open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aksara

Aksara iyâ arèya sistem simbol visual sè bâḍâ è dhâlubâng otabâ media laènna akadhi bâto, kaju, bân kaèn ka'angghuy nyebbhut aksara iyâ arèya sistem tolèsan. Alfabèt bân abjad aropa'aghi idtilah sè bhidâ karans aropa'aghi tipe aksara sè aḍhâsar klasifikasi fungsional. bâgiyân-bâgiyân sè lebbi kènè' sè bâḍâ ḍâlem aksara iyâ arèya: grafem, huruf, ḍiakritik, tanḍhâ bâcâ, bân samacemma. Satuanna aksara èkoca' glif.

## Etimologi
"Aksara" secara etimologis asalla ḍâri bhâsa Sanskerta, iyâ arèya *akṣara* (Dewanagari: अक्षर),  sè bisa anḍi' artè 'horop', 'monyè', otabâ 'vokal'. Aksara jhughân bisa anḍ' artè" ta' èpamosna" Aksara èyangghep mènangka sesuatu pan-saponapan sè langgheng polana anḍi' peran ḍâlem adokumentasiyâghi peristiwa komunikasi ḍâlem bhângon tolèsan. Mèla ḍâri jârèya, kajhâjâ'ân masa sè lambâ' bisa èyabâs.

## Terminologi
Istilah laèn ka'angghuy nyebbhut aksara iyâ arèya horop otabâ abjad (bhâsa Arab), sè èyartè'aghi mènangka lambang bunyi bhasa (fonem). Sedangkan monyè rowa iyâ arèya lambang pengertian sè mènorot cateddhân sejarah secara *garis besar terdiri* ḍâri kategori (Kartakusuma 2003):

# **Piktogram**, iyâ arèya aksara sè horobbhâ aropa'aghi ikon bharâng sè konkret, antara laèn aksara hieroglief Mesir, aksara Cèna Kona;
# **Ideogram**, iyâ arèya aksara sè horobbhâ aropa'aghi simbol ka'angghuy abâkkèlè gagasan (jumlana bhârâng, oca' sèpat, oca' ghântè) otabâ bhârâng (abstrak otabâ konkret), antara laèn aksara Cèna satèya sè hasèl corrèdhânna ta' èyabâs polè alukis ka bhârâng konkret;
# **Abjad suku kata**, iyâ arèya aksara sè sabbhân horobbhâ aghâmbhârrâghi suku kata. Kategori rèya èbâgi dhâddhi 2:
## **Abugida**, iyâ arèya abjad suku kata sè horobbhâ para' paDâ'â bentukna mon bâḍâ Dâlem sèttong kelompo' konsina , contona horop Ka, Ki, Ku, Ke, Ko ḍâlem aksara Sunda aksara Jhâbâ, Aksara Makassar, Aksara Bugus, aksara Dewanagari, aksara Pallawa, bân aksara-aksara ḍâri rumpun Brahmk a InDia;
## **Aksara silabis murni**, iyâ arèya abjad suku kata sè horobbhâ anḍi' bentuk bhidhâ-bhidhâ ka'angghuy sabbhân suku kata. Contona horop Ka, Ki, Ku, Ke, Ko anḍi' bentuk bhidhâ-bhidhâ ḍalem aksara Katakana bân Hiragana è Jeppang;
# **Abjad fonetik**, iyâ arèya sèttong horop abâkkèlè sèttong monyè bhâsa, antara laèn alfabet Latin, alfabet Yunani, Kiril bân Gothik otabâ Jèrman.

## Referensi
Kasey Kahne

**Kasey Kenneth Kahne** (Lahèr 10 April 1980) èngghi panèka sala sèttong pembalap mobil profesional sè kasohor ḍâri naghârâ Amerika Serikat. Salèrana bâjâ samangkèn noro' addhuwân balap Nascar Seri Piala Sprint asareng tim Hendrick Motorsports.https://www.sportskeeda.com/nascar/kasey-kahne-parents

Kahne ngabidhi noro' addhuwân èmolaè ḍâri NASCAR Seri Piala è Daytona International Speedway è taon 2004 ḍâlem Daytona 500. È bâkto noro'è addhuwân sè kabidhân ghâpanèka, Kasey jhâjhâ kalabân ngennèng addhuwân balap mobil kasebbhut neng è Richmond International Raceway taon 2005. Saterrossa Kahne jughân ajhâjhâl ngèrèng  addhuwân è Seri Nationwide sarta Seri Truk.

## Bânnè Bâgiân ḍâri Kalowargâ Pembalap
Kasey Kahne, sakadhâr èkaonèngè, èngghi panèka potra sè nomor ḍuwâ' ḍâri tello' tarètan pasangan kalowargâ Kelly Kahne bân Tammy. Kalowargâ Kahnè panèka saèstona bânnè bâgiân ḍâri kalowargâ sè lèbur amaèn balapan mobil. Nangèng Kasey Kahne dhibi' sè lèbur amaèn balapan mobil. Pajhât molaè ghi' kènè' Kahne anḍi' pangalèbur  amaèn balapan mobil.

Sabbhân bâḍâ addhuwân mobil, Kasey bân alè'na sègghut noro'. Sala sèttongnga è bâkto sè kaḍuwâ paḍâ salèng abhânto è ḍâlem addhuwân seri mobil sprint offroad.

Pangalèburrâ potrana è ḍâlem amaèn lab-balapan èkataowè eppa'na dhibi' kantos è ghâbâyyaghi tim balapan kaangghuy ana'na kasebbhut sarta dhâddhi bâgiân sè ngurus parkara ghânèka. Sabâtara ḍuwâ' sapopona, èngghi ka'ḍinto Willie bân Kole kaḍhâng noro' abhânto sabellunna atanḍhing. 

Tarètanna Kasey, rèng bhinè', sè asmana Shanon Adams è bâjâ samangkèn asareng èbhuna sè nyeppowè tor sè ngurus rèng-orèng sè lèbur ḍâ' Kaset Kahnè. Sabâtara Kalè dhibi' satèya sè dhâddhi Kapala Mekanik  kaangghuy Joey Saldana è Ajang World of Outlaws 

## Parjhâlânan Kahnè Dhâddhi Pembalap
Kahne sempat dhâddhi bintang è ḍâlem film seri biografi televisi episode sè kabidhân è  taon 2006 kalabân bhul-ombhul "Driven to Win". Film panèka coma durasi 30 menit sè nyarètaaghi sarta aghâmbârraghi masa ghi' kènè' Kahne bân parjhâlananna maso' ḍâ ka NASCAR, tamaso' è bâkto abâ'na jhâjhâ dhâddhi Rookie of the Year 2004 bân kamennangan sè kabidhân è Richmond taon 2005.

Kasey Kahne Racing, NASCAR Media Group sareng Motorsports Management International aghâbây sèttong film carèta (maos: biografi) è taon 2009 sè abhul-ombhul "The Rise of Kahne." Film panèka durasina coma 90 menit nampillaghi ḍhâ-kanḍhâ otabhâ wawancara sareng Kahne tor kalowargâ èpon sarta ca-kancana è NASCAR.https://www.sportskeeda.com/nascar/kasey-kahne-parents

Bâḍâ pan-bârâmpan klip dokumentasi Kahne è bâkto noro'è balapan è Infineon Raceway pada 2009.https://www.nascar.com/gallery/all-of-kasey-kahnes-monster-energy-nascar-cup-series-victories/ Film nèka èpakalowar kalabân DVD tor mangombâr jughân kagiyatan amal asareng Yayasan Kasey Kahne tor è bâkto Kahne abhânto mensetting mobil balap sprint.

## Sombher
Djoko Suyanto

Djoko Suyanto (lahèr 2 Ḍèsèmber 1950) iyâ arèya Menteri Koordinator Bidhâang Politik, Hokom, bân Keamanan Indonesia sè amandhi ḍâri 22 Oktober 2009 sampè' 20 Oktober 2014. Sabellunna panjhânnengèpon onèng amandhi Panglima Tentara Nasional Indonesia ḍari 13 Fèbruari 2006 kantos 28 Dèsèmber 2007. Panjhânnengèpon èghântè sareng Jenderal TNI Djoko Santoso. Panjhânnengèpon molaè amandhi molaè èlantik sareng Presiden Susilo Bambang Yudoyono tangghâl 13 Fèbruari 2006 bân *serah terima jabatan* ḍâri Jenderal TNI Endriartono Sutarto è 20 Fèbruari 2006. Ḍâri 23 Fèbruari 2005 kantos 13 Fèbruari2006, panjhânnengèpon iyâ arèya Kepala Staf TNI Angkadhân Udara (TNI-AU). Panjhânnengèpon jhughân dhâddhi Panglima TNI ka ḍuwâ', saamponna Laksamana Udara / Marsekal TNI Soerjadi Soerjadarma dhâddhi orèng sè dhimèn sè dhâddhi Panglima ABRI/(TNI) sè asalla ḍari Kesatuan TNI-AU salanjhângngèpon sajârâ Indonesia.

## Kaoḍi'an dhibi'èpon
Djoko Suyanto enneng è Jl. Srindit, Sleko, Madiun, Jawa Timur, andi' ngen-angen terro dhâddhi Prajurit TNI Angkata Udara. Panjhânnengèpon potra ḍâri Bapak Suparno, angghuta TNI AU sè atugas è Lanud Iswahjudi andi' pangkat palèng ahèr Mayor. Mènangka ana' katello' ḍâri pètto' satarètanan, Djoko dhâddhi tong-sèttongnga sè nuroè ramanah dhâddhi prajurit TNI AU.

## Pendidighân

* AKABRI Udara (1973)
* Sakola Penerbang XX (1975) - Lulusan sè palèng saè
* Royal Australian Air Force (RAAF) Flying Instructor Course (Australia) (1980)
* Test Pilot Course (1982)
* Sakola Komando bân Kesatuan TNI AU (Sekkau) (1982)
* US Air Force F-5 Fighter Weapon Instructor School, Pangkalan Udara Nellis, Las Vegas, Nevada (1983)
* Sakola Staf bân Komando Angkadhân Udara (Seskoau) (1989) - Ketua Senat
* Sarjana FISIP, Universitas Terbuka (1990)
* Australian Joint Services Staff Colleges (1994)
* Suskatjemen Modern Hankam (1997)
* KRA XXXII Lembaga Ketahanan Nasional (1999)

## Jhâlânna Pangkat

* Letnan Udara II (1/12/1973)
* Letnan Udara I (01/4/1976)
* Kapten (01/4/1979)
* Mayor (01/04/1984)
* Letnan Kolonel (01/10/1990)
* Kolonel (01/10/1994)
* Marsekal Pertama TNI (01/8/1997)
* Marsekal Muda TNI (15/3/2001)
* Marsekal Madya TNI (17/2/2005)
* Marsekal TNI (1/5/2005)

## Kalongghuân Militer

* Instruktur penerbang F-5 Lanud Iswahyudi (1981-1982)
* Instructor advanced fighter training course (1983-1990)
* Komandan Skadron Udara 14 Lanud Iswahyudi) (1990-1992)
* Komandan Lanud Jayapura (1992-1994)
* Asisten Operasi Kosekhanudnas I Halim Perdanakusumah (1994-1997)
* Komandan Lanud Iswahyudi, Magetan (1997-1999)
* Panglima Komando Sektor Pertahanan Udara Nasional I (Pangkosekhanudnas) (1999-2001)
* Panglima Komando Operasi TNI AU II (Pangkoopsau II) (2001)
* Komandan Komando Pendidikan TNI AU (Dankodikau) (2001-2002)
* Asisten Operasi Kepala Staf Angkadhân Udara (2002-2004)
* Pèmpènan Staf TNI Angkadhân Udara (2005-2006)
* Panglima Tentara Nasional Indonesia (2006-2007)

## Sombher
Ahmad Sanusi

Ahmad Sanusi, otabâ èkennal sareng sebbhudhân Ajengan Cantayan, otabâ Ajengan Genteng, otabâ Ajengan Gunungpuyuh, (18 Sèptèmber 1889 - 31 Juli 1950) iyâ arèya tokoh Sarekat Islam bân sè mabhâdhi Al-Ittahadiyatul Islamiyah (AII), sèttong organisasi sè alampa è bighâng pândhidhighân, sosial kemasyarakatan bân ekonomi. è awwal pâmarentahannèpon Jepang, AII èpabubâr bân nyèlèp panjhânnângannèpon abhâdhi Persatuan Umat Islam Indonesia (PUII). Panjhânnângannèpon jhughân amaddhek Pondok Pesantren Syamsul Ulum, Sukabumi. Laènna jârèya, Kiai Sanusi jhughân onèng dhâddhi angghuta Badan Penyelidik Usaha-usaha Persiapan Kemerdekaan Indonesia (BPUPKI) è taon 1945. Panjhânnângannèpon èpastèyaghi dhâddhi pahlawan nasional neng taon 2022.

## Karjâ-karjâ
Kyaè Sanusi èkenal mènangka ulama ahli tafsir bân fikih sè ampon ngasèllaghi bânnya' karjâ.

#### Biḍâng Fikih:

# *Tahdzir al-‘Awam fi Mufiariyat Cahaya Islam*
# *Al-Mufhamat fi Daf’I  al-Khayalat*
# *At-Tanbih al-Mahir fi al-Mukhalith*
# *Tarjamah Fiqh al-Akbar as-Syafi’i*
# *Al-Jauhar al-Mardliyah fi Mukhtar al-Furu as-Syafi’iyah*
# *Nurul Yaqin fi Mahwi Madzhab al-Li’ayn wa al-Mutanabbi’in wa al-Mubtadi’in*
# *Tasyfif al-Auham fi ar-Radd’an at-Thaqham*

#### Biḍâng Tasawuf:

# *Mathla’ul al-Anwar fi Fadhilah al-Istighfar*
# *Al-Tamsyiyah al-Islam fi Manaqib al-Aimmah*
# *Fakh al-Albab fi Manaqib Quthub al-Aqthab*
# *Siraj al-Adzkiya fi Tarjamah al-Azkiya*
# *Al-Audiyah as-Syafi’iyah fi Bayan Shalat al-Hajah wa al-Istikharah*
# *Siraj al-Afkar*
# *Dalil as-Sairin*
# *Jauhar al-Bahiyah fi Adab al-Mar’ah al-Mutazawwiyah*

#### Biḍâng Kalam:

# *Miftah al-Jannah fi Bayan ahl as-Sunnah wa al-Jama’ah*
# *Tauhid al-Muslimin wa ‘Aqaid al-Mu’minin*
# *Alu’lu an-Nadhid*
# *Al-Mufid fi Bayan ‘ilm al-Tauhid*
# *Siraj al-Wahaj fi al-Isra wa al-Mi’raj*
# *Al-‘Uhud wa al-Hudud*
# *Bahr al-Midad fi Tarjamah Ayyuha al-Walad*
# *Haliyat al-‘Aql wa al-Fikr fi Bayan Muqtadiyat as-Syirk wa al-Fikr*
# *Thariq as-Sa’adah fi al-Farq al-Islamiyah*
# *Maj’ma al-Fawaid fi Qawaid al-‘Aqaid*
# *Tanwir ad-Dzalam fi Farq  al-Islam*

###### Majalah:

# *majalah al-Hidayah al-Islamiyah*   
# *majalah at-Tabligh al-Islami*     

## Sombher
Cinta Laura

**Cinta Laura Kiehl** iyâ arèya pemeran, penyanyi, penari bân moḍèl è Inḍonèsia.

## Kehidupan dan karier

### 1993—2006: Masa kecil dan awal karier
Ghi' kènè'na, Cinta Laura èlahèrraghi tangghâl 17 Agustus 1993 è Quakenbruck, Jèrman. Molaè ghil kènè'na, Cinta Laura noro' ramana, Michael Kiehl, sè alako dhâddhi General Manager è Hotèl Grand Hyatt, lè-ngallè naghârâ. Èbhuna anyama Herdiana Soekardeno Kiehl. Ghi' kana'na Cinta Laura, segghut nyèram tamennan, amaèn rit-jiridhân, bân alangngoy è songay sè kennengnganna ta' patè jhâu Dâri bengkona. âri kènè' sampè omor bellâsân taon, jârèya neng è lowar Inḍonèsia polana noro' ramana. Polana lahèr bân èrabât è lowar Inḍonèsia, Cinta Laura abâk bhidhâ logat ban aksèn pacacana sè aropa'aghi camporsn antara bhâsa Inḍonèsia bân bhâsa Inggris.

Ciri khas rèya sè madhâddhi Cinta Laura lebbi ghâmpang èkennal. Karierra è industri hiburan amola ḍâri dunia modeling. Sè ghi' bâktona aomor 13 taon, Cinta Laura dhâddhi sala sèttong finalis ajang Top Model taon 2006. Saellana noro' proses seleksi, Cinta Laura ènyata'aghi mennang. Sala sèttong juri ḍâri ajang kasebbhut iyâ arèya Sanjay Mulani, orèng sè anyeleksi oemeran ḍâri rumah produksi MD Entertainment. Cinta Laura pas lajhu èpatabâri ka'angghuy abintangè serial televisi. Cinta narèma tabârânna ka'angghuy dhâddhi bintang otama ḍâlem serial Cinderella (Apakah Cinta Hanyalah Mimpo?) sè jhughan èproduksi moso MD Entertainment.

Pa' bulân pertama, salèn alatè akting, Cinta noro' kursus bhâsa Inḍonèsia polana jârèya korang lancar ḍâlem abhâsa Inḍonèsia. Saellana Ngaollè penghargaan mènangka Aktris Ngetop ḍâ' ajang SCTV Award è taon 2007. Cinta Laura menyisihkan para nominator laèn, iyâ arèya Marshanda, Shireen Sungkat, ban Nia Ramadhani.

## Referensi
Lee Choon Seng

Lee Choon Seng (Cènah: 李俊承; pinyin: Lǐ Jùnchéng; Pe̍h-ōe-jī: Lí Tsùn-sîng; 1888—5 Juni 1966) panèka pengusaha bân filantropis è Singapura sabellunna mardhikah. Salèrana maddek pan-bârâmpan perusahaan, kebbhun karet è Malaya, bân maddek bank-bank Cènah è wilayah kasebbhut. Lee aghâdhui peran pimpinan è pan-bârâmpan organisasi komunitas Cènah è Singapura, akadhi Dewan Komersial bân Industri Cina Singapura (DKITS), bân nolonge Sun Yat-Sen revolusioner è Cènah. Salèrana jhughân abhânto perkembangan aghâma Buddhâ è Singapura kalabân maddek pan-bârâmpan lembaga Buddhâ, è antarana *Singapore Buddhist Lodge*, Federasi Buddhâ Singapura, bân Kuil Poh Ern Shih. È taon 2008, oḍi'na bân kontribusina dâ' masyarakat èpèyara kalabân peringatan è Ee Hoe Hean Club. 

## Taon-taon awwâl bân kaodi'ân pribadi
È taon 1888, Lee lahèr è Yongchun County, Fujian, Cènah; èpon andi' tarètan lakè' bân tarètan binè'. Kaangghuy nyarè arta, ramana, Lee Lip Chai, apinda ka Negri Sembilan, Malaysia. È dissa' èmolaè layanan transportasi sè ètajhâ' bi' jhârân bân toko bekal, saterrossa ngalakonè sârangkaian proyèk amal, è antarana maddek asosiasi klan bân sakola'an. Lee saterrossa noro' ramana è Negri Sembilan kaangghuy abhânto èjhâlanaghi usaha kalowarga bân noro' proyek amal. Lee èpèyara mènangka orèng Tao, tapè èoba dâ' agama Buddhâ è bâkto la towa, kalabân *Venerable Hong Choon*, abbas Kuil Kong Meng San, sè atugas mènangka mentor rohanina èpon akabin ḍukalè bân andi' ana' ra-kèra lèma bellâs.

## Usaha
Lee apinda ka Singapura kaangghuy maddek cabang bisnis keluargana laèn, Thye Hin Limited. È Singapura, èpon maddek Eng Hin Company, *Thye Hong Biscuit Factory*, bân *Thye Ann Investment*, perusahaan properti. Salèrana jhughân maddek perkebunan karet sè ghâghâng è sabâbhân Malaya. Kaangghuy madhâddhiyâghi usaha anyar sè èkasossa'aghi kaangghuy ollè ènjhâman dâri bank-bank Bârâ' sè ampon mapan, Lee bân cakanca usahana molaè pan-bârâmpan bank lokal Cènah, è antarana Bank Ho Hong. È taon 1931, Lee dhâddhi direktur urusan Bank Ho Hong, bân saamponna bank kasebbhut agabung sareng ḍuwâ' bank laènna kaangghuy abhânto *Overseas Chinese Banking Corporation* (PPTP), èpon dhâddhi direktur PPTP bân salastarèna dhâddhi ketuana.

## Layanan ghâbây masyarakat Cènah

### Dukungan ghâbây Sun Yat-Sen
Pendukung Kuomintang, Lee noro' rapat rahasia sareng Sun Yat-Sen è Wan Qing Yuan, villa duwâ' lantai è Tai Gin Road. Salèrana jhughân abhânto parantauan Cènah è Asia Tèmor Lao' kaangghuy makompol sombhângan kaangghuy nolonge Kuomintang è dâlem perjuanganna èlabâni Kekaisaran Jepang bân Partai Komunis Cènah. È taon 1937, Lee bân lèma' pamimpin masyarakat Cènah laènna èpènta sopajâ Wan Qing Yuan èpadhâddhi situs bersejarah; saterrossa èpassra'aghi ka Dewan Komersial bân Industri Cènah Singapura (DKITS), sè mabâli bân ètantowaghi mènangka monumen nasional, Sun Yat-Sen Villa (satèya Nanyang Sun Yat-Sen Memorial Hall).

## Sombher
Djuanda Kartawidjaja

**Djuanda Kartawidjaja** (dâlem EYD: Juanda Kartawijaya; 14 Januwâri 1911 – 7 Novèmber 1963), lebbi èkennal kalabân nyama Djuanda, panèka Perdana Menteri Indonesia sè kapèng 11 bân sè terakhèr. Salèrana atugas molaè 9 April 1957, kantos 9 Juli 1959. Saellana jârèya, salerana atugas mènangka Mentri Keuangan è *[[Kabinet Kerja Pertama.]]*

Kontribusi sè palèng rajeh è bâkto marènta panèka Deklarasi Djuanda taon 1957, sè ènyataaghi jhâ' perairan Inḍonèsia, tamaso' perairan è sekitar, è antarana, bân è dâlem Kepulauan Indonesia, aropaaghi wilayah terpadu dâri Negara Kesatuan Republik Indonesia (NKRI), otabâ sè èkennal mènangka naghara kepulauan è bâbâna Konvensi Perserikatan Bangsa-Bangsa tentang Undang-Undang PBB (UNKUS).

## Awwal kaoḍi'ân bân pangajhâran
Djuanda èlahèrraghi è tangghâl 14 Januwâri 1911 è Tasikmalaya. Se aropa’aghi pottra sè kapèng settong dâri Radèn Kartawidjaja ban Nyi Monat. Ramana panèka guru è *Hollandsch-Inlandsche School* (HIS). Bâ'na mamarè pendidikan SD-na è HIS bân saterrossa apinda ka Europesche Lagere School (ELS), sè èsambhât è taon 1924. Saterrossa, ramana ngotos è SMA khusus ghâbây orèng Èropa, èngghi panèka *Hoogere Burgerschool te Bandoeng* (HBS) Bandung, sè samangkèn èpadhâddhi bengkona SMA Negeri 3 Bandung bân SMA Negeri 5 Bandung, bân lulus dâri ḍissa' 1929. È taon sè padâ, Djuanda maso' ka *Technische Hoogeschool te Bandoeng* (THS), sè satèya èsebbhut Institut Teknologi Bandung (ITB). Djuanda jurusan irigasi bân teknik jhâlân (Wegen en Waterbouwkunde) bân lulus è taon 1933 kalabân gelar Teknik Sipil.

È bâkto ghi' ngodâ, Djuanda namong aktif è organisasi non-politik, tamaso' Persatuan Pasundan, angghuta Muhammadiyah, bân mantan kapala sakola'an Muhammadiyah. Saterrossa èpon atugas toman dhâddhi karyawan Dinas Pekerjaan Umum Provinsi Jhâbâ Bârâ', Hindia Bâlândhâ, molaè taon 1939. Djuanda nerrossaghi karir è bânnya' posisi sè aladhinè naghârâ bân bangsa. Salèrana amolaè karir mènangka ghuru è Sakola'an *Muhammadiyah Algemeene Middelbare*, sèpantaran SMA, è Jakarta. Jughân èpatabârih jabatan dhâddhi asisten dosen è Institut Teknologi (TH) Bandung. Jhughân molaè kalakoan organisasina sabellunna mardhika kalabân Persatuan Pasundan è taon 1934.

Saellana empa’ taon ngajhâar neng SMA Muhammadiyah â Jâkarta, taon 1937, Djuanda ngabdhi ḍa’ dinas pamarènta’an è Dinas Irigasi Jhâbâ Bârâ'. Salèrana jhughân aktif mènangka angghuta Dewan Daerah Jâkarta. Djuanda èangghep Kepala Dinas Kereta Api Indonesia è awwal kamardhika'an. Djuanda ajabat mènangka Mentri Perhubungan Republik Indonesia dâri taon 1946 kantos 1949 bân dâri taon 1950 kantos 1953. Tangghâl 9 April 1957, salèrana èpèlè dhâddhi Perdana Menteri Inḍonèsia sè kapèng 10, aghântè Ali Sostroamidjojo. È Kabinet Kerja Pertama, ètoro'è Keputusan Presiden 1959, Djuanda arangkâp tughâssah dhâddhi Mentri Pertama bân Mentri Keuangan. Salèrana atugas mènangka Presiden se alaksana’aghi bâkto Sukarno alengleng ka lowar naghârâ.

## Sombher
Krido Pramono

Krido Pramono (lahèr 17 Oktober 1975) iyâ arèya perwira tèngghi TNI-AD molaè 30 Oktober 2025 narèma parènta mènangka  Panglima Komando Dajirâ Militer VI/Mulawarman.

Krido, iyâ arèya lulusân Akademi Militer (1997) bân SMA Negeri 2 Purwokerto rèya asalla ḍâri pembhâghiyân Infanteri (Raider). Kalongghuân sè kadhubi'en jenderal bintang ḍuwâ' rèya iyâ arèya  Asisten Intelijen Panglima Tentara Nasional Indonesia.

Krido ècatat negghu’ bânnya' kalongghuân penting, sè è dâlemma iyâ arèya  Waaspers Kasad Bid. Binpers, Danrem 052/Wijayakrama, Pa Sahli Tk. III Bidang Hubint Panglima Tentara Nasional Indonesia, Asintel Panglima TNI, bân sè kadhubi'en mènangka Pangdam VI/Mulawarman.

## Kalongghuân Militer
* Komandan Batalyon Inf 611/Awang Long taon 2013
* Komandan Kodim 1002/Brb taon 2014
* Pabandya-3/Jianorg Kowil Spaban  II/Puanter Sterad neng Mabes TNI AD taon 2016
* Setmilpres taon 2019
* Paban V /Binkar Spersad taon 2023
* Waaspers Kasad Bid. Binpers taon 2023
* Danrem 052/Wijayakrama taon 2024
* Panyokan Intelijen (Asintel) Panglima Tentara Nasional Indonesia Januwari taon 2025

## Sombher
Kholilurrahman

Dr. Drs. KH. **Kholilurrahman Wafi**, SH, M.Si. (Bhâbbhâr 14 Juni 1960) panèka politisi, olama', bân akaḍemisi sè samangkèn alaghungè mènangka Bupati Pamekkasân  pèrioḍe 2025–2030. Salèrana èresmi'aghi sareng Gubernur Jhâbhâ Tèmor, Khofifah Indar Parawansa, è tangghâl 19 Maret 2025 è Geḍḍhung Nâghârâ Grahaḍi, Sorbhâjâ. 

Sabellunna, salèrana alaghungè mènangka Bupati Pamekkasân pèrioḍe 2008–2013, bân anḍi' carèta sè lanjhâng è lègislatif mènangka angghuta DPRD Provinsi Jhâbâ Tèmor ghâbây ḍuwâ' pèrioḍe (1999–2004 bân 2004–2008), bân angghuta DPR Komisi VI Inḍonèsia pèrioḍe 2014–2018.

## Kâoḍi'ân
Bhâbbhâr mènanngka pottra ḍâ'aḍâ ḍâri ganḍingan KH Hasan Abdul Wafi (Sumberanyar , Tlanakan) bân Bu Hj. Aisyah Zaini (Galis, Pamekkasân),  oḍi' è lingkungan ponḍhuk Nurul Jadid, Paiton, Probolinggo. Salèrana akabin bân Bu’ Hj. Roihana bân èbherkaḍhi  tello’ ana’. Salèrana jhughân Pengasoh Ponḍhuk Matsaratul Huda, Panempan, Pamekkasân.

## Pânḍiḍighân

### Formal

* SD, MI Negeri 1 Probolinggo, Paiton, Probolinggo (1975) lambe' MIN 1 Karanganyar Paiton
* SMP, MTs Negeri 1 Probolinggo, Paiton, Probolinggo  (1978) lambe' MTsN 1 Karanganyar Paiton.
* SMA, Madrasah Aliyah Negeri 1 Kota Malang (1981).
* S1, Fakultas Syariah, Universitas Islam Negeri Sunan Ampel, Sorbhâjâ (1989)
* S1, Fakultas Hukum, Universitas Darul 'Ulum, Jombang (1989)
* S2, Magister Administrasi Publik, Universitas 17 Agustus 1945, Sorbhâjâ (2010)
* S3, Doktor Ilmu Administrasi, Universitas 17 Agustus 1945, Sorbhâjâ (2012)

### Informal

* Ponḍhuk Pesantrèn Nurul Jadid, Probolinggo.
* Ponḍhuk Pesantrèn Sidogiri, Pasuruwân.
* Ponḍhuk Pesantrèn Tebuireng, Jombang.
* Ponḍhuk Pesantrèn Darul 'Ulum, Jombang.

* Pângasoh Ponḍhuk  Matsaratul Huda, Panempan, Pamekkasân. (Semangkèn)
* Dosen è pan-samponapan Perghuruwân Tèngghi Islam. (Semangkèn)
* Angghuta DPR-RI Fraksi Partai Kebangkitan Bangsa Pèrioḍe (2014-2018)
* Angghuta Komisi VI sareng lingkup tugas è biḍâng Inḍustri, Investasi, Sa'èngan Usaha, BUMN, Dhâghângan bân Koperasi.
* Bupati Pamekkasân (2008 - 2013)
* Angghuta DPRD Provinsi Jhâbâ Tèmur Pèrioḍe (1999-2004 bân 2004-2008).

## Parjhâlânan Karir Organisasi bân Politik

* Kâtowa Pângoros Cabang (PC) Ikatan Pelajhâr Nahdlatul Ulama (IPNU) 
* Kâtowa Pângoros Cabang (PC) Pergerraghân Mahasiswa Islam Inḍonèsia (PMII)
* Kâtowa Dewan Syuro PKB Kabhupatèn Pamekkasân.
* Kâtowa DPC PKB Kabhupatèn Pamekkasân
* Kâtowa MUI Kabhupatèn Pamekkasân (2005 - 2010)
* Bâkkèl Rois Suriyâh PCNU Kabhupatèn Pamekkasân
* Angghuta Da'i Polḍa Jatim
* Pamaḍḍhek LSM Maḍhurâ Crisis Centre
* Pamaḍḍhek Forum Lintas Partai Pamekkasân
* Angghuta Dewan Pakar ICMI
* Dewan  pamaḍḍhek Forum Fokus Kabhupatèn Pamekkasân (2000)
* Komisaris Otama PERSEPAM MADURA UNITED (2011 - Sâmangkèn)
* Kâtowa PSSI Kabhupatèn Pamekkasân / Kâtowa PERSEPAM (2008 - 2011) 

## Sombher
Pangeran Mohammad Noor

**Pangeran Mohammad Noor** (Lahèr 24 Juni 1901). Èngghi panèka mantan Menteri Pekerjaan Umum tor Gubernur Kalimantan è taon 1945-1950. Salèrana lahèr ḍâri kalowargâ Bangsawan Banjar, èngghi panèka Intah (katoronan kapèng 4) ḍâri Raja Banjar Sultan Adam Al-Watsiq Billah.

## <big>Tokoh Kamardhikaan (Menteri Jhâman Soekarno)</big>
Saamponna tammat HIS taon 1917 tor alanjuttaghi ḍâ' MULO kantos tammat taon 1921 sarta tammat jughân ḍâri HBS taon 1923. È taon 1923 alanjuttaghi ka Technische Hoogeschool te Bandoeng (THS) -  sala sèttong sakola'an teknik tèngghi sè bâḍâ è Kotta Bandung.

È taon 1927, salèrana kaparèng gelar Insinyur  saamponna ajhâr korang lebbhi empa' taon kalabân teppat bâkto. Sataon sabellunna Ir. Soekarno (Presiden RI ) jughân ngaollè gelar insinyur ḍâri TH Bandung.

Taon 1935-1939, salèrana aghântè rèng seppo lakè'na Pangeran Muhammad Ali, dhâddhi Bâkkèl Kalimantan è ḍâlem Volksraad jhâman pamarentahan Kolonial Hindia Bâlândhâ. Taon 1939, salèrana èghântè Mr. Tadjuddin Noor è ḍâlem Volksraad.

Salèrana tamaso' tokoh kamardhika'an sè mampo ajhâghâ kakompagân pasukan è Kalimantan ḍâlem bârisân Divisi IV ALRI Pertahanan Kalimantan sè èseppowè kalabân Hasan Basry (1945-1949) tor kacated mènangka angguta Panitia Persiapan Kemerdekaan Indonesia (PPKI).

Ghi' bâjâ 24 Maret 1956 - 10 Juli 1959, salèrana èpakon Presiden Soekarno dhâddhi  Menteri Pekerjaan Umum. È nalèkana dhâddhi Menteri Pekerjaan Umum, bânnya' pan-saponapan proyek sè èlakonè akadhiyâ Proyek Waduk Riam Kanan è Kalimantan Selatan tor Proyek Waduk Karangkates è Jawa Timur. Salaèn ghânèka, salèrana jughân nyèppowè Proyek Pasang Surut è Kalimantan tor Sumatra tor Proyek Pengembangan Wilayah Sungai Barito sè èbâgi dhâddhi ḍuwâ' bâgiân, èngghi panèka PLTA Riam Kanan tor Pengerukan Muara/Ambang Sungai Barito sè èjhâlânè kantos akhèr taon 1970.

## <big>Tandhâ Jasa (Ngabdhi Ka Naghârâ)</big>
Salèrana jughân èparèngè Anugerah Tanda Kehormatan Bintang Mahaputra Utama asabhâb jasa sareng pengabdiannèpon è taon 1973.

Lerres è tanggâl 8 November 2018, Pemerintah Republik Indonesia lèbât Presiden Ir. Joko Widodo aparèng gelar Pahlawan Nasional kalabân èpaterbi' Keppres No 123/TK/Tahun 2018 ngèngèngè kaangghuy aparèng Gelar Pahlawan Nasional. 

Pangeran Muhammad Noor sèḍâ è tanggâl  15 Januari 1979 tor èkobhurrâgi neng TPU Karet Bivak, Jakarta apolong sareng pasarèyan rajièpon, Gusti Aminah binti Gusti Mohamad Abi.  

## Sombher
Aria Wangsakara

Raden Aria Wasangkara (c. 1615 - c. 1681) iyâ arèya pèmpènan dajirâ, kyaè bân sabbhil Muslim katoronan karaton Sumedang Larang sè biasana èyangghâp mènangka sè maddhek Tangerang. È Novèmber 2021, panjhânnengannèpon èpadhâddhi mènangka Pahlawan Nasional Indonesia sareng Presiden Joko Widodo.

## Salsèla kaodhi'ân
Salsèla kaodhi'ân Aria Wangsakara sè bhender mlarat kaangghuy èpastèyaghi amarghâ carèta-carèta asalèngan sè kalowar è dâlem bâcaan sè dhâbhidhâ, bân korangnga bhuktè langsong. panjhânnengannèpon kalowar dâlem pan-saponapan bâcaan adhât è ântarana *Babad Tangerang* bân *Babad Banten*. È ḍalemèpon panjhânnengannèpon èsebhhutaghi lahèr sakitar taon 1615 neng Sumedang, bân mènangka potra ḍâri Wiraraja I, ana' ḍâri prabu Kusumadinata II bân Harisbaya. Panjhânnengannèpon jhughân ghi' katoronan ḍari Syarif Abdulrohman ḍâri Cirebon. Salsèla lambâ' nerrangaghi dhibi'epon, èbâkto Perusahaan Hindia Timur Belanda tambâ gaduwân kabhundhângan è kennangan kasebbhut, Aria Wangsakara ta' narèma alako bhâreng kalowargana sareng orèng-orèng jârèya bân aburu sareng duwâ' tarètanna neng taon 1632, iyâ arèya Aria Santika bân Yuda negara, kaangghuy aburu dâ' kennengan sè samangkèn èkaonèngè mènangka Tangerang è pèngghir Songay Cisadane, èkaimma Panjhânnengannèpon èparèngè èdhi kaangghuy ajâgâ kennengan rèya sareng Sultan Abul Mafakhir. Èdissa panjhânnengannèpon manddhek kennengan anyar, iyâ arèya Kesultanan Lengkong Sumedang, è pèngghir bere' Songay Cisadane sareng panjhânnengannèpon mènangka sè dhalem dajirâepon sareng nyama Sultan Lengkong. Salama panjhânnengannèpon amarènta èdissa, panjhânnengannèpon èkocaè ampon alako kaangghuy anyebarraghi Islam è kennengan sakitarèpon, maddhek pondhuk anyar neng taon 1640-an. Neng awwâl 1650-an, Paghâdhân Hindia Timur Belanda amaddhek sèttong paghârân è pèngghir sabrang dâri kennenganna kaangghuy anadhâaghi bâtes wengkon kakobâsaan orèng-orèng jârèya è kennengan kasebhhut. Wangsakara èra-kèra sèdhâ neng taon 1681 bân èkobhuraghi è Pagedangan.

## Sombher
Bhâsa Pèrsi(h)

**Bhâsa Persia** iyâ arèya sala sèttong bhâsa dâri rompon bhâsa Iran. Ètotoraghi sarèng minoritas è Iran, Tajikistan, Afganistan bân Uzbekistan. Bânnya'nah sè adhâbu angabi' sampè' 35 juta orèng. È Iran, panotor bhâsa rèya sampè' 25% pendudugghâ. Bhâsa Dâri Afghani ampon bânnya' acampor sarèng bhâsa-bhâsa akadhi Mongolia.

## Nyama
Istilah *Persia* esèrap dâri bhâsa latin: *Persia*, sè esèrap dâri bhâsa Yunani Kuno: *Persis* panèka bhângon helenisasi dâri *Pārsa* dâlâm bhâsa Persia kona sè artèna "Persia" (Sèttong wilaya è Iran, sè ècangkop para' sakabbhina provinsi Fars).

*Farsi* panèka endonim ka'angguy bhâsa nèka, bân umum jhughân èghunaaghi ḍâlâm bhâsa-bhâsa laèn. Namong dâ'iyâ, Akademi Bhâsa bân Sastra Persia anyataaghi  jhâ' oca' *Farsi* mon bisa ta' osa angghuy ḍâlem bhâsa asing, bân èsaranaghi nganguy oca' sè lèbbi umum otabâ ampon mapan dâlâm bhâsa-bhâsa  laèn polana akadhi tandhâ pèran bhâsa Persia sè cè' palengkap dâ'ka bhâsa-bhâsa. 

## Sajârâ
Bhâsa Persia mènangka anak cabang bhâsa bhâsa Indo-Iran. Sadhâjâ pakar bhâsa  bân sejarawan partajâ jhâ' pârkâmbhângan bhâsa Persia alèbbhâti tèngkathân-tèngkathân akadhi: 

* Bhâsa Persia Kona (k. 600–300 SM).
* Bhâsa Persia Tèngnga (k. 300 SM–651 M).
* Bhâsa Persia Anyar (651–samangkèn).

## Dialek bân Cèm-macèmma
Bhâsa Persia andi' tèllo'dialek baku:

Persia Iran (otabâ "Persia bèrè'") èdhâbu è Republik Islam Iran bân minoritas è Irak otabâ naghârâ-naghârâ pâsèsèr Teluk Persia.  Persia Afganistan (jhughân èsebbhut "Persia Tèmor", otabâ "Dari") èdhâbu è Afganistan.  Persia Tajik (jhughân coma èsebbhut "Tajik") èdhâbu è Tajikistan bân Uzbekistan. Dialek nika ètolès dâlâm alfabet Kiril. 

Bâdâ jhughân jumla dialek lokal dâri Iran, Afganistan, bân Tajikistan sè sakonni' bidhâ dâri bhâsa Persia Baku. Dialek Hazara (è Afganistan tèngnga bân Pakistan),  Dialek Tat bân cèm-macèmma Tat Yahudi è pâghunongan Kaukasus, Darwazi (in Afganistan bân Tajikistan), Basseri (è Iran bhâgiyân lao'), bân dialek Teheran. Adhâbu Persia Afganistan bân Tajik andi' kasalèngngartèan sè tègghi, èbhândhingaghi ka dialek Persia è Iran.

## Aksara
Sâbèllunna maso'nah Islam, masyarakat Persia aghunaaghi duwe' engan horop ḍâ' bèkto Pahlavi, èngghi panèka horop sè èmodifikasi dâri Bhâsa Aram, bân engan sèttongah iyâ arèya horop asli sâtempat sè èsebbhut 'Dindapirak' otabâ dâlâm bhâsa Persia Modèrèn èsebbhut 'Dindabireh' (horop soccè).

Bhâsa Persia modèrèn aghunaaghi horop Arab sarèng tambhâân 4 horop ghâbây anolèsaghi 'zh', 'ch', 'p', bân 'g'.

## Sombher
Ali Haji bin Raja Haji Ahmad

Raja Ali Haji bin Raja Haji Ahmad otabâ jhughân èkaonèngi kalabân nyama kènnya' Raja Ali Haji (lahèr è Polo Penyengat, Kapolowan Riau, ca 1808 - sèdha è Polo Panyengat, kesoltanan Lingga, ca 1873) iyâ arèya olama', pakar sajarah, bân pangarang abad 19 katoronan Bugis bân Melayu. Panjhânnengèpon kaonang dhâddhi tokang catet awwâl dhâsar-dhâsar tata bhâsa Melayu lèbat buku Pandhuman Bhâsa; buku sè dhâddhi pandhuman bhâsa Melayu. Bhâsa Melayu *Standar* (jhugân èkoca' bhâsa Melayu sè lerres) ghânèka sè èdâlem Kongres pamoda Indonèsia 28 Oktober 1928 èpadhâddhiyaghi mènangka bhâsa Nasional, Bhasa Indonesia. Panjhânnengèpon katoronan kaduwâ' (kompoy) ḍari Raja Haji Fisabilillah, sè èpatuwan ngode IV ḍâri Kesultanan Lingga-Riaw bân jhughân aropaaghi bhângsawan Bugis.

## Sajâra Oḍi'
Raja Ali Haji èlahèraghi è Polo Penyengat, Kepolowan Riau taon 1808 otabâ 1809. Panjhânnengèpon panèka potra ḍâri Raja Ahmad, sè anḍi' *Engku Haji Tua* saamponna nyabis ḍâ' Mekah. Panjhânnengèpon panèka komponèpon Raja Ali Haji Fisabilillah (Yang Dipertuan Muda IV ḍâri Kesultanan Lingga-Riau bân jhughân bhângsawan Bugis, tarètan Raja Lumu). Fisabillah iyâ arèya katoronan kalowarga kerjaan Riau, sè aropaaghi katoronan ḍâri Prajurit Bugis sè ḍâteng ḍâ' kennangan kasebbhut neng abad ka-18. èbhuna Hamidah binti Malik iyâ arèya tarètan sapopo ḍâri ramana bân jhugân ḍâri katoronan Melayu.

## Sombher
Kue Putu

**Kue putu** iyâ arèya sala sèttong macem kakanan tradisional Inḍonèsia sè kadhâddhiyân dâri jhâjhân sè èesse'è ghulâh Jhâbâ, èlapisi kalabân nyior parot, bân teppong nasè' kasar. Kue panèka èkukus kalabân èpasang è dâlem tabung perrèng sè sakoni' èpadhâddhi. Kakanan panèka èjuwhâl molaè arè compet sampè’ la para’ malemma. Monyèna uap sè khas sè kalowar dâri peluit panèka jhughân aropaaghi alat promosi ghâbây vendor sè ajhuwâl. Kue panèka umumma èghâbây è bâbâna cèlleng bân ijo. Manabi è varian Putu Bugis (asal dâri Sulawesi Lao'), kue panèka biasana èkaghâbây ngangghuy bahan-bahan akadhi berrâs ketan ireng ta' kalabân gula, sè èkaghâbây kue panèka bârna petteng, cèndhâng dâ' item. 

Putu Bugis biasana èkakan kalabân nyior parot bân saos cabbhi, bân namong èjhuwâl è bâkto ghu-lagghu mènangka dhâddhi sarapan sè praktis. Lâbât perantauan Jhâbâ bân Bugis, kue putu jhughân èpopulèraghi ka naghârâ laèn sareng orèng Jhâbâ bân Bugis, akadhi Singapura bân Malaysia. Kue putu andi' sejarah sè lanjhâng tor soghi. Asalla dâri Jhâbâ, Indonesia, namong èkennal jhughân è naghârâ-naghârâ Asia Tèmor Lao' laènna, akadhi Malaysia bân Filipina.

È dâlem tradisi Jhâbâ, kue putu serrèng èghâbây è pan-bârâmpan upacara tradisional bân paraya'an aghâma. Kue panèka ngajhâri nilai-nilai mulia dâri kabudâjâ'an Jhâbâ bân aghâdhui simbolisme rohani sè dâlem. Proses aghâbây kue putu èmolaè kalabân acamporaghi tepung beras kalabân aèng kantos abhânto adonan sè bisa èbentuk. Adonan panèka saterrossa ècamporaghi dâ' dâlem cetakan buluh èbârengi ghâlimpo' gula mèra bân nyior parot. Cetakan buluh kasebbhut pas èpasang è attas pengukus, bân kue putu èkukus kantos èola. Maskè akaton saderhana, proses abhâdhi kue putu saongghuna alambangaghi kasabbârân tor tè-ngatè. Kasabbârân èparloaghi kaangghuy anḍi'-anḍi' kue sè èmasak kalabân samporna, è bâkto ghâpanèka parlo teliti kaangghuy nyadhiyaaghi bahan-bahan bân mastèaghi jhâ' bhân-sabbhân langkah èlampa'aghi kalabân bhâgus. Hal ka’dinto aghâmbhâraghi filsafat odi’ Jhâbâ, sè nodhuwâghi pentingnga kasabbârân tor teliti dâlem kaodi’an sabbân arè. 

Bentuk unik Kue putu, sè serrèng aropa'aghi silinder panjhâghân, jhughân aghâdhui artè filosofis. Bentuk silinder alambangaghi kelestarian bân keseimbangan è dâlem kaodi'ân. Hal ka’dinto aghâmbhâraghi pamangghina oreng Jhâbâ da’ pentingnga kasaimbangan dâlem kaodi’ân, saè dâlem hubungan antar manossa tor dâlem hubungan sareng alam. Saterrossa, kue putu jughân alambangaghi kasennengngan. Komposisi bahan-bahan sè èghunaaghi è dâlem kue putu—teppong berrâs, gulâ mèra, bân nyior parot—ngajhâri keragaman. Maskè bahan-bahan panèka bhân-sabbhân, bahan-bahan panèka ècamporaghi kalabân samporna kaangghuy aghâbây kue sè èkasennengi bân èkanyamanih. Arèya ècerminaghè konsèp harmoni è masyarakat, è dimma parbhidâ'ân èarghâi bân èkennal mènangka bâgiyân penting dâri kabbhi. È bâbâna, kue putu panèka lebbi dâri namong kakanan tradisional sè èkasennengi. Kue panèka jhughân nyadhiyaaghi wawasan sè dâlem dâ' filsafat odi', nilai-nilai budaya, bân simbolisme sè èkasennengi sareng masyarakat Jhâbâ bân Inḍonèsia umumma.

## Sombher
Cicero

**Cicero** otabâ **Marcus Tullius Cicero** (oca' Latin: [ˈmaːrkʊs ˈtʊlːijʊs ˈkɪkɛroː]) (3 Januari 106 SM – 7 Ḍèsèmber 43 SM) panèka filsuf, orator, pângacara, sastrawân, bân neghârâwân Romawi Kuno sè umumna è yangghep ahli cârama Latin bân ahligaya prosa .    

Cicero panèka tokoh otama è alirân filsafat Stoic sè èkennal è abaḍ ke-4 SM (Sabellun Masehi) kantos abaḍ ke-2 M (M), bân èpon panèka sala sèttong tokoh è pèrioḍe ahèr sè lebbi èkennal mènangka Stoa Romawi.  Salaèn jârèya, èpon bân pekkeranna jhughân èangghep semma' ḍâ' alirân Platonisme bân Epikuros .  Pekkeranna serreng èsebbhut ḍâlem pâmèkkèran hokom bân tata nâghârâ, bân jhughân pâmèkkèran filsafat laènna.  Sala sèttongnga panèka David Hume è abaḍ ke-18. 

Karya bân pèkkèran Cicero jhughân èkagumi sareng pan-bârâmpan Bapak Gereja Latin sè apângaro akaḍhi Santo Agustinus ḍâri Hippo, sè ngoca' karya *Hortensius* panèka sala sèttong sè adorong ḍâ' alirân aghâmâ Kristen,  bân Santo Hironimus, sè ngalamè kâkobâtèran è bâkto nângalè pângatonan sè ètuduh mènangka "pengikut Cicero bânnè kristus"  è pângaḍhilân khosos . 

## Sombher
Hazairin

**Hazairin** (28 Nopèmber 1906 – Ḍèsèmber 1975 ) panèka ahli è ḍâlem hokom aḍhât. Salèrana atugas mènangka Mentri Ḍâlem Negeri è Kabinet Ali Sastroamidjojo I.

## Asal
Hazairin èlahèrraghi ḍâri kâlowarga sè to'at ka aghâma, ḍâri pasangan Zakaria Bahri (Bengkulu) bân Aminah (Minangkabau). Eppa’na ghuru ban embana, Ahmad Bakar, olama'. dḍâri kaḍuwâ'na, Hazairin narèma pangajhârân aghâma ḍhâsar bân penḍiḍighân bhâsa Arab. 

## Carèta Oḍi'
Hazairin lolos ḍâri Rechtshoogeschool te Batavia (Jakarta Law College) è taon 1936, ghâḍhuwâ gelar ḍoktor è biḍang hokom aḍhât. Sa'amponna lolos, Hazairin ngabḍhi ḍaḍḍhi Kepala Mahkamah Negeri Paḍang Sidempuan (1938–1945). Sâ'abiḍḍhâ alaghung, Hazairin jhughân alampa’aghi pânelitian pârkara hokom aḍhât Tapanuli Lao’. Serrèna jasana panèka, salèrana èparèngè gelar “Pangeran Alamsyah Harahap.”

È bulân April 1946, èpon è yangka' mènangka Rèsiḍen **[[Ḅângkolo]]**, è bâkto sè paḍâ jhughân atugas mènangka Wakil Gubernur Militer Somattra Lao'. Bâkto atugas mènangka Rèsiḍen, èpon mâkalowar obeng ḍhlubeng sè èkennal mènangka "Uang Kertas Hazairin." Saellana revolusi fisik lastare, èpon è yangka' ḍhâḍḍhi Kepala Bâgiân Hokom Perdata Kementerian Kehakiman.
Hazairin maso' ka arèna politik Inḍonèsia kalaban cara noro' maddhek Partai Inḍonèsia Raya (PIR). Sareng Wongsonegoro tor Rooseno, abâ’na ḍâḍḍhi angghuta Dewan Perwakilan Rakyat Sementara mènangka wakil Partai PIR. È ḍâlem kapasitasna mènangka wakil partai, Hazairin è yangka' mènangka Mentri Ḍâlem Negeri è Kabinet Ali Sastroamidjojo I (1953–1955). È pemilu 1955, Partai PIR èbâgi ḍâḍḍhi ḍuwâ', èngghi panèka PIR - Wongsonegoro bân PIR - Hazairin. Ḍâlem pemilu, PIR – Hazairin namong ollè 114.644 sowara otabâ satara sareng sèttong korse.

Saellana lastare karir politikna, Hazairin ḍhâḍḍhi Profesor Hokom Aḍhât bân Hokom Islam è Universitas Indonesia . Salèrana jhughân atugas mènangka Profesor è Universitas Islam Jakarta, Fakultas Hukum Militer (PTHM), bân Fakultas Ilmu Kepolisian (PTIK).

## Sèḍhâ

Hazairin sèḍhâ è tangghâl 11 Desember 1975, bân èkobhur è pâsarèan Pahlawan Kalibata è Jakarta. Mènangka pangakowan dâ' jasana, pâmarènta anyataaghi Hazairin mènangka Pahlawan Nasional è taon 1999.

## Karjâ

* Pergolakan Pânyesuwayân Aḍhât Ḍâ' Hokom Islam (1952)
* Pètto' Serangkai Tentang Hukum (1981)
* Hokom Kewarisan Bilateral mènorot al-Qur’an bân Hadits (1982)
* Hendak Kemana Hokom Islam (1976)
* Perdebatan ḍâlem Seminar Hokom tentang Faraidhh (1963)
* Hokom Kekeluargaan Nasional
* Tinjauan Mengenai Undang-undang Perkawinan Nomor 1 tahun 1974.
* Hokom Pidana Islam Ditinjau ḍâri Segi-segi, bân Asas-asas Tata Hukum Nasional; Ḍemokrasi Pancasila (1970
* Nâghârâ Sè Ta' Anḍi' Penjara (1981)
* Hokom Anyar è Inḍonèsia (1973)
* Ilmu Pengetaowân Islam bân Masyarakat (1973)
* Ḍemokrasi Pancasila (1981)

## Sobher
I Gusti Ngurah Rai

**I Gusti Ngurah Rai** ( Okara Bhâli:  ; 30 Jânuwari 1917 – 20 Nopèmber 1946) panèka tokoh militer Inḍonèsia, sè aghâdhui peran penting è Perrang Kamardhikaan. Ngurah Rai panèka sè maddhek pasukan asenjata Inḍonèsia bân komandan lughâlluna è Polo Nusa Tenggara, bân mèmpèn palabânan *bersenjata* anti-Bâlândhâ è Bhâli. Ngurah Rai sèdhâ è bulân Nopèmber 1946 è ḍâlem perrang sareng pasukan Bâlândhâ è semma'na dhisa Marga, Bhâli tengnga.

## Kaoḍi'ân bân Pamolangan Awwâl

I Gusti Ngurah Rai lahèr è tangghâl 30 Jânuwari 1917, è kampong Carangsari, kacamatan Petang, Kabupatèn Baḍung è Bhâli lao’. Ngurah Rai asalla ḍâri kalowarga sè makmor toronanna pongghâbâ. Ngurah Rai ana’ nomer ḍuwâ’ ḍâri tello’ potrana I Gusti Ngurah Palung bân I Gusti Ayu Kompyang.  È bâkto Ngurah Rai lahèr, eppa’na ngabdhi dhâddhi camat Petang.  Lâ-bhâlâ bân orèng dhisa kennal ḍâ' Ngurah Rai mènangka na'-kana' sè bhârânca bân aghâdhui *energi* sè senneng amaèn è lowar bân cem-macem *seni bela diri* akadhi pencak silat bân gulat.

## Kagiadhân è bâkto Perrang Dhunnya II

Tangghâl 19 Pèbruwari 1942, pasukan Jeppang toron è semma'na kotta Sanur, Bhâli. Korps Prajoda, sè èpadhâddhi ḍâri ra-kèra 600 pajhuwâng, pagghun aropa'aghi sèttong-sèttongnga formasi asenjata sè èpadhâddhi è Bhâli, bân taḍâ' unit ḍâri Tentara Hindia Bâlândhâ Karaja'an (bhâsa Bâlândhâ, KNIL) biasa è polo. Saccara ḍines, komando korps èpassra'aghi ka Mayor Jenderal GA Ilgen, komandan divisi infanteri katello' KNIL, namong komandan sè saongghuna panèka Letnan Kolonel WP Roodenburg sè bâḍâ è Polo Bhâli.

## Sombher
Ghuru

Ghuru (Sanskerta: गुरू èngghi panèka artèna ghuru, artè harfiah èpon èngghi panèka (berrâ') panèka orèng sè ngajhâri èlmo. È ḍâlem Bahasa Indonesia, ghuru biyasana è sebbhuttaghi ḍâ' orèng-orèng sè ngangungè kalakowan ngajhâr, ngopènè, ajhârbâaghi pangaonèngan, aparèng nilai tor pètoḍu ḍârèt-morèttèpon.

Dhâddhi ghuru ongghu moljhâ ta' coma ngajhâr nangeng jughân bâgiân ḍâri kamajhuwânna bhângsa. Kalakowan dhâddhi ghuru moljhâ asabhâb sadhâjâ oḍi' tor bâkto èpon èghunaaghi arabât rèt-morèttèpon sopajâ dhâddhi orèng saè è bhingkèng arè aghuna tor ngaollè ponapa sè dhâddhi hajâd.

## Artè Omom
Ghuru secara omom èngghi ka'ḍinto kalonta kalabân sebbudhân pendidik otabâ pasèra bisaos sè ngaollè pakon  sè ngajhâr biyasana èmolaè ḍâri Pendidikan Usia Dini (PAUD) saterrossa Sekolah Dasar (SD), tor Sekolah Menengah. Ghuru ghâpanèka biyasana ngagungè kualifikasi formal. Artè sè lebbhi lowas èngghi panèka pasèra sè ngajhâr èlmo tantona bhâkâl èangghep guru.

## Artè Khosos
È ḍâlem aghâma Hindu, ghuru panèka sèttong simbol soccè sè aèssè ilmu (vidya) tor aparèng èlmo. Ghuru panèka ngopènè bhâtènna tor tèngka ghuli sè èlakonè rèt-morèttèpon. È ḍâlem aghâma Buddha, ghuru ngopènè rèt-morèttèpon nojjhu ḍâ' jhâlan sè bhenḍer. Morèt ngoladhi ghuru èpon mènangka parwujudhân Buddha tor Bodhisattva.

È ḍâlem aghâma Sikh, ghuru ngagungè ḍuwâ' ma'na, ta' jhâu biḍâ akadhiyâ aghâma Hindu tor Buddha. Nangèng kabâḍâânna lebbhi otama asabhâb aghâma Sikh panèka parcaja ḍâ' sapolo ajhârân ghuru Sikh. Coma bâḍâ sapolo ghuru è ḍâlem aghâma Sikh. Sè kabidhân, Ghuru Nanak Devi, sè ngabidhi bâḍâna aghâma nèka.

È India, Tiongkok, Mesir tor Israel sè ngaollè pangajhârân ḍâri ghuru biyasana imam tor nabbi. Asabhâb ghâpanèka ghuru ongghu-ongghu ngaollè rasa hormat tor kasohor è masyarakat sarta ghuru èangghep sè arabât kaangghuy ngaollè kasalameddhân tor èhormat lebbhi tèngghi ḍâri paḍâ orèng towa.

## Ngopènè Morèt è Bâkto Dhâddhi Ghuru
Pangarep Kemendikdasmen panèka ta' nyèngla ḍâri filosofi  sè èjellasaghi Bapak Pendidikan Nasional Indonèsia,  Ki Hajar Dewantara, èngghi panèka “Ing ngarsa sung tulodo, Ing madyo mangun karso, Tut wuri handayani”. Ing ngarso Sung Tulodo sè artèèpon  " è nalèkana bâḍâ è adhâ' aberri' conto sè bhâghus ḍâ' morèttèpon, tèngka, totor bhâsa sarta pamangghi sè saè.

Ing Madyo Mangun Karso è ma'naè dhâddhi kanca sè ta' bhusen aparèng semangat ḍâ' morèttèpon kaangghuy ajhâr tor majhembâr.Sabâtara, Tut Wuri Handayani artèèpon,  ghuru aparèng bhâbhulângan sè sâe kantos  moret ghumatè tor tarongghu ajhâr

## Sombher
Ki Hadjar Hardjo Oetomo

Ki Hadjar Hardjo Oetomo Lahèr è Kotta Madiun, Jhabâ Tèmur, Taon 1883 (bâḍâ sè ngoca' taon 1903) Masèhi bân sèdhâ neng arè Sabto Lègi/Akad Pahing 12/13 April 1952 Masèhi (17/18 Rejeb 1883) bân èkobhuraghi è Kampong Pilangbango Madiun. Panjânnengèpon akompol sareng Syarekat Islam, bân Taman Siswa. Laen ḍâri ghânika akompol sareng organisasi kasebbhut, Ki Hadjar Hardjo Oetomo jhugân maddhek organisasi pencak silat SH Pemuda Sport Club (SH-PSC) sè lajhu aobe dhâddhi Perusahaan Setia Hati Teratè. È biḍhâng ekonomi kaangghuy abhânto orèng-orèng okar ḍâri panyèksaan *"lintah darat" ,* panjânnengèpon maddhek parkompolan Harta Djaja akadhi *koperasi* manabi mangkèn. 

## Morèd sè Dhimèn

# Bpk. Hardjo Mardjoet alias Hardjo Pramojo
# Bpk. Soenaryo
# Bpk. Soeyono
# Bpk. Hasan Djoyo Adi Soewarno
# Bpk. Soemo Soedirjo
# Bpk. Sastro Harjono (Mantri Botok)
# RM Soetomo Mangkoedjodjo
# Kang Mas Darsono
# Kang Mas Suprojo
# Kang Mas Hardjo Giring
# Kang Mas Gunawan
# Kang Mas Hadisubroto
# Kang Mas Hardjo Wagiran
# Kang Mas Letnan CPM Sunardi
# Kang Mas Sumadji al-Atmadji
# Kang Mas Badini
# Kang Mas Muhammad Irsyad Widagdo
# Rm. Roeslan
# Mas Roestamaji
# Bu Nunung
# Bu Nining
# Bu Nunik
# Mas Trimawan
# KRT Prayitno Marnun
# Pelda K.K.O Ariek Harsono
# Mas Harmoko modin
# Mas Bambang Yudoyono
# Mas Agus Prasetyo
# Mas Soedibyo
# Mas Soejono mantri
# Mas Sebiakto hansip
# Mas Darmon pwri

## Riwayattâ Pangaorèpan
Neng taon 1925, panjânnengèpon èpèghâ' sareng Pamarènta Belanda bân èpenjhârâ è Cipinang, lajhu èpinda dâ' Padang, Sumatera Barat. Neng taon 1927 dâlem Sorat Kabhâr belanda nyamana tamaso' dâlem dâptar orèng Madiun sè bhâkal èbuwâng ka Boven-Digoel. Locona, omor Hardjo Oetomo teppa' 1927 ètolès 25 taon. SH PSC èpabubar Belanda polana bâḍâ nyama "pencak". salastarèna èyḍhinè molè neng taon 1931, panjânnengèpon maaktif polè SH PSC bân kaanghuy mapaḍâ sareng kabâḍâ'ân, Oca' "pencak" neng SH PSC èobe dhâddhi "pemuda". Oca' "pemuda" ghun coma kaangghuy congoco Belanda sopajâ ta' èbubaraghi polè. Akoko sampè' taon 1942 abhâreng sareng dâtengnga Jepang ka Indonesia.

Ki Hadjar Hardjo Oetomo sèdha è tangghâl 13 April 1952 bân èkobhuraghi neng TPU Kampong Pilangbango, Kota Madiun, Jawa Timur.

## Parkompolan

* Sarèkat Islam
* Taman Morèd
* Harta Djaja
* ISDV
* Katarètanan Setia Hati Teratè
## Sombher
Anton Chekhov

**Anton Pavlovich Chekhov** (; bhâsa Rusia; 29 Jânuari 1860 – 15 Juli 1904) panèka sala sèttong panolès drama bân panolès carèta panḍâ' Rusia, sè èyangghep sala sèttong panolès sè palèng bhâgus ḍâlem salanjhânga bâkto. Karir mènangka panolès drama ngasèllaghi empa' karya klasik, bân carèta panḍâ'na sè palèng bhâgus èhomatè sareng panolès sè laèn bân *kritikus*. Abhâreng Henrik Ibsen bân August Strindberg, Anton segghut èsebbhut sala sèttong ḍâri tello' toko kunci è ḍâlem modernisme awwâl teater. Chekhov panèka dokter. "Kedokteran panèka binè kaulâh sè essa," ca'èpon neng è sèttong bakto, "bân sastra panèka gunḍi' kaulâ."

Chekhov kalowar ḍâri teater sa'amponna pantarèmana *[[The Seagull]]* è taon 1896, namong drama panèka èpaènga' polè è taon 1898 sareng Teater Seni Moskow anḍi'en Konstantin Stanislavski, sè saterrossa jhughân aghâbây *Uncle Vanya* karya Chekhov bân nayangaghi ḍuwâ' drama sè ḍi-buḍina, *Three Sisters* bân *The Cherry Orchards*. Empa' karya panèka abherri' tantangan ḍâ' pamaènna bân jhughân ḍâ' panonton, polana Chekhov matabâr "teater kabâḍâ'ânna atè" bân "kaoḍi'ân sè tacabbhur ka ḍâlem tolèsan" mènangka dhâddhi ghântè tèndhâghân *konvensional*." Drama sè ètolès Chekhov ta' malarat, namong ghâmpang ètoro', bân madhâddhi kabâḍâ'ân sè bâk mabrimbing ḍâ' panonton.

## Kaoḍi'ân

### Bâkto Ngoḍâ
Anton Chekhov lahèr è Taganrog, sèttong palabbhuwân kènè' è dhisa neng tasè' Azov, è Rusia lao' è tangghâl 29 Jânuwari 1860. Ramana panèka adhâghâng ḍâlem kasa'arè'enna, sè anḍi' pangkat resmi mènangka *padhâghâng ḍâri Gilda katello*' (купец 3й гильдии), bân emba lakè'en panèka rèng tani ḍâlem sistem feodal sè ampon mellè kamardhika'enna. Anton panèka ana’ nomer tello’ ḍâri ennem satarètanan.

Anton asakola è sakola'an na'-kana' Yunani è Taganrog (1866–1868), bân è omor bâllung taon èkèrèm ka Taganrog Gimnasium sè khusus ghâbây na'-kana' lakè'. Anton panèka morèd sè rata-rata. Anton  bâk toḍusân bân ta' pardhuli ḍâ' aba'na dhibi', tapè èkennal polana ca'-oca'na sè nganḍung sinḍirân, segghut alako ta' bhâghus, bân lako aghâbây jhulughân sè loco ḍâ' ru-ghuruna. Anton  senneng tampil neng è teater pamula bân segghut hadir è *pertunjukan* teater dhisa. È bâkto ghi' ngoḍâ, Anton nyoba' nolès "anekdot" sè panḍâ', carèta sè loco otabâ sè aghudhâ, sanajân Anton jhughân èkennal toman nolès drama lanjhâng sè ongghu-ongghu, "The Orphan," sè è buḍi arè èpaancor ḍâri abâ'na dhibi'.

## Sombher