open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kecak

**Kecak** sala sèttong tarè tradisional dâri Bali sè sangat pappojur. Tarè na biasana sering è pentasaghi bâkto acara nyambhut tamoy otabâ è upacara aghâma. Tarè sè khas dâri Pulau Dewata nika biasana è kèngennèghi bâ’ Tarè Apoy atawa Tarè Cak. Pertunjunganah arèa tarè masal sè ngake’ pènari laki-laki sakèjhâ’.

Para penari biasana makè’ sèrèng sè bâlâ’ kotak celleng pote sè takâ’ papan catur. Keunikan Tarè Kècak entar sabab ta’ ngangguy gamelan sebbâ’ musik pangiring. Para pènari èjhâgû’ melingkar sambih ngoca’ sora “cak, cak, cak” sè bèrtata bân nèngghâ’ tantong ngangkat tanang nurut aghi irama sora sè èoca’.

Tarè nika’ èanggep sakral. Bhuktèna è adegan sè ngangguy apoy. Tekkak la penari kadâ’ ka obhâr apoy, tapè ta’ nyarè’ pote’na’ kesakitan ben ta’ kobhâr. Seolah-olah penari nika ngèngghu’ kabâl ka apoy bân dhâddhi ta’ takok olesna’.

## Asal Molana
Pangembânganna’ tarè Kecak ngala' riwayat perjalanan sè lanjhâng bân ongghu unik. Ra-kèra taon 1930-an, sèttong tarè anyar molaè èso’on bân èkenalaghâi neng Dhisa Adat Bona, Gianyar, Bali. Tare nika asalna dâri kreatifitas sèngko’ séniman Bali bân nyama Wayan Limbak bhârâng bâ’ kancana, Walter Spies, séniman asal Jerman.

Sanajan sakèng aghi ongghu èanggep sabâ’ bagiân bhudâjâ Bali sè takè’ kokoh, Tarè Kecak sèbennè’na’ tadâ’ tarè tradisional lawas sè arèna’ sojek lama. Tarè nika hasil inovasi seni sè tèringghinâ dâri carèta epik Ramayana — legenda kepahlawanan asal India sè bân èadaptasi dhâdi pertunjungan sè khas neng Bali.Dâlâm pertunjukan tarè Kecak, carèta sè eghibâh asalna dâri épos Ramayana, nyarèta aghi usaha Rama nyalamet aghi Dewi Sita sè ècolo’ bâ’ Rahwana. Tokoh-tokoh penting ngak Rama, Sita, Laksmana, Rahwana, bân Hanoman tampal è gerak tarè sè teatrikal bân bânya' ekspresi, nyabbâ’ pementasana terasa lebbi èhidhup bân dramatis.

Sa’ èjaman sa’ satiah, Tarè Kecak la dhâddi sala sèttong ikon kabudajan Bali sè sampè’ kasasarè’ ka sadhâja dunnya bân ongghu ékenal bâ’ para wisatawan manca nagârâ.

## Ciri Khas Tare Kecak

* Dâlâm tarè kecak, para penari néragha’ gerak sambhi conto bân ngabâ’ formasi alèngker. Keduwa' tananga ègeraghi ka atas cètak norot aghi irama sora. 
* Kalambhi sè èangghuy, para penari biasana nganggo’  a motif sabâ’ bawahan bân panotop cètak, tanpa ngangghuy kalambhi atasân.
* Gerak tanang sè èngghâ’ ka atas nika ngelambangaghi èlat apoy sè nyala. 
* Salama pementasan, tadâ’ musik gamelan sè ngiring, tapè’ sè ngajâ’ irama arèya sora “cak, cak, cak” sè èoca’ bhârâng, atèma tegghes bân èulangi sapeddena’ ka pengiring otama pementasana.

## Sombhâr
Tari Gong

Tari Gong otabâ bisa èsebbhut kèya Tari Kancet Ledo panèka sala sèttong tarian Dayak Kalimantan Tèmor bân Kalimantan Bârâ', pastèna dâri suku Dayak Kenyah. Tarian panèka ètarèyagi bi' sèttong bini' kalabân gong sè èghuna'aghi mènangka alat musik sè ngiringngè. Tari panèka biyasana ètampillaghi bâkto upacara panyambhudhân tami agung otabâ upacara nyambut kalahèrânna bhâji'na kopala suku.

Geraghân è dâlem Tari Gong aghâmbârraghi parkara kalembuânna sèttong binè'. Tari panèka ngongkapaghi kabhâghusân, kepènterran, bân geraghân sè lemmès. Sasuai bân nyama tarina, tari Gong ètarèyagi è attasna sèttong gong, è iringngè bi' alat musik Sampe.

## Geraghân
Geraghân Tari Gong nyarèta'aghi kabhâghusanna sèttong bini' sè anari è attasna gong, è dhimma bini' ka'dissa bhâkal èperebbhu'aghi bi' dhuwâ' lakè' ngodâ Dayak. Kasederhanaanna tari Gong èkatèla dâri gheraghân bân musikka.Gheraghân è tari Gong coma pan-berampan bâghiyân bhâdhân bhâi sè aghuli, sarta bento' gheraghân èlibâli bâkto panarè ajhâlân dâ' gong, bâkto bâdâ è attassa gong, bân bâkto toron dâri gong. 

## Sombher
Tari Golèk Menak

Tarian Golek Menak (bhâsa Jhâbâ: Beksan Golèk Menak) panèka samacemma tarian klasik asal Yogyakarta, sè ècèpta'aghi sareng Sri Sultan Hamengkubuwono IX. Tarian Golek Menak asalla ḍâri gagasân Sri Sultan Hamengkubuwono IX saellana nyaksè’è panampilân bâjâng Golek Menak sareng tokang bâjâng ḍâri ḍaèra Keḍu è taon 1941. Tarian paneka jhughân ènyamaè Beksan Golek Menak otabâ Beksan Menak, artèna “ngamen bâjâng-bâjâng Golek Menak.”

## Penciptaan
Maskèya ce’ tarèsnana ḍâ’ kabhudhâjâ’ân rèng-orèngan bâjâng, Sultan Hamengkubuwono IX arencana’aghi abhâdhi lakon se nampilaghi tarian bâjâng orèng. Ka'angghuy alaksana'aghi pèkkèran panèka, è taon 1941, Sultan ngolok para ahli tari sè èpimpin sareng K.R.T. Purbaningrat, èbhânto sareng K.R.T. Brongtodiningrat, Pangeran Suryobrongto, K.R.T. Maḍukusumo, K.R.T. Wiraḍipraja, bân K.R.T. Mertoḍipuro, R.W. Henḍramarḍawa, R.B. Kuswaraga, bân R.W. Larassumbaga.

Proses aghâbây bân latèyan ghâbây iḍe panèka èghuna'aghi bâkto sè cokop abit. Penampilan lughâllu èlaksanaaghi è Karaton yogyakarta Haḍiningrat è taon 1943 ka'angghuy maènga' ulang taon Sultan. Panampèlan ghi' ta' samporna, polana rancangan kostum ghi' è tahap latèyan. Cèpta'an lughâllu Sultan èpamèr tello' tokoh:

* jenis tokoh binè' ka'angghuy ḍewi Suḍarawerti bân ḍewi sirtupelaeli
* Jenis tokoh lake' sè èhalusaghi ka'angghuy Raḍen Maktal
* Jenis tokoh sè soghâ' ka'angghuy Prabu Ḍirgamaruta

Tello’ macem tokoh ka’ḍinto esaji’aghi ḍâlem ḍuwâ’ beksan (tarian) : perrang antara ḍewi Suḍarawerti sareng Dewi Sirtupelaeli, tor perrang antara Prabu Ḍirgamaruta sareng Raḍen Maktal.

## Panyamporna'an
Lèbât papangghiyân, ḍialog, sareng seminar antara Sultan sareng para seniman, Sultan Hamengkubuwono IX abhâdhi tim ka'angghuy nyamporna'aghi tarian Golek Menak ala Yogyakarta. Tim kasebbhut aropa'aghi ennem lembaga: Siswo Among Beksa, Pusat palatèyan Tari Bagong Kussudiardja, SMA Karawitan Inḍonesia (SMKI), Marḍawa bhuḍâjâ, Himpunan Surya Kencana, sareng Lembaga Kesenian Inḍonesia (ISI) Yogyakarta. Saellana ènyata'aghi komitmen ka'angghuy nyamporna'aghi tarian Golek Menak è tangghâl 1 Juni 1988, ennem lembaga kasebbhut lajhu ngajhâri lokakarya è bâng-sèbâng lembaga, sè nojjhuaghi karyana.

## Kalabân morèḍ Among Beksa
ghilirân kasèttong èka'anḍi' morèd Among Beksa è tangghâl 2 juli 1988. Lokakarya sè èselenggara'aghi bi' siswa Among Beksa pimpinan R.M Ḍinusatama èawâlli kalabân pèntas fragmen lakon Kelaswara. bân nampilaghi 12 tipe karakter, èngghi panèka: 

Alus impur (tokoh-tokoh Mental, Ruslan, bân Jayakusuma)

Alus impur (tokoh Jayengrana)

Alur kalang kinantang (Perganji)

Gagah kalang kinantang (Kewusnendar, Tamtanus, Kelangjajali, Nursewan, bân Gajah Biher)

Gagah kambeng (Lamâahur)

Gagah bapang (tokoh Umarmaya)

Gagah bapang (Umarmaḍi sareng Bestak)

Raseksa (Jamum)

Puteri (Aḍaninggar, putri Cina)

Puteri impur (Suḍarawerti bân Sirtupelaeli)

Puteri kinantang (Ambarsirat, Tasik Wulan Manik Lungit, sareng Kelaswara)

Raseksi (Marḍawa sareng Marḍawi)

## Sombher
Tari Cangget

**Tari Cangget** panèka sala sèttong penampilan tari sè èghâdhuwi sareng orèng adhât Pepadun Lampung. Tari Cangget biasana bâḍâ bân dhâddhi bâgiyân ḍâri upacara tradisional otabâ *[[begawi]]* sè èlaksana'aghi ka'angghuy parayaan akadhi pakabinan è masyarakat Lampung Pepadun. Saccara ghâmpang Cangget èyartè'aghi mènangka tari sè èlakoni sareng rèng binè', namong saccara lowas cangget panèka acara begawi. *[[Begawi]]* sareng *Cangget* aropa’aghi tong-sèttong sè ta’ bisa èpèsa.

## Jennis Tari

# Cangget Nyamuk Temui, tarian sè èlampa’aghi na'-kana' ngoḍâ lakè’ ban binè’ ḍâlem sèttong upacara ngambâ' tamoy sè moljâ sè ḍâteng ka ḍaèrana.
# Cangget Bakha, tarian sè èlampa’aghi na'-kana' ngoḍâ lakè’ bân binè’ bâkto pornama otabè samarèna panèn (Upacara Panèn Aghung).
# Cangget Penganggik, tarian sè èlakoni è bâkto palantighân angghuta anyar, otabâ è bâkto paralihan ḍâ-ngoḍâ lakè' bân binè' ḍâri ghi' kènè' kantos dhâddhi rajâ. Obâ'ân status panèka èlampa'aghi sa'amponna rèng-orèng ka'ḍinto ngalakonè upacara busepei (ghâlimpo' gigi).
# Cangget Pilangan aropa’aghi tarian se ḍi-buḍi mongghu parabân sè para’ akabina, sakèng tarian panèka pantang èkalako samarèna akabin. Panèka tarian sè ḍi-buḍina bân awâkkèlè *kepunyimbangan* ḍâri eppa'na.
# Cangget Agung, cangget sè ètariyaghi è malem otama  upacara adhât otabâ *gawi* *adhât,* biasana è acara Begawi Cakak Pepadun otabâ naè'na *penari ka tahta.*

## Ghulina Tari
Ghuliyân è ḍâlem tarian Cangget sanget saderhana bân ta' anḍi' orotan sè khusus, saèngghâ pola ghulina bisa acem-macem ḍâri pertunjukan ka pertunjukan. Namong, pola ghulina Cangget umumma aropa'aghi *kenuy ngelayang, tutup malu, ukel kilat mundur*, dan *ngecum*. Kabânnya'an ghulina Cangget coma fokus ka tanang.

*Kenuy* artèna ḍâlem bhâsa Lampung panèka èllang, dhinèng *ngelayang* èmaksod ḍâ’ ellang sè ngabbher ta’ ma'aghuli lèmbângnga. Pola ghuli sè bâḍâ èngghi panèka marenggâng tanang bân èpa'aghuli ka aḍâ' bân ka buḍi, akadhi elang. Mongghu orèng Lampung, ellang panèka kèban sè èsennengngè bân simbol è dhunnya attas.

Tari Cangget èlakoni sareng orèng lakè' bân binè', ngawâkkèlè bhân-sabbhân roma otabâ kalompo'. Ghulina lalakè’ ban bâbinè’ jughân ta’ paḍâ. Bhidhâna èbhuktèyaghi manabi bâbinè'an atari namong kalabân ghulina tanang, nangèng rèng lakè' biasana aghuna'aghi ghulina tanang bân soko.

## Angghuyyâ Tokang Tari

# Kaèn tapis arombây koin
# Kebaya celleng
# Siger
# ghellâng mano'
# ghellâng Ruwi
# ghellâng kano
# Kalong papan jhâjhâr
# Bulu Seretei
# *Tanggai*
# *Peneken*
# Antèng
# Kaos soko bârna potè

## Sombher
Tari Galombang

**Tari Galombang**, otabâ **Tari Ombâ**', panèka sala sèttong tarian tradisional Minangkabau sè ampon èkembhângaghi è pan-bârâmpan wilajâ è propinsi Sumatera Bârâ', Inḍonèsia. Pertunjukan tarian panèka sala sèttong atraksi sè biasana bâḍâ è acara pakabinan tradisional Minang. Biasana, tarian galombang èlampa'aghi è resepsi ambâ'ân pangantan nalèkana èyarak ka palaminan. Asal-usulla tari galombang ghi' ta' jellas, namong kantos samangkèn tarian galombang ghi' èlampa'aghi sareng pan-bârâmpan orèng è pan-bârâmpan ploso'.

Nyama galombang dhibi' aropa'aghi pangocapan oca' "gelombang (ombâ')" è bhâsa Minangkabau sè aghâmbhârraghi ghulina bhâdhân tokang tari sè lotè' sè aghuli ka attas bân toron akadhi ombâ' è tasè'. Sabâtara ghânèka, ghulina soko bân tanang umumma aghâmbhârraghi ghulina silat Minang. Kabhâr sè nyebbhâr sabellumma tari galombang sabbhân ahubungan kalabân carètana orèng ngoḍâ sè la akabin sè malolo èjâgâ kancana sè paḍâ ajhâr silat ka kampong asalla binèna, ka'angghuy ajâgâ ḍâri kamungkènan serrangan ḍâd-ngoḍâdhân ḍâri dhisa laèn. Vèrsi laènna, bâḍâ sè ngoca', panèka aropa'aghi bhângon pangawalan ghâbây pangolo sè bhâkal makabin pangantan Minang.

Tarian panèka biasana èlampa'aghi sareng polowan orèng lake', sè saterrossa èbâgi dhâddhi ḍuwâ' kalompo', sè ka'ḍimma masèng-masèng kalompo' sè aropa'aghi rombongan tamoy otama atabâ towan roma. Bilâ ḍâteng tamoy otama otabâ towan roma, tokang tari galombang èpangaḍâ', atèngka' akanta tokang silat. Sabbhân atèngka' ka âḍâ', tokang tari akopa', saèngghâ ghulina kadhâng akanta ḍuwâ kalompo' pasukan sè aperrang.

## Galombang Kreasi
Tari panèka aropa'aghi variasi ḍâri Tarian Galombang sè umumma èlampa'aghi sareng tokang tari binè', maskè ta' bisa tokang tari lakè' ghi' tamaso' ḍâlem tarian panèka. Laèn sareng Tari Galombang sacara umum, è ḍâlem tarian ka’ḍinto unsur-unsur ghuli pencak silat ta’ dominan polè namong ghulina ka’ḍinto èpondhut ḍâri tokang tari bine’, namong tokang tari lake’ (2-4 orèng) sè tamaso’ bhâdhi amolaè tarian kalabân aghuna’aghi ghulina pencak silat mènangka tarian pambuka'an. È tarian sè saterrossa bhâkal èlampa’aghi sareng tokang tari bine’. Tarian ka'ḍinto sanget ghâncang akembhâng è Kotta Padang, para' sadhâjâ acara-acara rajâ akadhi acara pangantan rajâ tor ngambâ' tamoy bisa èpastèyaghi aghuna'aghi tarian ka'ḍinto. Tarian panèka jhughân èghuna'aghi ka'angghuy peresmian bhângon, pariwisata, bân pambuka'an lembaga-lembaga tatanto. È bhân-sabbhân wilajâ, ghuli dhâsar sè bhidhâ èghuna'aghi, ghuli-ghuli panèka napa ca'an pangaterrona towan roma otabâ lembaga sè bhâkal èpaddhek è ḍaèra sè paḍâ sareng ghuli dhâsar sè ètampilaghi. Tokang tari ngangghuy kalambhi pangantan è ḍâlem ngalakonè tarian panèka, akadhi ghulina tari, kalambhi pangantan jhughân napa ca'an ḍaèra. Tarian panèka segghut ètampilaghi sareng cèng-lancèng Minangkabau.

## Sombher
Angka Romawi

Angka romawi panèka sistem notasi angka kuno sè asalla dâri Kekaisaran Romawi, ngangghuy huruf Latin kaangghuy ngajhâri nilai angka tertentu. Huruf akadhi I, V, X, L, C, D, bân M èngghi panèka angka 1, 5, 10, 50, 100, 500, bân 1000. Sistem panèka awalna èghunaaghi kaangghuy tujuan administrasi, perdagangan, catatan sejarah, bân pengembangan infrastruktur, è antarana è prasasti, monumen, bân dokumen resmi. Maske asalla dâri jaman kona, angka Romawi pagghun aropaaghi simbol warisan budaya bân sejarah peradaban Romawi.

Sampè' satèya, angka romawi ghi' èghunaaghi è bânnya' konteks formal bân dekoratif. Contona, nomer bab è dâlem buku, urutan rato otabâ paus, jam ghèddhung klasik, bân dokumen resmi akadhi undang-undang otabâ perjanjian. Pangangghuy sistem panèka negghâ'aghi tatanan, formalitas, bân estetika, sambi jhughân abâdâhaghi parengeddan dâ' jhâjhârbâ'ân jhâjhârbâ'ân peradaban Romawi dâlem perkembangan sistem penomoran sè ampon èpangaro è sabâbhân dunnyah modern.

## Simbol Dasar
Sistem Angka Romawi èbângun dâri pettong huruf poko', sè bhân-sabbhânna èwakili nilai dasar: I ghâbây 1, V ghâbây 5, X ghâbây 10, L ghâbây 50, C ghâbây 100, D ghâbây 500, bân M ghâbây 1000. Nilai-nilai panèka bisa èkombinasiaghi ngangghuy atoran aditif, è dimma simbol-simbol ètamba'aghi ( VIg = 5, + g. 1 = 6), otabâ atoran pengurangan, è dimma simbol huruf kènè' èpasang sabellunna simbol huruf bhâghus sè bhâkal èkorangè (contohna, IV = 5 – 1 = 4, IX = 10 – 1 = 9). Kombinasi dâri duwâ' atoran panèka mampu aghâbây kabbhi angka romawi dâri sèderhana kantos kompleks, kalabân pola sè konsisten bân ghâmpang èkennal. Angka romawi noro' prinsip naè' ka urutan toron, kalabân simbol sè nilaina palèng tèngghi ètolès sabellunna, ètoro'è simbol sè nilaina palèng rèndah, kajhâba è dâlem atoran pengurangan. Contona, angka 40 ètolès XL (50 – 10) bân 90 ètolès XC (100 – 10). Angka dâri 1 kantos 100 bisa èbentuk dâri kombinasi simbol-simbol dasar panèka, kalabân simbol-simbol tertentu èulang kantos tello kale kaangghuy nambai nilaina (e.g., III = 3, XXX = 30). Sacara jhâjhârbâ'ân, sistem panèka èkembhângaghi è jaman Kekaisaran Romawi kaangghuy tujuan penomoran dokumen administrasi, komersial, bân resmi, bân ghi' èghunaaghi kantos samangkèn kaangghuy nomor jam, urutan rato, otabâ nandha'aghi bab è dâlem buku.

Angka romawi panèka warisan budaya Kekaisaran Romawi sè ghi' relevan kantos samangkèn. Maske èghâbây dâri sistem kona, èghunaaghi è dâlem penomoran formal, jam, dokumen resmi, bân simbolisme sejarah nojjhuaghi nilai estetika bân fungsional sè abadi. Ngartè huruf-huruf dasar, atoran tolesanna, bân jhâjhârbâ'ânna bânnè namong abhânto ngaonèngè pola angka Romawi tapè jhughân ngarghâi kontribusi peradaban Romawi dâ' perkembangan sistem angka modern.
Tari Yapong

**Tari Yapong** panèka tarian semi-tradisional sè asalla ḍâri pasèsèr lao' Jhâbâ Bârâ', sè khas ḍâri etnis Betawi, èserrap ḍâri Jaipong (tari tradisional Jhâbâ Bârâ' sè khas ḍâri etnis Sunda) sè umumma èlakonè mènangka tarian pertunjukan. È ḍâlem parkembhânganna, tarian ka’ḍinto segghut èghuna'aghi mènangka tarian sosial ka’angghuy ngèssè’è sèttong acara menorot parnyo’onan sabâb tarian ka’ḍinto possa’ kalabân variasi è ḍâlemma.

## Asal-Mowasal
Mulana, tari Yapong èlampa'aghi mènangka parsiapan ghâbây molang arè Jakarta sè kapèng 450 è taon 1977. È bâkto ghânèka Dinas Kebudayaan Jakarta nyaḍiya'aghi penampilan tarian massal kalabân ngangka' carèta parjhuwânganna Pangèran Jayakarta. Pertunjukan ala drama tari ka’ḍinto epasra’aghi ḍâ’ Bagong Kusudiarjo ka'angghuy ngator acara ka’ḍinto. Ka'angghuy nyadhiyâ'aghi pertunjukan, Bagong mabâḍâ panalètèyan pan-bârâmpan bulân ḍâ' kaoḍi'ânna orèng Betawi. Bagong ngalakonè panalètèyan panèka lèbat perpustakaan, fèlem, *slide* bân observasi langsong ḍâ' orèng Betawi. Ahèrra, penampilan ka’ḍinto èlaksana'aghi kalabân bhâghus è tangghâl 20 sareng 21 Junè 1977, è Balai Konvensi Senayan, Jakarta. Pertunjukan panèka èḍukung sareng 300 seniman bân musisi sè noro'.

Tari panèka tari sè senneng kalabân ghuli sè dinamis bân eksotis. ghuli-ghulina  tari Yapong aghâmbhâraghi kabâḍâ'ân senneng ngambâ' ḍâtengnga Pangèran Jayakarta. Pemandangan kasebbhut èsebbhut Yapong bân ta' anḍi' artè khusus. Istilah panèka asalla ḍâri lagu sè momyèna "ya, ya, ya, ya" sè èkanyanyè sareng panyanyè pangirèngnga sarta sowara musik sè sè kèḍinganna "pong, pong, pong" saèngghâ lahèr oca' "ya-pong," sè ahèrra aobâ dhâddhi Yapong.

## Parkembhângan Seni Tari
Salastarèna penampilan drama tari, Posat Palatèyan Tari (Pusat Pelatihan Tari / PLT)  Bagong Kussudiarjo sareng Dinas Kebudayaan DKI Jakarta ngobâ tarian Yapong ḍâri wujud drama tari bân èkembhângaghi dhâddhi tarian lepas.

## Akulturasi Bhudhâjâ
Pola-pola è ḍâlem kalambhi sè èyangghuy sareng tokang tari panèka aropa’aghi parkembhângan ḍâri kalambhi tari Kembang Topeng Betawi. Hal ka'ḍinto jhârna' ḍâri bhângon bân cem-macemma hèyasan sè èghâbây è ḍâdâ, sè èsebbhut toka-toka. Tari Yapong ~bârnaè sareng tari rakyat Betawi, saterrossa èyola kalabân èpamaso’ unsur-unsur tari pop, tamaso’ unsur-unsur tari ḍaèra Sumatera. Amarghâ kabhudhâjâ'an Betawi bânnya' èpangaro unsur-unsur kabhudhâjâ'an Cèna, tarian Yapong jhughân nganḍung unsur-unsur kesenian Cèna, contona è attas kaèn sè èyangghuy sareng tokang tari bâḍâ motif naghâ sè bârna mèra tèra' sè identik sareng kabhudhâjâ'an Cèna.

## Pakakas Musik bân Pangèrèng
Alat musik sè èghuna'aghi è ḍâlem tari panèka aropa'aghi camporan bhâsa Betawi, Bhâsa Jhâbâ Tengnga, bân Bhâsa Jhâbâ Bârâ'. Sa'amponna tari kasebbhut dhâddhi tari bebas, DKI Jakarta amanpa'ataghi pan-bârâmpan pakakas tradisional, akadhi Rebana Biang, Rebana Hadroh, bân Rebana Ketimpring. Saèngghâ, tari Yapong panèka aropa'aghi cèpta'an anyar sè aropa'aghi kreasi anyar sè tabhâligghâ ḍâri unsur-unsur ghuli tradisional Betawi.

## Sombher
Tari Batin

**Tari Batin** èngghi panèka sala sèttong tari upacara aḍhât sè asalla ḍâri daèra Liwa, kâcamaḍhân Balik Bukit, kabhupatèn Lampung Bârâ'. Oca' *Batin* ḍhibi' artèna gellar kehormatḍhân, sa'ènggâna tari panèka coma èlampa'aghi è bâkto-bâkto ritual bân acara-acara soccè è aḍâ'na Saibatin (Sultan). 

## Sâjhârâ
Tari Batin ampon bâdâ molaè sabelunna kâmarḍhika'an RI bân terros èpèyara kantos samangkèn. Tari panèka ècèptaa'ghi sareng almarhum rajina Cakal Bakal Batu Brak, sèttong Pangèran Batu Brak, Lampung Bârâ', èbhuna Pangèran Suhaimi Gellar Sultan Lela Ngoḍâ Pangèran Raja Selalau Pemuka Agung Dengian Paksi.  Tari ka’ḍinto mola'epon namong elampa’aghi ka'angghuy nyambhut ḍâtengnga pangantèn binè’ ḍâri kâlowarga karajhâ’an otabâ ḍâtengnga tamoy se moljâ ḍâri nâghârâ kantos samangkèn. Tari ka'ḍinto aropa'aghi simbol tor tanḍhâ ka'aghunganna aḍhât (traḍisi) è ḍaèra Liwa, Batu Brak, Lampung Bârâ sareng Krui è Kabhupatèn Lampung Bârâ', ibukotta Liwa, Propènsi Lampung, sè nanḍhâ'aghi ka'aghungan tor kahormaḍân para Saibatin è ḍâlem upacara sambutan kâlowarga karajhâan tor tamoy sè moljâ nâghârâ.

## Orèng sè Atari
Orèng sè Tari Batin panèka pârabân, sèttong mènangka *Mulai Batin*, tello' orèng bhân-sabbhân mènangka orèng sè ngangka' pajung, orèng sè ngangka' peḍḍhâng bân orèng sè ngangka' bâḍḍhâna ḍâun sèrè, ètamba empa' orèng mènangka yang-dayang, sâpasang (ḍuwâ' orèng) è kacèr bân sâpasang laènna è kangan. 

## Pânyâlengghârâân
Pertonjhughân Tari Batin èlaksana'aghi è bâkto sèyang otabâ malem, è *sesat* (karaton aḍhât) otabâ kennengngan sè ètantoaghi husus. Pertonjhughân tari abiḍḍhâ ra-kèra sapolo mennit, è yèrèngngaghi  *gamolan.* Kalambhina pânari aropa'aghi ḍâri:

* *Siger ;*
* Kebâyâ lanjhâng sè èghâbây ḍâri beluḍru sè èhias;
* *Gajah Minung,* semacem papan jajar otabâ bulân tâmangghâl ḍâlèm bentuk *Gajah Minung*, unsur kâlengkapna hiyasân Lampung Pâsèsèr è daèra Liwa, Kâcamadhân Balik Bukti, Kabhupatèn Lampung Ḍâjâ;
* *Tapès*
* *Ghellâng Mano', Ghellâng Kano, Ghellâng Betulu* bân *Ghellâng Ruwi.*

## Sombher
Rèog

**Reog** (Aksara Jawa : ꦫꦺꦪꦺꦴꦒ꧀, *Réyog*) panèka tarian tradisional dâri Ponorogo, Jhâbâ Tèmor è arèna sè tabukka' sè afungsi mènangka hiburan rakyat, ngandung unsur-unsur ajaib, penari otama panèka orèng sè andi' cethaggâ macan sè èhias kalabân pecka, kalabân topèng sè èbâdâ'aghi è attas 50-60 kg.kg. Bân pan-bârâmpan penari bertopeng bân tarian jhârân kèpang bân Reog asli dâri Inḍonèsia.

Tangghâl 3 Dèsember 2024, seni panampilan Reog Ponorogo èserrat dâlem dhâftar warisan bhudâjâ tak berwujud UNESCO sè parlo èjâgâ kalastariyanna.

Reog panèka sala sèttong seni bhudâjâ sè asalla dâri Jhâbâ Tèmor bârâ' lao', bân Ponorogo èangghep kottah asal sè saongghuna. Gerbang kottah Ponorogo èhias kalabân tokoh ''warok'' bân ''gemblak'', duwâ' tokoh sè muncul è bâkto panampilan Reog. Reog panèka budhâjâ daerah è Indonesia sè ghi' kowat èpangaroè sareng unsur-unsur mistis bân èlmo rohani sè kowat.

Tarian terbuka tradisional panèka, sè abâdâ'aghi hiburan umum, ngandung unsur-unsur ajaib. Penari otama panèka sosok sè èghâdhui cethaggâ macan sè èhiasi buluna merrak, kalabân pan-bârâmpan penari sè atopeng bân duwâ' jhârân kèpang. Bâdâ duwâ' bângon Reog Ponorogo sè èkennal samangkèn: Reog Obyog bân Reog Festival.

Reog modern biasana èlakoni è pan-bârâmpan acara akadhi pakabinan, sonnatan, bân arè-arè raya nasional. Seni Reog Ponorogo bâdâ dâri sarangkaian 2 s/d 3 tarian pembukaan. Reog obyog serrèng èlakoni è tanèyan otabâ lorong-lorong ta' kalabân atoro' atoran-atoran tertentu. Biasana è èssè'è paraya'an, abhersè'è dhisa, ghâbây pertunjukan coma ghâbây hiburan. Samentara jârèya, Festival Reog ampon ngalakoni *modifikasi* bân èsajiaghi metorot atoran è Festival Reog taonan sè èlaksanaaghi sareng Pamarèntah Kota Ponorogo molaè taon 1997. Reog Ponorogo resmi dhâddhi Warisan Bhudâjâ Intangible (WBTb) *[[UNESCO]]* (Organisasi Pendidikan, Ilmiah bân Budaya Perserikatan Bangsa-Bangsa) è taon 2024.

Bâdâ lèma' versi carèta populer sè ampon èkembhângaghi è masyarakat parkara asal-usul Reog bân Warok, namong sala sèttong carèta sè palèng kalonta panèka carèta pemberontakan Ki Ageng Kutu, abdi karaton è jhâman Bhre Kertabhumi, Rato Majapahit sè kapèng dhimin sè marenta è abad ka-15. Ki Ageng Kutu adhukah polana pangaro sè kobâsa dâri rajina Rato Majâpahit sè asalla dâri Cènah, salaèn adhukah dâ' ratona polana pamarèntaan sè korup, jhughân ngoladhi jhâ' kakobâsa'an Karajaan Majapahit bhâkal lastarè. Saterrossa kalowar dâri rato bân maddek sakola'an è ka'ḍinto ngajhâri silat ḍâ' ngangodhâdhân, èlmo silat, bân elmo samporna kalabân pangarep para ngangodhâdhân ka'ḍinto dhâddhi bibit mabâḍâ'na karajaan Majâpahit. Sadar jhâ’ pasukanna cè’ kènè’na kaangghuy alabân pasukan karaja’an, pessen politikna Ki Ageng Kutu èsampayaghi lèbât pertunjukan seni Reog, sè aropa’aghi “sindiran” dâ’ Rato Kertabhumi bân karaja’anna. Penampilan Reog dhâddhi cara Ki Ageng Kutu kaangghuy mabângun perlawanan è masyarakat setempat ngangghuy popularitas Reog.

## Sombher
Tari Jauk Manis

Tari Jauk Manis panèka sala sèttong tandhângan khas Bali sè nyèpta’aghi ta’ èkaonèngè. Tari panèka tamaso’ dâ’ golongan tari balih-balihan bân tari tondhâl. Tarian panèka nyarèta’aghi gambhârân rato raksasa sè alèng-lèng. Pertunjughân tari panèka èyèrèngè gheraghân sè lemmès bân berwibawa sarèng èrèngan gending sè mardhu. Tarian panèka ghâdhuwan tândhâ dhibi’ è dhimma sè nârè aghuna’aghi topèng bârna potè, sè nandhâaghi dâ’ Tari Jauk Manis panèka tamaso’ dâ’ kelompok topèng manis. Tarian panèka awâlla dâri sèttong carèta sè bâḍâ è dâlem lontar Barong Swari.

## Asal-osolla
Tari Jauk panèka asalla dâri carèta sè ècatat è dâlem lontar Barong Swari. Lontar kasebbhut nyarèta’aghi jhâ' Jauk panèka panamba’an (penjelmaan) dâri Dhèwa Brahma sè toron dâ’ bumè. Ropaèpon Jauk nalèka dâteng dâ’ bumè èghambhârraghi mènangka raksasa sè aghuna’aghi makutha, ghâdhuwan koko lanjhang, bân rpoana serrem klabân bâtek sè kerras bân bheringas. Sareng berkembangnga kasesiyân è Bhâli, tokoh Jauk kerras molaè berkembang ngadopsi bâtek sè lebbi lonto (fleksibel), lemmès, dâlem gherâghânna. Amargâ dâri ghânika, muncullaghi sennè tari Jauk Manis.

## Sombher
Tari Pendèt

**Tarian Pendèt** asalla aropa'aghi tarian ibâdâ sè serrèng èlakoni è candhi-candhi, kennengngan ibâdâ ghâbây orèng Hindu è Bhâli, Indonesia. Tarian panèka alambangaghi sambutan para dewa dâ' dunnya. Sakejjâ'-sakejjâ', saterrossa bâkto, para seniman Bhâli ngobâ Pendèt dâddhi *"salam sambutan,"* sanajjân ghi' ngandung unsur-unsur socceh-aghâmah. Sè aghâbây/koreografer wujud tarian modern paèka I Wayan Rindi areng-sareng kancana Ni Ketut Reneng.

Pendèt aropa’aghi pernyataan tor-ator sè aropa tarian upacara. Ta' akadhi tarian pertunjukan sè parlo èlatih intensif, Pendèt bisa ètari'aghi sareng sapa bhâi, *lakè*' bân binè', orèng towa bân parabân. Tarian panèka èajhâri coma kalabân noro'è gerakan bân jhârang èlakoni è *[[Banjar (Bali)|banjar]]*. Parabân ngodâ niru gerak-gerik bâbinè'an sè la towa sè ngartè tanggung jâwâbbâ kaangghuy aberri' conto sè beccè'.

Tarian binè' panèka andi' pola gerak sè lebbi dinamis dâri tarian Rejang, sè èlakoni è dâlem kalompo' otabâ pasangan. Biasana èlakoni saamponna tarian Rejang è tanèyanna candhi, biasana ngadhep ka arèa socceh candhi *([[Pelinggih meru|pelinggih]])*, ngangghuy kalambi upacara, bân bhân-sabbhân penari èbâkta sangku (kurban suci), kendi, cangker, bân kurban laènna.

## Sejarana Tari Pendèt
Sejarah Tarian Pendèt èmolaè è taon 1950. Èbâdâ'aghi dâri pan-bârâmpan catadhân, para ahli seni pertunjukan Bhâli akor jhâ' taon arèya lahèrra Tari Pendèt. È taon 1961, seniman balet Bhâli sè perintis, I Wayan Beratha, aghâbây polè Tarian Pendèt kalabân pan-bârâmpan obâ'ân bân gerakan tambâ'ân, bân jhughân jumlana penari. È taon 1967, sèttong maestro tari dâri Bhâli, ènggi panèka I Wayan Rindi, adhâddhiyaghi Tari Pendèt menangka komposisi tari sakral sè bisa èlampa’aghi è candhi-candhi è bâkto acara-acara keaghâmaan. Èmolaè, Tarian Pendèt afungsi kaangghuy nyembâ para dewa bân dewi sè bâdâ è candhi è bâkto upacara aghâma. Nangèng, areng-sareng perkembangna jhâman, kabhutowan hiburan sajân èkabhuto sareng kabânnya’an orèng Bhâli, saènggha samangkèn Tarian Pendèt jhughân afungsi mènangka tarian hiburan otabâ tarian sambutan.

## Kontroversi Pendèt 2009
Tarian Pendèt dhâddhi fokus media Indonesia amargâna kalowar è acara televisi *Enigmatic Malaysia [[Discovery Channel]]*. Metorot pamarèntah Malaysia, rèng-orèng rowa ta' tanggung jawab dâ' iklan kasebbhut polana èghâbây sareng Discovery Channel Singapura, saterrossa Discovery TV ngirèm sorat parnyo'onan sapora dâ' kaduwâ' naghârâ, bân nyataaghi jhâ' jaringan televisi ghâpanèka tanggung jawab samporna dâ' siaran iklan program kasebbhut. Maskè èparnyo'onan sapora, kadhâddhiyân Pendèt Dance sè èsiaraghi è program televisi sè èangghep tema Malaysia ampon memicu sentimen anti-Malaysia è Inḍonèsia.

## Sombher
Tambâ'ân

**Tambâ'ân** segghut ètandhâi kalabân tandhâ plus "+", èngghi panèka sala sèttong dâri empa' operasi aritmetika dhasar. Panamba'an aropa'aghi atambâna sakompolan bilangan otabâ lebbi dhâddhi sèttong bilangan sè èsebbhut jumlana. Misalla è ghâmbhâr è sampèng, bâdâ tello' apel è sisi kèba bân duwâ' apel è sisi kanan, aghâbây jumla lèma' apel. Dhalem simbol matematika, panèka èlambângaghi "3 + 2 = 5", èsebbhut "3 ètambâ 2 padhâ sarèng 5".

Salaèn ka'angghuy ngètong jumlana bhârâng, panamba'an bisa èdefinisiaghi bân èghuna'aghi ka'angghuy ngètong objèk abstrak aropa bilangan, è antarana bilangan bulat, bilangan real, bân bilangan komplèks. Dhalem carâng matematika laènna sè èsebbhut aljabar, panamba'an bisa èghuna'aghi kaghâbây objèk-objèk abstrak laènna akadhi vèktor bân matriks.

Panamba'an aghâdhuwân pan-bârâmpan sèfat penting. Panamba'an asèfat komutatif, sè artèna orodan bilangan sè ètambâ'aghi ta' ngarowe (ta' apengaruh), bân asèfat asosiatif, sè artèna manabi bâdâ pan-bârâmpan operasi panamba'an maka orodan panamba'an sè èlakonè sabellunna ta' ngarowe. Nambâ 0 ta' ngobâ bilangan sè ètambâ. Panamba'an jhughân aghâdhuwân aturan-aturan sè akait sarèng operasi pangorangngan bân parkaliyan.

## Kamampoan Ghibâ'ân
Studi parkembangan matematika sè èmolaè sakètar taon 1980-an ampon amanfaattaghi fènomèna pambiyasa'an: baji' anèngghu lebbi lami dâ' kabâdâ'ân sè ta' èsangka. Parcoba'an gâpanèka èmolaè sarèng Karen Wynn è taon 1992 sè alibâttaghi bonéka *Mickey Mouse* sè èmaènaghi è budina lajâr anonjhu'aghi jhâ' baji' sè aomor lèma' bulan 'ngarep' 1 + 1 dhâddhi 2, bân baji'-baji' gâpanèka raddhin takèjhung nalèka kabâdâ'ân fisik katèngal asirat jhâ' 1 + 1 anillaè 1 otabâ 3. Panemmoan panèka ampon èkoko'aghi sarèng man-gaman laboratorium kalabân aghuna'aghi mètodologi sè bèdâ. Èkspèrimèn taon 1992 laènna sarèng na'-kana' (balita) sè lebbi towa, antara 18 bân 35 bulan, amanfaattaghi parkembangan kontrol motorik na'-kana' gâpanèka kalabân mamongkèn (mabisa) ngala' bal *ping-pong* dâri koṭak; sè palèng ngodâ arèspon kalabân saè kaghâbây jumla kènnè', manabi subjèk sè lebbi towa mampo ngètong jumla kantos 5.

Malah pan-bârâmpan hèbân benni manossa anonjhu'aghi kamampoan tabâtes ka'angghuy nambâ, otamana primata. Dhalem parcoba'an taon 1995 sè nèro hasèl Wynn taon 1992 (namong aghuna'aghi terrot/terong minangka panggântèna bonéka), monyèt *rhesus* bân *tamarin* acèthak kapas aghâdhuwân kalakoan sè mèrip sarèng baji' manossa. Lebbi dramatis, saampona èajhâri artè dâri angka Arab 0 kantos 4, sèttong simpanse bisa ngètong jumla duwâ' angka tanpa latèyan lebbi lanjut. Anyar-anyar panèka, Ghâjhâ Asia ampon andèmonstrasiaghi kamampoan alakonè aritmetika dhasar.

## Sombher
Zapin Betawi

Tari Zapin Betawi asalla ḍâri Jakarta. Tarian panèka aropa'aghi camporan kabhudhâjâ'ân ḍâri kabhudhâjâ'ân Arab Haḍhrami bân bhudhâjâ Betawi. Zapin dhibi' artèna "tari" otabâ "soko aghuli" è ḍâlem bhâsa Arab. Èmolaè, tarian Betawi Zapin èghuna'aghi sarana ka'angghuy nyebbâraghhi Islam, saterrossa èkembângaghi dhâddhi sarana sosialisasi, ènyata'aghi kasennengngan, hiburân, bân jhughân èbuḍhâjâ'aghi nilai-nilai kabuḍhâjâ'an. Tarian Betawi Zapin dhibi' èklasifikasiaghi mènangka tarian sosial polana pan-bârâmpan unsur è ḍâlem panampilan, akadhi taḍâ' jarak antara penari bân panonton, taḍâ' formalitas kostum, bân taḍâ' atoran sè pastè è koreografi tarian Betawi Zapin.

## Sejarah
Kaḍâtengenna pangaro Islam ka Inḍonesia aghândhu’ ḍampak se rajâ ḍa’ parkembangan seni lokal, tamaso’ tarian Zapin. Tarian panèka molaè èmolaè èpaḍâpa' è ḍaèrah pasèsèr lajhu nyalambèr ḍâ' pan-bârâmpan wilayah è sakabbhina ḍaèra Nusantara, tamaso' Betawi (Jakarta). Tarian Zapin èparcajâ ampon bâḍâ è Jakarta molaè jhâman pamarènta'an Fatahillah, otabâ Pangèran Jayakarta, è abaḍ ka-16, bân èghuna'aghi meḍia ḍakwah Islam lèbât cara-cara seni.

bhiḍhâ bân wilayah-wilayah laènna, akadhi Sumatera, pamekaran Tari Zapin è Betawi èlampa'aghi langsong è ḍâlem masyarakat, ta' kalabân ngalakoni proses pamekaran sareng karaton karaton. Hal arèya amarghâ taḍâ' sistem karaja'an sè mapan è Jakarta, bânnè akadhi tradisi karajaan sè kuat è Sumatra.

È Betawi, tari Zapin ngalami aḍaptasi bân ḍinamika lokal. Sambi ta' maèlang gerakan bân ritme khas musik Zapin, sè èpangaro pangaro Tèmor Tengnga bân Melayu, Tarian Zapin Betawi ngaḍopsi unsur-unsur buḍhâjâ lokal ḍâlem pola gerakan, iringan musik, bân bhâdhân penari. Parbhidhâ'ân panèka nandhâ'aghi proses akulturasi buḍhâjâ sè alami bân èterrossaghi, sambi jhughân nojjhuaghi fleksibilitas Zapin ḍâlem arèspon konteks sosial bân buḍhâjâ lokal.

akadhi ghâpanèka, Tarian Betawi Zapin panèka hasèl perpadhuân buḍhâjâ Betawi Islam, Melayu, bân lokal, sè èkembângaghi èbhârengngè ḍinamika kaoḍi'an sosial Jakarta.

Tarian zapin è bhâsa Betawi èkembângaghi cè' ceppètdhâ kalabân muncullâ orkestra gambus è akhèr abaḍ ka-16. ḍâtengnga komunitas Haḍhrami è Batavia è abaḍ ka-18 bân ka-19 jhughân makowat panyebbhârân Zapin mènangka bâgiyân ḍâri khotbah Islam lèbât seni. 

## Sombher
Tari Gambyong

**Gambyong** **(bhâsa jhâbâ** ꦒꦩ꧀ꦧꦾꦺꦴꦁ) èngghi panèka sala sèttong bentu' tariyân Jhâbâ klasik sè asalla ḍâri wilaya Surakarta bân biyasana èlakoni ka'angghuy penampilân otabâ nyambbut tamoy. Gambyong panèka bânni karo sèttong tariyân namong kaḍhâḍḍhiyân ḍâri pan-bârâmpan gerraghân, sè palèng èkennal èngghi panèka Tariyân Gambyong Pareanom (kalabân pan-bârâmpan variasi) bân Tariyân Gambyong Pangkur (kalabân pan-bârâmpan variasi). Maske bâḍâ bânnya' variasi, tariyân panèka anḍi' gerraghân ḍâsar sè padâ, èngghi panèka geraghân tari tayub/*tlèdhèk*.  Ḍhâsarna, gambyong ècèpta'aghi ka'angghuy sèttong pânari, namong samangkèn lebbi serrèng èlakoni sareng pan-bârâmpan pânari kalabân ètamba'aghi unsor *blocking* pangghung  sa'ènggâna èbâghi ḍâ' ghâris bân gerraghân sè rajâ. 

## Sâjhârâ
Serat Centhini, kètab sè ètolès è jhâman pâmarènta'an Pakubuwana IV (1788-1820) bân Pakubuwana V (1820-1823), nyebbhut *gambyong* mènangka tariyân *tlèdhèk*. Salaèn jârèya, sèttong koreografer è jhâman pâmarènta'an Pakubuwana IX (1861-1893) sè anyama KRMT Wreksadiningrat alako ghâbây tariyân ra'yat panèka ka'angghuy aghâbây tariyân panèka cocok ghâbây tambâ è antarana orèng pongghâbâ otabâ priyayi.  Tariyân ra'yat sè èyalossaghi ka'ḍinto ḍhâḍḍhi populèr bân menorot Nyi Bei Mardusari, sèttong seniman sè jhughân aropa'aghi gunḍik Sri Mangkunegara VII (1916-1944), gambyong biasana èlakoni è bâkto jârèya è aḍâ'na tamoy è lingkungan Karaton Mangkunegaran. 

Obâ'ân sè signifikan èka'olle è taon 1950 è bâkto Nyi Bei Mintoraras, instruktur tari ḍâri Istana Mangkunegaran è jhâman pâmarenta'an Mangkunegara VIII, aghâbây versi "standar" ḍâri gambyong, sè èkennal mènangka Gambyong Pareanom. Koreografi panèka pertama kalè èlakonè è acara kabinan Gusti Nurul, alè'na MN VIII, è taon 1951. Tariyân panèka cè' èkasennengè kantos versi laènna èkembhângaghi ka'angghuy èjhelling orèng bânnya'.

## Gerraghân Tari
Umumna, Tari Gambyong kaḍhâḍḍhiyân ḍâri tello' bâgiyân, èngghi panèka: awwâl, èssèna, bân ahèrra otabâ è ḍâlem istila tari Jhâbâ, ala Surakarta, èsebbhut maju beksan, beksan, bân mondor beksan. 

## Sombher
Jhârân Kèpang

**Jhârân Kèpang** otabâ *jhârân kepang*, sè è bhâsa setempat èsebbhut ***jaran kepang***, ***jaranan***, otabâ ***[[Jatilan|jathilan]]***, panèka tarian tradisional Jhâbâ sè asalla dâri Ponorogo, Jhâbâ Tèmor . È dâlem tarian panèka, bâdâ kalompo' prajurit sè nompa' jhâran.

## Tentang jhârân kèpang
Tarian jhârân kèpang ngangghuy jhârân sè èkaghâbây dâri perrèng otabâ bahan laènna sè ètennon bân èpotong ghâbây akadhi bângonna jhâran, èhias kalabân obu' sè èghâbây dâri talèh plastik otabâ sè akadhi sè èbungkos gulungan otabâ kèpang. Jhârân anyaman panèka èhias kalabân cat bân kaen sè acem-macem bârna. Tarian jhârân kèpang biasana coma nojjhuaghi adègan orèng sè nompa' jhârân, tapè bâdâ penampilan jhârân kèpang jhughân nojjhuaghi lalakon kasosopan, kebbal bân kakowadhân magis, akadhi daya tarik ngakan kacah bân kekebalan èpeccot. Jhârân kèpang aropaaghi bagiyân dâri penampilan tari Rèog. Sanajjân tarian ka’dinto asalla dâri Jhâbâ, Indonesia, tarian ka’dinto jughân èwarisaghi sareng orèng Jhâbâ sè neptep è Somattra Ḍâjâ tor è pan-saponapan daèrah è loar Indonesia akadhi è Malaysia, Suriname, Hongkong, Jeppang, Singapura, Inggris tor Amerika.

Jhârân kèpang panèka tarian sè èlakoni kalabân alat peraga sè aropa jhâran palsu, èghâbây dâri perrèng anyaman otabâ bahan laènna, èhias kalabân obu' palsu sè èghâbây dâri talèh plastik otabâ sè padâ, ègulung otabâ èkèpang, saènggâna è masyarakat Jhâbâ serrèng èsebbhut jhârân kèpang. Tadâ' catedhân sejarah sè bisa ajellassaghi asal mowasalla tarian panèka, namong catatan verbal sè ètoro'aghi dâri sèttong generasi ka generasi salanjhângnga.

Ca’epon tarian Jhârân kèpang paneka tarian *trance*. Bâdâ jhughân versi sè nyataaghi jhâ' tarian Jhârân kèpang aghâmbhâraghi carèta orèng ngodâ sè raddin kalabân gelar *Jathil*, jhârân celleng kalabân obu' emmas, bunto' emmas bân andi' lèmbâng emmas sè abhânto karajaan Bantarangin aperrang è bâbâna pasukan penunggang bâbih alas dâri karajaan Lodaya è seri legenda Reog abad ka-11.

## Sombher
Aksioma

**Aksioma**, **postulat**, otabâ **asumsi** èngghi panèka parnyata'an sè afungsi minangka prèmis otabâ tèttèk mola (ka'awwâlân) kaghâbây alasân bân argumèn lebbi lanjut. Aksioma èyartèaghi jhughân minangka sèttong parnyata'an sè akandhu' istilah dhasar bân istilah tardèfinisi sarta ta' adhiri dibhi' bân ta' èyuji kabendherrânna. Namong, aksioma dhalem matematika benni artèna proposisi sè kabuktè kalabân dibhi'na. Namong, aropa'aghi sèttong tèttèk mola dâri sistem logika.

Nyama laèn dâri aksioma èngghi panèka postulat. Sèttong aksioma èngghi panèka dhasar dâri sistem logika formal sè asareng kalabân atoran inferensi andèfinisiaghi logika. Dhi-budi aksioma aropa'aghi sèttong parnyata'an sè ampon pastè kabendherrânna.

Istilah aksioma palèng umum èghuna'aghi minangka istilah dhalem matematika, sasaran otabâ objèk panela'ahan matematika sè aropa fakta, konsèp, operasi, bân prinsip marlowaghi mètode tartanto dhalem nemmo kabendherrân otabâ kaabsahan dâri konsèp sè èkandhu' dhalem gâpanèka. Objèk panela'ahan gâpanèka aghuna'aghi simbol-simbol sè kosong dâri artè, artèna jhâ' sabbhân simbol sè èghuna'aghi dhalem matematika aropa'aghi simbol abstrak. Cèri panèka sè mamongkèn matematika bisa masogghi wilayah bidhâng studi otabâ carâng èlmo laèn. Hakikatna mèkkèr matematika gâpanèka èlandhâsi sarèng kasapakadân-kasapakadân sè èsebbhut aksioma. Amarghâ gâpanèka matematika aropa'aghi sistem sè aksiomatik.

Sala sèttong fènomèna parkara aksioma sè bâdâ èngghi panèka salanjhâng 2000 taon aksioma parkara bilangan bân geometri èyangghâp minangka sèttong kabendherrân sè pastè amarghâ teorama aropa'aghi konsekuènsi logis dâri aksioma, maka teorema jhughân èyangghâp minangka kabendherrân sè ta' kabhânta polè.

## Sombher
Trigonomètri

**Trigonomètri** èngghi panèka sèttong carâng matematika sè ajhâr parkara hubungân sè alipudhi lanjhâng bân sudot saghitellu' (segitiga). Bidhâng panèka moncol è masa Helenistik è abad kapèng-3 SM dâri pangghuna'an geometri ka'angghuy ajhâr astronomi.

Trigonometri ghâmpang èkaètaghi dhalem bidhâng saghitellu' sèko-sèko (kalabân hasèl jumla rajâ kaduwâ' sudot lancèp padhâ sarèng rajâ sudot sèko-sèko). Peranan kaghâbây salaèn saghitellu' sèko-sèko jhughân bâdâ. Amarghâ saghitellu' sè benni sèko-sèko bisa èbâghi dhâddhi duwâ' saghitellu' sèko-sèko, bânnya' masalah sè bisa èyatase kalabân ètongan saghitellu' sèko-sèko. Amarghâ gâpanèka, sabâgiyân rajâ pangghuna'an trigonometri ahubungân sarèng saghitellu' sèko-sèko.

Sèttong pangacubâliyan kaghâbây *spherical trigonometry*, èngghi panèka pangajhârân trigonometri dhalem *sphere* otabâ parmuka'an dâri *curvature* rèlatif positif dhalem elips geometri (bâgiyân sè aperran dhalem nemmo astronomi bân navigasi). Trigonometri dhalem *curvature* negatif aropa'aghi bâgiyân dâri geometri hiperbola. Manabi sala sèttong sudot $90^\circ$ bân sudot laènna èkaonèngè, kalabân sapanèka sudot katello bisa ètemmo, amarghâ tello' sudot saghitellu' manabi èjumlahaghi dhâddhi 180 dherâjât. Amarghâ gâpanèka duwâ' sudot (sè korang dâri 90 dherâjât) manabi èjumlahaghi dhâddhi $90^\circ$: panèka sudot komplementer.

Bâdâ bânnya' aplikasi trigonometri. Otamana èngghi panèka tèknik triangulasi sè èghuna'aghi dhalem astronomi ka'angghuy ngètong jârâ' ka bintang-bintang palèng semma', dhalem geografi ka'angghuy ngètong antara tèttèk tartanto, bân dhalem sistem navigasi satelit.

Bidhâng laènna sè aghuna'aghi trigonometri tamaso' astronomi (bân tamaso' navigasi, è tasè', udara, bân angkasa), teori musik, akustik, optik, analisis pasar finansial, èlektronik, teori probabilitas, statistika, biologi, pancitra'an mèdis (*CAT scan* bân *ultrasound*), farmasi, kimia, teori angka (bân tamaso' kriptologi), seismologi, meteorologi, oseanografi, man-gaman carâng dhalem èlmo fisika, survèi darat bân geodesi, arsitektur, fonetika, èkonomi, tèknik listrik, tèknik mekanik, tèknik sipil, grafik komputer, kartografi, kristalografi.

## Sombher
Tari Penguton

Tari Penguton panèka tarian khas dâri ḍaèra Ogan Komering Ilir (OKI) sè ènyamaè tari sekapur sirih sè asalla dâri provinsi Sumatera Selatan. Pengunton èpondhut dâri bhâsa Kayuagung “Uton”, sè artèna panyambhuddân. Sajjhek abâd XVIII Tari Pengunton panèka ampon bâḍâ. È bâkto ghennika, tarian panèka namong aropa gherâghân sè ghâdhuwan artè klabân sosonan sè sederhana sesuai kamapowan manossa è dâlem jâmân ghennika. Pakakas sè èguna’aghi ka’angghuy ngèrèngè tari Penguton panèka namong aropa kolè'na nyèyor bân kentongan kaju. Bahanna asalla dâri alam tor pângghuna’anna ètabbhu sè biyasana èghuna’aghi ka’angghuy adzan è masjhit bân èguna’aghi mènangka tândhâ bârta’aghi manabi bâḍâ orèng sè sèdhâ è bâkto ghennika. Bhârâng ghennika èsebbhut "kelubkub" sareng orèng Kayuagung. Sè nârè è dâlem tarian panèka jumlana bâḍâ sanga’ orèng bini’. Rartè dâri sanga’ penari ghennika nyarèta’aghi jhâ’ è bâkto ghânnika ḍèèra panèka bâḍâ sanga’ kampong sè èpimpin sareng sèttong Depati sè sanget èkaonèngè klabân sebbhutân "*morge siwe"*.

Tarian panèka lahèr è taon 1889 bân è taon 1920, sareng kalowarga Pangèran Bakri. Tari Penguton panèka èghuna’aghi mènangka tari panyambhuddân tamoy, bân tarian panèka mènangka pangongkabhân èssèna Atè masarakat dâ’ tatanan oḍi’na dhibi'. Pandukung tari Penguton panèka ghâdhuwan rassa sakral sè dâddhi sabâb masarakat omom tâ’sadhâjâna bisa nèngghu tarian kasebbhut. Tarian panèka èpasamporna ka’angghuy panyambhuddân dâtengngâ Gubernur Jendral Hindia Belanda Gouverneur General Limberg Van Stirem Bets. Sajjhek ghânnika, tarian panèka èdhâddhi’aghi mènangka tari sekapur sirih khas dâri Kayuagung.

## Sombher
Tari Baluse

**Tari Baluse** èngghi panèka tarian sè aghâmbhârraghi kagaghâ'ân prajurit è mèdan perrang bân wujud kabudhâjâ'ân masyarakat Nias è jhaman dhimèn. Tarian panèka jhughân èsebbhut tari Fatele sè jhughân ètampillaghi ka'angghuy nyambhut tamoy otabâ wisatawan.

Tarian panèka èlakonè sarèng pan-bârâmpan lalakè' minangka ghâmbhârân prajurit sè ngaghungè kalambi perrang *Baru Öröba* kalabân camporan bârna mèra bân konèng, peddhâng *Tologu*, tamèng *Baluse*, topi perrang/mahkota, bân tombâk (*toho*) sè lanjhângnga nyapa' 2 mèter. Tamèng *Baluse* sè èghuna'aghi èghâbây dâri kaju sè èbhângon akadhi dâun gheddhâng bân ètegghu' è tanang kèba ka'angghuy nangkis serrangan mosoh. Dhinèng tombâk bâdâ è tanang kanan sè èghuna'aghi ka'angghuy alabân serrangan mosoh.

Tarian panèka èpimpin sarèng sorang komando akadhi pamimpin strategi dhalem perrang. Pamimpin tari bhâkal aparèng aba-aba dâ' paraghâ (penari) ka'angghuy abhângon formasi ajhâjhâr lanjhâng dhalem empa' baris. Posisi komando bâdâ è posisi adha', aadhâp sarèng para paraghâ.

Tarian panèka èmolaè kalabân gherra' sokoh majhu mondhur sambi ègeddhukkaghi ka tana bân aterrèyak oca'-oca' panyemangat. Geddhuk sokoh dhalem tarian panèka èyirèngè sarèng musik bân gherra' ngayunaghi tombâk bân peddhâng, ghâmbhârân kasiyapan pasukan ka'angghuy majhu tanpa takok ka mèdan perrang kalabân pennuh sumanget. Bâdâna formasi alèngker dhalem gherra' tari aghâmbhârraghi pangepongan mosoh.

## Properti Tari
Man-gaman properti sè èghuna'aghi dhalem tarian panèka lebbi jellasna èngghi panèka akadhi è bâbâ ka'dinto:

* **Toho otabâ Tombâk**, kalabân lanjhângnga korang lebbi 2 mèter. Dhimèn èghuna'aghi minangka sanjhâta ka'angghuy nyerrang mosoh. Biyasana Toho bâdâ è tanang kanan paraghâ (penari), samentara tanang kèba paraghâ ngibâ *Baluse*.
* **Peddhâng Tologu**, peddhâng panèka jhughân dhimèn èghuna'aghi nalèka aperrang alabân mosoh.
* **Mahkota otabâ Topi Perrang**, sala sèttong properti sè wajib bâdâ dhalem tari panèka.
* **Kaghâbây pakoyan (pakéan)**, para paraghâ aghuna'aghi kalambi perrang kalabân man-gaman macem bârna, akadhi konèng, mèra, bân celleng. Kalambi perrang panèka èbâghi dhâddhi kalambi dhalem bân lowarra aghuna'aghi rompi perrang. Kaghâbây bâbâ'ân otabâ sarwal, lanjhângnga satotot abârna celleng bân mèra.

## Sombher
Tari Gantar

**Tari Gantar** panèka tariyân sosial sè èlakoni para ngangoḍhâḍân lakè' bân binè' ḍâri suku Dayak Benuaq bân Dayak Tunjung è Kabhupatèn Kutai Bârâ', Kalimantan Tèmor. Tariyân panèka alambangaghi kasennengngan bân karamahan orèng Dayak è ḍâlem nyambut tamoy sè ḍâtâng, apa polè panèka turis, investor, otabâ tamoy sè èhormati. Tamu jhughân èyonjhâng kaa'ngghuy noro' para pânari è ḍâlem atari. 

Tari Gantar panèka sabellunna ètariaghi sareng iwan è bâkto upacara aḍhât, menorot versi carèta laènna, Tari Gantar panèka tari sè èlakoni è bâkto upacara namen paḍi.  alat peraga tari panèka tongket lanjhâng, panèka kaju sè èghunaaghi ka'angghuy aghâbây lobâng è tana sabâ bân perrèng sè panḍâ' panèka tabung nè-binèna paḍi sè siyap ètamen è lobâng. Gerraghân soko è ḍâlem tariyân panèka ngajhâri cara notop lobâng è tana. Ngangoḍhâḍân lakè’ binè’ kalabân senneng atari paneka kalabân pângarep panèn bhâkâl bannya’ è buḍi arè. 

Tariyân ka’ḍinto biyasana èlampa’aghi tè-ghântèyâ sareng angghuta suku Dayak Tunjung sareng suku Benuaq. Versi laèn jhughân èbâḍâ'aghi è masyarakat jhâ' Tari Gantar panèka tariyân sakral sè coma bisa ètari'aghi bâkto pahlawan abâli ḍâri kennangnga perrang. Tariyân panèka ka'angghuy nyambbhut ḍâtengnga rèng-orèng rowa bân ètari'aghi sareng paraban ngoḍâ. Alat peraga sè èghuna'aghi panèka tongket lanjhâng, akaḍhi sumpit, bân èhiyas kalabân cethak otabâ batok moso (èghântong) sè ella èpate'è sareng para pahlawan. Samentara jârèya, perrè kènè' èghuna'aghi mènangka alat peraga ka'angghuy ngimbangè geraghân tariyân.  

## Sombher
Tari Soanggi

Tari Soanggi otabâ Tari Suanggi panèka tarian adhât sè asalla dâri ḍèèra pèsèsèr Talo’ Cendrawasih, Kabupatèn Waropen, Provinsi Papua. Asal-osollâ tarian panèka ghi’ ta' jellas, namong tarian kasebbhut mènangka sala sèttong èksprèsi masarakat Papua Bârâ’ sè ghi’ kental klabân noansa magis. Tarian panèka awwâlla ḍâri carèta sèttong lakè' sè èdhingghâl matè sareng binèna polana èserrang sareng mahlok sè anyama *anggi-anggi, soanggi*, otabâ kapes (dhih-dhâdhin); è Jhâbhâ biyasana èsebbhut *memedi*. Roh kasebbhut biyasana nyosop dâ’ bhâdhânna bini’, sè lajhu secara magis bisa nyalakaè orèng laèn. Bini’ sè ènyosobhì sareng roh panèka èsebbhut bini’ *soanggi*.

Kentalla rassa magis kasebbhut lajhu dhâddhi tari Soanggi sè èkaonèngè kantos samangkèn. Tari panèka èyaghungaghi sareng bânnya’ penari lakè’ bân sa’orèng sè mèmpin. Bhusana sè èghuna’aghi sareng penari èngghi panèka pakèyan adhât Papua Bârâ’, namong panotop bhâdhân bagiyân bâbâna aghuna’aghi rombè-rombè. Èrèngan tarian panèka aghuna’aghi pakakas monyè tifa bân tarompèt kerrang, sarta nyanyiyân sè èlakoaghi sareng para penari.

## Rartè bân Onsor
Tari Soanggi panèka tarian sè ghâdhuwan rassa mistis bân magis. Carèta sè èghambhârraghi è dâlem tarian kasebbhut èngghi panèka sèttong lakè sè ètèngghâl matè sareng binèna polana èserrang sareng *anggi-anggi* otabâ *soanggi*. Mânurut kapercajhâ’ân masarakat Papua Bârâ’, soanggi panèka kapes (roh bhengis) sè ghi’ ta' ètebbhus bân ghi’ ta'  narèma kennengngan sè nyaman è alam kobhurra. Sabâligghâ, masarakat è Yapen Bârâ’ nyebbhut klabân nyama "*Nyata*", samentara masarakat è Yapen Dhâjâ (teppa’na è Poom) nyebbhut klabân nyama "*Hinata*". Makkè nyamana bânnè ḍâ-paḍâ, namong sacara dhasar dâ’ sadhâjâna ḍâ-paḍâ.

## Sombher