Ghulâ

**Ghulâ** iyâ arèya tamaso' karbohidrat sederhana sè dhâddhi sombher ènergi bân komoḍitas pardhâghângan sè otama. Ghulâ palèng bânnya' èdhâghângaghi dâlem bentu' kristal sukrosa padât. Ghulâ èghuna'aghi kaangghuy ngobâ rassa dhâddhi manès bân kalabân kabâdâ'en kakanan otabân mènoman. Ghulâ sederhana, akadhi glukosa (sè ekaghâbây ḍari sukrosa kalabân ènzim otabâ hidrolisis asam), nyèmpen ènergi sè bhâkal èghuna'aghi bi' sèl.

## Ghulâ mènangka komoḍitas
Ghulâ mènangka sukrosa èkaollè ḍari  nira, tebu, bit ghulâ, otabâ arèn. Maskè èpon, bâdâ sombher-sombher ghulâ minor laènna, akadhi nyior. Sombher-sombher pamanès laèn, akadhi ombhi dahlia, anggur, otabâ bulir jhâghung, jughân ngasèllaghi samacemma pamanès nangèng bânnè tasoson ḍari sukrosa mènangka komponèn otamana. Prosès kaangghuy ngasèllaghi ghulâ tamaso' tahap ekstraksi (pamerasân) ètoro'è kalabân pamornèân lèbât distilasi (panyulingân). 

Naghârâ-naghârâ panghasèl ghulâ palèng bânnya' iyâ arèya naghâra-naghâra kalabân iklim sè anga' akadhi Australia, Brasil, bân Thailand. Hindia Belândhâ (satèya Inḍonèsia) la dhâddhi produsèn ghulâ sè otama dhunnya neng taon 1930-an, tapè kantos tersaengè bi' industri ghulâ sè anyar sè lebbi èfisièn. Neng taon 2001/2002 ghulâ sè èkaghâbây neng naghârâ berkembang duwe' kalè lebbi bânnya' èbhândhingaghi ghulâ sè èkaghâbây naghâra-naghâra maju. Panghasèl ghulâ palèng bânnya' iyâ arèya Amèrika Latèn, naghâra-naghâra Karibia, bân naghâra-naghâra Asia Tèmor.

Laèn hal ghulâ bit sè èkaghâbây è kennengngan kalabân iklim sè lebbi seju' akadhi Èropa Bârâ' Lao' bân Tèmor, Jeppang Ḍâjã, bân pan-bârâmpan neng Amèrika Serikat, mosèm panombuwân bit motos neng sè molong è bulân Septèmber. Pamanènan bân pamrosesân alanjut sampè' Maret neng pan-bârâmpan kasus. Lamana pamanèn bân pamrosesân èpangaroè ḍari kabâdâ'en bu-tombuen bân cuaca. Bit sè la èpolong bisa èsèmpen kaangghuy èprosès lebbi lanjut, nangèng bit sè beku ta' bisa èprosès polè. 

Pangimpor ghulâ palèng rajâ iyâ arèya Uni Èropa (UE). Paraturân partaniân è UE nettepaghi kuota maksimum produksi ḍari bân-sabbân anggota sasoai kalabân parmènta'an, panabârân, bân arghâ. Sabâgiyân ḍari ghulâ rèya iyâ arèya ghulâ "kuota" ḍari  *industry levies*, karèna iyâ arèya ghulâ "kuota c" sè èjuwâl neng arghâna pasar sè ta' è subsidi. Subsidi-subsidi kasebbhut bân pajhâ' impor sè tèngghi aghâbây nanghârâ laèn malarat kaangghuy èkspor ka naghâra-naghâra UE, otabâ asaèng kalabân è pasar dhunnya. Amèrika Serikat nettepaghi arghâ ghulâ tèngghi kaangghuy nyokong ka sè aghâbây, hal rèya anḍi' efek samping nangèng, bânnya' konsumèn ngallè ka sèrup jhâghung (èkaghâbây mènoman) otabâ ngallè ḍari naghârâ kasebbhut (aghâbây manèsân). 

Pasar ghulâ jughân èserang bi' arghâ sèrup glukosa sè modâ. Sèrup kasebbhut èkaghâbây ḍari jhâghung (maizèna), kalabân akombinasiaghi kalabân pamanès ghâbâyân èkaghâbây mènoman sè lebbi modâ arghâna. 

## Sejarah industri ghulâ è Inḍonèsia
Sombher ghulâ è Inḍonèsia sajhhâ' masa lampau iyâ arèya caèrân kembhâng (nira) nyior otabâ enau, bân caèrân batang tebbu. Tebbu iyâ arèya tataneman asli ḍari  Nusantara, tarotama neng bâgiyân tèmor. 

È bâkto orèng-orèng Belândhâ molaè mukka' koloni neng Pulau Jhâbhâ, kebbhun-kebbhun tebbu monokultur molaè èbukka' bi' tuan-tuan tana neng abad ka-17, awwâllâ è sakètar Batavia, kantos lanjut ka bun tèmor.

## Sombher