Ki Hadjar Dewantara

Raden Mas Soewardi Soerjaningrat (dâlem EYD: Suwardi Suryaningrat; 2 Mèi 1889 – 26 April 1959), lebbi èkennal kalabân nyama **Ki Hadjar Dewantara**, iyâ arèya sala sèttong aktivis Revolusi Nasional Inḍonèsia, ghuru, kolumnis, bân politisi, sè èkennal mènangka pelopor pendidikan è Indonesia è bâkto penjajahan Bâlândhâ è Inḍonèsia. Salèrana aropa’aghi pandiri Sakola’an Taman Siswa, lembaga pendidikan pertama è Inḍonèsia sè aparèng kasempatan ḍa’ masyarakat pribumi kaangghuy ngaollè pendidikan setara sareng priyayi (prijaji) tor oreng Bâlândhâ.

È taon 1959 polana kontribusina kaangghuy mamajuwâghi pendidikan è Indonesia, salèrana èparèngaghi gelar Rama Pendidikan Nasional sareng Presiden Sukarno. Tangghâl lahirrâ samangkèn èpèyara è Indonesia mènangka Hari Pendidikan Nasional. Bhâgiyân dâri mottona, "tut wuri handayani," dhâddhi semboyan Kementerian Pendidikan Nasional Indonesia. Nyamana è abadiyâghi kalabân nyamana kapal perrang Inḍonèsia, engghi panèka KRI Ki Hajar Dewantara. Pottrèna jhughân èabadiyaghi è uang kertas 20.000 rupiah, edisi 1998. Salèrana è konfirmasi mènangka pahlawan nasional kaduwâ' sareng Presiden Indonesia sè partama, Soekarno, è tanggal 28 November 1959 (*Keputusan Presiden Republik Inḍonèsia* No. 305 taon 1959, tangghâl 28 Novèmber 1959). Salèrana jhughân panèka pendiri bân pelopor pendidikan nasional berbasis budaya.

## Awwal karir
Soewardi asalla dâri kalowarga moljâ dâri Karajaan Pakualaman. èpon panèka pottrana G.P.H. Soerjaningrat sareng kompoyya Paku Alam III. èpon ampon lastarè pendidikan SD è *Europeesche Lagere School*, sakola'an SD khusus ghâbây na'-kana' dâri Eropa. Salèrana ajhâr kedokteran è STOVIA, tapè ta' èsambhât polana kasehatan sè korang beccè'. Saellana jârèya, èpon alako mènangka sastrawan bân wartawan ghâbây pan-bârâmpan koran. Salèrana alako ghâbây Sediotomo, *Midden Java*, *De Expres*, Oetoesan Hindia, Kaoem Moeda, Tjahaja Timoer, bân Poesara. Salèrana èangghep sala sèttong sastrawan sè palèng pènter è jaman jârèya. Gaya tolèsanna komunikatif bân nyampaiyaghi pèkkèran *anti-kolonial*. Salèrana jhughân aktif è pan-bârâmpan organisasi nasional bân internasional sè alako è bidang pamolangan, akadhi UNESCO. Salèrana jhughân atugas mènangka Mentri Pendidikan bân Kebudâjhâan è taon 1950.

## Lalakon gerakan
Salaèn ketekunan mènangka wartawan ngodâ, èpon jhughân aktif è organisasi sosial bân politik. Molaè èpadhâddhi Boedi Oetomo (BO) è taon 1908, salèrana aktif è bagian propaganda, mabâdâaghi bân mabâdâhaghi kasadaran dâ' orèng Indonesia (otamana orèng Jhâbâ) è bâkto jârèya tentang pentingna persatuan dâlem bhângsa bân naghârâ. Salèrana jhughân ngator kongres BO sè partama è Jogja. Soewardi sè ghi' ngodâ jhughâ dhâddhi anggota *Insulinde*, organisasi multi-etnis sè èdominasi sareng Inḍo, sè nganjuraghi pamarènta'an dhibi' è Hindia Bâlândhâ, è bâbâ pangarona *Ernest Douwes Dekker* (DD). Bâkto DD maddek Indische Partij, Soewardi jhughân èonjhâng kaangghuy noro'.

### ''Als ik een Nederlander was''
Bâkto pamarèntah Hindia Bâlândhâ aghâdhui maksod kaangghuy makompol sombhângan dâri warga, tamaso' orèng asli, kaangghuy araya'aghi kamardhika'an Bâlândhâ dâri Perancis è taon 1913, bâdâ reaksi kritis dâri para nasionalis, tamaso' Soewardi. Saellana jârèya, èpon nolès "Een voor Allen maar Ook Allen voor Een" otabâ "One for All, but All for One Too." Nangeng, rubrik KHD se paleng kalonta enggi paneka “*If I Were a Dutchman*” (judul aslina: “*Als ik een Nederlander was*”), sè èpakalowar è korran De Expres se epimpin DD, 13 Juli 1913. Essèna tolèsan panèka sanget peddhes è antarana ponggaba Hindia Bâlândhâ. Kutipan dâri artikel panèka tamaso' è bâbâ panèka.

*"Mon kaulâh orèng Bâlândhâ, kaulâh ta' bhâkal ngatorragi paraya'an kamardhika'an è naghârâ sè kamardika'anna ampon èkala' sareng kaulâh dhibi'. Sasuai sareng pèkkèran jârèya, bânnè namong ta' adil, namong jhughân ta' pantes èsoro orèng asli kaangghuy aberri' kontribusi dâ' paraya'an. Pèkkèran sè èghâdhui paraya'an panèka èhina ghâbây rèng-orèng ka'ḍinto, bân samangkèn jhughân terros èpèyara è kantong. èhina fisik bân rohani! Manabi kaulâh orèng Bâlândhâ, hal sè bhâkal manyinggung kaulâh bân orèng-orèng sè laènna panèka kanyataan jhâ' orèng asli èparloaghi kaangghuy aberri' kontribusi ghâbây biaya kegiatan sè ta' andi' manfaat ghâbây rèng-orèng ka'ḍinto."*

## Sombher