open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
W.E.B. Du Bois

William Edward Burghardt Du Bois (/djuːˈbɔɪs/ 23 Februari 1868 – 27 Agustus 1963) panèka sosiolog, sejarawan, aktivis hak sipil, Pan-Afrikanis, sastrawan, bân pangarang Amerika Serikat. Du Bois lahir è Great Barrington, Massachusetts. Menangka orèng Hitam, Du Bois beruntung bisa odhi' è lingkungan sè toleran bân bisa èintegrasiaghi sareng orèng Hitam. Du Bois ajhâr è Universitas Fisk bân ollè gelar doktor dâri Universitas Harvard, dhâddhi orèng Afrika-Amerika sè partama sè ngalakonè jârèya. Salerana jhughân entar ka Universitas Humboldt è Berlin. E bâkto è Harvard bân Berlin, Du Bois akennal sareng para pemikir terkenal akadhi filsuf William James, Josiah Royce, bân sosiolog Max Weber.

Du Bois alako mènangka profesor sejarah bân ekonomi è Universitas Atlanta bân jhughân sala sèttong pendiri National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) è taon 1909. Asalla dâri Gerakan Niagara, kelompok aktivis Afrika-Amerika sè nyoro hak-hak sè padâ ghâbây orèng nè'-binè'. Salerana makalowar majalah NAACP, The Crisis, bân nolès bânnya' è dâlemma tentang parbida'an taraf odi'na orèng nè'-binè' è Amèrika. Du Bois narèma posisi kasebbhut polana aghâdhui kasempadhân kaangghuy nyebbâlaghhi pekkeranna, khusussa polana aba'na coma tanggung jawab dâ' opini redaksi majalah kasebbhut. Namong, posisina è Universitas Atlanta ta' bisa èpèyara polana ta' setuju sareng Booker T. Washington, sè cè' èkasennengi è bâkto jârèya bân èangghep sareng para pamimpin bân politisi orèng potè mènangka perwakilan orèng Amerika ireng.

## Sombher
Campor lorjhu'

Campor Lorjhu' panèka kakanan khas sè ètemmoè è Kacamatan Pademawu otabâ è pusat kottah Kabupatèn Pamekasan. Bahan otama è Campor Lorjuk panèka lorjuk, samacemma kerang sè biyasa ètemmoè è paseser Madhurâ.

Lorjhu, sè èkennal jhughân mènangka cangkang perrèng otabâ cangkang pako, panèka cangkang sè lanjhâng, akadhi perrèng bân biasana ètemmoè è bâkto pasang, èsèmpen è bâbâna bedhi tasè'. Sanajjan akadhi soto, Campor Lorjhu' andi' ciri khas dhibi', kalaben bahan otamana, lorjhu'.

Keistimewaan dâri kakanan panèka èngghi panèka kaldu sè èghâli ta' parlo èghâbây tambahan rasa buatan, polana rasanna ampon èpadhâddhi dâri cangkang bambu sè èghâli.
Maya Angelou

Maya Angelou (4 April 1928 – 28 Mei 2014) panèka penyair bân panulis skenario, orator, bân aktris Afrika-Amerika. Bâ'na panèka bhâbinè' Afrika-Amerika sè partama sè èsoro maca puisi è pelantikan presiden Amerika Serikat è taon 1993.Puisi sè èbâca'aghi è pelantikan Bill Clinton, sè èjudhul "On the Pulse of Morning," mennang Grammy Award è taon sè padâ.

Angelou lahir Marguerite Annie Johnson è tanggal 4 April 1928, è St. Louis, Missouri, dâri Bailey Johnson bân Vivian Baxter Johnson.[2] Bâkto orèng towana apesa, Maya bân ale'na èpanèmmoaghi è bâbâna èbhu'na ghâbây pan-bârâmpan taon.È taon 1936, Maya èperkosa sareng kekasih èbhuna, sè saterrossa èpate'è sareng pamanna.[1] Akibat dâri kamatèanna, Maya èbâdhi bisu bân ta' bisa acaca è dhâlem bakto lema taon. Bâ'na la nolès pan-bârâmpan buku sè palèng laris, bâdâ sè èbâdâ'aghi dâri pangalamanna dhibi'.[2] pan-bârâmpan bukuna è antarana I Know Why the Caged Bird Sings (1970), Gather Together in My Name (1974), bân A Song Flung Up to Heaven (2002).[1] Bâ'na jhughân bhâbinè' Hitam sè partama sè nolès skenario bân èghâbây mènangka filem, Georgia, Georgia (1971).

Angelou dhâddhi professor è taon 1981. Molaè jârèya, èpon ampon ngasèllaghi bânnya' karya puisi, è antarana I Shall Not Be Moved (1990) bân edisi peringatan Wouldn't Take Nothing for My Journey Now (1993). È taon 1996, èpon èangghep mènangka Duta Besar Kehormatan ghâbây Dana Anak Perserikatan Bangsa-Bangsa (UNICEF).
Antonin Gregory Scalia

Antonin Gregory Scalia lahir è tanggal 11 Maret 1936, è Trenton, New Jersey, Amerika Serikat. Salerana panèka ana' sèttongnga Salvatore Eugene Scalia, orèng Italia sè èmigrasi dâri Sisilia bân profesor bhâsa Romawi, bân Catherine Louise Panaro Scalia, jhughân dâri keluarga imigran Italia bân guru SD. Scalia èpèyara mènangka orèng Katolik sè taat bân asakola è sakola'an Jesuit Katolik. èpon lulus summa cum laude kalabân BA è bidang sejarah dâri Universitas Georgetown bân saterrossa nerrossaghi pangajharan hukum è Harvard Law School, lulus magna cum laude.

Karir hukumna èmolaè è firma hukum Jones Day è Cleveland, Ohio, dâri taon 1961 kantos 1967, sabellunna abâli dhâddhi dosen hukum è Universitas Virginia. È awal taon 1970-an, Scalia maso' ka pamarèntah, è dhissa' èpon atugas mènangka penasehat administrasi Nixon, ketua Konferensi Hukum Administrasi Amerika, bân akhèrra Wakil Kejaksaan Agung è bâbâna Presiden Gerald Ford.

È taon 1982, Presiden Ronald Reagan ngangkat Scalia dâ' Pengadilan Sirkuit Distrik Columbia. Empa' taon saterrossa, Reagan ngangkat èpon ka Mahkamah Agung Amèrika Serikat, dhâddhi hakim Italia-Amerika sè partama. E bâkto è Mahkamah Agung, Scalia èkennal mènangka tokoh konservatif kalabân yurisprudensi tekstualisme bân originalisme, sè ètekanaghi kaangghuy tafsir hukum menorot teks bân maksod asli Konstitusi.

## Sombher
Jhubâdhâ

Jhubádhâ panèka cem-macemma kakanan sè èghâbây dâri camporan tepong (otamana tepong jhâghung bân tapioka), ghulâh mèra, bân aèng nira siwalan sè eola kantos kentel, andi' rassa sè manès, bân cocok mènangka hadiah.
Emily Wilding Davison

Emily Wilding Davison (11 Oktober 1872 – 8 Juni 1913) panèka sufragis bhâbinè' sè aperrang kaangghuy bhâbinè'an andi' hak sowara sè padâ sareng lakè' è Inggris è awal abad ke-20. Bâ'na panèka anggota Persatuan Sosial bân Politik Bhâbinè'an (WSPU) bân aktivis militan. Saabidda odhi'na, ètangkep sapolo kale, mogok kalaparan pettong kale, bân èpaksa èpakan 49 kale. Bâ'na èpate'è bi' jhâran Rato George V, Anmer, è Epsom Derby taon 1913 è bâkto alomampa è trek è bâkto balapan.

Emily èpabhâjheng è dâlem kalowarga kellas tengnga. Bâ'na ajhâr è Royal Holloway College, London, bân St Hugh's College, Oxford, sabellunna alako mènangka guru bân guru pribadi. Bâ'na noro' WSPU è taon 1906. Bâ'na alako mènangka buruh bân, è bâkto parade, mènangka ana' kabin. èbhu ghâncang èkennal è dâlem organisasi polana lalakonna sè bangal bân militan; Taktikna tamaso' mecah candhela, ngocol bato, bân ngobbar kotak pos. Bâ'na jhughân ngetek è Istana Westminster samalem tello kale, sala sèttongnga è malem sensus 1911. Pamakamanna è tanggal 14 Juni 1913, èator sareng WSPU. Sabu' peti 5.000 sufragis bân pendukung bhâbinè'an èbârengi, bân 50.000 orèng bânnya' abhânto sèttong kortej è sabâbhân London. Petthena pas èbâkta kalabân kereta ka bengkona kalowargana è Morpeth, Northumberland.

Emily panèka orèng feminis sè kokoh bân orèng Kristen sè taat. Bâ'na parcajâ jhâ' sosialisme panèka kakowadhân moral bân politik kaangghuy kabhâgusan. Bânnya' odi'na sè ella èpalajhâri sareng para sejarawan sajjhek èpaè'. Bâ'na ta' aberri' panjelasan sabellunna tentang rèncanana ghâbây Epsom Derby, bân ta' jellas motif bân maksoddhâ ampon mapangaro beasiswa sejarah. Pan-bârâmpan teori ampon èjhârbâ'aghi kaangghuy mamarè misteri panèka, è antarana kabâdâ'an kacèlaka'an, bunuh diri, otabâ usaha kaangghuy masang spanduk sè ètuntut hak pilih bhâbinè'an ka jhâran rato.
Maria Trubnikova

Maria Vasilievna Trubnikova (Bhâsa Rusia: Maríя Васи́льевна Тру́бникова, née Ivasheva [Ивашева]; 6 Januari 1835 – 28 April 1897) panèka sala sèttong feminis bân aktivis Rusia abad ke-19.

Dhari campuran keturunan Rusia bân Perancis, Trubnikova èyatim piatu è usia ngodâ bân salastarèna èpèyara sareng karabat sè sogi. Bâ'na akabin è omor 19 taon, bân bâ'na bân lakena, Konstantin, andi' ana' pettong. È ḍâlem kaodhi'anna sè la towa, Trubnikova aghâdhui salon bhâbinè'an è St. Petersburg sè dhâddhi pusat aktivisme feminis. Bâ'na jhughân mabâdâhaghi hubungan internasional bân kanca-kancana feminis è Inggris, Prancis, bân è kennengngan laènna. Èbâreng Anna Filosofova bân Nadezhda Stasova, sè dhâddhi mentorna, Trubnikova panèka sala sèttong pemimpin awal gerakan bhâbinè'an Rusia.

Areng-sareng, tello' kanca bân sekutu panèka èkennal mènangka "triad." Bâ'na maddek bân mimpin pan-bârâmpan organisasi sè èrancang kaangghuy mamajuaghi kamardika'an budaya bân ekonomi bhâbinè'an, è antarana koperasi penerbitan. Saellana jârèya, rèng-orèng rowa berhasil maksa pejabat pamarèntah kaangghuy ngèdinnaghi pendidikan tèngghi ghâbây bhâbinè'an, sanajân oposisi sè èterrossaghi artena keberhasilanna rèng-orèng rowa kadhâddhiyân èbâtesi otabâ èbâlikaghi. E buḍi arè, Trubnikova ngadhebbi panyakè' sè para' bân kasossa'an pribadi. èpon matè è taon 1897.
Pari Khan Khanum

Pari Khan Khanum (Persia: پریخان ‎; Agustus 1548–12 Februari 1578) panèka putri Safavid, pottrana shah Safavid kaduwâ', Tahmasp I, bân gundikna Circassia, Sultan-Agha Khanum. Bâ'na panèka favorit ramana bân èpabâli noro' kegiatan istana, akhèrra dhâddhi tokoh sè berpengaruh sè matarèk perhatian para pamimpin Qizilbash.

Pari Khan aghâdhui peran penting dâlem krisis suksesi saamponna ramana seda è taon 1576. Pari Khan ngalang usaha ale'na, Haydar Mirza Safavi, bân para pendukungna kaangghuy ngajhâk tahta, bân èghântè'è masang ale'na laèn, Ismail Mirza, mènangka Ismail II. Namong, katembang nojjhuaghi rassa sokkor, Ismail èkorangè kakowadhânna bân èpanèka'aghi è bâbâna tahanan è roma. Pari Khan bisaos bâdâ è budina pembunuhan Ismail è taon 1577. Saterrossa èdukung pemasangan kaka'na, Mohammad Khodabanda, sè para' buta. Pari Khan ngarep marènta è bâkto Mohammad aghâdhui peran simbol, namong binèna, Khayr al-Nisa Begum, kalowar mènangka saingan bân ngator Pari Khan ècek-kocek kantos matè è omor tello polo taon.
Èangghep sareng pan-bârâmpan orèng mènangka bhâbinè' sè palèng kobâsa è dâlem jhâjhârbâ'ân Safavid, Pari Khan sanggup èdominasi è karaton Safavid sè ta' efektif è masyarakat sè èghâbây larangan sè ketat ghâbây bhâbinè'an bangsawan. Salerana èpoji sarâng orèng-orèng sè èkennal polana kapenteran bân kamampowanna, sanajân è dâlem catatan jhâjhârbâ'ân salastarèna salerana ègambaraghi mènangka tokoh jahat sè mate'è duwâ' tan-taretanna bân andi' ambisi kaangghuy ngajhâk tahta. Salerana aghâdhui penyair, è antarana Mohtasham Kashani sè nolès lema' himne ghâbây salerana. Para sastrawan kontemporer jhughân ngabdiaghi karya-karya ghâbây èpon, akadhi Takmelat al-akhbar karya Abdi Beg Shirazi, bân èpon èbandhingaghi sareng Fatimah, pottrana Nabi Muhammad.

## Sombher
William D. Boyce

**William** Dickson **Boyce** (16 Juni 1858 – 11 Juni 1929) panèka sala sèttong wartawan, pengusaha, penerbit majalah, bân penjelajah Amerika Serikat. Salerana panèka pendiri Boy Scouts of America (BSA) bân Lone Scouts of America (LSA) sè ta' abit.

## Carèta oḍi'
Boyce lahir è tanggal 16 Juni 1858, è New Texas, Pennsylvania—satèya Plum Borough—dâ' petani Presbyterian David bân Margaret Jane Bratton Boyce. Boyces andi' ana' tello': William Dickson, Mary, bân John. E bâkto ghi' kènè' è dhisa, Boyce aghâdhui cinta dâ' alam lowar. èpon molaè ngajhâri è sakola'an è omorra 16 taon bân saterrossa alako sakejja' mènangka panambang bara. Salerana abali ka pangajaran sabellunna noro' ale'na è Wooster Academy è Ohio, sè—menorot catatan sakola'an—salerana hadir dâri taon 1880 kantos 1881.Ta' jellas apa èpon lulus otabâ èkalowar.

Saellana jârèya, èpon alako mènangka guru, tukang kaju, sekretaris, bân salesman è Midwest bân Kanada sabellunna èpanèka è Chicago, è dhissa' èpon ceppet èkennal mènangka salesman sè persuasif bân bijaksana bân ajhâr bisnis kalabân ghâncang.

## Sombher
Nadezhda Stasova

Nadezhda Vasilievna Stasova (24 Juni [O.S.: 12 Juni] 1822 – 9 Oktober [O.S.: 27 September] 1895) panèka pendidik, aktivis, bân feminis Rusia sè èkennal è abad ke-19.

Stasova lahir dalam keluarga bangsawan dan kaya; Tsar Aleksandr I dari Rusia adalah ayah baptisnya, dan ia menerima banyak bimbingan belajar privat sejak kecil. Setelah mengalami tragedi keluarga dan kekecewaan pribadi saat masih muda, ia mendedikasikan dirinya untuk pendidikan perempuan dan pemberdayaan ekonomi. Bersama Anna Filosofova dan Maria Trubnikova, Stasova adalah salah satu pemimpin awal gerakan perempuan Rusia. Bersama-sama, ketiga sahabat dan sekutu tersebut disebut sebagai "tiga serangkai".

Triumvirat panèka maddek bân mimpin pan-bârâmpan organisasi sè èrancang kaangghuy mamajuaghi kamardika'an budaya bân ekonomi bhâbinè'an, è antarana koperasi penerbitan. Salaèn jârèya, triumvirat mandhâr pejabat pamarèntah kaangghuy ngèdinnaghi pendidikan tèngghi ghâbây bhâbinè'an, sanajân oposisi sè èterrossaghi artena keberhasilanna kadhâddhiyân èbâtesi otabâ èbâlikaghi. Stasova akhèrra dhâddhi pangator otama Kursus Bestuzhev è taon 1878, namong sapolo taon saterrossa èpaksa èpaèlang polana tekanan politik. È taon-taon samangkèn, èpon terros nolongè perjuangan hak-hak bhâbinè'an è Rusia. Stasova seda è taon 1895.

## Sombher
Ronald Victor Courtenay Bodley

Ronald Victor Courtenay Bodley, MC ( 3 Maret 1892 – Mei 1970 ) panèka sastrawan, wartawan, bân perwira Tentara Inggris . Orèng towana dâri Inggris, namong èpon lahir è Paris bân odi' è Prancis kantos aomor sanga' taon. èpon èdidik è Eton College bân saterrossa è Royal Military College, Sandhurst . Salerana ètugasaghi dâ' Korps Senapan Karajaan Rato bân atugas è dhissa' è bâkto Perang Dunia I. Saellana perrang, salerana abâdâh pettong taon è Gurun Sahara, bân saterrossa ajhâlân Asia. Bodley nolès pan-bârâmpan buku tentang parjhâlânanna. Salerana èangghep sala sèttong sastrawan Inggris sè palèng èkennal è Sahara, bân sala sèttong sumber informasi otama è Bârâ' tentang Mandat Tase' Lao' .

Bodley lajhu apinda ka Amèrika Serikat è taon 1935, è dhissa' alako mènangka panulis skenario . Saellana jârèya, èpon abali ka Tentara Inggris è bâkto Perang Dunia II èmolaè bân èpabâli ka Paris kaangghuy alako è Kementerian Informasi . Saellana jârèya èmigrasi ka Amèrika Serikat, è dhissa' èterrossaghi lalakonna mènangka sastrawan bân jhughân mènangka penasehat è Kantor Informasi Perang Amerika Serikat (OWI) .

Bodley lahir è Paris è tanggal 3 Maret 1892, pottrana pegawai negeri bân sastrawan John Edward Courtenay Bodley bân binèna, Evelyn Frances Bodley (née Bell). Salerana ana' sè sareyang dâri tello' ana'; ale'na Josselin bân ale'na Ava lahir è taon 1893 bân 1896, èngghi panèka. Orèng towana apesa è taon 1908. Bodley panèka toronanna diplomat bân sarjana Sir Thomas Bodley, seabangun Perpustakaan Bodleian, bân, lèbât ebuna, sepupuna Gertrude Bell, [2] sèttong sastrawan bân arkeolog sè abhânto maddek Hashemite . èpon odi' è Prancis kalabân orèng towana kantos aomor sanga' taon. [ 2 ] Kaè'na andi' karaton Turki è Aljazair, sè serrèng èkunjungè è bâkto ghi' kènè'. [3]

## Sombher
Holjennah

**Holjennah** iyâ arèya kuè tradisional orèng Madhurâ sè èghâbây ḍâri tape singkong, bhân-sabbhân namong paḍâ sareng jelebi India. Kue panèka anḍi' rassa manès bân lengket sè khas polana ècelup ḍâlem karamel gula. Holjennah biasana abhângon akadhi usus ajâm bân aropaaghi kakanan sè wâjib èkakan è acara-acara penting orèng Madhurâ akadhi kabinan bân ulang taon Nabi. 

## Cara aghâbây
Prosesna èmolaè kalabân aghâli pita singkong bân èsaring kaangghuy aghâbây adonan sè alos. Adonan tape singkong ècamporaghi kalabân teppong gandum, ghâram, bân bubuk roti, terros èpanènggalè. Adonan jârèya pas èpamaso' ka ḍâlem kantong plastik segi tello', èpencet dhâddhi bhângon akadhi usus ajam, bân èghuring kantos celleng emmas.

Saellana ègoreng, holjennah ècèmplungaghi ḍâlem karamèl ghulâ sè èghâbây ḍâri gula pasir, aèng, bân jus lemon otabâ jeruk nipis kaangghuy ta' èghâli. Kue panèka bisa èkakan langsung otabâ ègoreng polè kaangghuy lebbi garing bân lebbi garing. Holjennah anḍi' rassa manès bân lengket sè khas bân tèkstur sè garing è lowar namong alos è ḍâlem, sè dhâddhiyâghi cem-macemma kakanan otabâ kakanan penutup sè cè' khasna orèng Madhurâ.

## Bahan bân karakteristik
Holjennah èghâbây ḍâri bahan-bahan sèderhana sè ghâpanèka ètemmoè è dâpor Madhurâ. Bahan otama panèka tepung gandum, sè abhânto adonan, ècamporaghi pita singkong, bahan fermentasi alami sè aberri' rassa sè sakoni' asem bân abhânto adonan dhâddhi lebbi alos bân lebbi berpori. Salaèn jârèya, sakone' bubuk roti ètamba'aghi ḍâ' adonan Holjennah kaangghuy lebbi èndâ', bân ghâram kaangghuy èimbangi rassana. Campuran panèka saterrossa ècamporaghi kalabân aèng kantos dhâddhi adonan sè tebbel bân bisa ècetak.Karakteristik otama Holjennah panèka rassa karamel sè manès bân tekstur sè renyah. Saellana adonan ègoreng kantos celleng, kue ècèmplungaghi ḍâlem larutan karamel sè èghâbây ḍâri ghulâ pasir, aèng, bân jus lemon otabâ jerruk nipis. Karamel panèka aberri' bhân-sabbhân bhâgiyân èbâdâ'aghi èbâdâ'aghi èmas bân èbâdâ'aghi è bâbâna. È pan-bârâmpan versi, kue Holjennah èghuirèng polè saamponna ècelup ka karamel kaangghuy aghâbây kerak sè lebbi garing bân abit.

Salaèn rassana, Holjennah jhughân èkennal polana bhângonna, sè akadhi usus ajam kalabân gulungan kènè', coklat emmas. Bentuk panèka ècèptaaghi kalabân masang adonan ḍâlem kantong plastik segi tello' bân saterrossa èpencet langsung ḍâlem mènnya' panas kaangghuy abhânto pola lingkaran acak. Penampilan sè unik panèka aghâbây Holjennah èsebbhut "kue usus ajam karamel." Kombinasi manès, sèttong asèm ḍâri singkong sè èfermentasi, bân kering sè khas aghâbây Holjennah bhân-sabbhân ḍâri kue tradisional Madhurâ laènna.

## Sombher
Shen Kuo

Shen Kuo otabâ Shen Gua (Bhâsa Cina: 沈括; pinyin: Shěn Kuò; Wade–Giles: Shen K'uo) (1031–1095), ègaya Cunzhong (存中) bân nyama samaran Mengqi (satèya biasana èsebbhut Mengxi) Weng (夁拺), ilmuwan, bân negarawan sè odhi' è jaman Dinasti Song (960–1279). Salerana cemerlang è bânnya' bidang bân alako mènangka ahli matematika, astronom, ahli geologi, ahli zoologi, ahli botani, ahli farmakolog, ahli agronomi, ahli arkeolog, ahli etnografer, ahli kartografer, ahli penulis ensiklopedia, jenderal, diplomat, insinyur hidrolik, penemu, kanselir akademi, inspektur negara, ahli musisi, bân musisi. Salerana jhughân mimpin Biro Astronomi è pangadilan Song. È pangadilan, èpon tamaso' fraksi reformis sè èpimpin sareng Kanselir Wang Anshi (1021–1086).

È Dream Pond Essay (夢溪筆談; Mengxi Bitan) taon 1088, Shen panèka orèng sè partama sè ngajhâri kompas jarum magnetik kaangghuy èghunaaghi è navigasi (sè partama èjhârbâ'ghi è Eropa sareng Alexander Neckam è taon 1187). Shen nemmoè konsep lao' sè lerres è bâbâna deklinasi magnet dâ' kutub lao'.Areng-sareng kancana Wei Pu, Shen rèncanana aghâbây peta orbit Bulan bân planet-planet, namong hal ka'dinto èlanglang sareng lawan politikna è pangadilan.Kaangghuy abhânto karya astronomi, Shen Kuo mabângun bola armillary, gnomon, lubang pangamatan, bân nemmoaghi jenis jam aèng anyar. Salerana aghâbây hipotesis geologis tentang pembentukan tana (geomorfologi) èbâdâ'aghi dâri fosil laut, pangataowan tentang erosi tana, bân pengendapan lumpur.Shen Kuo jhughân abhâdâh hipotesis obâ'ân iklim bertahap saamponna ngabâs bambu fosil kuno sè èpangghi'i è bâbâna habitat sè kerrèng bân ta' bisa èkennengnge è jaman Shen. Salerana panèka tokoh sastra pertama è Cina sè nyebbuttaghi aghâdhui dermaga kerrèng kaangghuy mabâli kapal, bân jhughân nolès tentang efektivitas penemuanna kunci pon. Maske Ibn al-Haytham (965–1039) panèka orèng sè partama ngajhâri kamera obscura, Shen panèka orèng sè partama è Cina sè ngalakonè jârèya. Salerana nolès bânnya' tentang mesin cetak sè bisa èghâli sè ètemmoaghi sareng Bi Sheng (990–1051). Ètoro'è tradisi Cina kuno, Shen aghâbây peta relief sè èangghep è bâkto asurvei wilayah perbatasan. Deskripsi mekanisme panah jaman kona ternyata tongkat Yakub, alat sè ta' èkennal è Eropa kantos èjhârbâ'aghi sareng Levi ben Gerson è taon 1321.

## sombher
Emmeline Pankhurst

Emmeline Goulden Pankhurst (1858-1928) maddek Persatuan Politik bân Sosial Bhâbinè'an è taon 1903. Persatuan panèka aperrang kaangghuy hak pilih bhâbinè'an è Inggris ghâbây 25 taon se bakal dhâtâng. Perjuangan panèka kadhâddhiyân èbâgi dâ' taktik militan, akadhi èbâkar. Pankhurst èpenjara pan-bârâmpan kale bân noro' mogok kalaparan è bâkto èpenjara. Pankhurst sakejja' noro' Masyarakat Fabian bân saterrossa noro' Partai Buruh Independen. è dâlem pangalamanna, èpon ngabâs posisi rèndah bhâbinè'an bân penindasan hukum bân sosial orèng lake'. Bâ'na menyimpulkan jhâ' namong hak-hak politik ghâbây bhâbinè'an sè bhâkal mabebas bhâbinè'an bân mabâli masyarakat umum. Bâ'na matè pan-bârâmpan minggu saellana bhâbinè'an Inggris èberri'i sowara è taon 1928.

Pankhurst asalla dâri kalowarga sè andi' pamangghi politik radikal. È taon 1879, èpon akabin sareng Richard Pankhurst, pangacara bân pendukung gerakan hak pilih bhâbinè'an. Richard Pankhurst jhughân pangarang Married Women's Property Acts, sè èghâbây bhâbinè'an kaangghuy ajaga panghasèlan otabâ arta sè èkaolle sabellunna bân saamponna akabin.

## Sombher
Robert Falcon Scott

Kapten Robert Falcon Scott (6 Junè 1868 – 29 Marèt 1912) iyâ arèya perwira bân penjelajah Angkatan Laut Britania Raya sè apimpin ḍuwâ'ân ekspedisi ka Antarktika: Ekspedisi Discovery taon 1901–1904 bân Ekspedisi Terra Nova taon 1910–1913 sè berakhir tragis.

Ḍâlem ekspedisi sè pertama, jârèya ella bisa aghâbây rèkor anyar kalabân maḍâpa' ghâris lintang 82°S bân nemmo tana kutub sè aropa'aghi kennengngan è Kutub Selatan. Ḍâlem ekspedisi sè nomer ḍuwâ', Scott apimpin tim sè anḍi' angghuta lèma orèng bân suksès ḍâpa' ka Kutub Selatan è tangghâl 17 Jânuwari 1912, tapè è jâḍiyâ angghutana Scott, ngataowè jhâ' ella èdhullui moso ekspedisi Roald Amundsen ḍâri Norwegia. 

Ḍâlam parjhâlânan abâli ḍâri Kutub Selatan, tim Scott suksès nemmoaghi fosil bu-tombuwân sè abhuktèyaghi jhâ' lambâ' Antarktika rèya anḍi' alas bân perna asambhung moso benua laènna.

## Sombher
Samantha Smith

Samantha Reed Smith (29 Junè 1972 – 25 Agustus 1985) iyâ arèya seorang pelajar, aktivis perdamaian bân aktris kènè' asalla  ḍâri Manchester, Maine, Amèrika Serikat, sè kasohor è bâkto Perang Dingin antara Uni Soviet-Amerika Serikat. È taon 1982, Smith nolès sorat sè acarèta'aghi jhâ' jârèya tako' ḍâ' perrang nuklir ka Sekretaris Jenderal Partai Komunis Uni Soviet Yuri Andropov, bân narèma bâlâsan pribadi, tamaso' onjhângan pribadi ka'angghuy èntar ka Uni Soviet, sè ella ètarèma.

Smith menarik luas perhatian media ka ḍuwâ'ân nâghârâ bân èjhulughi kalabân "Duta Kebaikan". Smith kèya dhâddi "Duta Amerika Termuda" sè apartisipasi ḍâlem kegiatan perdamaian è Jeppang. 

Marèna jârèya, Smith nolès buku sè anḍi' kisah tentang pangalamanna bâkto èntar ka Soviet bân abintangè serial televisi berjudul Lime Street sabellunna adhingghâl omor karana kecelaan kapal Bar Harbor Airlines Penerbangan 1808.

## Sombher
Manchester

Manchester panèka kottah bân distrik metropolitan è Greater Manchester, Inggris, kalabân populasi 552.000 orèng è taon 2021. Manchester bâdâ è Greater Manchester Urban Area, sè aropaaghi area perkotaan sè palèng bhâghus katello' è Inggris, kalabân populasi sekitar 2,2 juta orèng. Orèng dâri Manchester èkennal mènangka orèng Mancunians, bân dewan lokal ghâbây kottah panèka Dewan Kotta Manchester.

Manchester bâdâ è tengnga lao' Inggris Barat Laut, èbâtesi sareng Cheshire Plain è lao' bân Pennines è lao' bân tèmor. Sejarah Manchester sè ècatat èmolaè kalabân èpadhâddhi benteng sipil Romawi, Mamucium, è c. 79 M, è attas gunong bato è semma'na pertemuan Songay Medlock bân Songay Irwell. Sacara jhâjhârbâ'ân, sabâgiyân bânnya' Manchester panèka bâgiyân dâri Lancashire, sanajân wilayah è lao'na Songay Mersey jhughân bâdâ è Cheshire.

È abad pertengahan, Manchester pagghun aropaaghi kottah sè èkennal. Urbanisasi è Manchester èlampa'aghi kalabân tombunah pabrik tekstil è bâkto Revolusi Industri, sè aghâbây kottah panèka dhâddhi kottah industri pertama è dhunnya. È awal abad ke-19, pengembangan pabrik èkonsentrasiaghi è bâbâna kottah, sè aghâbây Manchester èberri'i status kottah è taon 1853 sareng Ratu Victoria.

## Sombher
Cai Lun

Cai Lun (bhâsa Cèna: 蔡倫, èsèderhanaaghi 蔡伦, pinyin: Cài Lún, Wade-Giles: Ts'ai Lun) panèka penemu kertas, warga Cina sè odhi' è jaman Dinasti Han, abad ke-1 - ke-2 Masehi. Lahir è Guiyang (satèya è Provinsi Hunan), nyamana sè lengkap panèka Cai Jingzhong (sè serrèng èsebbhut Jingzhong (敬仲)).

Orèng rowa aghâbây kertas dâri kolè'na bungkana murbei. Kulit dâlem èrendem aèng bân ècoco' kaangghuy èlonggaraghi serat-serat. Rami, kaen se la towa, ban jala juko’ epanyengla keya e dhalem kole’na. Saellana èpulp, bahan-bahan panèka èpencet tipis bân èkerrèng è mataarè. Arèya ngasèllaghi kertas, kualitas sè ta' saè akadhi samangkèn.

Bâdâ sakone' catatan tentang Cai Lun, salaèn jhâ' Cai Lun panèka kasim. Orèng rowa pegawai negeri è karaton kaisar. È taon 105 M, Cai Lun ngatorragi sampel kertas ka Kaisar Han Hedi. Temuan makalah panèka ècatat è dâlem sejarah resmi Dinasti Han.

Kaisar èkabâ' senneng kalabân penemuan Cai Lun, bân Cai Lun èpangkat dâ' pangkat bangsawan bân dhâddhi tajir. Namong, Cai Lun salastarèna terlibat dâlem konspirasi anti-pengadilan sè aghâbây Cai Lun èpaèlang dâri karajaan. Cai Lun mate'è dhibi' kalabân ngenom racon.

## Sombher
Rachel Carson

**Rachel Louise Carson** ( 27 Mei 1907 – 14 April 1964 ) panèka ahli biologi, pangarang, bân ekologi laut Amerika Serikat . Cintana dâ' alam, sè ètanamaghi sareng embu'na, èwujudaghi dâlem karya-karyana sè berpengaruh bân abhânto memicu gerakan lingkungan global. 

Bukuna taon 1962, *Silent Spring*, ajellassaghi bahaya pestisida kimia bân ngasèlaghi larangan nasional DDT bân pestisida laènna, sè madhateng gerakan sè akhèrra ngasèlaghi èpadhâddhi Badan Perlindungan Lingkungan AS (EPA).

Rachel Carson lahir è tanggal 27 Mei 1907, è pertanian keluarga è semma'na Springdale, Pennsylvania, è penggirra Songay Allegheny, ta' jhâu dâri Pittsburgh . Bâ'na panèka pottrana Maria Frazier (McLean) bân Robert Warden Carson, orèng sè ajhuwâl asuransi. Carson aghâbây bânnya' bâkto kaangghuy ajhâlân-jhâlân è tana 65 hektar (26 hektar) kalowargana.  molaè ghi' kènè', èpon nojjhuaghi minat sè cè' èghâdhui dâ' sastra bân alam . E bakto aomor bâllu' taon, èpon molaè nolès carèta, serrèng kalabân tema keban, bân è omor sapolo taon, carèta sè partama èterbitaghi. 

## Sombher
Choe Bu

Choe Bu (otabâ Choe Pu) èkennal ghâbây karir è pamarèntah saamponna lulus bânnya' ujiân dinas sipil. Salèrana aghâdhui pan-bârâmpan posisi, akadhi è mesin percetakan bân akademi nasional; bân kadhâddhiyân atugas è militer. Salèrana ongghâ pangkat menteri upacara è ibukota. Salèrana jhughân ahli Konfusianisme bân penter è dâlem hal-hal sè èkabâliaghi sareng Cina. È taon 1488, èpon karam è parjhâlânanna abali dâri Polo Jeju è Korea, èpaè' è Cina. Jurnal parjhâlânan dhârât ka Peking ampon dhâddhi hal klasik, sè aberri' ghâmbârân bân wawasan sè loar biasah parkara Cina è akhir abad ka-15.

Choe Bu panèka pejabat Korea è awal Dinasti Joseon. Salèrana èkennal polana parjhâlânan kapal karam ka Cina molaè Februari kantos Juli 1488, è jaman dinasti Ming. Akherra èusir dâri pangadilan Joseon è taon 1498 bân èeksekusi è taon 1504 è bâkto pembersihan politik. Namong, è taon 1506 èbebasaghi bân èhormati saellana matè sareng istana Joseon.

Buku aréan Choe parkara parjhâlânanna ka Cina ècetak è sabâbhân abad ka-16 è Korea bân Jepang. Sejarawan modern jhughân ngajhâri tolesanna, polana Buku aréan parjhâlânanna aberri' perspektif lowar sè unik dâ' budaya Cina abad ka-15. Sikap bân pèkkèran sè ènyataaghi è dâlem tolesanna ècerminaghi pan-bârâmpan perspektif bân pamangghi para sastrawan Konfusianisme Korea abad ka-15, sè nganggep budaya Cina sanget cocok bân padâ sareng budayana dhibi'. Deskripsina parkara kottah, orèng, adat istiadat, massak an, bân perdhâghângan tasè' è salanjangnga Grand Canal aberri' wawasan parkara kaodhi'an sabbhân arè orèng Cina bân cara bhân-sabbhânna è antarana Cina lao' bân lao' è abad ka-15.

## Sombher
Bugghul

Bugghul panèka kakanan khas orèng Madhurâ sè èghâbây dâri olahan singkong ècamporaghi gula mera/gula arèya, sè bisa èparèk kalabân gula mera bân gula mera.
Margaret Fuller

Sarah Margaret Fuller Ossoli 23 Mei 1810 – 19 Juli 1850, lebbi èkennal mènangka Margaret Fuller, panèka wartawan, editor, kritikus, bân pendukung feminisme Amerika. Bâ'na panèka sala sèttong bhâbinè' sastra sè palèng èkennal è abad ke-19, bân kadhâddhiyân èangghep mènangka feminis Amerika sè partama.

Bâ'na palèng èkennal polana bukuna Woman in the Nineteenth Century (1845). Edisi pertama buku panèka èjhuwâl è dâlem saminggu bân madhateng perdebatan sè panas, sè aghâbây masalah hak-hak bhâbinè'an dâ' perhatian naghârâ.

Dokumenter panèka èsediaaghi kalabân judul "The Margaret Fuller Legacy: America's First Feminist, 1810–1850".
Anna Filosofova

Anna Pavlovna Filosofova[a] (Bhâsa Rusia: Анна Павловна Философова; nyamana bingkèng Diaghileva; 5 April 1837 – 17 Maret 1912) panèka aktivis bân feminis Rusia sè èkennal è abad ke-19 bân awal abad ke-20.

Lahir dâri keluarga bangsawan sogi, èpon akabin sareng Vladimir Filosofov è bâkto ghi' ngodâ. Se kadhuwa jareya andhi’ ana’ ennem. Èmolaèna parduli dâ' kasossa'an para budak petani, Filosofova dhâddhi feminis è akhir taon 1850-an saamponna noro' salon Maria Trubnikova, sè ngajhâri èpon tentang hal panèka. Èbâreng Trubnikova bân Nadezhda Stasova, Filosofova dhâddhi sala sèttong pemimpin sè palèng awal dâri gerakan bhâbinè'an Rusia. Areng-sareng, tello' kanca bân sekutu èsebbhut "tello' pahlawan bini'." Bâ'na maddek bân mimpin bânnya' organisasi amal sè èrancang kaangghuy mamajuaghi kamardika'an budaya bân ekonomi bhâbinè'an, akadhi Union of Cheap Lodges bân Organisasi Manfaat Laènna ghâbây Warga St. Petersburg. Filosofova atugas mènangka presiden organisasi panèka pan-bârâmpan taon.

Saellana jârèya, Triumvirate maksa pejabat pamarèntah kaangghuy ngèdinnaghi pendidikan tèngghi ghâbây bhâbinè'an, sè aghâbây èpadhâddhi kursus Vladimirskii bân Bestuzhev. Perlawanan sè èterrossaghi artena keberhasilanna kadhâddhiyân èbâtesi otabâ èbâlikaghi. Filosofova jhughân maddek sakola'an campuran jenis kelamin è tana keluargana dhibi'. dâri taon 1879 kantos 1881, Filosofova èbuwang sakejja' polana tuduhan simpati revolusioner. Saellana abali ka Rusia, èpon nerrossaghi lalakonna mènangka aktivis bân filantropis sè nolongè bhâbinè'an Rusia. Èbâreng Trubnikova bân Stasova, èpon noro' Revolusi Rusia taon 1905 bân mimpin kongres bhâbinè'an Rusia sè partama è taon 1908, sè dhâddhiyâghi èpon tokoh feminis sè èkennal. Filosofova seda è taon 1912.

## Sombher
Matthew Boulton (industrialis)

Matthew Boulton panèka industri bân pengusaha Inggris abad ke-18. Èmolaè, èterrossaghi usaha logam ramana è Birmingham, Inggris. Saterrossa, è parèngnga abad ke-18, Matthew Boulton èpabhâjheng usahana ghâbây produksi massal, ngangghuy pabrik ghâbây logam, jam, bân vas. È taon 1770-an, Matthew Boulton nginvestasiaghi dâlem pengembangan mesin uap James Watt bân maso' dâlem kemitraan bisnis sareng èpon. Perusahaanna saterrossa berhasil èproduksi massal è dhâlem 25 taon, sè aghâbây aba'na bân James Watt cè' soghina.

Matthew Boulton lahir è tanggal 3 September 1728. Eppa'na alako mènangka tokang logam hiasan, aghâbây bhârang akadhi gesper sabuk. Matthew Boulton odi' è Birmingham, sè è bâkto jârèya èkennal mènangka dunnyah mainan. Pembuatan mainan panèka operasi multi-orèng sè èbâgi dâ' bânnya' macem kerajinan, sè èlaksanaaghi è bânnya' kennengngan è Birmingham. Matthew Boulton ta' narema pendidikan formal sakone'.

Matthew Boulton alako mènangka insinyur è konstruksi pabrik. Salerana jhughân pangusaha. Matthew Boulton akabin sareng Mary, pottrana sodagar sogi dâri Lichfield. Namong, binèna matè è taon 1759. Matthew Boulton saterrossa narèma parkawinan £3.000 bân sabagiyan tana è semma'na Lichfield. Matthew Boulton nerrossaghi bân ngèmbangaghi usaha ramana sè seda è taon 1759. Ramana seda sabulan saamponna binèna seda. Sangang bulân saamponna Mary matè, Matthew Boulton akabin sareng ale'na Mary, Ann. Bine' kaduwâ' panèka narèma warisan £3.000. Saterrossa è taon 1764, ale'na binèna, Luke Robinson, jhughân matè. Serangkaian kamatèan panèka nambai kauangan Matthew Boulton bân Ann polana narèma warisan. Kondisi kauangan panèka mampu Matthew Boulton molaè investasi è industri manufaktur.

## Sombher
Gao Qifeng

Gao Qifeng (Cèna: 高奇峰; pinyin: Gāo Qífēng; 13 Juni 1889– November 1933) panèka sala sèttong pelukis Cina sè èkennal mènangka sala sèttong pendiri Sakola'an Lingnan. Salerana maddek sakola'an panèka kalabân ale'na, Gao Jianfu, bân seniman laènna, Chen Shuren.

Gao Qifeng yatim piatu è bâkto ghi' ngodâ. Bâ'na ngèbâ bâkto ghi' kènè' ètoro'è jejak kaka'na, Gao Jianfu, kaangghuy ajhâr lukisan sareng Ju Lian, seniman terkenal è bâkto jârèya. È taon 1907, èpon entar ka Tokyo kaangghuy ajhâr lukisan Bârâ' bân Jeppang. Bâkto bâdâ è Jeppang, Gao noro' organisasi revolusioner Tongmenghui, sè èusahaaghi kaangghuy nolak Dinasti Qing. Saellana abali ka Cina, èpon maddek majalah nasionalis The True Record. Namong, penerbitan panèka èlarang sareng pamarèntah Beiyang. Maske ètawaraghhi jabatan pamarèntah è Republik Cina sè ghi' bhuru èbentuk, Gao mele kaangghuy ngabdiaghi dhibi'na ka seni. È taon 1918, èpon apinda ka Guangzhou bân molaè karir mènangka guru seni, sè èpuncak è bâkto èangghep mènangka profesor kehormatan è Universitas Lingnan è taon 1925. Gao mangkat dâri Guangzhou è taon 1929 polana alasan kasehatan. èpon èpèyara è Pulo Ersha, maddek studio seni Tianfang, bân terros ngajhâri para moredda.

Gao Qifeng èkennal polana gaya lukisanna, sè aghâdhui cara tradisional Cina bân tèknik manca. Salerana aghunaaghi tèknik Jeppang kaangghuy cahaya bân bayangan, bân jhughân perspektif geometris dâri seni Barat. Maske Gao jhughân èkennal polana lukisan lanskap, tokoh, bân khusussa keban akadhi elang, singa, bân macan, karya kuasna akompolaghi kakowadhânna goresan Gao Jianfu kalabân keanggunan Chen Shuren. Gao Qifeng madhateng inspirasi ka bânnya' seniman ngodâ, è antarana para mored sè èkennal akadhi Chao Shao-an bân Huang Shaoqiang. Sala sèttong mored sè palèng semma', Zhang Kunyi, èlaporaghi andi' hubungan pribadi sè semma' bân salerana.

## Sombher
Ojhung

OJHUNG aropa’agi tradisina orèng Madhurâ otamana orèng Sumenep. Tradisi ojhung panèka salanjangnga èlaksanaaghi sabbhân mosèm nèmor sè lanjhâng dhâtâng. Tojjuwanna ta’ laèn ka'angguy madhateng ojhan. Peralatan sè èghunaaghi è dâlem permainan, sè jhughân afungsi sanjata, panèka tongket rotan sè afungsi mènangka alat pokol. Orèng nyebbhut pakakas ka’ḍinto lapalo otabâ kol-pokol. Salaèn jârèya, pamaèn ngangghuy pelindung cètak (bhungkos otabâ bhuko') bân perban lengngen kacer (bulen otabâ tangkès). Permainan panèka èator otabâna èpandu sareng wasit sè èsebbhut bhubhuto sareng orèng setempat. È ḍâlem pelaksanaanna, biyasana ètoro’è sareng orkes okol sè pakakas mosik èpon aropa’aghi ghambang sareng dhuk-dhuk.
Istana Buckingham

**Istana Buckingham** (bhâsa Inggris: Buckingham Palace) iyâ arèya kennengngan resmi è London ghâbây Rato Inggris bân Persemakmuran.  Istana rèya aropa'aghi kennengngan ka'angghuy lalampan naghârâ, nyambut tamoy naghârâ, bân kennengngan kaangghuy wisatawan. È bâkto senneng, krisis otabâ kasossa'an, istana rèya dhâddhi pusat kompolan ghâbây orèng-orèng Inggris Raya .
Fatimah Al-Fihri

Fatimah binti Muhammad al-Fihriya al-Qurashiyah (Bhâsa Arab: فاطمة بنت محمد الفهرية القرشية‎) panèka pendiri Masjid bân Madrasah Al-Qarawiyyin è taon 859 M, sè saterrossa èkembhângaghi dhâddhi Universitas Al-Qarawiyyin (Bhâsa Arab: جامعة القرويين) è taon 1963 neng Fèz, Maroko. Salèrana èkennal mènangka "Umm al-Banayn".

## Kaodi'ân
Fatimah lahèr è taon 800 M è Al-Qayrawan, Tunisia. Ramana panèka adâghâng anyama Mohammed Bnou Abdullah al-Fihri. È awal abad ka-9 Masehi, familina Fatimah apinda dâri Qayrawan è Tunisia ka Fèz, sala sèttong wilayah è Maroko. Nyamana sè lengkap panèka Fatimah Muhammad al-Fihri, sè pancet èjhulughi Oum al-Banine, sè artena èbhuna na'-kana' Fez. Ramana Fatimah panèka pengusaha sukses è Tunisia sè saterrossa hijrah ka Fèz, Maroko. Fatimah al-Fihri odi’ è dâlem kalowarghâ sè sanget soghi bân katoronan bhângsawan.

## Sombher
Autoimun

**Panyakè' Autoimun** otabâ **Autoimunitas** iyâ arèya *konḍisi* ta' jhâjâna sabuwâ *[[organisme]]* kaangghuy ngennalè bâgiyân ḍâri abâ'na dhibi' mènangka bâgiyân ḍâri dhibi'na, kabâḍâân rèya andhâddhiâghi *[[sistem imun]]* ngelabân sèl bân jhâringan anḍi'na dhibi'.

Sè normal, *sistem* kategghuân abâ' (*sistem imun*) alakon kaangghuy ajâgâ abâ' ḍâri serrangan *organisme* asèng, marana *[[bakteri]]* otabâ *[[virus]]*. Bâjâ èserrang bi' *organisme* asèng, sistem kategghuân abâ' bhâkal ngocol *protèin* sè èkoca' *[[antibodi]]* kaangghuy alabân bân nyegghâ kadhâddhina panyakè'.

Sakenga, ḍâ' orèng sè nyanḍhâng panyakè' autoimun, *sistem* kategghuân abâ' bhâkal ngangghâp *[[sèl]]* abâ' sè bârâs mènangka *zat* asèng. Serrèna, *antibodi* sè èocol'aghi sistem kategghuân abâ' pas nyerrang *sèl-sèl* bârâs jârèya.

Bâḍâ lebbi ḍâri 80 panyakè' sè èghlumpo'aghi mènangka panyakè' autoimun, è antarana anḍi' ra-tora bân *gejala* magânna, marana kèpak, nyo'nyo', bân ghresghes.

Sabâgiyân panyakè'-panyakè' sè molbul ḍâri kalaènan tangghâ' imun () arèya tamaso' nyama panyakè' autoimun. Contona marana panyakè': 
* *Celiac*, 
* ''Ḍiabètes melitus tipe 1'', 
* ''lupus''
* ''Sindrom'' Sjögren
* *Sindrom Churg-Strauss*
* *Tiroiditis Hashimoto*
* Panyakè' ''Basèdow'' otabâ panyakè' *Graves*
* *Idiopathic thrombocytopenic purpura*
* *[[Sklèrodèrma]]*, bân 
* *[[Artritis reumatoid]]* (RA).

## Dhâlâr otabâ Panyabbhâb Panyakè' Autoimun
Dhâlâr panyakè' autoimun ghi' ta' èkataoè ghenna'. Sakènga bâḍâ sagejjâk parkara sè èsangghu maongghâ *risiko* panyakè' autoimun, iyâ jârèya:

* Anḍi' toman panyakè' *autoimun* ḍâri ron-toronan bângaseppona 
* Nyanḍhâng sakè' *infèksi* baktèri otabâ virus, ènga'na *infèksi* virus *Epstein Barr*
* Capo' perrèan bhârâng *[[Kèmèya]]*, marana *[[asbes]]*, *[[mèrkuri]]*, *[[dioksin]]*, otabâ *[[pèstisida]]*
* Aroko'
* Anḍi' berrâ' abâ' sè talambhâs otabâ gember (*obèsitas*)

## ''Gejala'' Panyakè' Autoimun
Sagejjâk jennès panyakè' autoimun bisa bhâi ètemmo karana anḍi' gejala aḍâ' sè paḍâ, marana:

* Ampo apangrasa roghâ
* Otot kèpak otabâ nyo'nyo' sendhi
* Bârâ è kolè'
* Ghresghes
* Bârâ è sendhi otabâ mowa
* Obu' ṭot-coṭot
* Sara kaangghuy jhekjhek ka sèttong hal (*konsèntrasi*)
* Ghâringghingan ḍâ' tanang otabâ soko

Tekka'na molbul'aghi *gejala-gejala* aḍâ' sè paḍâ, bâng-sèbâng panyakè' autoimun pagghun anḍi' *gejala* magânna sè bhidhâ, marana *ḍiabètès tipe 1* sè *gejala*na arobâ segghut pelka', kasoan, bân berrâ' abâ' sè dhuli toron.
## Sombher
Sun Tzu

Sun Tzu (/ˈsuːnˈdzuː/; èmaksod Sūn Zǐ) panèka jènderal Cèna, ahlina stratègi militèr, bân filsuf sè odi' è bâkto musim semi bân musim gugur è Cèna kuno. Sun Tzu èkennal mènangka pangarang *The Art of War*, buku stratègi militèr sè ampon aghâdhui pangaro sè bânnya' dâ' filsafat Bârâ' bân Tèmor. È lowar warisanna mènangka pangarang *The Art of Wa*r, Sun Tzu èmaksod tokoh-tokoh sejarah dâri budaya Cèna bân Asia. È bâkto lahèr salèrana anyama Sun Wu bân èkennal jhughân mènangka Changqing. Nyama Sun Tzu panèka gelar kehormatan sè artèna "Master Sun."

Sejarah Sun Tzu ghi' ta' pastè. Sima Qian bân sejarawan kuno laènna nyabâ' Sun Tzu mènangka menteri ghâbây Rato Helü dâri Naghârâ Wu bân ngajhâri odi'na è taon 544-496 SM. Para sarjana modern nyaranaghi jhâ' Sun Tzu odi' è bâkto periode naghârâ perang èbâdâ'aghi dâri gaya komposisi bân deskripsina medan perang. Sejarah jhughân nyatet jhâ' toronanna Sun Tzu, nyamana Sun Bin (孫彬), jhughân nolès risalah taktik militèr, sè jhughân ajudul *The Art of War*. È pan-bârâmpan buku klasik Cèna, Sun Tzu èmaksod dâ' Sun Tzu bân Sun Bin; pan-bârâmpan sejarawan parcajâ jhâ' identifikasi rèng-orèng rowa asalla dâri penemuan Perjanjian Militèr Sun Bin è taon 1972.

Karyana Sun Tzu ampon èpoji bân èghunaaghi è sabâbhân Asia Tèmor polana komposisina. È abad ka-20, *The Art of Wa*r ngalami peningkatan popularitas bân èghunaaghi praktis è masyarakat Bârâ'. Bâdâ jhughân sè apangaro bânnya' usaha è Asia, Èropa, bân Amèrika, è antarana budaya, politik, bisnis, bân olahraga, bân jhughân è mèdan perang modèrn.

## Sombher
Robert O. Keohane

Robert O. Keohane (lahèr tangghâl 3 Oktober 1941) panèka akademisi Amèrika sè ampon nerbitaghi buku *After Hegemony*, èsambhungaghi sareng teori institusionalisme neoliberal è dâlem hubungan internasional. Satèya èpon panèka Profesor Ilmu Politik è Woodrow Wilson School, Universitas Princeton.

## Buku

* *After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political Economy* (Princeton University Press, 1984)
* *Neorealism and Its Critics* (Columbia University Press, 1986)
* *International Institutions and State Power: Essays in International Relations Theory* (Westview, 1989)
* *Power and Interdependence: World Politics in Transition* (Little, Brown, 1977); with Joseph S. Nye, Jr.
* *Designing Social Inquiry: Scientific Inference in Qualitative Research* (Princeton, 1994); with Gary King and Sidney Verba
* *Power and Interdependence in a Partially Globalized World* (Routledge, New York, 2002)
* *Humanitarian Intervention: Ethical, Legal, and Political Dilemmas* (Cambridge University Press, 2003); with J. L. Holzgrefe
* *The Regime Complex for Climate Change* with David G. Victor (2010)

## Sombher
Hajj: Journey to the Heart of Islam

***Hajji: Journey to the Heart of Islam*** iyâ arèya pameran sè èkalampan è British Museum è London molaè 26 Jânuwari kantos 15 April 2012. Pameran rèya aropa'aghi pameran kapèsan è dhunnya sè nyarètaaghi carèta haji ka Mekka, sala sèttong ḍâri lèma' rokon Islam, ngangghuy bânnya' bahan tolesan bân visual. Artefak akadhi tekstil, naskah, dokumen sejarah, foto bân karya seni dâri bhân-sabbhân naghârâ bân bâkto èpameraghi kaangghuy ngajhâri tema-tema parjhâlânan ka Mekkah, adat istiadat haji, bân Ka'bah . Lebbi ḍâri 200 bhârang sè èpajhâng èghâli ḍâri 40 koleksi umum bân koleksi pribadi è 14 naghârâ. Yayasan keluarga David Khalili, sè palèng bânnya' nyombhâng ènjhâman bhârang sè jhughân bâgiyân Koleksi Seni Haji bân Ziarah Khalili.

## Sombher
Sandur Manduro

**Sandur Manduro**, otabâ Sandhur Manduro, iyâ arèya sala sèttong macem kasenian rakyat sè asalla dâri Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia. Bentuk seni pertunjukan panèka aropaaghi teater tradisional, sè aghâdhui bânnya' seni laènna, akadhi musik, tarian, seni visual, teater, bân sastra. 

Sandur Manduro aghunaaghi bhâsa Madhurâ è dhâlem penampilanna. Whujud seni ka’dinto ebakta sareng oreng Madura se mangkat ka tana Jhaba ban neptep e nong-gunong bato kapur se samangken ekennal sareng Disa Manduro. Orèng Manduro odhi' saderhana, otabâ atanè. Asalla èprakteaghi è antara masyarakat Madhurâ è Disa Manduro, Kacamatan Kabuh, wujud seni ka'dinto saterrossa nyalambher dâ' daerah sakobengnga. Otamaepon elampa’agi Sandur Manduro e Kabupaten Jombang.

Pertunjukan Sandur ka’dhinto agandhu’ pan-saponapan tarian, enggi paneka Tarian Bapang, Tarian Klana, Tarian Sapen, Tarian Punakawan, Tarian Panji, Tarian Jaranan, tor Tarian Gunungsari. Tari Bapang e dhalem pertunjukan Sandur ngagambaragi tokoh wayang se anyama Dursasana. Melana, Tari Bapang serrèng èsebbhut Tari Dursasana.

Sandur perna ngarassa’agi jaman emmas e taon 1970-an. Satèya èangghep terancam punah. Samangken e taon 1970-an ampon badha lema’ kalompo’ Sandur, namong settong se gi’ badha enggi paneka Sandur Gaya Rukun se epimpin Pak Karlan. Maske sapaneka, Sandur Manduro terros mamaso’ warisan seni Jaba Temor.

È taon 2017, Sandur Manduro èsebbhut Pusaka Budaya Tak Berwujud Indonesia, sè asalla dâri Provinsi Jhâbâ Tèmor.

## Referensi
Cer bawang

cer bawang, iâ area kakanan dâri Mekasân, Madhurâ. èghâbây dâri teppong bân bhâbâng mira.
Satè lala'

Sate lala', engghi paneka bhunten èghâbây dâri lala', namong dâri dhâghing embi' otabâ ajâm, èketthok kèni' kaangghuy akadhi lala'. [citation needed] Sate dâri mekasân, Madhurâ paneka epangghâng saderhana, ta’ abit. Namong, plappa kacang bân kecap aghâbây sate panèka èkasennengi. Sate lala' biasana èjhuwâl per buntelan, kalabân bhân-sabbhân buntelan aghândhu' 25 tusuk sate.
Fatwa Oran

**Fatwa Oran** iyâ arèya sèttong fatwa (oca’ dâlem hokom Islam) sè èpakalowar è taon 1504 (910 H) kaangghuy orèng-orèng Muslim è wilaya Takhta Kastilia (satèya bâgiyân dâri Spanyol) mènangka tangghebbhân attas krisis è bâgiyân orèng-orèng Islam samarèna dhibi’en è paksa ka angghuy ngallè ka aghâma Katolik sejjhâk kebijakan pemaksaan agama sejjhâk 1500-1502. Fatwa arèya abârri’ kaghempangan dâ’ dhibi’en sè ka paksa kaangghuy pè-apè noro’ aghâma Katolik, alanggar lang-langan dâlem aghâma Islam, bân ta’ nyampornaaghi kawâjibhân akadhi salat, wudu’ bân zekat. Dhâbuna fatwa arèya, hal kasebbhut è ollèyaghi dâlem aghâma dâlem kabâdâ’ân kapaksa bân èancem odi’na bân salama dhibi’en kabbhi ghi’ mengkal dâlem atè.

Fatwa arèya sajân lowas è orèng-orèng Muslim bân orèng Morisco (sebbhutan kaangghuy penduduk Muslim sè sacara formalitas ngallè ka aghâma Katolik, tor katoronanna dhibi’en kabbhi) è Spanyol, bân sala sèttong artèyan dâlem tolèsan almajiado sè salamet asalla dâri taon 1564, iyâ arèya 60 taon samarèna fatwa arèya è paterbi’. Fatwa arèya èangghep kalabân “dokumen teologikal sè pentèng”kaangghuy adâlemmi kaodi’en ummat muslim è Spanyol samarèna Reconquista è abad ka-15 sampè’ è pangosèran Morisco (1609-1614). Mufti otab6a tokang tolès dâri fatwa arèya iyâ arèya Ahmad ibn Abi Jum’ah, sorang ulama Afrika dâjâ è bidang hokom Islam sè a mazhab Maliki. Fatwa arèya è nyamaè “Fatwa Oran” bi’ sejarawan modern, polana kata “Al-Wahrani” (dâri Oran) sè bâdâ è tèks arèya mènangka bâgiyân dâri nyama sè nolès.

Pangaro fatwa kasebbhut bâdâ bâtessâ è Spanyol. È lowar Semenanjung Iberia, dhâbuna ulama lebbi nekkannaghi wajibbâ hokom Islam bân nyarannaghi ummat Muslim ka angghuy hijrah, otabâ mèlè matè syahid, bâkto pangalaman aghâma dhâddhi hal sè ta’ mongkèn.
Tajhin Sobi

Sabbân-sabbân wilayah e Indonesia gâdhuwân keunikan tor kaasrèyan dhibi’, tor Madhurâ se ekennal sareng Polo Aèng, ta’ kalep.

Bâdâ bânnya' tradisi bân objek wisata sè èkabâsa'aghi, dâri pantai bân pariwisata agâma kantos adegan kuliner sè bânnya' bân legendaris.

Polo panèka, sè èkennal jhughân polana Bull Races, aghâdhui bânnya' macem kuliner tradisional, sala sèttongnga panèka Tajhin Sobih, otabâ Bubur Sobih.

Kalabân rassa khas olle daddhi namong ètemmoè è Kottah Bhângkalan, kakanan panèka asalla dâri Dhisa Sobih, Dhisa Tonjhung, Kacamatan Burneh, Bangkalan, Madhurâ.

Tajhin Sobih iyâ arèya bubur sè èghâbây dâri tepung bherrâs ketan, teppong bherrâs, ghulâ mera, bân santan.

Bubur panèka aghâdhui rassa manès sè èghâbây dâri ghulâ mera bân cè' èghâli.

Daya tarik bubur madhurâ ka'dinto aropa'aghi perpaduan bubur sumsum, bubur lupis, sareng bubur mutiara, èsajiaghi èbungkus dâun pèssè.

Proses abâdhi Tajhin Sobih panèka cokop komplèks tor marloaghi katerrangan khusus. Sabâb, manabi bahan-bahanna ecampor ta’ teppa’ otabâ okoranna sala, doneness-na bhâkal ta’ rata, se bakal madhateng pangaro dha’ rassana Tajhin Sobih.

Tajhin Sobih biasana ghâmpang ètemmoè è pasar-pasar tradisional è Bangkalan, sè coma èkaolle dâri gu-laggu kantos tengnga malem.
Kue Lopes Kuliner Warisan Masyarakat Pinggiran Sebagai Simbol Persaudaraan

Lupis panèka jhâjhânan tradisional klasik sè ètemmoè è bhân-sabbhân wilayah. Tekstur kenyalna èpabânnya'aghi kalabân ètamba'aghi kelapa parut bân saos gula celleng mènangka pemanis. Kue Lopes panèka simbol persaudaraan, warisan kuliner sè èterrossaghi dâri generasi-generasi masyarakat disa. Menorot ahli kabudhaja’an Madura Ibnu Hajar, kue lopes aropa’agi kakanan khas kuliner dhari oreng-oreng se odhi’ e penggirra Kabupaten Sumenep. Kue Lopes, se ekagabay dhari nase’ ketan tor camporan kakanan tradisional laenna, aropa’agi simbol se koko kaangguy ataretanan e antara masyarakat disa, otamana e Kabupaten Sumenep. "Kue lopes panèka simbol persaudaraan sè èkabâsa'aghi è penggirra kottah, akadhi bahan dasar lopes panèka nase' sè kenyal bân kentel," ca'èpon è Ahli kabudhaja’an ngodha, se jughan wartawan, ngarep pamarenta daerah ceppet maddek kue lopes menangka makanan khas kuliner Kabupaten Sumenep, tor paten sopaja ta’ ekennal sareng daerah laen. “Kaula apangrasa pamarenta parlo duli paten kue Lopes ka’dhinto menangka makanan khas kuliner Sumenep, karana maske kue Lopes badha e pan-saponapan wilayah, kue Lopes Sumenep paneka laen tor gadhuwan ciri khas dhibi’,” ca’epon.
Rap-orap

Rap Orap iyâ arèya aropa’agih camporan  dhâri pan-saponapan ghengan Madurâh. Biasana èkakan kalabân nasè'.
Vinícius Júnior

Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior;( lahir 12 Juli 2000), umumna èkennal mènangka Viníus Júnior Vinior Vinior is a Brazilian[4] pemain bal-balan profesional sè amaèn mènangka pemain sayap ghâbây klub Spanyol Real Madrid bân timnas Brasil. èangghep sala sèttong pemain sè palèng bhâgus è dhunnya, èpon èkennal polana kecepatan, tèknik, bân kamampowan dribling.