open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tari Tumbu Tanah

**Tari Tumbu Tanah** èngghi panèka tarian adhât orèng Arfak sè odi' è Manokwari. Tarian panèka èkennal jhughân kalabân tarian olar polana formasi tarianna akadhi olar sè agulung è bingkèng ka'-bhungka'an. Tari Tumbu Tanah biasana èlakoni ka angghuy nyambut acara-acara penting, akadhi nyambut tamoy dari loar masyarakat Arfak, kamennangan e delem perrang, tor perayaan pernikahan. Tari Tumbu Tanah panèka jati dirina orèng Arfak polana sadhâjâna ghâlimpo', formasi, lagu iringing, pakakas musik, bân parsadhiya'an è dâlem Tari Tumbu Tanah panèka ciri khas dâri orèng Arfak, sè mabidhâ dâri tari-tarian suku-suku laèn è wilayah Papua.

## Tarih
Orèng Arfak (Mnu Kwar) sè odhi' è daerah Manokwari aropaaghi empa' sub-suku: Hatam, Sough, Moile, bân Meyakh. Bâdâ sèttong bhângon tarian sè padâ, èngghi panèka tarian Tumbu Tanah. Empa’ suku ka’dhinto nyebbut tarian ka’dinto Tumbu Tanah karana aghunaaghi bhasa se bedeh. Orèng Hattam nyebbut Ibihim, è bâkto Moile nyebbut Isim. Orèng Meyakh nyebbut tarian Tumbu Tanah Mugka, bân orèng Sough nyebbut Manyohora.

Nyama Tarian Tumbu Tanah asalla è bâkto agama Kristen, sè èbâwa sareng duwâ' misionaris Jerman, Carl Wilhelm Ottow bân Johann Gottlob Geissler, pertama kalè maso' ka Papua è tanggal 5 Februari 1855, lèbât Polo Mansinam. Bâ'na bhunten coma ngeba penginjilan, tapè jhughân mabângun bânnya' fasilitas sosial bân infrastruktur sè ngobâ peradaban orèng Papua, khusussa è Manokwari. Kaangghuy nyederhanaaghi sebutanna tarian ka’dinto, reng-oreng ka’dinto aghuna’aghi bhâsa Indonesia ka’angghuy nyebbut tarian Arfak ka’dinto menangka tarian Tumbu Tanah, sadhâddhiyâ lebbi èkennal sareng orèng-orèng sè bâdâ è lowar empa’ sub suku.

Èbâdâ'aghi dâri asal-usulna, tarian Tumbu Tanah ta' bisa èpèsah dâri mitologi Arfak "Legenda Jambu Mandatjan," sè èmolaè dâri Dhisa Ndui. Careta Jambu Mandatjan nyarèta’aghi perjuangan antara na’-kana’ ḍâri sala sèttong marga kaangghuy andhi’ bungkana jambu, sè ella èbâgi-bâgi ḍâ’ marga-marga (keret) è Manokwari. Settong na’-kana’ nembak pana e dhalem parjuangan, tape ta’ nemmo ban nyedding mano’. Kalakoan panèka langsung èkritik sareng na'-kana' laènna sè dhâddhi mosona, bân parkara panèka èpabânnya' kantos èbâgi dâ' orèng towa dâri bhân-sabbhân klan. Bâng-sèbâng klan ngako jhâ' bhâdhânna ana'na ghâpanèka bhâghus. Hal ka'dinto ngakibattagi ronto'na hubungan harmonis sè ampon èpadhâddhi è antarana rèng-orèng ka'ḍinto.

## Sombher

Bhângsa:Bhudhâjâ
Sakola'an

Sakolaan (Bhâsa Inggris: School) (Bhâsa Belanda: Schoul) iyâ arèya lembaga kaangghuy morèd ngaollè pangajhârân sè bisa èjâgâ ghuru.

Sabâgiyân bânnya' naghâra andi' sistèm pandhidhighân formal sè biasana wâjib. Ḍâlem sisṭèm rèya, morèd nalamè kamajhuwân ḍâri pan-saponapan kalakowan ajhâr è sakolaan. Nyama-nyama kaangghuy sakolaan rèya acem macem manorot naghârâ, tapè biasana tamaso' sakolaan dhâsar kaangghuy na'-kana' bân èlanjutaghi ḍâ' sakolaan menengah kaangghuy dât-ngodâdhân sè la mamarèh pandhidhighân dhâsar. Laèn ḍâri jârèya bâḍâ sakolaan menengah kejuruan.

Laèn ḍâri sakolaan utama, morèd è naghârâ khosos jhughân andi' aksès kaangghuy noroè sakolaan sabellum bân samarèna pandhidhighan dhâsar bân menengah. Taman na'-kana' (Tk) otabâ sabellunna sakolaan anyadiyaaghi sakolaan kaangghuy na'-kana' (biasana omor 3-5 taon). Universitas, sakolaan kajhuruân, perguruwân tèngghi otaba seminari èsediyaaghi samarèna sakolaan menengah. Sèttong sakolaan bisa dhâddhi èparèngahi kaangghuy sèttong bhidhâng khosos, akadhi sakolaan èkonomi otabâ sakolaan tari. Sakolaan bisa mabâḍâ kurikulum bân cara non-tradisional.

bâḍâ jhughân sakolaan non-pamarènta, sè èsebbhut sakolaan swasta. sakolaan swasta bisa dhâddhi kaangghuy na'-kana' sè tak dhissa èbâkto pamarènta ta' bisa aberri' sakolaan khosos kaangghuy na'-kana' sè ta' dhissa; kaaghâmaan, contona sakolaan Islam, sakolaan Kristen, hawzas, yeshivas bân èn-laènna, otabâ sakolaan sè andi' standar pandhidhighân sè lebbi tèngghi otabâ osaha kaangghuy angembangaghi prèstasina dhibi' laènna. Sakolaan kaangghuy orèng sè la dhibâsa bâḍâ lembhâghâ-lembhâghâ pelatihan perusahaan bân pandhidhighân bân pelatihan militèr.

## Sakolaan mènorot Status
Mènorot status sakolaan èbâgi dhâddhi :

* Sakolaan negeri, iyâ arèya sakolaan sè èbâḍâaghi so pamarènta, molaè ḍâri sakolaan dhâsar, sakolaan menengah pertama, sakolaan menengah attas, bân perghuruwan tèngghi.
* Sakolaan swasta, iyâ arèya sakolaan sè èbâḍâaghi so non-pamarènta / swasta.

## Sombher
Peter Aduja

**Peter Aquino Aduja** (19 Oktober 1920 – 19 Februari 2007) panèka orèng Filipina Amerika sè partama èpilih ghâbây jabatan publik è Amèrika Serikat. èpon èpilih dâ' Legislatif Hawaii è taon 1954. Aduja lahir è Filipina. èpon èmigrasi ka Hawaii è bâkto ghi' ngodâ bân saterrossa atugas è Tentara Amerika Serikat è bâkto Perang Dunia II. Saellana Perang Dunnya II, èpon alako mènangka guru, dhâddhi sala sèttong pengacara Filipina sè partama è Hawaii. Saellana duwâ' taon è jabatan sè èpilih, èpon alako è Departemen Kejaksaan Agung Hawaii bân alako duwâ' taon mènangka hakim, kantos èpilih ka DPR Hawaii. Aduja seda è Las Vegas è taon 2007.

## Sombher
Kerrès

**Keris** panèka sanjata akadi beddhil Jhâbâ kalabân acem-macem fungsi kabudâjâ'an, sè èkennal è sabâbhân kepulauan Indonesia bârâ' bân tengnga. Bhângonna sè khas ghâmpang èbhândhingaghi dâri sanjata laènna polana asimetris, dasar sè èlebar, bilah sè serrèng èlengkung, bân bânnya' fiturna, è antarana pamor (damascene), lapisan butir sè èkaton è bilah.

Monggu orèng Jhâbâ, keris panèka sanjata sè palèng bhâghus, salastarèna peddhang, tombak, bân pana. Nyatana, keris bânnè namong sanjata otama è dâlem perrang, namong jhughân sanjata sè èkasennengi èbâkta ka man-dhimman. E jaman lamba', keris èghunaaghi mènangka sanjata è duel otabâ perrang, bân jhughân mènangka aksesoris ghâbây kurban. È dhâlem aghâma samangkèn bân perkembangan keris dâri bâkto ka bâkto, orèng Jawa ampon ngobâ dâddhi sèttong bhârang sè aghâdhui pangajharan odi' filosofis ghâbây pongghâbâna: simbol identitas dhibi', pessen moral, simbol refleksi dhibi', katenangan, kasabaran, pangarep/mimpi, bân pangaterro, bân jhughân parengeddan otabâ pandhuan kaangghuy salanjangnga, tennang, tennang teptep, ban kaangguy ajaga sokma se socce tor andhap asor. Kabbhi panèka ènyataaghi dâlem simbol-simbol sè èpangghi'i è bhân-sabbhân bhângon keris bân pamor sè khas (gaya tradisional). Keris jhughân aropaaghi aksesoris mode (ageman), aghâdhui sajumlah simbol budaya, bân aropaaghi barang koleksi sè èarghâi polana estetikana.

Keris panèka ampon èdaftaraghi bân èkennal sareng UNESCO mènangka Mahakarya Warisan Budaya Tak Berwujud Kemanusiaan sè asalla dâri Indonesia sajjhek taon 2005.

## Sombher
Ba'so

Ba'so (Jawi: باقسو; bentu' ta' baku: baso otabâ *年肉丸*) iyâ arèya kakanan sè abentu' bola dhâghing sè biasa ètemmu neng Indonèsia. Ba'so biasana èghâbây ḍâri camporan dhâghing sapè èghiling bân teppong tapioka, tapè bâḍâ kèya ba'so sè èkaghâbay ḍâri dhâghing ajâm, bâbi, jhuko', odâng, embi', mala dhâging kerbuy. Ḍâlem panyajiânna, ba'so biasana èsajikan panas so kuah kadhu sapè bhenning, ècampor mi, so'on, cambe, tahu, kadhâng tellor lajhu ètaburi bhabâng ghuring bân sledri.

Ba'so iyâ arèya kakanan sè kaonang bân bisa ètemmu è sadhâjâna Indonèsia, ḍâri rombong jhuwâlan jhâjhâ'ân kantos rèstoran rajâ. Pan-saponapan macem ba'so satèya bânnya' èjhuwâl ḍâlem bentu' kakanan beku sè èjhuwâl è pasar swalayan otabâ mal-mal. èrèsenna ba'so bisa jhughân èpadhâddhi bâ-tambâ macem kakanan laèn samacem mie ghuring, nasè' ghuring, sop otabâ capcay.

## Macemma

* Ba'so ora'
* Ba'so tellor
* Ba'so ghepè'
* Ba'so jhuko'
* Ba'so Oḍâng
* Ba'so Solo
* Ba'so Malang
* Ba'so Karimunjawa
* Ba'so kèju
* Ba'so ghuring
* Ba'so pangghâng
* Ba'so lang-tolang
* Ba'so tahu ghuring
* Ba'so aci

## kalontana
Ba'so tamaso' sala sèttong kakanan jhâlânan palèng kalonta neng kotta-kotta bân dhisa-dhisa neng Indonesia. Ba'so biasana èjhâjhâghi sareng orèng dhâghângan kalèlèng nagngghuy rombhong otabâ sapèda, èjhuwâl neng bârung otabâ bârung è pèngghir jhâlân, sampè' è rèstoran bân mal. Ba'so dhâddhi perhatèyan manca naghârâ èbâkto Presidèn Amèrika Serikat, Barack Obama, ngèngaè dhâddhi sala sèttong kakanan kaonang ḍâri ghi' masa kèni'en neng Indonèsia bân nyebbhut ḍâlem pidatona.

## Sombher
Perrang Dayak Dhisa

**Perrang Dayak Dhisa** panèka perrang antara orèng Dayak Dhisa bân pasukan Kekaisaran Jeppang è bâkto pendudukan Jeppang è Kalimantan Bârâ'. Perrang, sè èmolaè ḍâri taon 1944 kantos 1945 è Sanggau, Kalimantan Bârâ', èsebbâbhâghi sareng kalakowan Jeppang ḍâ' orèng Dayak Dhisa sè sawennang-wennang.

È awwâl penḍuḍukan Jeppang, ḍuwâ' *perusahaan* maso' ka Kalimantan Bârâ': Nomura è sektor pertambângan bân Sumitomo è sektor kaju. Karana orèng Jeppang nerrapaghi romusha, bânnya' warga sè matè alako è *perusahaan* kaju panèka. Tangghâl 13 Mèi 1945 pottrèna Pang Linggan (sèttong pamèmpèn masyarakat Dayak Dhisa) ollè akabina sareng mandor Jeppang sè anyama Osaki. Tapè hal ka’ḍinto ta’ èkasokanè sareng Pang Linggan. Orèng-orèng lajhu nyèapaghi strategi ka'angghuy nyerang Osaki, sè saterrossa èpate'è bân ta' jâpo' alabân. hal panèka aghâbây perrang è perusahaan kaju. Suku-suku Dayak ḍâri Ketapang kantos ka Sekadau akompol è sakalènglèngnga tobung mèra. Wilajâ Meliau ahèrra èkenning rebbhu' sareng suku Dayak è bulân Junè 1945, sanajân èkobâsaè polè sareng Jeppang è antara 17 Juli bân 31 Agustus 1945, kantos pasukan Jeppang nyerra ka Sakoto bân kalowar ḍâri wilajâ kasebbhut.

## Latar Belakang

### Suku Dayak Dhisa
Suku Dayak Dhisa panèka suku Dayak sè oḍi' è Kabupatèn Sanggau, Kalimantan Bârâ', khusussâ è Kacamatan Toba bân Meliau. Bâḍâ ra-kèra 50 kampong sè bâḍâ è ka'ḍissa' kantos jhâman modern. Jumlana ècatet 11.273 orèng.

### Kabâḍâ'ân è Kalimantan Bârâ'

È jhâman panjhâjhâ'ân Bâlândhâ, bâḍâ perrang sè ènyama`è Perrang Majang Dhisa. Perrang panèka èpèmpèn sareng Pang Suma, tor è ḍâlem catètan panolès Bâlândhâ, èkaonèngè jhâ' benteng-benteng Bâlândhâ sè bâḍâ è Sintang bân Sanggau salanjhângnga èserrang ta' èlang-alèng ḍâri orèng Dayak, saèngghâna orèng Bâlândhâ tapaksa adhingghâllaghi benteng kasebbhut bân mangkat ka Pontianak.

Awwâl kapanḍuḍukan Jeppang neng è Kalimantan Bârâ', ḍuwâ' *perusahaan* maso' ka Kalimantan Bârâ', yâknè Nomura è bidang panambhângan bân Sumitomo è bidang pakajuwân.

## Sombher
Ès cènḍhul

Ès Cènḍhul iyâ arèya ènoman sè èkaghâbây ḍâri teppong bherres bân salaènna sè èbentu' ngangghuy sarèngan, lajhu ècampor so aèng ghulâ bân santen. Ès Cènḍhul iyâ arèya ènoman panotop ès manis sè andi' kandungan tètèsan teppong bherres bhiru ḍâun, patèh, bân sirop ghulâ mèra. Ès Cènḍhul asalla ḍâri Jhâbâ, Indonèsia bân sampè' ka naghârâ-naghârâ Asia Tenggara laènna samacem Brunèi Darussalam, Filipina, Kamboja, Malaysia, Singapura, Thailand kantos Viètnam.

Ès Cènḍhul ènoman kona khas Jhâbâ sè andi' rassa manès bân accèn rèya, aropaaghi inovasi ḍâri dawet sè ètemmu sareng orèng-orèng jhâbâ, è sakitar abad 9 kantos awwâl abad 10. Molaè awwâl èkaghâbây ḍâri teppong hunkue, tapè satèya Ès Cènḍhul èkaghâbây ḍâri teppong bherres, èpasajiyaghi sareng ès parot tor ghulâ mèra èncèr bân patèh.

Nyama "Cendol" asalla ḍâri serrapan bhâsa Jhâbâ "Cènḍhol". 

È bâkto aghâbây Ès Cènḍhul, teppong bherres èyadhunè èpasangè kasombhe bhiru dâun bân èceṭa' ngangghuy alat khosos, sampè' dhâddhi bulirân. Kasombhe sè èghunaaghi dâ' kadâ'en iyâ arèya kasombhe alami ḍâri dâun pandân, tapè satèya ella èghunaaghi kasombhe ghâbâyân. Ès Cènḍhul ella kaonang sampè' ḍâ' Pennag Malaysia, Ès Cènḍhul èghâbây ngangghuy cara mèlè towapan teppong bherres sè èbârnaè so dâun suji kantos ollè bento' bunter lonjong sè lanjhâng konco'en. È Penang, ènoman Ès Cènḍhul èsabhât 'nyèndol'. 

Ènoman rèya biasana èsajiyaghi dhâddhi pencuci mulut otabâ kakanan sellingan. Ènoman rèya biasana èsajiyaghi teppa' è siyang arè teppa' nas-panas arè.  

## Sombher
Barack Obama

Barack Hussein Obama II (/bəˈrɑːk huːˈseɪn oʊˈbɑːmə; lahèr 4 Agustus 1961) panèka sala sèttong politisi bân pangacara Amèrika Serikat sè dhâddhi Prèsidèn Amèrika Serikat ka-44. Salèrana panèka orèng Afrika Amèrika partama sè aghâdhui jabatan jârèya.

Salèrana lahèr è Honolulu, Hawaii, Obama lulus dâri Univèrsitas Columbia bân Harvard Law School, è dissa' èpon dhâddhi prèsidèn Harvard Law Review. èpon panèka pangator komunitas è Chicago sabellunna ollè gelar hukum. salèrana èpon alako mènangka pangacara hak sipil è Chicago bân ngajhâri hukum konstitusional è Univèrsitas Chicago Law School dâri taon 1992 kantos 2004. èpon abâkkèlè Distrik ka-13 è Senat Illinois tello kalè, dâri taon 1997 kantos 2004, namong ta' sukses è taon 2000.

È taon 2004, Obama ollè perhatian nasional è bâkto akampanye kaangghuy abâkkèlè Illinois è Senat Amèrika Serikat, mennang è primary Demokrat bulân Maret, pidatona neng Konvensi Nasional Demokrat è bulân Juli, bân pemilihanna ka Senat è bulân Novèmber. èpon molaè kampanye prèsidènna è taon 2007, bân è taon 2008, saamponna pemilihan umum sè semma' è bâbâna Hillary Rodham Clinton, Obama mennang mayoritas dèlègasi è pemilihan umum Demokrat kaangghuy dhâddhi calon prèsidèn. Saellana jârèya, èpon makala John McCain dâri partai Rèpublik è pemilu prèsidèn 2008 bân èresmiaghi mènangka prèsidèn è tangghâl 20 Januari 2009. Sangang bulân saterrossa, Obama ènyata'aghi mennang Nobèl Perdamaian taon 2009. Salèrana èpèlè polè mènangka prèsidèn è bulân Novèmber 2012, makala Mitt Romney dâri Partai Rèpublik, bân èresmiaghi kaangghuy masa jabatan kaduwâ' è tangghâl 20 Januari 2013.

È bâkto masa jabatan sè partama, Obama aghâbây undang-undang stimulus èkonomi mènangka rèspon dâ' rèsèsi 2007-2009 è Amèrika Serikat dâlem bâb *American Recovery and Reinvestment Act* taon 2009 bân *Tax Relief*, *Unemployment Insurance Reauthorization, and Job Creation Act* taon 2010. Inisiatif domèstik otama laènna è bâkto administrasi  *Patient Protection and Affordable Care Act; Dodd–Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act; Don't Ask, Don't Tell Repeal Act* taon 2010; *Budget Control Act* taon 2011; bân *American Taxpayer Relief Act* taon 2012. È dâlem kebijakan lowar naghârâ, Obama aghâli keterlibatan militèr AS è Perrang Irak, nambâi pasukan è Afghanistan, atandatanganè perjanjian kontrol senjata New START sareng Rusia, marènta'aghi intervènsi militèr AS è Libya, bân ngalakonè operasi militèr sè ngasèlaghi kapatèanna Osama bin Laden. È bulân Mèi 2012, èpon dhâddhi prèsidèn AS sè partama sè nolongè è adâ'na orèng bânnya' dâ' lègalisasi perkawinan paḍâ jennis kelamin.

## Sombher-Sombher
Kleppon

Kleppon èkennal mènangka onde-onde (è lowar jhâbâ) iyâ arèya padâna jhâjhân otabâ kakanan kona tuap sè èkaghâbây ḍâri teppong plotan sè èpabunter, èyessè'èh ghulâ mèra, bân ètaburi èyattassa nyèor parot sampè' kettel. Kakanan rèya tamaso' jhâjhânan pasar rèya èkenal bânni ghun neng Indonèsia, tapè jhughân è naghârâ tetangghâ, samacem Malaysia,  Singapura, Filipina, dan Brunei Darussalam.

## Nyama
Kleppon èkennal ḍâlem bânnya' nyama è luwar jhâbâ. Orèng-orèng Bengkulu, Sulawèsi Tenggara, bân Sumatra Bârâ' ompamana, ngennal kleppon mènangka "ondè-ondè", namong ondè-ondè sè èbhâluri wijèn bân aèssè kacang ijo èghiling ngangghuy cara kona ta' èkennal è kennengan kasebbhut. Carana nyebbhut kleppon mènangka ondè-ondè dhâddhi maposang otabâ kabhingungan è kalangan orèng-orèng jhâbâ, sabâb orèng-orèng ka'dissa jhughân tao kakanan laèn sè èsebbhut ondè-ondè, ghânika bola-bola teppong plotan aèssè kacang ijo sareng taburân wijèn è lowarra.

Orèng-orèng Sambas, Kalimantan Bârâ', nyebhut kleppon mènangka *kelapon pancit*, laèn ḍâri ghânika orèng-orèng Banjar taona mènangka *kalalapun* otabâ *kelelepon*. Kleppon è Lombo' èsebbhut *kelepon kecerit*, oca' *kecerit* andi' artè "mebbher"  otabâ mebbher è dâlem colo'. Bhidhâ sareng kleppon biasana sè abentu' bunter, kleppon khas lombo' rèya bento'en lonjhong. 

## Sombher
Dhudhul

Dhudul Otabâ jennang iyâ arèya kakanan, sè èkaghâbây dâri teppong plotan, santen, bân ghulâ mèra, kadhâng ècamoor so wâ'-buwâ'ân, samacem dhurin bân nangka murès, èbhungkos ḍâun jhâghung otabâ kertas.

Dhudul iyâ arèya kakanan klasik sè bâḍâ sajjhek jhâman Kerajaan Mataram Kuno (Medang). Kakanan rèya ècatet ḍâlem Prasasti Alasantan, bân Prasasti Sangguran mènangka ghu'-ghângghu' panyellap para bhindhâra Istana Mataram Kuno.

Samangkèn dhudhul molaè èkasennengè orèng-orèng ḍâri naghârâ laèn, èyantarana  Belanda, Brunei Darussalam, Singapura, dan Malaysia.

Pan-saponapan kennenggan neng indonèsia kaonang sabâb dhudhulla, misalèpon Garut kalabân dhudhul garut (dhudhul sè asalla ḍâri Kabupatèn Garut), dhudhul ponorogo (dhudhul sè asalla ḍâri Kabupatèn Ponorogo), dhudhul semarang (dhudhul sè asalla ḍâri Kabupatèn Semarang), dhudhul solo (dhudhul sè asalla ḍâri Kottha Surakarta), dhudhul yogyakarta (dhudhul sè asalla ḍâri Daèrah Istimèwa Yogyakarta), dhudhul kandangan (dhudhul sè asalla ḍâri Kandangan, Kalimantan Selatan).

## asal-osolla
Oca' "*dodol*" asalla ḍâri bhâsa Jhabâ "*dodol*", ḍâri bhâsa Jhâbâ Kona "*dodol"* otabâ *"dwadwal"* (bâca: *dodol)*.

## Macemma

* Dhudhul Dhurin
* Dhudhul susu
* Dhudhul kentang
* Dhudhul nangka murès
* Dhudhul jhâi

## Sombher
Marco Kartodikromo

Marco Kartodikromo (1890 – 18 Maret 1932), biasana èkennal mènangka Mas Marco, panèka sala sèttong sastrawan bân jurnalis Indonèsia.

Lahèr ḍâri kalowarghâ priyayi è Blora, Hindia Bâlândhâ, lalakona Kartodikromo sè partama panèka è kerèta api nasional. Ta' senneng polana rasisme sè ètampèaghi è ḍissa', è taon 1911 apinda ka Bandung bân nemmoè lalakon mènangka wartawan è *Medan Prijaji*. Taon salastarèna apinda ka Surakarta bân alako è ḍuwâ' terbitan, *Saro Tomo* bân *Doenia Bergerak*; èpon molaè nolès karya-karya kritis ghâbây pamarènta kolonial Bâlândhâ, sè aghâbây èpon ètangkep. Saellana abit mènangka korèspondèn è Bâlândhâ, Kartodikromo nerrossaghi jurnalisme bân kritik ḍâ' pamarènta; èpon jhughân nolès pan-bârâmpan karya fiksi. Terlibat sareng Partai Komunis Indonèsia, samarèna pemberontakan komunis taon 1926 sè èpimpin Kartodikromo, salèrana è buwâng ka kamp penjara Boven-Digoel è Papua. èpon wafat è kèmah malaria è taon 1932.

Kartodikromo, sè lebbi senneng nolès è bhâsa Melayu, aèkspèrimèn kalabân frasa anyar è bâkto penerbit BUMN Balai Pustaka nyoba' mabakuaghi bhâsa kasebbhut. Mètorot kritikus sastra Bakri Siregar, salèrana aropa’aghi sastrawan Indonèsia sè nomèr sèttong sè terrang-terrangan ngritik pamarènta’an penjajahan Bâlândhâ tor wujud tradisional fèodalisme sè èpraktèk'aghi è naghârâ ka’dinto. polana kritik sè jhujhur panèka, pamarènta Bâlândhâ ècapo' mènangka "orèng ghilâ" sè bisa maḍâteng karosaghân è antarana penduduk asli. Kartodikromo dhibi' panèka produser "sastra liar" sè bânnya'. È antara karya-karyana Mas Marco Kartodikromo èngghi panèka Syair *Rempah-rempah* sè èterbitaghi è Semarang taon 1918, bân Syair *Sama Rasa Sama Rata* sè èterbitaghi è koran Pantjaran Warta taon 1917. Jhughân aterbitaghi Babad Tanah Djawi è jurnal Hidoep ḍâri taon 1924 kantos taon 1925

## Rèspon
polana kritik vokalna ḍâ' orèng Bâlândhâ, pamarènta Hindia Tèmor alarang buku-bukuna Kartodikromo pan-bârâmpan kalè. Mènangka jâwâbhân ḍâ' kritikna è bâkto bâḍâ è 'Doenia Bergerak', rèng-orèng rowa ngabâsaghi mènangka orèng "ghilâ" sè bisa maḍâteng karosaghân è antarana penduduk asli. Kartodikromo dhibi' senneng aghâbây provokasi pamarènta kolonial, ngajhâk para mosona kaangghuy abhâreng bân ngritik orèng Bâlândhâ polana Bâlândhâ sala pangalolaan.

Siregar ngajhâri Kartodikromo mènangka sastrawan Indonèsia sè partama sè èkritik secara terbuka pamarènta kolonial Bâlândhâ bân bhângon fèodalisme tradisional sè èpraktèkaghi è naghârâ kasebbhut. Salèrana jhughân nyatet jhâ' pangarang panèka orèng Indonèsia sè partama sè sadar ngabâsaghi parjuwangan kellas è dâlem karyana. Siregar ngangghep sastra Indonèsia lahèr ḍâri pemahaman nasionalis; èpon ngangghep Marco sala sèttong sastrawan Indonèsia sè saongghuna.

## Sombher-Sombher


## Rujughân

* Maier, Hendrik M. J. (June 1996). "Phew! Europeesche beschaving! Marco Kartodikromo's Student Hidjo" (PDF). Southeast Asian Studies. 34 (1). Kyoto: 184–210. Èarsipaghi ḍâri vèrsi aslina tangghâl 13-04-2012. Èaksès tangghâl 13 April 2012
* Siregar, Bakri (1964). Sedjarah Sastera Indonesia (ḍâlem bhâsa indonesia). Vol. 1. Jakarta: Akademi Sastera dan Bahasa "Multatuli". OCLC 63841626. ;
La Maddukelleng

**La Maddukelleng** (ra-kèra 1700–1765) panèka petuwalang Bugis sè ḍhâḍḍhi pamimpin Wajo è kuartal kaḍuwâ' abaḍ ka-18. Salèrana samangkèn è yangghep mènangka Pahlawan Nasional Indonesia.

## Carèta Oḍi'
È ahèr abaḍ ka-17, Wajo bâḍâ è ḍâlem kabâḍâ'an ngennes polana kala (mènangka moso Gowa-Tallo) sareng aliyansi Bone bân VOC è Perrang Makassar. Pânyèksa'an sè èlakoni sareng para pangobâsa Bone maksa orèng Wajo kâlowar ḍâri naghârâna bân èntar ka Johor, Kalimantan, Nusa Tenggara, ḍaèra Selat Malaka, bân bâgiyân-bâgiyân laènna è Nusantara. Namong, molaè awwâl abaḍ ka-18, Wajo molaè on-laon beres kalabân aghâdhuwân jaringan kelompok diyaspora sè è bâkto jârèya ampon asebar èbhân-sabbhân nusantara.

La Maddukelleng ḍhibi' lahèr è Tippulue, Belawa ra-kèra taon 1700 ḍhâḍḍhi bangsawan Wajo. Menorot sombhâr-sombhâr *lontaraʼ* sè ètelusuri Andi Zainal Abidin (ahli hokom bân sejarawan Sulawesi Lao'), ramana La Maddukkelleng, sè anyama La Mataesso otabâ La Raunglangiʼ, panèka *Arung* (pengobâsa) Peneki, bân èbhuna, sè anyama We Tenriampaʼ otabâ We Tenriangka, jhughân *Arung* Silang sè ḍhâḍḍhi  *Patola* (pottra/pottrè sè bhâkal ngentè rato Kârajhâan Wajo).

Sumber-sumber Wajo ta' aberri' rinciyân sè samporna ḍâri kaodhi'ân awwâl La Maddukelleng. Riwayât palèng bennya' bâḍâ è *Lontaraʼ Sukkuʼna Wajoʼ* (*Riwayât Lengkapna Wajo*) nyebbhut salèrana toman ḍhâḍḍhi orèng sè ngèbe puan (kennanga sèrè) ghâbây *Arung Matoa* (pâmimpin palèng tèngghi Wajo) La Salewangeng To Tenrirua teppa' ḍâteng ka upacara ngalobengè kopènga pottrè *Arumpone* (pengobâsa Bone) La Patauʼ sè anyama I Wale' è Cenrana, Bone. È bâkto jârèya, La Maddukkelleng ghi' ngoḍâ (omorra 13–14 taon menorot perkiraan Abidin), polana ghi' bhuru èsonnat.

## Sombher
Herman Johannes

Herman Johannes, kadhâng èjhârbâ'aghi Herman Yohannes otabâ Herman Yohanes (28 Mèi 1912 – 17 Oktober 1992) panèka sala sèttong sarjana Indonèsia, politisi, ilmuwan, profèsor è Univèrsitas Gadjah Mada, bân Pahlawan Nasional Indonèsia. Salèrana ḍhâdḍi Mentri Pekerjaan Umum (1950–1951), Rèktor Univèrsitas Gadjah Mada (1961–1966), Koordinator Pendidikan Tinggi (Koperti) ḍâri taon 1966–1979, bân angghuta Dèwan Penasèhat Aghung (1968–1978).

## Parjhâlânan Odi'

### Pamolangan
Saamponna lulus ḍâri AMS Salemba è Jakarta è taon 1934, Herman Johannes nerrossaghi sakola’anna è Technische Hoogeschool te Bandoeng (THS) è taon 1934-1935. È bulân Juni 1939, èpon ampon lulus tahap candidaat-ingenieur (taon katello') bân namong kodhu mamarè tahap empa'—tahap teknik—sè manabi suksès, bisa èsambhât è dâlem sataon kaangghuy ollè gellar civiel-ingenieur—insinyur sipil. Namong, kalabân robbhuna Hindia Bâlândhâ è tangghâl 8 Maret 1942, THS Bandung ètotop, sè maksa pangajhârânna èpèyara. È taon 1944 orèng Jeppang mokka’ polè sakola’an ka’dinto kalabân nyama Bandung Kogyo Daigaku (BKD). Saellana proklamasi kamardhika'an è taon 1945, BKD èobâ ḍhâdḍhi Fakultas Teknik Bandung (STT) Bandung, sè saterrossa èpinda ka Yogyakarta bân ḍhâdḍhi Perguruan Tinggi Teknik Bandung è awal taon 1946. Ra-kèra Oktober 1946, Herman Johannes lastarè akuliah è STT Bandung è Yogyakarta, sè salastarèna ḍhâdḍhi fakultas Teknik è Universitas Gadjah Mada.

### Ngabdhi Dâ' Masyarakat
Herman Johannes ngabdhi ḍâ’ kapentinganna naghârâ bân bhângsana, otamana ra’yat biasa. Sampè' akhèrra omorra, èpon terros ajhârbâ'aghi penelitian, sè ngasèlaghi kompor sè hèmat ènergi ngangghuy briket arang biomassa. Kakowadhânna ḍâ' arghâ mènnya' sè tèngghi salanjhângnga mandhâr èpon nyarèh bahan bakar alternatif sè bisa èghuna'aghi bânnya' sareng masyarakat. Herman Johannes perna nalèkteghi kamungkinan ngangghuy lamtoro gung, palem nipah, widuri, sampah tanè, bân gambut mènangka bahan bakar.

## Kaodi'ân Pribadi
Herman Johannes akabin sareng Annie Marie Gilbertine Amalo (18 Juni 1927 – 12 Juli 2017), potrè ḍâri wilayah Leli è Polo Rote, è taon 1955. Bâḍâ empa' ana', èngghi panèka Christine, sè akabin sareng Dr. Wisnu Susetyo, pejabat tèngghi è Freeport Indonèsia; Henriette, sè akabin sareng Robby Mekka, musisi bân dosèn musik è Institut Seni Indonèsia; Daniel Johannes, sè alako è Schlumberger Information Solutions; bân Helmi Johannes. Herman Johannes panèka sapopo ḍâri Pahlawan Nasional Wilhelmus Zakaria Johannes.

Herman Johannes sèḍhâ tangghâl 17 Oktober 1992, polana kanker prostat. È kobhuraghi è Keluarga Universitas Gadjah Mada è Sawitsari, Yogyakarta, abhâreng bân ca-kancana sè ḍhadḍhi ilmuwan. 

## Sombher-sombher
Depati Amir

Depati Amir (lahèr è Mendara, Bangka, 1805 – wafat è Air Mata, Kota Lama, Kupang, Nusa Tenggara Tèmor, 28 Sèptèmber 1869) panèka sala sèttong pahlawan nasional Bangka. Semangat pahlawanna èghâli è sabâbhân Polo Bangka. Depati Amir aktif nolak pamarènta'anna kolonial Bâlândhâ è Bangka, sè è bâkto jârèya anḍi' kapentingan ḍâlem aktivitas pertambangan timah. polana perlawananna èangghep arugiaghi aktivitas pertambangan, akhèrra èbuwâng ka Air Mata, Kota Lama, Kupang, Nusa Tenggara Tèmor.

Satèya nyamanna èabadiaghi è Bandara Depati Amir bân Stadion Depati Amir è Pangkal Pinang. È taon 2018, èbhârengi lèma' tokoh laènna, èpon èberri'i gelar pahlawan nasional.

## Parjuwangan

### Bangka
Parjuwanganna Depati Amir emolae kalabân tokar kalowarghâ bân orèng Bâlândhâ. È bâkto jârèya, orèng Bâlândhâ molaè ngalè tambang timah è Polo Bangka bân abâḍâh kontrak sareng Depati Bahrin kaangghuy makalowar timah dâri tanana. Orèng Bâlândhâ ta’ bisa alampa’agi kawajibânna kaangguy majâr hasèlla pertambangan. Hal ka'dinto maḍâteng Depati Amir kaangghuy ngajuwaghi gugatan ka perusahaan Bâlândhâ bân narèma sokongan dâri masyarakat Bangka.

Tuntutan Depati Amir èpèyarsa sareng Penduduk Bâlândhâ Bangka, F. van Olden. Rèsidèn parcajâ jhâ' lalakona Depati Amir bisa maḍhâdḍhiyaghi ghâgghâr è Bangka. Pamarènta Bâlândhâ lajhu ngèrèm pejabat-pejabat kunci kaangghuy nangkep èpon. Namong, usaha kasebbhut ta' suksès. Depati Amir ngaollè sokongan sè sajân atambâ ḍâri masyarakat Bangka Melayu bân Bangka Cina. Dukungan jhughân ḍâteng dâri para pemimpin lokal sè arassa ta' senneng sareng Bâlândhâ. Hasèl dâri sokongan panèka, Depati Amir narèma sanjhâta dâri sombher lokal bân Singapura.

### pangasingan
Tangghâl 7 Januari 1851, Depati Amir ètangkep sareng Bâlândhâ. Tangkepan ka’dinto bisa alampa’agi amarghâ Bâlândhâ suksès nyogok pèttong komandan sareng 36 pasukan Depati Amir, sè ngadhebbhi kasossa’an logistik. Amir ètangkep è bâkto sakè'.

Tangghâl 11 Fèbruari 1851, Depati Amir èpakalowar ka pangasingan è Kupang, Timor. Maskè èpangasingan, parjuwangan Depati Amir alabân Bâlândhâ pagghun terros. Abhâreng sareng alè'na sè ghi' ngodâ, Hamzah, sè èkennal jhughân mènangka Cing, èpon atugas mènangka penasèhat ghâbây para rato Tèmor bân aktif nyebbaraghi Islam è polo panèka.

## Pahlawan Nasional
Tangghâl 8 Novèmber 2018, Prèsidèn Ir. Joko Widodo aberri' gellar Pahlawan Nasional kalabân makalowar Keputusan Prèsidèn No. 123/TK/2018, tentang Penghargaan Gelar Pahlawan Nasional.

## Sombher-Sombher
Barongan Kudus

**Barongan Kudus** panèka tarian rakyat tradisional dâri Kabupaten Kudus, Jhâbâ Tengnga. Èngghi panèka tokoh Singo Barong (macan ghâjheng) bân tokoh laènna akadhi topeng Penthul, Tembem, Gendruwon, bân Jaran Kepang. Arèya èghunaaghi mènangka hiburan, pangajaran agama, bân ritual tradisional akadhi ruwatan (ritual pemurnian). Èngghi panèka aghâdhui nilai-nilai keberanian, kerjasama, bân pelestarian budaya. Bentuk seni panèka serrèng èlakoni è ulang tahun kottah, pernikahan, sunat, bân ritual tradisional laènna, sè ètampilkan atraksi akadhi ngakan gellas.

## Sajhara
Kakala’anna Demang Wengker, Ki Ageng Surya Alam, sareng Karaja’an Majapahit tor Kesultanan Demak se epimpin Lembu Kanigara, madhateng kasossa’an dha’ prajurit Wengker se gi’ odhi’. Èmolaè, Karajaan Majapahit bân Demak ampon pan-bârâmpan kale abâreng kaangghuy nyerang Wengker, namong èkala' bân ètantang sareng strategi perrang Wengker. Sampè' kalowar informasi jhâ' kalemma Wengker bâdâ è dhâlem sanjatana Demang Wengker, bân Lembu Kanigara ngeco' lèbât pottrana Demang Wengker, Niken Gandini. Saamponna Wengker kala, karajaan ka’dinto aoba nyamana daddi Ponorogo ban ekala’ sareng Kesultanan Demak, prajurit Demang Wengker se gi’ odhi’ akomplot kaangguy maancor Kesultanan Demak.

Prajurit Wengker sè ngangka' barongan dâri Ponorogo odi' è daerah-daerah sè palèng semma' kalabân Kesultanan Demak, akadhi è kottah-kottah Demak, Kendal, Semarang, Kudus, Jepara, sè andi' ambisi kaangghuy maancor Kesultanan kalabân cara aghâbây gangguan sè ta' ghâmpang èpèyara, sanajân Kesultanan Demak robbhu, prajurit Wengker è Wengker ghi' aghâbây prajurit Kudus gangguan se ros-terrosan agabay ra’yat tako’.

## adhât
È ḍâlem wujud seni Barongan Kudus bâḍâ pan-bârâmpan tokoh, è antarana èngghi panèka:

* Singo Barong se aropa’agi cethagga macan ban buluna merak, ngagambaragi settong rato Majapahit ban rajina. È pertunjukan, Singo Barong èlakoni sareng duwâ' orèng, padâ sareng Reog Ponorogo tradisional.
* Jathilan, agambarragi pahlawan Majapahit se akalambi waria. È dâlem pertunjukan, orèng lake' ngeba patung jaran bambu anyaman.
* Bujang Ganong, depicts Ki Ageng Surya Alam. È pertunjukan, èpon ngangghuy bhâdhân warok sè èghâbây Warok Suro Wage è bâkto èrampok, bânnè akadhi bhâdhân Bujang Ganong Ponorogo.
* Pentul Potrojoyo, ngagambaragi abdina Sewandana se alengleng. È pertunjukan, aghântè'è Bujang Ganong, bân perna èghunaaghi sareng Warok Suro Wijoyo bâkto nangkep Warok Suro Wage.
* Warok, ngagambaragi pasukan warok Ponorogo. È pertunjukan, èpon mimpin dukun otabâ bomoh kaangghuy mabâdâhaghi para penari sè èserbu.

## Sombher

Bhângsa:Sejarah
Bhângsa:Budaya
Nasè' biryani

Nasè' biryani (Nasta'liq: بریانی; Hindi: बिरयानी; Arab: برياني) otabâ biriani, briyani, otabâ beriani iyâ arèya sajiyân aropa nasè' (biasana ḍâri bherres basmati) sè èmassa' bhâreng plappa lajhu ètambâi sayuran, otabâ dhâghing (ajâm, embè', jhuko', odâng, otabâ sapè). Kakanan rèya asalla ḍâri Ana' Benua India (India bân Pakistan). È polo Melaju, sajiyân ghânika èsebhut sareng tambâ'ân oca' nasè' (nasè' biryani, nasè' briyani, nasè' briani, otabâ nasè' beriani). Nyama sajiyân rèya ("Biryani") asalla ḍâri bhâsa Persia, *beryā(n)* (بریان) sè artèèpon ghuring otabâ pangghâng. Neng jhâman lambâ', bherres èghuring è ḍâlem minynya' samin sabellum ètowap è ḍâlem aèng sareng plappa sampè' satengnga massa'.

## Asal-osolla
Oca' *biryani* asalla ḍâri bhâsa Pèrsia "brishtah" (برشتہ) sè artèna bhâbâng ghuring, sabâb sajiyân kasebbhut èkaghâbây bi' plappa nasè' so bhâbâng ghuring bân dhâghing, salaèn plappa laènna. Lambâ', bhâsa Pèrsia èghunaaghi kaangghuy bhâsa resmi è mandimman kennengan è India abad pertengaan sareng pansaponapan dinasti Islam. Bâḍâ sèttong tèori sè anyataaghi jhâ' oca' *biryani* asalla ḍâri oca' *birinj* (), sè artèna nasè'. Tèori laèn sè anyataaghi jhâ' *biryani* *asalla* ḍâri oca' *biryan* otabâ *beriyan (),* sè *artèna* "aghuring" otabâ "amangghâng".

## Sombher
Raden Mattaher

Raden Mattaher, èlahèrraghi anyama Raden Mohammad Tahir (1871 - 10 Sèptèmber 1907), panèka Pahlawan Nasional Indonèsia bân panglima perrang sè kenceng è bâbâna Sultan Thaha Syaifuddin. Kalabân bânnya' taktik gerilya, Mattaher bisa maancor pasukan Bâlândhâ. Serranganna èfokusaghi kaangghuy nyerrang kapal perrang Bâlândhâ sè maso' ka Jambi lèbât jhâlân songay.

Mattaher lahèr è taon 1871 è Sekamis, Kasau Melintang Pauh, Air Hitam, Batin VI, Jambi bân sèḍhâ è Muaro Jambi è tangghâl 10 Sèptèmber 1907. Ramana, Pangèran Kusin, sèḍhâ è Mekka, è bâkto èbhuna, Etumas, Etumas, Airtumas, èlahèrraghi è Muaro Jambi, Hitam Pauh, sabelluna wilayah è bâbâna Temenggung Merah Mato.

## Parjuwangan
Raden Mattaher, sè èkennal jhughân mènangka panglima perrang, noro' pasukan parjuwangan è bâkto ghi' ngodâ. Salèrana aghântè eppa’na, Raden Kusen, sè sèḍhâ è bâkto alampa’aghi haji. Saabiddhâ ḍhadḍhi panglima, salèrana mimpin parjuwangan orèng Jambi alabân penjajah Bâlândhâ. Raden Mattaher mimpin palèng sakonè’na sanga’ perrang moso penjajah Bâlândhâ. Salanjhângah omor bân kantos sèḍhâ, Raden Mattaher odi' è dâlem parjuwangan è bâbâna orèng Bâlândhâ, maskè odi' è bâbâna bhuru, ta' èbâgi bâkto sareng kalowarghana.

Taon 1902 pasukan Raden Mattaher è Tanjung Gedang, Sungai Alai, nyerrang 30 parao jukung sè ngèbâ prajurit Bâlândhâ. Parao-parao kasebbhut tasellem, bân sakabbhina prajurit Bâlândhâ èpatè'è.

Salastarèna Sultan Thaha Saifuddin sèḍhâ è tangghâl 23 April 1904, parlawanan atambâ è man-dimman, kalabân Raden Mattaher è wilayah Ilir Jambi bân Umar è wilayah Ulu. Mattaher bân para komandan laènna ros-terrossan, bilâ bâḍâ kasempadhân sè bèccè', nyerrang, nyerrang bân nyerrang patroli Bâlândhâ è man-dimman è yurisdiksi, wilayah tèritorial sè èparèngaghi sareng Sultan.

## Kapatèanna
Parjuwangan Raden Mattaher ampon lastarè tangghâl 10 Sèptèmber 1907. Èpatè'è è compo'na ḍhibi' è bâkto operasi militèr Bâlândhâ. Saellana tao ka sèḍhâna Mattaher, pasukan Bâlândhâ dhuli ngangko' janazana ka Kottha Jambi ngangghuy kapal. Atas parnyo’onna tokoh-tokoh aghâma, Raden Mattaher èbhendem mètorot hokom Islam è komplèk pasarèan keraton Jambi sè bâḍâ è pesisir Tasè’ Sipin è Kottha Jambi. Ghârighi’ kènè’na Mattaher jhughân èkobhur è sèttong kampong è Muaro Jambi.

Ghi’ bâḍâ lobâng peluru è to-bâto kaju romana. Bengko sè okoranna 6 x 12 mèter persegi panèka bâḍâ ra-kèra 30 mèter ḍâri Candi Astano è Komplèk Candi Muaro Jambi. Salaen Raden Mattaher, Raden Pamuk bân sèttong pajâgâna sè anyama Gabuk paḍâ matè kèya. kaduwâ'na ètèmbak matè sareng prajurit Bâlândhâ.

## Sombher-sombher
Heikki Kovalainen

**Heikki Johannes Kovalainen** (èkennal mènangka **Kovy**, lahèr 19 Oktober 1981) panèka pembalap profèsional dâri Finlandia. Salèrana aperrang è Formula Satu dâri 2007 kantos 2012 bân duwâ' kalè mènangka *pembalap pengganti sementara* è musim 2013. Heikki panèka pembalap Finlandia sè kapèng empa' sè mennang balabhân F1. Kamennanganna sè partama è GP Hongaria 2008 .Salèrana dhâddhi pembalap ka-100 sè mennang balabhân Formula 1. Kovalainen jhughân orèng Finlandia sè kapèng empa' sè noro' tim McLaren saamponna Keke Rosberg, Mika Hakkinen, bân Kimi Räikkönen.

Saellana karir F1, Heikki ngettès motor DTM ghâbây BMW è taon 2014 sabellunna balabhân è Super GT molaè musim 2015 kantos samangkèn.

## Pra Formula 1

### Go-kart
Kovy, akadhi sè èkennal, molaè karir karting è taon 1991. Salèrana pagghun bertahan è dissa' kantos taon 2000. È bâkto jârèya, è taon 1999 bân 2000 è Formula A Finlandia. È taon 2000 mennang kejuaraan Nordic bân Elf Masters. Salèrana jhughân mennang kejuaraan Formula Super A, sè aghâbây èpon ènyamaè Pembalap Kart Finlandia sè palèng bhâgus è akhèr taon 2000.

## Formula Junior
Kovalainen saterrossa abâli ka kejuaraan Formula Renault Inggris è taon 2001, sè ella èmennang taon sabellunna sareng Kimi Räikkönen. Karir Kovalainen è balap *single-seater* umumma lancar, kalabân pengecualian sè salanjhângnga aghunaaghi mesin Renault è sakabbhina balabhân junior sè ètoro'è. Hasèl keseluruhanna è Formula Renault panèka duwâ' kemenangan, duwâ' tiang, lèma' podium, bân tello' putaran palèng ghâncang, sè aghâbây Kovalainen ollè gelar *Rookie of the Year*. Kovalainen jhughân aperrang è Formula 3 Macau Grand Prix, è dimma èpon èpaè' nomer bâllu'.

Kovalainen pas maso' ka F3 Inggris kalabân tim Fortec Motorsport, sè jhughân aghuna'aghi mesin Renault. Salèrana dhâddhi pembalap sè kompetitif è saparonah musim kaduwâ', kalabân lèma kamennangan dâri sanga' balabhân sè èsèsa. Saellana jârèya, èpon èpaè' nomer tello' è budhina Robbie Kerr bân James Courtney, bân è akhir musim salèrana mennang polè gelar Rookie of the Year. Saterrossa, akadhi taon sabellunna, Kovy nyoba' nasib polè è F3 Macau sè è bâkto samangkèn èpon berhasil depa' ka *finish* nomer duwâ'. Bân è acara Zanvoort Marlboro Masters, Kovt berhasil toju' P4. È mosim 2003, Kovy apinda ka World Series sareng Nissan kalabân abâreng Franck Montagny. Montagny saterrossa ngobâsaè musim 2003 kalabân sanga' mennang è attas sèttong è attas Kovy. Kovy pas pagghun è dissa' è taon 2004, tapè satèya aobâ tim ka Pons Racing. Kovy pas mennang World Series kalabân 192 poin bân ennem mennang è attas pembalap Portugis, Tiago Monteiro. Saterrossa kalabân hasèl Kimi Räikkönen sè namong è paringkat 7 è klasemen musim 2002 bân Marcus Gronholm sè namong bisa èpaè' P5 è klasemen WRC 2002, Heikki èberri'i gelar Pembalap Taon Finlandia è tengnga taon 2003.

## Sombher
Joseph Wright

**Joseph Wright** (3 Septèmber 1734 – Tangghâl 29 Agustus 1797), sè serrèng èsebbhut ***Wright*** dâri ***Derby***, panèka pelukis lanskap bân potret Inggris. Salèrana èsebbhut "pelukis profesional sè partama sè aghâdhui Revolusi Industri." 

Wright èkennal polana aghâdhui èfek Chiaroscuro, sè èghâdhui kontras tèra' bân petteng, bân *subjek* sè èpèyara lilin. Lukisanna tentang kalahèran èlmo è lowar alkimia, sè serrèng èbâdâ'aghi dâri rapat sareng *[[Lunar Society]]*, kelompok ilmuwan bân *industrialis* sè berpengaruh sè odi' è Midlands Inggris, jhughân aropaaghi catettan penting tentang perjuangan èlmo è bâbâna nilai-nilai aghâma è bâkto sè èkennal mènangka Zaman Pencerahan.

Bânnya' lukisan Wright sè èghâdhui sareng dewan kota Derby, bân èpameraghi è Museum bân Galeri Seni Derby. Dâri ka'dissa' kadhâddhiyân è ènjhèm ka galèri laènna.

## Kaodi'ân
Joseph Wright lahèr è Irongate, Derby, pottrana John Wright (1697–1767), pangacara bân salastarèna juru tolès kottah, bân binèna, Hannah Brookes (1700–1764); jarèya ana' katello' dâri lèma' ana'. Wright asakola è sakola'an tata bhâsa Derby bân ngajhâri dibi'na kaangghuy aghâmbhâr kalabân nyalin cetakan. Kalabân motossaghi kaangghuy dhâddhi pelukis, Wright èntar ka London è taon 1751 bân è dâlem ḍu taon ajhâr sareng pelukis potret terkenal Thomas Hudson, *master [[Joshua Reynolds|of Joshua Reynolds]]*. Saellana alukis pan-bârâmpan potrèt è Derby, Wright pas alako mènangka dhâddhi asisten Hudson è dâlem bâkto lèma bellas bulân. È taon 1753 èpon abali kaangghuy odi' è Derby bân ngobâ *gaya potret* kalabân ngèbâ subjek kalabân chiaroscuro sè andi' subjèk kowat ngangghuy cahaya buatan, sè arèya sabâbbâ nyamana èkait'aghi sareng lukisan lanskap. È taon 1756 Wright maso' polè ka studio Hudson ghâbây 15 bulân, sè aghâbây persahabatan sè lanjhâng bân kancana John Hamilton Mortimer. Wright jhughân alako è Liverpool, dâri taon 1768 kantos 1771, ngèbâ potrèt. Tamaso' pan-bârâmpan potrèt warga kelas attas kalabân kalowargana.

Wright akabin sareng Ann (èkennal jhughân mènangka Hannah) Swift, pottrana panambang timah, è tanggal 28 Juli 1773 bân è taon jârèya jhughân èntar ka Italia, è dissa' èbâdâ'aghi kantos taon 1775. Wright bân binèna andi' ana' ennem, tello' dâri rèng-orèng rowa matè è bâkto ghi' kènè'. Bâkto bâdâ è Napoli Wright nyaksè'è letusan Gunong Vesuvius, sè dhâddhi subjek pan-bârâmpan lukisan salastarèna. È bâkto abali dâri Italia, èpon odi' è Bath mènangka pelukis potrèt, namong kalabân sakonè' sokongan Wright abâlih ka Derby, è dissa' èpon pagghun odi' è dissa' saomorra. Saellana jârèya èpon ngadhebbi asma bân gangguan è roma, sè èpèyara sareng kancana Dr. Erasmus Darwin. Ann Wright seda è tangghâl 17 Agustus 1790. È tangghâl 29 Agustus 1797 Wright sèdâ è bengkona sè anyar è 28 Queen Street, Derby, è dissa' èbâdâ'aghi bulân-bulân sè terakhèr kalabân duwâ' pottrana.

## Sombher
Tari Seudati

**Tarian Seudati** panèka tarian tradisional sè asalla dâri Acèh . Biasana èlakoni sareng kalompo' penari lakè', kalabân gerakan sè khas bân samangat èèrèngih lirik bân detak ritmis para penari. Tarian Seudati panèka tarian tradisional sè kalonta è Acèh bân serrèng ètambâi è pan-bârâmpan acara, tamaso' upacara-upacara tradisional, *pertunjukan*, bân acara-acara bhudhâjâ.

## Sejarah
Mètorot sejarah èpon, tarian ka’dinto awal-awal tombu tor mengembang è Dhisa Gigieh, Kacamatan Simpang Tiga, Kabupaten Pidie, Acèh, sè èpèmpèn sareng *Syeh Tam*. Tarian ka’dinto saterrossa molaè èkembangaghi è daèrah-daèrah laèn, sala settong èngghi panèka è Dhisa Didoh, Kacamadhân Mutiara, Kabhupaten Pidie, sè èpèmpèn sareng *Syeh Ali Didoh*. Saterrossa bâkto, tarian ka’dinto lajhu molaè nyebbar ka wilayah-wilayah laènna è Acèh, kantos samangkèn Tarian Seudati ampon nyebbar ka sadhâjâ daèrah è Acèh.

Tarian ka’dinto toman èghuna’aghi sareng para pamimpin aghâma mènangka sarana da’wah tor nyebbarraghi Islam. Nangeng, è jhâman panjaja’an Bâlândhâ, tarian paneka elarang. Lirik Tarian Seudati èyangghep bisa madhateng inspirasi ghâbây para ngangodhadan Acèh kaangghuy bangkit bân aberonta' ḍâ' Bâlândhâ . Saamponna Inḍonèsia mardhikah, tarian ka’dinto èpakon polè, tor bânnè namong ghun sarana da’wah, namong jughân mènangka tarian sè segghut èlampa’aghi kantos samangkèn.

## Fungsi bân makna
Akadhi sè ella èjhârbâ'aghi sabellunna, Tarian Seudati èmolaè èghunaaghi mènangka media kaangghuy ngajhâri. Namong, samangkèn jhughân èghunaaghi kaangghuy penampilan. Nyama "Seudati" asalla dâri oca' " *Syahadat* ," sè artena " *ngajhâri* ." È dâlem Islam, èartèaghi mènangka pangakuan ḍâ' Gustè Allah bân Nabi. Hal ka’dinto jughân èlantunaghi sareng puisi sè èbâcaaghi kaangguy ngèrèngngi tarian ka’dinto. Puisi-puisi panèka biasana aghânḍhu' tema-tema kaodi'ân bân ajhârân aghâma. Salaèn jârèya, bhân-sabbhân gerakan è dâlem Tarian Seudati tantona andi' nilai bân artè khusus.

## Partunjukan
Tarian Seudati biasana èlakoni sareng penari lakè'. Penari otama biasana bâdâ bellu' penari: sèttong *syekh*, sèttong asisten *syekh*, duwâ' *apeet wie*, sèttong *apeet bak*, bân tello' asisten biasa. Salaèn jârèya, duwâ' penari laènna. Sè èsebbhut *aneuk syahi*, panèka sè atugas dhâddhi para panyenyi puisi.

## Sombher
Giancarlo Fisichella

**Giancarlo Fisichella** (èkennal mènangka **Fisi** otabâ **Fisico**, lahir 14 Januari 1973) panèka pembalap Formula 1 Italia. Satèya èpon alomba mènangka pembalap tes bân cadangan resmi ghâbây tim Scuderia Ferrari. Sabellunna Ferrari, Fisico ampon aperrang ghâbây tim Minardi, Jordan, Benetton/Renault, Sauber, bân Force India. È lowar F1, Fisico jhughân andi' tim balap GP2 sè èsebbhut FMS International. Salèrana jhughân sponsor tim Formula Superleague AS Roma. È ahèrra karir F1-na, Fisichella la mennang tello' balabhân. Kamennanganna sè partama ( GP Brasil 2003 ) cè' istimewa bân unik, polana ènyataaghi mennang bânnè è *trek*, tapè è sidang pangadhilân banding FIA è Paris lèma arè saamponna balabhân. Fisichella pas narèma pialana saellana anantè' du mingguh è San Marino GP.

## Profil
Lahèr è Roma, Italia, è tangghâl 14 Januari 1973, è bâkto ghi' kènè', Fisichella amèmpè kaangghuy amaèn bal-balan ghâbây klub ibukota, AS Roma. Polana bhâdhânna sè cè' kèni'na, Fisichella aobâ pèkkèran bân aobâ ḍâ' balabhân laju (but-ngebbudhân).

Bhidhâh dâri bhân-sabbhân pembalap laènna, Fisico ghi' odi' è naghârâ kalahèranna, Italia. Salaèn Italia, Fisi jhughân andi' *apartemen* è Monte Carlo bân London Fisi dhibi' andi' hobi sè unik, èngghi panèka koki Italia sè ahli. Orèng rowa pènter amasak pizza tradisional Italia, bân jhughân *risotto*. Salèrana èpon jhughân andi' kebbhun anggur sè bâdâ è daerah Milan. Satèya, Fisi bân binèna, Luna (mantan model) andi' ana' tello'.  Sala sèttong ana' lakè' sè anyama Christopher, bân duwâ' ana' binè' sè anyama Carlotta bân Carolina. 

Kancana Fisichella sè palèng semma' è lowar *trek* panèka Francesco Totti. Polana salèrana bân Totti andi' kamiribhân sè sakoni', media Italia dhângadhâng aobâ mon sala sèttong dâri rèng-orèng rowa ètangkep spolan aghâbay cellah. Fisichella jhughân akanca sareng pembalap WSBK Max Biaggi, jhughân dâri Roma bân penggemar AS Roma. È trek F1, Jean Alesi bân Michael Schumacher panèka kanca bhâghussâh Fisichella. 

## Sombher
Casey Stoner

**Casey Joel Stoner** (Bhâbbhâr 16 Oktober 1985) panèka mantan pembalap MotoGP. Salèrana ampon mennang 2 gellar MotoGP è taon 2007 kalabân tim Ducati Corse bân taon 2011 kalabân tim Repsol Honda. Stoner panèka sala sèttong pembalap sè bisa ḍhâḍḍhi juara ḍhunnya ngangghuy 2 proḍusen motor ḍâri bhân-sabbhân benua. Salèrana amolaè abalap motor mènangka pembalap *wild card* è Donington Park Circuit, è 125cc British GP è taon 2001. Sa'ellana pan-bârâmpan taon akarir è kelas 125cc bân 250cc, Stoner pas maso' ka kelas MotoGP è taon 2006 kalabân tim LCR Honda.

È mosem 2007, bâkto aghâbung è Ducati Marlboro, Stoner omber mènangka juara ḍhunnya ka'angghuy pertama kalèna. polana prestasina, è musim 2008, Stoner èberri'i gellar *Young Australian of the Year* sareng pamarènta Australia. Sa'ellana jârèya, èpon mennang gellar kaḍuwâ'na è musim 2011 kalabân kâmennangan sè mapan è balapan è romana ḍhibi' è Australia, sa'amponna saingan otama Jorge Lorenzo pansiyun polana loka è tanangnga.  

## Ghâmbârân

### Pribadi
Casey Stoner panèka ana' kaḍuwâ'na Colin Stoner (palokès kâlèlèng sè serrèng ḍhâḍḍhi pembalap motor amatir) bân Bronwyn.  Casey anḍi' ale' sè anyama Kelly Stoner sè jhughân sennâng bân serrèng noro' balabhân motor amatir lokal. molaè ghi' kènè', Stoner la akrab bân motor, sanajjân coma kalabân nyeḍḍhing otabâ agaya akaḍhi pembalap. èpon nyoba' motor pertamana è omorra sè ghi' 4 taon saamponna è yajhâri sareng trètana sè lebbi towa. 

È taon 1993, kâlowarga Stoner apinda ḍâri Southport ka Kurri Kurri è New South Wales ka'angghuy nolongè usaha bân kâsennângenna Stoner ngodâ è ḍâlem balapan. Casey Stoner jhughân asakola kantos aomor 12 taon sabellunna ambu bân mèlè *asakola è roma* è taon 1997.  È taon 1999, sa'amponna nangalè kasempaḍhân ghâbây Stoner ka'angghuy nerrossaghi karir mènangka pembalap, kâlowargana mutusaghi ka'angghuy apinda ka Inggris.  È ḍissa' rèng-orèng rowa bhingong polana ta' anḍi' pèssè ka'angghuy majâr sewa bân pajhek è sèttong apartemèn bân târpaksa oḍi' è karavan.

## Sombher
Abbhrem

Abbhrem iyâ arèya kakanan sè abahan otama patèh plotan sè èmassa' bân èpakerrèng, kantos aropa hasèl èraghi plotan celleng sè èkala' patènah bhâi sè lajhu èpenneng ḍâlem bâkto ra-kèra saarèh samalem. Abbhrem andi' sènsasi kakanan sè kalowar èbâkto kakanan èpamaso' ka ḍâlem colo', sè èghressa dhâddhi caèr bân èlang tor bâḍâ rassa cellep è jhile.

## Bhângonna Abbhrem
Èkennal pan-saponapan bhângonna Abbhrem sè èkennal neng pasaran, aropaaghi kakanan bân ènoman. Abbhrem aropaaghi kakanan kaonang ḍâri madiun bân Wonogiri, namong sè aropa caèran asalla ḍâri polo Bhâli bân Nusa Tenggara.

### kakanan
Bento' awwal sè lebbi èkenal iyâ arèya kakanan kona khas sè asalla ḍâri Kecamatan Mejayan, Kecamatan Wonoasri, Madiun, bân asalla ḍâri duwâ' dhisa sè ngasèllaghi : Bancong bân Kaliabu. Abbhrem èbhundhu' abento' lèmpèngan bâk koning, biasana rata-rata okoran korang lebbi 15 cm x 5 cm x 0,5 cm. Kaanghuy lebbi amaksimalaghi ḍâ' pamasaranna, Abbhrem satèya èbhungkos ḍâlem bento' nè'-kènè' saokoran bân manisân, kantos lebbi ghâmpang kaangghuy èsabâ' neng kapèng. Biasana neng sakitar taon 80-an, Abbhrem ḍâlem beno' ghânika èjhuwâl jhâjhâ'ân sareng orèng dhâghângan è sâkitaran stasiun-stasiun è seppor neng Jhâbâ Tèmor. Abbhrem bento' sè ka duwâ' asalla ḍâri Wonogiri, abento' lempèng pèppè' bunter sareng okoran rata-rata 5 cm bân tebbella sakitar 0,3 cm. Abbhrem sè ḍâri Wonogiri abârna potè.  

### Ènoman
Salaèn jârèya baḍâ kèya Abbhrem sè abento' caèran asalla ḍâri Bhâli bân Nusa Tenggara, Abbhrem asal Bhâli abârna potè paḍâ bân susu salaèn jârèya sè asalla ḍâri Nusa Tenggara aberna mèra.

## Sombher