open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tèngka

Tèngka èngghi panèka serangkaian kalakoan sè èlakoni sareng orèng, organisme, sistem, otabâ èntitas ghâbâyân ḍâlem hubunganna kalabân abâ' dhibi'na otabâ lingkunganna, sè tamaso' sistem otabâ organisme laèn è seddhi'in bân jhughân lingkungan fisik (matè). Tèngka èngghi panèka rèspons sè èkomputasi ḍâri sistem otabâ organisme ka samacâmma rangsangan otabâ input, baik è ḍâlem otabâ lowar, saḍar otabâ  bhunten, èjhârbâ'aghi otabâ èsèmpen, bân èkaterroè otabâ ta' èkaterroè.

Èghâdhui perspektif informatika tèngka, tèngka kadhâddhiyân ḍâri aktor, operasi, interaksi, bân sèpat tèngka. Tèngka bisa èrèprèsèntasiaghi mènangka vektor tèngka.

## Moḍèl

### [[Biologi]]
Maske bâḍâ pan-bârâmpan sè ta' sapakat tentang cara ngartè'è tèngka secara tepat ḍâlem kontèks biologis, sèttong interpretasi umum mènorot meta-analisis literatur ilmiah nyataaghi jhâ' "tèngka èngghi panèka rèspon sè terkoordinasi secara internal ḍâri sakabbhinah organisme sè oḍi' (individu otabâ kelompok) ka rangsangan internal bân/otabâ eksternal".

Definisi tèngka sè lebbi jhârna', bisa èberlakuaghi ghâbây tombuwân bân organisme laènna, mirip sareng konsep plastisitas fenotipik. Tèngka èjhârbâ'aghi mènangka rèspons ka sèttong kadhâddhiyân otabâ obâ'ân lingkungan è salanjhângnga massa oḍi'in orèng, bhidhâ sareng obâ'ân fisiologis otabâ biokimia laènna sè terjadi lebbi ghâncang, bân ta' tamaso' obâ'ân sè aropaaghi hasèl ḍâri perkembangan (ontogeni).

Tèngka bisa asèpat kèbâ'ân ḍâri lahèr otabâ èajgâri ḍâri lingkungan.

Tèngka bisa èangghâp mènangka kalakoan napaah bhei ḍâri suatu organisme sè ngobâ hubunganna kalabân lingkungan. Tèngka aberri'kaloaran ḍâri organisme ka lingkungan.

### Tèngkana manossa
Tèngka sè èkalako sareng manossa èparcajâ èpangaro sareng sistem endokrin bân sistem saraf. Paleng bânnya' èparcajâ jhâ' kompleksitas ḍâlem tèngka suatu organisme ahubungan kalabân kompleksitas sistem sarafna. Umumma, organisme kalabân sistem saraf sè lebbi kompleks aghâdhui kapasitas sè lebbi rajâ kaangghuy ajhâr rèspon anyar bân kalabân cara ghâpanèka adaptasi kalabân kalakoanna.

### Tèngkana kebân
Etologi panèka pangajhârân ilmiah bân objektif tentang tèngkana kebân, biasana kalabân fokus ḍâ' tèngka ḍâlem kabâḍâân alami, bân ngabâs tèngka mènangka sèpat adaptif evolusioner. Behaviorisme panèka istilah sè jhughân aghâmbhâraghi pangajhârân ilmiah bân objektif tentang tèngkana kebân, biasana amaksoḍ ḍâ' rèspons sè bisa èokor dlḍâ' rangsangan otabâ rèspon tèngka sè èlatih è ḍâlem kontèks laboratorium, tanpa penekanan khosos ka adaptivitas evolusioner.

## Sombher
Jainisme

**Jainisme** (Bhâsa Sanskerta: जैनधर्म - Jainadharma, bhâsa Tamil: *சமணம்* - Samaṇam)  iyâ arèya aghâma Dharma. Jaina anḍi' artè anḍi' artè aghâma panakloghân. Maksoddhâ panaklok kodrat-kodrat syahwâti è ḍâlem tata oḍi' na manossa. Aghâma-aghâma Jaina rowa è kaghâbây bi' Nataputta Vardhamana, oḍi' è taon 559-527 SM sè anḍi' celloghân Mahawira sè artèna pahlawan rajâ.

Aghâma Jaina lahèr ngaḍâ' katèmbhâng aghâma Bhuḍḍhâ. Aghâma Bhuḍḍhâ anḍi' pengikut lebbi lowas è lowar Inḍia, tapè aghâma Jaina kabâtes coma è Inḍia. Kaḍuwâ' aghâma kasebbhut aropaaghi reaksi ka kabâḍâân è ḍâlem aghâma Hinḍu tentang parkembangânna ajhârân è masa lambâ'.

Dhibâsa rèya bâḍâ lebbi ḍâri 8 juta pengikut aghâma rèya. Kabbhi orèng otamana è temmo è Inḍia. Secara sosial, biyasana para pengikut Jainisme tamaso' ka kalompo' menengah ka attas. Aghâma Jaina rowa è toronnaghi bangunan-bangunan kowèl sè sanget è kennal kabhâghusân arsitekturrâ è Inḍia bân è kèntarè bi' wisatawan.

## Asal-mola na
istilah Jaina sè palèng semma' kalabân "kètab soccè" iyâ arèya aghâma, "kadâtengngan" saprangkat doktrin lèbât transmisi bi' ghuru otoritatif bân katoronan jellas, iyâ arèya orèng sè lakar ongghu jellas sè ella nemmo kabhenḍerân ahimsa. Aghâma è simpullaghi ḍâlem parnyataan sè segghut è kaoca': "Manossa sè layak mètorot artè, terros para morèd nyoson sutta (teks soccè), bân teks soccè alanjhut demmi kabhâghusânna doktrin". Arèya sè aghâbây artè teks kapèsa ḍâri kata-kata na. Sutta artè na "indikasi" -- bhârâng sè coma ngisyarattaghi otabâ nojjhuwaghi ka artè sè sacara bungkol coma è terrangngaghi bi' ghuru sè bisa.

Lèbât hal kasebbhut, bisa è saksèaghi bahwa prosès tello' lapès rèya dhâddhi ḍâlem carèta na Mahavira. Samarèna nasèhattdhâ, è riwayattaghi bahwa ia ahotbâ è kowèl roh bhungka è addhâpphânn rato bân rato Champa, jhughâ palèng rajâ na askètik, ḍèwa, orèng bhudhu bân kèbân. Para morèd Mahavira sè ngedingaghi hotbâ kasebbhut terrosâ nyampayyaghi pessanna lèbât lèsan, saèngghâ dhâddhi sutta. Namong, rèya coma aropaaghi "indikasi" oca' Mahavira. Ia menuturkan kabhenḍerân sè abhâdhi bân teptep, sè akadhi alam samesta, ella è sampayyaghi bi' para manossa tercerahkan è era-era sabelluna. Sutta ta' arekkam oca'na Mahavira, tapè komèntar pagghun ka pessanna.

## Sombher
Kottha Mèḍan

**Mèḍan** (Jawi: ميدن; Sorat Batak: ᯔᯩᯑᯉ᯳; Hanzi: 棉蘭; Tamil: மேடான்) iyâ arèya èbhu kottha Propènsi Sumatera Ḍâjâ, Inḍonèsia. Kottha rèya aropa'aghi kottha palèng rajhâ ka empa' è Inḍonèsia samarèna DKI Jakarta, Sorbhâjâ, bân Banḍung bân kotta palèng rajhâ è lowar Polo Jhâbâ, bân kottha palèng rajhâ è Polo Sumatra.

Kottha Mèḍan aropa'aghi labeng wilayah Inḍonèsia bâgiyân bârâ' kalabân kabâḍâ'en Palabbhuwân Belawan bân Bandar Udara Internasional Kualanamu sè aropa bandara palèng rajhâ kaḍuwe' è Inḍonèsia. Aksès ḍari pusat kottha ka palabbhuwân bân bandara lengkap kalabân jhâlân tol bân seppur. Mèḍan iyâ arèya kottha pertama è Inḍonèsia sè anḍi' layanan khusus seppur è bandara. Abâtes kalabân Selat Malaka, Mèḍan dhâddhi kottha pardhâghângan, inḍustri, bân bisnis sè cè' pentingnga è Inḍonèsia. Neng taon 2022, Kottha Mèḍan anḍi' masyarakat ra-kèra 2.494.512 jiwa, kalabân kapaḍâdhân masyarakaddeh 9.413 jiwa/km2.

## Sombher
Soetan Sjahsam

**Soetan Sjahsam** (16 Jânuwari 1911 – 7 Mèi 1980) iyâ arèya seorang pengusaha Inḍonèsia è bâkto sabellunna kamardhika'an bân terros è bâkto samarèna kamardhika'an otabâ bâkto orde kona. Soetan Sjahsam iyâ arèya sala sèttong pengusaha rajhâ è antara sakonnè'en pengusaha rajhâ è Inḍonèsia laènna è bâkto jârèya, akadhi Hasyim Ning, Rahman Tamin, TD. Pardede, R. Rudjito, R.M. Kusmuljono, Agus Musin Dasaad, Sidi Tando bân Soedarpo Sastrosatomo bân pan-bârâmpan nyama laènna.

Soetan Sjahsam iyâ arèya alè'en ḍari Perḍana Menteri Inḍonèsia, Soetan Sjahrir. Soetan Sjahsam toman akabin sareng janda Syahrir sè anyama Maria Duchateau.

## Sombher
Kabhupatèn Agam

**Kabhupatèn Agam** iyâ arèya kabhupatèn sè bâḍâ è propènsi Sumatera Bârâ', Inḍonèsia. Aberri' nyama kabhupatèn rèya kalabân nyama kabhupatèn Agam, èdhâsarè bi Tambo, è ḍimma sabellunna pan-bârâmpan nagari sè bâḍâ è ḍâlem kawasan kabhupatèn rèya satèya, lambâ' èkennal jhughân kalabân nyama Luhak Agam. È pertenga'an taon 2024, jumlana masyarakat Agam ra-kèra 532.178 orèng.

## Sajhârâ
Kawasan Kabhupatèn rèya molaè ḍari kompolân pan-bârâmpan nagari sè toman bâḍâ è ḍâlem kawasan Luhak Agam, è bâkto pamarènta'an Hinḍia Bâlândhâ, kawasan rèya èpadhâddhi Onderafdeeling Oud Agam kalabân kottha *Bukittinggi* mènangka èbhu kotthana è bâkto jarèya. Kantos adhâsar ka atoran pamarènta Nomer 8 taon 1998, ètettepaghi è 7 Jânuwari  1998, èbhu kottha kabhupatèn Agam kalabân resmi èyallè ka Lubuk Basung. 

## Sombher
Soetan Noeralamsjah

Soetan Noeralamsjah (EBI: Sutan Nuralamsyah; 21 April 1900 – 6 Sèptèmber 1970) iyâ arèya jhâksa bân politikus Partai Inḍonèsia Raya (Parindra).

## Kaoḍi'en Awwâl
Noeralamsjah lahèr è Bonjol, Sumatera Bârâ' è 21 April 1900. Noeralamsjah iyâ arèya ana' pertama ḍari pètto' satarètanan ḍâri Mohammad Rasjad Gelar Maharadja Soetan bin Soetan Leman Palindih. Sala sèttong alè'en iyâ arèya Soetan Sjahrir, sè dhâddhi mènangka Perḍana Menteri Inḍonèsia pertama. Noeralamsjah toman asakola è School tot Opleiding van Indische Artsen (STOVIA, satèya Kadokteran Univèrsitas Inḍonèsia), tapè ta' sampe' tammat.

Noeralamsjah aktif ajuanganghi pandangan politik è Parindra. È partai kasebbhut, Noeralamsjah tojhu' ḍâlem kapengurusân wilayah è Sumatra Tèmor bân S. M. Tarigan bân Luat Siregar.

## Sombher
Ḍaftar Perdana Menteri Inḍonèsia

**Perdana Menteri Republik Inḍonèsia** sè biyasana èsebbhut **Perdana Menteri Inḍonèsia,** panèka jabatan sè palèng tèngghi è pamarènta Inḍonèsia è bâkto Revolusi Nasional kantos ahèrra periode Demokrasi Terpimpin. Perdana Menteri atanggung jawab ka'angghuy mimpin pamarènta bân dhâddhi pimpinan kabinet. Saellana èsahaghi Kapotosan Presiden 1959, Presiden Soekarno mènangka Pemimpin Besar Revolusi aghâdhui peran Perdana Menteri kantos ambu è taon 1966.

## Sajhârâ
Undang-Undang taon 1945 nyata'aghi jhâ' Inḍonèsia aghuna'aghi sistem presidensial ḍâlem ngator pamarènta'an. Saèngghâ tadâ' katantowan konstitusional jhâ' pamarènta èpimpin sareng Perdana Menteri, namong sareng Presiden sè jhughân kapala naghârâ. È awwâl kamardhika'an, jabatan Perdana Menteri saongghuna èghâdhui kaangghuy mimpin kabinet bân ajhâlanna pamarènta. Saterrossa, jabatan Perdana Menteri èjamin sareng Pasal 52 Konstitusi Sementara 1950 . Perdana menteri èangghep sareng otoritas Presiḍèn bân ètugasaghi ka'angghuy ngator anggaran pamarènta bân ètanggung jawabaghi kabinet, bân jhughân ètanggung jawabaghi dâ' Presiden bân Bâkkèl Presiḍèn RI.
Partai Sosialis Inḍonèsia

**Partai Sosialis Indonesia** (**PSI**) iyâ arèya sala sèttong partai politik è Inḍonèsia molaè taon 1948 kantos 1960

## Sajhârâ
Sabellunna PSI bâḍâ Partai Sosialis Indonesia (PARSI) sè èpadhâddhi bân èkatowaè sareng Amir Sjarifoeddin è Yogyakarta tangghâl 12 Nopèmber 1945. Dhinèng Partai Rakyat Sosialis (PARAS) sè èghâbây bi' Sutan Sjahrir è tangghâl 19 Nopèmber 1945 pas agabung kalabân Partai Sosialis. Tangghâl 3 Ḍèsèmber 1945, partai PARSI bân PARAS èsemmonaghi mabâḍâ "Fusion Congress" sè bhâkal èlaksanaaghi è Cirebon è tangghâl 16-17 Ḍèsèmber 1945.   Kongres fusi è tangghâl 17 Ḍèsèmber 1945, sè èhadiri 57 angghuta pimpinan saroju' ka'angghuy aghâdhui partai-partai kasebbhut. " Mètorot *front rakyat, anti-kapitalisme, bân anti-imperialis, sakalèyan polè è Cirebon, Parsi bân Paras èpadhâddhi sèttong, Partai Sosialis. Sjahrir samangkèn dhâddhi katowa partai anyar, è bâkto Amir Sjarifuddin dhâddhi bâkkèl katowa*," ètolès Mrazek. Partai Sosialis èkennal è antarana para intelektual ngodâ, kabânnya'an mahasiswa sakola'an bân kuliah, bân jhughân angghuta gerakan bâbâ tana.

## Sombher
Taman Makam Pahlawan Nasional Otama Kalibata

**Taman Makam Pahlawan Nasional Utama Kalibata** otabâ **TMP Nasional Otama Kalibata**. Èbângon è taon 1953 bân èbukka' è tangghâl 10 Nopèmber 1954. BJ Habibie aropa'aghi Prèsiḍèn Indonesia kapèsan sè èkobhuraghi è ḍinna' sè sèdhâ 11 Sèptèmber 2019. Mantan Mentri Luar Negeri Inḍonèsia Agus Salim, sè sèdhâ 6 arè sabellunna pasarèan èbukka', panèka politisi senior sè partama èkobhur è TMP. Bâḍâ jhughân 121 mayyit sè èpindahaghi ḍâri Kuburan Pahlawan è Ancol.

Lebbi ḍâri 7.000 korban militèr bân veteran Revolusi Nasional Indonesia èkobhur è ḍinna'. Veteran-veteran Tentara Kekaisaran Jepang sè ghi' pagghun è Indonesia samarèna Perang Dhunnya II kalabân karebbhâ dhibi' bân aperrang ghâbây kamardhika'an Inḍonèsia jhughân èkobhur è Taman Makam Pahlawan Nasional Otama Kalibata. 

## Sombher
Grand Inna Mèḍan

**Grand Inna Mèḍan** iyâ arèya hotèl sè agaya kolonial sè bâḍâ è Jhâlân Balai Kottha, Mèḍan Petisah, Mèḍan, Inḍonèsia. Hotèl rèya èbangun neng taon 1898 bi' pengusaha Bâlândhâ sè anyama Aeint Herman de Boer, saèngghâ èkennal mènangka Hotel de Boer. È jhâman kolonial, hotèl rèya toman èkennengngè bi' tamoy-tamoy kahormadhân pamarènta Bâlândhâ bân artis-artis Bârâ' sè kasohor, è antarana Raja Léopold II ḍari Belgia bân Mata Hari, mata-mata sè kasohor.

Hotèl rèya bâḍâ è seberang Kantor Pos Mèḍan bân Lapangan Mardhika.  È seddhi'en gheddhung rèya bâḍâ gheddhung Bank Inḍonèsia bân Balai Kottha Mèḍan sè jhughân agaya kolonial.

## Sombher
Pahlawan Nasional Inḍonèsia

**Pahlawan Nasional** Inḍonèsia iyâ arèya penghargaan sè palèng tèngghi è Inḍonèsia. Gellar rèya èberri' bi' Pamarènta Inḍonèsia atas jasa sè èangghep asèpat pahlawan.&nbsp;– èarteaghi mènangka "perbuatan nyata sè bisa èkaenga'è bân ècontho è sabâbhân bâkto sareng masyarakat laènna otabâ "berjasa lowar biyasa ghâbây kapentingan bhângsa bân naghara".

Pahlawan-pahlawan nasional Indonesia èkennal polana perjuanganna ka'angghuy ngaollè kamardhika'an Inḍonèsia ḍâri penjajahan Bâlândhâ, Jeppang, bân naghârâ-naghârâ penindasan laènna. Parjuanganna aghâdhui bânnya' bentuk, molaè ḍâri perlawanan fisik è perrang, diplomasi internasional, kantos pemberontakan sè ètojjwuaghi ka'angghuy alabân kolonialisme. Mereka aropa’agi tokoh-tokoh se aropa’agi simbol kakowadan tor jiwa perlawanan bhângsa Inḍonèsia.
Europeesche Lagere School

**Europeesche Lagere School (ELS)** (bhâsa Inḍonèsia: Sakola Dhâsar Èropa) iyâ arèya sakola'an SD Èropa è Hindia Bâlândhâ pas jhâman kolonial. Sakola'an-sakola'an panèka ètojjuwaghi ghâbây orèng Èropa.

Pertama kalè èpaddhek è Weltevreden (Jatinegara), ELS terros tombu.Taon 1820 bâḍâ pettong sakola'an, bân è taon 1845 bâḍâ 24 sakola'an. Saterrossa, bânnya'na sakola'an atamba dhâddhi 68 sakola'an è taon 1868, kantos ahèrra bâḍâ 198 sakola'an (è taon 1917).
Kabhupatèn Mandailing Natal

**Kabhupatèn Mandailing Natal** lebbi èkennal kalabân nyama **Madinah** panèka sala sèttong kabhupatèn è propinsi Sumatera Ḍâjâ, Inḍonèsia . Ibukotta kacamadhân rèya ya'ni Kacamadhân Panyabungan. Kabupaten Mandailing Natal langsong abâtessaghi propinsi Sumatera Bârâ' . È taon 2024, populasi è distrik panèka bâḍâ 498.720 orèng, kalabân kapadatan 80 orèng/km 2 .  Kabhupatèn Mandailing Natal panèka sala sèttong pembagian ḍâri Kabupaten Tapanuli Lao' è taon 1998.
Perrang Dhunnya II

**Pèrrang Dunnya&nbsp;II** otabâ **Pèrrang Kapèng Duwâ**' (bhâsa Inggris: *World War II*) (biasah èsingkat dhaḍdhi PDII otabâ PD2) èngghi panèka perrang global sè èlanglang dâri taon 1939 kantos 1945. Perrang panèka ètoro' kalabân polowan naghara sè bâdâ è dhunnya —tamaso' kabbhi kakowadhân rajâ —sè akhèrra abèntu' duwâ' aliansi militer sè ta'padâ: Sekutu bân Poros. Perrang panèka aropa aghi perrang sè palèng rajâ è dâlem jhâjhârbâ'ân sè ètoro' 100 juta orèng è bhân-sabbhân pasukan militer. È dâlem kabâdâ'ân " perrang total ", naghârâ-naghârâ sè andi' koasah aghuna aghi sakabbhina kamampowan ekonomi, industri bân èlmona kaangghuy tojjhuan pèrang, saèngghâna ngaobâ perbhiḍhâ'an antara orèng sipil bân militer. Ètandhai kalabân kadhâḍdhiyân sè pènting sè èbâgi ḍâ' orèng sipil sè ngibâ kamatèan massal orèng sipil, è antarana Holocaust bân èghunaaghi sanjata sè bisa maancor è dâlem perrang, perrang panèka èparkiraaghi  bâdâ 50 juta kantos 70 juta orèng sè matè . Jumlah orèng matè panèka sè madhâḍdhiyâghi Perang Dunia II konflik sè palèng mamatè è dâlem jhâjhârbâ'ân manossa.

Bânnya' ahli sè parcajâ jhâ' Perrang Dunnya II èmolaè kalabân invasi Italia ka Karajaan Ethiopia è tanggal 3 Oktober 1935 bân marè kalabân kapitulasi Karajaan Ethiopia è tanggal 5 Mei 1936.

Bâdâ jhughân sè a bèrri' pètotor jhâ' pèrrang dhunnya II è kantang kalabân Pèrrang Sino-Jepang 2 sè è tojjhuaghi kaangghuy ngaollè pangaro  sè bânnya' è wilayah Asia bân ngaollè SDA Tiongkok.
Partai Komunis Inḍonèsia

**Partai Komunis Inḍonèsia** ( **PKI** ) panèka sala sèttong partai komunis è Hindia Bâlândhâ, salastarèna Inḍonèsia . Partai panèka partai komunis non-pamarènta sè palèng bhâghus è dhunnya sabellunna èbubaraghi kalabân kakerrasan è taon 1965 . Partai panèka aghâdhuwi ḍujuta angghuta è pemilu taon 1955, kalabân 16 persen sowara nasional bân para' 30 persen sowara è  Jhâbâ Tèmor .  È sabâgiyân bânnya' pèrioḍè samarèna kamardhika'an Inḍonèsia kantos pemberantasan è taon 1965, PKI panèka partai resmi sè beroajhâlânaraccarabuabukka'aghara ârâ ka. 

## Palopor

Henk Sneevliet bân kaom sosialis Hindia Bâlândhâ laènna abentu' *serikat tenaga kerja * è palabbhuwân è taon 1914, kalabân asma *Indies Social Democratic Association* (ḍâlem bhâsa Bâlândhâ: *Indische Sociaal Democratische Vereeniging*-, ISDV). ISDV aslina èbentu' sareng 85 angghuta ḍâri ḍuwâ' partai sosialis Bâlândhâ, panèka SDAP bân partai sosialis Bâlândhâ sè kamodiyân dhâddhi SDP komunis, sè bâḍâ ḍâlem kapamimpènan Hindia Bâlândhâ. Sadhâjâ angghuta Bâlândhâ ḍâri ISDV ngajhârè rèng-orèng Inḍonèsia nyarè cara ka'angghuy nentang kakowasa'an kolonial.

È bulân Oktober 1915, ISDV molaè aktif è dâlem materbi' sorat kabhâr bhâsa Bâlândhâ, " *Het Vrije Woord* " (The Free Word). Editorra panèka Adolf Baars . È bâkto èpadhâddhiyâghi, ISDV ta' nuntut kamardhika'an ka'angghuy Inḍonèsia. È bâkto jârèya, ISDV aghâdhuwi ra-kèra 100 angghuta, bân ḍâri sadhâjâna panèka, namong tello' orèng asli Inḍonèsia . Namong, partai panèka ghâncang dhâddhi radikal bân anti-kapitalis. Oba'an dhâddhi polè, è bâkto Sneevliet ngallèyaghi markas ḍâri Sorbhâjâ ka Semarang bân narèk bânnya' pandhudhu' asli ḍâri pan-bârâmpan unsur akadhi  agamawan, nasionalis bân aktivis gerakan laènna sè ghi' buru tombu è Hindia Bâlândhâ sajjhek taon 1900. È bâbâna pèmpènan Sneevliet, partai panèka ta' puwas sareng kapamèmpènan SDAP è Bâlândhâ, bân sè ajhâuwi dhibi' ḍâri ISDV bân nola' ka'angghuy alako areng-sareng kalabân pamarènta sabâb nola' *berpura-pura* dhâddhi Dewan Masyarakat (Volksraad) (Hindia Belanda). È taon 1917 kalompo' reformis ḍâri ISDV apèsa dhibi', bân abentu' partai dhibi' kalabân asmana Partai Demokrat Sosial Hindia. È taon 1917 ISDV materbi' dhibi' publikasi lu-ghâllu abhâsa Inḍonèsia, *Soeara Merdeka*

## Sombher
Universitas Amsterdam

**Universitas Amsterdam** (bhâsa Bâlândhâ: Universiteit van Amsterdam, èpakènè' **UvA**) panèka universitas penelitian umum sè bâḍâ è Amsterdam, Belanda. Èpaddhek è taon 1632 bi' pamarènta kottha, universitas panèka lembaga akademik sè palèng towa nomer empa' è Bâlândhâ sè ghi' bâdâ. 

UvA panèka sala sèttong ḍâri ḍuwâ' universitas penelitian sè èbiayai sareng masyarakat è kottha, sè laènna panèka Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Universitas rèya jhughân aropa'aghi bâgiyân ḍâri universitas penelitian sè palèng bhâghus è Eropa kalabân 31.186 mahasiswa, 4.794 staf, 1.340 mahasiswa PhD,  bân anggaran taonan €600 juta.  . Kampus otama bâḍâ è pusat kottha Amsterdam, kalabân pan-bârâmpan fakultas sè bâdâ è daerah-daerah. Universitas rèya èbâgi dhâddhi pettong fakultas: Humaniora, Ilmu Sosial bân Perilaku, Ekonomi bân Bisnis, Sains, Hokom, Kedokteran, bân Kedokteran Ghighi.

## Sombher
Yunus

**Yunus** ; ;  otabâ *Jonas*) (  otabâ  **; iyâ arèya ḍhâpar ḍâlem kètab-kètab soccè aghâma samawi. èrasanè jhâ' jârèya iyâ rèya arobâaghi sèttong nabbhi sè ḍâteng ḍâri Karatowan Israèl (Samaria) bâjâ abad pata ka-8 ghita' Masèhi. Katon bâḍâna sagâjjek pabhidhâân tacangkè' bi' ongrotan bâkto pacarètaan Yunus ḍâlem pasaedhân Alkètab bi' tradisi Islam. Saparo carèta sè cè' èkalonthana bi' orèng-orèng bânnya' iyâ rèya bâjâna jâriya ètampak ḍâri kapal teppa'na bhârât salè'bungan, sè lajhu sèttong jhuko' rajâ (lodhân ḍâlem bitongan tradisi) ngloḍu'na, bhâlâkan Yunus ghi' oḍi' è ḍâlem raghâ jhuko' ka'rowa. Yunus èpakon Pangèran  kaangghuy abâlâ ḍâ' ka pangengghun Ninewe/Ninawa, ma'lè ngènga'è jâriya kakabbhi ḍâ' bhâkal ḍâpa'na bhellissa PANGÈRAN/azab Allah.

Ḍâlem Yudaisme, carèta Yunus akacaaghi pabulângan sè nyator parkara *teshuva*, iyâ arèya sè pola èghâbây teddhi lalèbâdhân kaangguy atobat bân nyarè saporana Pangèran. Ḍâlem Kètab Parjhânjiân Anyar, Yesus nyator jhâ' ḍhibi'na "arajâân ètèmbhâng Yunus" bân asomajâ jhâ' bâḍâna "tora Yunus" (iyâ rèya ghâ-jhâghâna Yèsus ḍâ' ka kaum Farisi. Panapsèr Krèsten è jâ-bâjâ kabidhânna ngabâs Yunus mènangka ḍhâpar tora kaangghuy bhâkal ḍâpa'na yèsus. Ḍâlem pakembhânganna, ḍâ' masa Rèformasi, Yunus èangghen mènangka sala sèttongnga conto "dhriyâ kaom Yahudi". Ahli Alkètab è bâjâ satèya sacara bâttra ngabâs Kètab Yunus mènangka carèta fiksi bân segghut adhurma satir, bhâlâkan ḍhâpar Yunus bisa teddhi èlèngghâaghi ḍâ' sèttong orèng nabbhi anyama paḍâ bi' sè èrasanaghi è ḍâlem . Ḍâlem aghâma Islam, Yunus èangghen mènangka sèttong orèng nabbhi bân Al-Qur'an ngarasanèna mènangka ḍhâpar sè èpèlè Allah bân orèng solè. Pangapora Allah ḍâ' koum Yunus rèya kèya arobaaghi pangajhâbhâ rajâ polana koum-koum laèn sè ècarèta ḍâlem Al-Qur'an lebbi segghut abhungkas èkacèccè bi' azab polana cangnga'na ka ajhâghân para rosul.
## Sombher
Partai Nasional Inḍonèsia

**Partai Nasional Inḍonèsia** (èrèngkes **PNI** ) èngghi panèka asma sè èghuna'aghi sareng pan-bârâmpan partai politik nasionalis è Inḍonèsia molaè taon 1927 kantos taon 1973. PNI sè lu-ghâllu èpadhâddhi sareng Presidèn Soekarno. Saellana mardhika, PNI anyar nyadhiya'aghi sajumbla perdana menteri bân noro' è sabâgiyân bânnya' kabinèt è taon 1950-an bân 1960-an. Partai panèka èpasèttong dhâddhi Partai Demokrat Inḍonèsia è taon 1973. È taon-taon sa'amponna reformasi è akhèr taon 1990-an, sajumbla partai sè ngako mènangka lanjutan PNI noro' è pemilu umum, namong pèra' mennang sakonnè' korsè.

## Jhâman Hindia Bâlândhâ

### Pamaddhekkan Persatuan Kabhângsa'an

Tangghâl 4 Juli 1927, sèttong asosiasi sè èsebbhut Persatuan  abhângsa'an èpḍonèsia Bandung. Sosok-sosok pamaddhekkan aropa'aghi *tokoh* nasional akadhi Tjipto Mangunkusumo, Sartono, Iskaq Tjokrohadisuryo bân Sunaryo.  Salaèn jârèya, angghuta *Algemeene Studie Club* (ASC) jhughân ngèrèng asosiasi lèbât pernyata'an sè èpaḍâpa' sareng karno saamponna èn'amponna  èpadh'âddhipamaddhekkann 1928, *Persatuan Nasional Indonesia* aoba nyamana ismana *Partai Nasional Indonesia* .

## Jhâman Inḍonèsia
PNI noro' pemilu legislatif Inḍonèsia 1955 sè èlaksana'aghi ḍâlem ḍuwâ' tahapan è bulân Sèptèmber ka'angghuy mèlè angghuta Dewan Perwakilan Rakyat, bân Ḍèsèmber 1955 ka'angghuy mèlè angghuta Majelis Konstituante. Pamèlèyan umum panèka èyèrèngè sareng 29 partai politik. Hasèl pemilu ka'ḍinto amennangngaghi PNI mènangka  lèma' partai sè palèng tèngghi, ètoro'è sareng Masyumi, Nahdlatul Ulama, Partai Komunis Indonesia, bân Partai Persatuan Islam Indonesia. 

Saterrossa è taon 1973, PNI agabung kalabân empa' partai laènna sè noro' pemilu taon 1971 ka'angghuy abentu' Partai Demokrat Indonesia [ note 2 ] PNI èpaddhek polè è taon 1998 bân èpimpin sareng Supeni, mantan Duta Besar kalèlèng Inḍonèsia.&#x5B; *parlo kutipan* &#x5D;PNI panèka sala sèttong partai politik sè ngèrèng è pemilu taon 1999, namong dhâddhi sala sèttong ḍâri 27 partai politik sè nolak hasèl pemilu kalabân alasan jhâ' pemilu panèka ta' alaksana'aghi prinsip sè jhujhur bân adhil. 

PNI aoba asmana dhâddhi PNI Marhaenisme è taon 2002 bân èpimpin sareng Sukmawati Soekarnoputri, pottrana Soekarno.&#x5B; *parlo kutipan* &#x5D;

## Sosok

* Dr. Tjipto Mangunkusumo
* Mr. Sartono
* Mr Iskaq Tjokrohadisuryo
* Mr Sunaryo
* Ir. Soekarno
* Moh. Hatta
* Gatot Mangkoepradja
* Soepriadinata
* Maskun Sumadiredja
* Amir Sjarifuddin
* Wilopo
* Hardi
* Suwiryo
* Ali Sastroamidjojo
* Djuanda Kartawidjaja
* Mohammad Isnaeni
* Supeni
* Sanusi Hardjadinata
* Sarmidi Mangunsarkoro
* Soeka Ginting Suka

## Sombher
Soedjatmoko

**Soedjatmoko** ( EYD : **Sujatmoko** ) (bhâbhâr kalabân asma **Soedjatmoko Mangoendiningrat** ; Jânuwari9 )Ḍèsèmbernnal jhughân kalabân julukan **Bung Koko**,  panèka sala sèttong intelektual, diplomat, bân politisi Inḍonèsia.

Bhâbhâr ḍâri kalowarga bangsawan, èpon ajhâr kadokteran è Batavia (samangkèn Jakarta ). Saellana èpakalowar ḍâri sakola'an kedokaeran sareng orèng Jeppang è taon 1943, èpon apinda ka Sorakarta bân mokka' praktek medis asareng ramana. È taon 1947, sa'amponna Inḍonesia mardhika, Soedjatmoko bân ḍuwâ' orèng ngoḍâ laènna èkèrèm ḍâ' *Lake Success*, New York, Amèrika Serikat ka'angghuy abâkkèlè Inḍonèsia è Perserikatan Bhângsa-bhângsa. Saellana jârèya, Soedjatmoko ngalakonè pan-bârâmpan kalakowan politik. È taon 1952 abâli ka Inḍonèsia bân ngèrèng pers sosialis bân Partai Sosialis Inḍonèsia, bân èpèlè dhâddhi angghuta Majelis Konstituante. Namong, polana pamarènta'anna Presiden Soekarno sajân otoriter, Soedjatmoko molaè ngritik pamarènta. Sopajâ ta' èlarang, Soedjatmoko mangkat ka lowar naghârâ bân alako mènangka dosen è Universitas Cornell è Ithaca, New York è ḍâlem bâkto ḍutaon. Tello taon saellana jarèya aba’na ta’ alako pole, maskè la molè ka Inḍonèsia.

Sa'amponna pamarènta'anna Sukarno èghântè, Soejdatmoko èkèrem mènangka sala sèttong bâkkèlla Inḍonèsia ka PBB, bân è taon 1968 èpadhâddhi Duta Besar Inḍonèsia ḍâ' Amèrika Serikat; èpon jhughân penasehat menteri lowar naghârâ Adam Malik . Sa'amponna molè ka Inḍonèsia è taon 1971, salèrana èlarang sareng pamarènta samarèna kadhâddhiyân Malari è bulân Jânuwari 1974, karana èsangka arencana’agi protès. È taon 1978, Soedjatmoko narèma Ramon Masaysay Award ghâbây Hubungan Internasional, bân è taon 1980 èangghep rèktor Universitas Perserikatan Bhângsa-bhângsa è Tokyo, Jeppang.

## Sombher
Kilab bin Murrah

Kilab bin Murrah sorang bângâseppo ḍâri pangibâna ajârân Islam, panèka Nabi Muhammad. 

Orèng towa ḍuwâ'na Kilab panèka katoronan Ibrahim ḍâri pottrana Ismail, bân nyarè ghâris katoronanna kabbi abâli ka Fihr bin Malik, ghârumbhâ Bani Quraisy. Èngghi panèka pottra ḍâri Murrah bin Ka'ab bin Lu'ay bin Ghalib bin Fihr bin Malik ḍâri binè ḍâ'-aḍâ'na sè asmana Hindun binti Surayr bin Harits bin Thalabah bin Fihr bin Malik.

Kilab ngaghungi ḍuwâ' trètan tongghâl eppa', Taim bin Murrah bân Yaqazah bin Murrah, ḍâri binè sè nomer ḍuwâ' eppa'na sè asmana Asma binti Adiy (Hindun binti Haritsah al-Bariqiyyah) ḍâri Asad.

Kilab akabin bân Fatimah binti Sa'ad bin Sayal, pas alahèraghi ḍuwâ' pottra. Pottra sè wa'-towaan asmana Zuhrah bin Kilab, ghârumbhâ ḍâri Bani Zuhrah; bân pottra sè ḍâ'-ngoḍâân asmana Qushay bin Kilab, èngghi panèka pajâgâna ka'bah sè ḍâ'-aḍâ' è kaom Bani Quraisy. Saampona pasèdhâna, binèna araka polè kalabân Rabi'ah bun Haram ḍâri suku Bani 'Udzrah.
Bintang ngay-songayan

**Bintang ngay-songayan** otabâ **perrèng saḍapur** (bhâsa Inḍonèsia: *Bima Sakti* otabâ *Bimasakti* iyâ arèya galaksi aoter sè rajâ, sè è ḍâlemma bâḍâ Tata Arè, kennengnganna Bhumè mèdherri mata'arè. Mata arè pèra' sala sèttong ḍâri korang lebbi 200 milyar kongsè 400 milyar bintang sè madhâddhi bintang ngay-songayan. Galaksi arèya kalebbhu macem Hubble SBbc kalabân ghungghung *massa* korang lebbi satrilyun (10^{12}) kalè *massa* mata arè sarta anḍi ghâris tengnga 100.000 taon cajâ bân katebbellân 1.000 taon cajâ.
Bhângsa:Galaksi
Bhângsa:Galaksi bintang ngay-songayan
Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia

**Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia** (èsingkat **PPKI**, Bhâsa Jhâbâ : 獨立準備委員會, *Dokuritsu Junbi Iinkai* ) panèka panitia sè ètugasaghi nyadhiyaaghi kamardika'an Indonèsia. Panitia panèka epaddek tangghâl 7 Agustus 1945 ka'angghuy aghântè Panitia Penyelidikan Kerja Persiapan Kemerdekaan (BPUPK), tor è katowaè sareng Ir. Sukarno . Izin ka'angghuy abhânto badan panèka èghâbây sareng Hisaichi Terauchi, marsekal Jeppang sè bâdâ è Saigon . [ 1 ]

## Tangghâl èbentuk
Menorot Mohammad Yamin, PPKI èpadhâddhi tangghâl 18 Junè 1945. Nangèng, ka’dinto ta'ètarèma sareng AB Kusuma sè bisa ngaollè dokumen otentik dâri Badan Penyidik Kerja Persiapan Kemerdekaan sareng PPKI. Menorot Kusuma, tangghâl 18 Junè 1945, Jeppang aparèng izin ka'angghuy maddek PPKI. PPKI dhibi' coma èpadhâddhi resmi è tangghâl 7 Agustus 1945 saamponna Marsekal Hisaichi Terauchi ènyata'aghi jhâ' pamarènta Jeppang èsetujui èpadhâddhi PPKI bân èangka' Soekarno mènangka ketowana.
Bhâsa Ukraina

**Bhâsa Ukraina** ( українська мова *ukrayins'ka mova* ) iyâ arèya sala sèttong bhâsa Slavia Tèmor sè abâk paḍâ bi' bhâsa Rusia. Bhâsa rèya èghunaaghi ra-kèra 51 juta orèng è Ukraina bân è bânnya' naghârâ laènna, akantha Armenia,Argentina, Azerbaijan, Belarus, Brasil, Kanada, Estonia, Georgia, Hongaria, Kazakhstan, Kirgistan, Latvia, Lituania, Moldova, Paraguay, Polandia, Romania, bân Rusia .

## Sajhârâ
Bhâsa Ukraina èmolaè è taon 988, bâkto Kerajaan Kiev aobâ ḍâ' aghâma Kristèn. Teks-teks aghâma Ukraina, tamaso' terjemahan Alkètab, ètolès è Slavia Gereja Lawas, bhâsa sè èghunaaghi bi' misionaris ka'angghuy nyebbâraghhi aghâma Kristen ka orèng-orèng Slavia.

È abad ke-13, Ukraina dhâddhi bâgiyân ḍâri Lituania bân è awwâl bhâsa Bèlarus dhâddhi bhâsa otama. Bâgiyân rè-karè ghi' bâḍâ è Ukraina èkala' bi' Polandia è abad ka-16 bân bhâsa Latin bân Polandia èghunaaghi ka'angghuy tojjuwân resmi.

Cossack saterrossa abâli ka Ukraina tèmor bân è abad ke-17, pamimpinna, Bohdan Khmelnytsky, ngajhâk Rusia ka'angghuy abhânto è bâbâna dominasi Polanḍia è taon 1648. È bâkto pamarènta'an Catherine the Great, Cossack abâli ka perbatasan tèmor Rusia, tapè Ukraina pagghun è bâbâ dominasi Rusia, bân Ukraina èangghep sakonè' lebbi bânnya' ḍâri bhâsa Ukraina dialek ḍâri bhâsa Rusia.

## Kosakata
*Catatan: kata sifat memiliki bentuk berbeda saat menggambarkan kata jenis feminin, maskulin atau kata netral.*

## Sombher
Kabinet Sjahrir III

**Kabinet Sjahrir Katello**' otabâ Kabinet Sjahrir III iyâ arèya kabinet katello' sè èbentok bân èpimpin sareng Perdana Menteri Sutan Sjahrir è tangghâl 2 Oktober 1946 bân ngabdhi kantos 27 Juni 1947 .

## Kaodi'ân
Samarena Perdana Menteri Soetan Sjahrir èkèco', orèng sè tanggung jawab ḍâ' pangèco'an nyoba' ngobâ pamarènta'an Soekarno - Hatta, kalabân kabinet pamarènta'an èghântè'è sareng "Dewan Politik Tertinggi" sè èpimpin sareng Tan Malaka bân kakowadhân militer Soekarno èpindaaghi ka Jenderal Soedirman . Jenderal Sudarsono sè ella ngalakonè penculikan kalabân pasukanna, entar ka Jakarta sareng Mohammad Yamin kaangghuy katemmo presiden, namong kaduwâ'na èpèghâ'. Soekarno akhèrra ngalem Soedirman sopajâ polè nolongè Sjahrir bân tangkepan sadâjhâ pemberontak tamaso' Tan Malaka. 

È tengnga bulâ Agustus 1946, Panitia Nasional Indonesia Pusat (KNIP) anyata’agi jâ' kabâdhâ’ân è bâkto rowa mabândhâr kaangguy maddhâk polè kabinet parlemen. Sjahrir èsoro polè abhânto kabinet, namong pangarona è ḍâlem mèlè angghuta kabinet cè' bânnya'na, ta' akadhi è duwâ' kabinet sabellunna. Saellana ennem minggu negosiasi, kabinet anyar èmommaghi è tanggal 2 Oktober 1946. Anggota kabinet tamaso' bânnya' partai politik, perwakilan ḍâri komunitas Cina bân Arab, bân perwakilan binè'. È arè sè paḍâ, Sukarno ngangkat masa darurat tor makalowar dekrit ngangkat Sjahrir dhâddhi kopala pamarenta’an. Presiden Soekarno resmi alantèk kabinet è tangghâl 5 Oktober neng Kota Cirebon, Jhâbâ Bârâ'.  

## Sosonan Kabinet

## Lalobârra Kabinet
È tangghâl 25 Marèt 1947, Inḍonèsia bân Blândhâ atandatangani Perjanjian Linggarjati . Perjanjian panèka aropaaghi hasèl ḍâri tekanan ḍâ' Blândhâ ḍâri Inggris, sè ampon rèncanana makalowar pasukan ḍâri Inḍonèsia sajjhek ahèrra Perang Dunnya II, kaangghuy aghâbây perjanjian sareng sisi Indonesia. Perjanjian panèka ngakoè kadaulatan *de facto* Inḍonèsia è attas polo-polo Jhâbâ bân Sumatera bân èserro kaangghuy mabâdâhaghi naghârâ federal Republik Amerika Serikat .  Namong, kaduwâ'na pihak sajân ta' setuju ḍâ' perjanjian bân saleng nuduh èlanggâr perjanjian. Saellana ultimatum Balanda tanggal 27 Mei 1947, sè èangghep ancaman perrang sareng pamarèntah Indonesia, saterrossa èjhârbâ'aghi sareng Letnan Jenderal Gubernur van Mook, Sjahrir aghâbây serangkaian konsesi, è antarana kadaulatan Belanda sè samantara bân kontrol è attas kebijakan luar negeri. Bânnya' anggota kabinet sayap kiri, è antarana Amir Sjarifuddin bân Wikana sè ngokom konsesi panèka, bân sèttong-sèttong partai minoritas èlang Sjahrir. Masyumi pas jhughân kalowar dâri lemari. Ngadhebbi oposisi, Sjahrir èpaèlang è tanggal 27 Juni 1947. Sukarno polè ènyata'aghi kabâdâ'an darurat bân èsoro para anggota kabinet pagghun atugas kantos èghântè kabinet anyar.
Kabhupatèn Minahasa

**Kabhupatèn Minahasa** iyâ arèya sala sèttong kabhupatèn sè bâḍâ è Propinsi Sulawèsi Ḍâjâ, Inḍonèsia. Èbhu kottha kabhupatèn rèya bâḍâ è Kottha Tondano, kalabân lèbâr wilajâ kabhupatèn 1.025,85 km². È Partengngaânna 2024, jumbla penduduk Minahasa sabânnya' 329.391 bâtèn.

È 25 Pèbruwari 2003, kabhupatèn Minahasa è palèbâr dhâddhi Kabhupatèn Minahasa, kabhupatèn Minahasa Lao' bân Kotta Tomohon adhâsar UU No.10/2003. È tangghâl 18 Ḍèsember 2003 Kabhupatèn Minahasa è palèbâr polè dhâddhi Kabhupatèn Minahasa bân Kabhupatèn Minahasa Ḍâjâ adhâsar UU No. 33/2003.

## Geografi

### Bâtes wilajâ
Kota Tomohon bâḍâ è ḍâlem bâtes wilajâ kabhupatèn Minahasa. Rèya sè aropa'aghi bâtes wilajâ kabhupatèn Minahasa:

Bâgiyân Ḍâjâ : Kotta Manado

Bâgiyân Tèmor : Kabhupatèn Minahasa Ḍâjâ bân Tasè' Maluku

Lao' : Kabhupatèn Minahasa Ḍâjâ 

Bârâ' : Tasè' Sulawèsi bân kabhupatèn Minahasa Lao'

## Sajjhârâ
Adhâsar atoran daerah Kabhupatèn Daerah tèngkat II Minahasa nomer 8 taon1983, tangghâl 5 Nopèmber1428 è tep-teppaghi arè dhâddhi na Kabhupatèn Minahasa.

## Sombher
Perrang Paḍri

**Perrang Paḍri** (jhughân èkennal mènangka Perrang Minangkabau) iyâ arèya perrang sè kadhâddhiyân ḍari taon 1803 sampè' 1837 è Sumatera Bârâ', Inḍonèsia antara kaom Paḍri bân Adhât. Kaom Paḍri iyâ arèya ummat muslim sè terro nerrapaghina Syariat Islam è negeri Minangkabau è Sumatera Bârâ'. Kantos kaum Adhât sè tamaso' bhângsawan bân ketua-ketua adhât è ḍissa. Mereka minta tolong ka Bâlândhâ, sè terros ro'-nuro' è taon 1821 bân abhânto kaom Adhât makala faksi Paḍri kalabân pan-bârâmpan syarat.

## Sajhârâ
Perrang Paḍri èyangghâp èmolaè neng taon 1803, sabellunna campor tananga Bâlândhâ, bân aropa'aghi konflik sè pecca è negeri Minangkabau è bâkto kaom Paḍri molaè maèlangaghi adhât istiadhât sè mereka angghâp mènangka ta' Islami. Nangèng samarèna pendudughân Kerajaan Pagaruyung bi' Tuanku Pasaman, sala sèttong pemimpin Paḍri neng taon 1815, è tangghâl 21 Pèbruari 1821, kaom bhângsawan Minangkabau aghâbây kesepakatan kalabân Bâlândhâ è Padang kaangghuy alabân mereka kaom Paḍri.
## Sombher
Polo Bhâli

**Polo Bhâli** iyâ arèya sala sèttong polo è Inḍonèsia sè bâḍâ ḍâlem ghughusân Kapolowan Nusa Tenggara. Èbhu kottha sakalighus posat pamarèntha otama Propinsi Bhâli bâḍâ è polo Bhâli iyâ arèya kottha Denpasar kalabân jumbla penduduk ḍâpa' 670.210 bâtèn è taon 2024 kalabân 124 bâtèn/km2. È taon 2023 jumbla penduduk polo Bhâli iyâ arèya 4.275.894 bâtèn.

Polo Bhâli è kennal kalabân jhulugghâ iyâ arèya Polo Dewata otabâ Polo sèbu Pura sè è adopsi dhâddhi jhuluk Propinsi Bhâli. 

## Gèografis
Polo Bhâli bâḍâ è bun Tèmor polo Jhâbâ bân è Bârâ' na Polo Lombok. Jara' kalabân konco' na palèng Tèmor Polo Jhâbâ iyâ arèya 1,6 km. Titik palèng tèngghi polo rèya iyâ arèya Ghunong Agung kalabân tèngghi na 3.142 meter.

### Geologi
Polo Bhâli kasoson ḍâri Ghunong berapi omorra ngoḍâ è Ḍâjâ bân semenanjung, iyâ arèya Semenanjung Bukit, è bun lao'. Kaḍuwâ' sisi rèya è hubungngaghi bi' dhârât mabâ bân tana ghentèng aluvial.

Semenanjung Bukit bân Polo Nusa Penida kasoson ḍâri bâto ghâmpèng Neogen towa. Formasi bhântowan kasebbhut bisa è korelasiaghi kalabân formasi bhântowan sè nyoson Semenanjung Blambangan è Jhâbâ Tèmor bân formasi bhântowan è Lao' Lombok. Katello na angindikasiyaghi bâgiyân ḍâri zona Paghunongan Lao' Jhâbâ.

È bun Ḍâjâ bâḍâ jhâjhârân ghunong apoy ngadhep ka bârâ' Ḍâjâ - Tèmor lao'. Ghunong bâto karo bâḍâ è konco' lao' dhâddhi konco' sè palèng tèngghi, è arah Tèmor tasè' na bâḍâ ghunong Sanghyang, Puun, Lesung bân Tapak. Ghunong Lesung bân Tapak bâḍâ è attas struktur Kaldera Bratan. Bâgiyân Tèmor Bhâli bâḍâ kompleks ghunong Batur bân Ghunong Agung.

### Demografi
Penduduk Polo rèya kabânnya'an orèng Bhâli sè ngangghuy bhâsa Bhâli kaangghuy Komunikasi ḍâlem sabbhân arè na. Salaènna bhâsa Inḍonèsia bân bhâsa Ènggris jhughâ bânnya' sè è ka ngartè. Polo Bhâli sabbhân taonna ollè jumbla kunjungan turis sè tèngghi, ḍâri turis domestik otabâ mancanaghârâ, sam'pè' salaènna orèng Bhâli, segghut è temmoè bânnya' orèng non-bhâli, otamana kottha rajâ bân tempat wisatana.
Trapsèla

**Trapsèla** (,   otabâ ) anḍi' salèsèr artè ḍâlem cangkè'anna kalabân pèkembhengngan manossa. Ampona, Istila rèya èangghuy ghâbây aroju' ḍâ' sèttong maghârsarè sè "komplèks": ètoraè bi' bâḍâna praktèk ḍâlem partanèan, asèl karjâ bân pamokèman. Èbhânḍhingaghi bi' bhudhâjâ laèn, angghuta-angghuta sabuwâ trapsèla katorson aṭṭas acem-macem pamanṭaan karjâ sè jhâlimet ḍâlem struktur hierarki sosial. Sacara harfia, trapsèla akabid ḍâri oca' 'tapsèla' sè èobâ teddhi 'trap' sè ama'na *peradaban* ḍâlem korong *keadaban* ḍâlâm bhâsa Inḍonèsia bân sèla sè ama'na *tèngka*, *tindak laku* otabâ *akhlak*. Kasopanan bhuddhi pakartè.

## Terminologi
Trapsèla ḍâlem bhâsa Madhurâ rèya ta' èkalontha bân ta' èghunaaghi lowas mènangka istila è kamus sakèngnga 'trap' èghunaaghi è kamus kaangghuy aroju' ḍâ' *peradaban* bân oca' 'sèla' èangghuy ghâbây aroju' ḍâ' partèngka, ḍhinèng 'tapsèla' èangghuy è kamus sè artèna rèya adap.  Ḍâlem pangartèan omom, trapsèla èmaksodaghi ghâbây aroju' ḍâ' artè dèskriptif sè ghumantong bân jhâlimet kaangghuy partanèan bân bhudhâjâ koṭṭa. Hal rèya polana trapsèla kabiddhâ abujud bâjâna orèng ngabid amaor è pamokèman pakoṭṭaan è salèsèr belahan ḍhunnya. Peradaban kennèng èbhidhâaghi ḍâri bhudhâjâ laèn bi' kompleksitas bân organisasi sosial sarta kasalèsèran kaopènan èkonomi nân bhudhâjâ.

Kabiddhâ, para antropolog bân bhlânṭèk laènna maghuna oca' *civilitation* 
è ḍâlem bhâsa Ènggris ("trapsèla") bân "maghârsarè atèngka" kaangghuy mabhidhâaghi panḍhâ maghârsarè sè sagejjâkkan antropolog apangrasasa abhâghusân sacara bhudhâjâ kalabân panḍhâ maghârsarè sè lebbhi infèrior sacara bhudhâjâ (èolok kèya "aghâl" otabâ "barbar"). Paghunaan istilah "trapsèla" sacara ètnosentris ngangghâl pangrasan jhâ' maghârsarè è sabuwâ trapsèla anḍi' moral sè beccè' bân bhudhâjâ sè ngaḍâ', sangejjhâ'a maghârsarè laèn anḍi' moral sè jhubâ' bân kaḍi-buḍiân. Sojhârâ paghunaan istila rèya anteddhiaghi dèfinisi (pamèyarsa) trapsèla terros aobâ.

## Sombher
Bonjol, Pasaman

**Bonjol** iyâ arèya Kecamadhân è Kabhupatèn Pasaman, Propènsi Sumatra Bârâ', Inḍonèsia. 

Bonjol kasohor polana èlèbâdhi bhi' ghâris khatulistiwa (lintang 0°) bân jhughân aropa'aghi kennengngan kalahèrânna pahlawan nasional Tuanku Imam Bonjol.

Awwâllâ, Bonjol ghun tamaso' neng bâgiyân ḍâri Bonjol dhibâsa rèya, sèpa'en è bâgiyân sokona Bukè' Tajadi sè dhâddhi bèntèng pertahanan Kaom Paḍri.

## Sombher
Tuanku Nan Renceh

**Tuanku Nan Renceh** (1762–1832) iyâ arèya sala sèttong ulama', pemimpin bân pejuang sè aperrang alabân Bâlândhâ è ḍâlem Perrang Paḍri ḍari taon 1803-1838. Ta' bânnya' sè èkaonèng data tokoh rèya, salaèn figur karismatik, jhughân èkennal komitmen è ḍâlem makoko syariat Islam. Ḍâri catatan Bâlândhâ, tokoh rèya aropa'aghi sosok antagonis, bân èyangghâp anḍi' tanggung jawab atas bâḍâna kekerasân è Dataran Tèngghi Padang.

Nyama asli ḍari Tuanku Nan Renceh iyâ arèya **Abdullah**. Lahèr è Nagari Kamang è taon 1762 bân dhingghâl omor è ḍâlem Perrang Paḍri. Aropa'aghi morèd ḍari Tuanku Nan Tuo. Kantos dhâddhi ghuru sè bânnya' ngalahèrraghi pejuang Perrang Paḍri. Mènorot laporan Bâlândhâ, Tuanku Nan Renceh tombu kènnè' bân koros, nangèng anḍi' pamèkkèran sè lowar biasa. Pusat geraghân Tuanku Nan Renceh iyâ arèya è dhisa paghunongan Bukit Batabuah, Agam.

## Sombher
Shche ne vmerla Ukraina

"**Šče ne vmerla Ukrajiny i slava, i volja" ( Державний Гімн України, ''Deržavnyj Himn Ukrajini'')** (bhâsa Ukraina) otabâ **Shche ne vmerla Ukrayina** iyâ arèya **laghu kebangsaan Ukraina** (Ще не вмерла Україна "Ukraina ghi' ta' èlang"). Rareppèn rèya jhughân dhâddhi simbol nasional Ukraina.

Rareppèn rèya asalla ḍâri bâto kapèsân puisi patriotik taon 1862 bi' bhujhângghâ bân etnografer Kiev sè èkalontha mènangka Pavlo Chubynsky, sè èmodifikasi sakonè'. Sabitara jârèya, komposisi rareppèn rèya ngangghuy komposisi musikal puisi sè èangghit bi' komposer Ukraina bârâ' bân kèya panḍhita Katolik Yunani, Mykhailo Verbytsky, è taon 1863. Saterrossa è taon 1864, bâḍâ *panduan* sowara komposisi è Ukrainian Teatorium, Liev .

È tengnga abad ke-20, è bâkto bhuwâtta ka'angghuy abhibhâs'aghi bhâbâ-bhâbâ Ukraina sè arobâaghi cathona Kekaisaran Rusia, Polandia bân Austro-Hongaria, rareppèn rèya dhâddhi rareppèn kabhângsa'anna Rèpublik Orèng Ukraina, Rèpublik Orèng Ukraina bârâ' bân Ukraina Karpat. Salaèn jârèya, rareppèn rèya èbhâkal'aghi ka'angghuy aḍḍhuwân sè èlaksana'aghi nantowaghi rareppèn kabhângsa'an sa'amponna Ukraina èpetthal ḍâri Uni Sovièt saellana jârèya, " Shche ne vmerla Ukrainy i slava, i volia " èangghâp kaèstrèn bi' Verkhovna Rada (parlemènna) Ukraina mènangka rareppèn kabhângsa'an è tangghâl 15 Jânuwari 1992. Namong, lirik kaèstrèn lagu rèya  ètantowaghi è tangghâl 6 Maret 2003 mètorot Kebijakan Rareppèn Kabhângsa'anna Ukraina (Закон про Гімн України).
Tuanku Lintau

**Tuanku Lintau** otabâ Tuanku Pasaman (lahèr è Tapi Selo, Lintau Buo Dâjâ, Tanah Datar taon 1750 – taḍâ' omor è Pelalawan, Riau taon 1832) iyâ arèya sala sèttong komanḍu Kaom Padri è ḍâlem Perrang Paḍri, sè bâḍâ è Lintau.

## Kaoḍi'ân Awwâl
Ghita' bânnya' sè èkataowè ḍâri tokoh rèya. Mènorot cateddhân Bâlândhâ, Tuanku Lintau nyama aslina Saidi Muning, ana' ḍari Datuk Sinaro. Eppa'en iyâ arèya orèng dhâghâng ghâmbir.  Dhibi'na èkèrèm eppa'en ka Pasaman ka'angghuy ajhâr Islam. È ḍissa', dhibi'na ngajhâr èlmo kabhâtènan bân anḍi' langghâr dhibi' saèngghâ ahèrra kalonta mènangka Tuanku Pasaman. Sala sèttong murèd sè palèng kalonta iyâ arèya Syekh Bustami.

## Sombher

Bhângsa:Biografi
Bagagarsyah ḍari Pagaruyung

**Sultan Tunggal Alam Bagagar** otabâ Sultan Alam Bagagar Syah (lahèr è Pagaruyung, Luhak Tana Datar è 1789; dhingghâl omor è Batavia 12 Pèbruari 1849) iyâ arèya pewaris monarki Kerajhâ'ân Pagaruyung.

## Kaoḍi'en Awwâl
Bâḍâ ḍuwe' macem asal usul Bagagarsyah. Sejarawan Mardanas Safwan nolès mènangka kompoy Sultan Arifin Muningsyah. Samantara èpon, sejarawan Jane Drakard nyebbhut dhibi'na iyâ arèya panakan ḍari ratoh Pagaruyung sè tarakhèr, Sultan Arifin Muningsyah.

## Sombher
Bhânyak

**Bhânyak**; **Ghângsa** otabâ è bhâsa Indonésia èolok  kalebbhu bhâlâna bhrânjhângan, bân sub-bhâlâ anatidae. Ghi' sabhâlâ bi' bhibhik, bân ètèk.

Bhânyak bâḍâ ḍuwâ' jennèssa, iyâ rowa sè bisa ngabbher bân sè ta' bisa ngabbher. Bhângsa bhânyak rèya mènangka kèya kèbân sè sènḍeng otabâ sacca, blâlâk sè apèṭat bi' pasanganna, sapasang segghut akanṭana toghâlannna nyabâ. Bhânyak bènè' bisa atellor pata 3 ghân 8 bighi.

Bâttrana bhânyak, sè otamana è Indonésia abârnana potè. Anèng bhânyak sè bisa ngabbher bâḍâ sè abârnana celleng, bâlurik celleng (calèrong), otabâ klabu. Bhânyak jâruwa oḍi' è mongghing sub-tropis mara Amérika, Australia, Amérika Latin, Asia Jhârâjâ, bân Éropa. Neng è Indonésia, bhânyak bâttrana ta' bisa ngabbher bân èpateddhi bu-obuân bin-èbinan. Tellorra kapprana èmèḍi'aghi teddhi jhâmo kaangghuy nambâ lar-kellaran.

## Spèsiès
**Genera** ***Coscoroba***
* *[[Coscoroba coscoroba]]*, mongghing sambârânna è Amérika Jhâlâu'

**Genera** ***Cygnus***
* *[[Cygnus olor]]*, mongghing sambâranna è Èurasia
* *[[Cygnus atratus]]* Bhânyak Lanon, mongghing sambâranna è Australia
* *[[Cygnus melancoryphus]]*, mongghing sambâranna è Amérika Jhâlâu'
* *[[Cygnus cygnus]]*, mongghing sambâranna è sub-artik Éropa bân Asia
* *[[Cygnus buccinator]]*, mongghing sambâranna è Amérika Jhârâjâ
* *[[Cygnus columbianus]]*, mongghing sambâranna è Éropa bân Amérika Jhârâjâ

## Tèngghu kèya
*kèbân
Dnipro

**Dnipro** sebelumma èkenal iyâ arèya Dnipropetrovsk ḍâri taon 1926 sampè' Mei 2016, iyâ arèya kottha rajâ ka empa' è Ukraina, korang lebbi sejuta orèng. Kennengnganna bâḍâ è bâgiyân tèmor Ukraina, 391 km tenggara ibu kottha Ukraina Kyiv è Songay Dnieper. Dnipro anḍi' populasi 980.948 (ra-kèra taon 2021).

Temmoan arkeologis nonju'aghi jâ' Kotta abenteng ka sittong è wilaya Dnipro pas teppa' rèya pola asalla ḍâri pertenga'annabad ka-16. Temoan laèn nonju'aghi jâ' kottha samar, sè satèya dhâddhi lèngkongan è Distrik Samarskyi Dnipro, bâḍâ pas taon 1520 wan. 

Èkenal Yekaterinoslav sampè' taon 1925, kotta Dnipro èrèsmiaghi pas taon 1987 bi' Permaisuri Rusia Yekaterina II ghâbây posat administrasi kennengngan kaisar Rusia anyar sè èolleaghi, tamaso' sè èbâghi ka Rusia bi' kasoltanan Utsmaniya è bâbâ perjânjiyân Küçük Kaynarca(1774). Gubernur jenderal kennengngan rèya , Grigory Potemkin awalla abayangngaghi Kotta Dnipro dhâdhi èbo' kotta ka tello' Kekaisaran Rusia, marènna Moskwa bân Sankt-Patersburg.

Aghântè nyama dhâdhi Dnipropetrovsk pas taon 1926, Dnipro dhâdhi posat Industri vital Soviet Ukraina, sala sèttong posat otama industri nuklir, senjata bân loar angkasa Uni Soviet. Husussa, Dnipro iyâ arèya Roma Yuzhmash, biro bân orèng se ngâbây okèran kennengngan bân rudal balistik otama. Sebbâb industri milliterra, Kotta rèya èghuna'aghi ghâbây Kotta ketutup sampè' taon 1990 wan. Pas pemelèan presiden Ukraina taon 2004, kotta Dnipro terkenal è kabbi neghârâ sebbâb kecurangan pèlèyan omom sè ngelakoni bi' otoritas lokal. Pas 19 Mèy 2016, Verkhovna Rada ḍâri Ukraina ngobâ nyama Kotta rèya ḍâru Dnipropetrovsk dhâdhi Dnipro.

Nyusul èmolaèn invasi Rusina ka Ukraina pas tangghâl 24 Februari 2022, Dnipro akembang rajâ dhâdhi posat pakakas ghâbây bântowan kemanossa'an bân kennengngan ḍâ' rèng-orèng sè buru ḍâri perrang.

## Sombher
Benḍira Ukraina

**Benḍira Ukraina** (bhâsa Ukraina: Прапор України) panèka benḍira resmi Ukraina, sèttong naghârâ è Èropa Tèmor. Benḍira panèka abârna bhiru-konèng kalabân proporsi sè sami ka kaḍuwà' bârnana, akanta sè èjelasaghi ḍâlem pasal 20 Konstitusi Ukraina.

Sacara traḍisional bârna benḍira Ukraina èpondhut ḍâri kaparcajâân traḍisional sè ngagghuy aèng sareng apoy (bhitu-konèng). Bârna è ḍâlem benḍira Ukraina jughân aghâmbhâraghi soghina alam naghârâ kasebbhut, sè èangghâp mènangka lumbung pangan (breadbasket) Èropa. Hal panèka bisa ètèngalè ḍâru bârna bhiru sè aghâmbhâraghi awan/langngè' sareng konèng sè aghâmbhâraghi laḍang ganḍum. Bârna bhiru ngoḍâ jughân aghâmbhâraghi arepphân kaoḍi'èn masyarkat sè saè.

È ḍâlem sajhârâna, benḍira panèka (otabâ macâmma sè sami sareng bârna konèng-bhiru, mèra-zaitun sareng rasberi) panèka è aḍopsi ka Bhângsa Kazaki, sèttong kalompok semi-normaden sè bâḍâ è bâgiyân Ukraina moḍèrn. Bhângon moḍèrna dhibik èaḍopsi nalèkana pergolakan revolusi 1848 sè nimpa bâgiyân Ukraina Bârâ' (Galisia), ka lembaga sè anyama Ḍèwan Rutenia Teringginè kotta Lviv ka tangghâl 22 April 1848.

Benḍira bhiru-potè pas èaḍopsi ḍâlem perjuangan rakyat Ukraina kaangghuy mamerdhikaaghi naghârâna è taon 1917-1921, sareng èaḍopsi naghârâ Ukraina moḍèrn sè ḍâ'-aḍâ', Rèpublik Rakyat Ukraina. Karana kakrowa benḍira panèka tamaso' èlarang è èra Uni Soviet, sè aghunaaghi benḍira sè èḍominasi bârna mèra. Seiring rontonah naghârâ komunia kasebbhut sareng kamardhikaânna Ukraina è taon 1991, benḍira bhiru-konèng èaḍopsi polè ka Sèptèmber 1991 sareng èessaaghi mènangka benḍira resmi naghârâ ka 28 Jânuwâri 1992 ka Verkhovna Rada (parlemèn Ukraina).

Salaèn benḍira bhiru konèng sè resmi, bâḍâ jughân macâmma sè laèn sè segghut èghunaaghi kaom nasionalis Ukraina, kalabân bârna mèra-celleng. Benḍira panèka èghâbây ka Organisasi Nasionalis Ukraina (OUN) bân kaomma, Tentara Pemberontak Ukraina (UPA) sè apusat è Ukraina Bârâ' (bâkto kakrowa dhâddhi bâgiyân Polanḍia) è taon 1938, kalabân bârna sè è kala' ḍâri bârna logi organisasi kasebbhut. Benḍira panèka aghâmbhâraghi "ḍârâ rakyat Ukraina sè ghâgghâr è tana Ukraina sè celleng".

Adapun benḍira bhiru-konèng panèka para' paḍâ'âh sareng benḍira Perlua, naghârâ bâgiyân ḍâri naghârâ federasi Malaysia. Manabi èbhândhingaghi sareng Benḍira Inḍonèsia, benḍira Ukraina ngaghungi bhângon sè sami, kalabân parbhidhâ'ân panèka coma bâḍâ èbârnana.

## Sombher
Bessè

**Bessè** arobâ arkan kimiya; sè anḍi' simbol kimia **Fe** () bân nomor atom 26. Arèya sabuwâ *[[logam]]* sè kalebbhu è jhijhir transisis partama bân ghimpo' 8 ḍâri tabèl pèriodik. Mètorot *massa*, arèya arobâaghi arkan sè palèng bâttra è Bhumi, mabujud sabâgiyân rajâ inti lowar bân inti ḍâlem Bhumi. Rèya arobâaghi arkan kaempa' sè palèng èbbhâ' è kerak Bhumi, sè sadhuman rajâ ètompo' bi' mètèorit ḍâlem dhângka' logamma.

## Sombher