon .

## Kalompok Bhâsa bân Ḍialèk
Sacara linguistik, bhâsa Sumbawa arèya anḍi' kaèdhân semma' bi' bhâsa Sasak bân Bhâsa Bali. Kaḍuwâ' bhâsa panèka tamaso' ḍâ' kalompo' bhâsa Bali-Sasak-Sumbâwa, sè tamaso' ḍâ' kalompo' ḍâjâ bân tèmor" è ḍâlem kalompo'an Bhâsa Malayu-Sumbâwa.

Pan-bârâmpan ḍialèk ḍaerah, otabâ variasi bhâsa, èkennal è ḍâlem bhâsa Sumbawa èdhâsaraghi ḍâri wilayah ḍistribusina. Se tamaso’ logat Samawa, Baturotok, otaba Batulanteh, ban logat laèn sè èghuna’aghi è daèra paghunongan Ropang, akadhi Labangka ban Lawen, jhughân è antarana oreng-oreng lao’na Lunyuk. Bâḍâ jhughân ḍialèk Taliwang, Jereweh, bân Tongo. È ḍâlem ḍialèk-ḍialèk ḍaerah panèka, Bâḍâ jhughân sajumlah variasi ḍaerah sè èghuna'aghi sareng komunitas-komunitas tartanto, sè noddhuaghi jhâ' orèng Sumbawa èpadhâddhi ḍâri leluhur etnis sè acem-macem. Contona, ḍialèk Taliwang sè èguna'aghi sareng pètotor è Labuhan Lalar, sè katoronan Bajau, bhidhâ sareng ḍialèk Taliwang sè èghuna'aghi sareng masyarakat è Kampang Sampir, sè aghuna'aghi etnis Manḍar, Bugis, sareng Makassarese.

Interaksi sosial sè èlakoni bi' kalompo' masyarakat Sumbawa metorot haḍèrre bhâsa sè mampu dhâddhi panyambhung ḍâri sadhâjâ kapentingan. Saèngghâ, kalompok sè relatif lebbi majjhu  èpangaro ḍâ' rèng-orèng sè Bâḍâ è tingkatan sè lebbi mabâ. Saèngghâ, bhâsa aghili bân nyebbâr è bâbâna perkembangan bhudhâjâna. Bhâsa Samawa, otabâ logat Sumbawa Raya, sè asalla ḍâri logat Seran, ampon èyajhâri sareng sadhâjâ masyarakat sajjhek pamarenta'an para rato muslim è Kesultanan Sumbawa kantos samangkèn mènangka panyambhung komunikasi. Bhâsa Samawa otomatis aghâdhui posisi mènangka ḍialèk baku è ḍâlem bhâsa Sumbawa, artèna aropa'aghi variasi sosial otabâ regional ḍâri sèttong bhâsa sè ampon ètarèma mènangka bhâsa stanḍar bân ngawakilaghi ḍialèk-ḍialèk ḍaerah laènna è ḍâlem bhâsa Sumbawa.

## Sombher
Bhâsa Laiyolo

'*Bhâsa Laiyolo*' (*Loa*') iyâ arèya bhâsa Austronèsia sè èangghuy è Bontosikuyu, Kepoloan Selayar, sè bâdâ è pasèsèr lao' Sulawesi, Indonesia. Metorot penutur bhâsa Laiyolo, daèrah petotoran bhâsa panèka abètessè sareng daerah petotoran bhâsa Selayar è lao'; dâèra bhâsa Bajo, Lowa (dialèk dâri bhâsa panèka), bân bhâsa Selayar è lao'.

*Barang-Barang* panèka samacemma variètas bhâsa Laiyolo.  Bhâsa panèka èghunaaghi paleng sakonè'na 1.000 orèng.

## Perbhândhingan bhâsa
Èbâdâ'aghi dâri hasèl perhitungan dialektometri, isolek Laiyolo panèka bhâsa sè bâdâ parbhidhâ'ân persèntasè è antarana 85%–100% manabi èbhândhingaghi sareng bhâsa laènna è Sulawesi Lao', contona sareng bhâsa Bajo, Bonerate, bân Makassar (dialek Selayar). Bhâsa Laiyolo bhidhâ sareng bhâsa Selayar, bâdâ pan-bârâmpan parbhidhâ'ân antara kaduwâ'na, otamana dâlem kosa kata.

## Kondisi bhâsa
Bhâsa Laiyolo èkategoriaghi mènangka bhâsa sè terrancam matèh, amarghâ pan-bârâmpan faktor, è antarana tingkat omorra orèng sè dhâddhi panotor èdominasi sareng orèng towa è bâkto orèng ngodâ ta' notoraghi polè.

## Kosakata
Neng ka’dinto pan-saponapan contona kosa kata dâlem bhâsa Laiyolo. 

* *aku *'kaulâh'
* *rua* ’ dua’.
* *ito* 'oreng'.
* *kiyau* 'anjing'.
* *kutu*  *<nowiki/>*'kutu'
* *tafa* ’ dâun’.
* *buruh* 'kolè'
* *buku* 'tolang'
* *mata* 'mata'.
* *apu* 'apoy'.

## Sombher
Canḍhi Pawon

**Canḍhi Pawon** bâdâ è antara Canḍhi Mendut dan Canḍhi Borobudur, teppa' 1,75 km dâri Canḍhi Borobudur bân 1,15 km dâri Kuil Mendut. Canḍhi Mendut bâdâ è Dhusun Brojonalan, dhisah Wanurejo, Kecamadhân Borobudur, Kabhupatèn Magelang, Jhâbâ Tengnga. Canḍhi Pawon èpadhâddhi antarana abad ka-8 kantos ka-9 Masehi è jhâman Karajaan Mataram Kuno. Metorot Casparis, Canḍhi Pawon panèka kennengnganna panyimpennan abu Rato Indra (782-812 M), ramana Rato Samarrattungga dâri Dinasti Syailendra.

Canḍhi Pawon èkaghâbây dâri bato andesit. Canḍhi panèka denahna bujur sangkar, kalabân lanjhângnga 10 m, bân tèngghina 13,3 m. Bangunan canḍhi ngadhep ka bara', bâdâ sèttong kamar kalabân okoranna kamar 2,65 m x 2,64 m bân tengghina 5,20 m. Bentu'na canḍhi panèka ramping, bânnè akadhi candhi Borobudur sè tambun. Bângonan canḍhi Pawon èbagi dâddhi tello' bâgiyân arsitektur: soko, bhâdhân, bân ata'na canḍhi. Sokona canḍhi panèka batur sè tengghina 1,5 m. È sokona canḍhi jarèya èhias kalabân hiasan, akadhi kembhâng bân bhungkana anggur. Bhâdhânna candhi èhias kalabân patung-patung Bodhisattva, bân ata'na èhias kalabân stupa. Labâng maso’na canḍhi bâdâ è bâgiyân bârâ’, tangga labâng maso’na èhias kalabân makara, bân è ambang è attassa labang maso’na bâdâ hiasan kala. Ata'na canḍhi panèka abentu' persegi panjang, èhias kalabân stupa kènè' è bhân-sabbhân sisi, bân stupa sè lebbi rajâ è attas. È ghèddhung adâ'na canḍhi, è lao' bân dâjâna labâng maso', bâdâ relung-relung sè aghâmbhâraghi relief  Kuwera (Dewa Kekayaan) è posisi manjheng. Okèranna sè bâdâ è bâgiyân lao’na labâng jarèya la rosak sampè’ ta’ ètangalè polè wujud asalla. Okèran sè bâdâ è lao’na labâng jarèya ghi’ ta’ rosak, pèra’ cèthagga sè rosak. È ghèddhung lao' bân dâjâna candhi bâdâ relief sè padâ, èngghi panèka ghâmbhârrâ Kinara bân Kinari (mahlok satengnga manossa, satengnga mano' kalabân cèthagga manossa, bhâdhân bân sokona mano') sè ngadek è adâ'na ka'-bhungka'an kalpataru sè tombu è dâlem vas. È sakalènglèngnga bhungkana bâdâ pan-barampan bâddâna pèssè. È attas ghèddhung jhughân bâdâ sèttong pasang candhila kènè' sè afungsi mènangka ventilasi. È antarana duwâ' lobâng ventilasi panèka bâdâ okèran kumuda. Relief è canḍhi Pawon panèka relief hiasan; tadâ' relief narasi è canḍhi panèka.

## Sombher
Canḍhi Jago

Mètorot kètab Negarakertagama pupuh 41:4 sareng Parathon, nyaman **Canḍhi Jag**o saongghuna asalla ḍâri oca' "Jajaghu", sè èbhângon è masa Keraja'an Singhasari è abaḍ ka-13 mènangka panghormadhân ḍâ' ka Raja Singhasari sè nomer tello', Wisniwardhana. Jajaghu, sè artèna panèka 'kaaghungan', tamaso' istilah sè èghunaaghi kaangghuy nyebbhut kennengngan sè soccè. Canḍhi panèka bâḍâ è Ḍusun Jago, Dhisa Tumpang, Kacamadhân Tumpang, Kabhupatèn Malang, Jhâbâ Tèmor otabâ sekitar 22 kilo ḍâri Kotta Malang, è koorḍinad 8°0'20.81"S112°44'50.82"E. Canḍhi panèka jhâuna sakitar 25 kilo ḍâri Pura Bhuvana Kertha.

Canḍhi Jago alatar aghâma Buddhâ Tatrayana. Sala sèttong ciri ḍâri aghâma Buddhâ Tatrayana èngghi panèka arcana sè abentu' amohapasa, bentu' Tatris ḍâri awaloketeswara èsartaè rèng-erèngenna. Arca kasebbhut tamaso' arca ḍâri wujuddhâ raja sè nomer empa' singasari sè asmana èngghi panèka Raja Wisniwardhana, sè sèdhâ taon 1190 Saka (1280 Masèhi).

Canḍhi panèka cokop unik, karana bâgiyân attassa ghun bâḍâ sabâgiyân tor mètorot carèta karana  èkennèng kèlap. Relief-relief Kunjarakarna tor Pancatantra bisa èoladhi è canḍhi panèka. Sakabbhina bhângon canḍhi panèka kasoson atas bahan bâto andesit 

È canḍhi panèka Adityawarman pas nyabâ' Arca Manjusri akanta sè èsebbhut è Prasasti Manjusri. Samangkèn Arca lanèka èsèmpen è Musèum Nasional kalabân nomer invèntaris D. 214.

Samangken, Canḍhi Jago bâḍâ è bâbâna kelolana Musèum sareng Caghâr Buḍâjâ, Kementrian Kebuḍâjâân Rèpublik Inḍonèsia.

## Sombher
Canḍhi Bahal

**Canḍhi Bahal**, Biaro Bahal, otabâ Canḍhi Portibi panèka komplèks Candi Buḍdhâ Vajrayana sè bâḍâ è Dhisa Bahal, Kacamadhân Padang Bolak, Portibi, Kabhupatèn Padang Lawas ḍâjâ, Somatra ḍâjâ, sakètar 3 jhâm naè' motor ḍâri Kotta padang Sidempuan otabâ sakètar 400 km ḍâri Kotta Medan. Canḍhi panèka èghâbây ḍâri bhâta mèra bân èyangghep èbâḍâ'aghi ḍâri sakètar abaḍ ka-11 bân èkabâ' sareng Karajhâ'ân Pannai, sala sèttong palabbhuwân è pasèsèr Selat Malaka sè ètakloaghi bân dhâddhi bagiyân ḍâri mandala Sriwijaya. Bâḍâ tello' bhângon kona, èngghi panèka Biaro Bahal I, II bân III. Bâḍâ sè salèng nyambhung bân aropa'aghi gharis loros. Biaro Bahal I panèka sè palèng bhâghus. Soko'na èhèas kalabân papan è sakalèbbhi'na sè èokèr kalabân toko yaksa sè èbâḍâ'aghi è cèthaggha keban, sè ajogèt. Ropana para patangdhâng ngangghuy topèng keban akadhi è opacara Tibet . È antarana papan sè èhèas jârèya bâḍâ okèran macan sè alèngghi. È Bahal II, ètemmoè patong Heruka, èngghi panèka patong sètan sè èwujudhâghi panteon Buddhisme Mahayana, sèkte Bajrayana otabâ Tantrayana. Heruka ngadeg è attas mayyit è posisi ajogèt; è astana sè kangan bâḍâ tongkâddhâ. Bahal III èokèr kalabân hèasan ḍâun. Canḍhi panèka ènyamaè ḍâri dhisa sè èbâdâ'aghi. Salaèn jârèya, nyamana Portibi è bhâsa Batak artèna 'dunnya' otabâ 'bhumi,' oca' ènjhâman sè asalla ḍâri oca' Sansekerta Pertiwi (Dewi Bhumi).

## Bâgiyân Canḍhi
Canḍhi panèka aropa'aghi bâgiyân Canḍhi sè palèng ghâjheng (sè èsebbhut biaro ) è propinsi Somatra ḍâjâ, sè èbâgi ḍâ' bâgiyân Canḍhi Bahal I, Bahal II, bân Bahal III. Kabbhi bhângon è tello' Canḍhi èpadhâddhi ḍâri bhâta mèra, kajhâbhâna patong-patong, sè èghâbây ḍâri bâto kerrèng. Bâng-sèbâng komplèk Canḍhi èlèng-lèngi paghâr ra-kèra 1 m tèngghi bân tebbel, jhughân èghâbây ḍâri bhâta mèra. È bâgiyân tèmor, bâḍâ ghârbâng sè nojjhu, èapèt è kaḍuwâ' sèsèna sareng ghâḍdhung sè tèngghina ra-kèra 60 cm. È bâng-sèbâng komplèk Canḍhi bâḍâ ghâddhung otama sè bâḍâ è tengnga tanèyan kalabân labâng maso'na ngadhep ka ghârbâng. È bâbâ panèka bâḍâ ghâmbhârân ḍâri komplèk Canḍhi panèka.

## Bahal I
Kennengan Kuil Bahal I lebbi tèngghi ḍâri permukaan tana è sakètarna. Bhâhan bhângon otama panèka bhâta. Kuil Bahal I èpadhâddhi è tanèyan sè lèbârrâ ra-kèra 3.000 m2 èlèng-lèngi paghâr sè èghâbây ḍâri bâto mèra sè tèngghina 60 cm. Ghâḍdhung paghâr cokop tebbel, ra-kèra 1 mèter. Bhângonan otama Kuil Bahal I bâḍâ è tengnga tanèyan, ngadhep ka labâng sakèdhâng. È antarana ghâḍdhung otama ban ghârbâng bâḍâ pondasi batur otaba pangghung sè aropa dhâsar persegi sè okoranna ra-kèra 7 x 7 m. Bhângonan otama Kuil Bahal I panèka sè palèng ghâghâng èbandhingaghi bhângonan otama Kuil Bahal II bân III.

## Sombher
Canḍhi Sipamutung

**Canḍhi Sipamutung** panèka sala sèttong Canḍhi Buḍdhá ḍâri Karajhâ'ân Pannai è Komplèk Canḍhi Padang Lawas. Sacara administratif, Canḍhi panèka bâḍâ è kampong Siparau, Kacamadhân Barumun Tengnga, Kabhupatèn Padang Lawas, propinsi Somatra ḍâjâ. Ra-kèra 40 kilomèter ḍâri Èbhu kotta Kabhupatèn Padanglawas, Sibuhuan otabâ korang-kèra 70 kilomèter ḍâri Kotta Padangsidimpuan bân 400 kilomèter ḍâri Medan, Èbhu Kotta Propinsi Somatra Lao'. Sacara geografis, Canḍhi Sipamutung bâḍâ è pèngghir Songay Barumun sè mabâgi tana renḍâ Padanglawas. Bhângonan panèka èparkèra'aghi èpadhâḍdhi è abaḍ ka-11.

## Ghâmbhârân Ghâḍdhung
Canḍhi Sipamutung panèka Canḍhi sè palèng bhâghus è Komplèk Canḍhi Padanglawas. Canḍhi Sipamutung omoma èghâbây ḍâri bhâta bân aghâdhui loas tana 6000 mèter persegi bân loas Canḍhi 74 x 74 mèter èlèng-lèngi ghâḍdhung bhâta. Komplèk Kuil Sipamutung èpadhâḍdhi 1 bhângon otama bân 6 kuil sampèngan bân 16 stupa . Bhângonan otama aghâdhui loas 11 x 11 mèter bân tèngghina 13 mèter sè èpadhâḍdhi ḍâri soko, bhâdhân, bân ata'. Canḍhi-Canḍhi sampèngan è sakètar Canḍhi otama aropa'aghi mandhâpa persegi lanjhâng kalabân loas 10,25 x 9,9 mèter bân tèngghina 1,15 mèter.

## Panèlètèyan
Canḍhi Sipamutung bân Canḍhi-Canḍhi laènna è Komplèk Canḍhi Padanglawas molaè èajhâri sareng para èlmowan Bâlândhâ è ahèr abaḍ ka-19 bân awwâl abaḍ ka-20, akadhi Schnitger, Van Den Bosch, Franz Junghun, von Rosenberg, Kerkhoff, bân van Stein Callenfels . Kabânnya'an hasèl Panelètèyanna èpakalowar sareng Oudheidkundig Verslag. Publikasi sè palèng komprèhènsif èkaolle ḍâri panèlètèyan Schnitger è taon 1936. Sala sèttong tolèsan sè menarik panèka è halaman Canḍhi Sipamutung, ètemmoè patong-patong sè aropa'aghi indikator Vajrayana. Arèya èngghi panèka patong bhâjâ sè èghâmbhâraghi kalabân mowana sè nako'è, bân ḍuwâ' patong raksasa è kennengngân anjalimudra (kennengngân pa'-dhâpa' tanang bân ghârighi' è ḍâlem ngèbâḍâ). Mènorot Schnitger, Canḍhi-Canḍhi è Padanglawas èpadhâḍdhi è bâkto sè paḍâ sareng stupa-stupa è Muara Takus, èngghi panèka sakètaran abaḍ ka-12 Masèhi. Sabellunna, von Rosenberg nemmoaghi pan-bârâmpan bâgiyân patong sè bellâ è taon 1854, sala sèttongnga patong Buḍdhá, sè samangkèn èsèmpen è Museum Nasional Inḍonèsia . È taon 1930, Bosch nolès parkara Padanglawas bân ajhuwâl tèori jhâ' orèng-orèng sè nolongè Canḍhi-Canḍhi è Padanglawas è bâkto Karajhâ'ân Pannai panèka panoro' alèran Buḍdha Vajrayāna. Tèori panèka tantona nojjhu ḍâ' pèkkèran Schnitger. Saellana Inḍonèsia mardhika, panèlètèyan èterrossaghi sareng Departemen Arkèologi èbâbâ pèmpènan Satyawati Suleiman è taon 1953. Panèlètèyan salastarèna èlaksana'aghi è taon 1973 bân 1975 sareng tim ḍâri National Institute of Archaeology and Heritage (LPPN, samangkèn èsebbhut posat panèlètèyan Arkeologi Nasional ) kalabân kolaborasi sareng Universitas Museum Pensivania.

## Sombher
Canḍhi Kota Kapur

Candhi Kota Kapur panèka sala sèttong bhuktè arkèologis bâḍâna Karajhâ'ân Kota Kapur sè bâḍâ è Polo Bangka, Provinsi Kepulauan Bangka Belitung. Mènorot pânalètèyan sejarah, karajhâ'ân panèka èkèra ampon bâḍâ molaè abâd sè kapèng 5 kantos kapèng 7 Masehi kalabân cora' aghâma Hindu aliran Waisnawa. Rontonan canḍhi panèka nunjuaghi ciri khassa arsitèktur Hindu sè ètandha'è kalabân ètemmona pan-berampan arca bâto Dèwa Wisnu è kennengngan jârèya.

Situs Kota Kapur, kennengngânna canḍhi panèka bâḍâ, aghâḍhuwan hubunghân sè parlo bân sejarah Karajhâ'ân Sriwijaya. È kennengngan sè paḍâ ètemmo Prasasti Kota Kapur sè asalla ḍâri taon 686 Masehi. Prasasti Kota Kapur panèka èssèna teks sompâ sè dhâddhi tandhâ malowassa kakowasaan Sriwijaya è daèra jârèya, sarta marèngè bhuktè tolèsan parkara hubunghân politik antarana kadhuwâ karajhâ'ân jârèya è jhâman lambâ'.

## Tandhâna Bângonna
Canḍhi Kota Kapur mampaḍḍhâng tandhâ ḍhibi' arsitèktur Hindu Waisnawa kalabân *konstruksi* otama sè èkâghâbây ḍâri bhâhân bâto potè bân laterit. *Struktur* canḍhi panèka abânto' empa' pasagè okoran 4,5 x 4,5 mèter, sè maut dâ' dâjâ kalabân onḍhâghân maso' è sèsè kasebbhut. Tèngghina rontonan sè ghi' bâḍâ dâpa' ka 0,50 mèter, kalabân *konstruksi* sè langsong maddhek è attassa tana tanpa ngangghuy lapik otabâ alas canḍhi akaḍhi sè sègghut ètemmo è candhi-candhi laènna.

Bâgiyân bângonan panèka èkâghâbây ḍâri bâtp potè kalabân macem-macem bânto', molaè ḍâri *balok* kantos bâto sè ta' tatan. È bâgiyân tengngana *struktur* ètemmo macem-macem bhârâng dhimèn otabâ artefak tamaso' potonganna arca bâto, mangkok keramik, bân baḍḍha logâm sè èkèra ḍâdḍhi bâgiyân ḍâri ritual pangobbhurân. Ètemmona bhârâng-bhârâng panèka mampaḍâng *fungsi* canḍhi mènangka kennengngan pabhâktèyan, otamana ghâbây Dèwa Wisnu sè *sesuai* bân tradisi Hindu Waisnawa.

## Sombher
Borobudur

Canḍhi Borobudur panèka sèttong canḍhi Buddha sè bâḍâ è Borobudur, Magelang, Jhâbâ Tengnga, Indonèsia. Canḍhi panèka bâḍâ ra-kèra 100 km è bârâ' dâjâna Semarang, 86 km è bârâ'na Surakarta, bân 40 km è bârâ' lao'na Yogyakarta. Canḍhi sè bânnya' stupana panèka èpaḍḍhek bi' para panganot' aghâma Buddha Mahayana ra-kèra taon 800-an Masehi è dâlem masa kakowasaânna wangsa Syailendra. Borobudur panèka canḍhi otabâ kuil Buddha sè palèng rajâ è dhunnya, sarta dhâddhi sala sèttong monumèn Buddha sè palèng rajâ è dhunnya.

Monumèn panèka bâḍâ empa' dâng-dhângan sè bângontona empa' pasagè sè è attassa bâḍâ tello' pelatarân sè alèngker. È ḍindingnga èhiyasi kalabân 2.672 *panel* rèlièf bân aslina bâḍâ 504 arca Buddha. Borobudur ghâḍhuwân tumpughân relief Buddha sè palèng ghenna' bân palèng bânnya' è dhunnya. Stupa otama sè palèng rajâ bâḍâ è tengngana sarta dhâddhi taju' bângonto panèka, èlenglengngè bi' tello' bârèsan alèngker 72 stupa sè bâḍâ lobângnga, sè è dâlemma bâḍâ arca Buddha sè toju' asèla kalabân posisi kembhâng teratai sè samporna sarta mudra (sikap tanang) Dharmachakra mudra (aghiling roda).

Monumèn panèka mènangka bângonto alam dhunnya bân èpaḍḍhek dhâddhi kennengngan soccè ghâbây amoljheaghi Buddha, sarta dhâddhi kennengngan nyabis ghâbây nonton manossa ngallè ḍâri nafso dhunnya dâ' jhâlân sè terrang bân pènter manuru' ajhârân Buddha. 

## Sombher
Canḍhi Muara Takus

**Canḍhi Muara Takus** panèka Canḍhi Buḍdhá sè bâḍâ è dhisa Muara Takus, Kacamadhân XIII Koto, Kabhupatèn Kampar, Riau, Inḍonèsia. Situs panèka ra-kèra 135 kilomèter ḍâri Kottah Pekanbaru . Situs Canḍhi Muara Takus èlèng-lèngi ghâḍdhung sè okoranna 74 x 74 mèter, èghâbây ḍâri bâto celleng kalabân tèngghina ghâḍdhung ± 80 mèter, è lowar arèa jhughân bâḍâ ghâḍdhung tana 1,5 x 1,5 kilomèter, sè èlèng-lèngi komplèk panèka kantos è pènggirrâ Songay Kampar Kanan . È ḍâlem komplèk panèka bâḍâ pan-bârâmpan bhângon Canḍhi sè èsebbhut Canḍhi Sulung / Towa, Canḍhi Bungso, Mahligai Stupa bân Palangka .Para arkeolog ghi' ta' bisa nantoaghi bila kennengngan Canḍhi panèka èpadhâḍdhi. Bâḍâ sè ngoca' abaḍ ka-4, bâḍâ jhughân sè ngoca' abaḍ ka-7, abaḍ ka-9, otabâ abaḍ ka-11. Namong, Canḍhi panèka èyangghep bâḍâ è jhâman kaemasan Sriwijaya, saèngghâna bâḍâ sejarawan sè parcajâ jhâ' ḍaèra panèka sala sèttong posat pamarènta'an karajhâ'ân Sriwijaya. È taon 2009, Canḍhi Muara Takus ècalonaghi ka'angghuy dhâḍdhi Situs Wârisân Dhunnya UNESCO .

## Ghâmbhârân Situs
Canḍhi Muara Takus panèka situs Canḍhi sè palèng towa è Somatra bân sèttong-sèttongna situs sajhârâ sè ghi' bâḍâ è Riau. Canḍhi Buḍdhá panèka aropa'aghi bhuktè jhâ' aghâma Buḍdhá perna èkennal è wilaya panèka. Canḍhi panèka èghâbây ḍâri bâto pasèr, bato songay, bân bhâta. Bhân-sabbhân Canḍhi è jhâbâ, sè èghâbây ḍâri andesit sè èkala' ḍâri paghunongan, bhâhan-bhâhan sè èghuna'aghi ka'angghuy mabhângon Canḍhi Muara Takus, hosossa tana lèa', èkala' ḍâri dhisa sè èsebbhut Pongkai, sè bâḍâ ra-kèra 6 km hilir lokasi Canḍhi Muara Takus. Nyama Pongkai kamongkènan asalla ḍâri bhâsa Cèna, kalabân Pong artèna lobâng bân Kai artèna tana, sè èmaksoḍ lobâng è tana sè ècèpta'aghi ḍâri pengkalèan è bâkto pabhângonan Canḍhi Muara Takus. Lampet lobâng kalèan samangkèn ampon ècampor sareng bândungan PLTA Koto Lanjhâng . Namong, è bhâsa Siam, oca' Pongkai akadhi Pangkali, sè artèna songay, bân kennengngan Canḍhi panèka bâḍâ è pèngghirrâ songay. Bhângonan otama è Komplèk panèka stupa sè ghâghâng, abhângon Mènara, sè èghâbây ḍâri bhâta kalabân sakonè' bâto pasèr konèng.

## Canḍhi Mahligai
Canḍhi Mahligai otabâ Stupa Mahligai èangghep mènangka bhângonan Canḍhi sè palèng oto. Bhângonan panèka èbâgi dhâḍdhi tello' bâgiyân: soko, bhâdhân, bân ata'. Stupa panèka aghâdhui pondasi persegi Lanjhâng bân okoranna 9,44 m x 10,6 m, bân aghâdhui 28 sèsè sè èlèng-lèngi dhâsar Canḍhi kalabân labâng maso'na bâḍâ è lao'. È bâbâna bâḍâ ornamèn teratai ghândhâ, bân è tengnga bâḍâ ghâḍdhung Mènara silinder kalabân 36 sèsè sè abhângon kalopa' è dhâsar.

## Sombher
Canḍhi Kethèk

Canḍhi Kethèk panèka canḍhi Hindu sè asoson megalitik bângontona kadi piramida ḍâri abâd sè kapèng 15–16 è pèngghir bârâ' lao'na Ghonong Lawu è ḍhisa Anggrasmanis, kecamadhân Gumeng è Jenawi, Karanganyar, Jhâbâ Tengnga.

Rontonan canḍhi panèka aghâḍhuwân empa' dhâng-dhângan sè asoson sè ngadhep ḍâ' bârâ'. Masèng-masèng dhâng-dhângan jârèya èhubungaghi kalabân onḍhaghân bâto. È sèsè kangan canḍhi bâḍâ jhâlân kèni' mènangka pèlèyan laèn ghâbây dâpa' ka dâng-dhângan sè palèng attas. Kethèk è ḍâlem bhâsa Jhâbhâ artèna monyèt, nyama sè èparèngè bi' orèng è daèra jârèya ḍâ' canḍhi panèka amarghâ dhimèn bânnya' ètemmo monyèt è kennengngan panèka kantos satèya.

Sacara *administratif*, kennengngânna Canḍhi Kethèk bâḍâ è Ḍusun Cetho, Ḍhisa Gumeng, Kecamadhân Jenawi, Karanganyar, Jhâbâ Tengnga. Bâḍâ è tèngghina 1486 mdpl.

## Kennengngan
Situs Candhi Kethèk sacara *administratif* bâḍâ è Ḍusun Cetho, Ḍhisa Gumeng, Kecamadhân Jenawi, Karanganyar, Jhâbâ Tengnga, è tèngghina 1486 mdpl. kaangghuy ḍâpa' ka canḍhi kasebbhut koddhu lèbât jhâlân kèni' (setapa') kalabân nyebbherrângè songay sè bâḍâ è sèsè lao' ḍâjâna Canḍhi Cetho. Songay jârèya namong bâḍâ aèngnga bâkto mosèm ojhân, samentara bâkto mosèm panas aèngnga kèrrèng. Canḍhi Kethèk bâḍâ è dâlem alas pinus ghâḍhuwânna Perhutani, lanjhângnga ra-kèra 500 mèter ḍâri songay jârèya.

## Sombher