open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bagus Rangin

Bagus Rangin panèka tokoh dâri Bantarjati, Majalengka (lahèr ra-kèra taon 1761) bân tokoh jhâjhârbâ'ân bân pahlawan sè alabân bân mimpin pemberontakan ḍâ' Bâlândhâ è Perrang Cirebon taon 1805-1812. Bagus Rangin asalla ḍâri Demak, Blandong, Rajagaluh (samangkèn Rajagaluh panèka Kacamadhân Rajagaluh, Majalengka) sè bâḍâ è sokona Ghunong Ceremai. Salèrana potrana Sentayem (Ki Buyut Teyom), panakanna Waridah tor katoronan ḍâri Ki Buyut Sambeng, sala sèttong panakanna orèng-orèng sè moljâ è daèra otabâ è ḍâlem bhâsa Cirebon sè ènyamaè Ki Gede. Ayah Bagus Rangin Buyut Sentayem alias Buyut Tayem. Bagus Rangin andi' tan-tarètan tello', tarètan lakè'na sè anyama Buyut Bangin bân alè'na sè ngodâ duwâ' sè anyama Buyut Salimar bân Bagus Serit (Bagus Serit jhughân pejuang moso penjajah).

## Parjuwangan Bagus Rangin
Bagus Rangin bânnè rato; èpon coma orèng biyasa, namong èpon andi' semangat kasatriya sè nantang kakejaman bân diktator orèng-orèng kolonial Hindia Bâlândhâ bân otoritas lokal è Cirebon Residency. Salèrana manjheng è sakabbhina kasempadhân bân akhotbâ sè maḍâteng pangaterro. Khotbah sè panjhâghân sè mabâdâhaghi kasadaran dâ' artèna kaodi'ân bân kaodi'ân orèng-orèng lokal, sè ngaddhebbhi kasossa'an. Salèrana jhughân akhotbâ politik sè noddu' praktèk-praktèk sè ta' adhil dâri para pangobâsa Cirebon lokal. "Pangèran (Allah) ampon nyèpta'aghi dunnyah mènangka kennengngan ghâbây orèng-orèng odi'. Namong Sultan ajhuwâl ka orèng Cèna bân Perusahaan Hindia Tèmor Bâlândhâ , sè ta' toman arassa puas," ca'èpon kalabân ghâghâl. Bagus Rangin ta’ ambu. Salèrana terros ngatorraghi bânnya’ pessen socce kaangguy mokka’ socana atè sè sabellunna akaton ta’ andi’ pangarep. Orèng rowa sukses. Ra'yat ḍhâdḍhi ènga'è kalemma'ânna.

È bâkto jârèya, pan-bârâmpan pangobâsa ètnis Cèna ongghu-ongghu aghâbây kasossa'an orèng-orèng. Sala sèttong cara kaangghuy ngalakonè panèka, kalabân kolaborasi sareng Bâlândhâ , nyèwa tana dâri Sultan Cirebon è Cirebon.

Hasèlla, kakorangan lako sè maghâbây kalaparan. Orèng-orèng èpaksa ngakan dâun bân rebbhâ. mènangka akibat sè langkong jhâu, bânnya' orèng sè aghuli è tana, sambi negghu' tabu'na. Kabbhi orèng acerrèng polana sakè'. Saterrossa, kasossa’an odi’ maḍhâdḍhi bâḍâ sè ajhuwâl abâ’ (ka’dinto terros, ollè ḍhâdḍhi kantos samangkèn, akadhi sè èghâmbâraghi ḍâlem tembang Pantura “remang-remang”).

Èngghi panèka kanyataan panèka, maso' akal jhâ' orèng-orèng cè' bâji'na ka Babah—bân Bâlândhâ—saamponna ngèdingaghi khotbâ pencerahan Bagus Rangin. 

## Mètorot saksè
Sejarawan Nina Herlina Lubis nyata'aghi jhâ' hasèl panalèktèghân jhâjhârbâ'ân sè èlakonè sareng Profesor Sejarah è Fakultas Ilmu Budaya, Universitas Padjadjaran (Unpad) è Bandung, makowat argumèn jhâ' Bagus Rangin sanget pantes èghâdhui gellar kehormadhân dâri pamarènta.

È taon 2015, Bupati Cirebon ngatorraghi penghargaan ḍâ’ Walikota Bandung polana ḍhâdḍhi settong-settongnga kottha sè aghuna’aghi nyamana Ki Bagus Rangin mènangka nyamana lorong è Bandung.

## Sombher
Ratu Kalinyamat

Ratu Kalinyamat (sèdhâ taon 1579) panèka pottrana Rato Demak, Sultan Trenggana, sè ngabdhi mènangka Bupati Jepara. Salèrana èkennal è antarana orèng Portugis mènangka bâbinè' sè bângal.

Pamarènta Indonesia aberri' gellar pahlawan nasional ka Ratu Kalinyamat è arè Pahlawan, 10 November 2023.

## Asal-usul
Nyama aslina Rato Kalinyamat Retna Kencana pottrana Sultan Trenggono, Rato Demak (1521-1546). È bâkto ghi' ngodâ, èbhu akabin sareng Pangeran Kalinyamat.

Pangeran Kalinyamat rabu ḍâri lowar Jhâbâ. Bâḍâ bânnya' versi asal-usulla. Ca’na rèng-orèng Jheppara, nyamana sè saongghuna iyâ arèya Win-tang, dhâghâng Cèna sè ngalamè kamalangan è tasè’. Èlang è pèngghirra tasè’ Jheppara pas asakola ka Sunan Kudus.

Versi laèn ngoca’ Win-tang asalla ḍâri Aceh. Nyama aslina Pangeran Toyib pottrana Sultan Mughayat Syah Rato Aceh (1514-1528). Toyib ajhâlân ka Cèna bân ḍhâdḍhi pottra angkat dâri menteri sè anyama Tjie Hwio Gwan. Nyama Win-tang panèka èja'an Jhâbâ Tjie Bin Thang, nyamana Toyib anyar.

Win-tang bân eppa’ angkaddhâ pas ngalle ka Jhâbâ. È dissa’ Win-tang maddhek Dhisa Kalinyamat, sè satèya bâḍâ è Kacamadhân Kalinyamatan, pas èkennal kalabân nyama Pangeran Kalinyamat. Salèrana akabin sareng Retna Kencana, pottrana Sultan Demak, bân rajina samarèna èparèngè gellar Rato Kalinyamat. Molaè jârèya, Pangeran Kalinyamat ḍhâdḍhi angghuta kaluwarghâ Karaton Demak bân narèma gellar Pangeran Hadiri.

Pangèran bân Rato Kalinyamat marènta areng-bhâreng è Jheppara. Tjie Hwio Gwan, ramana angkaddhâ, èangka’ ḍhadḍhi perdana menteri kalabân gellar Sungging Badar Duwung, sè jhughân ngajhâri seni ngokèr ḍâ’ orèng Jheppara.

## Penerus Rato Kalinyamat
Rato Kalinyamat sèḍhâ ra-kèra taon 1579. èkobhur è seddhi’na makam Pangeran Kalinyamat è Dhisa Mantingan, Kacamadhân Tahunan, Kabhupatèn Jheppara.

Saabiddhâ odi’na, Rato Kalinyamat ngowan tello’ orèng ngodâ. Sè kapèng sèttong alè’na, Pangeran Timur Rangga Jumena, pottrana Trenggana sè bungso ḍhadḍhi bupati è Madiun. Sè kapèng duwâ’ panakanna, Arya Pangiri pottrana Sunan Prawata, sè samarèna ḍhadḍhi  bupati Demak. Sè nomèr tello’ sapopona, Pangeran Arya Jepara, pottrana Rato Ayu Kirana (alè’na Trenggana).

Ramana Pangeran Arya Jepara iyâ arèya Maulana Hasanuddin, rato partama è Banten. È bâkto Maulana Yusuf, rato Banten sè nomer duwâ', adhingghâl dunnya è taon 1580, pottrana ghi' kènè'. Pangeran Arya Jheppara nyoba' ongghâ tahta. È Banten pas bâḍâ perrang. Pangeran Jheppara tapaksa nyorot saellana Ki Demang Laksamana, komandanna èpatè’è perdana menteri, Mangkubumi, ḍâri Kesultanan Banten.

## Penghargaan
Tangghâl 10 November 2023, Joko Widodo aberri' gellar pahlawan nasional ka Ratu Kalinyamat.

## Sombher
Himendra Wargahadibrata

Prof. Dr. **A. Himendra Wargahadibrata**, dr., Sp. An., KIC  ( 11 Pèbruwari 1943 – 13 Pèbruwari 2020) panèka sala sèttong Profesor Fakultas Kedokteran, Universitas Padjadjaran è bidang ''anestesi'' bân *reanimasi*, sè èkaollè ḍâri Universitas Radboud Nijmegen, Bâlândhâ, bân jhughân *Kanselir* Universitas Padjadjaran ghâbây periode 1998-2007.

Salaèn dhâddhi akademisi bân dokter, Himendra jhughân èkennal mènangka sala sèttong pamain bal-balan tim Persib Bandung è taon 1970-wan. Salaèn sibuk è Universitas Padjadjaran bân Persib Bandung, Himendra jhughân alako mènangka dokter anestesi è RS Hasan Sadikin, Bandung.

## Riwayât Kaoḍi'ân

### Kaoḍi'ân Awwâl bân Lako
Himendra èlahèrraghi è Purwakarta, tangghâl 11 Pèbruwari 1943 kalabân asma aslina Abdullah Himendra Wargahadibrata. Himendra asakola SD bân SMP è Ciamis, saterrossa asakola SMA è SMA Negeri 3 Jakarta (SMA Teladan) polana semma' ḍâri kennengnganna è ḍaèra Menteng, Jakarta Tengnga, bân nerrossaghi kuliyâna è Fakultas Kedokteran, Universitas Padjadjaran, Bandung taon 1961 kantos taon 1969.

### Lako Bal-balan
Bâkto ghi' amaèn bal-balan, Himendra noro' klub amatir UNI Bandung (samangkèn èkennal mènangka Bandung Raya FC ) kalabân sala sèttong tokoh PSSI , Nugraha Besoes. Saterrossa amaèn ghâbây Persib Bandung è taon 1962 sa'amponna èpanggil sareng palatè Persib bâkto ghânèka, Tomosoa. Ta' abit sa'amponna ghânèka, Himendra èpanggil sareng Toni Pogacnik bân Djamiat Dalhar ka'angghuy langsong noro' Timnas Junior (mongkèn Timnas Olimpiade/U-23 ) mènangka persiapan ka'angghuy tello' acara rajâ: Asian Games 1962, Merdeka Games, bân Ganefo 1964. 

È bâkto ghi’ bâḍâ è *training camp* (TC), o-tao ḍâteng sorat ḍâri Fakultas Kedokteran, Universitas Padjadjaran nyoro aba’na motossaghi ḍuwâ’ parkara: kuliyâ otabâ bal-balan. hal ka'ḍinto madhâddhiyâghi Himendra *frustasi* bân stres sabellumma Himendra bângal ngadhep ka kapala palatè è bâkto ghânèka, Toni Pogacnik è bulân Juli 1963. Himendra nyata'aghi pangaterrona ka'angghuy nyorot ḍâri Timnas Inḍonèsia bân lebbi fokus ḍâ' kuliyâ è Universitas Padjadjaran bâkto ghânèka.

## Sombher
Seblak

Seblak iyâ arèya massa'an khas Sunda sè asalla ḍâri *Parahyangan* kalabân *cita* rassa seddhâ' bân peddhis. Seblak biasana èghâbây ḍâri kropo' sè è dhâddhiyaghi bhâbâng potè bân kencor. Ḍâlem *Kamus Basa Sunda* (2006) è jellasghi jhâ' *seblak, nyèbla' :* *rasa haté dina waktu inget kana balai* (ènga' ḍâ' paponapa sè ta' nyaman ka atè mangkana atè arassa èsengnga'). Oca' Seblak rèya jhughân singkadhân ḍâri *segak* bân *nyegak*. kaduwâ oca' kasebbhut asalla ḍâri Sunda sè artèna korang lebbi "nyengnga'". *Segak* bân *nyegak* ḍâlem rassa seblak èkennal sareng angghuyyâ kencor.

## Asal-osolla bân Kaonangânna
Seblak sè molaè kaonang sakitar taon 2000-an è Bandung, èperkèraaghi neng Garut bân Cianjur lao' ella bâḍâ kakanan samacem seblak sabelunna jhâman kamardhikaan sè èkennal kalabân nyama *Kurupuk Léor* (sabâb tèkstura sè *ngaléor*/lemmes). Kabhârrâ, kakanan rèya bâdâ teppa' *krisis* *pangan*  sè kadhâddhiyân lao'na Parahyangan akibattèpon ḍâri *penjajahan.* Namong taḍâ' cateddhân otabâ sombher sè jellas parkara asal osolla ḍâri kakanan *Kurupuk Léor*. È pan-saponapan kennengngan è Ciamis, kakanan sè paḍâ jhughân èkennal akanta *kulub babanggi* atau *belekem.*

Seblak mangkèn dhâddi kakanan otabâ jhâjhânan sè èkasennengè bânnya' orèng-orèng. Bânni coma è bandung, jhâjhânan seblak satèya bisa etemmu para' sakabbhina kennengngan è Indonèsia. Seblak sajân majhu dhâddhi kakanan sè modèrn bân ampon hasèl narè' parhatiyannèpon. Kakanan sè atèkstur kenynyel rèya anḍi' rassa sè peddhis bân nyegghèrraghi, tor andi' pan-saponapan *variasi,* rassa otabâ bahan tambâ'ân jhughân bhungkos kaangghuy ajhuwâlan.

## Sombher
Karel Sadsuitubun

Karel Sadsuitubun (jhughân sala èjhârbâ'aghi Karel Satsuit Tubun; 14 Oktober 1928 – 1 Oktober 1965) panèka Pahlawan Nasional Indonesia, èpamaso' mènangka Pahlawan Revolusi. Salèrana panèka pengawal J. Leimena, korban G30S taon 1965. Salerana èkobhur è pasarèyan Pahlawan Kalibata è Jakarta, kalabân pangkat akhèrra Asisten Inspektur Polisi Duwâ', saellana matè.

## Biografi
Karel Sadsuitubun èlahèrraghi è Tual, Maluku Tenggara, tangghâl 14 Oktober 1928. Mènangka orèng seppo, salèrana motossaghi kaangghuy maso' ka Polres Nasional Indonesia (POLRI). èpon ètarèma bân ngalakoni pelatihan polisi. Saamponna lulus, salèrana èpamaso’ ka Korps Brigade Ponsel Ambon kalabân pangkat Agen Polisi Kelas Duwâ’, otabâ samangkèn Polisi Bhayangkara Duwâ’. Saterrossa èpangghi'i polè ka Jakarta bân èghâdhui pangkat Agen Polres Kelas Sèttong, otabâ samangkèn Polisi Bhayangkara Satu.

È bâkto ghâpanèka, Sukarno aproklamasi gerakan Trikora (Trikora), ètuntut kaangghuy mabâli Irian Bârâ' ka Indonesia dâri Bâlândhâ. Saellana Operasi Militer èmolaè, èpon noro' aperrang. Saamponna Irian Bârâ' suksès èpabâli, salèrana ètugasaghi kaangghuy ajâgâ bengkona Wakil Perdana Menteri Dr. J. Leimena è Jakarta. Salèrana on-laon ongghâ pangkat ḍhâdḍhi Brigadir Polisi.

## Kapatèânna
polana rèng-orèng rowa ngangghep para pamimpin Tentara mènangka halangan otama ghâbây tojjhuwânna. PKI rèncanana bhâkal aculi' bân matè'ènna sajumlah perwira Angkatan Dhârat sè èangghep ngalang tojjhuwânna. Sala sèttong sasaran èngghi panèka Jenderal A.H.Nasution sè aropa’agi tatangghâna romana Dr.J.Leimena. Pergerakan ka’dinto èmolaè bâkto ètugasaghi ajâgâ gu-lagghu samarèna kawâjibânna Yohanes Narahawrin lastarè. Ḍhadḍhi, èpon aghâdhui bâkto kaangghuy tèdung. Orèng sè aculi' dâteng, pertama rèng-orèng rowa negghu' pajâgâ bengkona Dr. J. Leimena. Amargha ngèding sowara, K. Sadsuitubun ajâgâ bân ngèbâ beddhil. Orèng rowa nyoba' nèmbak gèng PKI. Tapè gèng jhughân nèmbak èpon. Polana ta’ seimbang, K. Sadsuitubun matè saellana peluru Orèng sè aculi'  nembus ka bhâdhânna.

## Penghargaan
Ḍâri sakabbhina jasana salanjhânga odi', tamaso' ḍhâdḍhi korban Gerakan 30 Sèptèmber, pamarènta aberri' gellar mènangka sala sèttong Pahlawan Revolusi Indonesia, èbhârengngè Jenderal Ahmad Yani, Letnan Jenderal R. Suprapto, Letnan Jenderal M.T. Haryono, Letnan Jenderal S. Parman, Mayor Jenderal Sutoyo, Mayor Jenderal D.I. Pandjaitan, Brigadir Jenderal Katamso, Kolonel Sugiono, sareng Kapten CZI Pierre Tendean. Salèrana jhughân èpangkat ḍhâdḍhi  Asisten Inspektur Polisi Kaduwâ'. Nyamana jhughân èabadiaghi kalabân nyamana kapal perrang kellas Ahmad Yani, Kapal Perrang Republik Indonesia, KRI Karel Sadsuitubun.

## Sombher
Renḍang

**Rendang** panèka ghâjheng sè asalla dâri Minangkabau, Indonesia, sè èghâbây dâri dâghing (ajhâm, ètèk, tèllor, dâghing, sapè, kerbhu, bân laènna) èola è suhu rèndhâ ghâbây bekto sè abit ngangghuy acem-macem palappa bân santan. Kakanan panèka tombu dâri kabiyasa'an orèng Minangkabau sè ampon abit ajhâlân-jhâlân, marloaghi bekal sè bânnya', khusussa kakanan sè abit, abit, bân andi' rassa sè cocok ghâbây palatèna Minangkabau. èmolaè, daging rusa èghunaaghi. Namong, polana rusa sajân malarat ètemmoè, bahan dasarna aoba dâ' daging sapè otabâ kerbu.

## Carana aghâbây
Rendang èola abit, biasana ra-kèra empa' jhâm, kantos potongan dagingna alos bân palappana kerrèng. Proses panèka èkennal mènangka "merendang," otabâ èmasak lambat. è suhu kamar, rendang bisa abit sampe' pan-bârâmpan minggu. Manabi èola è bâkto sè lebbi panḍâ' bân santan ghi' ta' kerrèng, kakanan panèka èsebbhut "kalio," sè bâdâ bârna celleng emmas. Manabi saos ghi' kentel bân ta' cokop kentel, èkennal kalabân "gulai".

## Kakanan sè èkennal
Rendang bisa ètemmoè è rèstoran Padang è sabâbhân dunnya. Kakanan arèya kalonta è Indonesia bân naghârâ-naghârâ Asia Tèmor Lao' laènna, akadhi Malaysia, Singapura, Brunei, Filipina, bân Thailand. Neng kennengngan kalahiran, Minangkabau, rendang esadhiya’agi e acem-macem upacara adat ban acara khusus. Maske rendang panèka kakanan tradisional Minangkabau, tèknik amassa', bân jhughân pèlèan bân aghâma'aghi rempah-rempah rendang, acem-macem menorot wilayah.

È taon 2011, rendang Indonesia èpadhâddhi nomer sèttong è dhaftar CNN International 50 Makanan Paling Enak è Dunnya. È taon 2018, rendang ènyataaghi resmi mènangka sala sèttong dâri lema' masakan nasional Indonesia. Rendang èghâdhui mènangka bhântowan pangan ghâbây korban bencana alam polana abit tor ajaga kandungan gizina, akadhi è dhâlem gempa bumi Lombok taon 2018, gempa bân tsunami Sulawesi taon 2018, tsunami selat Sunda taon 2018, banjir Bengkulu 2019, bân topan serlok 2020 Gempa bumi Cianjur.

## Sombher
Tapay

**Tapay** otabâ **tapai** panèka jhâjhân sè èghâbây ḍâri proses fermèntasi kakanan sè nganḍung karbohidrat mènangka substrat sareng raghi.  È Inḍonèsia bân nâghârâ tatangghâ, substrat panèka biyasana bâḍâ è pâlotan bân sabbhrâng. Raghi ka'angghuy fermèntasi tapay panèka campurân ḍâri pan-bârâmpan mikroorganisme, husussâ fungi (kapang bân kolat), akaḍhi *Saccharomyces cerevisiae*, *Rhizopus oryzae*, *Endomycopsis burtonii*, *Mucor* sp., *Candida utilis*, *Saccharomycopsis fibuligera*, bân *Pediocpicus*. Namong ta' nolak kâmungkinan jennis laènna. Tapay sè èfermèntasi kalabân raghi sè èḍominasi sareng *S. cerevisiae* umumna lonak, anḍi' rassa cèlo' manès, nganḍung alkohol, bân anḍi' tekstur sè lèntat.  Sè ngâbây tapay biyasana ḍâri inḍustri mikro, kènè', bân nga-tengnga.  Tapay sè palèng bânnya' ètemmoè panèka tapay sabbhrâng bân tapay pâlotan.

## Etimologi
Oca' *tapay* asalla dâri bhâsa Proto-Malayo-Polinesia Bârâ*<nowiki/>' tapay*,  sè artena "bherrâs sè èfermèntasi" otabâ " tuak bherrâs". Salaèn jârèya, bhâsa Proto-Austronesia *tapaj* artena "kakanan sè èfermentasi". 

## Bhâsana Tapay è Bhân-Sabbhân Wilaya
Kabânnya'an tapay èghâbây ḍâri pâlotan sè èfermentasi (*Oryza sativa*) otabâ sabbhrâng (*Manihot esculenta*). Orèng Sonḍha lebbi akrab kalabân tapay sabbhrâng mènangka *peuyeum*, orèng Jhâbâ Tèmor lebbi bânnya' nyebbut *tape puhung* ghâbây tapay ḍâri sabbhrâng bân *tape ketan* ghâbây tapay ḍâri pâlotan.  Orèng Banyumas nyebbhut *tapè budin* otabâ *kenyas*. Tapai sè èkennal è Asia, husussa Asia Tèmor Lao', kalabân nyama lokal sè bhân-sabbhân: *tapai pulut* (Malaysia), *basi binubran* (Filipina), *chao* (Kamboja), *lao-chao* Hanzi       otabâ *chiu niang* (Cina), bân *khao-mak* (Thailand).

## Sombher
Ajâm pop

**Ayam pop** panèka ghâjheng ajam goreng Sumatera Bârâ' sè unik polana bârna celleng, lembut, bân rassana sè èghâli. Èghâbây kalabân aghâlimpo' ajam è dâlem aèng bawang pote bân kalapa sabellunna ègoreng è dâlem mènnya' panas. Sajian khasna panèka daging sè èghâli kalabân èlowar sè sakoni' garing, èsajiaghi kalabân saos tomat sè èghâli (sambal lado) bân dâun singkong sè èghâli.

## Sajhara
Asal-usul sè teppa' dâri "ayam pop" (ayam pop) ghi' ta' èkataoè. Namong, pan-bârâmpan sumber ngoca'aghi jhâ' kakanan panèka asalla dâri rèstoran è Bukittinggi, Restoran Keluarga Benteng Indah, sè ampon bâdâ molaè taon 1947. Awal-awal rèstoran panèka namong nyajiaghi ajam goreng polos. E settong are, bâkto pesenan molaè ongga, sè andhi' ajam èghâli bânnya' santan bân bawang pote sè ècèccè', terros ègoreng sakejja' kaangghuy nyalamettaghi pelanggan sè abit anḍi'.

Sengaja otabâ bhunten, kakanan ajam panèka dhâddhi populer polana penampilan sè khas bân aroma aèng kelapa sè khas, èbârengi rassa sè lebbi èghâli. Kakanan panèka dhâddhi favorit è antarana penduduk Cina è Bukittinggi è bâkto jârèya polana bârna celleng "ayam pop" akadhi ajam Hainan, kakanan ajam rebus tradisional Cina. ènyamaè "ayam pop" polana rèstoran panèka serrèng aghâdhui penampilan musik è bâkto jârèya, bân genre musik sè èkennal è bâkto jârèya panèka musik pop. Saèngghâ, nyamana "ayam pop" ampon èpèyara dâ' wujud sè samangkèn.

Bâdâ jhughân sumber sè ngoca'aghi jhâ' pop chicken molaè èkennal è taon 1936. Sala sèttong rèstoran sè èkennal è Sumatera Bârâ', èngghi panèka Simpang Raya, sè pertama kalè mapopuleraghi nyamana panèka kalabân nyebbut masakan ajam goreng kalabân nyama pop chicken, saènggâna pan-bârâmpan cabang Simpang Raya (kabânnya'an è lowar Sumatera Bârâ') nambai slogan "Pop Chicken bân sala sèttong karatonna" kakanan otama è rèstoran.

Maske bâdâ bânnya' versi asal-usul Ayam Pop, samangkèn sabâgiyân bânnya' rèstoran Sumatera Bârâ' rèng-sèreng nyajiaghi Ayam Pop mènangka bâgiyân dâri menuna. Bânnè namong rèstoran lokal, namong pan-bârâmpan cabang è lowar Sumatera Bârâ' jhughân mamaso' Ayam Pop è menuna. Hasèlna, Ayam Pop ampon èkennal è sabâbhân naghara.

## Sombher
Nang ghinang

Nang ghinang iyâ arèya samacem kropo' tebbel sè èkaghâbây ḍâri bherres plotan sè èbentu' bunter bân èpakerrèng kalabân èjhâmmur è bâbâna mataarè, lajhu èghuring panas ḍâlem minnya' ghuring.

Nang ghinang abâk bhidâ ḍâri macemma kropo' laèn sè biyasana èghâbây ḍâri adhunan bahan sè èpaalos akadhi teppong kanji otabâ tèttè'enna bighina mlinjo, Nang ghinang ta' èpaancor mangkana abânto' butiran plotanna ghi' èkatèlaè. Kakanan rèya bâḍâ ghâmbârrâ ḍâlem *(Serat Centhini VI: 358:17)* sè èterbitaghi neng abad ka-18M.

## Macemma
Neng Sumatra Bârâ', kakanan paḍâ bân Nang ghinang èkennal nyamana  *batiah*, sè otama dhâddhi ciri khassa Payakumbuh.

Nang ghinang jhughân bâḍâ sè aghunaaghi bherres plotan celleng. Nang ghinang kodhu ngangghuy bherres plotan benni bherres biyasa, mon ngangghuy nasè' rè-karè sè èjhâmmur, biyasa èsebbhut Nang ghinang.

È Jhâbâ Tengnga, èkennal *intip ghuring,* panèka cangkaro' iyâ arèya karèna nasè'sè ghi' cekka' neng sobhlughân lajhu èpakèrrèng bân èghuring. Bhidhâna antara cangkaro' bân nang ghinang coba neng okoranna. cangkaro' okoranna lebbi rajâ ḍâri nang ghinang sabâb è padhâddhi ḍâri bâbâna sobhlughân.

È pan-saponapan kennengngan è Jhâbâ Bârâ', èkennal jhughân penganan para' paḍââ bân nang ghinang, tapè ngangghuy bahan dhâsar tenggeng jârèya èsebbhut nang ghinang.

Neng Jhâbâ Tèmor, selaèn nang ghinang acan, macemma sè cokop kaonang iyâ arèya nang ghinang lorjhu', sè bâḍâ lorjhu'na è tengngana nang ghinang. Lorjhu' iyâ arèya kerrang tasè' sè abento' lanjhâng ra-kèra duwa' sampè' tello' inch bân para' paḍââ bân todi' mèla ḍâri nèka neng pan-saponapan naghârâ èsebbhut *"jackknife".* Ta' sakabbhina tasè' andi' lorjhu', tapè è Mekkasen, Madhurâ, macem kerrang ghânika ghâmpang ètemmu neng tasè'. 

## Sombher
Halim Perdanakusuma

Marsekal Udara Abdul Halim Perdanakusuma (18 November 1922 – 14 Desember 1947) panèka pahlawan nasional Indonesia. Salèrana sèdhâ è bâkto atugas è bâkto perrang Indonesia-Bâlândhâ è Sumatra, è bâkto salèrana etugasagi mellè bân ngangko' senjata kalabân kapal terbang ḍâri Thailand.

## Biografi
Halim èlahèrraghi è Sampang, Madhurâ, Hindia Bâlândhâ, tangghâl 18 November 1922. Saamponna lulus dâri SD bân SMP/SMA ghâbây orèng asli Indonesia, salèrana noro' Opleidingschool voor Inlandsche Ambtenaren (sèttong sakola'an kaangghuy ngajhâri orèng asli Indonesia ghâbây pamarènta) è Magelang. Namong, è taon kaduwâ'na, èpon motossaghi kaangghuy kalowar bân noro' Akademi Angkatan Tasè' è Sorbhâjâ kaangghuy noro' tentara Hindia Bâlândhâ. Saellana lastarè pendidikanna è akademi, èpon agabung è Royal Netherlands East Indies Army (KNIL) è bâgiyân informasi.

È bâkto Perrang Dunnya II, èpon atugas è Angkatan Udara Karaton Kanada bân Angkatan Udara Karaton mènangka Navigator kalabân pangkat Komandan Sayap, ngabbher skuadron tokang ngebom Lancaster bân B-24 Liberator. è bâkto atugas, èpon ngabbher 44 misi pemboman è sabbhân Èropa.

Salastarèna perrang dhunnya II, salèrana abâli ka Indonesia. È bâkto jârèya, èpon ghi' èpasang è Dinas Penerbangan Angkatan Laut Bâlândhâ, namong èpon mèlè noro' Tentara Keamanan Rakyat è Biro Penerbangan bân ngabbher pan-bârâmpan misi kantos èpon matè ḍâlem tugas.

## Matè ḍâlem Tugas
È bâkto perrang taon 1948 kaangghuy abèla kamardhika'an Indonesia alabân pamarènta'an kolonial Bâlândhâ è Sumatera, Halim Perdanakusuma bân Marsekal Udara Iswahjoedi ètugasaghi kaangghuy mellè senjata è Thailand. kaduwâ'na èpasang è pesawat multiguna Avro Anson RI-003. Pesawat panèka èèsse'è bânnya' senjata apoy, è antarana karabin, senjata Bren, pistol, bân granat tanang.

È parjhâlânan abâli, pesawat ghâpanèka nabra' polana cuaca sè jhubâ'.  pesawat kasebbhut ètemmoè è alas semma'na kottha Lumut, Perak, Malaysia (è bâkto jârèya ghi' èkennal kalabân nyama Malaya Union). Namong, tim penyelamat nemmoè mayyit Halim, è bâkto mayyit Iswahyudi ta' ètemmoè bân nasibbhâ ghi' ta' èkataoè. akadhi jhughân, bhân-sabbhân sènjata apoy sè èbelli è Thailand ta' èkennal.

Mayyit Halim saterrossa èkobhurraghi è Dhisa Gunung Mesah, ta’ jhâu ḍâri Gopeng, Perak, Malaysia. The Indonesian Figures database nyatet jhâ' wilayah Gunung Mesah panèka kennengnganna bânnya' penduduk katoronan Sumatera. Pan-bârâmpan taon saterrossa, janazana Halim èghibâ ka Jakarta bân èbhendem polè è Kobhurân Pahlawan Kalibata, Jakarta.

## Sombher
Barbara McClintock

**Barbara McClintock** (16 Juni 1902 – Tangghâl 2 Sèptèmber 1992) panèka ilmuwân Amèrika. Salèrana èkennal mènangka ahli sitogenetika bân etnobotani, bân bânnya' bâkto è Meksiko bân Amèrika Lao' ka'angghuy ajhâr tanè jhâghung sareng orèng Indian. Salèrana narèma Hadiya Nobel Fisiologi otabâ Keḍokteran è bulân Oktober 1983 polana lalakonna sè nemmoè  transposon (*Jumping gene*).

## Carèta Oḍi'
Barbara McCintock lahèr è Hartford, Connecticut, AS è tangghâl 16 Juni 1902 kalabân nyama baptisan Eleanor McClintock. Namong, orèng towana ḍhuli ngobâ nyamana ḍhâḍḍhi Barbara polana nyamana Eleanor è yangghep talebât feminim ghâbây ana'na.  Barbara panèka ana' katello' ḍâri empa' ana'na Thomas Henry McClintock bân Sara Handy. Ramana panèka ahli fisika sè asalla ḍâri kâlowarga ḍokter sè ḍâtèng ka Amèrika ḍâri Inggris. Embu'na asalla ḍâri kâlowarga kellas attas, èbhuna panèka ibu roma, penyair bân seniman. Hubunganna Barbara bân embu'na ta' patè beccè', è sekitar omorra 3 otabâ 5 taon, Barbara oḍi' è Massachusetts kalabân bebe' bân pamanna ka'angghuy ngorangè stres sè èyalami embu'na. Saellana jârèya, èpon abâli ka'angghuy oḍi' è Hartford ka'angghuy molaè asâkola. È taon 1908, sâkabbhina kâlowarga apinḍa ka Brooklyn, New York. È SMA Erasmus Hall Brooklyn, ru-ghuruna ngangghep Barbara panèka na'-kana' sè cè' penterra bân bisaos ètakḍiraghi ḍhâḍḍhi professor. Namong, hal ka'ḍinto ètolak sareng embu'na kalabân alasan jhâ' ḍhâḍḍhi profesor binè' bhâkal aghâbây Barbara mènangka orèng sè anè bân tadâ' orèng sè terro makabin, saèngghâna Barbara ta' èbâghi akuliyâh.

## Sombher
Soto Medan

**Soto Medan** panèka kakanan khas dâri Sumatera Lao', Indonesia. Bahan-bahan ghâbây Soto Medan è antarana santan, dâun jeruk nipis, bintang anis, galangal, serai, rendang, bawang pote, ketumbar, jintan, lada pote, jahe, kunyit, gula, bân ghâram. Soto Medan andi' aroma khas sè èghâbây dâri santan kentel bân palappa sè khas. Sop-na kentel, barnana koneng. Salaèn saos bân rempah-rempah sè tebbel sè khas, Soto Medan jhughân aghuna'aghi daging ajam otabâ sapè sè ècobek.

Soto Medan pertama kalè muncul è awal abad ke-20. Asalla ekennal kalaban nyama Soto Medan Batak, dhadha’aran paneka esadhiya’agi sareng oreng Batak se odhi’ e Medan. Namong, dâri bâkto ka bâkto, kakanan panèka èkennal è sabâbhân Medan bân èghâdhui sareng sadâjâ masyarakat.

E bakto gapaneka dagang Balanda se badha e Medan buto dha’ kakanan se nyaman, bergizi se bisa ecocowagi dha’ selerana. Mèlana, para ibu rumah tangga lokal ngobâ kakanan tradisional kalabân bahan-bahan bân rempah-rempah sè èimpor dâri Eropa, akadhi kentang, wortel, kacang polong, bân daging sapè. Saterrossa, Soto Medan tombu èkennal bân dhâddhi kakanan sè èkennal è Sumatera Lao' bân jhughân è sabâbhân Indonesia.

## Carana aghâbây

# Sadhiya'aghi ajam sè la ècuci, terros èghâli kantos satengnga masak, èpaèlang bân èghâli.
# kaangghuy aghâbây palappa sè èghâli, campor kabbhi palappa sè èghâli. Tumis kantos aroma, terros tamba'aghi kapulaga, anis bintang, dâun salam, dâun jeruk nipis, bân tangkai serai. Aduk kantos aroma. Tambahaghi rempah-rempah sè èghâli ka dâlem kaldu ajam.
# Tamba'aghi potong ajam bân susu bân panggang kalabân apoy sè cè' cè'na kantos ajam ghâpanèka alos.
# Tore’e santan se kentel pas aduk sampe’ aesse, pas anante’ rempah-rempah jareya maso’ ka dhalem ajam.
# Mate'è apoy, èpaèlang ajam, goreng sakejja', terros ghâli kasar.
# Kaangghuy èghâbây: Esaba'aghi kacang, kol, kentang, tomat, bân ajam sè ècocco' è dâlem mangkok, terros ètuang è attas kaldu sè panas.

## Sombher
Margaret Sibella Brown

**Margaret Sibella Brown** (2 Maret 1886 - 16 Nopèmber 1961) iyâ arèya ahli briologi amatir sè asalla ḍâri Kanada sè makhosossaggi dhibi'na ḍâ' ka panakèktèghân lomot ḍâun bân Lomot atè è Nova Scotia. È awwâl karierra, salèrana terlibat ḍâlem pengompolanna lomot sphagnum ka'angghuy èghuna'aghi mènangka perban bedah bâkta Perrang Dhunnya I polana kapas sajân sakonè' bâkto rowa. Saellana perrang, salèrana ngalakonè panalèktèghân ḍâ' lomot ḍâri pan-bârâmpan wiliya è dhunnya, tamaso' Èropa, Karibia, Amèrika Serikat, bân Kanada. Salèrana materbi' makalah è jurnal akademik, aḍhâsar spesimen sè ella èkompollaghi dhibi' otabâ katalog spesimen ḍâri panalèktèghân laèn. Spesimen sè èkompollaghi jârèya satèya èsèmpen è pan-bârâmpan herbarium otama è Amèrika ḍâjâ bân Èropa.

## Keluarga dan masa muda
Margaret Sibella Brown aropa'aghi ana' sarèyang ḍâri pasangan Barbara (1842-1898) bân Richard Henry (1837-1920) Brown sè lahèr è tangghâl 2 Maret 1866 è Sydney Mines, Nova Scotia. Lahèr bân tarètanna sè kembhâr iyâ arèya Elizabeth, Margaret Brown jhughân anḍi' tello'an alè' laènna, iyâ arèya Anne, Richard, bân Lilisn. Jârèya kabbhi neng-enneng è sèttong roma sè èkennal kalabân sebbhudhân Beech HIll sè èbangun moso Embana è taon 1826, bân roma kasebbhut aropa'aghi roma kalowargana Brown sampè' taon 1901.

Pendidikan awalla Brown èlakonè è Anglican School for Girls bân King's College è Halifax. Jârèya lulus kalabân gelar sarjana. ârèya pas maso' Anglo-German Institute, neng sakola'an è Stuttgart, Jèrman, ḍâri 1883 ghân 1884. Saellana rowa, salèrana ngala' kellas ḍâlem bidang lukisan Tionghoa bân Prancis è London. Marè abâli ka Nova Scotia taon 1885, jârèya ajhâr è Victoria School of Art and Design (satèya NSCAD University). Brown ta' perna akabin. Ḍâlem biografi kalowarga Nova Scotia Awwâl, Mary Byers nolès: "Katoronan sè nolès jhâ' atmosfer carang ḍâri posisi sosial jârèya è Sydney Mines madhâddhi malarat ka kalowarga Brown ka'angghuy nemmowaghi pasangan sè ètarèma."

## Referensi
Laksa

**Laksa** panèka sop mie sè èghâdhui bumbu khas dâri kabudâjâ'an Peranakan, sè akompolaghi unsur-unsur ètnis Cina, Melayu, bân laènna. Bhâbhâji' panèka èkennal è antarana orèng Cèna bân ètnis laènna è Asia Tèmor Lao', khusussa è Singapura, Malaysia, Thailand, bân Indonesia.

Bâdâ pan-bârâmpan macem laksa, sè palèng èkennal panèka laksa Penang, kalabân mie sè bunter, celleng, bân sakoni' tebbel. Indonesia jhughân bâdâ pan-bârâmpan macem, è antarana laksa Benteng, laksa Bogor, bân laksa Betawi. Nyama "Laksa" èghâli dâri oca' Sansekerta "laksha," artena "bânnya'," noddhuaghi jhâ' mie panèka èghâbây kalabân bânnya' macem rempah-rempah.

Oca' sè palèng towa èkennal ghâbây "Laksa" ètemmoè è Prasasti Kedukan Bukit, sè ètolès è bhâsa Melayu Kuno bân ènyata'aghi jhâ' "mamāva yam vala dua lakşa" (ngèbâ duwâ' bala laksa). Oca' panèka asalla dâri bhâsa Sansekerta, bân èsebbhut "laksa" è bhâsa Melayu artena "sapolo èbu".

## Varian

### Laksa Banjar

Banjar Laksa andi' rupa sè bhân-sabbhân dâri laksa umumna, mie è Banjar Laksa biasana ta' èbongkar, namong ètennon ghâbây dhâddhi sèttong unit akadhi gulungan. Kaangghuy saos, Banjar Laksa biasana ngangghuy camporan jhuko' olar se ampon ngalakoni proses egiling dhimen. [3] Bhârna saos Banjar Laksa biasana cèndhâng orèng celleng polana jhughân ngandung sakone' camporan Sambal Habang (jenis saos cabbi mera khas Banjarmasin).

### Laksa Bogor
Keunikan Bogor Laksa panèka bâdâ è dâlem aghâdhui Oncom, sè biasana èpanggang sabellunna. Kadhâddhiyân jhughân bisa èkakan kalabân Ketupat otabâ Perkedel mènangka pelengkap dâ' kakanan. Saos è Bogor Laksa biasana ngangghuy camporan cem-macem palappa khusus ècamporaghi santan, bân bârna konèng kehijauan.

### Laksa Betawi
Sacara historis, Laksa Betawi saongghuna aropaaghi bangunan Laksa Cibinong, se asalla e kembangaghi e Kecamatan Cibinong Kabupaten Bogor. Namong, variasi Betawi Laksa ampon lebbi èkennal dâri pendahuluna polana lebbi èkennal. È taon 1988, Laksa Betawi ènyamaè sala sèttong masakan sè mennang è "Festival Makanan Betawi" è perayaan ulang tahun Hotel Indonesia sè kapèng 26 è Jakarta.

## Sombher
Naghâsarè

Naghâsarè iyâ arèya macem jhâjhânan tradisional sè sanget kaonang bân èsangkolaghi ḍâri katoronan ka katoronan ḍâlem orèng-orèng Jhâbâ. Biasana, jhâjhân rèya èsajiyâghi teppa' arè rajâ mènorot Kalènder Jhâbâ otabâ acara-acara laènna. Akadhi kenduri bân acara kabinan. 

Naghâsarè iyâ arèya jhâjhânan kona Jhâbâ sè asalla ḍâri Daerah Istimewa Yogyakarta, bâḍâ ghâmbârrâ dâlem Serat Centini, sè èterbitaghi neng abad-18 M. 

## Carana ghâbây Naghâsarè
*Bahan* kakanan sè eghunaaghi kaangghuy aghâbây Naghâsarè iyâ arèya: teppong bhârrâs, teppong kanji, ghulâ pasèr, patè, aèng, ḍâun panḍân bân gheddhâng. Gheddhâng sè èghunaaghi kaangghuy èssè iyâ arèya gheddhâng raja. Jhâjhânan rèya biasana èbhundhu' kalabân ḍâun ghâḍdhâng lajhu ètowap. Naghâsarè jhughan bisa ètowap kalabân èbhundhu' ḍâun panḍân kantos abâu ro'om. Camporan antara kerra'an keni' ghâddhâng raja, sè èbhungkos kalabân adhunan sè lemmes madhâddhi jhâjhân rèya andi' rassa sè khas.

Teppong bhârrâs sè èghunaaghi kaangghuy aghâbây Naghâsarè, ètowap ghâllu kaangghuy malemmes bulirra bân ningkataghi nyerreppa aèng, kantos Naghâsarè dhâddhi lebbi mampat èbâkto massa'.

Selaèn èyèssè'è ghâddhâng, jhughân bâḍâ èssèyan laèn sè bisa ètemmuè è polo Jhâbâ bân Bhâli, iyâ arèya oto' bân labu.

## macem-macemma

* Naghâsarè potè, èkaghâbây ta' mabi camporan bârna, coma aghunaaghi patè.
* Naghâsarè mèra, èkaghâbây ngangghuy camporan ghulâ mèra otabâ ghulâ cobbhu'.
* Naghâsarè bhiru, èkaghâbây ngangghuy camporan kembhâng bheru (*Clitoria ternatea*) kaanghuy bârna.
* Naghâsarè bhiru ḍâun, èkaghâbây ngangghuy camporan ḍâun sujhi (*Pleomele angustifolia* syn. *Dracaena angustifolia*) kaanghuy bârna.

## Sombher
Tèkwan

**Tèkwan** panèka ghâjheng khusus Palembang sè aropa'aghi sop jhuko' sè gurih kalabân bola jhuko' kènè' (sè akadhi bakso) sè èghâbây dâri campuran jhuko' (biasana tenggiri) bân tepung tapioka, èsajiaghi kalabân kaldu udang bening, bihun beras, jicama sè èiris, jamur kopeng kaju, bân sprinkling, celler bân springing, celly bawang, sè aghâbây rassa sè èghâli, asin, bân sèger. Kakanan panèka èkennal polana tèkstur sè alos bân saos sè sogi, sogi rempah-rempah, sè serrèng èangghep alternatif dâri pempek.

Makanan khusus Sumatera Lao', Tekwan serrèng èghâdhui alternatif dâri pempek. Tekstur alos dâri bola jhuko' ècamporaghi kalabân saos sè aroma bân bânnya' rempah-rempahna. Kakanan panèka cè' èkasennengngèna è Palembang bân ghâmpang ètemmoè è bânnya' rèstoran sè khusus è wilayah panèka. Salaèn Sumatra, Tekwan jhughân bânnya' èjhuwâl è kottah-kottah laèn è sabâbhân Indonesia. Rasanna sè èghâli bân èghâli aghâbây orèng ghâpanèka èkasennengi bânnya' orèng.

Tekwan panèka ghâjheng kuliner sè akompolaghi bhudhâjâ Palembang bân Cèna. Bânnya' orèng Cena sè neptep è Palembang bân ajhuwâl kakanan sè èghâbây dâri tèppong bân jhuko'. Orèng Palembang lajhu aoba sopajâ cocok sareng selera lokal. salaèn jârèya, kakanan panèka èmodifikasi kalabân ètamba'aghi kaldu bân rempah-rempah lokal.

Istilah “tekwan” asalla dari oca’ “bekotek samo kawan,” se artena “ngoca’ ban ca-kanca”. Nyama panèka èpèlè polana orèng Palembang lebur ngakan sareng ca-kanca sambi acareta. Namong, bâdâ sè parcajâ jhâ' tekwan panèka akronim dâri bhâsa Inggris "take one," sè artena èkakan sèttong-sèttong, akadhi tekwan èkakan sèttong-sèttong, akadhi bakso.

È naghara laèn, tekwan akadhi fishcake, namong dâri segi presentasi bân bhângon, tekwan cèndhâng lebbi kenyal bân lebbi èkasennengi, menorot pan-bârâmpan penggemar kuliner. Informasi panèka èkaolle dâri pan-bârâmpan ulasan vlogger kakanan sè èbhândhingaghi èkasennengi tekwan bân kue jhuko'. Bâ'na nemmo jhâ' tekwan lebbi èkasennengi dâri kue jhuko' polana èkasennengi.

Ta’ ane manabi tekwan aropa’agi kakanan se ekasennengnge bannya’ oreng, otamana reng-oreng se badha e Sumatera Lao’. Dhari jhâjhârbâ'ân jhâjhârbâ'ân, tekwan panèka hasèlla akulturasi kabudâjâ'an Palembang bân Cèna. E bakto jârèya, orèng Cèna la molaè abâdâ è Palembang, bân rèng-orèng ghâpanèka aghâbây kakanan sè èghâbây dâri jhuko'.

## Sombher
Rasuna Said

Hajjah Rangkayo **Rasuna Said** otabâ èkennal mènangka **HR Rasuna Said** (14 Sèptèmber 1910 – Tangghâl 2 Nopèmber 1965) panèka pejuwang kâmarḍhikaan Inḍonèsia bân hak-hak bâbinè'an, husussa hak-hak penḍiḍighân bân partisipasi ḍâlem politik. Mènangka orèng sè aktif politik sabellunna bân samarèna kâmarḍhika'an Inḍonèsia, Rasuna Said panèka angghuta ḍâri pan-bârâmpan organisasi politik bân samarèna ḍhâḍḍhi angghuta Dewan Perwakilan Rakyat Sâmentara bân Dewan Penasehat Tertinggi è bâbâna Soekarno. polana noro' ḍâlem perjuwangan kâmarḍhika'an Inḍonèsia, èpon èyako'è anumerta mènangka pahlawan nasional Indonesia.

## Carèta Oḍi'
Rasuna Said lahèr tangghâl 14 Sèptèmber 1910, è ḍisa Panyinggahan, Maninjau, Kabhupatèn Agam, Somattra Bârâ. Salèrana panèka toronanna pongghâbâ Minang. Ramana panèka Muhamad Said, ḍhâghâng Minangkabau, aktivis geraghân, bân ghuru sè ḍhâḍḍhi tokoh è Taman Siswa.

Kâlowargana Rasuna Said orèng Islam sè to'at. Eparajâ è romana pamanna polana lalakonna ramana segghut taḍâ ḍâri romana. Ta' akaḍhi tan-taretanna, salèrana asâkola è sâkola'an aghâma, bânnè sekuler, bân samarèna apinḍa ka Paḍang Panjang, è ḍissa' èsâkola è Sâkola'an Diniyâh, sè akompolaghi pâlajhârân aghâma bân pâlajhârân husus. È taon 1923, èpon ḍhâḍḍhi asisten ghuru è Sâkola'an Parabân Diniyah sè ghi' bhuru èpaḍhâḍḍhi, namong abâli ka kampong asalla tello' taon saterrossa sa'amponna sâkola'an kasebbhut ancor polana gempa. Saterrossa ajhâr ḍuwâ' taon è sâkola'an sè akabâ' sareng aktivis politik bân aghâma, bân ḍâteng è piḍato sè èbhâkta sareng ḍirektur sâkola'an tentang nasionalisme bân kâmarḍhika'an Inḍonèsia.

Sa'amponna lastareè asâkola SD, Rasuna Said, mènangka anom, epakon sareng ramana ka'angguy nerrosaghi sâkola’an è ponḍhuk Islam Ar-Rasyidiyah. È bâkto jârèya, salèrana tong-sèttonga santrè binè’. Salèrana èkennal mènangka orèng sè pènter bân bângal. Rasuna Said saterrossa nerrossaghi sâkola’anna è Diniyah Putri Paḍang Panjang, tor atemmo sareng Rahmah El Yunusiyyah, tokoh geraghân Thawalib. Geraghân Thawalib panèka geraghân sè èpaddhek sareng para reformis Islam è Somattra Bârâ'. Bânnya' ḍâri para pâmimpin geraghân panèka èpangaro sareng pèkkèran nasionalis Islam Turki, Mustafa Kemal Atatürk

## Sombher
Batagor

**Batagor** panèka panḍâ'na Bakso Tahu Goreng, kakanan khusus Bandung sè èghâbây dâri adonan tenggiri ècamporaghi tèpung tapioka, èesse'è tahu bân kolè'na wonton, ègoreng kantos garing, bân èsajiaghi kalabân saos kacang tebbel, kecap manès, saos cabbi, bân jus jeruk nipis. panèka cem-macemma kakanan è jhâlân sè èkasennengi, serrèng èjhuwâl è bâbâna siomay polana presentasina sè padâ.

Umumna, batagor èghâbây dâri tahu sè èalos bân èesse'è campuran tepung tenggiri bân tapioka, saterrossa èbentuk akadhi bola bân ègoreng è dâlem mènnya' panas pan-bârâmpan mènit kantos èola. Variasi laènna panèka siomay, ègoreng bân èsajiaghi kalabân batagor bân èkombinasiaghi kalabân saos kacang, kecap manès, saos cabe, bân jus jeruk nipis mènangka pelengkap. Samangkèn, batagor bhunten namong bunter, namong bâdâ varian batagor sè èbungkus kolè' pangsit goreng. Batagor kalabân varian panèka serrèng ètemmoè è Jhâbâ Bârâ', khusussa Bandung. Saestona, batagor banne coma esadhiya’agi kalaban saos kacang khas, tape badha keya batagor se esadhiya’agi kalaban saos se padhana bakso. Jenis batagor paneka ekennal sareng batagor kuah. Bâdâ jhughân dagang sè nyadhiyaaghi batagor kalabân irisan timun tambahan sè nambai rassana batagor sè lebbi èkasennengi.

## Shajara
Batagor ècèptaaghi kalabân kebetulan sareng dagang dâri Jâbâ Tengnga. Aba’na hijrah ka Bandung kaangguy nyoba’ nasib ajuwal bakso tahu kukus.E bakto ajuwal e jadhiya, oreng jareya nemmo ja’ barangnga ta’ bagus ban salanjangnga bannya’ se gi’ badha. Daddi, èpon nyarè cara kaangghuy nyegghâ bakso tahu sè èkukus ta' ghâncang rosak. Orèng rowa ngoreng sisa-sisa bân aghâbây saos kacang khusus ghâbây kakanan. Bakso tahu goreng sè ghi' èbâgi èbâgi ka tatanggana. Ta' èsangghâ, ciptaanna ternyata cè' èkasennengngèna. Aherra, tokang tahu ban bakso molae ajuwal batagor (bakso goreng tahu). Usaha batagor-na lakar sukses ban bannya’ langganan se etarek.

## Kaontongan
Manfaat kasehatan dâri batagor bânnya'. Batagor ngandung asam lemak omega-3, sè efektif kaangghuy ajaga kasehatan jantung, matoron tekanan dârah, ngèrèng rèsiko gumpalan dârah, bân mate'è pertumbuhan sel kanker. Salaèn jârèya, tenggiri sè èghunaaghi è adonan bânnya' proteinna. Arèya bhâgus kaangghuy ajaga jaringan badan, maènga' kekebalan, nambai massa otot, bân nyegghâ ronto'na obu'. Salaèn jârèya, tahu batagor, sè èghâbây dâri kedelai, jhughân aghâdhui sajumlah manfaat.

## Sombher

Bhângsa:Sejarah
Rawon

**Rawon** (Aksara Jhâbâ: ꦫꦮꦺꦴꦤ꧀) panèka kakanan khas Inḍonèsia sè asalla dâri Ponorogo, Jhâbâ Tèmor, sè aropa'aghi sop dhâghing celleng kalabân camporan palappa khusus sè aghunaaghi kluwek. Kakanan panèka ampon lebbi dâri 1.000 taon. Rawon dâri Ponorogo èsebbhut è sabâbhân Jhâbâ Tèmor bân èkennal mènangka kakanan khas Jhâbâ Tèmor.

## Palappa
Dhâghing ghâbây rawon umumna daging sapè sè èpotong dâddhi bâgiyân-bâgiyân kènè', otabâ sandung lamur. Namong, kadhâddhiyân rawon jhughân èbâdâ'aghi kalabân ajâm. Bumbu sop panèka cè' khasna è Inḍonèsia, èngghi panèka campuran rendang, bhâbang potè, galangal (laos), kâtombâr, kacang lilin, serai, kunyi', cabbhi, Kepayang, buje, bân mènnya' nabati. Kabbhi bahan panèka èpa'alos, terros ètumis kantos aroma. Camporan palappa panèka pas ètambâi dâ' kaldu dhâghing èbârengngè dhâghing. Bârna petteng khas Rawon asalla dâri kluwek, panèka polana è bhudhâjâ Ponorogo ghi' tebbel kalabân unsur-unsur ajaib. È lowar Indonesia, rawon èsebbhut *Sop Hitam.*

Rawon èsajikan kalabân nasè', è attasna èbâdâ'aghi pucuk kacang bunto' panḍâ', tèllor asin, dâun bhâbâng, karopo' odâng, dhâghing sapè ghuring (empal), bân saos cabbhi. Pelengkap laènna sè bisa èsajiaghi kalabân rawon tamaso' jeroan. È Pasuruan, rawon jhughân biyasa èkakan kalabân mendol (patè tèmpè) bân èsajiaghi è attas dâun ghâddâng. Kuncina rawon sè èkasennengi bâdâ è kalduna, sè èghâbây dâri stok dhâghing sè èghâbây dâri lemak, tolang ngodâ, otabâ kolè'.

Bârung Rawon cokop ghâmpang ètemmoè è Ponorogo, è dhisa-dhisa sè jhâu bân è kottah Ponorogo. Bâdâ jhughân bârung Rawon sè èkennal è Jhâbâ Tèmor, èbâdâ'aghi dâri *merek-merek* è antarana Rawon Nguling è Pasuruan, Rawon Kalkulator è Taman Bungkul, Sorbhâjâ, Rawon Setan è Jalan Embong Malang, Sorbhâjâ, Penjara Rawon Solo tèmor Penjara Surakarta, Rawon Rosobo è Mojoagung. È jhâman lambâ’, rawon aropa’aghi dhâdhâ’ârân sè rangrang èsadhiya’aghi. Rawon coma èghâbây è bâkto acara tradisional.

Namong, samangkèn, amassa' Rawon ampon biyasa. Palappa rawon *instan* èsediaaghi bân èjhuwâl è pasar tradisional bân modern kalabân arghâ sè cè' mudena. Namong, palappana Rawon instan jhughân andi' pan-bârâmpan kaontongan bân kakorangan. Kekuranganna panèka panjennengan kodhu nambâ sakonè' palappa akadhi buje, ghulâh, bân lada kaangghuy ngaollè rassa sè lebbi seimbang. Kaontongan dâri masak Rawon kalabân bumbu instan panèka hemat bâkto è dâpor.

## Sombher
Arem-arem

**Arem-arem** panèka cem-macemma kakanan tradisional Jhâbâ sè aropa'aghi nase' sè èola aron (satengnga masak), èesse'è sayur-sayuran sè ègoreng (kentang, wortel) otabâ daging/ajam/tempe/oncom, terros èbungkus dâun pisang bân èkukus kantos èmasak, bhângonna silinder otabâ lonjong, akadhi lonan otabâ ta' èghâli, tapè ta' èghâli, bân bhâdhân sè èghâli biasana èkakan mènangka sarapan otabâ cem-macemma kakanan sè èngghi panèka.

## Asal-usul
Asal-usul arem-arèm tadhâ’ jhâlâs ècatèt sacara tertulis, nâmun ka’ temmona panganan nâ’ ika’ jhâ’ ngangguy bahan sè gampang ètèmmui. Nasi sè èmasak ngangguy santan katambhâ bumbhu-bumbhu sè alos, sepertè bawâng pote’, bawâng mèrâ, serai, tor daun salam, ngebhânto’ rasa sè guri’ tor aròmâ sè khas. Daun pisang sè èpèkkèng ngangguy arem-arèm jughâ mèmberèkâ bau alami sè nambhâ rasa nikmât.

È dalem budaya Madurâ, arem-arèm tadhâ’ sakadar panganan pangghâlâ lapar, tapi jughâ ngambângghi’ maknâ sosial. Arem-arèm sering èjâdhiyâgè simbol kebersamaan tor gotong royong. Waktu ngolâh arem-arèm, biasana bâni’ orèng è dhessâ sè ngabântu, molè’ ngolâh nasi, nyiyâpâng èssè’, sampe’ ngapèkkèng daun pisang. Kaḍhâḍiyân ika’ ngeterângghè bettè’ eratna hubungan sosial è antarana masyarakât.

Macam-macam èssè’ arem-arèm è Madurâ bâni’ ragamè. Aḍâ sè èèssè’ abon èkân tongkol, tempe’, tahu, ayam suwir, tor kadâng sayur labu tor wortel. Pilihan èssè’ ika’ nyesuaikâng kalaban kaḍhâḍiyân tor kamampuhan ekonomi tuan rumah. Sanajan sèdhêrhana, rasa arem-arèm têtêp ngangguy kabejâgân sè khas tor ngenyangghâgè.

Sampe’ sakarâng, arem-arèm têtêp èlestârèkâ sabâgiyân dhâri warisan kuliner tradhisional. Ka’ jhamân modhèrn, arem-arèm têtêp ètemmui è pasar tradhisional tor acara-acara adat. Kaḍhâḍiyân ika’ ngabuktèkâ bhâwâ panganan sèdhêrhana bisa têtêp ajhâgâ nilai budaya, rasa, tor identitas masyarakât Madurâ.

## Sombher
Megono

**Megono** nika salah satoe panganan tradhisional khas masarakat pesisir lor Pulo Jawa, khususnâ asalè dhâri dhaérah Pekalongan. Sanajan asal-usulè tape’ bâkto Jawa Tengah, Megono sadhâjâ ngalami panyebaran ka dhaérah lèn, kalabân variasi rasa sè nyesuaighâ kabudâjân lokal. Dâlem khazanah kuliner Nusantara, Megono kaangguy conto panganan rakyat sè saderhâna, tape’ andhâg nilai gizi tor makna budaya sè kuat.

## Carana agabay
Megono kaolâh dhâri bahan utama klapâ enom sè parot halus. Klapâ nika satèah dicampor kalabân bumbu-bumbu tradhisional, saperti bawâng poteh, bawâng mera, cabe, ketumbar, kencor, tor terasi. Sadâjâ bumbu nika kaalusaghâ tor kaosok kalabân klapâ, lajeng kaoseng ngangguy api sè sedheng sampè’ mateng tor arômè kalèbâr. Rasa Megono biasanâ gurih, pedhes alos, tor bâkto seger sabab nggunâghâ klapâ enom.

Dâlem panyajian, Megono biasanâ kaangguy lauk pendamping nasè putih. Masarakat sok ngakanâ Megono kalabân tempe gorèng, tahu gorèng, iwâ asin, tor kadâng kalabân pepes iwâ. Kombinasi nika ngajâghâ kesaimbangan rasa antârâ gurih, asin, tor pedhes. Dâlem tradhisi masarakat Jawa pesisir, Megono sok kaangguy menu sarapan sabab gampang kaolâh tor ngenyangaghi.

Sè menarik, Megono tape’ namong sakadar panganan, tapi jughâ andhâg nilai sosial tor budaya. Dâlem sawâtara acara tradhisional, saperti slametan tor kumpulan warga, Megono sok kasajiyâghâ sabâgai lambang kesaderhânaan tor kebersamaan. Panganan nika ngambârâghâ carâ masarakat nggunâghâ bahan lokal sè gampang kapangguyâ, tape’ tetep ngahasilaghi rasa sè nikmât.

Dâri segi gizi, Megono andhâg kandhungan serat tor lèmak nabâti dhâri klapâ. Sanajan kaolâh saderhâna, Megono tetep ngadukung pola pangan tradhisional sè alami. Dâlem perkembangan jhâman sakarâng, Megono têtêp lestâri tor kaangguy identitas kuliner daerah, sekaligus bukti bâhwa panganan tradhisional têtêp relevan dâlem kakebâbân masarakat modern.

## Sombher

Bhângsa:Kuliner
Bhângsa:Bhudhâjâ
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** (èbâca [luːtvɪç ˈjoːzɛf ˈjoːhan ˈvɪtgənʃtaɪn]) iyâ arèya sala sèttong filsuf palèng aberi' pangaro ḍâ' abad 20 bân anḍi' kontribusi sè rajâ ḍâlem filsafat bhâsa, filsafat matematika, bân logika. Salèrana aberri' pendapat jhâ' masala filsafat saongghuna iyâ arèya masala bhâsa.Ludwig Wittgenstein aropa'aghi filsuf kalahèran Austria sè materros studina è Inggris. Karjâ awalla, atractus-Logico-Philosophivus anḍi' pangaro sè cè' rajâna ḍâlem gerakan Lingkatan Wina, otamana Ruldof Carnap bân Moritz Schock.

Salèrana aropa'aghi morèd Bertrand Russell, sala sèttong filsuf Inggris ternams è Univèrsitas Cambridge, sè kosè aberri' ngaro ka pananganna è buḍi arè. Wittgenstein ngajhâr è Tronity College, Cambridge bân sampè' akhèr kaoḍi'ânna neng-enneng è kottha rèya.

## Asal Usul
Wittgenstein iyâ arèya potra indistriswan sè cè' soghina. Tapè, Ludwig Wittgenstein ta' patè enḍâ' ka hal-hal sè sèpaddhâ dhunnya bân salèrana ta' mènga warisan ramana.

Maskè aghâma ramana Protèstan bân èbhuna Katolik, sè pas noro' aghâma èbhuna, saongghuna rèng towana ghi' katoronanna yahudi.

Wittgenstein otamana èkennal polana paham filsafaddhâ bâkto oḍi'na aobâ bân dhâddhi bhidhâ secara total saèngghâna kaḍhâng rèng-orèng nyebbhut jârèya mènangka Wittgenstein I bân Wittgenstein II.

## Paham
Wittgenstein iyâ arèya orèng sè nolès *Tractatus Logico-Philosophicus* sè aropa'aghi sombher inspirasi kaum logis-positivis ḍâlem hal analisis antara pernyata'an sè ama'na kalabân pernyata'an sè tal ama'na. Salèrana ajellassaghi rèya ngangghuy teori pema'na'an sè èkennal mènangka *teori ghâmbhâr*. Pas ḍâlem karjâna, *Philosphical Investigations*, salèrana ngorèksi pandangan awalla ḍâlem *Tractatus* bân lebbi ngangghuy pendekatan holistik-praktis ḍâlem pendekatan Dâ' persoalan bhâsa. Pandangan rèya aberri' pangaro para filsuf sè nganut paham *ordinary language philosophy*, akadhi Gilbert Ryle.

## Karya

* *Logisch-Philosophische Abhandlung*, Annalen der Naturphilosophie, 14 (1921)
** *Tractatus Logico-Philosophicus*, (1922)
* *Philosophische Untersuchungen* (1953)
** *Philosophical Investigations*, alihbahasa Inggris oleh G.E.M. Anscombe (1953)
* *Bemerkungen über die Grundlagen der Mathematik*, (1956)
** *Remarks on the Foundations of Mathematics*, alihbahasa Inggris oleh G.E.M. Anscombe, rev. ed. (1978)
* *The Blue and Brown Books* (1958) (Bahan kuliah dalam bahasa Inggris kepada mahasiswa Cambridge pada tahun 1933-35)
* *Philosophische Bemerkungen*, ed. by Rush Rhees (1964)
** *Philosophical Remarks* (1975)

## Referensi