open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canḍhi Sojiwan

**Canḍhi Sojiwan** **(Canḍhi Sajiwan)** panèka Canḍhi Buddhis sè bâdâ è dhisa Kebon Dalem Kidul, kacamadhân Prambanan, kabhupatèn Klaten, Jhâbâ Tengnga. Bâbâtek khas-sa Canḍhi ka'dinto bâdâna ra-kèra 20 relief è sokoh Canḍhi sè ahubungan kalabân carèta-carèta *Pancatantra* otabâ Jataka dâri India. Dâri 20 relief ka'dinto, ghun karè 19 relief sè ghi' bâdâ kantos samangkèn.

Canḍhi ka'dinto bâdâ è + duawâ' kilomèter ka lao' dâri Canḍhi Prambanan, dâri gerbang Taman Wisata Canḍhi Prambanan entas jhâlân rajâ Surakarta-Yogyakarta maso' ka jhâlân kènè' ka lao', entas rel seppur, tor è parempadhân sè partama abhiluk ka kacèr (tèmor) jhâuna pan-bârâmpan ratos mèter bân Canḍhi bâdâ è lao' jhâlân. Canḍhi ka'dinto ampon rampung è*pugar* è taon 2011.

## Sajârâ
Mètorot èssè dâri pan-bârâmpan prasasti sè èsèmpen è Museum Nasional Republik Indonesia è Jakarta, Canḍhi Sojiwan ra-kèra èpaddhek antarana taon 842 bân 850 Masehi, è bâkto sè padâ kalabân Canḍhi Candi Plaosan è seddhi'na.

Prasasti Rukam taon 829 Saka (907 M) nyebbhutaghi tentang upacara paresmiyan Dhisa Rukam salastarèna èpateppa', sareng Rakryan Sanjiwana Nini Haji saellana dhisa jârèya ancor èperrè ghunong leddhu'. Masayarakat Dhisa Rukam èberri' kawajibhân ajâgâ bân alestariyaghi Canḍhi soccè è Limwung, sè pas andi' hubungan bân Canḍhi Sojiwan, Rakryan Sanjiwana, mètorot arkeolog Richadiana Kartakusuma èbhut-sebbhut Rato Pramodhawardhani. Canḍhi ènyamaè kalabân nyama rato kasebbhut bân èparcajâ mènangka Canḍhi padharmaannya.

### Panemmowan polè
Canḍhi Sojiwan partamana è laporaghi è taon 1813 sareng Kolonel Colin Mackenzie, panèka utusân Raffles, sè bâkto panèka teppa'na adata informasi kapurbakalaan è Jhâbâ. Salèrana teppa'na aneliti *peninggalan-peninggalan kuno* è seddhi'na Canḍhi Prambanan, nemmo rè-karèna gheddhung sè ngalèlèngè Canḍhi ka'dinto.

## Arsitèktur Canḍhi
Canḍhi ka'dinto gayana arsitèktur Jhâbâ Tengnga abad ka-9, panèka bâdâ tello' bâgiyân, sokoh otabâ dhâsar, bhâdhân Canḍhi, bân atap Canḍhi. Kompleks Canḍhi ka'dinto luwassa 8.140 mèter persegi, kalabân Canḍhi otama okoran 401,3 mèter persegi bân tèngghina 27 mèter. Canḍhi  ka'dinto ngaddhep ka bârâ'. Bâdâ arca Dwarapala sè ampon rosak, bân samangkèn èsèmpen è pos pajâgâ'ân è kompleks Canḍhi ka'dinto. È sokoh Canḍhi, bâdâ ukiran relief fabel carètana satwa Jataka alènglèngè sokoh Canḍhi. Andhâna Canḍhi è bun tèmor, èantarana arca makara, ghun sèttong sè ghi' ghenna', sè laèn ampon èlang. È konco' attas andhâ bâdâ gawang labâng sè aukir kala.

## Sombher-sombher
Canḍhi Wayang

**Canḍhi Wayang** panèka sala sèttong situs arkèologis è lèrèng ghunong Panangghungan ( Ghunong Pawitra ). Rontowan Canḍhi panèka, sè aropa'aghi wârisân ḍâri jhâman Majapahit, èbâḍâ'aghi è ḍaèra bukit Gadjah Mungkur, Dhisa Kunjorowesi, Kacamadhân Ngoro, Mojokerto, Propinsi Jhâbâ Tèmor . Situs Canḍhi panèka kalonta polana relief-relief sè èghâbây ḍâri toko wayang, saèngghâna orèng-orèng satempat èsebbhut " Wayang " Canḍhi. Bhângonan panèka saderhana, èghâbây ḍâri bâto andesit, bân bâḍâ è tèras kènè' sè ngabâs ka cora. lokasina cè' jhâu, saèngghâna para pangonjhung coma bisa ècapo' lèbât jhâlân sè èghâdhui, saèngghâ soasana tennang bân soccè,

## Ghâmbhârân
Canḍhi Wayang panèka bâḍâ è tèngghina 1.007 mèter ḍâri parmoka'an  tasè' (mèter è attas parmoka'an tasè') kalabân ḍimènsi 6,20 mèter x 5,50 mèter, bâḍâ è lèrèng lao'na Gadjah Mungkur, sala sèttong bukit sè èlèng-lèngi Ghunong Panangghungan. Relief è Canḍhi Wayang ngabâsaghi toko-toko bân ḍèwa-ḍèwa sè akadhi manossa è pose wayang khas, tapè ta' samporna noro' gaya wayang bâjângan, polana okèran-okèran ampon molaè èlang. Para ahlè nyangka jhâ' relief-relief panèka ngabâsaghi adegan-adegan ḍâri carèta-carèta epik Hindu, akadhi carèta Panji, Ramayana otabâ Mahabharata, sè è jhâman Majapahit bânnya' èadaptasi ḍâ' bhângon seni lokal. È sala sèttong ambang ghârbâng è Komplèk Canḍhi sè lebbi ghâghâng bâḍâ okèran taon 1308 Saka otabâ 1386 M. Fungsi Canḍhi panèka èyangghep èkabâliaghi sareng kennengngan pertapa'an, èyangghep jhâ' Ghunong Panangghungan èkennal mènangka posat mandala bân kennengngan para orèng sè bijaksana aghâbây partapa'an. ḍâri bâllu' jhâlân paḍâghiyân è wilaya Ghunong Panangghungan, jhâlân nomer 5, kalabân jarak 3,4 kilometer bân bâkto parjhâlânan ra-kèra tello' kantos empa' jhâm, nyambung ka ḍaèra Telogo - Canḍhi Karajhâ'ân - Canḍhi Dharmawangsa - Canḍhi Gajah - Canḍhi Wayang, bân abali ka ḍaèra Telogo. Canḍhi Wayang, ngadhep ka Tèmor, aropa’aghi bâgiyân ḍâri polowan situs laèn è lèrèng Panangghungan, sè nodhuwâghi kakorangan aghâma karajhâ'ân Majapahit se ampon abit. Kanjheng samangken, bâḍâna Canḍhi panèka aropa'aghi bhuktè penting ḍâri Obhungannna tradisi Hindu-Jhâbâ, seni relief, bân karohanian ghunong è ḍâlem kabudhâjâ'ân Jhâbâ Tèmor.

## Sombher
Canḍhi Ngawèn

**Canḍhi Ngawèn** (Bhâsa jhâbâ ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦔꦮꦺꦤ꧀, artèna. Canḍhi Ngawèn) panèka Canḍhi Buddhâ sè bâḍâ ra-kèra 5 km è lao'na Canḍhi Menḍut, teppa'na è dhisa Ngawèn, Kecamadhân Muntilan, Kabupaten Magelang.

Bhuktè jhâ' carèta canḍhi panèka anḍi'en aghâma Buddhâ Canḍhi Ngawèn ètemmo è ḍâlem panemmoan patung Buddhâ Dhyani Ratnasambhawa è Canḍhi II bân arca Buddhâ Dhyani Amithaba è Canḍhi IV. èbangun gaya arsitekturra, situs Canḍhi è Kabupaten Magelang panèka èbangun sekitar abaḍ ke-9–10 Masehi.

Bentuk sè khas ḍâri geddhung panèka bhiḍâ ḍâri Canḍhi-Canḍhi laènna: patung-patung singa sè èhias è empa' pengghirrâ. Mon èbangun, para' akaḍhi Canḍhi Hinḍu polana bhângonna sè nyoccong. Namong, manabi èabâs ḍâri semma', Canḍhi panèka bâḍâ stupa bân teras (tangghâ), sè aropa'aghi simbol Canḍhi Buddhâ. 

Menorot perkèra'an, Canḍhi panèka èbangun bân para pangobâsa Karaja'an Mataram Kona ḍâri ḍinasti Sailenḍra è abaḍ ke-8 . Meènorot Soekmono, Canḍhi Ngawèn panèka kamungkinan bhâghus bhângon sakral sè èsebbhut è prasasti Karang Tengah taon 824 Masehi, èngghi panèka Venuvana (bhâsa Sansekerta, artèna "alas perrèng").

Canḍhi panèka aropa'aghi lema' Canḍhi kènè', ḍuwâ' sè anḍi' bhângon sè bhidhâ bân èhias kalabân patung singa è empa' penggirra. Patung Buddhâ sè ta' anḍi' cètak è Ratnasambawa sè toju' katon bâḍâ è sala sèttong Canḍhi laènna. Pan-bârâmpan relief è penggirrâ Canḍhi ghi' jellas èkanale, è antarana okèran Kinnara, Kinnari, bân kala-makara. Kinnara bân Kinnari èposisiaghi è aḍâ'na Kalpataru. Kinnara bân Kinnari ngabâsaghâghi mahlok langngè' sè satengnga manossa bân satengnga mano'. Samentara jâriya, Kalpataru panèka ka'-bhungka'an langnge' sè oḍi' salanjangnga, sè è attassâ saḍhaja pangarep èbâḍâ'aghi. Kajuwân panèka èghâmbaraghi akaḍhi anḍi' cangghâ sè èarteaghi kalabân untaian perhiasân sè cè' raḍḍinna, saèngghâna èjaga sareng mahlok langnge' akaḍhi Kinara Kinari. 

Sala sèttong penelitian sè palèng awwâl è Canḍhi Ngawèn èlaksana'aghi sareng peneliti Bâlândhâ Van Erp, sè molaè èteliti è taon 1920. Saleèrana molaè kalabân ngoras sabâ è kennengngan Canḍhi panèka lu-ghâllu ètemmoè. Satèya, Canḍhi panèka èkalènglèngi sareng hamparan sabâ, sè nyaḍhiya'aghi ka'asreyan sè unik.

## Sombher
Canḍhi Gentong

**Canḍhi Gentong** panèka bhângonan ala Buḍdhá sè bâḍâ è Dhisa Trowulan, Kecamadhân Trowulan, Kabhupatèn Mojokerto, jhâbâ Tèmor, è sâḍdhi'na Canḍhi Brahu è bun tèmor. Èbâḍâ'aghi ḍâri bhuktè arkeologis, Canḍhi panèka èpadhâḍdhi è bâkto jhâman kamoljâ'an Karajhâ'ân Majapahit, hosossa è bâkto pamarènta'an Rato Hayam Wuruk antara taon 1350-1389 M. Canḍhi Gentong èbhângon èparkèra'aghi èmolaè è sakètar taon 1370 M, kalabân tojjhuwân otama èngghi panèka mènangka kennengngan opacara Sraddha, ritual sè èpèyara èpatèna Tribuwana Tungga Dewi, ebhuna Rato Hayam Wuruk. Opacara kainto ghâdhuwân artè politik sareng rohani sè penting, tojjhuwânna ka'angguy dhuwâ moghâ-moghâ kama’moran tor langghâng omor pamarènta’an Majapahit.

## Struktur bân Temowan Arkèologis
Canḍhi Gentong aghâdhui bhângon persegi dhâsar sè èokor 23,5 x 23,5 mèter kalabân tèngghina 2,45 mèter, kalabân labâng maso'na ngadhep ka bârâ'. Komplèk Canḍhi panèka èbâgi dhâḍdhi ḍuwâ' bâgiyân otama, èngghi panèka Candi Gentong I è bâgiyân lao' bân Candi Gentong II è bagiyân ḍâjâ', sè bâḍâ è poros ghâris loros. Struktur Canḍhi èpadhâḍdhi ngangghuy bhâta mèra ngangghuy tèknik konstruksi sè èbâgi ḍâ' kosot bân ètalè'è kalabân mortar tana lèa'. Nyama Gentong asalla ḍâri bhângon Awwâl panemmowan, sè aropa'aghi ghundhungan tana sè akadhi bâḍdhâ aèng. Ologhân arkèologis sè èlaksana'aghi è antara taon 1994 bân 1998 nemmoaghi bânnya' artefak penting, è antarana fragmen keramik ḍâri dinasti Yuan bân Ming, tèker lokal, pèssè Cèna, bhârang emmas, bân stupa kènè' sè akadhi stupa. Bâḍâna stupa sè aghândhu' mantra Buḍdhâ noddhuwâghi peran penting Canḍhi panèka ḍâlem kontèk aghâma Buḍdhâ è jhâman Majapahit.

## Ghunana Aghâma bân Bhudhâjâ
Canḍhi Gentong aghâdhui peran penting ḍâlem kontèk aghâma bân kabudhâjâ'ân mènangka bhângonan Buḍdhâ ḍâri Karajhâ'ân Majapahit, hosossa è bâkto pamarènta'an Hayam Wuruk. Canḍhi panèka aropa'aghi kennengngan opacara Sraddha, ritual hormat ghâbây loor sè èhososaghi ghâbây Tribuana Tungga Dewi, ebhuna Rato Hayam Wuruk. Opacara panèka ètojjhuwâghi ka'angghuy adhuwâ kaangghuy kama'moran Karajhâ'ân sambi ajâgâ obhungan rohani antara manossa bân alam loor.  Bâḍâna Canḍhi Gentong mènangka struktur Buḍdhâ è Karajhâ'ân Hindu sè èdominasi nojjhuwâghi praktèk toleransi aghâma è jhâman Majapahit. Panemmoan bânnya' artefak Buḍdhâ, akadhi stupika sè èokèr mantra bân patong Buḍdhâ, makowat bhuktè interaksi sè harmonis antara ḍuwâ' aghâma. Sacara arsitektur, Canḍhi panèka ngajhâri kamajuwân tèknik Bhângonan, ngangghuy bhâta mèra khas Majapahit.

## Sombher
Canḍhi Tikus

**Canḍhi Tikus** panèka panèngghâlân ḍâri Karajhâ'ân Hindu sè bâḍâ è Komplèk Trowulan, hosossa è ḍusun Dinuk, Dhisa Temon, Kacamadhân Trowulan, Kabhupatèn Mojokerto, Jhâbâ Tèmor . Nyama "Tikus" panèka namong istila lokal. èkabâ'aghi jhâ' bâkto ètemmoè, Canḍhi panèka sarang tèkos. Pamandhângan ḍâri kaissa' cè' èkasennengngânna.

## Kennengânna Paḍâleman Soccè
Mon èntar ka Canḍhi Tikus, jhâuna ra-kèra 13 km Tenggârâ kotta Mojokerto. Tengghârâ panèka ḍâri Jhâlân Rajâ Mojokerto–Jombang, teppa' è parsimpangan Trowulan, noddhu' ka tèmor, lèbât Kolam Segaran bân ra-kèra 600 m dâri Canḍhi Bajangratu è bingkèng kacèrra jhâlân. Canḍhi Tikus, sè asalla èkobhur è bâbâ tana, ètemmoè polè è taon 1914. Pangghâliyân situs kasebbhut èlaksana'aghi èbâḍâ'aghi ḍâri laporan Bupati Mojokerto, RAA Kromojoyo Adinegoro, tentang panemmowan Canḍhi mini è pasarèan masyarakat. Restorasi lengkap èlaksana'aghi ḍâri taon 1984 kantos 1985. Taḍâ sombher Tolèsan sè jellas ajellassaghi bilâ, arapa, bân sapa sè mabhângon Candi Tikus. Namong, bâḍâna mènara kènè' nojjhuwâghi jhâ' èpadhâḍdhi è antara abaḍ ka-13 bân ka-14 Masèhi, polana mènara kènè' panèka tandhâna arsitektur è bâkto jârèya.

## Ghunana Paḍâleman Soccè
Bentu' Canḍhi Tikus, sè akadhi kennengngan mandi, ampon maḍâteng padebadhân è antara para sajhârâwân bân arkèolog tentang ghunana. Bâḍâ sarjana sè parcajâ jhâ' kennengngan panèka kennengngan mandi ghâbây bhâlâ Karajhâ'ân, è bâkto sè laèn parcajâ jhâ' kennengngan panèka aropa'aghi waduk bân titik distribusi aèng ghâbây masyarakat Trowulan . Namong, mènara sè abhângon meru nojjhuwâghi jhâ' jhughân èghuna'aghi mènangka kennengngan èbâḍâ. Bhângonan Canḍhi Tikus akadhi kollam mandi kalabân pan-bârâmpan bhângonan è ḍâlemma. Struktur persegi Lanjhâng, sè èokor 29,5 m x 28,25 m, para' kabbhi èbhângon ḍâri bhâta mèra. Sè menarik, èpadhâḍdhi ra-kèra 3,5 m lebbi rândâ ḍâri tana è sakètarna. è attas, bâḍâ lorong sè lèbârrâ ra-kèra 75 mèter è sakètar ghâḍdhung. È ḍâlem, toron ra-kèra 1 m, bâḍâ lorong sè lebbi lèbâr sè èlèng-lèngi pènggirrâ kollam. Labâng maso’ ka Paḍâleman Soccè bâḍâ è bâgiyân lao’, bâḍâ dhâgh-ondhâgh sè lèbârrâ 3,5 mèter sè toron ka dhâsarra kollam. È kacèr bân kanganna sokona ondhâgh bâdâ kollam persegi lanjhâng sè okoranna 3,5 m x 2 m kalabân ḍâlemma 1,5 m. È dhung-ghâḍdhung lowar, bhân-sabbhân kollam èbâḍâ'aghi tello' sombher sè abhângon teratai sè èghâbây ḍâri bâto andesit .

## Sombher
Canḍhi Rimbi

**Canḍhi Rimbi** otabâ Canḍhi Ngrimbi panèka bhângonan ḍâri jhâman lambâ' sè bâḍâ è Dusun Pulosari, dhisa Pulosari, Kacamadhân Bareng, Kabhupatèn Jombang . Canḍhi Hindu panèka èsebbhut jhughân Cungkup Pulo . Nyama Rimbi èkabâ'aghi kalabân nyamana toko wayang Arimbi, rajina Werkudara ( Bima ). Rontowan Canḍhi panèka partama kalè èlaporaghi è ahèr abaḍ ka-19 sareng Alfred Wallace è bâkto parjhâlânanna ka Wonosalam kaangghuy makompol sampel tombuwân. Canḍhi Rimbi partama kalè èajhâri sareng J. Knebel è taon 1907. Karjâ restorasi namong èlaksana'aghi è awwâl taon 1990-an. Canḍhi panèka, èsarèng bi' lèma' orèng arkèologis laènna è antarana Mandi Sumberbeji, ènyata'aghi mènangka bhârâng Wârisân bhudhâjâ sareng Pamarènta Kabhupatèn Jombang è taon 2020.

## Bhângonan
Èngghi panèka 896,56 mèter persegi, bhângon sè bâḍâ è bâbâna 13,24 mèter lanjhângnga, 9,10 mèter lèbâr, bân 12 mèter tèngghina. Bhân-sabbhân bhângon jhâman lambâ' è sakètarna, bhâdhâna Canḍhi Rimbi èbhângon ḍâri andesit, è bâkto pondasi èbhângon ḍâri bhâta . è bâbâna pandhâng partama, Canḍhi Rimbi akadhi Candi Sumur è Sidoarjo . Ata' bân satengnga bhâdhâna Canḍhi ampon robbhu, saèngghâna malarat ka'angghuy ngabâs bhângon aslèna.Arsitektur Canḍhi Rimbi aropa'aghi dhâsar tello' ondhâgh kalabân pangghung sè ghâghâng ka'angghuy nampong langka'na Canḍhi. Bhân-sabbhân Canḍhi Jago otabâ Canḍhi otama è Komplèk Panataran, sè bâḍâ bânnya' ondhâgh, Canḍhi Rimbi namong anḍi' sèttong ondhâgh sè nyambhung tello' ondhâgh ḍâ' bhâdhân Canḍhi. È bâbâna Canḍhi bâḍâ bânnya' relief sè ngabâsaghi manossa bân kèbân. Sala sèttong relief sè unik ngabâsâghi pasangan (pangantan bân binè') è ḍâlem toplès. Ghi’ pagghun kanta jârèya sampè’ satèya. ghi' ta' èkataoè carèta ponapa sè èghâmbhâraghi è relief-relief panèka. èbâḍâ'aghi ḍâri rancangan arsitektur ghâḍdhung, Canḍhi Rimbi aghâdhui latar bhâkal Hindu . Hal kainto èbhuktèaghi kalabân panemmoan patong dewi Parvati (binèna Siwa ), sè samangkèn èpèyara è mosèom Nasional è Jakarta . Arca jârèya ètemmoè e jhur-ghujurrâ kamar rajhâna Paḍâleman Soccè. Patong Parvati sè ètemmoè è Canḍhi Rimbi èyangghep mènangka pawujudhân Tribhuwana Tunggadewi, rato Majapahit sè marènta ḍâri taon 1328-1350 M. Bânnya' patong Hindu sè ètemmoè è tanèyanna Canḍhi. Sayangna, rèng-orèng rowa ta' èbâdâ'aghi polè, bân bâḍâ sè coma anḍi' bâgiyân ḍâri sokona. Sèttong alas sè bâḍâ è tanèyanna Canḍhi aghâdhui sèttong bâgiyân ḍâri sokona patong. Relief Ta' kala sè cè' bhâghussâ jhughân bâḍâ è sala sèttong paddhu tanèyan. Èyangghep jhâ' bâto relief kala panèka perna èghuna'aghi ka'angghuy abâḍâ'aghi labâng maso'na kamar Canḍhi, akadhi sè biyasa è Canḍhi-Canḍhi jhâman lambâ'.

## Sombher
Canḍhi Lor

**Canḍhi Lor** panèka bhângon Canḍhi sè èghâbây ḍâri bhâta mèra sè èparcajâ mènangka tugu asal-osol èpadhâddhi Kabhupatèn Nganjuk sè èpèyara Sabbhân tangghâl 10 April sabbhân taon. Ḍâri prasasti Anjuk Ladang, èkataoè jhâ’ Mpu Sindok, rato Hindu Mataram sè ngaghungè gellar Sri Maharaja Sri Isyana Wikrama Dharmottunggadewa marènta’aghi Rakai Hinu Sahasra, Rakai Baliswara bân Rakai Kanuruhan e taon 937 ka'angguy maddek bhângonan soccè sè anyama Srijayatamer mènangka tandhâ ḍaèra Anjuk Ladang ( nyama panèka dhâddhi "Nganjuk") mènangka kawasan otonom ghâbây jhâsa-jhâsana orèng Anjuk Ladang è dâlem perrang. È ḍaèra Canḍhi Lor bâḍâ ḍuwâ'’ makam abdhina kinasih Mpu Sindok, sè anyama Èyang Kerto bân Èyang Kerti, jhughân bhungkana kepuh se tombu molaè taon 1866, akadhi sè èkataoè ḍâri tolèsan Hoepermans.

## Sajhârâ
Sir Thomas Stamford Raffles perna ngarekam Canḍhi Lor è taon 1817, èpon nyatet jhâ' Distrik Anjoek anḍi' ghâddhung soccè sè èbâḍâ'aghi bân èbentu' akadhi Canḍhi Jabung è Probolinggo. Hal sè paḍâ èlakonè sareng NW Hoeperman (1866) bân J.Knebel (1908). Samântara jârèya, Krom è taon 1913 abhâreng analisis prasasti Anjuk Ladang sè èpangghi'i è tanèyanna Canḍhi Lor, èngghi panèka Canḍhi Lor èpadhâddhi è taon 859 Śaka (937 Masèhi), bân anḍi' kabâdâ'ân sareng Śri Maharaja Pu Sindok Śri Iśanawikramatuńgadewa.

## Bhângonan
Canḍhi Lor anḍi' tèngghina 66 mèter è attas parmoka'an tasè', èghâbây ḍâri bhâta, labâng maso'na bâḍâ è sèsè bârâ' polana bâḍâ langka' kalabân tèngghina 3,4 m. È aḍâ'na ghâddhung Canḍhi bâḍâ rè-karè pondasi ḍâri ḍuwâ' Canḍhi sampèngan, tengnga bân lao'. Kabâḍâ'ân Canḍhi Lor samangkèn cè' ancora, saèngghâ namong soko bân bhâdhâna sè ghi' èbâdâ'aghi. Bâgiyân tèmor lao'na bhâdhânna robbhu polana kaju kepuh sè aomor saratos taon, saèngghâna ramo'na kaju kepuh kasebbhut nombhuk bân abâli' ka bhâdhân bân dhâsar Canḍhi. Arèya sè aghâbây Canḍhi Lor ta' èbâḍâ'aghi polè ka'angghuy nojjhuwâghi bhângon aslèna.

## Sombher
Canḍhi Tegowangi

**Canḍhi Tegowangi** panèka Canḍhi sè bâḍâ è dhisa Tegowangi, Kacamadhân Plemahan, Kabhupatèn Kediri, Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia. Mènorot Kètab Pararaton, Canḍhi kainto aropa’aghi kennengngan èbâḍâna Bhre Matahun. Samântara è ḍâlem kètab Negarakertagama èjhârbhâ'aghi jha’ Bhre Matahun sèdhâ è taon 1388 M. Saèngghana èparkèra'aghi Canḍhi kainto èpaḍdhek taon 1400 Masèhi è jhâman Karajhâ'ân Majapahit karana kabaḍâ’ân ḍâ'’ sèttong rato bhâdhi èlaksana'aghi 12 taon sa'amponna rato sèdhâ lèbât sarangkaian opacara sraddha .

## Sajhârâ
Canḍhi Tegowangi bisa jhughân èsebbhut Candi Sentul. NW Hoepormans panèka sè partama nolès tentang Kuil Tegowangi, ètoro'è sareng RDM Verbeek, J. Knebel (1902), bân PJ Perquin (1915). Canḍhi panèka èpèyara polè è taon 1983-1984. Mènorot Nāgarakrtāgama, Canḍhi Tegowangi panèka Canḍhi sè èhososaghi ghâbây Rato Watsari, sè èkennal jhughân mènangka Bhre Matahun, sè aropa'aghi tan-tarètanna Rato Hayam Wuruk sè sèdhâ è taon 1388. Sabellunna Canḍhi Tegowangi ampon lastarè, Rato Matahun ampon sèdhâ, dhâḍdhi panel ahèrra relief carèta Sudama ghi' ta' èghâbây. Cara mabhângon Kuil Tegowangi ngangghuy sistem ètompo' bâto andesit kantos tèngghi sè ètantoaghi, terros èterrossaghi kalabân èokèr ḍâri attas ka bâbâ.

## Bântu'
Omomma, Canḍhi panèka anḍi' rencana persegi sè ngadhep ka bârâ' kalabân dimensi 11,2 x 11,2 mèter bân tèngghina 4,35 m. Pondasi èghâbây ḍâri bhâta, è bâkto bâto soko bân bâgiyân-bâgiyân bhâdhâna èghâbây ḍâri andesit . Sokona paḍâleman Soccè èpasangè lipet bân èhèas. Struktur Canḍhi panèka aropa soko Canḍhi ḍuwâ' lantai kalabân tengghina 4,35 m. Bâng-sèbângnga sokona Canḍhi ètemmoè tello' panel tèngghi sè èhèas raksasa (gana) sè toju' jrukkong; tanang kaḍuwâ'na èangka' akadhi sè nolongè ghâddhung candi. È attas panèka bâḍâ tonjhulân sè èokèr sè èlèng-lèngi Canḍhi è attas tonjhulân panèka bâḍâ sèsè loncèng sè èhèas. È nga’-tengnga’na paḍâleman Soccè, è bâng-sèbâng, bâḍâ cangghâ polos sè nyambhung bhâdhâna bân dhâsarra paḍâleman Soccè. Pèlar-pèlar ghâpanèka katon ghi' ta' lastarè. è sakalebbina bhâdhân Canḍhi èhèas kalabân relief sè ngabâsaghi carèta Sudamala, sè èpadhâḍdhi 14 panèl: 3 panèl è bun lao', 8 panèl è bun bârâ', bân 3 panèl è bun ḍâjâ'.

## Sombher
Canḍhi Klèro

**Canḍhi Klèro**, sè ekennal jhughân bân Canḍhi Tengaran, èngghi panèka Canḍhi Hinḍu se bâḍâ è dhisa Ngentak Lor, Kacamaḍhân Klèro, Kacamaḍhân Tengaran, Kabupaten Semarang, Provinsi jhâbâ Tengnga. Bâkto ḍâ' aḍâ'na ètemmo polè è taon 1995, Canḍhi panèka ghi' ancor. Namong, cor-ancorra kasebbhut samangkèn ampon èpabâli ḍâḍdhi struktur Canḍhi bân BP3 (Baḍan Konservasi Warisan Arkeologis jhâbâ Tengnga), sè samangkèn ampon dhâḍdhi BPCB (Baḍan Konservasi Warisan Bhudhâjâ jhâbâ Tengnga). Canḍhi Klèro jhughân èkennal kalabân Canḍhi Tengaran bân warga setempat. Nyama Canḍhi Klèro otabâ Canḍhi Tengaran èmaksoḍ kennengnganna samangkèn. Canḍhi Klèro samangken bâḍâ ra-kèra 500 meter ḍâri Jhâlan Rajâ Solo-Semarang. Ka'angghuy ka'amanan, paghâr ghèddhung sè langgeng ampon èpasang è sekitar Canḍhi Klèro.

Struktur Canḍhi panèka unik. Morfologi Canḍhi Klèro aropa'aghi ḍhâsar, bhâdhân, bân ata'. dhâsar Canḍhi Klèro panèka teras paddhu lanjhâng sè okoranna 14 meter x 14 meter x 1,4 meter. è attas teras bâḍâ tonjolan sè èkalènglèngi bhâdhânna Canḍhi. Tonjolan-tonjolan panèka èparcajâ aropa'aghi lanḍâs sè eghuna'aghi ka'angghuy nyangghâ tiang otabâ pèlar. Para pengunjung bisa naè' ka tèras lèbât tangghâ sè èhias makara, sè akaton ghi' ta' lastare. è sala settong pengghirrâ geḍdhung teras, baḍâ tolèsan panḍâ’ kalaban aksara Kawi otaba Jhâbâ Kona, ḍâlem kabaḍâ’ân sè la abit.

Bagiyân bhâdhânna Canḍhi Klèro aghâḍhui sèttong kamar (grbagrha) sè aghândhu' yoni. È bâbâna colo'na yoni bâḍâ ornamen olar sè aghindung pennyo. Mènorot laporan, patung ḍewa Siwa jhughân ètemmo è Canḍhi Klèro. Namong, patung Siwa èpaèlang sareng ḍepartemen Arkeologi polana alasan ka'amananna.

## Konḍisi
Canḍhi panèka aropa'aghi sèttong geḍdhung Canḍhi otama sè taḍâ' Canḍhi sè abhârengi otabâ Canḍhi sampingan. Canḍhi panèka ghi' ta' èkembhângaghi kalabân objek wisata akaḍhi bânnya' kompleks Canḍhi laènna sè èpangghi'i è Yogyakarta bân è sekitarra. Lokasi Canḍhi Klèro cokop ngadâlem ḍâri jhâlân rajâ, ḍâḍdhi bisa èpahami jhâ' bânnya' orèng sè ta' tao jhâ' dhisa Klèro bâḍâ Canḍhina.

## Sombher
Canḍhi Ngetos

**Canḍhi Ngetos** panèka Canḍhi Hindu sè bâḍâ è Ngetos, Nganjuk, Jhâbâ Tèmor . èpadhâddhi è abaḍ ka-15 è jhâman Kakaisaran Majapahit . Èpadhâddhi ngangghuy sistem nompo' bhâta kantos tèngghi sè ètantoaghi, terros èokèr ḍâri attas ka bâbâ. 

## Kennengan Gèografis bân Bântu' Canḍhi
Canḍhi Ngetos bâḍâ è Dhisa Ngetos, Kacamadhân Ngetos, ra-kèra 17 kilomèter ḍâri lao'na Kotta Nganjuk . Bhângonan panèka bâḍâ è bingkèng jhâlân aspal antara Kuncir bân Ngetos. Para ahlè parcajâ bhângonna èmolaè molaè abaḍ ka-15, è jhâman Majapahit . Èkaparcajâ ampon adhâddhiyâghi kennengngan pabhâdhânna Rato Hayam Wuruk Majâpahit. Bhângonan panèka rosak fisik, bân bâḍâ bâgiyân sè èlang, sè aghâbây malarat ka'angghuy nemmoaghi bhângon aslèna. èbâdâ'aghi ḍâri patong-patong sè èpangghi'i è Canḍhi panèka, èngghi panèka patong-patong Siwa bân Wisnu, bisa èkabâ'aghi jhâ' Canḍhi Ngetos panèka Siwa-Wisnu è alam. Manabi èkabhâdhi sareng aghâma sè èlakoni sareng Rato Hayam Wuruk, ka’ḍinto sanget pantes, èngghi ka’ḍinto aghâma Siwa-Wisnu. Mènorot sèttong ahli (NW Hoepormans), jhâ' è semma'na padhâddhiyân Canḍhi panèka perna bâḍâ Canḍhi sè langkong kènè' (ra-kèra 8 mèter persegi), namong bhângonna kaḍuwâ'na paḍâ. NJ Krom èparkèra'aghi jhâ' ghâḍdhung Canḍhi panèka èmolaè èlèng-lèngi ghâddhung sè abhângon sello'. Canḍhi Ngetos aghâdhui kamar sè bâḍâ è tengnga dhâsar ghâḍdhung. Dhâsarra kamar jârèya lebbi bâbâ ḍâri dhâsarra labânga. Sè menarik panèka bâḍâ relief akadhi salib Portugis . Rè-karè ondhâgh panèka bâḍâ è bun bârâ', dâddhi Canḍhi panèka ngadhep ka bârâ' . Struktur otama Canḍhi panèka èghâbây ḍâri bato mèra, sè arèya sabâbbhâ Canḍhi panèka lebbi ghâncâng rosak. Ata' èparcajâ èghâbây ḍâri kaju (ta' bâḍâ rè-karè ḍâri kaju). Namong struktur otama Canḍhi sè ghi' èkaton, kalabân ḍimènsi è bâbâ panèka:

* Lanjhângna Canḍhi (9,1 m)
* tèngghina (5,43 m)
* Tèngghina (10 m)
* Saubasement (3,25 m)
* Ondhâgh Loar Rajâ (3,75 m)
* Lèbâr Labâng Maso' (0,65 m)
* Tèngghina ondhâgh sè nojjhu ka kamarra Paḍâleman Soccè (2,47 m)
* Kamar ḍâlem (2,4 m).

Okoran sè teppa'na tanèyanna Canḍhi Ngetos ta' èkataoè. èngghi panèka kennengngânna è lèrèng sè petteng, kamongkènan bâḍâ multi-tingkat, kalabân ghâḍdhung-ghâddhung sè bâḍâ è ondhâgh attas.

## Sombher
Canḍhi Bogang

**Canḍhi Bogang** panèka situs Canḍhi rè-karèna Buddha sè kennengngânna bâdâ è Dhisa Bogang, Kacamadhân Selomerto, Kabhupatèn Wonosobo, Jhâbâ Tengnga. Situs ka'dinto molaè ollè kapaduliyân ilmiah saellana panemmowan cètak arca Buddha è taon 1982 sareng panglako konstruksi. Kalompo' dâri *Suaka Peninggalan Sejarah* bân *Purbakala Jawa Tengah* areng-sareng kalabân Fakultas Sastra Universitas Gadjah Mada pas mabâdâ panelitian saterrossa suksès ngalakonè identifikasi pan-bârâmpan fragmen arca Buddha bân Dyani-Bodhisatva sè ta' lengkap, tor empa' umpak bâto abentu' bulât okoranna rajâ.

Situs ka'dinto andi' hal sè bhidhâ kalabân situs Canḍhi Buddha sè biyasana, polana ta' andi' struktur Canḍhi sè ghenna'. Sè samangkèn aropa'aghi *gundukan* tana sè abentu' duwâ' arca Buddha aokoran rajâ, kalabân sèttong arca ghi' bâdâ takobhur sèttong mèter, tor arca laènna ampon èpinda ka pendopo abentu' joglo è kennengngan kasebbhut. Mènangka kalakowan konservasi, duwâ' bâgiyân arca laènna ampon èpinda ka Museum Karmawibangga è Borobudur.

Mètorot panelitian arkeologi, bâdâ indikasi jhâ' Canḍhi Bogang aropa'aghi proyek pamaddheghân sè ta' èpamarè. Sala sèttong tèori ajellasaghi jhâ' pamaddheghân èpaambu polana kabhutowan fungsionalla ampon ècokobbhi sareng Canḍhi Mendut. Analisis dâ' ka fragmen arca sè ètemmo, panèka mon èrekonstruksi, arca-arca kasebbhut bhâkal abentu' patung Buddha kalabân ra-kèra tèngghina tello' mèter, okoran sè sabhândhing kalabân arca Buddha è Canḍhi Mendut.

## Kabhâr Samangkèn
Situs Canḍhi Bogang ampon èpabâdâ renovasi signifikan lèbât usaha *pemugaran* sè èlakonè sareng *Balai Pelestarian Cagar Budaya Jawa Tengah* è awwâl taon 2018. Kagiadhân konservasi èantarana panata'an polè kennengngan situs, tamaso' pamaddheghân pendopo mènangka kennengngan nyèmpen duwâ' arca Buddha okoran rajâ sè ètemmo è kennengngan kasebbhut. Sabelluna, sala sèttong arca ghi' bâdâ takobhur dâlem tana kalabân èlindungi atap dâri seng sederhana.

Fasilitas panyokong ampon ètambâi è seddhi'na situs, panèka paghâr abâtessèn, area taman sè tasoson, tor papan informasi kennengngânna data sajârâ temmowan arkeologis. Renovasi ka'dinto èangghep mènangka strategi positif dâlem usaha alestariyaghi wârisan budhâjâ, tor ngembhângaghi potensi wisata sajârâ è daèrah Wonosobo. Maskè ta' ètemmo sosonan Canḍhi  sè ghenna', situs ka'dinto teptep andi' nilai penting mènangka kennengngan panemmowan arca Buddha okoran rajâ è polo Jhâbâ.

## Sombher-sombher
Canḍhi Surawana

**Canḍhi Surawana** panèka Canḍhi Hindu sè bâḍâ è Dhisa Canggu, Kacamadhân Badas, Kabhupatèn Kediri, ra-kèra 25 km tèmor lao'na Kotta Kediri.Canḍhi Surawana èsebbhut è buku Negarakertagama kalabân asma "Wishnubhawanapura" bân èparkèra'aghi èpadhâddhi è abaḍ ka-14 kaangghuy ngormatè Bhre Wengker, pangobâsa wilaya Wengker sè bâḍâ è bâbâna pamarènta'an Karajhâ'ân Majapahit, sè sèdhâ è taon 1388 M. È ḍâlem Negarakertagama jhughân ècarèta'aghi jhâ' è taon 1361 Rato Hayam Wuruk ḍâri Majapahit rabu bân kantos ngènep è Canḍhi Surawana. Canḍhi Surawana samangkèn bâḍâ è ḍâlem kabâdâ'an sè ta' èghâdhui bhâgus. Namong dhâsar sè ampon èbhângon polè. Karjâ restorasi sè èlakoni sareng DM Verbeek bân J. Knebel è taon 1908 bân èsambhât sareng PJ Perquin è taon 1915 suksès

## Sajhârâ
Parkara aghâmana, ghi' ta' jellas polana patong-patong sè abâḍâ'aghi tandhâ latar aghâma è kamar otama ta' bâḍâ polè. Cè' bisaos jhâ' Canḍhi Surawana aghâdhui latar buḍi aghâma Hindu-Saiwa. Okoran Canḍhi Surawana ta’ talèbât rajâna coma 8 X 8 m2. Canḍhi panèka, sè èpadhâddhi ngangghuy bâto andèsit, panèka Canḍhi Siwa. Satèya, sakabbhina bhâdhân bân ata'na Canḍhi ampon ancor taḍâ jhâjhâ'ân. Namong sokona paḍâleman Soccè, tèngghina ra-kèra 3 m, sè ghi' manjhâng è kennengnganna. Ka'angghuy naè' ka aula è attas sokona Canḍhi, bâḍâ ondhâgh sè semma' sè bâḍâ è bun bârâ'. Ngabâs kennengnganna ondhâgh, bisa èsèmbhulaghi jhâ' Canḍhi panèka ngadhep ka Bârâ'. Bâgiyân bârâ'na Canḍhi sè bâḍâ ondhâgh ghâpanèka ghâli, saèngghâ rencana Canḍhi ta' akaton kotak. Relief è Canḍhi Surawana nojjhuwâghi kaoḍi'ân sabbhân arè, adegan loco, bân relief kèban (Tantri) sè èokèr è ghâddhung dhâsar candi. Kaonèghân èngghi panèka bhân-sabbhân relief èokèr è bhingkai. È ghâddhung sokona Canḍhi bâḍâ ḍuwâ' kalompo' relief carèta. Panèl panjhâghân è lao' bân bârâ' lao' ngabâsaghi relief Arjunawiwaha otabâ Mintaraga bân panèl panḍâ' è padhdhu tèmor lao' ngabâsaghi relief Bubuksah bân Sri Tanjung.

## Sombher
Canḍhi Badut

**Canḍhi Badut** panèka Canḍhi sè bâḍâ è ḍaèra Tidar, è bâgiyân bârâ' Kabhupatèn Malang . Sacara administratif, Canḍhi Badut bâḍâ è dhisa Karangwidoro, Kacamadhân Dau, Kabhupatèn Malang, jhâbâ Tèmor . Canḍhi panèka bâḍâ è semma'na Univèrsitas Ma Chung, ra-kèra 15 menit ajhâlân ka Tèmor . Canḍhi panèka bâḍâ è sakètar 16 km ḍâri posat kotta. km ḍâri Pura Bhuvana Kertha sa Singosari. Tempat panèka bisa ècapa'aghi jhughân kalabân rute angko'an omom AT, terminal Arjosari-Tidar. Tempat bisa ètemmoè. Bhân-sabbhân arsitektur Canḍhi jhâbâ Tèmor laènna akadhi Canḍhi Singasari otabâ Canḍhi Kidal, Canḍhi panèka noro' arsitektur Jhâbâ Tengnga sè lebbi kona. Èparkèra'aghi èpadhâḍdhi è taon 760 Masèhi, polana jârèya èyangghep sè palèng towa è Jhâbâ Tèmor. Satèya, Canḍhi Badut bâḍâ è bâbâ pangalola'an Mosèom bân Wârisân Bhudhâjâ, Kamântrèan Kabhudhâjâ'an Rèpublik Inḍonèsia .

## Bhâsa
Oca' Badut èyangghep asalla ḍâri bhâsa Sansekerta Bha-dyut sè artèna sorotan Bintang Canopus otabâ Sorotan Agastya.

## Sajhârâ
Canḍhi panèka ètemmoè è taon 1921 è ḍâlem bhângon ghundhungan bâto, ka'ancoran bân tana. Orèng sè partama sè ngalaporaghi bâḍâna Canḍhi Badut panèka Maureen Brecher, kontroler Bâlândhâ sè alako è Malang. Canḍhi Badut èbâliaghi polè è taon 1925-1927 èbâbâ pangawasan B. De Haan ḍâri Layanan Arkèologi Hindia Bâlândhâ. Ḍâri hasèl pangghâliyân sè èlampa'aghi è bâkto jârèya ètemmoaghi jhâ' ghâḍdhung Canḍhi ampon robbhu samporna, kajhâbhâna bâgiyân soko sè ghi' bisa èkaton è ḍâlem strukturna. Purbatjaraka akaètan Canḍhi Badut kalabân prasasti sè èpangghi'i è kacamadhân Merjosari, èngghi panèka prasasti Dinoyo. Prasasti ghâpanèka, sè ètolès è bhâsa Sanskerta bân è carakan Jhâbâ lambâ', ètangghâl Candrasangkala: nayana vayu ras sè artèna taon Saka nomer 682 otabâ 760 Masèhi. Èssèna prasasti jarèya nyarèta’aghi parkara Rato Gajayana Karajhâ'ân Kanjuruhan.  

## Kaonèghân
Canḍhi Badut ngadhep ka Bârâ', kalabân tello' rè-karè Canḍhi è sâḍdhi'ân è aḍâ'ân bân sabellunna èlèng-lèngi ghâḍdhung. Paḍâleman Soccè jârèya masangi empa’, okoranna 11x11 mèter. Tèngghina Canḍhi Badut ta' èkataoè. Kaonèghân Canḍhi Badut panèka dhâsarra sè tèngghina ḍuwâ' mèter, ta' èhèas sakalè. Arèa è sakètar Canḍhi Badut, sè bâḍâ è bârâ'na Songay Metra, panèka arèa sè kerrèng, namong pan-bârâmpan macem tombuwân sè tahan tombu è ḍissa, akadhi jhâmbhu, nyèor, kapok, beringin, alpokat, bân ka'-bhungka'an akasia, sè arèya bisa marosak Canḍhi Badut.

## Sombher
Canḍhi Ngabab

**Canḍhi Ngabab** panèka panèngghâlân Hinḍu ḍâri jhâman Karajhâ'ân Singosari, sè bâḍâ è dhisa Ngabab, Kacamadhân Pujon, Kabhupatèn Malang. Canḍhi panèka aghâdhui struktur ghâḍdhung penahan tello' ondhâgh sè èpadhâddhi kalabân sosonan bâto sè rèmpen, sè nojjhuwâghi tèknik konstruksi khas periode klasik jhâbâ Tèmor. Maskè ta' èkennal bânnya' orèng bân informasi tentang situs panèka ghi' èbâtesè, bâḍâna nambâè kamaceman panèngghâlân Hinḍu è Malang. Satèya, namong pondasi sè èbâḍâ'aghi, sè nojjhuwâghi katerrosan bhudhâjâ bân arsitektur Hinḍu è wilaya paghunongan Malang. 

## Struktur Arsitektur
Canḍhi Ngabab nojjhuwâghi arsitektur aondhâgh khas sè ngajhâri tèknik konstruksi karajhâ'ân Singosari. Struktur otama Canḍhi panèka aropa'aghi ghâḍdhung panahan tello' ondhâgh sè èbhângon ḍâri bâto andèsit sè èator sacara sistematis, sè nojjhuwâghi kacanggiân tèknik Bhângonan è jhâman lambâ' Jhâbâ Tèmor. Ondhâgh sèttong bân kaḍuwâ' tanggul ghâpanèka rèlatif èpèyara kalabân bâccè', kalabân bâto sè èkemas rapet, è bâkto ondhâgh katello' nojjhuwâghi pangallèan struktural. Bahan Bhângonan sè èghuna'aghi panèka bâto andèsit kalabân balok sè bhân-sabbhân okoranna, è antarana 30 x 23 cm. ghâbây balok panḍâ' bân 62 x 23 cm ghâbây balok panjhâghân. Maskè sabâgiyân bânnya' struktur ampon rosak, pola pondasi ka'angghuy ondhâghân noddhuwâghi bhângon punden aondhâgh sè biasana ètemmoè è Canḍhi-Canḍhi Hinḍu è jhâbâ Tèmor.Kennengan Canḍhi è ḍaèra perbukitan aghâbây curiga jhâ' Canḍhi panèka èbâḍâ'aghi bèntèng partahanan. Saèngghâ, arsitektur Canḍhi Ngabab nojjhuwâghi kalangsongan tradisi konstruksi Canḍhi Hinḍu ḍâri jhâman Singosari, kalabân tèknik panyabâ'ân bâto sè èprioritasaghi stabilitas bân èstetika.

## Simbolisme Relief bân Okèran è Canḍhi Ngabab
Maskè artè hosos relief bân okèran è Canḍhi Ngabab ghi' ta' ècatet sacara rinci è sombher-sombher sè bâḍâ, pola omom Canḍhi-Canḍhi Hinḍu Jhâbâ Tèmor ḍâri jhâman Singosari bisa aberri' pètodhu. Struktur Canḍhi aondhâgh akadhi sè bâḍâ è Canḍhi Ngabab biasana alambangaghi Ghunong Meru, posat kosmos è ḍâlem  kaparcajâ'ân Hinḍu, kalabân aondhâgh èbâkkèlè alam bâbâ, dhunnyah manossa, bân alam para ḍèwa. 

## Sombher
Canḍhi Morangan

**Canḍhi Morangan** panèka Canḍhi Hinḍu sè bâḍâ è ḍusun Morangan, dhisa Sinḍumartani, Kacamadhân Ngemplak, Sleman, Yogyakarta, cè' semma'en ḍâ' Songay Genḍol (100 meter ka bârâ') bân è palèng ḍâjâ sè palèng semma' ḍâ' ghunong Merapi.

## Konstruksi bân Panemmowan polè
Mènorot parkèra'an, Canḍhi panèka èpaddhek è sekitar abaḍ ka-9 otabâ ke-10 è bâkto Karaja'an Mataram Kona, sa jhâman kalabân pambangunan Canḍhi-Canḍhi Hinḍu akadhi Canḍhi Prambanan.

È bâkto ètemmo è taon 1884, Canḍhi panèka takobhur 6,5 meter è bâbâna tana.

## Arsitektur
Maske ghi' ta' èpabeccè' sacara samporna, kompleks rarontowan Canḍhi panèka aropa'aghi ḍuwâ' geddhung Canḍhi: Canḍhi otama bân Canḍhi sampingan, kaḍuwâ'na èbângun ḍâri bâto anḍesit. Kompleks Canḍhi Morangan jhughân ètemmo yoni, arca rèsi, bân pan-bârâmpan patong laènna è ḍâlem relung Canḍhi. Canḍhi otama ngadhep ka bârâ', anḍi' sèttong kamar, bân anḍi' bhângon bujhur sangkar sè okoranna 7,95 m x 7,95 m kalabân lorong sè lèbar 90 m. Profil Canḍhi panèka aropa'aghi paddhu sè abhângon lonceng, bhâgiyân rotan, bingkai paddhu empa', bân takuk kembhâr.

Canḍhi otama aropa'aghi dhâsar, bhâdhân, bân ata'. È ḍâlem aghâma Hinḍu, pembagian-pembagian panèka èlambangaghi tello' alam: bhurloka, bhuwarloka, bân swarloka.

Canḍhi panèka aghâdhui bânnya' relief sè èokèr è dhâsar bân bhâdhânna, sè bâḍâ è antarana bingkai attas bân bâbâ. Sala sèttong hal sè mabidhâ'aghi Canḍhi Morangan ḍâri Canḍhi-Canḍhi laènna panèka bâḍâna panel relief sè èyangghep kalabân bâgiyân ḍâri carèta Tantri Kamanḍaka. Relief panèka nyarèta'aghi tentang macan sè èco-koco sareng embi'. relief panika cè' unikghâ, polana relief akadhi panèka sabellunna coma ètemmoè è Canḍhi-Canḍhi Buddhâ.

Canḍhi-Canḍhi sampingan ngadhep ka temor bân aghâmbhar bujhur sangkar sè okoranna 4 x 4 m. Satèya, bangonan sè bisa èkatèla' namong bhâdhân bân ḍhâsar Canḍhi.

Paddhu lao', bârâ', bân lao' Canḍhi bâḍâ relung sè aghândhu' patong-patong sè ampon èamanaghi sareng Kantor Pelestarian Warisan Arkeologis Yogyakarta.

## Sombher
Anjar Wanto

**Anjar Wanto** (lahèr 14 Pèbruwari 1985) panèka panalètè, dosen bân èlmowan Inḍonèsia. Anjar èkennal ḍâlem bidang èlmo komputer sarta teknologi informasi. È taon 2024, Anjar maso' mènangka sala sèttong ḍâri 10 èlmowan palèng beccè' è Inḍonèsia vèrsi *AD Scientific Index* bân maso' ḍâlem ḍaftar  Top 10.000 *World Scientists* 2024 è bhângsa *Perekayasaan* *dan Teknologi Pendidikan*.

## Kaoḍi'ân Awwâl bân Pamolangan
Anjar Wanto nempo pamolangan Diploma 3 è AMIK Tunas Bangsa periode 2006 kantos 2010, saterrossa Anjar nerrossaghi sarjana neng è program studi Teknik Informatika è Sekolah Tinggi Teknologi Poliprofesi è kotta Mèḍan bân lulus taon 2012. Pamolangan *magister* ètempo è Fakultas Ilmu Komputer, Program Studi Teknik Informatika, Universitas Sumatera Utara, sè èpamarè taon 2017. Anjar pas ngaollè gellar Doktor (Dr) è bidang Ilmu Komputer ḍâri Universitas Putra Indonesia YPTK Padang è taon 2024.

## Lako
Sa'amponna lastarè ḍâlem pamolangan è bidang ilmu komputer, Anjar molaè alako mènangka dosen kalabân ngampo *mata kuliah* ''kecerdasan buatan'', ''pemelajaran mesin'', *pemelajaran dalam*, *sistem pendukung keputusan*, bân *data mining.* Panalètèyanna afokus è pangembhângan modèl sè basis *pemelajaran dalam*, tamaso' nalètè panyakèt mata lèbât *citra fundus*, *klasifikasi objek udara* kalabân ResNet-50, *navigasi kendaraan otonom* aghuna'aghi *CNN-Based Deep Q-Networks*, sarta *deteksi fitopatologi* lèbât *optimasi arsitektur Jaringan saraf konvolusional.* Anjar jhughân nalètè *prediksi populasi kendaraan listrik* kalabân modèl *Gated recurrent unit* bân pamèla'an tamennan tambhâ basis *MobileNetV2.*

Salaèn ghânèka, Anjar nalètè teknik *optimasi CNN* kalabân metode *pra-pemrosesan citra* akadhi CLAHE ka'angghuy nèngkataghi kateppa'an *klasifikasi medis*. È lowar pangajhârân bân panalètèyan, Anjar aktif nolès è *jurnal ilmiah*, dhâddhi *editor* bân pamarèksa, alaksana'aghi pangabdhiyân masyarakat, sarta dhâddhi pènotor ḍâlem *lokakarya* panolèsan karya ilmiah ḍâlem jurnal *terindeks* SINTA bân *[[Scopus]]*.

## Karya

### Buku
È bâbâ panèka juḍul buku sè toman ètolès sareng Anjar Wanto:

* *Sistem Pendukung Keputusan: Metode & Implementasi* (2020)
* *Sistem Pendukung Keputusan & Data Mining: Metode dan Penerapannya Dalam Pengambilan Keputusan* (2020)
* *Biometrika: Teknologi Identifikasi* (2020)

## Sombher
Gosong maluku

Gosong Maluku ( Eulipoa wallacei ) panèka endemik è Kepoloan Maluku, Indonesia, bân sala sèttong spesies sè ghi' odhi' dâlem genus Eulipoa. Mano' arèya tamaso' dâ' kalompo' megapode, kalompo' mano' sè èkennal polana praktek perkembangbiakan sè ta' biyasa: ta' èinkubasi tellor kalabân badanna.

Maskeya rèlatif kenik, Gosong Maluku nojjhuaghi kalakoan sè cè' khasna. Tellor è malem arè, èkobur è pèssè' pantai sè anget otabâ tana sè èpanas mataarè, terros èpabâli'aghi tèllor sacara alami. Kalabân buluna sè abârna coklat zaitun kaangghuy kamuflase, Gosong Maluku odhi' è lingkungan pèsisir bân alas semma' è paseser, sè dhâddhiyâghi sala sèttong mano' endemik sè unik tapè jhârang ètemmoè è Indonesia.

## Ciri-Ciri
Sacara fisik, goshawk Malucco aghâdhui penampilan sè rèlatif sèderhana namong khas. Kolè'na bârna mèra kalabân iris coklat, paruh konèng abu-abu, bân taring celleng sè jellas èkaton è bâkto mano' abâdâh. Buluna è budhina andi' pola sè alos, è bâkto ghâlimpo'na kalembangnga mèra petteng, on-laon aoba abu-abu è bâbâna. Ana' goshawk Malucco katon lebbi petteng, kabânnya'an celleng, kalabân paruh bân soko item, abhânto kamuflase molaè ghi' kènè'.

akadhi megapoda laènna, goshawk Malucco èkennal polana tengka gulina sè unik è bâkto atellor. Mano' panèka biasana atellor è malem arè, serrèng èkabâ'aghi kalabân fase bulan purnama, sè èyangghep bisa abhânto ngèrèng rèsiko predator. Tèllor èkobur è pasè' sè èpabânnya' è penggirra tase' vulkanik otabâ è kennengngan sè èpanas alami, ta' èinkubasi sareng orèng towana. Strategi panèka mampu tellor kaangghuy netas kalabân bhântowan suhu sekitar.

Gosong Maluku èpadhâddhi è alas gunong bân pagunongan è attas 750 meter è attas permukaan tase', èpanèbar è pan-bârâmpan polo Maluku, è antarana Halmahera, Buru, Seram, Ambon, Haruku, bân Misool. Namong, è bâkto mosem asarang, mano'-mano' panèka toron ka penggirra tase' otabâ semak-semak è penggirra tase', sè nojjhuaghi pola gerak sè èkabâli è siklus reproduksi. Satèya, gosong Maluku èklasifikasiaghi mènangka spesies sè rentan sareng IUCN. Penurunan populasina èdorong sareng kaancoran habitat alas, panen tellor manossa, bân ancaman dâri predator alam akadhi kadal monitor bân babi alas. È pan-bârâmpan lokasi, upaya perlindungan ampon èlaksanaaghi lèbât patroli lokal bân pemantauan lokasi nyarang, akadhi è wilayah Halmahera, kaangghuy mabâtesi panen tellor bân mastèaghi kelangsungan odhi'na spesies endemik panèka.

Gosong Maluku ècerminaghi fauna endemik Indonesia sè sogi, sè cè' aghântongna dâ' lingkungan alamna. Kabiasaan berkembang biak sè unik bân keterkaitan dâ' habitat tertentu aghâbây mano' panèka rentan dâ' obâ'ân lingkungan. Mèlana, ajâgâ alas bân paseser kennengnganna gosong Maluku odi' artena ajâgâ sala sèttong warisan biologis sè unik è Polo Maluku.

## Sombher
Canḍhi Barong

**Canḍhi Barong** (bhâsa Jhâbâ: ꦕꦤ꧀ꦝꦶꦧꦫꦺꦴꦁ, tarjemahan: Canḍhi  Barong) panèka Canḍhi Hindu sè bâdâ è Tenggara Kompleks Ratu Boko, Prambanan, Sleman. Canḍhi Barong bâdâ è attas bukit è dhuson Candisari, Dhisa Sambirejo, Prambanan, Kabhupatèn Sleman, Yogyakarta. Canḍhi Barong sala sèttongnga Canḍhi Hindu sè bâdâ è attas bukit Batur Agung, panèka ra-kèra 199,27 mèter è attas tasè'.

## Sajârâ
Canḍhi Barong ra-kèra èpaddhek è abad ka-9 bân ka-10 masehi, mènangka rè-karèna Karaton Medang periode Mataram. Canḍhi ka'dinto abâli ka awwâl abad ka-20 dâlem kabâdâ'ân ronto è bâkto parluwasân kebbhun tebbhu ghâbây pabrik ghulâ sareng rèng Bâlândhâ. Nyama barong èberri' sareng  masyarakat polana bâdâ hiyasân kala è *relung* bhâdhân Canḍhi sè arapa'aghi barongan, makhlok mistis dâlem mitologi Jhâbâ. Canḍhi  Barong jhughân andi' nyama laèn, panèka Canḍhi  Sari Suragedug. Nyama panèka ètolès è Prasasti Ratu Baka dâlem bhâsa Sanskerta. È prasasti kasebbhut, ècarèta'aghi rato anyama Sri Kumbaja (Mpu Kumbhayoni) maddhek tello' lingga anyama Krttiwasalingga, Triyarbakalingga, bân Haralingga. È bâkto lingga kasebbhut èpaddhek sareng sè ngèrèngè Dewi Sri, Dewi Suralaksmi, bân Dewi Mahalaksmi. Tello' lingga sè èsebbhutaghi kamongkènan aropa'aghi Canḍhi Barong.

Dâlem Prasasti Pereng taon 863 M ètolès Rakai Walaing Mpu Kumbhayoni aberri' sabâ bân duwâ' bukit è Tamwahurang taon 784 Saka otabâ 860 Masehi. Sabâ bân bukit kasebbhut èberri' ghâbây palestariyan kennengngan soccè Siwa sè anyama Bhadraloka. Mètorot ahli, kennengngan kasebbhut aruju' dâ' Canḍhi Barong.

## Tapak bân Kompleks
Canḍhi bâdâ è bun tèmor lao' kompleks Ratu Boko, bâdâ è 199 m è attas tasè'. È bun bârâ' dâjâ, è bâbâ bukit, è Canḍhi Banyunibo, Canḍhi Buddha. È tèmor lao' Canḍhi ghânèka, ajara' 2 km, bâdâ Canḍhi Ijo. Salaènna jârèya, bâdâ jhughân situs arca Ganesha, Canḍhi Miri, Canḍhi Dawangsari, bân Canḍhi Sumberwatu.

Canḍhi Barong ngaddhep ka bârâ' aropa'aghi *punden berundak*. È tèras partama bân kaduwâ' ampon tadâ' rè-karèna Canḍhi, ghun bâdâ rè-karèna alas tor umpak. Tèras kaduwâ' panèka kennengngan buka'an sè cokop luwas. Sabelluna maso' tèras palèng tèngghi bâdâ gerbang paduraksa kènè' è kangan-kacèrra andhâ ongghâ. È bâgiyân tèras palèng tèngghi bâdâ duwâ' Canḍhi ghâbây mojhi, ra-kèra ka Dewa Wisnu bân Dewi Sri. Bâng-sèbâng Canḍhi ka'dinto andi' okoran ra-kèra 8,18 m × 8,18 m kalabân tèngghi 9,05 m. Canḍhi-Canḍhi otama ka'dinto ta'andi' labâng maso', saèngghâ upacara mojhi èlakonè è lowar Canḍhi.

Teppa'na è temmo, Canḍhi ampon ronto. *Pemugaran* èmolaè taon 1987 kalabân nyoson polè duwâ' Canḍhi otama. *Pemugaran* lastarè taon 1992, èlanjutaghi kalabân *pemugaran* talud bân paghâr. Teppa'na *pemugaran,* ètemmoè arca Dewa Wisnu bân Dewi Sri. Salaènna panèka, bâdâ sèttong arca Ganesha bân pan-bârâmpan peripih kotak dâri bâto andesit bân bâto potè. Dâlem sala sèttong pripih bâdâ lembârân-lembârân perak tor emmas atolès, tapè tolèsanna ta' bisa è bâca. ngèrèngè pripih, bâdâ jhughân pakakas kaparlowan roma, akadhi baskom keramik, mata panah, guci, bân sendu'.

## Sombher-sombher
Kacamata biasa

Mano' potè ( Zosterops melanurus ) iyâ arèya mano' kènè' sè bâdâ è polo Jhâbâ bân Bali. Spesies panèka ghâmpang èkennal kalabân cincin potè sè mencolok è sekitar matana, sèttong karakteristik sè ampon madhâddhiyâghi julukan sè èkennal "mata-potè." Kalabân okoranna sè cè' èndâ'na bân ghâlimpo'na sè lincah, mata celleng serrèng èkaton abâli' è antarana ranca'na ka'-bhungka'an bân semak-semak.

Buluna mata pote kabânnya'an ijo zaitun è attas bân konèng tera' è bâbâna, sè mabâli penampilan sèger sè ècamporaghi sareng lingkunganna sè akaju. Maskeya cè' èndâ'na, mano' panèka andi' sowara sè ghâncang bân aghâdhui peran penting dâlem ekosistem, khusussa mènangka insektivora bân penyerbuk tombuwân kembang è habitat alami.

## Ciri-Ciri
Sacara fisik, mata pote umum andi' badan sè cè' èndâ'na kalabân bârna sè tera' bân kontras. Badanna sè attas kabânnya'an bârna ijo zaitun kantos konèng, è bâkto dâdha bân tabu'na konèng tera'. Paruhna kènè' bân ramping bân item, ètolong sokona sè rèlatif kowat ghâbây okoranna. Fitur sè palèng menonjol èngghi panèka lingkaran potè è sekitar matana, sè akadhi kacamata, sè aghâbây mano' panèka ghâmpang èkennal. Irisna celleng, kalembangnga bunter, bân bunto'na ijo-ijo.

È dâlem kaodhi'ân sabbhân arè, mata potè umum èkennal mènangka mano' sè cè' aktif bân sosial. Bâdâ sè serrèng èkaton abâdâh è dâlem kalompo' sè bânnya' è kanopi ka'-bhungka'an, serrèng ècamporaghi sareng spesies mano' kènè' laènna akadhi magpie robin. Gerakanna lincah, ghâncang abâli dâri sèttong cangga ka cangga laènna sambi makalowar sowara sè ghâncang bân merdu. Pangananna acem-macem, molaè dâri serangga kènè' bân nektar kembang kantos buwâna kènè', sè aghâbây mano' panèka jhughân aghâdhui peran è dâlem penyerbukan tombuwân.

Habitat mano' kacamata umum cokop lebar bân semma' dâ' aktivitas manossa. Bhâbhâji' bisa ètemmoè è alas rèndhâ, kebbun, pakarangan, bân è kennengngan sè abâdâh kaju è polo Jhâbâ bân Bali. Kamampowanna kaangghuy adaptasi dâ' lingkungan sè aoba aghâbây spesies panèka relatif ghâmpang ètemmoè.

Dhari segi reproduksi, mosem nyarang ghâbây mano' kacamata umum è Jawa umumna èmolaè dâri bulan Januari kantos Oktober. Sarang panèka aropa cangker kènè' sè èkadhâddhiyâghi dâri arè', dâun bân lumut sè alos, biasana èpasang è attas ranca' ka'-bhungka'an otabâ kebbun bambu sè tèngghina ra-kèra 2-4 meter dâri tana. Sabbhân tellor, embu'na ngasèllaghi tellor biru pucet duwâ' kantos lema'. Umumna, status konservasi mano' panèka ghi' èangghep aman, sanajân bâdâ pan-bârâmpan variasi ras lokal, è antarana Zosterops melanurus melanurus.

Mata pote sè umum panèka conto mano' kènè' sè sèderhana namong penting ghâbây ekosistem. Kelincahan, kamampuan adaptasi dâ' lingkungan manossa, bân peranna mènangka insektivora bân penyerbuk aghâbây spesies panèka dhâddhi bagiyân integral dâri lanskap alam Jawa bân Bali. Ajâgâ kennengngan bân ka'-bhungka'an sè èghâdhui ghâjheng abhânto mastèaghi kalangsungan odhi'na mano' sè cè' èndâ'na bân èbâdâ'aghi è attas.

## Sombher
Alam (monarki)

È ḍâlem kontèks monarki, alam panèka sèttong komunitas otabâ wilayah sè èparènta sareng pamarènta berdaulat. Oca' "alam" biyasana èghuna'aghi kaangghuy aghâmbhârraghi sèttong naghârâ monarki otabâ dinasti. Sèttong alam bisa aropaaghi bâgiyân ḍâri kraton, sanajjân alam kasebbhut èpimpin sareng rato, akadhi è kasus Kekaisaran Jerman.

## Etimologi
Istilah "alam" aropa'aghi terjemahan ḍâri oca' bhâsa Inggris realm. Èjhâ'ân modern sè kalowar è awwâl abad ke-17, samantara èjhâ'ân aslina aropa'agi oca' ènjhâman ḍâri bhâsa Prancis Kuno, yakni reaume, royaume. Oca' kasebbhut èyangghep asalla ḍâri oca' bhâsa Latin Abad Pertengahan, yakni regalimen, ḍâri oca' regalis, sè asalla ḍâri otabâ ahubungan bân oca' rex (rato). Oca' rex dhibi' asalla ḍâri bhâsa Latin regere, sè artèna "marènta." ḍâddhi artè ḍâri istilah alam panèka saongghuna "wilayah sèttong pangoasa," sè è ḍâlem konteks panèka èmaksod-aghi ka pangoasa monarki, è yantarana kaisar, rato, adipati aghung, bân pangèran.

## Pangangghuyân
Istilah "alam" èghuna'aghi khusus ghâbây naghârâ-naghârâ sè nyamana ngandung oca' kraton (contona, kraton bersatu Britania Raya bân Irlandia Utara), mènangka variasi ḍâri istilah kaangghuy ta' è li-bâli oca' sè èkèding kako ḍâlem sèttong okara (contona, "Alam Rato, Kraton Bersatu...."). Istilah panèka bisa kèya èghuna'aghi kaangghuy nyebbhut naghârâ-naghârâ monarki sè pangoasana ta' ngangghuy ghellâr "raja" otabâ "rato". Contona, Keharyapatihan Luksemburg è sebbhut  mènangka sèttong "alam" sè ta' abentuk "kraton" polana pangoasana aghâdhui ghellâr Adipati Aghung, bânnè Rato.

Istilah nèka jhughân èghuna'aghi ka'angghuy nyebbhut  "Alam Persemakmuran," sè aropaaghi naghârâ-naghârâ sè bâḍâ tibi' bân samporna èpèsa ḍâri sèttong bân laènna, sanajjân anḍi' pangoasa Britania Raya sè paḍâ mènangka katoa naghârâ.

È ḍâlem konteks sè lebbi lèbâr, sèttong "alam" bisa jhughân mamaso' wilayah-wilayah sè anoro' ḍâ' sèttong pangoasa, tapè dhâddhi bâgiyân fisik ḍâri "kraton" anḍi'na pangoasa kasebbhut. Contona, Kapoloan Cook bân Niue èyangghep mènangka bâgiyân ḍâri Alam Selandia Anyar, sanajjân ḍuwâ' naghârâ kasebbhut ta' èator ḍâri Selandia Anyar.

## Congu' kèya

* kekaisaran
* kraton
* Reich, istilah "alam" è bhâsa Jerman