open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alfred Russel Wallace

**Alfred Russel Wallace** OM FRS (8 Jânuwari 1823 – 7 Novèmber 1913) panèka naturalis Inggris, penjelajah, ahli geografi, ahli antropolog, ahli biologi, bân ilustrator sè ajhuwâl teori evolusi kalabân seleksi alam. Makalahna tentang subjek panèka èterbitaghi è bâbâna pan-bârâmpan makalah Charles Darwin è taon 1858, sè mandhâr Darwin nerbitaghi idè-idèna dhibi' è *On the Origin of Species*. Wallace ngalakonè lalakon lapangan sè èjhârbâ'aghi, pertama è cekungan Songay Amazon bân salastarèna è Kepulauan Melayu (Inḍonèsia), è ḍissa' èpon ngèḍingaghi divisi fauna sè samangkèn èkennal mènangka *Garis Wallace*. Ghâris panèka èbâgi kepulauan Inḍonèsia dâddhi duwâ' bâgiyân sè bhân-sabbhân: satengnga bârâ', kalabân sabâgiyân bânnya' fauna Asia, bân satengnga tèmor, kalabân fauna sè ècerminaghi Australasia.

Salèrana èangghep ahli è abad ka-19 è distribusi geografis spèsies kèban bân kadhâddhiyân èsebbhut "bapak biogeografi." Wallace panèka sala sèttong pemikir èvolusi abad ka-19 bân aghâbây bânnya' kontribusi laènna dâ' perkembangan teori evolusi salaèn dhâddhi penemu seleksi alam. Èngghi panèka konsep pewarnaan peringatan è keban, bân efek Wallace, hipotesis tentang carana seleksi alam bisa aberri' kontribusi dâ' spesiasi kalabân promosi penciptaan penghalang dâ' hibridisasi. Pambèlaan atas spiritualisme bân kaparcajâ'ân dâ' non-material, sè adukung kapasitas mental sè lebbi tèngghi mabâli hubunganna bân pan-bârâmpan angghuta lembaga ilmiah.

Salaèn karjâ ilmiahna, èpon jhughân aktivis sosial, kritis dâ' apa sè èangghep sistem ekonomi bân sosial sè ta' aḍil è Inggris abad ka-19. Minatta dâ' sejarah alam aghâbây salèrana sala sèttong ilmuwan terkemuka sè partama sè abâhas dampak lingkungan dâri aktivitas manossa. Salèrana jhughân sastrawan sè bânnya', nolès masalah sosial bân ilmiah; carèta parjhâlânanna bân pangamatanna è bâkto ajhâlân-jhâlân è Singapura, Inḍonesia, bân Malaysia, Kepulauan Melayu, panèka karya sè èkennal bân èangghep tèngghi. Molaè èterbitaghi è taon 1869, ampon ècètak polè règuler. Wallace ngalamih kasossa'an kauangan è sabâgiyân bânnya' oḍi'na. Parjhâlânanna ka Amazon bân Timur Jauh èbiayai kalabân ajhuwâl spesimen sè èkompolaghi, bân saamponna kaèlangan sabâgiyân bânnya' hasèl panèka dâlem investasi sè gagal, èpon serrèng koḍhu nolongè dhibi'na lèbât publikasina. Bhân-sabbhân orèng sè èkennal è komunitas ilmiah Inggris, akadhi Darwin bân Charles Lyell, èpon ta' andi' artah kalowarga sè bisa nolongè. Wallace ta' bisa ngaollè posisi sè ègâji jangka abit bân ta' narèma panghasèlan règuler kantos, lèbât usaha Darwin, èberri'i pensiun pamarèntah sè cè' èndâ'na è taon 1881.

## Sombher
Dangdut

**Dangdut**, kacator è ḍalem bânnya' pamangghi mènangka sala sèttong ḍâri genre musik populer tradisional asal Inḍonèsia sè èajhum ḍâri hasèl camporan macemma musik film India, Melayu tor musik rock Barat. Musik panèka èghunaaghi è Jakarta taon 1960 kalabân mamaso' unsur-unsur musik Hindustani (India Utara), Melayu, tor Arab. Dangdut anḍi' ciri khas otamana è dentuman tabla (alat musik perkusi India) tor kendang.

Dangdut nyatana lakar epengaruhi lagu-lagu musik tradisional India tor Bollywood. Nangèng bâjâ samangkèn lirik-lirik è lagu dangdut pon èanggit tor èpangghi'i è ḍâlem bhâsa Indonesia tor Jawa, sarta Bhâsa laènnèpon. Bâjâ mangkèn rassana dangdut bâḍâ è man- ka'dimman. Akadhiyâ kennenganna angkutan omom kantos hajatanna bhâlâ tatangghâMusik panèka kalonta mènangka khas Nusantara asabhâb Irama sè khas saèngghâna ètarèma sarèng masyarakat, napa polè lirik èpon sè aghâmbârraghi tarèsna sè segghut maloka atè.Amarghâ èkennal, bânnya' addhuwân anyanyè musik dangdut akadhi Liga Dangdut tor laènnèpon. Onènga sampèyan, kadhiponapa sajhârâna Musik Dangdut?

## Sajhârâna Dangdut
Istilana Dangdut awalla ḍâri sebbudhân onomatope sowara permaènan tabla, e Inḍonèsia è sebbhut "gending", saèngghâ âmonyè, dang tor dut. Tabla panèka sèttong alat musik otama dangdut sè asalla ḍâri India. Saongghuna dangdut panèka èkennallaghi Roma Irama è ḍâlem lagu akadhi nyama kasebbhut, èngghi panèka dangdut taon 1971 tapè Rhoma nyamporraghi kalabân nambhâ unsur rock è ḍâlem musik Orkes Melayu.

Panyebudhân nyama Dangdut sèaropa "Orkes Melayu" èatorraghi sareng Putu Wijaya è majalah Tempo tanggal 27 Mei 1972. Nyama panèka èangghuy sareng majalah kasebbhut kaangghuy ajellasaghi lagu Melayu sè èpengaruhi kalabân lagu India.Dangdut awalla èkennal kalabân nyamana Orkes Melayu. Marèna ghânèka, dangdut èpangruhi musik India lèbât film Hollywood sè èkanyanyè Ellya Khadam kalabân tembang Boneka India saènggana lahèr dangdut taon 1968 kalabân tokoh otama raja dangdut Rhoma Irama.

## Panyanyè Dangdut sè Kasohor
Saterrossa aobhâ dhâddhi musik Kontemporer, samangkèn pon èpengaruhi unsur - unsur musik India (otamana tabla) tor Arab (lèbât cengkok tor harmonisasi). Pan-bârâmpan penyanyi sè ngaollè jhâjjhuluk Rato otabâ diva dangdut èngghi panèka Elvy Sukaesih, Camelia Malik, Iyeth Bustami, Kristina, Ikke Nurjanah, Via Vallen, Ayu Ting Ting, tor Lesti. Dangdut saongghuna pon dhâddhi musik masyarakat Inḍonèsia tor makala aliran musik laèn sè bâḍâ neng è masyarakat è ḍâlem kasohoran.

Bânnya' rèng-orèng lèbur anyanyè dangdut kalabân karaoke, kaangghuy abâ'na dhibi' tor  ngalampaaghi tatèngghun asareng kalowargâ, Pongghâbâna kantoran daerah tor è pusat.Kadhâng kabânnya'an èangghuy senam sabellunna mangkat alako tor laènnèpon. Kadhâng acara Kampanye Politik ta' nyèngla  moter musik dangdut kaangguy maḍâteng rèng-orèng. Dangdut ta' coma kasohor è Indonesia, è Malaysia dangdut jughân ekaleburi bânnya' orèng kantos arè mangkèn.

## Sombher
Sutan Mohammad Amin Nasution

**Sutan Mohammad Amin Nasution** panèka pangacara bân politisi ḍâri katoronan Mandailing. Rèmbi' è Acèh ḍâri orèng towana Sukuailing, Nasution dhâḍdhi pangacara saamponna lastarè akulia è Fakoltas Hokom è Batavia. Saamponna Inḍonèsia mardhika, èpon noro' ghâlimpo' kamardhika'an, sè palèng èkennal mènangka Gubernur Sumatera Lao', sanajjhân kalabân asma sè bhân-sabbhân. Salèrana jhughân dhaḍdhi Gubernur Riau sè partama.

## Kaoḍi'ân Awwâl
Nasution rèmbi' tangghâl 22 Pèbruari 1904, e Lhoknga, Acèh, Rajâna èkennal kalabân asma Krueng Raba Nasution. Salèrana pottrana Muhammad Taif sè èkennal jhughân Raja Aminuddin sareng Siti Madinah ḍâri ètnis Mandailing . Salèrana ana' nomer lèma' ḍâri ennem ana'. Nasution asakola è Europeesche Lagere School (ELS, European Elementary School) è Sabang taon 1912. Tello taon saterrossa, è taon 1915, èpon ngallè ka ELS è Solok, bân è taon 1916, èpon ngallè polè ka ELS è Sibolga bân ELS è Tanjung Pinang kantos ahèrra lolos è taon 1918. Saellana lolos ḍâri sakola'an, salèrana nerrossaghi pangajhâran è sakola'an kadokteran STOVIA è Batavia è taon 1919. È STOVIA, salèrana aktif è geraghân mahasiswa bân noro' Jong Sumatranen Bond (Asosiasi Mahasiswa Sumatra). Nasution namong ajhâr è STOVIA ḍu taon, kantos èpaèlang è taon 1921. È taon 1921, Nasution maso' ka Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO, SMP). Prèstasi sakola'an è SMA aghâbây èpon ètarèma ka Algemeene Middelbare School ( AMS, Senior High School) è Yogyakarta . Bâkto bâḍâ è AMS, èpon èkennalaghi ḍâ' iḍèologi nasionalis sareng kancana Mohammad Yamin. È tengnga taon 1927, èpon lolos ḍâri AMS kalabân nilai sè beccè', bân nerrossaghi pangajhâran è Rechtschoogeschool (Law College) è Batavia. È bâkto asakola è Rechtschoogeschool, èpon dhâḍdhi sala sèttong pendiri organisasi Pemuda Inḍonèsia . Organisasi panèka salastarèna aghâdhui Kongrès Pemuda Kaduwâ' è Batavia.

## Lako
Saellana lulus, ahèrra èghâdhui gelar Meester in de Rechten (Mr., Master of Laws) bân è tangghâl 16 Juli 1934, èmolaè karir mènangka pangacara è Kutaraja, Acèh . Salèrana alabân ka ramana, sè terro salèrana alako mènangka PNS è pamarènta'an Hindia Bâlândhâ. Rakèra pèttong taon saellana karir èmolaè, pasoghân Jepang ngajhâk Acèh. È bâkto pendudukan Jeppang, èpon alako mènangka hakim è Sigli. Sataon saellana eangkat dhâḍdhi hakim, èallè dhâḍdhi ḍirèktur SMA Kutaraja. Salèrana jhughân dhâḍdhi ghuru è ka’ḍissa’. È bâkto jârèya, èpon dhâḍdhi angghuta Partai Inḍonèsia Raya.

## Mènangka Gubernur Ngoḍâ Sumatera ḍâjâ
Saamponna Jhâbâ pasra è tangghâl 15 Agustus 1945, kamardhika'an Inḍonèsia èproklamasiaghi è tangghâl 17 Agustus 1945. Pamarènta Inḍonèsia ghânceng maḍdhek propinsi bân ngangkat gubernur kaangghuy propinsi kasebbhut. Propinsi Sumatera, sè èpadhâḍdhi ḍâri Residènsi Sumatera ḍâjâ, Sumatera Tengnga, bân Sumatera Lao', èpadhâḍdhi, bân Teuku Mohammad Hasan èresmiaghi mènangka Gubernur propinsi è tangghâl 29 Sèptèmber 1945. Sumatera Lao' èpadhâḍdhi ḍâri Acèh, Tapanuli, bân Residènsi Sumatera Tèmor.

## Sombher
Abu Lu'lu'ah

Abu Lu'lu'ah (bhâsa Arab: أبو لؤلؤة, translit. *Abū-Lūʾlūʾah*), sè èberri’ jhulughân Bābā Syujāʿuddīn (bhâsa Arab: بابا شجاع الدين) panèka sèttong parajurit Kakaisaran Pèrsia Sasaniyah sè ètangkep è ḍâlem Paperrangan al-Qadisiyyah è taon 636 M nalèkana Sasaniyah èpakala sareng tântra Muslim sè èpimpin bi’ Khalifah Rasyidin sè kapèng ḍuwâ’, Umar bin Khattab, è pèngghir bârâ’ Songay Efrat. Samarèna Panjhânnângèpon èghibâ ḍâ’ Madinah, Panjhânnângèpon bhender-bhender matèè sang Khalifah è taon kapèng 23 Hijriah otabâ 644 Masèhi.

## Nyama
Nyama saongghuna Abu Lu'lu'ah rajâ kèng-kèngnga iyâ arèya *Pèroz ,* sèttong nyama Pèrsia Tengga sè andi' artè "kamennangan" bân ètoles èḍâlem sombher-sombher Arab dhâddhi *Firuz otabâ Fayruz.* Tapè, èḍalem sombher-sombher awwâl panjânnengèpon lebbi segghut èsambhat *kunya* (tèknonim) *Abu Lu'lu'ah*, artèna "Bapak Mutiara". Molaè abad ka-16 otabâ ka-17 bân saterrossa, panjânnengèpon jhughân narèma *laqab* (nyama kamoljâân) *Bābā Syujāʿuddīn* *()* sè èkayètaghi sareng parajhâân taonan sè èbâḍâghi kaangghuy ngormataghi panjânnengèpon neng Iran.

## Carèta Kaoḍi'ân
Kaoḍi'an Abu Lu'lu'ah sanget sakoni' èkaoningi. Mènorot pan-saponapan catetan sejarah, Abu Lu'lu'ah iyaâ arèya sèttong panganut Zoroaster ḍâri Nahawand, samentara laporan laènna aghâmbhârraghi panjânnengèpon orèng Kristen. Abu Lu'lu'ah èghâmbhâraghi dhâddhi tokang kaju bân tokang bessè sè sanget pènter, Abu Lu'lu'ah èyokom sareng  Mughirah bin Syu'bah neng Paperrangan Nahawand (642) lajhu èghibâ ḍâ' Hijaz. Wilferd Madelung adhâbu jhâ' bâḍâ kamongkènan jhâ' Abu Lu'lu'ah maso' Islam neng Hijaz.

## Sombher
Matt Damon

**Matthew Paige Damon** (/ˈḍeɪmən/DAY-mən; lahèr 8 Oktober 1970) panèka aktor, proḍuser filem, bân pânulès skenario Amerika Serikat. Bâ'na èpangkat è antarana bintang *Forbes* sè palèng èpasar è taon 2007, bân è taon 2010 ḍhâḍḍhi sala sèttong aktor sè palèng aghâḍhuwân ontong è sâlanjhânga bâkto. Salèrana ampon narèma bânnya' pângarghâ'ân bân nominasi, è antarana Acaḍemy Awarḍ bân ḍuwâ' Golḍen Globe Awarḍs, salaèn nominasi ka'angghuy tello' British Academy Film Awards bân pètto' Primetime Emmy Awards.

Damon amola'è âkting sè kapèng sèttong e *Mystic Pizza* (1988) sabellunna èkennal è taon 1997 è bâkto èpon bân Ben Affleck nolès bân abintangè *Good Will Hunting*, sè mènnang Academy Award ghâbây Skenario Asli palèng bhâghus bân Golden Globe Award ghâbây Skenario palèng bhâghus. Salèrana mabâḍâ'aghi orèng sè èkennal kalabân peran akaḍhi Tom Ripley è *The Talented Mr. Ripley* (1999), Jason Bourne è waralaba *Bourne* (2002–2007; 2016), bân Linus Caldwell è trilogi *Ocean* (2001–2007). èpon narèma nominasi Academy Award bân mennang Golden Globe Award ghâbây Aktor palèng bhâghus polana abâḍâ'aghi astronot sè terdampar è Mars è *The Martian* (2015). Salèrana jhughân abâktè è *The Rainmaker* (1997), *Saving Private Ryan* (1998), *Syriana* (2005), *The Departed* (2006), The Informant! (2007), bân *The Informant!* (2008). (2009), *Invictus* (2009), *True Grit* (2010), *Contagion* (2011), *Ford v Ferrari* (2019), *Stillwater* (2021), *Air* (2023), bân *Oppenheimer* (2023), sè palèng ahèr panèka fèlem sè palèng bânnya' nga'ollè ontong.

È televisi, Damon amaèn Scott Thorson è biopik HBO *Behind the Candelabra* (2013), sè ècalonaghi ghâbây Primetime Emmy Award. èpon ènominasi'aghi ka'angghuy Emmy polana peran tamoy è *30 Rock* è taon 2011 bân mènangka pembawa acara *Saturday Night Live* è taon 2019. èpon jhughân aghâbây serial realitas *Project Greenlight* (2001–2015) bân fèlem *Manchester by the Sea* (2016). Damon ampon ngalakonè karjâ voice-over è fèlem animasi bân dokumentèr bân maḍḍhek ḍuwâ' perusahaan proḍuksi sareng Affleck, Artists Equity, bân sabellunna, Pearl Street Films . Salèrana jhughân ngèrèng ḍâlem lalakon amal sareng organisasi-organisasi è antarana One Campaign, H2O Africa Foundation, Feeding America, bân Water.org

## Ka'oḍi'ân Awwâl
Damon bhâbbhâr è Cambridge, Massachusetts, ana' kaḍuwâ'na Kent Telfer Damon (lahèr taon 1942), calo saham, bân Nancy Carlsson-Paige (lahèr taon 1944), profesor penḍiḍighân awwâl na'-kana' è Universitas Lesley.   Ramana tello' per empa' kâtoronan Inggris bân sèttong per empa' kâtoronan Skotlandia, èbhuna lèma' per bâllu' kâtoronan Finlanḍia bân tello per bâllu' kâtoronan Sweḍia (nyamana èbhuna ampon aoba ḍâri nyamana Finlanḍia "Pajari" ḍhâḍḍhi "Paige").    Damon bân kâlowargana apinḍa ka Newton ḍu' taon. Orèng towana apesa è bâkto omor ḍuwâ' taon, bân Damon bân ale'na abali kalabân embu'na ka Cambriḍge,   è ḍissa' rèng-orèng rowa oḍi' è bengkona ennem kâlowarga.   Kaka'na Kyle samangkèn ḍhâḍḍhi pematung bân seniman.  

## Sombher
I Gusti Ngurah Made Agung

I Gusti Ngurah Made Agung otabâ lastarèna sèdhâ andi' pangkat Ida Tjokorda Mantuk Ring Rana (5 April 1876 - 20 September 1906) iyâ arèya Raja Badung otabâ Raja Denpasar ka-VI bân sèttong pajuwang sè ta' ende' ka pamarenta Hindia Belanda è Bali sè èpadhâddhi pahlawan Nasional Indonesia sareng Presiden Joko Widodo neng tangghâl 5 Novemebr 2015. Panjânnengèpon potra ḍâri I Gusti Gede Ngurah Pemecutan, Raja Badung ka-IV.

## Panobâdhân
Neng taon 1902,  I Gusti Ngurah Made Agung èpajhâun dhâddhi Raja ka-VI aghentè Raja sabelumma, iyâ arèya I Gusti Alit Ngurah Pemecutan.

Sanyatana, sè andi' hak aghântè almarhum I Gusti Alit Ngurah Pemecutan iyâ arèya I Gusti Alit Ngurah (Tjokorda Alit Ngurah) sè aropaaghi potra mahkota Dâri Raja Denpasar V, tapè polana omorra teppa' jârèya ghi' omor 6 taon bân ghita' cokop omor kaangghuy dhâddhi Raja, dhaddhi samentara Raja èkaandi' sareng  I Gusti Ngurah Made Agung iyâ arèya trètan bân laèn dere Raja Denpasar V.

## Pangajhi
Atas jhasana kasebbhut, I Gusti Ngurah Made Agung èpadhâddhi Pahlawan Nasional Indonesia è tanggal 5 November 2015 adhâsar ḍâ'  Kapotosan Presiden (Keppres) Nomer 116/TK/Taon 2015 sè ètandhâ asta sareng Presiden Joko Widodo.

Pemkot denpasar madhâddhi nyama I Gusti Ngurah Made Agung lèbet lapangan sè dhimèn anyama "Lapangan Puputan Badung" mangkèn anyama "Lapangan I Gusti Ngurah Made Agung", è kennengan kasebbhut bâḍâ kadhâddhiyan perrang Puputan BAdung taon 1906.

Abâ' I Gusti Ngurah Made Agung jhughân èpadhaddhi monumen patong sè bâḍâ è parempatan jhâlân Veteran-Jhâlân Patimura.

## Karjâ Sastra
Salaèn dhâddhi Raja Badung, I Gusti Ngurah Made Agung èkennal jhughân sastrawan rajâ neng masana. Dhinèng karjâ-karjâ sastrana panjânnengèpon è antarana Geguritan Dharma Sasana, Geguritan Niti Raja Sasana, Geguritan Nengah Jimbaran, Kidung Loda, Kakawin Atlas, bân Geguritan Hredaya Sastra.

I Gusti Ngurah Made Agung jhughân èkennal dhâdhhi orèng sè bâḍâ è ḍâlem lagu sè sanget legendaris bân kaonang è kalangan rèng-orèng Bali, iyâ arèya Ratu Anom.

## Sombher
Aksara Incung

**Aksara Incung** otabâ **Sorat Incung** (bhâsa Kerinci: *Suhat Incoung*) èngghi panèka sala sèttong macem aksara Abugida sè èghuna'aghi ka'angghuy nolès sareng orèng Kerinci, sèttong suku sè ngennengngè è tèngghina Jambi. Aksara Incung èghuna'aghi neng è wilajâ tradisional samangkèn bâḍâ è dâlem administrasi Kabupatèn Kerinci bân Kotta Songai Possa', Propinsi Jambi.

Saccara *linguistik*, *sorat* artèna 'tolèsan', dhinèng *incung* artena 'mirèng' otabâ 'terpancung' ḍâlem bhâsa Kerinci. Tolèsan panèka aropa'aghi ris-ghâris sè loros, tong-potong, tor melkot sè `etolès kalabân mirèng pan-bârâmpan dhârâjhât.

Aksara Incung aropa'aghi wârisân kabhudhâjâ'ân bângatowana orèng Kerinci. Aksara panèka eghuna'aghi ka'angguy *dokumentasi* sajhârâ bângatowana, sastra ḍâlem wujud carèta prosa tarèsna tor kasossa’an, parjhânjhiyân tradisional, tor mantra.

## Asal-Mowasal

Aksara Incung aropa'aghi toronan ḍâri aksara Sumatra Kona, sè èkennal jhughân aksara pasca Pallawa. Aksara panèka asalla ḍâri aksara Brahmik sè èghuna'aghi è Inḍia. Menorot Kozok, toronan aksara pasca Pallawa è Sumatra lao’ ènyamaè kalompo’ aksara Rencong. Kalompo' aksara Rencong èbâgi dhâddhi tello' subkalompo':

# *Sorat Incung’* sè èghuna'aghi è Kerinci, Jambi.
# *[[Surat Ulu|Aksara ulu]]* sè èghuna'aghi è Bengkulu bân Somatra Lao' (tamaso' Komering, Lebong, Lembak, Lintang, Ogan, Besemah, Rejang, bân Serawai).
# *Aksara lampung* sè èghuna'aghi è wilajâ Lampung.

Nyama *Sorat Incung* jhughân ètolès è ḍâlem naskah kona sè aghuna'aghi aksara Incung, akadhi naskah posaka *Rajo Sulah* ḍâri Siulak Mukai. Pamukka' oca' ḍâri naska kasebbhut monyèna *"hah basamilah mujur akung mangarang surat Incung"* . Panèka nandhâ’aghi jhâ’ naskah kasabbhut ètolès kalabân aksara sè ènyamaè masyarakat sorat Incung.

Pangangghuy aksara Incung mungkèn èmolaè è abad ka-14 kantos ka-15 Masèhi. Naska sè palèng kona sè aghuna'aghi aksara panèka èngghi panèka ḍuwâ' kaca ḍi-buḍi ḍâri kètab *Undang-Undang Tanjung Tanah*.

Bâḍâna aksara Incung lu-ghâlluna èlaporaghi sareng William Marsden è abad ka-19 Masehi. William nyatet aksara Incung ḍâri informan ghuru asli Kerinci sè adhâghâng ka Bengkulu. 

## Naska Kona

Naska-naska kona sè ètolès aghuna'aghi aksara Incung ghi' èsèmpen mènangka posaka sareng orèng Kerinci kantos samangkèn. Aksara Incung ètolès è attas acem-macem bahan, è antarana tanḍu' kerbhuy, perrèng, kolè'na kaju, dhâlubâng, bân tolang.

## Sombher
Rojhâk Cèngor

**Rojhâk Cèngor** panèka kakanan tradisional dâri Jhâbâ Tèmor, khusussâ è daèrah Arekan. Metorot para penggiat sejarana Sorbhâjâ, badhana rojhâk cingor è Sorbhâjâ èmolaè taon 1930-an, se èbakta para pendatang dâri Polo Madhurâ kaangguy bisa oḍi’ kalabân adhâghâng jajanan kuliner, ènggi panèka rojhâk cingor. Lughelluna dhâghâng dâri Madhurâ aghunaaghi petès tuna cakalan khas Madhurâ, namong kaangghuy adaptasi dâ' selèra orèng Sorbhâjâ sè kabânnya'an orèng Jhâbâ, jhughân aghuna'aghi petès odâng.

Dhalem basa Jhâbâ, oca’ *cingur* artèna colo’ otabè cèngor dâlem bhâsa Madhurâ, ènggi panèka bahan-bahan sè kèrrèng otabâ moncong sapè sè èola bân ècampor da’ dhâdhâ’ârân. Rojak cèngor biasana èghiris dâri pan-bârâmpan macem buwâ akadhi tèmun, kerahi (krai, sè aropa'aghi macem tèmun khas Jhâbâ Tèmor otabâ blungkak è bhâsa Madhurâ), jicama, pao ngodâ, nanas, kedundung, saterrossa ètambâi kalabân lontong, tahu, tèmpè, bendhoyo, cingur, bân sayur-sayuran akadhi cambâ, kangkong, kacang lanjhâng, bân kembang longlong. Kabbhi bahan panèka ècamporaghi kalabân saos otabâ bumbu sè èkaghâbây dâri petès olahan, aèng sè massa' kaangghuy èpèyara sakone', ghulâh/ghulâh cèllèng, cabbih, kacang ghuring, bhâbâng ghuring, buje, bân irisan tèpès gheddhèng ngodâ sè èghâdhui biji ijo (pisang klutuk). Kabbhi saos/palappa ècamporaghi kalabân cara èkocek, terros èbhâkta'aghi ra'kerra'na cèngor. Manabi taḍâ’ cèngor, rojhâk panèka ènyamaè “rojhâk uleg” otabâ coma “rojhâk”.

Manabi èkabâsa'aghi, rujak cingur èbâgi dâddhi duwâ' macem: kakanan "biasa" bân kakanan "matangan" (èmasak). Dhadha’aran “biasa” otaba “matangan” aropa’agi sadaja bahan-bahan se kasebbut e attas, manabi dha’aran “matangan” namong aropa’agi bahan-bahan se ampon eola: nase’ (lontong), tahu goreng, tempe goreng, bendhoyo (nase’ se eola) sareng sayur se eola otaba ekukus (kangkung, kacang lanjhâng, kacang polong). Ta' tamaso' bahan-bahan mentah, akadhi buwâna, polana bâdâ orèng sè umumna ta' senneng ka buwâna. kaduwâ' kakanan ghâpanèka aghâdhui saos otabâ bumbu sè padhâ.

Kakanan panèka èsebbhut rujak cèngor polana palappa olahan sè èghunaaghi panèka pasta odâng bân ﬁris ﬁngur (bibir sapè). Arèya mabidhâ'aghi dâri kakanan rojhâk sè biyasana, sè biyasana ta' ngangghuy cingur (bibir sapè). Rojhâk cèngor biasana èkakan bi' kârupuk odâng bân è attassa pincuk (dâun gheddhâng) otabâ pèrèng. Bâdâ filsafat sè èghâdhui è budina presentasi Rujak Cingur. Èghâbây è attas dâun gheddhâng èlambangaghi kasederhanaan bân semma'na dâ' alam. Kombinasi dâri bânnya' buwâ bân sayur è dâlem sèttong kakanan ècerminaghi keragaman budhâjâ bân tradisi è Jhâbâ Tèmor.

Sacara tradisional, rojhâk panèka èghâbây kalabân èsè' sè èsebbhut dhidhih (dârâ ghuring). Dârâ panèka biasana èghâbây dâri dâra ajâm, sè èbekuwaghi kantos abâli akadhi atè, bân èghuring. Namong, kalabân perkembangan ajhârân Islam è antara orèng Jhâbâ, dhidhih ampon ta' èghunaaghi, sanajân bâdâ sè ajhuwâl rojhâk cengor sè ghi' èsedia'aghi mènangka isian opsional.

## Sombher
Kiras Bangun

**Kiras Bangun** (1852 – 22 Oktober 1942), èkennal jhughân kalabân nyama panggilân **Garamata** (artèna "mata mèra"), panèka Pahlawan Nasional Indonesia sè asalla ḍâri Ḍhisa Batukarang, Kâcamaḍhân Payung, Kabupatèn Karo, Somattra Dâjâ. Kiras Bangun makompol pasughân antar aghâma e Somattra Ḍâjâ bân Karo ka'angguy nolak pânjhâhâh Bâlânḍhâ .  Kiras bisa makompol ra-kèra 3000 pasughân. Kiras panèka rama dâri Payung Bangun, tokoh militèr sè mimpin pasughân Brigaḍe Macan Liar (BHL).

## Riwayât
Kiras Bangun lahir taon 1852, neng kampong Batu Karang, Kâcamaḍhân Payung, Kabupatèn Karo, Somattra Ḍhâjâ. È bâkto ghi' ngoḍâ, èpon ajhâlân ḍâri sèttong *urung* (kampong) ka *ḍhisa laènna* ka'angghuy ajâgâ norma, aḍhât bân kabuḍâjâ'an.  ghutong royong antar dhisa sè èbentu' ngasèlaghi pasughân sè èsebbhut pasughân Urung, sè noro' pan-bârâmpan perrang kalabân Bâlânḍhâ è Tana Karo sâjjhek taon 1905. Kiras jhughân mimpin geraghân bâbâ tana è daerah kasebbhut. Sâmentara jârèya, tentara Bâlânḍhâ aghuna'aghi taktik *opportuniteit* *beginsel* sè aghâbây èpon kâlowar ḍâri kennengngan sè èsèmpen bân ètangkep bân èbuwang ka Riung.  È taon 1909, èbebasaghi, sanajân ghi' èbâbâ pângawasân Bâlânḍhâ.  Ḍâri taon 1919 kantos taon 1926, salèrana è bânto pottrana se kaḍuwâ' ka'angguy mimpin pemberontaghân èTana Karo. Kiras, sè èkennal jhughân kalabân nyama Garamata, bân duwâ' ana'na ahèrra èbuwâng ka Cipinang sè èka'ḍimma terros alaban pânjhâjhâ Bâlânḍhâ è biḍang kâmanossa'an.  Kiras sèdâ tangghâl 22 Oktober 1942 bân esareyaghi e Ḍhisa Batukarang, Payung, Kabupatèn Karo .  Kiras Bangun èparènge gelar Pahlawan Nasional Inḍonèsia sareng Presiḍèn Susilo Bambang Yudhoyono è tangghâl 9 Nopèmber 2005 è ḍâlem ngemoḍhi Arè Pahlawan, 10 Nopèmber 2005. 

## Bâkto Ngodâ
È bâkto ghi’ ngoḍâ, Kiras Bangun ta’ tao narèma penḍiḍighân formal. Sânajjân sapanèka, salèrana bisa nga'ollè bhâsa Mâlaju tor aksara Karo. Salèrana jhughân bisa nolès bân maos huruf Latin. Kiras Bangun jhughân è yangghep ḍhâḍḍhi Pâmimpin Aḍhât Karo Lima Senina bân saterrossa ḍhâḍḍhi Penghulu Lima Senina è Batu Karang. 

## Sombher


## Ḍaftar Sombher

* Sudarmanto, J.B. (2007). Jejak-Jejak Pahlawan: Perekat Kesatuan Bangsa Indonesia (ḍâlem bhâsa Inḍonèsia). Jakarta: Grasindo. ISBN 978-979-759-716-0
* Ajisaka, Arya (2008). Mengenal Pahlawan Indonesia (ḍâlam bhâsa Inḍonèsia). Jakarta: Kawan Pustaka. ISBN 978-979-757-278-5
Badudus

**Badudus** èngghi panèka ritual mandih kaangghuy nyoccè'aghi pangantan binè' è masyarakat Banjar, Kalimantan Lao', Inḍonèsia. Ritual Badudus biasana èlakoni è bâkto akabin, penobatan, bân è bâkto bulân kapèng petto' nganḍung (*tian mandaring)*. Umumma, artèna ritual Badudus panèka abersè'è dhibi', sacara fisik bân mèntal. Tradisi Badudus ètojjuwaghi kaangghuy makowat dhibi' dâri bânnya' masalah psikologis sè dâtâng dâri lowar bân dâlem abâ'na dhibi'.

## Latar belakang
Bâdâ tello' kadhâddhiyân otama sè èghâdhui ritual Badudus:

Sè pertama, mandih pangantan, bâgiyân dâri serangkaian upacara pakabinan tradisional Banjare, panèka mandih pangantan. Tojjhuwânna kaangghuy nyegghâ pangantan binè' bân sè lakè' dâri èserbu roh-erroh è bâkto manjhèng è palaminan bân kaangghuy mastèaghi parkawinan sè bhâkal dâtâng ta' ollè chobâh. Arèya polana bâdâ pihak-pihak sè ta' senneng kalabân pakabinan sè harmonis bân aghâdhui sihir otabâ ilmu cèllèng.

Se kapeng ḍuwa’, nalèka ngandung se kapèng settong ampon napa’ ka bulân petto’, upacara Badudus ka’dinto segghut èsebbut Mandi Tiang Mandaring (Mandang Tiang). Biasana, embu' sè bhâkal ngandung toju' è attas panci sè èbâli'aghi. Bâbinè' sè la towa lèma' kantos pettong orèng èpèlè kaangghuy mandhi'i embu' sè bhâkal nganḍung. Rèng orèng aghilirân ngocor aèng è attas cèthagga embu' sè bhâkal ngandung kalabân aèng kembhâng sè èpassra'aghi. Oreng sè palèng towa èangka' kaangghuy mandi’i èbhu sè nganḍung. Bâ'na èparcajâ negghu' upung mayang (tunas kembhâng) sè ghi' ètotop bân ècoco' kalabân telapak tanangnga. Manabi upung ghâpanèka ros-terrosan kalabân sèttong pokolan, panèka èangghep mènangka tandha sè beccè', noddhuaghi panyampaian sè lancar. Saterrossa, kembhâng mayang sè bâdâ neng upung langsung èpakalowar pas ècabbur aèng ka cèthagga tello kalè. Babine’ se epandi’i jarèya èpandi’i kèya kalabân aèng sè la èdu’a’aghi. Bhuru saellana jarèya babine’ jarèya èèdinè kalowar dâri paghâr mayang. Namong, sabellunna ngalakonè jârèya, èbhu kodhu ajhâlân è attas panci bân tellor ajâm sè èpasang è semma'na labâng kalowar.

Katello', è bâkto penobatan otabâ èberri'i gelar karajaan. Sabellunna badudus èmolaè, tokoh rohani karajaan otabâ ulama sè ètunjuk maos do'a salamet. Saellana jârèya, para hadirin èonjhâng kaangghuy ngakan cem-macemma kakanan tradisional Banjar akadhi wajik (nasè'), bubur habang (bubur nasè'), bân bubur putih (bubur celleng), sè èpassra'aghi. Hal ka'dinto ètoro'è sareng mahkotai rato sè bhâkal dâtâng. Saellana jârèya, rato sè bhâkal dâtâng bân lâ-bhâlâna ajhâlân ka pagar mayang (kennengngan ghâbây ritual abersè'è), è dissa' ampon èpasra'aghi bânnya' pakakas ghâbây badudus, è antarana piduduk (bantal). Ritual badudus èmolaè, è antarana ègosok bhâdhân, èsampo, èsèram kembang, èmandhi'i kalabân aèng do'a, èteppa' upung mayang (dâun kembang), bân saterrossa ècamporaghi mayang sè longgèr è attas cethagga, ètoro'è kalabân èbilas kalabân aèng sè berse. Siraman (upacara kaangghuy mabersè) èmolaè kalabân embu'na rato sè bhâkal dâtâng, para pamimpin agama, bân bhâlâ tangghâ karajaan.

## Sombher
Hasan Basry

Brigaḍir Jenḍeral TNI (Purn.) **Hasan Basry** (17 Juni 1923 – Juli 1984) panèka tokoh militèr bân pahlawan nasional Inḍonèsia. Salèrana è kobhura'aghi è Simpang Empa', Liang Anggang, Banjarbaru City, Kalimantan Lao'. èparèngaghi gelar Pahlawan Nasional Indonesia èbâḍâ'aghi ḍâri Keputusan Presiḍen Nomor 110/TK/2001 tangghâl 3 November 2001. 

## Carèta Oḍi'

### Bâkto ngoḍâ
Hasan Basry ampon lastare penḍiḍighânna è *Hollands Inlandsche School* (HIS), sè setara sâkola SD, sâterrossa èpon ajhâlân è penḍidighân berbasis Islam, awwâlla è Tsanawiyah al-Wathaniah è Kanḍangan, saterrossa è Islamic Weekschool Pondok Modern Darussalam Gontor è Ponorogo, Jhâbâ Tèmor. 

### Bâkto Revolusi Kâmardhika'an
Sa'amponna proklamasi kâmardhika'an, Hasan Basry aktif è organisasi ngangoḍhâḍhân Kalimantan sè bâḍâ è Sorbhâjâ. ḍâri ka'dinto èpon molaè karir mènangka pejuang. Tangghâl 30 Oktober 1945, Hasan Basry bisa nyusup polè ka Kalimantan Lao' kalabân nompa' kapal Bintang Tulen, sè mangkat lèbât palabbuwân Kalimas è Sorbhâjâ. Saamponna dhapa’ ka Banjarmasin, Hasan Basry atemmo sareng H. Abdurrahman Sidik è Pekapuran ka'angguy ngaterraghi pamflet sareng poster parkara kamardika’an Indonesia. Salaen paneka lebat AA Hamidhan jugan ngerem pamflet ḍâ’ Amuntai sareng Ahmad Kaderi, manabi sè ḍâ’ Kandangan èkèrèm lèbât H. Ismail.

È Haruyan tangghâl 5 Mei 1946, para pejuwang maddhek Lasykar Syaifullah, sareng Hasan Basry mènangka pimpinan organisasi. Program otama organisasi panèka pelatèyân militèr. Tangghâl 24 Sèptèmber 1946, è bâkto pameran amal, bânnya' tokoh Lasykar Syaifullah sè ètangkep bân èpenjara sareng orèng Bâlânḍhâ. Mèlana, Hassan Basry mabâli angghuta sè ghi' bâdḍ kalabân mabâḍâ'aghi **Benteng Inḍonèsia.**

Tangghâl 15 Nopèmber 1946, Lètnan Asli Zuchri sareng Lètnan M. Mursid, angghuta Angkatan Laut Inḍonèsia Divisi IV, sè bâḍâ è Mojokerto, ngubungih Hassan Basry ka'angguy nyampay'aghi tugas maḍḍhek batalyon Divisi IV Angkatan Laut Inḍonèsia è Kalimantan Lao'. Kalabân ngèrèm pasughân Banteng Inḍonèsia, Hassan Basry bisa abentu' batalyon Angkatan Laut Indonesia. èpon nyabâ' markasna è Haruyan. Saellana jârèya, èpon nyoba' aghâḍhui saḍhâjâ pasughân senjata è Kalimantan Lao' ḍâ' tempat sè anyar èbentu'.
Biokimia

**Biokimia** otabâ **kimia hayati** , iyâ arèya èlmo sè ajhâr dâ' prosès-prosès kimia sè kadhâddhiyân è bhâdhân bân akaè' sareng organisme odi'.  Mènangka bagiyânna èlmo biologi bân kimia, biokimia bisa èbâgi dâddhi tello' bagiyân: biologi struktural, ènzimologi, bân mètabolisme. È dhâlem pan-bârâmpan dhâsa'an sè tapongkor è abad ke-20, biokimia ampon abhasèl ajellassaghi prosès kaodhi'ân lèbât tello' bagiyânna èlmo panèka. Para' sakabbhina bagiyânna èlmo kaodhi'an ètemmoè bân èkembhângaghi lèbât metodologi bân penelitian biokimia. 

## Sajhârâ
menorot sè èmaksod sè palèng komprèhènsif, biokimia bisa èangghep mènangka pangajhârân parkara komponèn bân komposisi mahlok odhi' bân cara  biokimia masèttong adâddi bhângon kaodhi'ân. Dhâlem artè panèka, jhâjhârbâ'ân biokimia amolaè ḍâri jhâman Yunani Kuno.  Namong, biokimia mènangka bâgiyân èlmo ilmiah sè khusus èmolaè kèra-kèra abad ke-19, otabâ sabellunna, taghântong ḍâri bâgiyân biokimia sè èfokusaghi. Bâdâ sè ngoca' jhâ' biokimia mogghin èmolaè kalabân pangetemmonan molekul ènzim sè dhâ'-adhâ', diastase (samangkèn èsebbhut amilase), è taon 1833 sareng Anselme Payen, è bâkto sè laèn nganggep dèmonstrasi Eduard Buchner parkara prosès biokimia sè dhâ'-adhâ' sè sèlè', èngghi panèka fèrmèntasi alkohol è ḍâlem sarè sè bhibhâs sèl è taon 1897 mènangka tandhâ kalahèran biokimia.  

Nyama "biokimia" panèka èghâbây dâri papolongan biologi bân kimia. È taon 1877, Felix Hoppe-Seyler aghunaaghi nyama (biochemie è bhâsa Jèrman) mènangka paḍâ artèna kimia fisiologis ḍâlem oca' pamokka'  èdisi dhâ'-adhâ' Zeitschrift für Physiologische Chemie (Jurnal Kimia Fisiologis) è bâkto èsaranaghi ka'angghuy maddek lembâghâ sè èkhususaghi ka'angghuy bagiyân penelitian panèka.  Ahli kimia Jèrman Carl Neuberg serrèng èsebbhut sè aghâbây oca' panèka è taon 1903,  samantara è bâkto bâdâ sè laèn mabhunga/ngormat ka Franz Hofmeister. 

## Rèfèrènsi
Muhammad Yasin Al-Fadani

Muhammad Yāsīn Al-Fādānī Al-Hasanī Al-Makkī محمد ياسين بن محمد عيسى الفاداني الحسني iyâ arèya sèttong olama' pakar èlmo hadis, ghuru, bân ahli èlmu falak katoronan Minangkabau. Panjhânnenganèpon asma lengkabbhâ Abū Faydh ‘Alām Al-Dīn Muhammad Yāsīn bin Muhammad ‘Īsā bin Ja'far Ash-Shādiq Al-Fādānī Al-Hasanī Al-Makkī Asy-Syāfi’ī. Panjhânnenganèpon èlahèraghi neng 27 Sya'bân 1335H/ 17 Juno 1915 M è Mekka al-Mukarromah, sèttong kotta moljâ teppa' è kennângan Misfalah. Syekh Yāsīn andi' pangkat Musnid ad-Duniyâ sèttong pangkat sè sanget mlarat, sabâb bisa èkocaaghi jhâ' taḍâ' sèttong hadis, sè bâḍâ ḍâlem kètab-kètab hadits, napa bhâi dhârâjhât hadist kasebbhut, sè mutawwir, masyhur, shohih, hasan, dhoif, bân laènna sè panjhânnenganèpon andi' sanaddhâ sè asambhung (*musalsalan muttashilan*). Mala taḍâ' sèttong kètab sè bâḍâ è dunnya, kajhâbhâ panjhânnenganèpon andi' sanaddhâ sampè' ka panulis otabâ sè nyuson kètab kasebbhut. Saka'dinto dhâbu ḍâri Sayyid Abdullah Al-Ghumary bân Syekh Ali Jum'ah ḍâri Al Azhar Mesir. Dhinèng Sayyid Segaf bin Muhammad as-Segaf ajhulughi panjhânnenganèpon Suyutiyyu-Zamanihi. Panjhânnenganèpon èlahèraghi ḍâri orèng towa Syaikh Muhammad ‘Isa Al-Fadani Al-Hasani bân Nyai Maimunah binti Abdullah Al-Fadani, kaduwâ'na katoronan Minangkabau. Maskè èkennal mènangka Al-Hasani, katoronan Imam HAsan bin Abi Thalib, panjhânnenganèpon jhughân anḍi' sambhungan nasab ḍâri Imam Husain bin Abi Thalib otabâ sèbiasa èkennal mènangka Al-Husaini.

## Sombher
Perrang Jhâbâ (1741–1743)

**Perrang Jhâbâ** ḍâri taon 1741 kantos 1743, panèka konflik asenjata antara gabungan tentara Cèna bân Jhâbâ alabân *Vereenigde Oostindische Compagnie* (VOC) sè èmolaè è Jhâbâ tengnga bân tèmor. Sa'ampona pasukan Bâlândhâ mate'è 10.000 orèng Cèna è Batavia (samangkèn Jakarta), rèng-orèng sè salamet buru ka Semarang èbâbâna kapamèmpènan Khe Pandjang. Maskè bâḍâ parèksa'an jhâ' bhâkal ḍâteng *pemberontakan*, kapala militer VOC Bartholomeus Visscher ta' pardhuli ḍâ' parèngeddhân bân ta' nyaḍiyâ'aghi bhântowan. Sambi parkembhângan kabâḍâ'ân, Sunan Mataram Pakubuwono II mèlè nolongè *pemberontak* Cèna sambi pè-yapè abhânto Bâlândhâ.

## Latar Belakang

Sa'amponna abit ètinḍâs sareng pamarènta kolonial Bâlândhâ, etnis Cèna è Batavia (samangkèn Jakarta) aberontak è tangghâl 7 Oktober 1740, sè mate'è 50 prajurit Bâlândhâ è *Meester Cornelis* (samangkèn Jatinaghârâ) bân Tanah Abang. *Pamberontakan* panèka èpa'ambu sareng Gubernur Jenderal Adriaan Valckenier, sè ngèrèm 1.800 pasukan, bhâreng *schutterij* (milisi) bân sabellâs batalion wâjib militer, ka Meester Cornelis bân Tanah Abang; rèng-orèng rowa aghâbây jhâm malem ghâbây sakabbhina rèng-orèng Cèna è ḍâlem gheddhung kotta ka'angghuy nyegghâ rèng-orèng rowa ta' akanca sareng moso Bâlândhâ. Bâkto 10.000 orèng ètnis Cèna ḍâri ma'-semma'anTangerang bân Bekasi èyadang neng gerbang kalagghu'enna, Valckenier langsung mabâḍâ rapat dârurât ghâbây 9 Oktober. È arè rapat, Bâlândhâ bân ètnis laènna è Batavia molaè mate'è sakabbhina ètnis Cèna è kotta kasebbhut, sè nyebbhâbhâghi ra-kèra 10.000 orèng matè è ḍâlem ḍuwâ' minggu.

Para' ahèr Oktober 1740, orèng sè salamet ḍâri *pembantaian*, sè èpèmpèn sareng Khe Pandjang, nyoba' buru ka Banten, namong èlanglang sareng 3.000 pasukan ḍâri Kesultanan Banten. Rèng-orèng sè salamet pas buru ka tèmor nojjhu ka Semarang. Maskè Letnan Cèna Kwee Yong Khoo ampon aparèng parèngeddhân parkara kamungkènan *pemberontakan* sè bhâkal ḍâtâng, komandan militer ḍâ' Jhâbâ, Bartholomeus Visscher, ta' pardhuli ḍâ' ancanan kasebbhut. Maskè orèng Cèna minoritas è Jhâbâ, rèng-orèng ka'ḍissa' molaè ajhâlin sakoto sareng orèng Jhâbâ, sè aropa'aghi ètnis sè palèng bânnya' è polo kasebbhut.

## Sombher
Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (/ˈhaɪdən/ HY-dən; Jèrman: [ˈfʁants ˈjoːzɛf ˈhaɪdn̩]; 31 Maret 1732 – 31 Mèi 1809) panèka komposer Austria è jaman Klasik. Salèrana aghâdhui peran penting dâlem parkembangan musik kamar akadhi kuartet senar gesek bân trio piano. Kontribusina dâ' bentukna musik ampon madhâddhiyâghi gelar "Bapa'na Simfoni" bân "Bapa'na Kuartet Senar".

Haydn asalla dâri kalowarga sè andhap asor, pottrana buruh è sèttong dhisa. Haydn èpon molaè karir mènangka paduan suara è Katedral St. Stephen è Wina, saterrossa ngadhebbi masa-masa sè malarat mènangka musisi lepas. Ahèrra ètemmoè suksès è dâlem karir, èghunaaghi sabâgiyân bânnya' omor alako mènangka sutradara musik ghâbây keluarga Esterházy sè soghi è karatonna è Eszterháza, è padhisaan Hongaria. Maskèya èpon andi' orkestra dhibi' è dhissa', isolasi dâri komposer bân *tren* musik laènna saèngghâna salèrana èpon, akadhi sè ècatoraghi, "terpaksa dhâddhi asli." È bâkto panèka, musikna èedaraghi è publikasi, akhèrra dhâddhi komposer sè palèng kalonta è Eropa. Kalabân sèdhâna pelanggan otama, Nikolaus Esterházy, è taon 1790, Haydn bebas ajhâlân bân mamajuwaghi katenaranna—satèya mènangka penampil umum—è London bân Wina. Taon-taon ahèrra è dâlem kaodhi'ânna (1803-1809) èabi' è dâlem kabâdâ'an sè lemmah, ta' bisa aghâbây komposisi polana sakè'. Salèrana sèdhâ è Wina è taon 1809 è omorra 77 taon.

Haydn panèka kanca bân mentor Mozart, ghuru Beethoven, bân alè'na komposer Michael Haydn.

## Kaodi'ân bân karir

### Kaodi'ân awwal
Josèph Haydn lahèr è Rohrau, Austria, sèttong dhisa sè bâkto jârèya èbâtesèh sareng Hongaria. Ramana, Mathias Haydn, panèka tukang aghâbây ban sè jhughân atugas mènangka "Marktrichter," otabâ pengawas pasar. Embu'na Haydn, Maria, née Koller, alako mènangka tokang masak è istana Pangeran Harrach, orèng bangsawan sè marenta Rohrau. Orèng towana ta' bisa maca *not balok*, tapè ramana panèka musisi rakyat sè antusias, sè è bâkto karir mènangka musisi keliling, ampon ngajhâri dhibi'na amaèn kecapi. Mètorot kenangan Haydn salastarèna, kalowargana cè' musikalna, bân rèng-orèng rowa serrèng anyanyi abhâreng bân tatangghâna.

Orèng towana Haydn ngakonè bakat musik pottrana bân arassa mon pottrana pagghun è Rohrau, pottrana ta' bhâkal andi' kasempadhân kaangghuy pelatihan musik sè sèrius. Polana ghâpanèka, è bâkto Haydn ghi' aomor ennem taon, orèng towana narèma saran dâri bhâla tangghâ, Johann Matthias Frankh, ghuru sakola'an bân paduan suara è Hainburg, jhâ' Haydn dhâddhi magang abhârang Frankh kaangghuy èlatih dhâddhi musisi. Haydn maka èntar ka Hainburg abhâreng Frankh. Ghân jarèya Haydn ta’ tao apolong bân rèng towana polè.

Odhi' è bengkona Frankh ta' ghâmpang ghâbây Haydn sè saterrossa ènga' jhâ' rèng-orèng rowa serrèng lapar bân arassa toḍus polana kalambhina sè kotor. Namong, èpon ghâgghâr èmanfaataghi dâri pelatihan musikna, ghâgghâr ajhâr amaèn *harpsichord* bân biola. Haydn èpon jhughân anyanye treble è paduan sowara gereja.

## Sombher
Emmas

Emmas èngghi panèka unsur kimia kalabân tândhâ Au (dâri bhâsa Latin aurum, artèna "emmas") bân nomer atom 79. È dâlem bhento' sè moron emmas aghâdhui warna konèng orèn sè tera' bân aghâdhui sèpat-sèpat  atos, alos, lentor, bân olet. Ḍâri olo (persepèktif) kimia, emmas tamaso' dâ' golongan logam transisi, khusussa golongan 11, bân èklasifikasiaghi mènangka logam moljâ. Emmas panèka sala sèttong unsur kimia sè palèng ta' rèaktif, bâdâ èpangkat kaduwâ' palèng bâbâ è ḍâlem dhèrèt rèaktivitas, bân pagghun atos è bâbâna ḍâlem kabâdhâ’ân standar.

Emmas umumma ètemmoè dḍâlem bhângon unsur bhibâs, serrèng ḍâlem bhângon ghempalan otabâ bhighi è dâlem bato, jâlen, bân enḍapan aluvial. Emmas abhânto rèntengngan larotan atos kalabân unsur pèrak, sacara alami acampor sareng logam laèn akadhi tembhâgâ bân paladium, bân ètemmoè ḍâlem inklusi minèral akadhi pirit. Langkong rangrang polè, emmas ètemmoè è minèral mènangka senyawa, biasana kalabân telurium, sè èkennal mènangka emmas telurida. 

Emmas kowat dâ' sabâgiyân bânnya' asam, sanajjân loto è aèng rajhâ aqua regia (camporan asam nitrat bân klorida), sè abhânto anion tetrakloroaurat sè loro. Coma Asam nitrat malolo sè ta' bisa maloro emmas, namong bisa aloro pèrak bân logam dhâsar, saèngghâ sèpat panèka ampon abit èghunaaghi ka'angghuy maberse emmas bân amastèaghi bâdhâna è dâlem zat logam, sè sampè' bâdâ oca' 'uji asam'. Emmas loro è dâlem loroan alkali sianida, sè èghunaaghi è ghâlliyan bân palapisan. Emmas jhughân loro è ḍâlem merkuri, sè abhânto paduan amalgam, bân polana emmas coma abâdâhaghi zat sè ampon loro, panèka bhunten rèaksi kimia.

Unsur sè rèlatif langka,  Emmas panèka logam sè larang sè ampon èghunaaghi ka'angghuy aghâbây koin, perrriasan, bân seni laènna è sabâbbhân  sajhârâ sè ècatat. 

## Referensi
Nawawi al-Bantani

Al-Imaam Al-'Allaamah Asy-Syekh Muhammad Nawawi bin Umar al-Jawi al-Bantani at-Tanari asy-Syafi'i () otabâ lebbi èkenal Syekh Nawawi al-Bantani (lahèr è Tanara, Serang, sakitar taon 1230 Hijriyah otabâ 1813 Masèhi - sèdhâ è mekka, Hijaz, ra-kèra taon 1314 Hijriyah otabâ 1897 Masèhi) iyâ arèya sala sèttong olama' rajâ ḍâri Indonesia sè mènangka Internasional sè dhâddhi imam Masjidil Haram è Saudi Arabia. Panjânnengèpon ghâduwan gelar al-Bantani sabâb asalla ḍâri Banten, Indonesia.

## Ghuru-Ghuruna
È bâbâ rèya ulama' sè perna èkaghuru sareng Syekh Nawawi:

# Syekh Umar bin Arabi al-Bantani (Ayahnya)
# K.H. Sahal al-Bantani
# Syekh Baing Yusuf Purwakarta
# Syekh Ahmad Khatib asy-Syambasi
# Syekh Ahmad Zaini Dahlan
# Syekh Abdul Ghani al-Bimawi
# Syekh Yusuf Sumbulaweni
# Syekh Abdul Hamid Daghestani
# Syekh Sayyid Ahmad Nahrawi
# Syekh Ahmad Dimyati
# Syekh Muhammad Khatib Duma al-Hambali
# Syekh Muhammad bin Sulaiman Hasbullah al-Maliki
# Syekh Junaid al-Batawi
# Syekh Zainuddin Aceh
# Syekh Syihabuddin
# Syekh Yusuf bin Muhammad Arsyad al-Banjari
# Syekh Abdush Shamad bin Abdurahman al-Falimbani
# Syekh Mahmud Kinan al-Falimbani
# Syekh Aqib bin Hasanuddin al-Falimbani
# Bân salaènna.

## Morèd-Morèddhâ
È antarana morèd-morèddhâ Syekh Nawawi sè dhâddhi olama' kaonang iyâ arèya:

# Syekh Muhammad Mahfudz at-Tarmasi
# Syekh Kholil al-Bangkalani, Madurâ
# Syekh Tubagus Ahmad Bakri as-Sampuri
# Syekh Tubagus Muhammad Asnawi al-Bantani, Caringin, Labuan, Pandeglang
# Syekh Arsyad Thawil al-Bantani - Pajuâng Geger Cilegon 1888 bân sè nyebarraghi Islam è Sulawesi Ḍâjâ
# Syekh Hasan Mustopa al-Qoruti
# Syekh Abu al-Faidh Abdus Sattar bin Abdul Wahhab ad-Dahlawi, Delhi, India - Ghuru è Masjidil Haram
# Sayyid Ali bin Ali al-Habsy - Ghuru è Masjidil Haram
# Syekh Muhammad Zainuddin bin Badawi as-Sumbawi, Sumbawa, Nusa Tenggara Bârâ'
# Syekh Abdul Qadir bin Mustafa al-Fathani, Pattani, Thailand
# Syekh Abdul Haq bin Abdul Hannan al-Bantani - Kompoy Syekh Nawawi
# Syekh Sholeh Darat as-Samarani
# K.H. Hasyim Asyari, Jombang - sè maddhek Nahdlatul Ulama
# K.H. Ahmad Dahlan, Yogyakarta - sè maddhek Muhammadiyah
# Syekh Sulaiman Arrasuli - sè maddhek PERTI
# K.H. Hasan Genggong - sè maddhek Pondhuk Zainul Hasan Genggong
# K.H. Mas Abdurahman - sè maddhek Mathla'ul Anwar
# K.H. Raden Asnawi, Kudus
# Haji Abdul Karim Amrullah, Sumatera Bârâ'
# K.H. Thahir Jamaluddin, Singapura
# K.H. Dawud, Perak, Malaysia
# K.H. Hasan Asyari, Bawean
# K.H. Najihun, Mauk, Tangerang
# K.H. Abdul Ghaffar, Tirtayasa, Serang
# K.H. Ilyas, Kragilan, Serang
# K.H. Wasyid - sè ajuwang Geger Cilegon 1888
# K.H. Tubagus Ismail - sè ajuwang Geger Cilegon 1888
# K.H. Arsyad Qashir al-Bantani - sè ajuwang Geger Cilegon 1888
# K.H. Abdurrahman - sè ajuwang Geger Cilegon 1888
# K.H. Haris - sè ajuwang Geger Cilegon 1888
# K.H. Aqib - sè ajuwang Geger Cilegon 1888
# Bân laènna.
Arnold Mononutu

**Arnoldus Mononutu** panèka pahlawan nasional sè dhâḍdhi Mentri Informasi, angghuta Majelis Konstituante, bân rèktor Univèrsitas Hasanuddin. Salaèn jârèya, salèrana panèka Duta Rajâ Inḍonèsia sè partama ka Cèna .

## Kaoḍi'ân Awwâl
Mononutu rèmbi' è Manado è tangghâl 4 ḍèsèmber 1896. Ramana panèka Karel Charles Wilson Mononutu bân ebhuna panèka Agustina van der Slot. Ramana bân èbhuna panèka toko-toko sè èkennal è jhâman jârèya. Ramana panèka PNS è Hindia Bâlândhâ. Kakè'na, sè anyama jhughân Arnold Mononutu, panèka Minahasan sè partama sè ampon lastarè ajhâr è sakola'an ghâbây ngalatè dokter asli è Batavia. È bâkto Mononutu aomor duwâ' taon, ramana ètugasaghi ka Gorontalo . Empa' tan-tarètanna sè ghi' ngoḍâ rèmbi' è Gorontalo, tapè sèḍdhi empa'na matè è antara omor lèma' kantos ennem bulân. È taon 1903, Mononutu maso' ka sakola'an SD bhâsa Bâlândhâ è Gorontalo. Salèrana nerrossaghi pangajiyân è tingkat sakola'an sè paḍâ è Manado saamponna ramana èallè ka Manado. È taon 1913, Mononutu ajhâr è sakola'an manângnga Bâlândhâ ( Hogere burgerschool, HBS) è Batavia è ḍissa' ètemmoè bân akanca AA Maramis sè jhughân ḍâri Minahasa bân Achmad Subardjo.

## Bâkto è Bâlândhâ
È taon 1920, Mononutu mangkat ka Eropa kaangghuy molaè ajhâr è Bâlândhâ. Saellana pan-bârâmpan taon ngala' kursus parsiapan kaangghuy maso' ka univèrsitas, èpon motossaghi kaangghuy maso' ka Akademi Hokom Internasional Den Haag ( Académie de droit international de La Haye di Den Haag ). Èmolaè, Mononutu ta' anḍi' rassa nasionalisme. Bâkto Soekiman Wirjosandjojo dhâḍdhi katowa Parsatuan Inḍonèsia, Mononutu èsoro abâkkèlè organisasi panèka è antara organisasi mahasiswa è Paris. È bâkto è Paris, onsor-onsor Layanan Intelijèn Politik Bâlândhâ (Politieke Inlichtingen Dienst) dhâḍdhi curiga ḍâ' kagiadhân Mononutu. Pamarènta kolonial è Inḍonèsia nyâmbhârraghi kabhâr congoco ḍâ' ramana jhâ' ramana simpati ḍâ' geraghân komunis. Eppa’na èancem èpakalowar ḍâri jabatanna mon terros ngèrèm pèssè ka ana’na. Bâkto ramana ambu nolongè, Mononutu dhâḍdhi taghântong ḍâ' kancana. Salèrana abâli ka Bâlândhâ ḍâri Perancis bân oḍi' è bâbâna Ali Sastroamidjojo bân kalowargana.

## Molè ka Inḍonèsia
Saamponna abâli ka Inḍonèsia, Mononutu langsong noro’ osaha nasionalis. Salèrana dhâḍdhi angghura Partai Nasional Inḍonèsia (PNI) sè bhuru èpaddek. Salèrana jhughân ètemmoè pandirina, Sukarno, kaangghuy partama kalèna. Mononutu nyèwa kamar è roma sè paḍâ bân Suwirjo bân Sugondo Djojopuspito, kaduwâ’na pimpinan Himpunan Mahasiswa Inḍonèsia. Organisasi kainto tamaso' bâgiyân ḍâri Kongrès Pamuḍa Inḍonèsia kaduwâ' è taon 1928 sè ngasèlaghi Ikrar Pamuda. Molaèna, Mononutu alako è perusahaan eksplorasi mènnya' Jeppang sè èsebbhut Mitsui Buissan Kaisha, tapè salastarèna motossaghi alako è Perguruan Rakyat sè ghi' bhuru èpadhâddhi sanajân gajina lebbi rèndah.

## Sombher
Drama Gong

**Drama Gong** Bhâli panèka seni pertunjukan drama klasik-kontemporer sè aghâdhui drama modern kalabân kostum tradisional, dekorasi panggung, bân musik gamelan Bhâli. Nyama "Drama Gong" èparèngaghi dâ' wujud seni panèka polana sadhâjâna ghâlimpo'na para aktor bân pergèsèran suasana sè dramatis èèrèngih kalabân kebyar gong gamelan.

Drama Gong èsambhât namong kaangghuy hiburan bân umumma ta' andi' tèma rohani otabâ aghâma. Narasi-narasi Drama Gong biasana aghânḍhu' ḍâri lègènda otabâ carèta rakyat Bhâli, akadhi Jaya Prana bân Layon Sari, Panji Malat, Sampik Ingtai, bân laènna. Drama Gong serrèng abâhas masalah sosial bân kemanusiaan jhâman samangkèn kalabân cara sè lucu. Umumma, Drama Gong aghâdhui kamiripan sareng drama-drama Indonesia laènna, akadhi Ludruk bân Ketoprak.

## Sejarah bân perkembangan

### Penampilan Awal
Bannya’ sombher nyata’aghi jhâ’ Drama Gong ka’ḍinto ècèpta’aghi ra-kèra taon 1966 sareng Anak Agung Gede Raka Payadnya dâri Disa Abianbase, Gianyar. Namong, ècurigai jhâ' Drama Gong saongghuna muncul sabellunna, kalabân penampilan sè padâ muncul è taon 1959. Kaulâh Gusti Bagus Nyoman Panji sè salastarèna aberri' nyama anyar ka bângon seni panèka *Drama Gong*, èbâdâ'aghi dâri duwâ' unsur dasarra: drama bân gamelan gong.

## Puncak kasuksèsan
Puncak kasuksèsan bângon seni Drama Gong panèka è taon 1970-an. È bâkto ka'ḍinto, paleng sakonè'na bâḍâ bâllu' kalompo' otabâ kalompo' Gong Drama, è antarana: Wijayakusuma Gong Drama, Abianbase, Gianyar; Kacang Dawa Gong Drama, Klungkung; Cakra Bhuwana Gong Drama, Sukawati; Puspa Anom Gong Drama, Banyuning, Buleleng; Drama Bintang Gong, Bali Timur, Denpasar; Denpasar Arts Council (DKD) Gong Drama, Duta Bon Bhâli Drama, Gianyar; bân Kerti Bhuwana Gong Drama, Gianyar. Dâri kabbhi kalompo' kasebbhut, Wijayakusuma Gong Drama panèka sè palèng èkennal bân èkasennengi. Hal ka'ḍinto èbuktèaghi dâri *popularitasna*, frekuensi penampilanna, bân jumlah bân *antusiasme* panonton.

## Sombher
Bakdabak

Bakdabak iyâ arèya sala sèttong jhâjhân kona khassa orèng Prenduwân, Songennep, Madhurâ, sè otamana èkaghâbây ḍâri camporan teppong kanji, teppong dhrighu, bân jhukok'-sè otamana jhuko' tengghiri. Jhâjhân rèya andi' tekstur sè para' paḍâah so cirèng, tapè lebbi abâu jhukok bân lebbi pajhât bân ghunyè'. Bakdabak andi' pan-saponapan varian, èantarana bakdabak ghuring sè paḍâ bân cirèng, bakdabak burbur sè èkukus bân èmassa' eyattassa dâun gheddhâng, bân bakdabak mudzakkar sè andi' bentu' bân tèkstur paḍâ bân pempek lenjer èpèpès. Bakdabak biyasana èkakan abhâreng cèngi pettès khas Prenduwan sè bânnya' rassa cèlo', peddhis, accèn, bân manès. Selaèn dhâddhi jhâjhân kasennengan è kennangan asalla Prenduwân, Bakdabak kèya èkennal loas èḍâlem masyarakat Madhurâ umumma.

## Bahan-Bahanna
Bahan otama sè èkaparlo kaangghuy aghâbây bakdabak iyâ arèya teppong kanji, sakoni' teppong dhrighu otabâ teppong palotan. Sombherra protein sè èghunaaghi iyâ arèya dhâghing jhuko' tengghiri (*Scomberomorus*) otabâ jhoko' kocol (*Secutor insidiator*) sè èpaalos bân tellor ajâm. Ghâbây mangembâng bisa aghunaaghi baking powder. Plappa sè biasanah èghunaaghi iyâ arèya bhâbâng potè, bhâbâng mèra, bân bujâ. Bahan tambâ'ân cèngi dhulit khas Madhurâ èghâbây ḍâri cabbhi lètè', pettès Madhurâ, cooka Madhurâ, ranti, tor tambâân bujâ bân ghuleh kaangghuy aberri' rassa peddhis, cèlo', bân manès.

## Carana Amassa'
Carana amassa' bakdabak èmolaè sareng anowap jhuko' sampè' massa', lajhu dhaghingnga èpalaèn bân èpaalos. Dhâghing jhukok' jarèya epacampor ghân sakoni dâ' teppong, lajhu ètambâi bahan sè bisa marobhuk jhâjhân bân sakoni' teppong dhrighu otabâ teppong plotan. Sakabbhina hanbahan èghâluy sampè' abentu' adhunan, lajhu plappa sè la marèh èpaalos èpamaso' bân èghulek sampè' acampor rata. Marèna jarèya, tellor masoaghi ghân ni'-sakoni' sambi terros èghâluy sampè' camporranna rata.

## Sombher