open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ratu (grup musik)

**Ratu** èngghi panèka nyama ḍâri grup banḍ ḍuo Inḍonesia sè èpadhâddhi è taon 1999. Kelompo' panèka angghutana Maia Ahmaḍ (musisi) bân Pinkan Mambo (penyanyi), sè salastarèna èghântè'è sareng Mulan Kwok. Ratu maso' ka alam musik Inḍonesia kalabân album lu-ghâlluna, Bersama (2003). Saellana apesa è taon 2004, Ratu abali bân napa' ka ponca kasuksesanna. Lagu-laguna, "Teman Tapi Mesra" (Kanca Tape Mesra) bân "Lelaki Buaya Darat" dhâddhi hits bân dhâddhi istilah anyar è masyarakat. Album stuḍio kaḍuwâ' Ratu, No. Satu (2006), aghâbây rekor jhuwâlan ghâbây kelompok parabân, kalabân angka 200.000 eksemplar è arè pertama rilis. Namong, kalompo' panèka apesa polè bân akhèrra bhubhâr è taon 2007.

Ratu panèka grup parabân sè palèng suksès bân palèng larès è Inḍonesia è taon 2000-an. Salaèn musikghâ, grup panèka èkennal jhughân polana gaya angghuyyâ bân penampilan sè atraktif, bân jhughân èbhertaaghi è meḍia infotainment. Ratu arintis tren moḍe Harajuku è Indonesia è jhâmânna. salanjhânga akarir, Ratu ampon mennang pan-bârâmpan pengharga'an bân panèka sèttong-sèttongna artis sè mennang ḍuwâ' kalè Artist of the Year" bân "Group/Duo Artist of The Year" ḍâri MTV Ampuh. Keberhasilan Ratu ampon maḍâteng inspirasi ka bânnya' seniman ka'angghuy noro'è jejakna. Ratu aropa'aghi pelopor grup musik ḍuo bâbini' sa Inḍonesia.

## Parjhâlânan Kalakowan

### 1999–2004: awal bân rekaman lughâlluna
Maia Ahmaḍ, sè bâkto jârèya binèna musisi sè kalonta iyâ ariya Ahmaḍ Dhani, panèka penyanyi latar grup band Ḍewa 19 molaè taon 1993. molaè ghi' kènè', Maia Ahmaḍ ampon amaèn piano bân abhânto band è bâkto SMP bân SMA. Maia Ahmaḍ jhughân ahli è ḍâlem nyampor musik bân perna mennang ghellâr "The Best DJ '93" è jhâbâ-bhâli. Maia lajhu aghâdhui maksoḍ ka'angghuy noro'è jhâjhârbâ'ân lakèna ka'angghuy maso' ka inḍustri musik. Maia Ahmaḍ ngoca': "Kaulâh ta' noro'è kasuksesan Krisḍayanti bân Anang, sè aropa'aghi lake bân binè, sè kaḍuwâna aghâbây album. Kaulâh bhuru molaè satèya. Dhani namong aberri' kaulâh bâkto samangkèn, è bâkto na'-kana' ampon towa bân kaulâh bisa molaè karir è biḍang musik." Kalabân bimbingan Dhani, è taon 1999, Maia abhânto banḍ binè' è format ḍuo musik, èngghi panèka penyanyi bân pamusik sè èbherri' nyama Ratu, sè èterjemahaghi ḍâ' bhâsa Inggris artèna Queen (Ahmad Dhani panèka penggemar berra' ḍâri grup musik Queen). Konsep banḍ panèka èghâbây akadhi ḍuo sè kalonta è dhunnya akadhi Roxette bân Savage Garḍen. Maia aghâdhui posisi mènangka keyboardist è ḍuo bân molaè nyarè pasangan sè bhâkal dhâddhi vokalis.

## Sombher
Alexander Pushkin

**Aleksanḍr Sergeyevich Pushkin** (Bhâsa Rusia: Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин ) (6 Juni [O.S.: 26 Mei] 1799 – 10 Pèbruari [O.S.: 29 Januwâri] 1837) panèka sala sèttong pangarang Romantis Rusia sè èangghep sareng bânnya' orèng Rusia mènangka penyair bân penḍiri Rusia sè palèng rajâ bân moèern beca'anna. Pushkin èkennal polana nolès puisi narasi sè lanjhâng, namong è buḍi arè nolès prosa bân ḍrama bait. Pushkin arintis pangghuna'an bhâsa vernakular è ḍâlem puisi bân dramana, sè aghâbây gaya carèta acamporaghi ḍrama, romansa, bân parsemon sè molaè jâriya èpagabong sareng sastra Rusia bân ampon cè' èpangaro ghâbây sastrawan Rusia è buḍi arè

Ramana Pushkin panèka toronan ḍâri sala sèttong kalowarga bhângsawan sè palèng towa è Rusia, sè ètelusuri jhâjhârbâ'ânna è Biara Khutyn abaḍ ke-12. embana ḍâri èbuna panèka Ibrahim Petrovich Gannibal, orèng Afrika sè èkèco' bân èperbhudhâk è bâkto ghi' kènè'. Salèrana èbhâkta ka Rusia bân dhâddhi pamimpin militèr, insinyur, bân bhângsawan sè ~kapolong sareng Peter Agung.

Lahèr è Moskow, Pushkin makalowar puisi u-ghâlluna è omorra 15 taon. Bâkto lulus mènangka bâgiyân ḍâri kellas lulusan kasèttong ḍâri Imperial Lyceum sè kalonta è Tsarskoe Selo semma' St. Petersburg, panggung sastra Rusia ampon èakoè bân bkatdhâ èkennal bânnya' orèng. Saellana asakola, Pushkin agabong  è tengnga-tengnga buḍâjâ ḍâ-ngoḍâ intelektual sè oḍi' è ibukota, St. Petersburg. È taon 1820, Alexander Pushkin makalowar puisi lanjhânga sè lu-ghâllu "Ruslan bân Lyuḍmila," è tengnga-tengngana kontroversi è ḍâlem èssè bân gayana.

Pushkin on-laon aghâbây komitmen ghâbây reformasi sosial bân muncul mènangka jhuru oca'na ka'angghuy kaom radikal sastra. Hal ka'ḍinto maḍâteng peggèllè pamarènta, bân èpaèlang ḍâri ibukota. Alexander Pushkin entar ka Kishinev è taon 1820; è ḍissa' Alexander Pushkin neptep kantos taon 1823 bân saellana parjhâlânan musèm panas ka Kaukasus bân Krimea—nolès ḍuwâ' puisi Romantis sè madhâddhiyâghi Alexander Pushkin kasohor, *Tawanan Kaukasus* bân *Air Mancur Bakhchisarai*. È taon 1823 Pushkin apinḍa ka Odessa, è ḍissa' Alexander Pushkin aperrang polè sareng pamarènta, sè ngèrèm Alexander Pushkin ka pengasingan è kebbhunna èbhuna è Rusia lao' ḍâri taon 1824 kantos 1826. Namong, pan-bârâmpan pongghâbâ pamarènta ngèdhinaghi Alexander Pushkin entar ka Tsar Nicholai I ka'angghuy nyo'on ka;angghuy bèbas tor salastarèna ghâ panèka èkabbhulaghi, sè èberri'i. Namong, pan-bârâmpan pemberontak è Pemberontakan Ḍesembrist (1825) è St. Petersburg ampon nyimpen pan-bârâmpan puisi politik sabellunna è antarana sorat-sortdhâ, bân Pushkin dhuli èpamaso' è bâbâ kontrol ketat sensor pamarènta bân èlanglang man de'emman tor nerbitaghi sanyamanna. Salèrana ampon nolès sè bhâkal dhâddhi drama sè palèng kalonta, iyâ arèya Boris Godunov, è bâkto oḍi' è kampong asalla ebhuna, namong ta' bisa èijinaghi kaangghuy nerbitaghi kantos lema taon saterrossa.

## Sombher
Arie Frederik Lasut

**Arie Frederik Lasut** (6 Juli 1918 – 7 Mèi 1949) iyâ arèya sala sèttong pahlawan Nasional Inḍonèsia bân ahli *pertambangan* bân *geologis*. Salèrana noro' ḍâlem perrang kamardhika'an Inḍonèsia bân *pengembangan sumber daya pertambangan* bâb *geologis* è awal-awalla naghârâ Republik Inḍonèsia. Lasut èlahèrraghi è dhisa Kapataran, sè satèya bâḍâ è kabhupatèn Minahasa, provinsi Sulawesi Ḍâjâ. Salèrana iyâ arèya potra sarèyang ḍâri bâllung tarètan sè kabbhi aropa'aghi ana'na Darius Lasut bân Ingkan Supit. Alè'na sè anyama Willy Lasut perna ajabat mènangka Gubernur Sulawesi Dâjâ.

## Perjuangan kemerdekaan
Ḍâ' bulân Sèptèmber 1945, Prèsidèn aberri' instruksi ka'angghuy ngala' instansi-instansi pamarènta'anna Jeppang è Inḍonèsia. Lasut noro' ḍâlem *pengambil alihan jawatan* *geologis* ḍâri Jeppang sè jhâjâ èlakonè secara damai. *Jawatan* rowa pas ènyamaè *Jawatan Pertambangan* bân *Geologi.* Kantor jawatan *terpaksa* kodhu èyallè pan-bârâmpan kalè ka'angghuy ajâgâ ḍâri *agresi* Bâlândhâ saellana proklamasi kamardhika'an Inḍonèsia. Kantor jawatan sempat ngallè ka Tasikmalaya, Magelang, ban Yogyakarta ḍâri sè awalla è Bandung. Sakola'an palatèyan geologis jhughân èbukka' selama kepemimpinanna Lasut mènangka kapala jawatan bâkto rowa.

Salaèn usahana è jawatan, Lasut noro' aktif ḍâlem organisasi Kebaktian Rakyat Inḍonèsia Sulawesi (KRIS) sè anḍi' tojjhuwân ka'angghuy abhillâi kamardhika'anna Inḍonèsia. Salèrana jhughân dhâddhi angghuta Komite Nasional Inḍonèsia Pusat, awal mola dewan perwakilan è Inḍonèsia.

Lasut terros ètabâng moso Bâlândhâ polana pangataowanna tentang pertambangan bân geologi è Inḍonèsia, tapè salèrana ta' perna enḍâ' *akerja sama* bân Bâlândhâ. È bâkto lagghu tangghâl 7 Mèi 1949, Lasut èkala' moso Bâlândha ḍâri bengkona bân èghibâ ka Pakem, sekitar 7 kilomèter è ḍâjâna Yogyakarta. È ḍissa' salèrana èpatè'è kalabân ètèmba'. Pan-bârâmpan bulân pas mayyiddhâ èyallè ka makam Sasanalaya Jl. Ireda è Yogyakarta è èrèngnga makam binèna sè ella adhullui jârèya adhingghâl omor è bulân Ḍèsèmber 1947. Upacara ka'angghuy almarhum èrabuwi moso Mr. Assaat, pejabat prèsiden bâkto rowa.

**Arie Frederik Lasut**  ngaollè pengharhaan Pahlawan Pembela Kamardhika'an moso pamarènta Inḍonèsia è tangghâl 20 Mèi 1969.

## Kehidupan keluarga
Lasut akabin sareng Nieke Maramis ḍâ' tangghâl 31 Ḍèsèmber 1941. Pas anḍi' ana' bâninè', sè ènyamaè Winny Lasut.

## Sumber

# Safwan, M. (1976). *Arie Fredrik Lasut: Pahlawan Nasional*. Proyek Biografi Pahlawan Nasional, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
# Mirnawati (2012). *Kumpulan Pahlawan Indonesia Terlengkap*. Cerdas Interaktif.
# *Pahlawan Indonesia*. Niaga Swadaya. 2008.
# *Jejak-Jejak Pahlawan: Perekat Kesatuan Bangsa Indonesia*. Grasindo. 2007.
# *Wajah dan Sejarah Perjuangan Pahlawan Nasional (Volume 5)*. Departemen Sosial R.I., Direktorat Urusan Kepahlawanan dan Perintis Kemerdekaan. 1994.
# *Harta Bumi Indonesia: Biografi J.A. Katili*. Grasindo. 1994.
# Keputusan Presiden Republik Indonesia No. 12/TK/1969.
# Tumembouw, Charles (6 August 2002). "Mengenang Arie Frederick Lasut". Sinar Harapan. Diarsipkan dari asli tanggal 2007-09-27. Diakses tanggal 4 August 2007.
James I dari Skotlandia

**James I** ḍâri Skotlanḍia panèka lahèr è ahèr bulân Juli 1394, bân matè è 21 Februari 1437. panèka pottra katello' ḍâri Rato Robert III ḍâri Skotlandia bân Anabella Ḍrummond. Kaka'na James, Ḍavid Stewart, matè ta' èjhârbâ'aghi è bâkto èbhuru sareng pamana dhibi', Aḍipati Albany, Robert Stewart. Ka'amananna James sajân ta' aman è mosem cellep taon 1405-1406, bân rèncana kaangghuy èvakuasi ka Perancis. È bulan Pèbruari 1406, James èpaksa buru ka Bass Rock Castle è Firth of Forth sa'amponna èserrang sareng penḍukung Archibald Ḍouglas, Earl of Ḍouglas sè kapèng 4. James pagghun è Bass Rock Castle kantos èpasang è kapal sè mangkat ka Perancis è tengnga bulân Maret. Tangghâl 22 Maret 1406, kapal kasebbhut èserrang sareng bajak laut Inggris. James ètangkep bân èpassra'aghi ka Rato Henry IV ḍâri Inggris. Rato Robert III sè sake' ghânèka matè è tangghâl 4 April 1406, bân James langsong èpaongghâ mènangka Rato Skotlandia è bâkto dhâddhi tawanan è Inggris, namong èbebasaghi 18 taon saterrossa.

James narèma penḍiḍighân sè èhormati è istana Inggris. È bâkto èpabhâjheng è karaton Inggris, James on-laon ḍâtâng ka'angghuy ngarghâi cara-cara pamarènta'an Inggris bân aghâdhui hormat sè ḍâlem ḍâ' Rato Henry V. Rato Skotlandia kamungkinan sukarèla ka'angghuy abâreng Henry V è kampanyena è Prancis antara taon 1420 bân 1421. Sapopona James, Murḍoch Stewart, pottrana Aḍipati Albany, sè ella dhâddhi buronan è Inggris molaè taon 1402, èporop ka'angghuy Henry Percy, Earl of Northumberland, è taon 1416. È bulan Februari 1424, ta' abit sabellunna èbebasaghi è April 1424, James akabin sareng Joan Beaufort, pottrana Earl Somerset. Pèlèyanna James ta' èsambhât kalabân bhâghus sareng orèng-orèng, polana James ampon aperrang è bâbâna Rato Henry V è Prancis bân kadhâddhiyân aperrang sareng tentara Skotlandia. pongghâbâ samangkèn bhunten namong kodhu nangghung beban pajhek sè ètambâi kaangghuy majâr tebhusan James, namong jhughân kodhu ngatorraghi angghuta kalowargana mènangka sanḍera jaminan. Salaèn kamampoan atletik bân apresiasi sastra bân musik, James jhughân nekat ka'angghuy mabâliaghi hokom bân tatanan è Skotlandia, namong James ngalakonè sacara bertahap bân kalabân tong-bitongan sè ngastètè.

Ka'angghuy makowat posisina, James ngalakonè serrangan dhâdhâghân ḍâ' sajumlah bhângsawan Skotlandia è taon 1425, èmolaè ḍâri karabhât sè semma', Stewarts ḍâri Albany, sè ngasèlaghi eksekusi Ḍuke Murḍoch Stewart bân pottrana. È taon 1428, James marenta'aghi ka'angghuy nangkep Lord of the Isles, Alexanḍer MacḌonald, è bâkto James haḍèr è rapat Parlemen Skotlanḍia è Inverness.

## Sombher
Imanuel Nuhan

**Imanuel Nuhan** (1 Jânuwari 1924 – 9 Oktober 2019) panèka sorang tokoh militèr Inḍonèsia sareng merupakan prasut sè ḍâ'-aḍâ' Korpaskhas sè èterjuanaghi è tangghâl 17 Oktober 1947 è Kotawaringin, Palangkaraya, Kalimantan Tengnga.

## Orèng sè terjun ḍâ'-aḍâ' Angkatân Uḍara Rèpublik Inḍonèsia
Mènangka Orèng sè terjun ḍâ'-aḍâ' ḍâri Angkatân Uḍara Rèpublik Inḍonèsia (AURI), salèrana toron ka Dhisa Sambi, Kecamatân Arut Ḍâjâ, Kabhupatèn Kotawaringin Bârâ', Kalimantan Tengnga, asareng 12 kancana, è tangghâl 17 Oktober 1947. Carètana èmolaè kalabân sorat ḍâri Gubernur Kalimantan Tengnga Pangeran Muhammad Noor sè nyo'on ḍâ' AURI kaangghuy ngèrèm tentara terjun pajung ka Kalimantan kaangghuy abhângon sareng ngator gerilya kaangghuy nolongè nyoson gerilyawan ḍâlem abhânto perjuangan orèng-orèng setempat. Salerana jhughân maddhek stasiun raḍio inḍuk kaangghuy maddhek jalur komunikasi antara Kalimantan sareng Yogyakarta sarta nyadhiyaaghi ḍaèra penḍaratan (dropping zone) ghâbây prasut sè bhâkal ḍâtâng.

Parnyo’onan kapanèka èsambhut sareng Kapala Angkatan Uḍara (Kasau) bâkto kpanèka, Komoḍor Uḍara Suryadi Suryadarma. Saterrossa pas makon Mayor Uḍara Tjilik Riwut kaangghuy nyaḍiyaaghi prajurit AURI sè bhâkal èterjunaghi è Kalimantan.

## Adhingghâl dhunnya
Serma (Purn) Imanuel Nuhan adhingghâl dhunnya tangghâl 9 Oktober 2019, pokol 19.10 WIB è RSUḌ Ḍaera Dr. Doris Sylvanus è Palangkaraya polana sakè'. Salèrana èsarenaghi kalabân kahormadhân militèr è pasarean Pahlawan Sanaman Lampang, Palangka Raya. Temba'an salvi ngawwâlè prosès pemakaman kaangghuy Imanuel Nuhan è Taman Makam Pahlawan (TMP) Sanaman Lampang Jhâlân Tjilik Riwut, Km 2,5 Kotta Palangka Raya. Acara pemakaman militèr è pimpin langsung sareng Komanḍan  Khusus Angkatan Bersenjata Nasional Inḍonèsia (Korpaskhas), Marsekal Ngoḍâ TNI Eris Widodo Yuliastono, S.E., M.Tr (Han).

## Sombher
Mangkunegara VIII

**Kanjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara VIII** (1 Jânuwari 1920 – 3 Sèptèmber 1987) panèka Aḍipati Mangkunagaran sè kapèng bâllu' sè aropa'aghi pangobâsa Kaḍipatèn Praja Mangkunegaran bân ampon dhâddhi Wâkkèl Gubernur Wilajâ Khusus Surakarta ḍâri taon 1945 - 1946. kaongghâenna ka tahta è tangghâl 19 Juli 1944 (è bâkto panjhâjhâ'ân Jeppang ) bân kateppa'an sareng ramana Mangkunegara VII. Mangkunegara VIII anḍi' asma Bendara Raden Mas Hamidjojo Sarosa, èpèlè amarghâ ana' lakè'na sè sarèyang tor anḍi' pangalaman è lowar kraton.

## Riwayât Kaoḍiân

### Bâkto ghi' kènè'
Pasangan kanjeng ghustè Pangèran Mangkunegoro VII sareng B.R.Ay Retnaningrum (Garwo Ampil) ampon alahèrraghi potra nomer sèttong, BRM Natasoeparto. BRM Natasoeparto lahèr è arè Juma’at Paèng tangghâl sèttong Jânuwari 1920. Ḍâri ghâris katoronan, BRM Natasoeparto pottra binè'na Garwo Ampil, bânnè Garwo Padmi. Ramana, Ghustè Mangkunegoro VII, anḍi' 7 ana', ḍâri Garwo Padmi (Permaisuri) bân dâri Garwo Ampil (Sellèr)

È bâkto ghi’ kènè’, BRM Saroso narèma pangajhârân formal tor informal. Pangajhârân non-formalla ghâbây pribadi, kalabân ghuru ḍâri kalowarga Bâlândhâ. Hal ka'ḍinto èlampa'aghi sopajâ bhân-sabbhân potra bân potrèna Mangkunegoro VII bisa ngaollè bhâsa Bâlândhâ kalabân beccè' ka'angghuy *akomunikasi* bân abhâreng sareng kalowargana sè Bâlândhâ.

## Panobatenna Sri Mangkunegoro VIII dhâddhi Rato
È bâkto panjhâjhâ'ân Jeppang, wilajâ Surakarta panèka wilajâ sè anḍi' status khusus otabâ sè èsebbhut ḍâlem bhâsa Jeppang mènangka Kochi (wilajâ khusus). Mèlana, Mangkunegara VIII èparèngi tambâ'ân gellar Koo akadhi Mangkunegara Koo. Pangarona Jeppang è Surakarta cokop kowat, Jeppang abâtessè *hegemoni* kakobâsa'an *feodal* è Surakarta, bânnya' *kabijakan* sè kalowar ḍâri ḍâlem kraton bân bhâkal ngaollè *pangawasan* pamarènta Jeppang, kaoḍi'ân politik orèng-orèng èyator sareng pamarènta Jeppang

## Sombher
Aksara Lontara

Aksara Lontara sè èkennal jhughân aksara Bugis, aksara Bugis-Makassar-Manḍar, otabâ aksara Lontara Anyar, panèka aksara traḍisional Inḍonesia sè èkembhângaghi è Sulawèsi Lao' bân Bârâ'. Bhâsa panèka èghuna'aghi ka'angghuy nolès bhâsa Bugis, Manḍar, bân Bhâsa Makassar, namong ampon èghuna'aghi jhughân è ḍaerah-ḍaerah laènna sè èpangaro bhâsa Bugis-Makassar, akadhi Bima è Sumbawa Tèmor bân Ende è Flores, kalabân tambâ'ân otabâ obâân. Aksara panèka asalla ḍâri aksara Brahmi Inḍia lèbât aksara Kawi.Aksara Lontara aktif èghuna'aghi ka'angghuy tolèsan bân sastra sabbhân arè è Sulawesi Tèltan paleng sakonè'na molaè abaḍ ka-16 kantos awal abaḍ ke-20, sabellunna èghântè'è sareng aksara latèn. Aksara panèka ghi' èajhâri è Sulawèsi Lao' mènangka bâgiyân ḍâri pangajhârân bhâsa lokal, namong kalabân penerapan sè terbatas è ḍâlem kaoḍi'ân sabbhân arè.

Aksara Lontara èngghi panèka sistem tolesan abugiḍa sè kadhâddhiyân ḍâri 23 aksara dhâsar. akadhi aksara Brahmi laènna, bhân-sabbhân konsonan ngajhâri suku kata, kalabân vokal /a/ sè bâḍâ è ḍâlem sè bisa èobâ kalabân ḍiakritik tartanto. Aksara Lontara ètoles ḍâri kacer ka kangan. Sacara traḍisional, ètolès ta' kalabân spasi è antarana oca' (scriptio continua) bân kalabân tandhâ  sè sakonè'. Konsonan, otabâ suku kata sè èakhèr konsonan, ta' ètolès è aksara Lontara, dhâddhi teks Lontara ghâpanèka rentan dâ' ambiguitas sè coma bisa èbhândhingaghi ḍâri konteks.

## Sajhârâ
Para sarjana umumna parcajâ jhâ' aksara Lontara èghuna'aghi sabellunna Sulawesi Lao' narèma pangaro Islam sè signifikan è sekitar abaḍ ka-16 M, èbâḍâ'aghi ḍâri kanyata'an jhâ' aksara panèka aghuna'aghi sistem abugiḍa Inḍic bânnè aksara Arab sè dhâddhi umum è Sulawesi Lao' è buḍi arè. Aksara panèka asalla ḍâri aksara Brahmi Inḍia lao', kamungkinan èbhâkta ka Sulawesi lèbât aksara Kawi otabâ aksara laènna sè asalla ḍâri aksara Kawi. kapadâ'ân grafis aksara Sumatera Lao', akadhi aksara Rejang bân aksara Lontara, ampon aghâbây pan-bârâmpan para ahli ngusulaghi sambungan antara ḍuwâ' aksara kasebbhut. Teori sè paḍâ jhughân èjhârbâ'aghi sareng Christopher Miller, sè abahâs jhâ' aksara Sumatera Lao', Sulawesi Lao', bân Filipina èkembhângaghi paralel ḍâri pangaro prototipe aksara Gujarat è Inḍia.

## Sombher
Bhâsa Sasak

Bhâsa Sasak panèka bhâsa asli sè èghuna'aghi sareng orèng Sasak, suku mayoritas è Polo Lombok, Inḍonesia. Bhâsa panèka akor sareng bhâsa Bali bân Bhâsa Sumbawa, sè èghuna'aghi è polo-polo è sakobengnga Lombok. Kabbhi tello' panèka angghuta keluarga bhâsa Austronesia. Sasak ta' anḍi' status resmi; è Inḍonesia, bhâsa Inḍonesia aropa'aghi bhâsa nasional sè èghuna'aghi sareng penutur Sasak è ḍâlem konteks resmi bân tolesan.

Pan-bârâmpan ḍialèk Sasak sè anḍi' tingkatan salèng paham sè renḍâ. Sasak anḍi' sistem hierarki, paḍâ sareng bhâsa Jhâbâ bân bhâsa Bali. Bâng-sèbâng hierarki anḍi' kosa kata sè bhân-sabbhân; pangangguyyâ ètantoaghi sareng status sosial relatif orèng sè acaca è ḍâlem hubunganna sareng orèng sè acaca.

Maske jarang nemmo è ḍâlem tolesan samangkèn, teks-teks traḍisional Sasak sè ètolès è ḍâun palem tor kadhâng èbaca bâkto upacara-upacara khusus. Sistem aksara Sasak para’ paḍâ’â sareng aksara Bhâli.

## Panotor
Bhâsa Sasak èghuna'aghi kabânnya'an orèng Sasak è polo Lombok, Nusa Tenggara Bârâ', Inḍonesia, sè bâḍâ è antara Bhâli (è bârâ') bân Polo Sumbawa (è temor). Orèng sè abhâsa Sasak è taon 2010 ra-kera 2,7 juta, otabâ ra-kèra 85% ḍâri populasi polo ariya. Sasak èghuna'aghi ka'angghuy komunikasi è ḍâlem kalowarga bân è dhisa, namong ta' anḍi' status resmi. Bhâsa nasional, bhâsa Inḍonesia, èghuna'aghi mènangka bhâsa penḍiḍighân, pamarènta'an, sastra, bân bhâsa komunikasi antar suku. Orèng Sasak bânnè ghun tong-sèttonga ètnis sè ngennengè è polo Lombok; ra-kèra 300.000 orèng Bhâli oḍi' è pèngghir bârâ'na polo bân è semma'na Mataram, ibu kota provinsi Nusa Tenggara Bârâ'. È ḍaèrah perkota'an sè lebbi bânnya' ètnissâ, bâdâ kecenderungan ka'angghuy aoba bhâsa ḍâ' bhâsa Inḍonesia, umumna lèbât alih bân camporan koḍe, bân ta' sakabbhinna a ghin-aghi Sasak.[6]

## Klasifikasi bân bhâsa karabhat
Ahli bhâsa Austronesia K. Alexanḍer Aḍelaar ngokoraghi Sasak mènangka bâgiyân ḍâri subkelompok bhâsa Malayu-Sambawa ḍâri kalowarga bhâsa Malayo-Polinesia è ḍâlem makalah sè èterbitaghi è taon 2005. La-bhâlâna Sasak se palèng semma’ iyâ arèya Sumbawa, etoro’ oreng Bali; tello' panèka adhâddhiyâghi rumpun bhâsa Bali-Sasak-Sumbawa (BSS). rumpun bhâsa BSS, asareng rumpun Bhâsa Melayu (tamaso' Bhâsa Melayu, Inḍonesia, bân Minangkabau) bân rumpun Chamic (tamaso' Bhâsa Aceh), abentuk sèttong cabang sè èpèsa ḍâri subkelompok Malayo-Sumbawa. ḍuwâ' cabang otama laènna èngghi panèka Bhâsa Sunḍa bân Bhâsa Madhurâ.[9] Klasifikasi panèka nyaba' bhâsa Jhâbâ è lowar subkelompok Malayu-Sambawa, sè abhânto cabangnga dhibi' èḍâlem kalowarga bhâsa Malayu-Polinesia.

Namong, hipotesis Malayu-Sambawa ètolak sareng Blust (2010) bân Smith (2017), sè mamaso' kalowarga BSS ḍâlem subkelompok "Inḍonesia Bârâ'", èbârengngè bhâsa Jhâbâ, Madhurâ, Sunḍa, Lampung, bhâsa-bhâsa Barito bân bhâsa-bhâsa Borne ḍâjâh Raya.

## Sombher
Bânjir bân Longsor Sukabumi 2025

È bhâkto 7 Maret 2025, ojhân derres  madhâddhi bânjir bândhâng bân tana longsor è Kabhupatèn Sukabumi, Jhâbâ Bârâ'. Musibâ rèya ngadhâddhiyaghi sa rang-korangnga 5 orèng matè, bân 4 laènnya
Mangkunegara IV

**Kanjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara IV** (3 Maret 1811 – 2 Sèptèmber 1881) panèka Aḍipati Mangkunegaran sè kapèng empa' sè marènta molaè taon 1853 kantos taon 1881.

## Kalahèran
Mangkunegara IV èlahèrraghi è tangghâl 3 Maret 1811, kalabân asma Raden Mas Sudira. Mangkunegara IV panèka pottra nomer pètto' ḍâri Sè Moljâ Pangèran Harya Hadiwijaya I bân Bandara Raden Ajeng Sekeli, sè aropa'aghi pottrana Mangkunegara II.

## Pamolangan
È bâkto ghi’ kènè’, RM Sudira ta’ narèma pangajhârân formal, namong pamgajhârân èbadhi saccara privat. RM Sudira jhughân narèma bimbingan ḍâri orèng Bâlândhâ sè paḍâteng sareng KGPAA Mangkunagara II, sè salaèn abimbing Pangèran Riya sè teppa’na èsèyappaghi mènangka dhâddhi KP Prangwadana III, jhughân etugasaghi ka'angghuy ngajhâri RM Sudira. Pangajhârân sè ètarèma tamaso' bhâsa Bâlândhâ, tolèsan latèn bân pangataowan laènna. Ahli bhâsa Dr. JFC Gericke bân CF Winter panèka sala sèttong ghuruna.

Akadhi potra-potrana bangsawan tègghi Mangkunagaran, è bâkto aomor 15 taon, RM Sudira dhâddhi kadet è Legiun Mangkunagaran. Menorot tolèsan Letnan Kolonel H.F. Aukes, para kadet èlatè sareng para perwira senior Legiun, sabâtara instruktur Bâlândhâ coma ètugasaghi ka'angghuy abherri' parènta. Sa'amponna lastarè sataon palatèyan, RM Sudira etugasaghi ka Kompeni 5 dhâddhi perwira anyar.

## Militèr
Pan-barampan bulân sa'amponna RM Sudira ngabdhi è medan perrang, Sudira narèma kabhâr jhâ’ eppa’na, KPH Hadiwijaya I, ampon sèdhâ. Sudira ollè èdhin ḍâri eppa’na, KGPAA Mangkunagara II, sè jhughân dhâddhi komandanna, ka'angghuy molè ka romana bân ngatorraghi hormat sè ḍi-buḍina ḍâ’ ramana.

Salastarèna pamakaman, RM Sudira abâli ka mèdan perrang. Pasukan Legiun makala bân arebbhu’ Panembahan Sungki, panèka pamèmpènna pasukan Pangeran Diponegoro.

## Bâkto Ḍibâsa bân Naè' ka Tahta
Sa'amponna narèma gellar Pangèran, nyama RM Sudira èyobâ dhâddhi KPH Gandakusuma. Sudira akabin sareng R.Ay. Semi, bân rèng-orèng ka'ḍissa' anḍi' 14 ana'. Ta’ abit sa'amponna KGPAA Mangkunagara III sèdhâ è taon 1853, KPH Gandakusuma èyangka’ dhâddhi KGPAA Mangkunagara IV. Sa'amponna ra-kèra sataon è tahta, Sudira akabin sareng R.Ay. Dunuk, *potrana* Mangkunagara III.

## Sombher
Lènḍhu Tapanuli Utara 2025

Bâkto 18 Maret 2025, lènḍhu tektonik merrè è Kabupaten Tapanuli Utara, Sumatera Utara bhâkto ejjhâm 05:23 Waktu Indonesia Barat (22:23 UTC). Mètorot Survei Geologi Amerika Serikat (USGS), lènḍhu kasebbhut bermagnitudo 5.4 è kaḍâlemman 469 km (291 mi).Samantara mètorot Badan Meteorologi Klimatologi dan Geofisika (BMKG) lènḍhu kasebbhut kadhâddhiyân è kaḍâlemman 10 km (6.2 mi). Polowan roma elaporraghi rosak otabâ ancor è Kabhupatèn Tapanuli Utara. Korang lebbina sèttong orèng matè ècapo' lènḍhu.

## Lènḍhu
Badan Meteorologi, Klimatologi bân Geofisika (BMKG) la arilis jhâ' lènḍhu kasebbhut anḍi' kakowadhân 5.5 magnitudo, è kaḍâlemman 10 km (6,2 mi), lokasi gempa bâḍâ 1,99 LU-99, 12 BT. Samantara mètorot Survei Geologi Amerika Serikat (USGS) lènḍhu kasebbhut kakowadhân 5.4 magnitudo è kaḍâlemman 46,9 km (29 mi) aposat sakètar 45 kilometer (27 mi) ḍâri Sibolga.

Lènḍhu kasebbhut èrasaaghi bi' Kabhupatèn Tapanuli Utara kalabân (MMI V), pas Sibolga bân Padangsidimpun (MMI V), bân (MMI III) è Medan, ngetterra kèya èghârâssa sampè' sajhâu Pulau Pinang, bân èghârâssa rèng-orèng ḍâ' geḍung aondhâg è Kuala Lumpur, Malaysia.

Mètorot BMKG, asèl analisis mekanisme sombher lènḍhu nonjugaghi jhâ' lènḍhu kasebbhut nga'anḍi' mekanisme patahan rata (strike-slip flaut) sè omom kadhâddhiyân è salanjânga Sesar Besar Sumatra perrèna geseran horizontal antar blok kerak bumi. Aḍâsarraghi analisis jhâ' kaḍuwâ lènḍhu rèya tergolong ḍâlem macemma  lènḍhu mabâ sè ècapo' bi' aktivitas Sesar Besar Sumatra, hosossa Segmen Toru.

## Merrè bân sè palang
Pasca lènḍhu, 18 bhângonan èlaporraghi rosak, bân ḍuwâ' roma rosak sara bân fasilitas omom kèya èlaporraghi rosak e Kabhupatèn Tapanuli Utara. Lènḍhu kasebbut ècapo' tana longsor è pan-brâmpan kennengngan ablokur ruas jhâlân bân marosak ḍuwâ' roma bân ḍuwâ' sakolaan. Sakonnè'na sèttong orènf matè èperrè nanimbunna tana longsor, bân sèttong orèng laènna ngalami ka-loka.

## Sombher
Mangkunegara X

**Kanjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara X** ( lahèr 29 Maret 1997), sè èkennal jhughân mènangka **Ghustè Bhre**, panèka aḍipati Kadipatèn Mangkunegaran molaè Maret 2022 bân potrana Mangkunegara IX sè sèdhâ tangghâl 13 Agustus 2021. Ghustè Bhre èyangka' mènangka panerros ka-10 Kadipatèn Mangkunegaran è tangghâl 1 Maret 2022 bân ènobataghi è tangghâl 12 Maret.

## Kaoḍi'ân Awwâl bân Pamolangan
Bhre Cakrahutomo Wira Sudjiwo èlahèrraghi è tangghâl 29 Maret 1997 bân panèka pottra nomer ḍuwâ' (sè bungso) ḍâri Kangjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara IX bân Ghustè Kanjeng Putri Mangkunegara IX. Ḍâri ghâris katoronan èbhuna, Ghustè Bhre aropa'aghi kompoyya Letnan Jenderal TNI (Pensiunan) Yogi Supardi sè aropaaghi Duta Besar Luar Biasa bân Kuasa 10 Republik Inḍonèsia ka Jeppang (1987-1991), Komandan Komando Militer XVI/Udayana (1972-1974), bân Sekretaris Jenderal Departemen Pertahanan bân Keamanan (1983-1987).

Ḍâri èbhuna, Ghustè Bhre (sebbhudhân rè-arèna) anḍi’ tarètan binè’ sè anyama Ghustè Raden Ajeng (GRA.) Ancillasura Marina Sudjiwo. Ḍâri embu' bâllunna, Sukmawati Soekarnoputri, Ghustè Bhre anḍi' ḍuwâ' tarètan tongghâl eppa': Ghustè Pangèran Harya Paundrakarna Jiwo Suryonegoro (Ghustè Paundra, tarètan lakè sè wa'-towa'an) bân Ghustè Raden Ajeng Putri Agung Suniwati (Ghustè Menur, tarètan binè' sè towa'an).

Bhre mamarè panḍiḍighân sarjana è Fakultas Hukum, Universitas Indonesia è taon 2019.

Sabellumma ènobataghi mènangka *Pengageng Pura* (pangobâsa karaton), Ghustè Bhre ampon noro' pan-bârâmpan kagiadhân è Kuil Mangkunegaran, akadhi dhâddhi *Cucuk Lampah* è ḍâlem tradisi Kirab Pusaka è malem 1 Suro bân Festival Jazz Mangkunegaran 2019.

## Aḍipati Mangkunegaraan (sajjhâk 2022)
Pamèlèyan Ghustè Bhre dhâddhi Aḍipati Pura Mangkunegaran ngadhebbhi râng-sabhârâng. Mènangka pottra lakè' ḍâri permaisuri (*garwa padmi*), Bhre panèka calon otama. Nangèng, tradisi mèlè pangobâsa Mangkunegaran ta’ noro’ atoran saccara kako kanta ghânèka. Nyama GPH Paundrakarna kalowar mènangka pottra lakè' sè palèng towa ḍâri KGPAA. Mangkunegara IX, sanajân bânnè pottrana permaisuri polana èbhuna ampon apèsa sareng Mangkunegara IX sabellumma Mangkunegara IX naè' tahta. Salaèn GPH Paundrakarna, bâḍâ jhughân nyamana Kanjeng Roy (KRMH. Roy Rahajasa Yamin) sapopona tor potra sarèyang ḍâri tarètan binè'na almarhum KGPAA.Mangkunegara IX.

## Sombher
Gereja Santo Yusuf Semarang

**Gerèja Santo Yusupf** otabâ **Gerèja Santo Yusef**, sè èkennal jhughân mènangka **Gereja Gedangan** panèka gereja Katolik sè partama è kottah Semarang. Ḍâlem administrasi, gereja panèka aropa'aghi bâgiyân ḍâri Paroki St. Joseph è Keuskupan Aghung Semarang.

Gerèja panèka èrancang sareng arsitek Bâlândhâ W.I. van Bakel bân èpaḍhâḍḍhi antara taon 1870 bân 1875 kalabân ongkos 110.000 emmas ka'angghuy kabutowan pânḍuḍuk Katolik Semarang sè tamba bânnya'. Gereja panèka tombu è ḍâlem sèket taon salanjhângnga bân èmolaè èḍominasi sareng ètnis Èropa bân kâlompok ètnis campurân. Namong, molaè marḍhika, gerèja ampon anḍi' jema'at sè bânnya' orèng pribhumè. Saellana pânḍuḍuk Katolik tamba bânnya', okoran paroki èkorangè polana èpaḍhâḍḍhi paroki sè anyar.

Kompleks gerèja panèka è antarana, gheḍḍhung gerèja, rektorat, bân biara. Gerèja Santo Yusuf pol sareng hiasân, è antarana sangabellâs cânḍèla kaca patri (tello' è antarana èhususaghi ghâbây santo pelindung gerèja, Yusuf ), okèran sè nampellaghi pa' bellas salib, bân altar sè èimpor ḍâri Jèrman. Menara tongghâl gerèja panèka aghâdhui ḍuwâ' lonceng sè èghâbây sareng Petit & Fritsen.

## Sejhârâh

### Orèng Katolik è Samarang

Gereja Katolik Roma pertama kalè maso' ka kottah Semarang, Hinḍia Bâlândhâ (satèya Jhâbâ Tengnga, Inḍonèsia) è awwâl abaḍ ka-19. È taon 1808, Rama Lambertus Prinsen (1777–1840) èkèrèm ḍâri Bâlândhâ ka Hinḍia Bhâlândhâ mènangka penḍeta ghâbây Semarang bân pan-bârâmpan bengko è sekitarna, è antarana Salatiga bân Klaten. Salèrana ceppet maḍḍhek ḍewan ka'angghuy ngator tugas aghâma, bân baptisan èmolaè taon salastarèna. Pa'bhellas orèng, kabânnya'an orèng Bâlândhâ, èbaptis è taon 1809. Namong, jema'at ghâpanèka ta' anḍi' gerèja sè èghuna'aghi ka'angghuy aḍhuwâ. Kantos taon 1815, jema'at aghuna'aghi gerèja sè palèng semma', Gerèja Immanuel, sè asalla gerèja Protestan. È antarana taon 1815 bân 1822, kebhâktèyan èlaksana'aghi è bengkona angghuta jema'at, bân molaè 7 Sèptèmber 1822, misa èlaksana'aghi è bengkona Pa' Prinsen anyar (semma'na Gerèja Immanuel).

## Sombher
Cimpa

**Cimpa** panèka kakanan has Karo.  Cimpa panèka ḍhâḍḍhi kakanan sè pentèng è acara-acara aḍhât Karo. 

## Perkara Cimpa
Cimpa iyâ arèya kakanan sè èghâbây ḍâri plotan ètem otabâ pote.  È ḍâlem plotan ètem èyèssè'è ghulâ mèra otabâ ghulâ arrèn ècamporè nyior parot.  Cimpa biasana èbhungkos dâun gheḍḍhâng.  Cimpa biasana èyola kalabân cara ètuwap. 

Cimpa panèka sala sèttong kakanan sè palèng pentèng ghâbây orèng Karo.  Cimpa koḍhu bâḍâ è bhân-sabbhân acara aḍhât Karo.  Cimpa koḍhu bâḍâ neng acara kabinan aḍhât, lakoh taonan otabâ merdang merdem, tor kâpatèyan.  Manabi cimpa ta’ bâḍâ è sala sèttong acara tradisional ka’ḍinto, maka acara traḍisional ka’ḍinto èyangghep korang tor ta’ samporna. 

Mola'epon, cimpa coma bâḍâ è bkto badhana karya taonan otaba merdang merdem e settong kampong. Cimpa èghâbây è arè sè kapèng ennem, è bâkto lako taonan otabâ merdang merdem. Cimpa èsâḍiya'aghi è bâng-sèbâng bengko è sèttong ḍisa sè ngalakonè lalakon taonan. Nangeng, jhâman mangkèn, è ḍâlem acara-acara aḍhât Karo, cimpa ros-terrosân esâḍiya’aghi.

## Cem-Macemma Cimpa
Cimpa bâḍâ tello’ macem, èngghi panèka: 

* Cimpa Unung.
* Tuang Cimpa. 
* Cimpa Matah.

Bhâḍhâna tello' macem cimpa panèka bâdâ è cara ngeghâbây bân ghâbây acara tradisional ponapa sè èsâḍiya'aghi.

### Cimpa Unung
Ḍâlem abaḍhi cimpa unung, teppong plotan ètem otaba cèlleng ècampor aèng sakonè’. Saterrossa, plotan sè ècampor kalabân aèng èyèssè’e sakonè’ camporân nyior bân ghulâ mèra otabâ se ekoca’ èssè.Sa'amponna aḍhunan èyèssè'e, aḍhunan è bhungkos ḍâun gheddhâng. Saterrossa, adonan ètuwap 20 kantos 30 mènit.

Macemma cimpa paneka se paleng bannya’ eghuna’aghi ḍâlem upacara-upacara aḍhât Karo. È ḍhâlem upacara merḍang merḍem, cimpa unung aropa’aghi sala sèttong kakanan otama sè kodu èsâḍiya’aghi. Cimpa unung panèka sala sèttong macem cimpa sè cokop malarat ka'angghuy aghâbây.

### Cimpa Tuang
È ḍâlem aghâbây cimpa Tuang saḍhâjâ bahan-bahan akaḍhi plotan, kanji, tèllor, nyior, bân ghulâ mèra ècamporaghi ḍâḍḍhi sèttong aḍhunan. Saellana jârèya, aḍhunan èghuring è attas panci sè ella èoles kalabân lemmak sapè. Jenis cimpa panèka biasana èghâbây mènangka bekkal otabâ nang-kennangan. Lebbi ghâmpang aghâbây bân panyajianna ta' sâmalarat cimpa Unung.

### Cimpa Matah
Agabay cimpa matah lebbi ghâmpang tor unik pole.  Ḍâlem abaḍhi cimpa matah, plotan, kalapa, ban ghulâ mèra èghiling areng-bhâreng.  Hasèlna èsâḍiya'aghi ḍâlem bentu' bobo' bân èsabâ è attas pèreng.  Cimpa panèka biasana èkakan ghâbây acara sabbhân arè to'. 

## Sombher
Rondahaim Saragih Garingging

**Tuan Rondahaim Saragih Garingging,** gellar **Raja Raya Namabajan** (1828–1891), panèka pangobâsa sè kapèng pa'bhellas è Partuanan Raya, èjhulughi sareng Pâmarènta Kolonial Bâlândhâ mènangka *Napoleon der Bataks* (bhâsa Inḍonèsia: Nepoleonna orèng Batak) amarghâ pertahananna kantos ahèr oḍi'na alabân Bâlândhâ. Partuanan Raya è catât tak toman takluk ḍâ' Bhâlândhâ è bâkto pâmârènta'an Tuan Rondahaim Saragih Garingging. Pas è taon 1901, sapolo taon samarèna Tuan Rondahaim sèḍâ, Partuanan Raya pas atoro’ ḍâ’ pâmarènta kolonial Bâlândhâ. Bâkto gâpanèka Partuanan Raya èpimpin sareng pottrana Tuan Rondahaim, sè anyama Sumayan, kalaban gellar Tuan Kapoltakan Saragih Garingging. 

Tangghâl 10 Nopèmber 2025, Prèsiḍèn Prabowo Subianto apareng gelar Pahlawan Nasional ka bapak Rondahaim Saragih Garingging. 

## Carèta Oḍi'

Rondahaim Saragih Garingging lahèr taon 1828 è Juma Simandamei, Sinondang, Pamatang Raya, ibu kottah Partuanan Raya. Ramana, Tuan Jimmahadim Saragih Garingging, sè èkennal jughân kalabân nyama Tuan Huta Dolog, èngghi panèka pângobâsa è Partuanan Raya. Embu’na, Puang Ramonta boru Purba Dasuha, pottrana Guru Raya. Puang Ramonta panèka nasipuang (binèna) Tuan Jimmahadim sè ta' ollè pâratèn ḍâri Tuan Raya, sa'ènggâna èparèngè jhujhur Puang Sibuangbuang. Maske oḍi'na Rondahaim bân ebuna possa' kalabân kakorangan, samangat ka'angghuy nga'olle kamajhuwân, ngaongga'aghi martabhât bân statusna mènangka pottrana rato, Tuan Rondahaim èka'olle pâlatèyan, bimbingan bân sokongan moral bân materi ḍâri lâ-bhâlâ ḍâri èbuna Ghuru Raya (pottrana: Ghuru Jotang, Ghuru Juhang bân Ghuru Mur) Rondahaim, bâkto ghi' kènè'na Rondahaim èkennalaghi sareng empa' pamanna, èngghi panèka Ghuru Murjama, Ghuru Onding, Ghuru Nuan, sareng Ghuru Juhang, ḍâ’ Rato Padang Tengku Muhammad Nurdin. Rondahaim ajhâr elmo Malaju bân elmo pâmârènta'an sambi oḍi' è Karajhâan Padang. È taon 1840, bâkto Rondahaim aomor 12 taon, ramana sèḍâ. Kâkobâsa'anna ramana pas èghântè sareng pamanna, Tuan Murmahata Saragih Garingging, sè èjhulughi Tuan Sinondang, mènangka pemangku rajhâ. Tuan Murmahata jhughân akabin sareng èbhu Rondahaim (Simalungun: “mambeten”).

## Sombher
Sabbhu' astèroid

**Sabbhu' astèroid** (bhâsa Inḍonèsia: *sabuk asteroid*) (bhâsa Inggris: *asteroid belt*) iyâ arèya bâgiyân Tata Surya sè tempaddhâ ra-kèra antara orbit planèt Mars bân Jupiter. Ḍaèra rèya èpossa'è moso pan-bârâmpan objèk sè car-kalacèr sè èsebbhut astèroid otabâ planèt kerdil. Sabbhu' astèroid èsebbhut kèya mènangka **sabbhu' astèroid otama** (*main asteroid belt*) otabâ **sabbhu' otama** (main belt) ka'angghuy abhidhâ'âghi ḍâri konsentrasi planèt kerdil laènna è ḍâlem Tata Surya, ènga' sabbhu' Kuiper bân pèrèngan sè tasebbar.

Lebbi ḍâri saparo massa sabbhu' otama bâḍâna è pa' objèk: Ceres, 4 Vesta, 2 Pallas, bân 10 Hygiea. Kasakabbhina aḍiamèter lebbi ḍâri 400 kilomèter, sementara Ceres, planèt kerdil sè bâḍâ è sabbhu' otama anḍi' ḍiamèter sekitar 950 kilomèter. Salebbina anḍi' pan-bârâmpan okoran sampè' kènè' ènga' partikella debu. Ḍistribusi sebbaranna bahan astèroid rèya tèpès parana saèngghâna kapal ruang angkasa bisa alèbâdhi jârèya tanpa calaka. Tapè, bâḍâ tabra'an antara astèroid-astèroid rajâ, sè ngasèllaghi pol-kompolanna astèroid sè anḍi' karakteristik sè para' paḍâ'â (orbital bân komposisi). Tabra'anna kèya ngasèllaghi debu sè abentu' komponèn otama cahaya zodiak (zodiak light). Astèroid è ḍâlem sabbhu' otama bisa kèya èkatègoriyâghi aḍhâsar spektrumma, sè sabâgiyân rajâna ghâgghâr ka ḍâlem 3 kalompo' ḍhâsar: karbon (C-type), silikat (S-type), bân kaya logam (M-type)

## Explorasi
Wahana ruang angkasa pertama sè alèbâdhi sabbhu' astèroid iyâ arèya Pioneer 10. Bâkto rowa bâḍâ isu jhâ' puing-puing sabbhu' rowa bhâkal abhâbhâjâ ka kapal luar angkasa kasebbhut. Tapè akhèrra salamet tanpa insiden

## Daftar Pustaka

* Elkins-Tanton, Linda T. (2006). ** *(Edisi First edition). New York: Chelsea House. ISBN&nbsp;<bdi>0-8160-5195-X</bdi>.*

## Pranala luar

* Arnett, William A. (February 26, 2006)."Asteroids"The Nine Planets. Diakses tanggal 2007-04-20.
* Asteroids Page Diarsipkan 2007-05-24 di Wayback Machine. at NASA's Solar System Exploration
* ExplorationFraser Cain. "The Asteroid Belt". Universe Today. Diakses tanggal 2008-04-01.
* Hsieh, Henry H. (March 1, 2006). "Main-Belt Comets". University of Hawaii. Diarsipkan dari asli tanggal 2006-05-15. Diakses tanggal 2007-04-20.
* "Main Asteroid Belt". Sol Company. Diakses tanggal 2007-04-20.
* Munsell, Kirk (September 16, 2005). "Asteroids: Overview". NASA's Solar System Exploration. Diarsipkan dari Asteroids Page asli tanggal 2007-05-24. Diakses tanggal 2007-05-26. ; ;
* Staff (October 31, 2006). "Asteroids". NASA. Diakses tanggal 2007-04-20.
* Staff (2007). "Space Topics: Asteroids and Comets". The Planetary Society. Diarsipkan dari asli tanggal 2007-04-28. Diakses tanggal 2007-04-20.
Bhâthèk Cellot

**Bhâthèk Cellot** (bahasa Minangkabau: *batik tanah liek*) adalah jenis kain batik yang berasal dari Minangkabau. iyâ arèya kaèn bhâthèk sè asalla ḍâri Minangkabau. Bhâtèk rèya aghuna'aghi cellot mènangka pabârnana. Kaèn èmolaè kalabân èbegghâ saminggu kalabân cellot, pas èbâcco bân èberri' pabârna'an alami laèn sè asalla Ḍâri bu-tombuwân.

## Sejarah
Asal bhâthèk rèya èkataowè sementara ḍâri Tiongko' sè maso' ka Minangkabau ḍâ' abad ka-16. Ḍâ' masa rowa, Kerajhâ'ân Minangkabau anḍi' pusat è Paraguyung, Batusangkar. Bhâthèk cellot sempat èlang ta' alampat Ḍâ' masa jhâjhâ'ânna Jeppang, tapè Wirda Hanim ngusaha'aghi makennallaghi polè teknik-teknik bhâtèk rèya è taon 1994. Awalla Wirda Hanim nèngalè motiffa bhâthèk rèya èghuna'aghi moso pan-bârâmpan orèng pendudu' Nagari Sumanik, Kabhupatèn Tanah Datar, Sumatera Bârâ'. Salèrana terro ka bhâtèk sè langka kasebbhut bân anḍi' nèyat ka'angghuy ngangka' seni tradisionalla bhâthèk cellot rèya polè sè para' mosna'a. 

Sampè' satèya, Wirda Hanim tettep alestarikan bhâthèk cellot dè bâḍâ è dhâlemma è Jalan Sawahan Dalam, Nom 33, Kottha Padang. Salaèn rowa, salèrana jhughân ngaollè pan-bârâmpan penghargaan ḍâri pamarènta jhughân swasta, ènga' Upakarti Award è taon 2006 atas jhâsana alestarikan produk tradisional seni bân bhudhâjâ Inḍonèsia, serta Dâri MarkPlus è taon 2014 mènangka Marketeer of the year.

## Motif
Motif bhâthèk cellot tradisional iyâ arèya kuda laut bân mano' hong, tapè satèya salaèn motif Tionghoa, èpakennallaghi kèya motif tradisional Minangkabau ènga' *siriah dalam carano, kaluak paku, kuciang tidua, lokcan, batuang kayu, tari piring, kipas*.

Saat satèya motif-motif anyar jhughân èpakennal sè inspirasina èkala' ḍââri bânnya'na bhudhâjâ è alam Minangkabau, ènga' motif motif *tabuik* (tabut), Roma Gadang.

## Referensi


## Pranala luar

* SItus resmi Batik Tanah Liek Wirda Hanim
Bili'u

Billi'u (èbâca *billi-u*) iyâ arèya kalambhi kona bâbinè' suku Gorontalo, Polo Sulawèsi, Indonèsia.

Billi'u iyâ arèya sala sèttong kalambhi adhât Gorontalo sè wâjib èghunaaghi mantan binè' ḍâlem parlo adhât kabinan. Billi'u ḍâlem kamajhuânna èkennal mènangka sala sèttong kalambhi adhât sè lajhin bân pono' bi' *nilai-nilai filosofis* è Indonèsia.

Neng taon 2012, Billi' u ètettepaghi bi' Pamarènta Indonèsia lèbât Kementerian Pandhidhighân bân Kabhudhâjhâ'ân mènangka wârèsan budhâjhâ sè ta' abujut  asalla ḍâri Gorontalo, Sulawèsi.

## Pangangghuyân
Bili'u arèya kalambhi adhât kabhângghâ'ân sè èpaangghuy ḍâ' binè' Gorontalo è dâlem upacara adhât. Pasanganna kalambhi adhât Bili'u iyâ arèya Paluwala, sè dhâddhi kalambhi adhât ka'angghuy lakè' suku Gorontalo.

Kalambhi adhât Bili'u bi' Paluwala biyasanâ èpaangghuy bi' kaduwâ pangantèn è ḍâlem acara rèsèpsi kabinan sè ngangghuy adhât Gorontalo sè kentel. Bini' Gorontalo sè ngangghuy kalambhi Bili'u bhâkal ajhugèttâ 'Tidi Lo Polopalo' è adâ'na pangantèn lakè' bi' para onjhângan.

## Kadudughân Bili'u
È dâlem urutan kalambhi adhât bini' Gorontalo, Bili'u arèya kalambhi kona sè palèng lengkap ornamèn adhâtta, bân palèng tèngghi kedudughânna polana èpaangghuy bi' mahkota adhât sè lengkap.

## Makna Bili’u
Bili’u asalla dâri oca’ *bilowato*, artèna iyâ arèya "sè èangka'". *Secara harfiah* èmaknaè bini' sè ngangghuy Bili'u bâkal èyangka' dherajhâtta kalabân mabhângal *ayuwa* (sikap) bân *popoli* (lakona) sè santon, tamaso' sèpat bân bhibbhâ'na sè bhâghus è lingkungan kalowarghâ.

Mon èpèrtè, sakabbhinna kalambhi otabâ ornamèn è Bili'u aghâmbhârraghi pengharghâân adhât Gorontalo dâ' ka bini' kalabân cara notobhi aurat bân ajâghâ bhâdhânna bini' dâri attas sampè' dâ' bâbâ. Polana jârèya, pangangghuyân kalambhi Bili'u ta' ollè sarombânan bân kodhu atoro' dâ' ka norma budhi pekertè sè berlako.

## Sombher
Tari Saman

Sabelunna jhugèttan Saman èmolaè dâddhi *mukaddimah* otabâ pâmbukkâ'an, bâdâ orèng toa sè pènter otabâ tokoh adhât sè abâkkèlè *masyarakat* neng dinto otabâ bhibbhirân sè ghuna dâ' ka para pamaèn bân orèng sè nyongngo'.

Laghu bân syair èpanyampèâaghi kalabân cara bhârengan bân ros-terrosan, pamaènna orèng lakè' sè ghi' ngoḍâ kalabân ngangghuy kalambhi adhât. Jhugèttan rèya bisa èpajhâng, èpantom dhibi' antara grup dâtengngan bi' grup sèttong pangkalan (duwâ' grup). Panilayanna mènorot dâ' kâmampoanna masèng-masèng grup è dâlem nuro'è ghâra'an, jhugèt, bân laghu (syair) sè èpanyampè bi' labânna.

## Nyanyèyan
Nyanyianna para pajhugèt nambai râmmèna jhugèttan Saman. Cara nembhângaghi laghu-laghu è dâlem jhugèttan Saman èbhâghi ḍâ' 5 macem:

* Rengum, iyâ arèya monyè sè èmolaè bi' pengangka' (orèng sè molaè).
* Dering, iyâ arèya rengum sè teros ètoro'i bi' kabbhi pajhugèt.
* Redet, iyâ arèya laghu pèndâ' bi' sowara sè pèndâ' sè ènyanyiaghi bi' sèttong pajhugèt è ḍâlem jhugèttan.
* Syekh, iyâ arèya laghu sè ènyanyiaghi bi' sèttong pajhugèt bi' sowara sè lanjhâng, tèngghi, sarta nyolèng, biasanâ dhâddhi tanḍhâ ghântèna ghèra'an.
* Saur, iyâ arèya laghu sè èyangghit bhârângan bi' kabbhi pajhugèt saamponna ènyanyiaghi bi' pajhugèt dhibi'an (solo).

## Ghèra'an
Jhugèttan Saman ngangghuy ḍuwâ’ macem ghèra’an sè dhâddhi dhâsarra, iyâ arèya pok-tepok tanang bân pok-tepok ḍâḍâ. Èpèkkèr, bâkto nyebbharaghi aghâma Islam, Syekh Saman ajhâr jhugèttan Melayu kona, polana èpabâḍâ polè lèbhât ghèra’an sè ètoro'è bi' syair-syair dâ'wah Islam sopajâ dâ'wana lebbi ghâmpang. È dâlem kabâḍâ'ân sàtiya, jhugèttan rituwal aghâma rèya ghi' èpaangghuy dâddhi dâlan ka'angghuy nyampèaghi pessan-pessan dâ'wah lèbhât tontonan.

Tari Saman tamaso' sala sèttong jhugèttan sè lajhen (unik), polana coma mabhângal ghèra’an pok-tepok tanang bân ghèra’an laènna, akadhi ghèra’ guncang, *kirep, lingang, surang-saring* (kabbhi ghèra’an rèya ngangghuy bhâsa Gayo).

## Pajhugèt
Biyasana, jhugèttan Saman èpamaèn bi' bellessan otabâ poloan orèng lakè', tape jhumlana kodhu ghânjhil. Bâdâ pèkkèran laèn sè ngoca'aghi jhugèttan rèya èjhugèttaghi korang lebbi dâri 10 orèng, kalabân rincian 8 pajhugèt bân 2 orèng sè dâddhi sè aberri' aba-aba sarta nembhâng. Tapè, è dâlem kamajhuannâ è jhâman sàttiya sè nuyulaghi jhugèttan jârèya bhâkal tambah rammè mon èjhugèttaghi bi' pajhugèt sè jhumlana lebbi bânnyak. Ka'angghuy ngator sapa-napa ghèra'anna, èpèlè sèttong pâmimpin sè èsebbhut syekh. Salaèn ngator ghèra'anna para pajhugèt, syekh jhughâ aghâdhudhi lalakon nembangaghi syair-syair laghu Saman, iyâ arèya ganit.

## Sombher
Anschluss

***Anschluss*** otabâ ***Anschluß*** (sè artena "aghâbhung") panèka aneksasi Austria sareng Jèrman Nazi sè èlampa'aghi è tangghâl 12 Maret 1938. *Anschluss* panèka bâgiyân ḍâri usaha pâmmpin Jèrman Adolf Hitler (orèng Austria) ka'angghuy maḍḍhek *Reich* sè nyatu'aghi wilaya-wilaya sè abhâsa Jèrman. Saellana bisa ngajhâk Austria, Jèrman Nazi nga'ollè Sudetenland (sè è kennangè orèng sè abhâsa Jèrman) ḍâri Cekoslowakia è bulân Sèptèmber 1938.

## Istila "''Asnchluss''"
Oca' " *Anschluss* " ḍâlem bhâsa Jèrman artena "ghâbhung", "sambhungan", otabâ "konèksi". Bâdâ sombher sè nyebbuht *Anschluss* mènangka "penyèttongan". Namong, bânnya' sombher modern jhughân ngoca' *Anschluss* mènangka "aneksasi". È bhâsa Jèrman, kaḍhâḍḍhiyân *Anschluss* biasana ètolès è ḍâlem tanḍhâ pettik („ *Anschluss* “) sareng para sâjhârâwân. Menorot sâjhârâwân Austria Florian Wenninger, hal ka'ḍinto èmaksoḍ ka'angghuy majhâ'u aghi istila ḍâri propaganda Nazi sè aghâḍhui kkowaḍhân ka'angghuy nyamar jhâ' sè ngala' kakobâsa'an è Austria èlampa'aghi kalabân kakowaḍhân. Namong, ta' kabbhi ahli sâjhârâ noro' praktèk panèka; Sâjhârâwân Austria Kurt Bauer ta' aghuna'aghi tanḍhâ kutip ka'angghuy èbâca. Salèrana parcajâ jhâ' hubunganna sâjhârâ *Anschluss* bisa èkaton ḍâri konteksna, bân salèrana jhughân arassa jhâ' praktèk aghuna'aghi tanḍhâ pettik nyebbar polana èyangghep aḍhât bân ta' nyinggung.

Latar Belakang

Ḍâri abaḍ ka-19 kantos aher taon 1920

Usaha ka'angghuy masèttong kabbhi orèng Jèrman è bâbâ sèttong spanduk ampon ḍhâḍḍhi poko' masala sè ta' lang-èlèng sajjhek bhubhârrâ Kekaisaran Romawi Suci è taon 1806. È taon 1848, Parlemen Frankfurt ngongkapaghi cita-citana ka'angghuy nyatu'aghi kabbhi orèng Jèrman è bâbâ sèttong nâghârâ, tamaso' orèng Jèrman Austria. Parlemen Frankfurt jhughân nolak konsep monarki multinasional ḍâri Geḍung Habsburg. È taon 1850, Austria noro' Konfederasi Jèrman, namong sa'amponna Prusia mennang è perrang è bâbâna Austria, Austria èkalowar ḍâri konfederasi sareng Kanselir Prusia Otto von Bismarck è taon 1866.

## Sombher
Gitar

Gitar iyâ arèya sala sèttong alat musik asenar sè èpamaèn kalabân cara èpetthe', biyasana ngangghuy ghârighi' otabâ *plektrum*. Gitar èpabhâḍâ dâri bâghiyân bhâdhân sè otama bi' bâghiyân lè'èr sè kowat dâddhi kennengnganna senar sè jhumlana bâḍâ ennem. *Secara* tradhisional, gitar èpabhâḍâ dâri macem-macem kaju bi' senar sè èpabhâḍâ dâri nilon otabâ bhejhâ. Sapa-napa gitar modhèren èpabhâḍâ dâri bahan polikarbonat. Secara omom, gitar èbhâghi dâ' 2 macem: akustik bân èlèktrik.

Gitar akustik, bâghiyân bhâdhânna sè alobang (*hollow body*), la èyangghuy dhimèn molaè èbuân taon dhimèn. Bâḍâ tello' macem otama gitar akustik modhèren: gitar akustik senar-nilon, gitar akustik senar-bhedjhâ, bân gitar archtop. Gitar klasik biyasana èkamaèn dâddhi alat musik dhibi'an (solo) ngangghuy tèknik *fingerpicking*.

Gitar èlèktrik, èpaonjulaghi è taon 1930-an, adhisar dâ' ka pengowat sè secara èlèktronik bisa ngobâ monyèna gitar. È dâlem molaèna karèngghâ’ânnâ, gitar èlèktrik ngangghuy bhâdhân sè alobang (*hollow body*), tape sàtiya pangangghuyân bhâdhân sè kowat (*solid body*) èrassa lebbi pas. Gitar èlèktrik loas èkennal dâddhi alat musik sè otama è sapa-napa macem musik akadhi blues, country, reggae, jazz, metal, rock, bân sapa-napa dhâpù'na musik pop.

## Asal-osolla

Oca’ ‘gitar’ otabâ *guitar* è dâlem bhâsa Inggris, molaèna èkala’ dâri nyamana alat musik pethe’ kona è wilayah Persia ra-kèra taon 1500 SM sè èkennal mènangka *citar* otabâ *sehtar*. Alat musik rèya bânnyak macem model gitar kona sè èsebbhut *tanbur*. È taon 300 SM *Tanbur Persia* èpamateng bi' bhângsa Yunani bân ennem abad saamponna bi' bhângsa Romawi..

Aslina gitar ta' kènnèng èpertè dâri konana. Sapa-napa ahli arassa alat rèya asalla dâri bânua Afrika, è dhimma bânnyak rèplika modhèren sè ḍhâpù'na kotak bunter akaḍhi kolè' kerang ngangghuy *Gut* otabâ bânnâng-bânnâng sotra, è bânnyak dâèra bânua jârèya. Ahli laèn nemmo alat rèya bento' kaca è ḍâlem rèlief-rèlief bhâto kona è jhâman Asia Tengghârâ bân Asia Kona. Pèkkèran laèn jhughân bâḍâ kalabân ètemmona vas-vas Yunani Kona sè acorak. *Greek Strings* arèya alat sè palèng ḍha'-aḍha' èsebbhut ḍhâddhi gitar. Gitar modhèren mungkan dhisarra dâri gitar Spanyol, tape bânnyak macem gitar akadhi alat-alat musik sè bisa èpèrtè è ghambhâr-ghambhâr jhâman *Medieval* bân *Renaissance* sè bânnyak bâḍâ è sa-fassana Èropa.

## Sombher