Yâhuḍi Rabinik

**Yuḍaisme Rabinik** panèka bhâsa Yâhuḍi sè ampon èkennal molaè abad ke-6, ètoro'è koifikasi Talmud Babilonia . Tombu ḍâri Yahudi Farisi, Yahudi Rabi èbâdâ'aghi dâri kaparcajâ'ân jhâ' è Gunong Sinai, Mosa narèma dâri Ghustè Allah Taurat sè ètolès ( Pentateukh ) salaèn panjâlasan lèsan, sè èkennal mènangka "Taurat lèsan," sè èpassra'aghi Mosa ka ra'yat. Yudaisme Rabi èbhândhingaghi sareng pangajhârân Saduki, Yahudi Karaite bân Samaritanisme, sè ta' ngakonè hokom lèsan mènangka otoritas ilahi otabâ prosedur rabbi sè èghunaaghi kaangghuy nafsiraghi kètab soccè Yâhuḍi. Maske samangkèn bâḍâ parbhidhâ'ân sè ḍâlem è antara denominasi Yâhuḍi ḍâri Yâhuḍi Rabi tentang kakowatdhân pangikat Halakha (hokom aghâma Yâhuḍi) bân kasadhiyân kaangghuy nantang interpretasi sabellunna, kabbhi pengikutna ngèḍingaghi dhibi'na asalla ḍâri tradisi hokom lèsan bân metode analisis rabbi.

## Hokom Tolèsan bân Lèsan
Aghâma Yâhuḍi Rabi èbhândhingaghi kalabân parcajâ Mosa panèka "Rabbi kaulâ" bân jhâ' Gustè Allah ajhârbhâ'aghi Taurat dâlem duwâ' bâgiyân, Taurat sè ètolès bân Taurat Lèsan, sè èkennal jhughân kalabân Mishnah.  Kabbhi hokom Taurat sè ètolès ècatet namong mènangka bagiyân dâri narasi sè ngajhâri Gustè Allah aberri' hokom panèka ka Mosa bân marenta'aghi kaangghuy nyampayyaghi ka orèng Yâhuḍi. Èssèna Talmud rèya diskusi bân pèkkèran tentang rincian bânnya' hokom lisan sè èparcajâ asalla èpassra'aghi ka Mosa. Bâḍâ sè ngabâs Kalowaran 18 bân Bitongan 11 mènangka ghâmbhârân Mosa ngangka' para pamimpin mènangka hakim kaangghuy marènta bân ngadhili parkara, nyampayyaghi rèncèyan bân bimbingan cara nerrangngaghi hokomma Gustè Allah sambi ngalakonè tugasna. Taurat Lisan tamaso' atoran-atoran sè è maksod kaangghuy nyegghâ pelangghârân hokom Taurat bân Talmud, kadhâddhiyân èsebbhut "pagar è sakètar Taurat." Contona, Taurat sè ètolès èlarang macem-macem parjhâlânan è arè Sabat ; Saèngghâ, Taurat Lisan èlarang ajhâlân jhâu è arè Sabat kaangghuy mastèyaghi jhâ' orèng ta' èsengaja ngalakonè parjhâlânan sè èlarang sareng Taurat sè ètolès. Sapaneka jughân, Taurat sè ètolès ngalarang abajak è  arè Sabat; Taurat Lèsan èlarang èbâkta tongket è arè Sabat kaangghuy mastèyaghi jhâ' orèng ta' nyèrèt tongket bân ta' èsengaja ngalakonè lalakon sè èlarang èbhâjak.

## Kamajjhuwân
Polana para rabbi kodhu ngadhep ka kanyataan anyar aghâma Yâhuḍi salaèna Bait Soccè (sè aropaaghi posat pangajhârân) bân Yudèa sè salaèna otonomi, bâḍâ sèttong-sèttong wacana hokom bân sistem pangajhârân lèsan sè kona sè ta' bisa èpèyara. È bâkto panèka wacana rabbi molaè ècatat è ḍâlem tolèsan. Teori jhâ' kaancoran Kuil bân pergolaghân salastarèna aghâbây transfer hokom lèsan dâ' tolèsan pertama kalè èjhârbâ'aghi è Sorat-sorat Sherira Gaon bân serrèng èulang. Hokom lèsan saterrossa èkodifikasiaghi è Mishnah bân Gemara, bân ètafsèraghi è Sastra Rabbi sè ajellassaghi atoran bân tolèsan rabbi salastarèna. Sastra Yahudi Rabi è bâḍâ aghi ḍâri kaparcaja'an jhâ' Taurat ta' bisa èpahami kalabân bhâgus manabi ta' èbânto Hokom Lèsan. Ènyata'aghi jhâ' bânnya' parènta bân atoran sè bâḍâ è ḍâlem Taurat bhâkal malarat, manabi ta' mustahèl, èlaksanaaghi manabi ta' bâḍâ Hokom Lèsan sè èdèfinisiaghi. Contona, larangan kaangghuy ngalakonè "karya krèatif" ("melakha") è arè Sabat, sè ta' èdefinisiaghi è ḍâlem Taurat, saterrossa èbhâkta artè praktis sareng definisi Hokom lèsan sè aropa'aghi 'Melakha'. Bâdâ bânnya' conto bhâsa sè èlarang umum è ḍâlem Taurat (akadhih, "jhâ' ngèco'," ta' kalabân èjhârbâ'aghi ponapa sè èmaksod ècokobi, otabâ hokom èpon bân èghâdhui), sè parlo menorot pèkkèran rabbi panèka dèfinisi salastarèna lèbât Hokom Lisan. Dhâdhi, Yahudi Rabi ngèjhuwâl jhâ' para' kabbhi arahan, positif bân negatif, è ḍâlem Taurat panèka ta' spèsifik bân parlo bâdâna Hokom Lèsan, otabâ cara laèn kaangghuy ajellassaghi. Bânnya' sastra Yâhuḍi Rabinik sè andâ' kalabân nantowaghi kalakowan sè è rampaè hokom, sè èsebbhut kalabân nyama halakha (jhâlân)

## Kamajuwân modèrn
Sampè ' Pancerahan Yâhuḍi ( Haskalah ) è ahèr abad ka-18, sè èhasèlaghi ḍâri Yâhuḍi Askenazi dâ' geraghân aghâma otabâ denominasi, Hosossa è Amèrika Ḍâjâ bân dhunnya sè abhâsa Ènggris ( anglophone ), halakha anḍi' status universal praktèk aghâma sè parlo. Posisi panèka pagghun èberlakuwaghi è antarana orèng Yâhuḍi Ortodoks bân Konsèrvatif . orèng Yâhuḍi rèformasi omoma ta' ngangghep halakha mènangka sè èikat.