Amartya Sen

Amartya Sen lahir è tanggal 3 November 1933, è Santiniketan, Bengal Barat, India, kottah pangataowan sè èpaddek sareng Rabindranath Tagore bân èkennal polana tradisi intelektual bân humanisme sè kuat. Lingkungan Santiniketan, sè aghâdhui penekanan kebebasan pèkkèran, dialog antardisipliner, bân sensitivitas sosial, abhânto perspektif Sen tentang keadilan, kemanusiaan, bân tanggung jawab moral elmo molaè ghi' kènè'.

Pangalamanna è bâkto ghi' kènè' jhughân èpangaro bhâghus sareng kalaparan Bengal taon 1943, sè mate'è jutaan orèng. Sen nyakse'è langsung cara kalaparan bhunten namong èsebbhut polana kakorangan kakanan, namong polana distribusi sè ta' padâ, kabijakan sè gagal, bân ketidakadilan sosial. Acara panèka aghâbây landhu'an ghâbây minat awalna dâ' masalah kemiskinan, kalaparan, bân kasejahteraan manossa.

Sacara akademis, Sen ajhâr è Presidency College, Calcutta, sabellunna nerrossaghi ajhâr è Trinity College, Universitas Cambridge. è dhissa', èpon ajhâr ekonomi bân filsafat, duwâ' bidang sè èkombinasiaghi è dâlem pendekatan intelektualna. Latar bhâlakang ganda panèka aghâbây Sen èkennal bânnè namong mènangka ekonom teknis namong jhughân mènangka pemikir moral sè nyaba' manossa è pusat analisis ekonomi. Sapanjang karir, Amartya Sen ngajhâri bân ajhâr è lembaga-lembaga bergengsi è sabâbhân dunnya, è antarana Universitas Cambridge, Oxford, bân Harvard. Salerana narèma Hadiah Nobel Ekonomi è taon 1998 polana kontribusina dâ' ekonomi kasejahteraan bân teori pilihan sosial, khusussa polana ngartè hubungan antara kebebasan, kemiskinan, bân pembangunan. Satèya èpon atugas mènangka Profesor Universitas Thomas W. Lamont è Universitas Harvard.

## kaodi'en
Amartya Sen aghâbây kontribusi sè signifikan dâ' teori pilihan sosial kalabân èpabhâjheng bân èkritik teorema mustahil Kenneth Arrow. Samentara Arrow nojjhuaghi keterbatasan sistem pemilihan è dâlem ètemmoè kriteria keadilan, Sen lebbi jhâu kalabân negghâ'aghi pentingna informasi tentang kasejahteraan manossa, hak-hak, bân kebebasan è dâlem ènilai keputusan kolektif. ghâbây salerana, demokrasi ta' bisa coma èpahami mènangka prosedur pemilu teknis, namong mènangka proses etis sè kodhu èperhitungaghi sowara, kapentingan, bân kondisi nyata warga. Pendekatan panèka mabâli pemahaman keadilan sosial bân legitimasi politik è dâlem sistem demokrasi modern.

Terobosan penting laènna dâtâng kalabân bukuna, Kemiskinan bân Kalaparan (1981), è dimma Sen kalabân tegas nolak pamangghi jhâ' kalaparan coma èsebbhut polana kakorangan kakanan. Salerana nojjhuaghi jhâ' kalaparan serrèng èhasilaghi dâri kagagalan hak-hak èngghi panèka, bâkto orèng otabâ kalompo' kaèlangan aksès ekonomi, sosial, otabâ politik dâ' kakanan, sanajân kakanan cokop èsediaaghi. Analisis panèka ngobâ arah kebijakan global kaangghuy ngatase kalaparan, dâri coma nambai produksi kaangghuy ajâgâh hak-hak, distribusi sè adil, bân tata kelola demokratis. 

Pèkkèran panèka salastarèna èkembhângaghi dâddhi konsep pendekatan kamampoan, sè dhâddhi dasar ghâbây aghâbây Indeks Pembangunan Manusia (IPM) kalabân Mahbub ul Haq. Lebat HDI, Sen ngalle fokus pembangunan dâri ukuran sè sempit akadhi Produk Domestik Bruto (PDB) ka kualitas odi'na manossa, è antarana kasehatan, pendidikan, bân kesetaraan gender. Dèmikian, pembangunan èpahami bânnè namong mènangka pertumbuhan ekonomi, namong mènangka proses èpabhâjheng kamampowan manossa kaangghuy odhi' sè arga. È dâlem karyana, Pembangunan mènangka Kebebasan (1999), Sen èrumusaghi sacara komprehensif pandanganna tentang keadilan mènangka èpabhâjheng kebebasan substansial. Salerana ngritik teori-teori kaadilan sè talèbât abstrak, tamaso' teori-teori John Rawls, sè ètekanaghi jhâ' kaadilan kodhu ènilai dâri kondisi konkrit sè mampu otabâ ngalang orèng dâri aghâbây pilihan odi'. Sen jhughân abhâhas masalah sè jhârna' akadhi ketimpangan gender, ancaman senjata nuklir, bân liberalisme politik, ènyataaghi jhâ' demokrasi sè sèhat èbâdâ'aghi è attas diskusi publik sè rasional, bânnè è attas politik tako' otabâ populisme sè sempit.

Pangarona pèkkèran Sen èpabhâjheng è lowar akademisi. Salaèn narèma Hadiah Nobel Ekonomi taon 1998, èpon èberri'i Bharat Ratna penghargaan sipil tèngghi è India è taon 1999, bân Hadiah Perdamaian Perdagangan Buku Jerman è taon 2020 polana kontribusina dâ' kaadilan global. Aktivismena, tamaso' kritik nasionalisme eksklusif bân advokasi pluralisme, ampon maèlang debat publik tentang ketimpangan pendidikan bân kasehatan. Kalabân pendekatan interdisipliner sè akompolaghi ekonomi, filsafat, bân sejarah, Amartya Sen berhasil nyaba' manossa kalabân hak bân kebebasanna è pusat analisis pembangunan bân keadilan sosial.

## Sombher