Abdurrahman Wahid

Dr. (H.C) K.H. **Abdurrahman Wahid** (lahèr kalabân asma Abdurrahman ad-Dakhil; 7 Septèmber 1940-30 Ḍèsèmber 2009), otabâ sè segghut èyolok Gus Ḍur, iyâ arèya tokoh moslèm Indonesia bân pemimpin politik sè dhâddhi Prèsidèn Inḍonèsia kaempa’ ḍâri taon 1999 kantos 2001. Salèrana aghântèyâghi Presiden B. J. Habibie samarèna èpèlè bi' Majelis Permusyawaratan Rakyat hasèl Pemilu 1999. Pamarènta'anna èbhânto bi' Kabinèt Persatuan Nasional. Jhâman keprèsiḍènan Abdurrahman Wahid èmolaè ḍâri 20 Oktober 1999 bân marè ghân Sidang Istimèwa MPR è taon 2001. Tèppa’ 23 Juli 2001, kepemimpinanna èghântè bi' Megawati Soekarnoputri samarèna mandatdhâ ècabut bi' MPR. Abdurrahman Wahid iyâ arèya mantan Katowa Tanfidziyah (badan eksekutif) Nahdlatul Ulama bân sè maddhek Partai Kebangkitan Bangsa (PKB).   

## Bâkto ngoḍâ
Abdurrahman Wahid bhâbbhâr arè ka-4 bulân ke-8 Kalènder Islam taon 1940 è Denanyar, Jombang Jhâbâ Tèmor ḍâri pasangan Wahid Hasyim bân Solicha. Bâḍâ sè nyebbhuttaghi jhâ' salèrana lahèr è tangghâl 14 Agustus. Angèng tangghâl sè èghuna'âghi ka'angghuy nandhâi arè lahèr iyâ arèyâ kalènder Islam sè artèna dhibi’en lahèr Sya’ban 1359 Hijriyah, padâ sareng 7 Sèptèmber 1940.  bân lahèr è ponḍhuk anḍi'en embana ḍari èbhu sè asmana Bisri Syansuri.

Salèrana lahèr kalabân nyama Abdurrahman Addakhil. “Addakhil” artèna ‘’Sang Penakluk”. Oca’ (Addakhil) ta’ cokop èkennal bân èghântè “’Wahid’’ bân pas lebbi èkennal kalabân oca' Gus Dur. ‘’Gus” iyâ arèyâ ologhân kahormadhân khas ponḍhuk ka pottra kèyaè sè artèna “abang” otabâ “mas”.

Gus Dur iyâ arèyâ pottra ḍâ’-âḍâ’ ḍâri ennem tarètan. Wahid lahèr ḍâlem bhâlâ se terhormat ḍâlem Komunitas Moslèm Jhâbâ Tèmor. Emba ḍâri ramana iyâ arèya K.H. Hasyim Asyari, se adhâddiyaghi Nahdatul Ulama (NU).

Samantara emba ḍâri èbhuna, K. Bisri Syansuri, iyâ arèya ghuruh pesantren ḍâ-âḍâ’ sè ngajhâr ka binè’. Bâpa’ Gus Dur, K.H. Wahid Hasyim, toro’ dâlem Gerakan Nasional bân dhâddhi Menteri Aghâma taon 1949. Èbhuna Ny. Hj. Sholeha, iyâ arèya pottrè sè maddhek Ponḍhuk Pesantren Denanyar, Jombang. Tarètanna iyâ arèya Salahuddin Wahid bân Lily Wahid. Salèrana akabin bi' Sinta Nuriyah bân anḍi' empa’ pottrè: Alisa, Yenny, Amita, bân Inayah.

Gus Dur toman ngabâlâ jhâ’ salèrana anḍi’ ḍârâ Tionghoa. Abdurraman Wahid ngangghâp jhâ’ dhibi’en iyâ arèya toronan dâri Tan Kim Han sè akabin kalabân Tan A Lok, tarètanna Raden Patah (Tan Eng Hwa), sè adhâddhiyaghi Kasoltanan Ḍèma'.  

Tan A Lok bân Tan Eng Hwa iyà arèya pottra ḍâri Putrè Campa, sellèr Radhin Brawijaya V. Mètorot peneliti Prancis, Louis-Charles Damais, Tan Kim Han èsebbhut mènangka Syekh Abdul Qodir Al-Shini sè kobhuranna bâḍâ è Trowulan.

È taon 1944, Wahid ngallè ḍâri Jombang kâ Jakarta, kennengngan ramana sè èpèlè dhâddhi Katowa ḍâ-aḍâ’ Partai Majelis Syuro Muslimin Indonèsia (Masyumi) sè èsokong tentara Jeppang. Samarèna dèklarasi kamardhika'an Inḍonèsia tangghâl 17 Agustus 1945, Gus Dur abâli dâ’ Jombang bân pagghun bâdâ è ḍissa è bâkto perrang kamardhikaan Indonèsia alabân Bâlândhâ. È ahèr perrang taon 1949, Wahid ngallè dâ’ Jakarta bân ramana dhâddhi mènangka Menteri Aghâma Inḍonèsia. Abdurrahman Wahid ajhâr è Jakarta, maso’ SD KRIS sabellun ngallè ka SD Matraman Perwari. GusDur ajhâr mâca buku non-Muslim, majalah bân koran èsoro ramana ka'angghuy alowasaghi pengataowanna. Gus Dur terros neptep è Jakarta bi' bhâlâ nalaèkana ramana ampon ta’ dhâddhi menteri aghâma è taon 1952. È bâkto April 1953, ramana sèdhâ sabâb tabra'an. 

Gusdur terros asakola sampè' taon 1954, abâ'na maso’ sakola menengah pertama. È bâkto taon rowa, dhibi’en ta’ ongghâ kellas. Èbhuna pas ngèrèm Gus Dur ka Jogjakarta ka'angghuy nerrosaghi sakola kalabân ngâjhi ka KH. Ali Maksum neng Pondok Pesantren Krapyak bân ajhâr neng SMP. Taon 1957, samarèna lobâr ḍâri SMP, Wahid ngâllè ḍâ’ Magelang ka'angghuy monḍhuk è Pesantren Tegal Rejo. Gusdur kotara mènangka morèd pènter, mamarè ponḍhuk ḍâlem bâkto ḍutaon (biyasana empa’ taon). È taon 1959, Wahid ngallè ka Pesantren Tambakberas è Jombang. È ḍissa, samantara ajhâr dhibi’, Abdurrahman Wahid kèya narèma lakon mènangka ghuru bân ḍâgghi’na mènangka kapala madrasah. Gus Dur kèya èpalakon mènangka jurnalis majalah akadhi Horizon bân Majalah Budaya Jaya.

## Sakola è lowar naghârâ
Taon 1963, Wahid narèma beasiswa ḍâri Kamentriyan Aghâma ka'aghuy ajhâr Studi Islam è Universitas Al- Azhar è Kairo, Mesir. Dhibi’en èntar ke Messèr ka Nopèmber 1963. Sanajjhân dhibi’en pènter bhâsa Arab, Gus Dur èbâlâi bi' pihak Universitas kodhu ngâla’ kellas remedial sebellunna ajhâr Islam bân bhâsa Arab. Polana ta’ bisa aberri’ bhuktè dhibi’en anḍi’ kamampowan bhâsa Arab, Wahid èpaksa ngâla’ kellas remedial.  

Abdurrahman Wahid oḍi’ è Messèr sampè' taon 1964. Dhibi'en senneng nyongngo’ filem Èropa bân Amerika, bân nyongngo’ bal-balan. Wahid noro’ Asosiasi Pelajar Inḍonèsia bân dhâddhi jurnalis majalah asosiasi kasebbhut. Ahèr taon, dhibi’èn bisa lulus kellas remedial Arab. Bilâ dhibi’èn molaè ajhâr bhâsa Arab taon 1965, Gus Dur aromasa ajhâr bânnya’ materi sè èberri’ bân anolak cara ajhâr sè èghuna'aghi Universitas.   

È Mesir, Wahid èpalako è Kedutaan Besar Inḍonèsia. Prappa'en rowa bâḍâ Gerakan 30 Sèptèmber (G30S). Mayor Jendral Suharto maèlang komunis. Kedutaan Besar Inḍonèsia è Mesir èberri' parènta alako investigasi mongghu pelajar universitas bân aberri’ laporan. Parènta nèka èbhghi ka Wahid.   

Wahid gagal è Messèr. Dhibi’èn ta’ senneng ka metode pendidikan bi' lakona samarèna G30S aganggu dhibi’en. Taon 1966, dhibi’èn ebertaaghi manabi kodhu ajhâr polè. Pendidikan prasarjana Gus Dur èsalametaghi bi' beasiswa è Universitas Baghdad. Wahid ngallè ka Irak bân anikmataghi oḍi’ anyarra. Maskè awwalla Wahid males, dhibi'en lekkas ajhâr. Wahid nerrosaghi Asosiasi Pelajar Inḍonèsia bân nolès majalah asosiasi kesebbhut. Dhibi'en lulus Universitas Baghdad taon 1970, pas èntar ke Bâlândhâ ka'angghuy anerrosaghi sakolana. Wahid terro ajhâr è Universitas Leiden, angèng ijazah Universitas Baghdad korang ètarèma ḍâri Belândhâ, Wahid èntar ke Jerman bân Prancis sabellun bâli ke Inḍonèsia taon 1971.       

## Awwal karjâ
Gus Dur abâli ke Jakarta ngarep dhibi'en ka lowar naghârâ polè kaanghuy ajhâr è Universitas McGill Kanada. Dhibi'en agabung ka  Lembaga Penelitian, Pendidikan bân Penerangan Ekonomi bân Sosial (LP3ES) organisasi sè aèssè kaom intelektual muslim bân sosial demokrat. LP3ES aghâbây majalah Prisma bân Gusdur dhâddhi sala sèttong kontributor utama majalah kasebbhut. Salaèn alako dhâddhi kontributor LP3ES, Gus Dur jhughân alènglèng pesantren bân madrasah è sakabbhina Jhâbhâ. È bâjâ rowa, Gusdur usaha ka'angghuy ollè pèssè ḍâri pamarènta kalabân cara adopsi kurikulum pamarènta. Namong, Gus Dur arassa nèser tako' nilai-nilai tradisional ponḍhuk sajhân lontor nalèkana obâ'ân rèya. Gusdur jhughân nèser kalabân kamèskènan ponḍhuk. È bâkto nèka pamarènta nyoro ponḍhuk ngala' kurikulum pamarènta bân nyoro ponḍhuk mènangka dhâddhi agèn perubahan bân abhanto pamarènta ḍâlem parkembangan èkonomi Inḍonèsia. Gus Dur mèlè bhattal ajhâr è lowar naghârâ bân mèlè angembangaghi ponḍhuk.

Abdurrahman Wahid anerrosaghi karjâ mènangka jurnalis, anolès ka'angghuy majalah bân sorat kabhâr. Tolèsanna ètarèma bhâghus bân dhibi'en molaè angembangaghi reputasi mènangka komentator sosial. Kalabân popularitas rowa, dhibi'en ngaollè bânnya' undangan ka'angghuy aberri' kuliah bân saminar, adhâddiyagi dhibi'en kodhu mangkat-molè antara Jakarta bân Jombang, kennengngan Gus Dur amokèm bi' bhâlana. 

Sanajjhân anḍi' karjâ sè sukses bâjâ rowa, Gus Dur ghi' arassa malarat oḍi' ghun ḍâri sèttong sombher panghasèlan bân dhibi'en alako ka'angghuy ngaollè panghasèlan tambâ'ân kalabân ajhuwâl kacang bân nganteraghi ès. Taon 1974 Gus Dur ollè kalakowan tambâ'ân è Jombang mènangka ghuru è Ponḍhuk Tambakberas bân dhuli angembangaghi reputasi bhâghus. Sataon pas Gus Dur nambâ lako mènangka Ghuru Kitab Al-Hikam.

Taon 1977, Gus Dur ngajhâr Universitas Hasyim Asy'ari mènangka Dekan Fakultas Praktik bân Kaparcajâ'ân Islam bân Universitas terro Gus Dur ngajhâr subjèk tambâ'ân akadhi syari'at Islam bân misiologi. Namong, kalebbhianna adhâddhiyaghi kata'sennengan ḍâri kalangan universitas sampè' ta' èbâghi ngajhâr.

## Nahdatul Ulama
Gusdur èmènta ka'angghuy aktif è ḍâlem ajhâlânaghi NU. Parnyo'onan rèya tak paḍâ bi' aspirasi Gus Dur mènangka intelektual publik, bân dhibi'en ḍukalè ta' narèma parnyo'onan ka'angghuy agabung kalabân Dewan Penasehat Aghâma NU. Tapè, ahèrra Gus Dur noro' Dewan kasebbhut samarèna Kaèna, Bisri Syansuri, aberri' panabârân sè kapèng tello’. Ḍâlem alakonè kalakowan rèya, Gus Dur jhughân mèlè ngallè ḍâri Jombang ka Jakarta ban neptep è ka'ḍissa'. Mènangka angghuta Dewan Penasehat Aghâma, Gus Dur madhâddhi abâ'na dhibi' mènangka rèforman NU.   

È bâkto ghâpanèka, Abdurrahman Wahid jhughân ngaollè pangalaman politik. È pemilu legislatif taon 1982, Wahid mabâḍâaghi kampanye ghâbây Partai Pembangunan Bersatu (PPP), partai Islam sè èbentuk mènangka hasèl ḍâri penggabungan empa' partai Islam tamaso' NU. Gus Dur nyebbhutaghi jhâ' pamarènta aganggu kampanye PPP kalabân nangkep orèng nga' abâ’na. Namong, Gus Dur mastè bisa lopot ḍâri rèya karana anḍi' hubungan bi' orèng-orèng penting akadhi Jenderal Benny Moerdani.   

### Marèformasi NU
È bâkto ghâpanèka, bânnya’ sè ngangghep NU mènangka organisasi sè ta’ ajhâlân. Samarèna adiskusi, Dewan Penasehat Aghâma ahèrra maddhek Tim Pètto' (tamaso' Gus Dur) ka'angghuy alako isu rèformasi bân abhânto mabâli oḍi' NU. Rèformasi è ḍâlem organisasi tamaso' obâ'ân pimpinan. Tangghâl 2 Mèi 1982, pejabat tèngghi NU atemmo bi' Katowa NU Idham Chalid bân mènta abâ'na toron ḍâri jabatanna. Idham, sè samarèna manḍu NU è bâkto transisi ḍâri Soekarno ka Soeharto, molana nolak, tapè ahèrra nyorot karana tekanan. Tangghâl 6 Mèi 1982, Gus Dur onèng parkara Idham sè mèlè toron. Samarèna onèng rèya, Gus Dur nemmo Idham. Gus Dur anyata'aghi jhâ' parnyo'onan rèyata' konstitusional. Kalabân samangat ḍâri Gus Dur, Idham abhâttallaghi pengunduran abâ'na, bân Gus Dur, abhâreng Tim Pètto', bisa anegosiasi persetujuan antarana Idham bân orèng sè nyo'on pengunduran abâ'na.   

È taon 1983, Soeharto èpèlè polè mènangka presiḍèn ka'angghuy bâkto jabatan sè kapèng empa' bi' Majelis Musyawarah Rakyat (MPR) bân molaè ngala' langkah-langkah kaangghuy madhâddhiyâghi Pancasila dhâddhi Ideologi naghârâ. Ḍâri Junè 1983 kantos Oktober 1983, Gus Dur dhâddhi bâgiyân ḍâri kalompo’ sè etugèsè nyadhiyyaḍiyâaghi jâwâbhân NU ḍâ' isu ka'ḍinto. Gus Dur konsultasi kalabân bâcaan Al-Qur'an bân hadis ka'angghuy pabhenderrân bân akhèrra, è bulân Oktober 1983. Gusdur menyimpulkan jhâ' NU kodhu narèma Pancasila mènangka Ideologi Naghârâ. Kaangghuy sajân maoḍi' NU, Gus Dur jhughân ngunduraghi diri ḍâri PPP bân partai politik. Saengghâna NU bisa fokus ḍâlem masalah sosial ètèmbhâng terhambat kalabân terlibat ḍâlem politik.   

### Kapèlè mènangka katowa bân bâkto jabatan lu-ghâlluna
Reformasi Gus Dur madhâddhiyâghi abâ'na cè' èkasennengngèna è ḍâlem kalangan NU. È bâkto musyawarah taon 1984, bânnya’ orèng molaè ènyata’aè pangaterrona 'kaangguy nominasi Gus Dur dhâddhi Ketowa NU sè anyar. Gus Dur narèma nominasi panèka kalabân syarat bhâkal anḍi' wewenang samporna ka'angghuy mèlè para pangoros sè bhâkal alako è bâbâna. Gus Dur kapèlè dhâddhi Katowa Umum Pengurus Besar Nahdlatul Ulama è Musyawarah Nasional, kalabân Anwar Nurris mènangka Sekretaris Jenderal PBNU. Namong, syaratna ka'angghuy bisa mèlè dhibi' pangoros ta' èpenuhi. È arè ḍi-buḍinah Musyawarah Nasional, ḍaftar angghutanah Gus Dur èbhâhas kaangghuy èsetujui bi' pejabat NU sè apangkat tèngghi, è antarana Katowa PBNU sabellumma, Idham Chalid. Sabellunna Gus Dur ampon aparèng ḍaftar ḍâ Panitia Musyawarah Nasional, sè èjadwal èumumaghina arè rèya jhughân. Namong, Komite Musyawarah atentangan bi' Idham ngomommaghi ḍaftar sè cè' ta' paḍâna ḍâ' peserta Musyawarah Nasional.

### Jabatan kaḍuwâ' bân alabân Orde Baru
Gus Dur èpèlè polè ka'angghuy periode kaḍuwâ' mènangka Katowa NU è Kongres Nasional 1989. È bâkto ghâpaneka, Suharto sè noro’ perrang politik bi' ABRI, molaè nyo’on ka orèng Islam ka'angghuy ollè sokongan. È bulân Ḍèsèmber taon 1990, èpaddhek Persatuan Intelektual Muslim Indonesia kaangguy narèk intelektual muslim. Organisasi rèya èsokong bi' Suharto, sè èpimpin sareng Baharuddin Jusuf Habibie bân tamaso' para intelektual muslim akadhi Amien Rais bân Nurcholish Madjid sè dhâddhi angghutana. È taon 1991, pan-bârampan angghuta ICMI nyoro Gus Dur noro’. Gus Dur nolak polana nyangka ICMI nolongè Suharto è kakobâsa'an. È taon 1991, Gus Dur nolak ICMI kalabân abadhi Democracy Forum, sèttong organisasi sè kadhâddhiyan ḍâri 45 oreng intelektual ḍâri pan-saponapan komunitas aghâma tor sosial. Organisasi panèka èperhitungaghi bi' pamarènta bân sampè' pamarènta ma'ambu rapat-rapat sè èlaksanaaghi bi' Forum Demokrasi è bâbâna pemilu legislatif taon 1992.   

È bulân Maret taon 1992, Gus Dur arencana mabaḍa'aghi Musyawarah Besar ka'angghuy marèya'aghi molang arè Nahdlatul Ulama (NU) sè kapèng 66 bân makowat NU ghâbây Pancasila. Gus Dur arencanana ka'angghuy lalampan sè èhadiri palèng sakonè'na sajuta angghuta NU. Tapè, Suharto alanglang lalampan jarèya, marènta’aghi ka polisi ka'angguy mabâli bis-bis se possa’ kalabân angghuta NU è Jakarta. Namong, lalampan kasebbhut èhadiri bi' 200.000 orèng. Samarèna lalampan kasebbhut, Gus Dur ngèrèm sorat protes ka Suharto sè nyataaghi jhâ' NU ghi' ta' èberri' kasempadhân kaangghuy anampilaghi Islam sè terbuka, adil, bân toleran. È bâkto jabatan kaḍuwâ'na mènangka Katowa NU, pèkkèran-pèkkèran liberal Gus Dur molaè bânnya' pendukungna sè alabân. Mènangka dhâddhi katowa, Gus Dur terros aghâdhui dialog antar aghâma.   

### Bâkto jabatan katello' bân nojjhu rèformasi
È bâkto para' Musyawarah Nasional (Munas) 1994, Gus Dur anominasi dhibi'na kaangghuy jabatan katello'. Samarèna onèng rèya Soeharto terro Wahid (Gus Dur) ta' èpèlè. È pan-bârâmpan mènggu sabellunna Munas pendukung Soeharto, akadhi Habibie bân Harmoko, mabâḍâ kampanye ghâbây alabân Gus Dur ma'lè ta' èpèlè polè. Nalèkana Munas èkalampan, kennengngan pamèlèyan cè' èjâgâna bi' ABRI kalabân intimidasi. Bâḍâ jhughân usaha kaangghuy nyogo' angghuta NU kaangghuy ta' mèlè Gus Dur. Nangèng, Gus Dur pagghun èpèlè dhaddhi Katowa NU ka'angguy jabatan sè kapèng tello’. È bâkto rowa, Gus Dur molaè aliansi politik kalabân Megawati Soekarnoputri ḍâri Partai Demokrat Indonesia (PDI). Megawati, sè aghunaaghi nyamana ramana, cè' èkasennengngèna bân rencanana terros maksa rezim Soeharto. Wahid aberri' saran ka Megawati kaangghuy tè-ngatè bân nolak èpèlè mènangka Presiden kangghuy Sidang Umum MPR taon 1998. Megawati ta' parḍuli ḍâ' nasèhatta, namong è buḍi arè kodhu majâr arghâ sè larang è bâkto bulân Juli 1996 markas PDI-na èkala' bi' pendukung Katowa PDI sè èdukung pamarèntah, Soerjadi.

Ngoladhi ponapa sè kadhâddhiyân ḍâ' Megawati, Gus Dur mèkkèr jhâ’ pèlèyanna sè palèng bhâghus ya'ni ambu ḍâri politik kalabân adukung pamarènta. È bulân Nopèmber 1996, Wahid ban Soeharto atemmo lu-ghâlluna è bâkto Gus Dur èpèlè polè dhâddhi Katowa NU bân bulân-bulân sè saterrossa ètoro’è kalabân atemmo bân pan-saponapan tokoh pamarènta è taon 1994 nyoba’ alang-lang pamèlèyanna Gus Dur. È bâkto sè paḍâ, Gus Dur aghâdhui opsi reformasi sè tabukka' bân è bulân Ḍèsèmber 1996 atemmo bi' Amien Rais, angghuta ICMI sè kritis ḍâ' kabijakan pamarènta.

Juli 1997 mènangka awwâl Krisis Pèssè Asia,  Soeharto molaè ta' mampu ngendâliyaghi. Gus Dur èsokong ka'angghuy ngalampan rèformasi bi' Megawati bân Amien, namong dhibi'ân ècapok setrok è bulân Jânuwari 1998. Ḍâri roma sakèk, Wahid ngoladhi kabâḍâ'ân sè terros ta' saè kalabân Soeharto èpèlè polè mènangka Presiden bân bâḍâna protès ka mahasiswa sè aghâbây kasalbudhân Mèi 1998 samarèna ennem mahasiswa ètèmba' è Universitas Trisakti. Tangghâl 19 Mei 1998, Gus Dur bân bâllu’ pamimpin sè kotara ḍâri komunitas muslim, èyolok ḍâ’ compo'na Soeharto. Soeharto aberri' konsep Komite Reformasi sè èusulaghi. Sanga' pemimpin ghâpanèka ta' poron kaangghuy noro' Komitè Rèformasi. Gus Dur anḍi' sèkap sè lebbi moderat kalabân Soeharto ban mènta para demonstran kaangghuy ambu.

Amien ta' senneng sè aropa'aghi mosona Soeharto sè palèng kritis è bâkto ghâpanèka. Namong, Soeharto ngumumaghi toronna abâ'na è tangghâl 21 Mei 1998. Bâkkèllah yâ'ni BJ Habibie dhâddhi presiden aghântè Soeharto.

## Rèformasi

### Maddhek PKB bân parnyataan Ciganjur
Sala sèttong pangaro ḍâri ghâgghârra Soeharto iyâ arèya bânnya'na partai-partai politik anyar. È bâbâna pamarènta'an Soeharto coma bâḍâ tello' partai politik: Golkar, PPP, bân PDI. Kalabân Soeharto ghâgghâr, partai-partai politik molaè èbentuk, sè palèng otama iyâ arèya Partai Amanat Nasional (PAN) èpaddhek bi' Amien bân Partai Demokrasi Indonesia-Perjuangan (PDI-P) èpaddhek bi' Megawati. Bulân Junè 1998, bânnya’ orèng ḍâri komunitas Nahdlatul Ulama (NU) mènta Gus Dur aghâbây partai politik anyar. Salèrana ta' langsung ngalampan gagasan kasebbhut. Namong, è bulân Juli 1998, Gus Dur molaè arèspon ḍâ' gagasan kasebbhut, parcajâ jhâ' aghâbây partai politik panèka sala sèttong cara kaangghuy alabân Golkar è pemilu. Wahid otabâ Gus Dur saroju' ḍâ' PKB bân dhâddhi Katowa Ḍèwan Penasèhat, kalabân Matori Abdul Djalil mènangka katowa partai. Sanajjhân partai rèya lebbi bânnya' angghuta NU, Gus Dur nyata’aghi jhâ' partai nèka tabukka’ ḍâ’ sakabbhina orèng.

È bulân Nopèmber 1998, è sèttong papangghiyân è Ciganjur, Gus Dur, bi' Megawati, Amien, sareng Sultan Hamengkubuwono X, nyataaghi polè ḍâ’ komitmenna ka'angghuy rèformasi. Tangghâl 7 Pèbrwuari 1999, Partai Kebangkitan Nasional (PKB) sacara resmi nyataaghi Gus Dur mènangka calon prèsiḍèn.

### Pemilu 1999 bân Sidang MPR

È bulân Junè 1999, Partai Kebangkitan Nasional (PKB) noro' pemilu legislatif. PKB mennang 12% sowara, kalabân PDI-P mennang 33% sowara. Kalabân kamennanganna partai, Megawati èparkèra'aghi mennang è pamèlèyan presiden è Sidang Umum MPR. Nangeng, PDI-P ta’ aghâdhuwân korsè mayoritas samporna, saèngghâ mabentuk aliansi bi' PKB. È bulân Juli, Amien Rais abhânto Poros Tengnga, koalisi partai-partai muslim. Poros Tengnga nominasi Gus Dur mènangka calon katello' è pamèlèyan presiden, bân komitmen PKB ḍâ' PDI-P molaè aobâ.

Tangghâl 7 Oktober 1999, Amien bi' Poros Tengnga saccara resmi nyataaghi Abdurrahman Wahid mènangka calon presiden. Tangghâl 19 Oktober 1999, Majelis Musyawarah Rakyat (MPR) ta' poron ḍâ' pidato pertanggungjawaban Habibie bân Gusdur ambu ḍâri pamèlèyan prèsiḍèn. Sakejjhâ’ ḍâri bâkto ghâpanèka, Akbar Tanjung, Katowa Golkar bân Katowa DPR (DPR), nyata’aghi jhâ’ Golkar bhâkal adukung Gus Dur. Tangghâl 20 Oktober 1999, MPR akompol polè bân molaè mèlè prèsiḍèn anyar. Abdurrahman Wahid saterrossa kapèlè dhâddhi Prèsiḍèn Inḍonèsia sè kapèng 4 kalabân sowara 373, dhinèng Megawati coma ollè sowara 313.

Karana ta' senneng calegghâ ta' mennang è pemilu, para pendukung Megawati ngoso', bân Gus Dur temmo ènga' jhâ' Megawati kodhu kapèlè dhâddhi bâkkèl prèsiḍèn. Samarèna mayâkin Jenderal Wiranto sopajâ ta' noro' ḍâlem pamèlèyan bâkkèl prèsiḍèn bân madhâddhiyâghi PKB ka'angghuy asokong Megawati, Gus Dur bisa mayâkin Megawati sopajâ acalon. Tangghâl 21 Oktober 1999, Megawati acalon bâkkèl presiden bân makala Hamzah Haz ḍâri PPP.

## Kaprèsiḍènan

### Pamarènta'an lu-ghâlluna
Kabinètta Gus Dur sè kapèng sèttong, Kabinet Persatuan Nasional, iyâ arèya kabinèt koalisi sè tamaso' angghuta ḍâri pan-bârâmpan partai politik: PDI-P, PKB, Golkar, PPP, PAN, bân Partai Keadilan (PK). Non-partisan bân TNI jhughân bâḍâ è ḍâlem kabinet kasebbhut. Wahid saterrossa molaè alakonè ḍuwâ' reformasi pamarènta'an. Sè kapèng sèttong iyâ arèya malebbhur Departemen Penerangan, senjata otamana Soeharto ḍâlem ngowasaè media. Rèformasi sè kapèng ḍuwâ' malebbhur Departemen Sosial sè korupsi.

È bulân Nopèmber 1999, Wahid èntar ḍâ' naghârâ-naghârâ angghuta ASEAN, Jeppang, Amerika Serikat, Qatar, Kuwait, bân Jordania. Samarèna ghânèka, è bulân Dèsèmber, Gusdur èntar ḍâ' Republik Rakyat Tiongkok.

Ollè sabulân è Kabinet Persatuan Nasional, Menteri Koordinator bidang Pengentasan Kemiskinan (Menko Taskin), Hamzah Haz ngomommaghi toronna abâ'na è bulân Nopèmber. Meddhâl kasialan jhâ' toronna Hamzah panèka karana Gus Dur ngaranè pan-bârâmpan angghuta kabinet korupsi sabâkto Gus Dur ghi' bâḍâ è Amèrika Serikat. Bâḍâ sè nyangka jhâ' Hamzah Haz toron karana ta' senneng ḍâ' Gus Dur sè manyemma' ḍâ' Israel.

Rencanana Gus Dur rèya aberri' referendum ka Aceh. Namong, referendum rèya bhâkal nantowaghi otonomi, bân bânnè kamardhika'an, akadhi referendum Timor Timur. Gus Dur jhughân terro ngajhâk kalabân cara sè lebbi alos ghâbây Aceh kalabân cara ngorangè jumlah personil militer è Negeri Serambi Makkah kasebbhut. Tangghâl 30 Gus Dur èntar ḍâ' Jayapura è provinsi Irian Jaya. È ḍâlem kunjunganna, Abdurrahman Wahid bisa mayakinaghi pamimpèn-pamimpèn Papua jhâ' dhibi'en nganjurraghi nyama Papua.

### Partengnga'an kaprèsiḍènan
È bulân Jânuwari 2000, Gus Dur alampa'aghi parjhâlânan ḍâ' Swiss ka'angghuy hadir è Forum Ekonomi Dunia bân èntar ḍâ' Arab Saudi ḍâlem parjhâlânanna molè ḍâ' Indonèsia. È bulân Pèbruwari, Wahid ngalakonè parjhâlânan ka Èropa akadhi Inggris, Prancis, Bâlândhâ, bân Italia . È parjhâlânanna abali molè ḍâri Èropa jhughân èntar ḍâ' Korea Sèlatan,Thailand bân Brunei Darussalam . È bulân Maret, Wahid èntar ḍâ' Timor Leste. È bulân April Wahid entar ḍâ' Afrika Lao' bân ka Kuba ka'angghuy hadir è rapat G-77, sabellunna abâli lèbât Kottha Mèksiko bân Hong Kong . È bulân Junè, Wahid èntar polè ḍâ' ka Amerika, Jepang, bân Perancis, Iran, Pakistan, bân Messer mènangka tambâ'ân anyar ḍâ' daftar naghâra sè èkèntarè.

### Ma'ambu menteri
Nalèkana Gus Dur ajhâlân ḍâ' Èropa è bulân Pèbruwari, dhibi'en molaè mènta Jenderal Wiranto toron ḍâri jabatan Menteri Koordinator Urusân Politik bân Keamanan. Gus Dur ngabâs Wiranto mènangka alang-lang ḍâlem rencana reformasi militèr bân jhughân karana Wiranto èyaranè pelanggaran HAM è Timor Timur. Bâkto Gus Dur molè ḍâ' Jakarta, Wiranto acator sareng Gus Dur bân berhasil mayâkin Gus Dur sopajâ Wiranto tak èghântè. Namong, Gus Dur aobâ pèkkèran bân mènta toron jabatan. È bulân April 2000, Gus Dur ma'ambu Menteri Naghârâ Perindustrian dan Perdagangan Jusuf Kalla sareng Menteri Naghârâ BUMN Laksamana Sukardi. Alessan sè èberri’i Wahid nèka jhâ' sè ḍuwâ' noro’ kasus korupsi, maskè Gus Dur ta’ perna aberri’ bhuktè sè kowat. Hal ka'ḍintoh marosak hubungan Gus Dur bi' Golkar bân PDI-P.

### Negosiasi è Aceh
È bulân Maret 2000, pamarènta'an Gus Dur molaè alakonè rembhâk kalabân Gerakan Aceh Merdeka (GAM). Ḍuwâ' bulân saterrossa, pamarènta atandatanang memorandum persetujuan bi' GAM sè bhâkal èterrossaghi kantos awwâl taon 2001 Gus Dur jhughân ngosolaghi TAP MPRS No. XXIX/MPR/1966, sè ta' ngaollèyaghi e-Leninisme, ècabut.

### Kebijakan rekonsiliasi
È bulân Maret 2000, Abdurrahman Wahid nyaranaghi jhâ' resolusi Majelis Permusyawaratan Rakyat Sabâtara taon 1966 tentang pelarangan Leninisme ècabut.

Abdurrahman Wahid jhughân mangkat ajalin hubungan komersial bi' Israèl, sè madhâddhi bânnya' kalompo' muslim Indonesia pegghâl. Hal ka'ḍinto aropa'aghi sèttong masalah sè èangka' è delegasi parlemen Palestina è taon 2000 bi' Riddhi Awad, duta besar Palestina ka'angghuy Inḍonèsia. Masalah laènna panèka ka'angghuta'an Gus Dur è Yayasan Shimon Peres. Abdurrahman Wahid bân Menteri Lowar Negeri Alwi Shihab tak senneng ḍâ' penggambaran jhâ' presiden Inḍonèsia ta' teppa', bân Alwi nyoro Awad èghântè. Namong, Nurcholish Madjid negghâssaghi jhâ' netralitas pribadi Gus Dur ḍâ' konflik Israel-Palestina kodhu èbâgi ḍâ' parasaan "mayoritas" masyarakat Inḍonèsia sè asokong Palestina. Ècathât jhâ' Gus Dur èntar ḍâ' Israèl ennem kalè. È ḍâlem sèttong wawancara sareng media Israèl, dhibi'en ngoca',

“Kaulâ apangrasa bâḍâ sala pangartèyan jhâ' Islam atentangan sareng Israèl. Panèka karana propaganda Arab. Kaulâ sadhâjâ kodhu abhidhâaghi antara orèng Arab bân orèng Islam. Bâḍâ orèng è Indonesia sè ngoca' jhâ' kaulâ panèka antèk Barat, namong kanyataan jhâ' kaulâ ampon lebbi èkennal ḍâri bâkto ka bâkto pas maèlang angghâbbhân saka'ḍinto, bân nojjhuwaghi jhâ' panèka namong pamèkkèrenna orèng elit. Kaulâ lako ngoca' jhâ' Tiongkok bân Uni Soviet aghunaaghi ateisme mènangka bagiyân ḍâri konstitusina, namong kaulâ anḍi' hubungan sè jangka panjang sareng kaḍuwâ'na naghârâ panèka. Dhâddhi Israèl èkennal mènangka bhângsa sè ajujung tèngghi pangèran bân aghâma—dhâddhi sabâb ka'ḍintoh sobung alessan kaangghuy kaulâ sadhâjâ alabân Israèl."

### Hubungan Sareng TNI
È ḍâlem osaha marèformasi militer bân makalowar militer ḍâri lingkup sosial-politik, Gus Dur nemmo sekutu panèka Agus Wirahadikusumah, sè èyangka' dhâddhi Panglima è bulân Maret. È bulân Juli 2000, Agus molaè ajhârbâ'aghi skandal sè Dharma Putra panèka ro'-noro' è ḍâlemma, yayasan sè bâḍâ hubunganna bân Kostrad. Lèbât Megawati, angghuta TNI molaè nekan Wahid ka'angghuy matoron Agus. Gus Dur nyerah ḍâ' tekanan, namong anḍi' rencana bhâkal ngangka' Agus dhâddhi Kepala Staf Angkatan Darat. Pejabat TNI ajâwâb kalabân ngancem bhâkal pensiun, saèngghâ Gus Dur kodhu nyerah polè.

Hubunganna Gus Dur sareng TNI sajân tak karowan nalèkana Laskar Jihad ḍâpa’ ka Maluku tor èsanjataè sareng TNI. Laskar Jihad èntar ḍâ' Maluku kaangghuy abhânto orèng Islam ḍâlem konflik sareng orèng Kristen. Wahid minta ḍâ' TNI sopajâ ma'ambu kalakowanna Laskar Jihad, namong rèng-orèng ghânèka pagghun bisa ḍâpa’ ḍâ' Maluku tor esanjataè sareng sanjata TNI.

### Buloggate bân Bruneigate

## Sèdhâna
È ahèr bulân Ḍèsèmber 2009, sanajjhân kasehadhânna ta' saè sareng ghi' bhuru maso' ka roma sakè', Gus Dur nyo'on kaangghuy èbhâkta ka Rembang (bâḍâ è Jhâbâ Tengnga) bân Jombang. È bâkto parjhâlânan, kasehadhânna sajân ta' saè saèngghâ Gus Dur kodhu èbhâkta ḍâ' roma sakè' è Jombang è tangghâl 24 Ḍèsèmber 2009. Kalagguwânna Gus Dur èpinḍah ḍâ' roma sakè' Dr. Cipto Mangunkusumo è Jakarta Tengnga kaangghuy ajhâlâni cuci ḍârâ. Dhibi'èn jhughân ajhâlâni operasi ghighi è tangghâl 28 Ḍèsèmber saamponna aserroh sake' ghighi. Gus Dur sedhâ è tangghâl 30 Ḍèsèmber ra-kèra pokol 18:45 malem bâkto lokal (UTC+7) polana komplikasi ḍâri masalah ginjal, panyakèt jantung, sareng ḍiabetes. Prèsiḍèn Susilo Bambang Yudhoyono nyabis ka Gus Dur ta’ abit sabellunna sedhâ. Pemakaman naghâra èlaksanaaghi kaangghuy Gus Dur è tangghâl 31 Ḍèsèmber, kalabân bendirâ èkinaraghi satengnga tiang ghâbây pettong arè. Gus Dur epasareyaghi e seddhi’na emba lakè' sareng emba bini' jhughân oreng seppona è tana kalahiranna, Jombang, Jhâbâ Tèmor.

## Sangkolan
Ènalèkana Gus Dur molaè akowasa è Inḍonèsia, bâḍâ kakobâtèran ḍâ’ arah kabijakan lowar negeri Inḍonèsia. Namong kanyataânna, kabijakan lowar negeri Gus Dur, lebbi “ortodoks” ètembhâng retorikana sabellunna. Inḍonèsia berhasil ngaollè jaminan ḍâri dhunnya internasional akan keutuhan bâgiyânna. ASEAN jhughân pagghun dhâddhi pusat ḍâri prospek kebijakan lowar negeri Jakarta. Masalah Timor Tèmor pagghun dhâddhi masalah sè penting è antara Inḍonèsia sareng pan-bârâmpan naghârá Bârâ'. Amèrika Serikat, khosossa, ta' terro nyotok Inḍonèsia talèbât jhâu, karana parcajâ jhâ' Prèsiḍèn Gus Dur panèka alternatif sè palèng ta' èkaterroè ḍâlem kebijakan ḍâlem sareng lowar naghârâ.

È bâkto pamarènta'anna, Gus Dur èkennal kalabân pamèkkèran sè visionèr bi' kabijakan-kabijakanna madhâddhi dhibi'èn sala sèttong tokoh sè palèng kontroversial è bâkto ghâpanèka. Pangarona ḍâ' Reformasi Inḍonèsia tamaso' kabhibhâsan pers sè lebbi rajâ, hal ghâpanèka ètanḍhâi kalabân pembubaran Kamenteriyan Panerrangan è taon 1999. Salèrana abèla hak-hak minoritas bi' segghut aghâbây kapotosan sè èangghep ta' jellas. E bâkto pamarènta'anna, orèng Cèna èollèaghi araya'aghi taon anyar Cèna bân èangghep ampon mabebasaghi ḍâri penindasan sè ampon èrasaaghi sajjhek abit. Polana ghâpanèka, èpon jhughân èsebbhut "Bapa'na orèng Cèna" sareng pan-bârâmpan tokoh Cèna. Mènangka sorang olama', salèra èhormati bânnè namong sareng para pengikutta, namong jhughân sareng para pengikut aghâma laèn, bahkan ateis. Fotona salèrana se alambayaghi asta ḍâ' pendukungnga è beranda Istana Mardhika samarèna èpeccat aropaaghi sala settong foto sè palèng fenomenal è sajhârâ Inḍonèsia. Polana pamèkkèran sareng pamarèntannah sè nolongè hak-hak minoritas, salèrana èberri'i gellar "Eppa' Pluralisme". Pernyataanna sè kalonta, "Coma kak'rowa ma' rèpot", ampon dhâddhi ikon è talk show politik è Inḍonèsia. Pernyataan panèka noddhuaghi saponapa ghâmpangna èpon bisa ngatasè masalah sanajjân kapotosanna ampon maḍâteng pegghèllènna orèng laèn.

È bulân Agustus 2021, Mentrè Koorḍinasi Urusan Politik, Hukum, sareng Keamanan, Mahfud MD makalowar pernyataan parkara pendakwaan Gus Dur. È ḍâlem pernyataanna, sè èsambhât è saluran YouTube Nahdlatul Ulama, Mahfud nyata'aghi jhâ' pendakwaan Wahid ta' èkonstitusi bi' aropa'aghi lalakon sè ta' sah. Mahfud MD nyata'aghi jhâ' penḍakwaan Gus Dur è taon 2001 ta' ècocokkaghi sareng Keputusan Majelis Permusyawaratan Rakyat No. III taon 1978 tentang Status bân Prosèḍur Kerja Badan Lembaga Naghârâ Tertinggi. Mahfud jhughân nyata'aghi jhâ' penḍakwaan Gus Dur lèbât Siḍang Khosos MPR sè ngaghungè parkara dhâ-bhidhâ antara nota I, II, bân III. 

Tangghâl 25 Sèptèmber 2024, MPR resmi nyabut Kapotosân MPR No. II/MPR/2001, sè èghunaaghi ka'angghuy makalowar Abdurrahman Wahid ḍâri jabatan bân mabâliyaghi reputasina saellana matè. È arè sè samè, MPR jhughân ajhârbâ'aghi Suharto kalabân macabut sabâgiyân ḍâri Kapotosân MPR No. XI/MPR/1998. Pencabutan rèya jhughân mokka' jhâlân ghâbây Soeharto kaangghuy narèma gellar Pahlawan Nasional.

## Sombher

Bhângsa:Orèng