Daerah Khusus Ibukota Jakarta

**Jakarta**, halè rosmi akasambhât **Daerah Khusus Ibukota Jakarta** otabâ **DKI Jakarta**, sè dhimin èkalonta mènangka Batavia kantos 1949, ya'ni sèmangkèn abhâdhi Èbhu koṭṭa Inḍonèsia bhinarèn dâèrah otonom sadrajât sareng propènsi. Jakarta ngaghungi lèma' koṭṭa administrasi tor sittong kabupaten administrasi. Bhinarèn aroju' dâ' peyarsa sè lombrâ, Jakarta asambhât minangka koṭṭa metropolit. Jakarta abitara neng pasèsèr panta'an bârâ'-tasè' polo Jhâbâ. Jakarta aghâdhui jhâjjhuluk *The Big Durian* (sang kadigghâ dhurèn) amarghâ èsèngko'aghi minangka koṭṭa sa pandhu sareng Koṭṭa New York (*[[Big Apple]]*) neng Amèrika Syarikat.

Jakarta ngaghungi bibârâh sa 664,01&nbsp;km² (saghârâna sa: 6.977,5&nbsp;km²), sareng jumlah wargana 11.135.191 nyabâ, alèngghâ dâ' partengngahan taon 2024. minangka pamaoran bisnis, politik, sareng kabudaya'an, Jakarta asalèra kânnângan ngaprakarsana kantor-kantor panambhâghân BUMN, prusaha'an swasta, prusaha'an asèng. Koṭṭa panèka jhughân abhâdhi kânnânganna partètahan lembaga-lembaga pernata kalabân kantor sâkartariat ASEAN. Jakarta kantos èalâmmi kalabân duwâ' pandhârâ abâng, ya'ni Pandhârâ Internasional Soekarno–Haṭṭa neng Koṭṭa Tangerang, Banten  Pandhârâ Halim Perdanakusuma, mangsan dwi pâlabuwân tasè', ya'ni Tanjung Priok sareng Sunda Kelapa.

## Etimologi

Bhâbâ otabâ dâ'èra panika pon asemalèn jhâjjhuluk akadhi salanjhâng zâman neng jhâjhârbhâ'an sè atitèng**:**
* *[[Sunda Kelapa]]* (397—1527)
*  *[[Jayakarta]]* (1527—1619)
*  *[[Batavia]]* (1619—1942)
*  *Djakarta Tokubetu Si* * (1942—1945)
*  *Djakarta* (1945—1972)
*  *Jakarta* (1972—samangkèn)



Asma' "*Jakarta*" èmabi ampon [[Pangengghunan Jepang neng wilayah Hindia Blandhâ|masa ka'ihtilalan Jepang]] taon 1942, ka'angghuy nyambhât wilayah lampaṭṭa *Gemeente Batavia* sè èkarosmi pernata [[Hindia Blandhâ]] nalèka taon 1905. jhulukân "*Jakarta*" mujud ḍâri parèngkadhân dâ' diksi ***Jayakarta*** ([[aksara Dewanagari]]: जयकृत), apènangkan dâ' okara abhâsa Sanskerta जय *jaya* (kagemmilangan/kamennangan), sareng कृत *krta* (kama'morân), dâghâ *Jayakarta* nika ama'na "koṭṭa kajhâjâ'ân tor kama'morân". Asma' nika èparèngi amarghâ mahajana [[kasultanan Demak|Demak]] tor [[Kesultanan Cirebon|Cirebon]] neng andhâb kamaula'an [[Fatahillah]] (Faletehan) bâ'dâ panyârbuân kalabân abistèl jhâjâ'ân neng pâlabuwân Sunda Kelapa nalèka tangghâl 22 Juni 1527 dârika pernata Portugis.

Asma' panèka apèyarsa "koṭṭa kamennangan" otabâ "koṭṭa kajhâjâ'ân". Namong, hakèkaṭṭa ama'na "kamennangan sè èbis amarghâ sa tarongghuânna otabâ usaha sè ḍilu' mèlaghis " jakarta ngaghungè marduwân [[Bhâsa Sanskerta|Sanskerta]] ya'ni *Jaya* (जय) ama'na "Jhâjâ" (kamennangan) tor *Karta* (कृत) ama'na "tekka".

Manca olat èjhâ'ân asma' koṭṭa nèka ampon molandhimin èyaghâm. [[Ahli Shojhârâ]] [[Portugis]], João de Barros, longkang *Décadas da Ásia* (1553) ampon nyambhât ataksèna andhika "*Xacatara (Jakarta)"* samrambâh bhâbâ palèan "*Caravam* (Karawang)".

Salombi dokumèn (piagam) amowasal Banten (k. 1600) èmaos ahli epigrafi [[Herman Neubronner van der Tuuk|*Van der Tuuk*]] èmèyarsanè ngandhika okara *wong Jaketra*, sanyaossa *Jaketra* lerres èsambhât neng rat-serrat [[Kasultanan Banten#Daftar rato Banten|Sultan Banten]] kalabân *Sojhârâ Banten* (pupuh 45 sareng 47) sakadhinapa èsales'aghi [[Hussein Jayadiningrat|Hoessein Djajadiningrat]]. Saèṭṭa [[Cornelis de Houtman|*Cornelis de Houtman*]] taon 1596 nyambhât [[Raden Wijayakrama|"Radèn" *Wijayakrama*]] mènangka *koning van Jacatra* (dhâtoh Jakarta).

== Sojhârâh ==
  
=== Masa pra-kolonial ===
Dâ'èra sè sanonto èkasambhât Jakarta nèka panta ḍâri [[Kadhâtowan Tarumanaghârâ]] (), sa kadhâtowan [[Sunda]], sè arobâ neng antara [[Kadhâtowan Hindu]] sè palèng dhimin neng bhumè Inḍonèsia. Salastarèna Kabhlusaran Tarumanaghârâ, ya-wilayana, aghându' dâ'èra Jakarta, abhâdhi pantana [[Kadhâtowan Sunda]]. Nalèka abâd ka pètto' kantos awwâl abâd ka tello bellâs, dâ'èra panèka ètatèng mènangka plabbhuwân vital klabân èpossa'aghi prao otabâ dèk [[kadhâtowan Sriwijaya]]. Aoghâr ḍâ' catetan berta Chèna, *Chu-fan-chi*, sè ècatet bitara taon 1200, [[Chou Ju-kua]] nyaètaghi Bhâsa neng abâd katello bellâs manabi Sriwijaya ghi' apernata neng [[Jazira Mlajuh]] tor panta bârâ' Jhâbâ. Lajhâng otabâ Catetan nèka jhughân nyaètaghi bhâsa plabbhuwân Sunda mènangka plabbhuwân sè "strategis tor asâkkar akas (jhurbhu)", abhâdhi  pamaorra sonâghâng [[Ladhâh Lanon]] khas Sunda sè ka'alo' mutuna. mahajana dâ'èra nèka sara narèkana ḍâ' bidhâng agrikultur kalabân ghun-angghunna nyondhu ju-kajuwân (brângkah). Plabbhuwân nèka èjhulughi [[Sunda Kelapa]] (Sunda Nyior), katona abâd empa' bellâs, plabbhuwânèpon anambhâghi  pardhâghângan sa Sunda. 

 

Sabbhâna kapal [[Portugis]] ḍâri [[Malaka]] ḍâ' plabbhuwân Sunda Kelapa neng 1513, Portugis mosangi lampa dâ' kapolowan pangrana' ladhâh lanon . sanalèka jhughân Kadhâtowan Sunda aghâbây [[Luso Sundanese padrão|Somajâh kancon]] sareng bhângsa Portugis mènangka arsajâna Sunda kaghuna masèsaè anaranna [[Kasoltanan Dema']] pangobâsa Jhâbâ Tengnga angèng bâkjâh dâ' Portugis èparèngi klèlan (edhi) apaddhâk plabuwân dhibi' nângka'essa' nalèka 1522. 

Taon 1527, [[Fatahillah]], aron sènapatè pènangkan Dema' nyârbu tor nyâmojutè Sunda Kelapa, Mangsan ngoddhâkaghi duta Portugis. Salastarèna, Sunda Kelapa aghèntè asmana abhâneng Jayakarta, kalabân èsto pantana daulatan [[Kasoltanan Banten]]. 

Ngaros katarèkatan dâ' radèn Jayawikarta pènangkan Kasoltanan Banten, Blandhâ napa' neng Jayakarta taon 1596. Nalèka 1602, [[Prusaha'an India Tèmor inggris|Prusaha'an India Tèmor Inggris]] abhâkta longsa'an sardaduh sè èkamendir [[Sir James Lancaster]], apocal mangghâr neng [[Aceh|Acèh]] tor alajâr ka Banten, sè ka'dimma sadhâjána èparèngi èdhi ngaddhâki sa kantor antradhághâng. Wilayah anika sè pagghi' abhâdhi pamaoran dhâghâng Inggris neng Indonesia kantos 1682. 

Jayawikarta èkanta ngaghungi habi èkonomi sareng sa sodhâghâr Inggris kompetitor Balandhâ, kalabân trèkah marèngi èdhi maddhâkka markaz aèjhin mandhâpana Blandhâ natkala 1615.

=== Èra kolonial ===



Rèkala pancas tor habi pandhâlien Radèn Jayawikarta sareng Blandhâ acancala, Jayawikarta asènḍinan kabulâ Inggris maghirit sardaduna ḍâlem larak dâ' bhintèng Belandhâ, nangèng serrangan ka'dissa' kèngèng èka'arsa Blandhâ, aran kajhâjâ'an ta' kèni' kadhâlâr divisi [[Jan Pieterszoon Coen]] (J.P. Coen) sè kadaruy nyènḍin. Slastarèna, Bâlanḍhâ ngala' serrè' kalabân ngobbhârè bhintèng Inggris amangsana nyèngkal Inggris ondhur dâ' ka praona. Blandhâ jhâjâ nètènè koṭṭa , nalèka taon 1619, asma' koṭṭa *Jayakarta*  èbungar abhâdhi *Batavia* sareng Blandhâ.

Ghâuta neng koṭṭa nèka atakal imigran ka'angghuy nyandhâr, cer para saodhâghâr Cèna otabâ Tionghoa. Jumlah warga sè dhâkkala asèmbu, mèndhu'aghi tempoan pernata koṭṭa. Katerrenan landep dhilâ pernata koṭṭa ngoddhi'i pasèpatan imigrasi rèng-orâng cèna kelabân lorong deportasi. Tangsèlan abhâdhi palabânan, kateddhiân 5,000 orèng ḍâri ètnis cèna [[Pambantaian Batavia 1740|èmondhâs otabâ ègenosida]] èdhâlâr pernata Blandhâ tor warga tobin partangghâl 9 Oktober 1740, jhughân on-taon sa'amponna, kabâḍâ'ân panèka maksa ètnis Cèna matar dâ' [[Glodok]] sè akennengngan neng mèjhil bhintèng koṭṭa. Koṭṭa asekkar dâ' arah jhellâu' kabidhânna kemaran (wabah) penyakè'  taon 1835 tor 1870, nyorghung rèng-orèng asèjik dâ' jheleu' nyèngghâi palabbuwân.  Koningsplein, sèmangkèn anyama [[Mètor Merdèka]] lastarè èpaddhâk taon 1818, taman pacompo'an [[Mèntèng]] kabidhân èpaddhâk taon 1913, tor [[Kebayoran Baru]] ya'nè cecompo'an sè khir-akhirân èpaddhâk sareng Blandhâ. alèngghâ precca' 1930, Batavia aron ngaghungi pata sapaduwân juta warga, preghâta èlebbhui 37,067 orèng aètnik Èropa.

=== Èra kamardhika'an ===
Sa'ampon perrang lastarèh, kaom republikan Inḍonèsia adhigghâl Jakarta sè èkobâsa [[Kancowan neng perrang dhunnya ka 2|sardaduh Kancowan]]  tor mabhâdhi [[Yogyakarta|Jogjakerta]] minangka èbhu koṭṭa naghârâ sè anyar. Nalèka 1950, sa'ampon kamardhika'an èrebbhu' onè, èbhu koṭṭa naghârâ èbâliyaghi dâ' koṭṭa karasan. presidèn Inḍonèsia pratama, [[Soekarno]], ngaptè karsa ka'angghuy mabhâdhi Jakarta koṭṭa aghung internasional tompèng atèta trèkah parèjikan sè èbhândhâi parnata amâksot mabhâsta'a arkanan nasionalis sareng [[arsitektur modern]]. ḍiring trèkana èngghi panèka Jhâlân lajâng, bhundheran narmèng neng Jhâlân MH Thamrin-Sudirman, [[Monumen Nasional]], [[Hotèl Inḍonèsia]], panambhâghân belânjhâ tor geddung parlemen bungar. neng Oktober 1965, Jakarta teddhi saksè [[Pagarakan 30 September|samandât kudèta]] sè masèdhâh ennem orèng jenderal tèngghi militer, nyolet [[Panompessan massal Inḍonèsia 1965-66|panompessan massal rèng-orèng kacèr]], andhân jumlah ètnis Cèna, ngabidhânè [[Peralihan dâ' Orde Anyar|èra Orde anyar neng pandhâp Soeharto]]. Sapokpara orde sè èpaddhâk neng [[Lobâng Bhâjâ|ngadhâtonna jasad jenderal-jenderal sè èbuwâng]].

Nalèka 1966, Jakarta kaèstrèn abhâdhi "da'erah khusus èbhukoṭṭa" (*Da'èrah Khusus Ibukota''), abhâkta status sè sadrâjhât sareng provinsi. Lètnan Jenderal Ali Sadikin minangka gubernur madiyanan 60-an kantos 1977; mrakarsa'aghi bitongan jhâlân tor jâmbât, nyorghung panyekkaran seni tor bhudhâjâ, maddhâk roma anglo tor sakolah. jhughân arèa-arèa jhâbbhâ èpa'ardâm minangka projèk-projèk modernisasi, ngandhek bèca' tor mellang blijhâ pancasoko. Sadikin jhughân ghiyar ka'angghuy nata jumlah imigran manca Jakarta minangka trèkana ngajhâui panangghun nyerrèni jumlah kafakiran. Investasi manca negri sa'amponna maèjawanta raè koṭṭa panèka salanjhâng parnata Sadikin kantos pangghântè salastarèna.
.

Messatan èknonomi ca-raca amandhâp bâjâna krisis 1997, salastarè pamandhâpân, Jakarta abhâdhi noktana pamaoran anti-pernata. 32 taon akobâsa, sènḍinan ḍâ' prèsiden Soeharto nambhân. Panettengan malandhâp nalèkana mahasiswa Universitas Trisakti ètèngghâr jhâlârân aparat ka'amanan; sa'arè bhântèng ghâridu neng Jakarta asèjân bitara 1,200 sokma mahasiswa amangsana 6,000 ghâddhung èsaèl'aghi. menḍân orèng aètnis Cèna Inḍonèsia teddhi korbanna. Soeharto ajhurdâsè klaghungan prèsiden, salajhuna Jakarta èngghi panèka pamaoran krusial ḍâ' paghuliyân demokrasi Inḍonèsia. pokpara bom bân anar teroris ampon magghis sèbâng taon neng koṭṭa nèka akadhina taon 2000 kantos 2005, tor pokpara bom nalèka 2009.

## Gèografi

Jakarta akennnengan neng salajâ dâjâ Nosa Jhâbâ, neng mowara Ciliwung, Lompong Jakarta. samarbhâ wilayah Jakarta kadhâton neng tèngghângan tondhâ ḍâ' anjhung sirkana 8 mèter dpl bit nokta taranjhungnga Jakarta èngghi panèka 91 mèter dpl akennengan neng Kabâsan Buperta Cibubur, Cipayung, Jakarta Tèmor sè maslèra koncar tatondhâna formasi tèngghângan Jonggol-Jatiluhur. Bhinarèng nokta tatondhâna engghi ka'dissa' -1 mèter dpl bit lokasi neng wilayah Muara Baru tor Pluit, Jakarta Dâjâ neng ka'dimma dâèra karasan nèka ma'alamè pokpara panondhâ'ân tanah mola dhimèn. amarghâ akennengan neng tèngghângan tondhâ, nemma'an'aghi telbhâssa wilayah Jakarta segghut kalongghây aing, langkongnga pandhâ'ân lao' Jakarta maslèra dâ'èra paghunongan bit cora ojhân tèngghi. Jakarta kaèlèr sareng 13 songay sè sadhâjâna amowara nojjhu Lompong Jakarta. Songay sè paleng parlo engghi apnèka Ciliwung, sè mabhungka koṭṭa abhâdhi duwâ'. Jhâtemor tor jhâlâu', Jakarta atacer kelabân provinsi Jhâbâ Bârâ' jhughân neng pandhâ'ân bârâ' atacer provinsi Banten.

Kanosa'an Seribu èngghi panèka kabhupatèn administratif sè kadhâton neng Teluk Jakarta, samarbhâ wilayana adhâpar dhârâpan kanosa'an, kelabân 105 nosa kadhâton pocak 45&nbsp;km (28 mil) neng èrèng dâjâ Lompong Jakarta.

### Iklim
Jakarta aghâdhui suhu udara sè panas tor kessap dâmon aiklim tropis. Akennengan neng panta bârâ' Inḍonèsia, Jakarta ngalamè moncè' nèmbhârâ neng bulân Januwari tor Fèbruari kelabân sirka dhrâbisân ojhân 350 milimèter kelabân suhu sirkana 27&nbsp;°C. Dhrâbisân ojhân antara bulân Januwari tor kabidhân Fèbruari mèlaghis tèngghi, nalèka ka'dissa' Jakarta èlongghây lompa sabbhân taon, tor moncè' nèmor-kara nalèka bulân Agustus kelabân dhrâbisân curah ojhân 60 milimèter . Bulân Sèptèmber tor kabidhân Oktober èngghi panèka rè-arè sè talambhâs panas neng Jakarta, suhu udara kèngèng nugghâi 40&nbsp;°C . Suhu sirka taonanna apata antara 25°-38&nbsp;°C (77°-100&nbsp;°F).

## Album

Merdeka Palace Changing Guard 1.jpg|Kraton Mardhika (Istana Merdeka)
Jakarta Bundaran HI .jpg|Bunderrân Hotèl Inḍonèsia
Jakartacityofindonesia.jpg|plaghânsana (Stadiun) Glora Bungkarno


## Sombher

Bhângsa:Geografi