open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tahu gejrot

**Tahu gejrot** kaangghuy panganan tradhisional khas dhaérah Cirebon se bânyâ’ kaangghuy masyarakat Jawa Kulon dâddhi jajhânan râkat. Panganan nika asalna dhâri tahu putih se èpanggâl alit-alit, lâju èsiram ngangguy bumbhu cair se rasa asam, manis, pedhes, dâ’ asin se khas. Ngaran “gejrot” asalna dhâri sora cairan bumbhu se èsiram ka atas tahu, se ngeluaraghi sora “jrot-jrot” pas èpângghi. Sora nika lân ajhina rasa se nyolok ngajâddhi ciri utâma tahu gejrot.

Bahan pokok tahu gejrot yâ’ni tahu putih se digorèng sakedhâr, biasana ngangguy tahu pong se tengahna kopong. Saterosna, bumbhuna èbâddhi dhâri gula aren se ècairaghi, cuka, cabe rawit, bawang merah, lân bawang poteh. Bumbhu nika biasana èulek sakedhâr ajhâ’ rasa lân aromana tetep kerasa alami. Pamakéan gula aren ngajâddhi rasa manis se dhâlem, sedhâng cuka méré rasa asam se seger, lân cabe rawit méré pedhes se bisa èatur sakarep pamakan.

Dhâri segi panyajhian, tahu gejrot biasana èsajhiyaghi èdâlem cobè’ lempung cilik. Cobè’ nika henteu namong alat panyajhian, tapè jughâ méré pangaroh ka suhu lân rasa panganan. Tahu se panas ketemmu bumbhu cair se asam-manis ngajâddhi sensasi rasa se seger lân khas. Panganan nika umumna èjajhâgghi èpinggir jalân atâwa pasar tradhisional, lân sering èkonsomsi sakola’ lân orèng dâwâ.

Sacara budaya, tahu gejrot ngalambhângghi kreatifitas masyarakat dhaérah dhâlem ngolah bahan sederhana ngajâddhi panganan se bânyâ’ èsennèngi. Panganan nika jughâ nudhuhaghi adaptasi rasa lokal, sabab tiap penjual biasana andhî’ racikan bumbhu se bâda sakedhâr. Dhâlem perkembangan jhâman, tahu gejrot tetap lestari lân èkennal nganti ka luar dhaérah asalna. Hal nika nudhuhaghi bâhâwa tahu gejrot dâddhi salah sètong warisan kuliner tradhisional se andhî’ nilai sejarah, rasa, lân identitas budaya se kuat.

Tahu gejrot bisa abidda sampe’ tello are. salaèn jârèya, mon èsimpen è dâlem kulkas, bisa abit kantos dhu minggu.

## Sombher
Bhângsa:Bhudhâjâ
Ahmad Rifa'i

KH **Achmaḍ Rifa'i** lahèr è Tempuran, Kenḍal, Jhâbâ Tengnga taon 1786; ban sèdhâ è Manaḍo, Sulawèsi Lao' taon 1871 panèka pahlawan nasional Inḍonèsia ḍâri Jhâbâ Tengnga, ulama, bân pangarang buku tentang jiwa perjuangan kamardhika'an.

## Biografi
Ahmaḍ Rifa'i lahèr è taon 1786 M, otabâ Kemmis, 9 Muharram 1200 H, è Ḍhisa Tempuran, Kenḍal, Jhâbâ Tengnga. Ramana, Muhammaḍ Marhum bin KH Abu Sujak Wijaya, sè èkennal jhughân Raḍen Sudjowidjojo, panèka Penghulu (lurah) è Kenḍal sè sèdhâ è taon 1794 M. Salèrana jhughân toronan ḍâri kalowarga karajaan Yogyakarta bân èkobhur è kompleks Masjiḍ Agung Kendal, è seddhi'na makam Wali Joko bân Wali Haḍi.

Abu Sujak anḍi’ potra lema’: Nyai Nakiyamah, Kiai Muhammaḍ Marhum, Kiai Bukhari, KH Ahmaḍ Hasan, bân Kiai Abu Musthafa. Pottrana Abu Sujak se kapèng ḍuwa’, Kiai Muhammad Marhum, akabin ban Siti Rahmah, sè èkennal kèya Umi Radjiyah. Se kaḍuwâ panèka èbherkadhi bâllu’ potra èngghi panèka KH Qomarun, KH Abḍul Karim, Kiai Salamah, KH Zakaria, KH Rakhibah, Nyai Radjiyah, Kiai Muhammad Arif, tor sè ḍi-buḍi, KH Ahmad Rifai, sè saterrossa bhâkal dhâddhi ulama Islam terkemuka è Jhâbâ.

Ahmaḍ Rifa’i panèka ana’ bungso ḍâri ballu' oreng. Sajjegghâ sèdhâ orèng towana è bâkto aomor pèttong taon, abâ’na èparaja bi’ alè’na se lebbi towa, Rojiyah, rajina Kiai Asy’ari, ulama’ Islam sè kalonta bân kapalana pondhuk Islam è Kaliwungu, Kenḍal. È bâbâna bimbinganna Kiai Asy’ari, Ahmad Rifa'i ngajhi èlmo-èlmo Islam se biyasa èajhâri è pondhuk-pondhuk Islam, akadhi eksegesis Al-Qur’an, Haḍis, Nahwu (tata bahasa Islam), Sharaf (pangajhiân Al-Qur’an), Manthiq, Fiqh (fiqih), bân salaènna. Sa'amponna èangghep sangghup sareng Kiai Asy’ari, Ahmad Rifa'i abanto kaka’na ngajhâr è pondhuk (Ḍarban, 1999: 23).

Molaè ghi' ngoḍâ, Ahmaḍ Rifa'i ampon aktif ngalakonè ḍakwah alènglèng è Kenḍal bân è sekitarra. Khotbah bân pangajharânna cè' èkasennengngèna, ngangghuy puisi, èkombinasiaghi kalabân sikap anti-kolonial. Sabellunna khotbâna èkennal sareng pamarèntah kolonial, Ahmaḍ Rifa'i ampon jhâjâh memobilisasi kabulâ sè kowat ḍâri para mahasiswa bân simpatisan. È bâkto ngallè ka Kalisalak, Ahmaḍ Rifa'i la anḍi’ jhâring kabulâ sè bânnya' sa'alam Kenḍal ban ḍaèra sè semma', tamaso’ Wonosobo, Pemalang, Pekalongan, ban Batang. Ḍalem khotbahna, salèrana ta’ dhuli ngritik pamarènta kolonial tor birokrat pribumi sè akolaborasi sareng pamarènta kolonial. Salèrana ngangghep pamarènta’an kolonial Bâlândhâ mènangka pangowasa sè kafir tor sombherrâ ka'ancoran sè ampon tèbhâ ḍâ’ masyarakat Jhâbâ è bâkto ghapanèka. Salèrana mabâdâhaghi orèng-orèng ka'angghuy nolak pamarènta kolonial bân ènyata'aghi jhâ' perrang è bâbâna para pangowasa kafir tor para ca-kancana kalabân perrang soccèh (jihaḍ fisabilillah), bân rèng-orèng sè matè bhâkal dhâddhi syahid (Jamil, 2001:13).

## Sombher
Tongsèng

**Tongsèng** panèka ghâjheng daging Jawa Tengnga kalabân saus rempah sè soghi, akadhi gulai namong kalabân rempah sè lebbi tajem bân serrèng ècamporaghi sareng kol sè èiris, tomat, bân kecap manès, sè dhâddhiyâghi kombinasi unik dâri rassa sè gurih, manès, bân pedas, umumna aghuna'aghi daging embi' tapè bisa jhughân asalla dâri daging sapè otabâ ayam, akadhi Solo bân Yogyakarta, kalabân sejarah pangaro budaya Timur Tengah. E tatar Madurâ, tongsèng kèngè’ sabhâgiyân olâ’an dâgeng se nyambhâng tradisi lâmâ bân pangarôh budaya Jâwâ, nanging taretan Madurâ ngèmbângângna kalaban ciri khas sorangan, utamana dâri pangangguyân bumbhu se kèngè’ langkung tègas bân tajâm.

Tongsèng biasana kaolâ dâri dâgeng kembhing, sanajan e pârêmbhângan sabhâgiyân masyarakat jughâ ngangguy dâgeng sapi. Dâgeng se kaangguy biasana dâgeng se èngghi’ bân èta’, se kaolâ ngangguy carâ dipotong lebbhâ bân èmasak satèllâh dibersè’ kalaban tèlèngâ. Bumbhu utama tongsèng taretan dâri bawâng mèrah, bawâng poteh, ketumbâr, jèngko’, bân merica, se kaalusâng bân kaṭambâ kalaban santan bân kaldu dâgeng. E Madurâ, pangangguyân cabbi biasana langkung bènyâ’, saèngghâ rasa pedhâ bân gurih kaasa langkung kènè’.

Carâ masak tongsèng dimolè dâri nûmis bumbhu alus satèllâh kalaban minyak bân sèrèh, dâun salam, bân lengkuas. Satèllâh bumbhu arômâ, dâgeng kaḍhâbângâng bân kaaduk satèngghi’ mateng. Santan bân kaldu kaṭambâ alon-alon, satèngghi’ kaolâ ngantos kuahna kental bân rasa nyatâ. Sabhâgiyân versi tongsèng Madurâ jughâ ngangguy kol, tomat, bân cabbi ijo se kaṭambâ e ahir masakan kaangguy ngèmbângâng rasa se sègâr.

E tatar sosial budaya, tongsèng remma’ kaolâ bâri-bâri e acara-acara khusus, sapèrtè rèya’an, selamatan, atâwâ kumpulan keluarga. Olâ’an èngghi’ ta’ namung kaangguy pangangguyân jasmani, tapi jughâ ngandhârâ makna kebersamaan bân rasa syukor. Tongsèng kaangguy simbol kaabbhârâ bân kabersèngan masyarakat, sabab proses masakna biasana kaḍhâbângâng barèng-barèng bân kaator dâri taretan se salèng tolong.

Kalaban rasa se kèngè’ khas, arômâ se kènè’, bân tèknik masak tradisional, tongsèng Madurâ kaangguy bukti kakayaan kuliner daerah se patut kaalèstarèkâng. Olâ’an nika’ ta’ namung ngalampângâng selera lokal, tapi jughâ ngabângâng identitas budaya Madurâ se kuat bân ajhâgâ tradisi turun-temorun.

## Sombher
Papèda

**Papèda** panèka kakanan aropa bubur sagu sè asalla dâri Polo Maluku bân paseser bârâ' Papua . Kakanan panèka biasana èghâbây kalabân tongkol otabâ jhuko' tuna sè èbumbui konyi'. Papèda bârnana potè bân aghâdhui tèkstur sè lengket, akadhi lem kalabân rassa sè bek tabâr. Papèda bânnya' serat, rèndhâ kolesterol, bân cè' bergizina.

## Sejarah
È pan-bârâmpan daèrah pasèsèr bân daèrah rèndhâ è Papua, sagu panèka bahan dhâsar dâlem pan-bârâmpan kakanan. Sagu pangghâng, sagu rata, bân bola sagu panèka kakanan sè palèng èkennal è bhân-sabbhân penjuru Papua, khusussa è tradisi kuliner masyarakat pribumi è Kabupaten Mappi, Asmat, bân Mimika. Papèda panèka kakanan sagu khas sè cè' ghâmpangngah ètemmoè, khusussa è wilayah Maluku bân Papua. Antropolog bân Kepala Lembaga Penelitian Papua, Johszua Robert Mansoben, nyataaghi jhâ' papèda lebbi èkennal è dâlem tradisi orèng asli Sentani è Tase' Sentani, Taikat è Arso, bân Manokwari.

## Macemma menu
Umumna, papèda èkakan kalabân jhuko' tongkol. Namong, papèda bisa jhughân èkombinasiaghi sareng kakap mèra, bubara. Salaèn sop jhuko' konèng, papeda bisa jhughân ènikmati kalabân sayur *ganemo* sè èkaghâbây dâri dâun melinjo ngodâ sè èghuring kalabân kembhâng katès ngodâ bân cabbhi mèra.

## Sombher
Tumpeng

**Tumpeng** otabâ **nasè' tumpeng** (bhâsa Jhâbâ ꦱꦼꦒꦠꦸꦩ꧀ꦥꦼꦁ, **translit**.&nbsp;*sêgha tumpêng*) panèka kakanan sè èkaghâbây è upacara tradisional Jhâbâ, è ka'dimma nasè' èghâbây kerucut bân ètatah kalabân jhuko'. Kakanan nasè' sè èghunaaghi umumna nase' konèng, nase' celleng polos, otabâ nase' uduk. Cara nyaji'aghi nasè' panèka khas è Jhâbâ, biasana èlakoni è bâkto kenduri (pesta) otabâ paraya'an acara penting. Nangèng, orèng Inḍonèsia ampon onèng dâ’ kalakowan ka’dinto sacara umum.

Tumpeng biasana èsadhiyaaghi è attas *[[tampah]]* (bhâdhân sè bunter tradisional sè èghâbây dâri perrèng anyaman) sè èlapisi dâun ghâddhâng.

## Sejarah bân tradisi
Orèng Jhâbâ andi' tradisi aghâbây tumpeng (nasè') ghâbây paraya'an akadhi kalahèran otabâ ulang tahun, bân cem-macemma acara sokkor laènna. Namong, para' kabbhi orèng Inḍonèsia samangkèn ampon akrab sareng tumpeng. Falsafah tumpeng arèya kabâdâ'ân semma' kalabân kondisi geografis Inḍonèsia, khusussa Polo Jhâbâ sè èpossa'è kalaban ghunong vulkanik. Tumpeng asalla dâri tradisi Inḍonèsia kuno sè ngormatè ghunong mènangka kennengnganna ''hyangs'', otabâ roh leluhur. Saellana orèng Jhâbâ èangghep bân èpangaro sareng bhudhâjâ Hindu, nasè' sè abângon kerucut èmaksod kaangghuy niru bângon Ghunong Mahameru sè soccèh, kennengnganna para dewa bân dewi.

Sanaos tradisi tumpeng ampon bâdâ abit sabellunna dâtângnga Islam ka Jhâbâ, tradisi tumpeng è ḍâlem parkembanganna èghâdhui bân èkait'aghi sareng filsafat Islam Jhâbâ, tor èangghep mènangka pessen dâri leluhur èpabâḍâ’aghi parnyo’onan ḍâ’ Sè Kobâsa. È dâlem tradisi kenduri *Slametan* è masyarakat Islam tradisional Jhâbâ, tumpeng èsajikan kalabân bacaan Al-Qur'an sabellunna. Metorot tradisi Islam Jhâbâ, "Tumpeng" ènggi panèka akronim è dâlem bhâsa Jhâbâ: *yen me *'tu** kudu sing me **mpeng*** (mon kalowar kodhu èlakoni kalabân ghu-ongghu). Kalabân samporna, bâḍâ sèttong polè unit kakanan sè èsebbhut "Buceng", èkaghâbây dâri nasè' ketan; ''akronim'' dâri: ''yen mle '''bu''' kudu sing ken '''ceng*** (bilâ maso' kodhu èlakoni kalaban serius) Sedangkan lauk tumpeng, jumlana bâdâ 7 macem, angka 7 dâlâm bhâsa Jhâbâ *pitu*, artèna **''Pitu** lungan* (bantuan). Tello' kalimat *akronim'' panèka asalla dâri do'a è dâlem surah al Isra' ayat 80: "Ya Gustè, ngèreng kaulâh maso' bân makalowar kaulâh bân aghâbây dâri Junan dâlem kakowadhân ghâbây kaulâh sè aberri' bhântowan." Metorot pan-saponapan tafsir, du’a ka’dinto èbaca’aghi sareng Nabi Muhammad SAW è bâkto para’ hijrah dâri Kottha Mekka ka Kottha Madinah. Dhâddhi manabi bâdâ oreng alampa’aghi paraya’an kalabân ngatorraghi Tumpeng, maksoddâ nyo’on partolongan dâ’ Pancipta Sè Maha Kobasa sopaja bisa ngaollè kabhâghusân tor ajâuwih dâri kajahadhân, tor ngaollè kamoljâ’ân sè apareng bantowan. Bân kaulâh sadhâjâ bhâkal ollè kabbhi jârèya manabi kaulâh sanggup nyobâ' kalabân sèrius.

## Sombher
Tahu sumedang

**Tahu Sumedang** (Aksara Sunda: ᮒᮠᮥ ᮞᮥᮙᮨᮓᮀ) panèka tahu khas dâri wilayah Sumedang. Manabi èbelli bânnya', biasana èkaghâbây ngangghuy bongsang, anyaman perrèng sè bisa èghâdhui 25-100 potong tahu ghuring.

## Sejarah

### Asal oca'na
Menorot Ong Boen Keng, tokoh tahu Sumedang, "tahu" asalla dâri oca' Mandarin *dòufu* (豆腐) sè èbâca tou-fu otabâ tāu-hū sareng orèng Hokkien.

### Kreativitas
Molaè dâri kreativitas imigran Cènah, Ong Kino bân binèna dhâddhi pelopor è dâlem ngasèllaghi tahu è Sumedang, sè èmolaè èghâbây dâri kedelai belang sè akadhi tellor puyuh. Taon ka taon, Ong Kino bân binèna terros nerrossaghi usahana kantos ra-kèra taon 1917, bân ana'na sè sèttong, Ong Boen Keng, nerrossaghi. Ong Boen Keng pas nerrossaghi usahana orèng towana sè milè abâli ka tana asalla è Hokkien, Republik Rakyat Cènah.

Lèbât generasi Ong Boen Keng sè nerrossaghi usaha sè èwarisaghi dâri orèng seppona kantos ahèr omor è omor 92 taon. È budinah kasohoranna tahu Sumedang, bada jhughân carèta akadhi sè èkacaca ponakanna Ong Kino, Suryadi. Ra-kèra taon 1928, èkabâraghi jhâ' è sèttong arè kennengngan usahana mbahna sè towa, Ong Boen Keng, èdâtengngè Bupati Sumedang, Pangeran Soeria Atmadja sè kebetulan lèbât nompa' kareta jhârân è parjhâlânan ka Situraja, Sumedang. Kateppa’an, pangèran nangalè bâdâ orèng towa sè aghuring bhârâng. Pangèran Soeria Atmadja langsong toron è bâkto ngatèla kakanan sè laènan robâna bân bâu sè ro’om. Bupati, Pangèran Soeria Atmadja lajhu atanya ka kaè, " *Apa* *sè èghuring?* *"* Kaè ghâpanèka nyoba' ajhâwâb sabâgusna bân ajellasaghi jhâ' kakanan sè èghuring panèka èkaghâbây dâri tahu. Polana terro taowa, bupati langsong arassa’aghi sèttong. Samarèna ngarassa’aghi, bupati spontan ngoca’ kalabân mowa sè puas, "*Dhâdhâ’ârân rèya nyaman onggu! Mon bâ’na nyoba’ ajhuwâl pastèna pajuh!* " Ta’ abit dâri kadhâddhiyân jarèya, tahu la èkasennengi è antarana rèng-orèng Sumedang lajhu pas nyebbar ka saantèro Inḍonèsia.

## Pabhidhâan bân tahu biasa
Tahu panèka, saamponna èghuring kalabân palappa sè padâ, ngasèllaghi bângon tak padâ sè bhân-sabbhân dâri tahu ghuring sè biyasana. Koagulan sè èghunaaghi panèka *residu* dâri koagulasi tahu, sè èsebbhut larutan *starter* sè èsèmpen 2-3 arè, sè aropaaghi proses sè aghunaaghi cokkah. Tahu panèka bisah ngalami obâ'ân rassa saamponna pan-bârâmpan jhâm èbelli manabi èghâbây tradisional, kedelai asli ta' kalabân bahan pengawet. Rassana sè gurih aobâ dâddhi asem, kolè'na sè ghâring dhâddhi kerrèng. Namong panèka bisa èatasèn kalabân èsèmpen è dâlem kulkas. Cara aghuring sè teppa' panèka è dâlem mènnya' panas/uap, panas sè tèngghi, kapasitas bâjhân, bân jumlana tahu.

## Sombher
Sulaiman Rasyid

H. **Sulaiman Rasyiḍ** lahèr è Liwa è taon 1898 bân sèdhâ è Banḍar Lampung è tangghâl 26 Januwâri 1976 panèka tokoh Islam Inḍonèsia sè nolès buku fiqh Islam (Fiqh) è taon 1976. Jhughân akaḍemisi è Perguruan Tinggi Agama Islam (PTIAN) è Jakarta bân ngajhâr kalabân dhâddhi ḍosèn (PTAIN) è Yogyakarta, neng è taon 1960, Sulaiman Rasyiḍ èangka' dhâddhi Ghuru Rajâ Èlmo Fiqh.

Salaèn jâriya, salèrana atugas Kepala Jawatan bân kepala Parjhâlânan Hajhi Inḍonèsia è Kementerian Aghâma Republik Indonesia è taon 1947.

## Biografi
Rasyiḍ panèka sala sèttong ulama bân ahli fiqih sè abâgi kontribusi ḍâ' kabâḍâ'ân hokom Islam è Inḍonèsia . Salèrana èlahèrraghi è Lampung Bârâ' è ahèr abaḍ ka-19 bân èghâdhui pangajharan aghâma ḍâri ghuru-ghuru kalonta è Sumatera Bârâ' bân Messèr. Lulus ḍâri Universitas Al-Azhar è taon 1935 bân abâli ka Inḍonèsia ka'angghuy atugas dhâddhi pejabat aghâmâ bân pejuang kamardhika'an. Salèrana jhughân aktif è dunnya penḍiḍighân, atugas dhâddhi ḍosen, rektor, bân pangarang. Sala sèttong karjâna sè palèng èkennal èngghi panèka bukuna, "Fiqh Islam," sè ampon dhâddhi referensi ghâbây bânnya' para moreḍ bân para peneliti. Sèdhâ è taon 1976 bân èsarèyaghi è Banḍar Lampung. Salèrana adhingghalaghi warisan pangataowan sè bhâgus ghâbây generasi sè bhâkal ḍâtâng.

## Peran è Masyarakat
Bhâktèna Rasyiḍ èpabhâjheng è lowar kaparcaja'an aghâmana; Sulaiman Rasyid jhughân pamèkkèr bân juara nasional. è taon 1936, èppa’ ballu’ ana’ èangka' sareng orèng Bâlândhâ dhâddhi kapalana Lembaga Penelitian Hokom Aghâma è Lampung. ḍari taon 1937 kantos 1942, salèrana atugas dhâddhi pongghâbâ aghâma sè tengghi `e kantor Syambu è jhâman penjajahan Jeppang. Tape, jabatanna ta’ ngalang aba’na ngala’ sèkep. Sataon sabellunna mardhika, Sulaiman aperrang è Kalianḍa è bâbâna tokoh lokal H. Ali. Salastarèna Inḍonèsia mardhika, Presiḍen Sukarno ètugasaghi ka Kementerian Aghâma RI, è ka'ḍinto saterrossa dhâddhi kapalana Biro Aghâma RI è Jakarta (1947–1955), bân saterrossa èangghep dhâddhi kapala Bhâdhân Parjhâlânan ajjhi Inḍonèsia . È taon ghapanèka jhughân, Sulaiman Rasyiḍ dhâddhi angghuta staf ahli è Kementerian Aghâma RI, atugas dhaddhi asisten ḍosen è Perguruan Tinggi Islam (PTIAN) è Jakarta tor dhâddhi ḍosen è (PTAIN) è Jogja. è taon 1960, Sulaiman Rasjid èangka' dhâddhi Ghuru Rajâ Èlmo Fiqh . Rama ḍâri ballu’ potra lake’ ban bine’ tor eppa’ ḍâri 20 kompoy jhughan tacatet dhâddhi orèng sè maddhek IAIN Raḍin Intan Lampung è taon 1964.

## Sombher
Anna Blackburne

**Anna Blackburne** (dibaptis, 3 Jânuwari 1726 - 30 Dèsèmber 1793) iyâ arèya ahli *botani*, *naturalis*, bân *kolektor* asal Inggris sè makompol pan-bârâmpan *spesimen* sejarah alam bân *berkorespondensi* kalabân pan-bârâmpan *naturalis terkemuka* bâkto rowa. Salèrana lahèr è Orford Hall, Orford, Warrington, Lancashire, ḍâlem kalowarga sè anḍi' tana bân orèng dhâghâng. Saellana èbhuna adhingghâl omor, salèrana neng-enneng bân ramana, John Blackburne, sè èkennal polana minaddhâ ḍâ' *botani* serta roma kaca ka'angghuy tamennan *eksotis*. Mon ta' kalèra, ramana anḍi' perpustakaan lowas tempat Blackburne ajhâr botani. Salèrana pas ajhâr bhâsa Latin secara otodofsk ka'angghuy maca Dydtema Naturae karjâna Carl Linnaeus.

Blackburne majhâghâ museum *sejarah* alam sè ngolèksi *serangga*, kerrang, mineral, bân mano'. Salèrana segghut atemmo kalabân naturalis Johann Reinhold Forester bâkto Forester ngajhâr è Warrington Academy. Forster ngajhâri tentang *entomologi* bân abhânto ḍâlem kolèksi seranggana. Blackburne jhughân *berkorespondensi* kalabân pan-bârâmpan naturalis, tamaso' Linnaeus, bân makèrèm mano' serta serangga ka jârèya ḍâlem kotak. Kaka'na, Ashton, sè neng-enneng è New York ḍâjâ. ThomD Pennant, naturalis sè asalla ḍâri Wales, ajhâr spesimen kasebbhut bân mamaso' ḍâlem bukuna, *Arctic Zoology*.

## Kaoḍi'ân Awal
Anna Blackburne lahèr è taon 1726 è Orford Hall, Warrington, ḍâri pasangan John Blackburne bân Catherine Ashton (atau Katharine Assheton). Salèrana aropa'aghi ana' sè nomer 4 otabâ 5 ḍâri sasanga' tarètan. Emba ḍâri pihak èbhuna, Wiliam Assheton, iyâ arèya rektor Prestwich, sementara sapopona, Ashton Lever, èkennal mènangka pendiri Museum Leverian. Salèrana èbaptis kalabân nyama "Anne" ḍâ' tangghâl 3 Jânuwari 1726, tapè lebbi segghut èkoca' mènangka "Anna".

## Referensi
Tiwul

Tiwul otabâ èsebbhut thiwul panèka kakanan sè èghâbây ḍâri teppong gaplèk, èberrik ghulâ sakoni', lajhu è towap, bisa kennèng èkakan kalanân nyèor parot sè ella marè èberri' bujâ sakoni'.

Tiwul iyâ arèya kakanan otama khas Jhâbâ ghâbây ghântè nasè' sè èghâbây ḍâri gaplèk. Orèng-orèng Jhâbâ khosossa è PonorogoTrenggalek, Wonosobo, Gunungkidul,Wonogiri, Pacitan bân Blitar ghi' pagghun ngakan kakanan rèya, mengkonsumsi jenis makanan ini, otamana èbâkto mosèm paceklik.

Ghâbây kakanan otama, èssèna kalorina lebbi mabâ ètèmbhâng bherres namong cokop kaangghuy nyokobhi ghâbây bahan kakanan ghântè bherres sabâb cokop makenyang. Tiwul èparcajâ anyâgghât panyakèt *maag*, tabu' ngèro', bân sè laènna. Tiwul tao èghunaaghi kaangghuy kakanan otama pandhuhu' indonèsia neng bâkto penjajahan Jepang bân samangkèn tiwul èghâbây dhâddhi tiwul *instan.*Selaèn jarèya tiwul èkennal kalabân kakanan orèng-orèng miskèn neng jhâman lambe' sabâb ta' kellar mellè bherres, kantos adhâddhiyâghi tiwul mènangka ghântèèpon ḍâri nasè'.

## Sombher
Mahmud Marzuki

**Mahmuḍ Marzuki** engghi panèka lahèr è Kumantan, Kampar, Hinḍia Bâlândhâ (samangkèn Inḍonèsia) è taon 1911 bân sèdha è tangghâl 5 Agustus 1946 panèka sala sèttong penḍakwah bân Pahlawan Nasional Inḍonèsia. Salèrana sè lughâllu ngangka' benèera Mera bân Potè è Propinsi Riau. Mahmuḍ Marzuki jhughân èproklamasiaghi kamardhika'an ḍâ' orèng Kampar è bâkto èpaḍâpa'aghi khutbah salastarèna sholat Iḍul Fitri è Sawah Simpang Kubu è Air Tiris è tangghâl 6 Sèptèmber 1945. Namong, Mahmuḍ Marzuki ta' abit ngalamè kamardhika'an Inḍonèsia, polana è taon 1946 sa'amponna èsèksa è bâkto è tawanan Jeppang.

## Biografi
Mahmud Marzuki lahèr è Kumantan, Kabupaten Kampar, Riau taon 1911. èparajâ è Kumantan sareng orèng seppona, Pakih Rajo sareng Hainah, Ramana arèya angghuta Partai Persatuan Islam ḍâri Kubang Putih, Bukittinggi, èbhuna alako dhâghâng nasè'.[1] Bâkto ghi' kènè', Mahmuḍ Marzuki ngarep penḍiḍighân sè langkong tèngghi. Marzuki saterrossa asakola è Velkschool è Bangkinang ḍâri taon 1918 kantos 1921. Saterrossa, Marzuki asakola è Tarbiyah Islamiyah è Kampar kantos lulus è taon 1934. È taon 1935, Marzuki nerrossaghi pangajharan aghâma è Nazmia Arabic College è Lucknow è Inḍia. Mahmuḍ Marzuki asakola è Inḍia kantos taon 1938.

## Karier
Sa'amponna lulus asakola e taon 1936, Mahmud Marzuki mangkat ḍâri Inḍia nojjhu ka Inḍonèsia. Saḍâpa’na ka Bangkinang, salèrana èsambhung kalabân alos sareng mantan ghuruna, H. Abḍul Malik, sè ngangka' salèrana dhâddi muptis, otabâ se anḍi’ sakola’an ka'angghuy sakola’an Penḍiḍighân Islam sè ampon epaddhek è Aing Tiris sareng Kuok. Salaèn dhâddhi pongghâbâ sakola'an aghâma, salèrana jhughân abâdâhaghi ḍakwah ghâbây kabhâgusan masyarakat. Orèng Bâlândhâ ngatèla’ jha’ pangarona Mahmuḍ Marzuki sajân atambâ, sè adhâddiyaghi reng-oreng jariya curiga, saèngghâ sokona ros-terrosan ètoro’ ḍetektif Bâlândhâ.

## Sombher
Radin Intan II

**Raḍin Intan II** (aksara Lampung: 𞜎𞜈𞜓𞜗 𞜀𞜓𞜗𞜇𞜕𞜗 𞜁𞜎𞜔𞜐; lahèr è tangghâl 1 Januwâri 1834  bân sèdhâ è tangghâl  5 Oktober 1856 panèka pahlawan nasional Inḍonesia. nyamana èabaḍiaghi dhâddhinyamana banḍara, universitas, bân halte bis.

Panalitiân noddhuaghi jhâ' Raḍin Intan II panèka katoronan ḍâri Syarif Hiḍayatullah lèbât  pakabinan otabâ mantan sareng Putri Sinar Alam, pottrana Ratu Pugung ḍâri Kesultanan Pugung, sè mabâli Muhammad Aji Saka ghâlimpo' "Ratu Darah Putih" (Ratu Potè).

Rato Ḍarah Putih akabin sareng Tun Penatih sarta anḍi’ potra lake’ se sarèyang anyama Ratu Batin Ratu Raḍin Imba Kesuma Ratu I. Radin Imba I saterrossa anḍi’ pottra lake’ anyama ḍalom Kesuma Ratu I, se ghilirânna anḍi’ pottra sarèyang anyama Raḍin Intan I.

Raḍin Intan II aropa'aghi pottra tongghâl ḍari Raḍin Imba II (28-34). Raḍin Imba II, potra sarèyang Raḍin Intan I neggu’ ghellâr ḍâlâm Ratu Kesuma. Saèngghâ, Radin Intan II panèka ponakanna Raḍin Intan I.

## Perjuangan
Bâkto Raḍin Intan II èlahèrraghi è taon 1834, ramana, Raḍin Imba II, ètangkep sareng Bâlândhâ bân èbuwâng ka Timor polana mimpin perlabânan sè asèkep alabân kahaḍirân kolonial Bâlândhâ è Lampung. Binèna se nganḍung berra’, Ratu Mas, ta’ èghiba ka pangasingan. Pamarènta Kesultanan Lampung èjhâlânaghi sareng Ḍewan Wali sè èkobâsaè Bâlândhâ.

Raḍin Intan II ta’ perna kennal ka ramana kandungnga, tape emma’na ros-terrosan acarèta perjuanganna ramana. Sa'amponna èpabhâjheng dhâddhi Rato Naghârâ, Raḍin Intan II terros aperrang, mimpin ra'yat Lampung Lao' ka'angghuy nyekkennè kaḍaulatan bân integritas wilayana. Parjuwanganna bânnya' èsokong sareng orèng-orèng Lampung Lao' bân èparèng bhântowan ḍâri wilayah-wilayah laènna, akadhi Banten.

Sala sèttongnga H. Wakhia, tokoh Banten sè perna alabân Bâlândhâ lajhu buru ka Lampung. Raḍin Intan II ngangkat H. Wakhia mènangka penasehatdhâ. H. Wakhia memobilisasi paperangan è wilaya Semaka bân Sekampung kalabân cara nyerrang pos-pos militer Bâlândhâ. Tokoh-tokoh laèn sè jhughâ penḍukung konci Raḍin Intan II èngghi panèka Singa Beranta, Saibatin Marga Rajabasa.

Samantara ghâpanèka, Raḍin Intan II makowat benteng-benteng sè ampon baḍâ ban maddhek benteng-benteng anyar. Benteng-benteng panèka èpassra'aghi meriam, tombak, bân sanjata traḍisional. panyadiyâ'ân kakanan akadhi bherrâs bân kèbân èpasra'aghi è ḍâlem benteng ka'angghuy apa sè èkarep è rak-kèra bhâkal dhâddhi perrang sè abit. Benteng-benteng jâriya kabbhi baḍâ è ghunong sè tengghi, dhâddhi malarat sè èkennènga moso. Pan-bârâmpan panglima perrang ètugasaghi ka'angghuy marènta benteng-benteng panèka. Singaberanta `e ḍâlem sajarana marenta Benteng Benḍulu, manabi Raḍin Intan II kadhibi’ marènta Benteng Ketimbang.

## Sombher
Mahmud Badaruddin II ḍâri Palèmbang

Sultan Mahmud Baḍaruḍḍin II lahèr è tangghâl 23 Nopèmber 1767 bân sèdhâ è tangghâl 26 Nopèmber 1852 panèka Sultan Palembang sè marènta molaè tangghâl 12 April 1804, sapolo arè saellana ramana sèdhâ, kantos èbuwang sareng Bâlândhâ è tangghâl 1 Juli 1821 Gellârra sultan Mahmuḍ Baḍaruḍḍin II Pangeran rato.

È bâkto marènta, salèrana mimpin pan-bârâmpan perrang alabân Inggris bân Bâlândhâ, tamaso' sè èsebbhut Perrang Menteng. Tangghâl 14 Juli 1821 è bâkto Bâlândhâ sukses arebbhu’ Palembang, Sultan Mahmuḍ Baḍaruḍḍin II sareng kalowargana ètangkep. Mahmud Badaruddin II èbuwang ka Batavia, sabellunna akhèrra èpinḍahaghi ka Ternate è taon 1822.

Nyamana samangkèn èabaḍiaghi mènangka banḍara internasional è Palembang, Banḍara Sultan Mahmuḍ Baḍaruḍḍin II, bân pèssè dhâlubâng 10.000 ropia sè èterbitaghi sareng Bank Inḍonesia è tangghâl 20 Oktober 2005. Pangangghuy ghâmbhâr SMB II è pèssè dhâlubâng panèka aropa'aghi poko' kasus pelanggaran hak cipta, sè èsangka èbâghi ḍâ' pangangghuy sè ta' èparèksa sareng seniman. Namong, è buḍi arè èpamangghi jhâ' ghambhar panèka anḍi'na panitia penyelenggara lomba lukisan mowa SMB II.

## Konflik sareng Inggris
Molaè ètemmoè timah è Bangka è tengnga abaḍ ka-18, Palembang bân wilayana dhâddhi sasaran Inggris bân Bâlândhâ. Kaangghuy mabâḍâhaghi kontrak dhâghâng, orèng Eropa nyarè ka'angghuy ngontrol Palembang. Molaè paperrangan Èropa ètandhai kalabân èpadhâddhi Loji (kantor dagang) è Songay Aur (10 Ulu), Palembang.

orèng èropa sè lughâllu èadhebbhi sultan Mahmuḍ Baḍaruḍḍin panèka Sir Thomas Stamford Raffles. Raffles la tao ka Sultan Palembang. Mèlana, Raffles cè' ngormaddhâ, sanajân bâḍâ sè tako', akadhi sè ènyataaghi ḍâlem laporan ka'angghuy atasanna, Lorḍ Minto, tangghâl 15 Ḍesember 1810:

Sultan Palembang aropa’agi sala settong pangeran Melayu se palèng soghi, ban lerres ponapa sè èkoca’aghi jha’ guḍâng-guḍânga è èssè'è ḍolar ban emmas sè èsèmpen bangatowana. sultan Mahmuḍ Baḍaruḍḍin parcajâ jhâ' panèka faktor sè penting ka'angghuy nyegghâ Ḍaendels ḍâri èksploitasi sombher ḍaya sè bânnya' panèka.

abhâreng kontak antara Inggris sareng Palembang, bâlândhâ jhughân alampa’aghi hal se paḍâ. È ḍâlem parkara ka’ḍinto, lèbât utusanna, Raffles ngoddhi mabâli SMB II sopajâ ngojuk Bâlândhâ ḍâri Palembang (sorat Raffles tangghâl 3 Maret 1811).

## Sombher
Apem

Apem iyâ arèya kakanan sè èkaghâbây ḍâri teppong bherres sè èbegghâ semalem kalabân nyamporraghi tellor, patè, ghulâ bân tapay tor bujâ lajhu èpangghâng otabâ ètowap. Bento'na akanta serabhi, tapè lebbi tebbel. Kakanan rèya asalla ḍâri Jhâbâ.

## Asal-osol bân Adhât
Mènorot carèta lambâ', jhâjhân rèya èghibâ sareng Ki Ageng Gribig sè aropaaghi katoronan *Prabu Brawijaya* abâli ḍâri parjhâlânan ḍâri tana soccè. Panjânnângèpon ngèbâ lè-ollè 3 bigghi' kakanan ḍâri ka'dissa. Namong, sabâb mlarat, jhâjhân apem rèya èghâbây polè bân binina. Samarèna dhâddhi, jhâjhân-jhâjhân jârèya lajhu èghi-bâghi ḍâ' tatangghâna sè semma'. Tatangghâna sè arebbhu'ân kaangghuy ngaollè jhâjhânan Ki Ageng Gribig angowa'aghi oca' “*yaqowiyu*” sè artèna "Guste, parèngè kabhânniyân".

Kakanan rèya lajhu èkennal so orèng-orèng mènangka jhâjhân apem, iyâ arèya asalla ḍâri bhâsa arab “*affan*” sè andi' artè pangapora. Tojjhuânna iyâ arèya sopajâ orèng-orèng jhughân èpajhurung terros nyo'on sapora dâ' ghustè Allah. Bid-abidhân, kabiyasaan "ari'-berri'"jhâjhân apem rèya saterrossèpon è dâlem *acara-acara* salamèddhan ra'-para' bulân Pasa.

## Bahanna
Bahan otama kaangghuy aghâbây apem iyâ arèya bherres, ghulâ, nyeor bân raghi.*Aroma* jhâjhân apem bisa dhâddhi ro'om mon ètowap ngangghuy takèr ḍâri ḍâun panḍân. Macem ḍâun panḍân sè èyangghuy iyâ arèya sè lèbâr. Ḍaun panḍân lèbâr jhughân bisa èghântè kalabân ḍâun ghedhhâng sè lajhu ètambâè bân sabârâpa ḍâun panḍân.

## Sombher
Ampo

Ampo, napal, otabâ nampal iyâ arèya kakanan otabâ jhâjhân kona sè èghâbây ḍâri cellot sè asalla ḍâri Jhâbâ Tengnga bân Jhâbâ Tèmor, otamana Tuban. *Bahan* otamana kakanan rèya morni èkaghâbây ḍâri tana cellot taḍâ' camporan *bahan* laènna. Ampo biasana èkakan mènangka ghu'-ghângghu'. otamana èkasennengngè bân bâgiyân bâ-binè' sè teppa'na ngandung. Akèbât jhubâ' ḍâri ngakan kabiyâsaan ngakan ampo iyâ arèya bisa makatonduwân bân kaḍâng tatèdung dhibi'. Kabiyâsaan ngakan cellot nèka èsebbhut jhughân *geofagi,* èlakonè bân orèng-orèng è *penjuru* dunnya, biyasana èkaandi' bân orèng sè enneng è kennângan *tropis*  ban anga'. kabiyâsaan rèya bannya' èkaandi' bân orèng-orèng ḍâri pan-saponapan naghârâ è dunnya, maskè sabâgiyân bânnya' naghâra è dunnya, maskè sabâgiyân bânnya' naghârâ sè andi' kabiyâsaan ngakan cellot rèya ta' ngakowè.

## Akèbât Kasèhadhân

### Sangkal
Kakanan ḍâri cellot sè èberri' nyama "Ampo" nèka ella dhâddhi kakanan kona sè èparcajâ bân orèng-orèng è Polo Jhâbâ, otamana orèng-orèng è Jhâbâ Tengnga bân Jhâbâ Tèmor èparcajâ bisa makowat sistem pangerre’en kakanan. Malla ngakan cellot jhugân èparcajâ dhâddhi obhât sè bisa ngobhâdhi pan-saponapan macemma panyakèt.

## Sombher
Gatot

Gatot (gathot) iyâ arèya kakanan towap, èghâbây ḍâri teppong gamplèk sè  èsèrsèr ni'-kèni' jhâng-lanjhâng lajhu è kella bân è campor bân ghulâ, èkakan bân nyèor parot.

Gatot iyâ arèya kakanan kona khas orèng-orèng Jhâbâ sè kaonang è bâgiyân Jhâbâ Tengnga, Jhâbâ Tèmor bân Daèrah Istimèwa Yogyakarta. Kakanan rèya asalla ḍâri Kabupatèn Gunung Kidul, Daèrah Istimèwa Yogyakarta.

## Asal-osolla
Gatot iyâ arèya kakanan kona Jhâbâ asli Kabupatèn Gunung Kidul bâḍâ ḍâlem Serat Centini (Ensiklopedia Kakanan Kona Jhâbâ) sè èterbiaghi neng abad ka-18M.

Gatot biasana èkakan bân ghângan ghâbây ghântèna nasè'. Kakanan rèya dhâddhi kakanan sè sanget èkasennengè bân orèng-orèng Gunung Kidul sabâb rassana sè manès, lemma', bân seddhâ'.

Ḍâlem asal osolla, Gatot toman èsajiyâghi ḍâlem *acara* adhât bân anḍi' nèlai bhudhâjhâ sè tègghi.

Mènangka bâgiyân ḍâri sangkolan kakanan Jhâbâ, gatot èpancet bân èparobât sampè satèya.  Bannya' kalowarga sè ghi' aghâbây gatot ngangghuy cara kona, nerrosaghi ressèp bân carana aghâbây toron-tamoron.

## Sombher
Uli

Uli otabâ jâdah iyaâ arèya kakanan sè èghâbây ḍari bherres plotan, daun panḍân kalabân cara èbhungkos. Uli èbento' kalabân è ra'-kerra' samarèna cellep. È bâkto èkakanna, uli bisa èkakan bân oncom, ghulâ pasèr, otabâ nyèor sangngar. Macem laènna ḍâri uli iyâ arèya tapay uli, panèka uli sè èkakan bân tapay sè ḍâri plotan. 

## Macem-macemma Uli

### Uli Ghulâng
Uli blondo iyâ arèya uli sè èsajiyâghi bân ghulâng bân bannya' ètemmuè è Solo. Carana aghâbây iyâ arèya kalabân cara anowap bherres plotan bân parotan nyèor. Mon marè massa', adhunan kasebbhut bhâkal è tèttè kantos alos bân èsajiyâghi dhing la cellep. Ghulâng iyâ arèya ampassa patè sè èghuring kantos kalowar minnya' abentu' ghumpalan-ghumpalan kèni' è dimma pangolaenna bhuto bâkto a jhâm-jhâm.

### Uli Tèmpè
Uli Tèmpè iyâ arèya uli sè èsajiyâghi kalabân tèmpè bân bânnya' ètemmo è Yogyakarta. Tèmpè sè èsajiyâghi iyâ arèya macem tèmpè bacem kantos ngalowaraghi rassa manès bân seddhâ' bâkto èkakan. Awalla uli tèmpè iyâ arèya kakanan kona biyasa bân èjhuwâl è Kaliurang bân èkennallaghi sè dhimèn è taon 1950-an sareng mba Carik otabâ Sastro Dinomo. Kakanan rèya dhâddhi èkennal bân orèng-orèng bannya' bâkto Sri Sultan Hamengkubuwono IX arassaè uli tèmpè. Nyatana Panjânnângèpon senneng bân toman nyoro pengawalla kaangghuy mellè uli tèmpè ḍâ' Kaliurang. Sajjhâkka jârèya uli tèmpè dhâddhi kaonang bân ḍhâddhi kakanan khas Yogyakarta kantos satèya.

### Uli Mantan
Uli mantan iyâ arèya jhâjhân kona Yogyakarta sè èghâbây ḍari plotan, patè, bân dhâghing, bisa cebbhirân ajâm otabâ sapè, dhâddhi essena, lajhu èbhungkos bân tellor dhâddhâr bân acora' paḍâ'â bân lemper. È kennângan laèn, jhâjhân rèya jhughân èkennal kalabân nyama *semar mendem* kalabân panyajiyân ta' parlo èjhitèng.

## Sombher
Lempeng

Lempeng iyâ arèya jhâjhân kona sè kaonang è Kalimantan Selatan sè èghâbây ḍâri adhunan teppong dhrighu bân èssèyan gheddhâng. Jhâjhân rèya toman èkoca' pizzana orèng Banjar sabâb bento'na sè pèppè' bunter para' paḍâ'â bân *pizza.*

Jhâjhân Lempeng èkennal jhughân kalabân nyama jhâjhân Dèblak otabâ jhâjhân Tèbla bân jhughân ètemmoè neng kennèngan laènna akadhi è karimun, Kepulauan Riau sè bento'en para' paḍâ'â bân lèmpèngan bân èkaghâbây ḍâri teppong bân nyèor. 

Maskè tamaso' ka ḍâlem kakanan jhâman lambâ', namong mangkèn lempeng gheddhâng ella bâḍâ è saponapa bârung kakanan modèrn bân jhughân *waralaba.* Ressèbbhâ jhughân acem-macem kalabân tambâ'ân *bahan* bân palengkabbhâ akadhi nangka, tapay, tè bân laènna.

## Carana Aghâbây
Carana Aghâbây lempeng gheddhâng para' paḍâ'a bân panekuk gheddhâng, sè abhidhâghi iyâ arèya gheddhâng sè èghunaaghi sabellunna èkerra' masaghi, èsèrsèr otabâ èpaancor bâk kasar sampè' *tèkstur* aslina gheddhâng ghi' bisa èrassaè. Kerra'an gheddhâng lajhu ècampor ka ḍâlem adhunan teppong dhrighu bân ètambâè bujâ bân pon acampor rata lajhu adhunan èmassa'è ḍâlem bâjhân.

## Macemma Lempeng

### Lempeng ayak
Lempeng ayak iyâ arèya lempeng sè èghâbây ḍâri teppong saghu bân nyèor parot jhughân kaonang è Kalimantan Bârâ'.

### Lempeng torak
Lempeng torak iyâ arèya kakanan orèng-orèng Melaju è Kabupatèn Serdang Bedagai sè èghâbây ḍâri teppong bherres, ghulâ, nyèor, bujâ, ḍâun gheddhâng, bân bhelingmbhing bulu. Satèya, orèng-orèng Melaju ella ta' toman amassa' bân ngakan kakanan rèya, kajhâbhâ neng parloh kadhi neng parloh nyatos arè sèdhana kalowarga.

## Sombher
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (7 Mèi 1833 – tangghâl 3 April 1897) panèka komposer bân pianis Jèrman, sala sèttong musisi otama è jhâman Romantis. Brahms lahèr è Hamburg, Jèrman, tapè saterrossa alako è Wina, Austria. È bâkto ghi' oḍi', Brahms cè' terkennalla bân apangaro è ḍâlem ḍhunnya musik.

Brahms aghâbây komposisi ghâbây piano, ènsembel musik kamar, orkestra simfoni, bân ghâbây penyanyi tor paduan suara. Pianis sè ahli, èpon serrèng aghâbây karyana dhibi'; èpon jhughân alako sareng para musisi otama è jhâman èpon, è antarana pianis Clara Schumann (binèna komposer Robert Schumann). Bânnya' karjâna sè aropa'aghi bâgiyân ḍâri repertoar konser klasik stanḍar kantos samangkèn. Sala sèttong karjâ sè palèng kalonta panèka *Wiegenlied*, Op. 49 No. 4 ("Lagu Nina Bobo", èkennal è bhâsa Inggris mènangka *Brahms' Lullaby* ).

## Carèta Oḍi'

### Na'-kana' bân Ngoḍâ (1833-1850)
Ramana Brahms, Johann Jakob Brahms (1806–1872), asalla ḍâri kottah Heide è Holstein. Ta' èkaterroè kâlowargana, Johann Jakob nerrossaghi karir musik bân apinḍa ka Hamburg è taon 1826, è ḍissa' nemmo lalakon paro-bâkto mènangka pemaèn gitar. È taon 1830, èpon akabin sareng Johanna Henrika Christiane Nissen (1789–1865), sèttong tokang jhâ'i' 17 taon lebbi towa ḍâri èpon. È taon sè paḍâ, èpon ngaolle posisi mènangka pemaèn târompet è milisi Hamburg. Aherra, èpon ḍhâḍḍhi pemaèn *ḍouble bass* è *Stadttheater* bân *Philharmonisches Staatsorchester*. Saellana Johann Jakob makmor, kâlowargana apinḍa è taon-taon sè tapongkor ka kennangan sè sajân beccè' è kottah.

Johannes Brahms lahèr è tangghâl 7 Mèi 1833. iyuna, Elisabeth (Elise) lahèr è taon 1831, bân ale'na sè palèng ngodâ, Fritz Friedrich (Fritz), lahèr è taon 1835. Johann Jakob aberri' ana'na palajhâran musik sè partama. Johannes jhughân ajhâr amaèn ḍâsar-ḍâsar biola ngangghuy biola kènè'. Molaè taon 1840, è omor petto' taon, èpon molaè ajhâr piano sareng Profesor Otto Friedrich Willibald Cossel (1813–1865). Cossel ngoca' è taon 1842 jhâ' Brahms "bisa ḍhâḍḍhi penampil sè cè' beccè'na. È omor 10 taon, èpon aghâbây penampilan sè palèng Awwâl è konsèr pribaḍi. Konser Piano ke-16 Beethoven bân kuartet piano Mozart. Salèrana jhughân mabâḍâ'aghi solois è sèttong pânâlètèyan sareng Henri Herz. È taon 1845, èpon ampon nolès sonata piano è *G* minor.

## Sombher
Gheḍḍhâng salè

**Gheḍḍhâng salè** iyâ arèya ghu'-ghangghu' tradional Inḍoènsia, aropa hasèl la-ola'anna ḍâri gheḍḍhâng sè èsèksèk, bân èpakerrèng. Marèna, kakanan rèya bisa èghuring ngangghuy teppong terigu (gheḍḍhâng salè kerrèng) otabâ èkakan malolo ta' osa èghuring. Gheḍḍhâng salè èkakan mènangka ghu'-ghângghu' bân èkennal anḍi' rassa manès bân ro'omma khas mara gheḍḍhâng ongghu. Tojjhuwân majhemmor iyâ arèya ka'anghuy ngorangè aèng è ḍâlem buwâ geḍḍhângnga saèngghâ ta' lèca' bân lebbi serra'. Satèya gheḍḍhâng salè èjhuwâl kèya ḍâlem varian rassa sè laèn, bân ella nembus pasar internasional.

## Asal-usul
Gheḍḍhâng salè aropa'aghi kakanan asli ḍâri Acèh, tapè ḍâlem perkembanganna, bânnya' kottha laèn ènga' Karangpucung bân Majeng sè kennengnganna è Kabhupatèn Cilacap, Jhâbâ Tengnga, bahkan pan-bârâmpan *daerah* è Kalimantan Lao' jhughân ngembangngaghi bân aproduksi gheḍḍhâng salè. Saèngghâna satèya, bânnya' *pendapat* jhâ' gheḍḍhâng salè sè asli acora' èyakowè ḍâri kottha laèn asalla.

Sèpat-sèpag penting sè anantowaghi *mutu* gheḍḍhâng salè iyâ arèya bârna, rassa, bâuna, kakennyalanna, bân serra'na. Sèpat kasebbhut bânnya' èpangaro moso cara ngolana bân carana nyèmpen. Gheḍḍhâng salè sè èkaghâbây sampè' satèya lako korang bhâghus mutuna otamana bilâ èkaghâbây ḍâ' bâkto nèmbhârâ'. Bilâ èkaghâbây bâkto osomma nèmbhârâ' parlo èpakerrèng kalabân bhântowan alat dhibi'

## Cara ghâbâyânna
Sakabbhina gheḍḍhâng bisa èyola dhâddhi gheḍḍhâng salè, tapè *jenis* sè palèng cocok è antarana iyâ arèya gheḍḍhâng ambon, gheḍḍhâng kepok, gheḍḍhâng siam, gheḍḍhâng raja bulu, bân gheḍḍhâng emmas, kalabân tingkat massa'na ènga' gheḍḍhâng sè ka'angghuy gheḍḍhâng èkakanlan langsung, bân ta' rosak. Gheḍḍhâng salè èproduksi è bânnya' *wilayah* Inḍonèsia bân bâḍâ pan-bârâmpan variasi ḍâlem prosès produksina.

Secara omom, variasi prosès carana aghâbây gheḍḍhâng salè èklasifikasiyâghi mènangka cara tradisional bân cara modern. Bhidhâna è antara ḍuwâ'ân cara kasebbhut iyâ arèya bâḍâ è ḍâlem pengasapan bân carana makerrèng.

## Referensi
Darius I ḍâri Pèrsia

**Darius I** (bhâsa Persia lambe': 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, translit. Dārayava(h)uš; bhâsa Pèrsia: داریوش; bhâsa Ibrani: דָּרְיָוֶשׁ, Modern Darəyaveš Tiberias Dārǝyāweš; sekitar 505 SM; – 486 SM), jhughân èkennal mènangka Darius Agung, panèka Rajhâ Ḍiraja (Kaisar) Iran sareng Firaun Mesir ḍâri ḍinasti Achaemenid, marènta molaè Sèptèmber 522 – Oktober 486 SM. È nalèkana marènta, Kekaisaran Iran napa' ka puncak kamoljâ'ânna sareng bâgiyânna tamaso' sabâgiyân bânnya' Asia Bârâ', sabâgiyân ḍâri Kaukasus, sabâgiyân ḍâri Balkan (Trace-Makedonia, sareng Paeonia), sabâgiyân bânnya' bâgiyân pasèsèr Tase' Celleng, Asia Tengnga, kantos ka Lembah Inḍus è tèmor jhâu bân sabâgiyân ḍâri Afrika Lao' bân Tèmor Ḍâjâ' tamaso' Mesir (Murâya), Libya tèmor, sareng pasèsèr Suḍan.

Darius ongghâ tahta saamponna makala Barḍiya. Menangka dhâddhi kaisar sè anyar, èpon kodhu ngadhepphi bânnya' pemberontakan è sakabbhina naghâra, namong Darius berhasil mate'è pemberontakan kasebbhut. Saellana jârèya, èpon ngèrèm èkspeḍisi kaangghuy ngokom Athena sareng Eritrea polana abhânto pemberontakan Ionia. Darius malebâr karajâ’ânna kalabân makala Trakia ban Makedonia.

Darius ngator karajâ’ânna kalabân cara èbâgi dhaddhi propinsi-propinsi sarta anempataghi satrap mènangka para pangobâsa. Salèrana ngenallaghi sistem kauangan sè èpadhâddhi sèttong sareng aghâbây bhâsa Aram mènangka bhâsa resmi è karajâ'ân. Darius jhughân abhângon è Susa, Pasargadae, Parsa, Babilonia sareng Mesir. Salèrana aghâbây makoḍe hokom-hokom kaangghuy Mesir. Darius jhughân marenta'aghi pangokèran Prasasti Behistun, sè aropa'aghi jhâjhârbâ'ân oḍi'na.

## Asmana
Dārīus sareng Dārēus panèka bhângon Latèn ḍâri bhâsa Yunani Dareîos (Δαρεῖος), sè asalla ḍâri Pèrsia Kuno Dārayauš (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎢𐏁, d-a-r-y-uš), sè aropa'aghu nyama pènḍe' ḍâri Dārayavaʰuš (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, d-a-r-y-v-u-š). Bhângon sè lebbi lanjhâng jhughân èkanèla ḍâlâm bhâsa Elam Da-ri-(y)a-ma-u-iš, bahasa Babylonia Da-(a-)ri-ia-(a-)muš, bhâsa Aram drywhwš (𐡃𐡓𐡉𐡅𐡄𐡅𐡔), sareng pola bhângkn Yunani sè lebbi lanjhâng Dareiaîos (Δαρειαῖος). Asmana panèka ngaghunghè artè "salèrana sè negghu' kabhâghusân", sè bisa èoladhi ḍâri bâgiyân sè ḍâ'-aḍâ'  dāraya, sè ngaggungè artè "sè negghu'", sareng kata keterrangan vau sè ngaghungè artè "kabhâghusân".

## Sombher
Panolangan

Panolangan panèka sistem sè panyangghâ organisme. Sistem panyangghâ panèka andi' lalakon ḍhâddhi estatna bhâḍân sè tegger. Lombrana panolangan panèka kasoson dâri kalsium.

Paghuliyân panèka kasangghupan ngallè dâri sittung kennengan ḍâ' ka kennengngan laènna. Panyangghâ aghându' lakon utama ḍâlem paghuliyân sè samporna. Panyangghâ sè bhâghus adhâddhiyaghi organisme aghuli kalabân ghâsèk.

## Lakonna panolangan
Lakonna panolangan iyâ arèya:

# Aparèng sangghâân ḍâ' ka organisme.
# Adhâddhiyaghi organisme bisa aghuli.
# Aparèng bentuk bhâdhânna organisme.
# Aamèaghi organisme aghuli kalabân bhibhâs kaangghuy kemandirianna.
Kemandirian organisme panèka:

# Nyarè pakan.
# Nyarè lajjân.
# Nyarè kennengngan anaong.
# Buru dâri moso.
# Nylametaghi bhâdân dâri pemangsa.

## Cem-macemma panolangan
Tello macem panolangan otama èngghi panèka:

# Panolangan dâlem 
# Panolangan lowar
# Panolangan hidrostatik

### Panolangan dâlem
Panolangan bân rawan panèka bâḍâ è ḍâlem bhâdhânna organisme.

Conto organisme sè aghâḍhuwân panolangan ḍâlem èngghi panèka:

# Jhuko' (pisces)
# Olar (reptilia) 
# Kocèng (mamalia)
# Manossa (mamalia)

### Panolangan lowar

Panolangan panèka aropaaghi panolangan sè teggher sè bâḍâ è lowarra bhâḍânna organisme. Tojjhuwânna èngghi panèka sopajâ sakabbhina panolangan otabâ bâgiyân sè ghâli sè bâdâ è lowarra bhâḍhânna organisme sè tojjhuwânna kaangghuy nyangghâ, ajâghâ, Otabâ dâddhi kennenggan lekatta otot kèbân. Organisme invertebrata mastè andi' panolangan lowar sè kaghâbây dâri kittin otabâ kalsium. 

## Sombher

# Kursus Sains Fajar Bakti (Penerbit Fajar Bakti) (008974-T) – 1999 – Biologi STPM Jilid 1 oleh Peter Chen terjemahan oleh Liew Shee Leong dan Lim Peng Lai – ISBN 967-65-0658-3
Koko Koswara

**Koko Koswara** 10 April 1917 –  4 Oktober 1985  ), otabâ sè biasana èsebbhut **Mang Koko**, panèka seniman Sunda.

## Parjhâlânan
Ramana, Ibrahim alias Sumarta, panèka toronan ḍâri Sultan Banten (Maulana Hasanuddin). Salèrana ajhâr ḍâri HIS (1932), MULO Pasundan (1935). sa'amponna asakola, Koko Koswara alako molaè taon 1937 ros-terrosan è: Bale Pamulang Pasundan, Paguyuban Pasundan, *De Javasche Bank*; koran harian Cahaya, harian Suara Merdeka, Dinas Informasi Propinsi Jhâbâ Bârâ', ghuru sè salastarèna dhâddhi Direktur Konservatorium Karawitan Bandung (1961 - 1972), Dosen Luar Biasa è Akademi Tari Inḍonèsia (ASTI) Bandung, kantos sèdhâ.

## Abdhi seni bân karya
Bakat senina asalla ḍâri ramana sè nyatana dhâddhi *juru bicara* sè kalonta è Ciawian bân Cianjuran. sa'amponna ghânèka, Koko ajhâr mandiri sareng seniman gamelan Sunda sè èkennal bân ajhâr karya-karya gamelan Raden Machjar Angga Koesoemadinata, ahli musik Sunda.

Koko jhughân ècatet ampon maddhek bânnya' asosiasi seni, è antarana: *Jenaka Sunda Kaca Indihiang* (1946), *Taman Murangkalih* (1948), *Taman Cangkurileung* (1950), *Tamaniaputra* (1950), *Kliningan Ganda Mekar* (1950), *Gamelan Mundinglaya* (1951), bân *Taman Bincarung* (1958).

Mang Koko jhughâ maddhek bân dhâddhi pamèmpèn nomer sèttong Yayasan Cangkurileung, sè anḍi' cabang è sakola'an è sabhâbhân Jhâbâ Bârâ'. Koko jhughân maddhek bân dhâddhi pamèmpèn Yayasan Akademi Seni Karawitan Indonesia (ASKI) è Bandung (taon 1971). Koko jhughân makalowar majalah kesenian "Swara Cangkurileung" (1970-1983).

Karya *kakawihan* sè ècèpta'aghi èkompolaghi ḍâlem pan-bârâmpan naska, saè sè ampon èpaterbi' bân sè ghi' bâḍâ ḍâlem wujud naskah, è antarana *Resep Mamaos* (Ganaco, 1948), *Cangkurileung* (3 jilid/MB, 1952), *Ganda Mekar* (Tarate, 1970), *Bincarung* (Tarate, 1970), *Kaajaran,* Bacabatle, 1973 *Seni Swara Sunda otaba Pupuh 17* (Mitra Buana, 1984), *Sekar Mayang* (Mitra Buana, 1984), *Layeutan Swara* (YCP, 1984), *Bentang Sulintang* otabâ *Lagu-lagu Perjuangan* tor salaènna.

Karyana bânnè coma è bidang *kawih*, namong jhughân è bidang drama bân gending karesmen. È ḍâlem hal ka’ḍinto, contona*, Gondang Pangwangunan, Bapa Satar, Aduh Asih, Samudra, Gondang, Samagaha, Berekat Katitih Mahal, Sekar Catur, Sempal Guyon, Saha?,* *Ngatrok, Kareta Api, Istri Tampikan, Si Kabayan, Si Kabayan jeung Raja Jimbul, Aki-Ninibul, Bapayan, Nyangantan, Pangangtangar,* bân *Nyai Dasimah.*

## Sombher
Bâlâng bâddhung

**Bâlâng bâddhung** iyâ arèya *serangga* sè anḍi' spesies lebbi ḍâri 2.400 *spesies* ḍâlem 460 *genus* è ḍâlem 33 famili. Famili palèng rajâna iyâ arèya Mantidae ('mantid'). Bâlâng bâddhung nyebbar è kabbhi *wilayah* è dunnya è *habitat iklim* seḍḍheng bân tropis. Jârèya kabbhi anḍi' cèthak abhângon *segitiga* kalabân mata sè atompo ka lè'èr sè *lentur*.

Bâlâng bâddhung biyasana tamaso' *predator* sè mèghâ' mangsana ḍhâḍhâghân, tapè bâḍâ' kèya *spesies* sè oḍi' è tana pas èkataowè nabâng mangsana ka'angghuy mèghâ'. Jârèya biasana oḍi' *sekitar* sataon.

Bâlâng bâddhung èyangghep anḍi' kakowadhân *supranatural* moso *peradaban* kona, tamaso' Yunani Kona, Mesir Kona, bân Asyur. Bâlâng rèya anḍi' sebbhudhân sè dhâ-bidhâ è bhâsa sè laèn, akantha congcorang (bhâsa Sunda/bhâsa Betawi), walang kadung, walang kèkèk, walang pacul (bhâsa Jhâbâ), bân mentadak (bhâsa Malaju).

## Etimologi
Nyama mantodea èbhângon ḍâri ca'-oca' Yunani Kona  (*mántis*) sè anḍi' artè "nabi" otabâ "sè aramal", bân  (*eîdos*) sè anḍi' artè "bhângon" otabâ *tipe*. Nyama rèya *ècetuskan* è taon 1838 moso ahli *entomologi* Jèrman Hermann Burmeister. Nyama "mantid" saongghuna ghun pèra' *merujuk* ka angghuta famili Mantidae, sè secara historis aropa'aghi tong-sèttongnga famili ḍâlem famili ordo kasebbhut. Nyama omom laènna, praying mantid (belalang sembah), sè èterrappaghi ḍâ' spesies apa'a bhâi ḍâlem ordo rèya, (meskè è Èropa otamana ka'angghuy *Mantis religiosa*), asalla ḍâri *postur* khas ènga' ghulina adu'a sè èlakonè bâlâng bâddhung rèya bilâ soko aḍâ'na jârèya èleppèt.

*Bentuk jamak vernalkular* "mantises" (sè èghuna'aghi ḍâlem artikel asli abhâsa Inggris) awalla angghuyânna bâḍâ bâtessa è Amèrika Serikat, kalabân "mantids" lebbi *dominan* èghuna'aghi mènangka *bentuk* jamak è Inggris bân tempat laèn, saènggha famili Mantidae èpecca lebbi lanjut è taon 2002;Satèya, ghun pèra' bâḍâ 75 ḍâri 430 genus sè akataowè aropa'aghi mantid, karèna bâḍâ è ḍâlem 28 famili laèn, bân mèla ḍâri rowa ta' èsebbhut polè "mantid". 

## Referensi
Achdiat K. Mihardja

**Achdiat Karta Mihardja** ( 6 Maret 1911 – Juli 2010), lebbi èkennal kalabân nyama panḍâ'na **Achdiat K. Mihardja**, panèka sastrawan Indonèsia. Achdiat èkennal polana novella, *[[Atheis (novel)|Atheis]]*, sè èpaterbi' è taon 1949. *Atheis* èyangghep sala sèttong karya sastra Inḍonèsia sè palèng penting samarèna Perrang Dunnya II.

## Riwayât Kaoḍiân
Achdiat lahèr è tangghâl 6 Maret 1911, è Garut, Jhâbâ Bârâ'. Ramana, manajer bank, anḍi' cem-macemma buku, sè èyangghep dhâddhi minatta Achdiat ḍâ' sastra. Achdiat alako mènangka wartawan è awwâl karir. È taon 1949, Achdiat makalowar karya sè palèng penting, *Atheis*, sè èposattaghi ḍâ' orèng Muslim ḍâri Jhâbâ Bârâ'. Orèng muslim ka'ḍinto anyama Hasan, bân hubunganna sareng kancana, sè ampon èpangarowè sareng pamèkkèran manca, akadhi Marxisme. Buku panèka èyangghep sala sèttong karya sastra modern Inḍonèsia sè palèng otama. *Atheis* saterrossa èyadaptasi dhâddhi fèlem taon 1974, sè èsutradaraè sareng Sjumandjaja bân èbintangi Christine Hakim bân Deddy Sutomo. Achdiat aropa’aghi panarèma pangarghâ'ân sastra nasional Inḍonèsia è taon 1956 polana karyana.

## Pamolangan bân Lako
Achdiat molaè panḍiḍighân SD è Hollandsch-Inlandsche School è Bandung. Lulus taon 1925. Saterrossa nerrossaghi ka MULO è Bandung (lulus taon 1929) bân AMS-A Solo (lulus taon 1932) sarta nerrossaghi ka Fakultas Sastra bân Filsafat, Universitas Indonesia taon 1958 namong ta' kantos lastarè.

## Kaoḍiân Pribadi
Achdiat K. Mihardja panèka emba lakè' ḍâri Jamie Aditya, presenter, aktor, bân panyanyi Inḍonèsia sè palèng èkennal polana panampilanna è acara musik MTV. Sala sèttong pottrana, Ati Ashyawati, akabin sareng orèng Australia è bâkto Achdiat ngajhâr è Canberra, bân Jamie panèka ana' katello'na Ati Ashyawati.

## Sombher