Bhârâ

**Bhârâ** iyâ rèya sarakèt organ sè otama ḍâlem sistem panyabâânna manossa bân ḍâ' bânnya' kèbân laènna, kapolong jhuko' bân congcong. Mongghu ḍâ' manossa bân mamalia,  anḍi' ḍuwâ' bhârâ, aneng-kenneng è kaḍu èrèng jhântongnga. Bhârâ ngalakonè pangala'an (nyerghu') oksigen ḍâri atmosfer bhumè bân ngallè oksigen ka aloran ḍârâ, è bâjâ sabhânḍhungan ngèbâ karbon dioksida sè bâḍâ è ḍâlem ḍârâ ka lowar ḍâri abâ'. Lalakoan rèya èolok mènangka respirasi.

Ghumantong spèsiès ḍâri mahlokka, bâḍâ cem-macem otot sè katonna ro'-noro' è ḍâlem respirasi ka'rowa; Sistem otot ḍâri panyabâânna spèsiès mamalia, reptil, bân mano' iyâ rowa sèttong bhâreng laènna rèya ta' paḍâ. Mongghu spèsies tetrapoda sè è bâjâ aḍâ', hâwâ bhâkal èpanceraghi ka bhârâ ngangghuy otot faringnga, sè ka'emma ngalakonè pompa lèbât colo', ènga'na sè èkalakonè amfibi modèrn. Ḍhinèng manossa, otot sè otama kaangghuy anyabâ iyâ arèya otot diafragma. Hâwâ sè èpakalowar ḍâri bhârâ ka colo' otabâ èlong rèya kennèng èpaghuna kaangghuy ngasèlaghi sowara; marana, acaca otabâ abhânta.

Jhâringan bhârâ kennèng nyanḍhâng salèsèr macemma panyakè', marana pneumonia bân kanker bhârâ.  bhârâ tasompet aru'-bâru' kennèng kateddhiân kèya, marana bronkitis aru-bâru' otabâ panyakè' sè bâjâ lambâ' èolok *èmfisèma*; Arèya kakabbhi arobâaghi panyakè' sè èkacapo' karana aroko', otabâna toman nyerghu' zat-zat berrit sè èkasèlaghi bi' industri, marana bhrubbhu' marḍâ, bhârâng bhângonan sè aserrat ènga'na asbes, bhrubbhu' silikat kristalin bân laènna. Bronkitis rèya kennèng kèya marosak aloranna hâwâ è abâ'. Jhejhuluk mèdis sè asambhung kalabân parkara bhârâ rèya ètoraè *prèfiks* (ter-ater) iyâ rèya *pulmo-*, sè sokklana apènangkan ḍâri bhâsa Latinna bhârâ iyâ rèya *pulmonarius*, otabâna ater-ater ḍâri Yunani Kona iyâ rèya *pneumo-*.

Mon ajhelling ḍâri tombuna *èmbrio* sè bâjâ aḍâ', bhârâ iyâ rèya organ sè molbul ḍâri èndoderm. È bâjâna bhârâ èkaghâbây è ḍâlem bhâji' (*janin*), bhârâ èbegghâ bhâreng ancaran kabâbâ, bân karana kababâ ka'rowa pas taḍâ' ghunana kaangghuy anyabâ. bâjâ bhâji', ḍârâ èpatar ḍâri bhârâ ka *aorta* ngangghuy saaloran sè kènè' aolok arteri *[[duktus arteriosus]]*. Pèra', è salanjhângnga prosès rembi', hâwâ bhuru ali-ghili ngalèbâdhi bhârâ, saèngghâ pamatar ḍârâ rowa teddhi aèntep, bân nyabâ molaè alako. Tombuna bhârâ kateddhiânna è bâjâ aḍâ' ḍâri bâjâ pakembhânganna na'-kana'.

## Struktur bhârâ manossa
### Anatomi

Bhârâ akennengngan è ḍâlem rongkang ḍâḍâ, èkaèngkobhi bhâlung roso', bân bâng-sèbâng bhârâ bâḍâ è kaḍulajâna jhântong. Sabuwâ *struktur* sè èolok mènangka mediastinum nyèbâ' sarakèt bhârâ, bân *mèmbran* arampè sè èolok mènangka pleura ngalènglèngè bhârâ. Manossa anḍi' sarakèt bhârâ, sèttong è salajâ kacèr bân sèttongnga polè è salajâ kangan, sè kennengnga bâḍâ è ḍâlem *[[toraks]]*. Karana rongkang sè èkennengngè bi' jhântong, bhârâ sè kangan teddhi rajâ ètèmbhâng bhârâ kacèrra.

Ḍhinèng ḍâ' manossa, berrâ' sè èkaenḍi' bhârâ arèya acem-macem, ghumantong ḍâ' jennès parobâna. Bhârâ sè kangan anḍi' berrâ' sabitara 600 gram, ḍhinèng bhârâ kacèrra sabitara 500 gram. Mongghu parobâ binè', angkana amabâân katèmbhâng parobâ lakè' iyâ arèya karana okoran ḍâri rongkang ḍâḍâna binè' sè akènè'an. Saèngghâna kaḍulajâ bhârâ tolos anḍi' berrâ' sabitara 1,3 kilogram. Kennengnganna bhârâ bâḍâ è pantha bâbâ ḍâri sistem panyabâân, kabit ḍâri ''trakèa'' sè acangka teddhi ''bronkus'' bân ''bronkiolus''. Bhârâ narèma hâwâ sè marè èserghu' ngalèbâdhi aloran panyabâân.

Aloran panyabâân apamongkas è *bronkiolus* terminal, rèya teddhi kennengnganna pangorobhân gas. Pangorobhân gas rèya ampo kateddhiân è pandhâliân alveolus sè noro' aghâbây bhârâ bân ḍârâ, lèbât sabuwâ lalakon aolok *difusi oksigèn* bân *karbon dioksida*. Karana ka'rowa, alveolus pas anḍi' sambhungan sè sekken bi' kapilèr. È alveolus, oksigèn lebbhu ka abâ' nompa' hâwâ nojjhu ka ḍârâ, bân sabhâligghâ, karbon dioksida kalowar nompa' ḍârâ nojjhu ka hâwâ. Lè-allèan gas è pandhâliân ḍârâ bân *alveolus* ka'rowa tolos iyâ arèya karana kalakoan ''difusi'' sè jhimet, sè ka'emma bâḍâ pabhidhâân alami ḍâlem *tekanan* *parsial* oksigen kalabân karbon dioksida.

Mon ajhelling sakabbhina, bhârâna manossa anḍi' aloran hâwâ sè lanjhângnga sabitara 2.400 kilometer bân pandhâliân 300 ka 500 juta alveolus. Bhârâ kennèng èpantha teddhi tello' mowa: mediastinal, kostal, bân diafragmatika. Aloran arteri bronkial bân arteri pulmonalis ngèbâ ḍârâ sè èkabhuto kaangghuy mabâḍâ oksigènasi ka bhârâ. Bhârâ narèma ḍârâ ḍâri ḍuwâ' sombher sè bhidhâ: ḍârâ sè ta' anḍi' kemmo' oksigèn kaangghuy ngala' oksigèn, bân ḍârâ sè akemmo' oksigèn kaangghuy aberri' ngakan bhârâ ka'rowa dhibi'. Salaèn rowa, bhârâ kangan èpantha teddhi tello' *lobus* bi' ḍuwâ' fisura, ḍhinèng bhârâ sè kacèr rowa pèra' anḍi' ḍuwâ' lobus: attas bân bâbâ

### Bhârâ kangan

Bhârâ kangan anḍi' abânnya'an lobus bân sègmèn mon èbhândhingaghi bi' sè kacèrra. Bhârâ rèya èpantha teddhi tello' lobus: lobus attas, lobus tengnga, bân lobus bâbâ. Lobus bâbâ arèya èsèbâ' bi' ḍuwâ' fisura: sèttong fisura oblik bân sèttongnga fisura horizontal. Fisura horizontal rowa nyèbâ' lobus attas bân lobus tengnga. Fisura rèya èkabidhi ḍâri èrèng posterior bhârâ bân malegghâr sacara horizontal (tara) ka ara sè aḍâ'na. Fisura oblik nyèbâ' lobus bâbâ ḍâri lobus attas bân tengnga, bân sè sadhârâp bi' fisura oblik sè bâḍâ è bhârâ kacèrra.

Jhântong bâḍâ è ḍâlem kelḍu' sè èolok kelḍu'an kardiak. È attas hilus ḍâri bhârâ bâḍâ kelḍu'an sè acakok kebbungan kaangghuy vena azygos. È attassa, bâḍâ kebbungan sè lèghâr kaangghuy vena cava superior, bân è salajâ kanganna, kelḍu'an sè kaangghuy vena brakiosefalika. È buḍina bân è seḍḍhi'na pantha attas ḍâri bhârâ, bâḍâ kelḍu'an kaangghuy lonjhur brakiosefalika. È buḍi ḍâri hilus bân ligamen bhârâ, bâḍâ kelḍu'an kaangghuy esofagus. Seḍḍhi'na pantha bâbâna kelḍu'an èsofagus, sabellun lebbhu ka jhântong, bâḍâ kelḍu'an ḍâlem sè kaangghuy vena cava inferior.

## Sombher