open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asta Tèngghi Songennep

**Asta Tèngghi** iyâ arèya kawasan kobhuren khusus para Pangrajâ/  Ratoh/ Karabhât Ratoh se bâdâ è kawasan dataran tèngghi bukit Kebon Agung Songennep. Dâlam Bhâsa Mâdhurâ, Asta Tèngghi èsebhut jughân mènangka Asta Rajâ sè amakna kobhur para ratoh Pangradjâ sè aropa’aghi asta/kobhur para ratoh, pottra toronan sarta karabhât-karabhâta sè èbangun taon 1750M. Kawasan Kobhuren rèya èrencana’aghi awwala sareng Panembahan Somala bân èlanjutaghi sareng Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I bân Panembahan Natakusuma II.

## Asta Tèngghi andhi’ 7 kawasan
1.      Kawasan Asta Induk, dâri:

·        Kubah Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I,

·        Kubah Kanjeng Tumenggung Ario Tirtonegoro ( Bendoro Saod ),

·        Kubah Kanjeng Tumenggung Ario Cokronegoro III ( Pangeran Akhmad otabâ Pangeran Djimat ), sè kubahna kasebhut asalla dâri Pendopo Kraton Pangeran Lor/Wetan,

·        Pangeran Pulang Djiwo sè kubahna kasâbhut kèya asalla dâri Kraton Pangeran Lor/Wetan,

·        Pemakaman Raji-Raji bân selir Ratoh-Ratoh Songennep,

2.      Kawasan Makam Ki Sawunggaling Konon ècareta’aghi lamon K. Saonggaling iyâ arèya sèabela Kanjeng Tumenggung Ario Tirtonegoro (Bendoro Moh. Saod) ka saat bâdâ bhuwa’ kudeta/perebutan kakoasa’an sareng Patih Purwonegoro),

3.      Kawasan Makam Patih Mangun,

4.      Kawasan Kobhur Kanjeng Kai/Raden Adipati Suroadimenggolo Bupati Semarang (mertua Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I),

5.      Kawasan makam Raden Adipati Pringgoloyo / Moh. Saleh, dhibi’en èsebhut ka massa odi’na ajabat menangka Patih ka kakoasa’an Panembahan Somala bân Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I, è kompleks rèya jughân èkobhuraghi R. Musaid Werdisastro sang budayawan panulis Babad Soengennep.

6.      Kawasan Makam Raden Tjakra Sudibyo, Patih Pensiun Songennep,

7.      Kawasan Makam Raden Wongsokoesomo.

## Arsitektur Kobhur

Arsitektur kobhur dâlem kompleks rèya sakonè’ bânnya’ èpangaroe sareng brâmpan kabhudhâjâ’an sè akembâng ka massa Hindu. Hal kasebbhut bhisa èabâs dâri panata’an kompleks kobhur bân brâmpan bâtu bhebbhâtor sè biasana akembâng ka massa awwal islam akembâng è tana Jhâbâh Bân Madhurâ. Salaen rowa pangaro-pangaro dâri kabhudhâjâ’an Tiongkok bâdâ è brâmpan carangcang sè bâdâ è kubah kobhur Kanjeng Tumenggung Ario Tirtonegoro, kobhur Kanjeng Tumenggung Ario Cokronegoro III bân kobhur Pangeran Pulang Djiwo.

Salaen rowa pangaro Arsitektur Eropa bânyya’ bangunan kubah kobhur Sultan Abdurrhaman Pakunataningrat I bân Kobhur Patih Mangun sè bâdâ e lowar Asta induk. Dâlem kawasan kubah kobhur Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I, Sadhâjâ bangunna èpangaro sareng gaya arsitektur klasik, kolom-kolom ionic paghun èangghuy èbrampan tempat tarmasok jughamn è Kubah Kobhurna.

## Sombhèr
Sotto Madhurâ

**Sotto Madhurâ** (*ꦱꦺꦴꦠꦺꦴꦩꦢꦸꦫ*) iyâ arèya macemma sotto sè asalla ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor sè abahan dhâsar dhâging sapè, telor kella, kenthang ghuring bân cambâ, bi’ palappa katombhâr, bhâbâng mèra bân bhâbâng potè, jhâè, konyè’, laos, kemèrè, jherruk porot, bân bujâ sacokobbhâ.

Carana ghâbây iyâ arèya kalabân angella dhâging sapè bi’aèng sacokobbhâ sampe’ massa’ (palaèn). Pamaso’ palappa sè la marè èpalessa bhâreng sèrè ka ḍâlem kaldu dhâging, massa’è sampè’ kowana ngalkal. Kowana pas taburaghi ḍâun bhâbâng, ḍâun saladri, bân bhâbâng ghuring campor sakonè’ bhâbâng potè. Kakan abhâreng bi’ cengèna sotto bân kerra’na jherruk nipis.

## Macemma

* Sotto Songennep: Sotto rèya esajiyaghi bân èkakan bi’ tenggâng , cambâ ghuring, bihun, bhâbâng ḍâun, bhâbâng ghuring, lontong, dhâging sapè otabâ osos sapè. Sè mabhidhâ’aghi bi’ Sotto Mekkasân bân Sotto Bhângkalan iyâ arèya palappa kacangnga sè èssèna kacang, pettès, bân gheḍḍhâng ngoḍâ sè èkocek lessa.
* Sotto Mekkasèn: Ḍâri kenthang kella, perkedel kenthang, cambâ, dhâging sapè otabâ dhâging ajâm, so’on, lonthong, bân èsèram bi’ kalḍu bhennèng, bi’ palappa marèca, bân bhâbâng potè. Èkakan bi’ bhâbâng ghuring, ḍâun saladri, krèpèk, bân tè-otè.
* Sotto Bhângkalan: Ngangghuy cambâ bân so’on bi’ dhâging sapè, ajâm otabâ jherroan. Èkakan bi’ etaburaghi kenthang ghuring bân kowa konèng apalappa konyè’ bân jhâè.

## Ghâmbhâr

Bhengkek:Soto Madura 1101.JPG|jmpl|Sotto Madhurâ
Bhengkek:Soto Madura Daging.JPG|jmpl|Sotto dhâging Madhurâ


## Sombher
IAIN Mâdhurâ

**Institut Agama Islam Negeri Mâdhurâ** otabà **IAIN Mâdura** iyè arèya Perguruan Tègghi Islam Negeri è Pemèkkasân, Polo Mâdhurâ provinsi Jhèbâ Tèmor, Indonesia. STAIN Pemekkasân èpaddhek kalabân dhâsar Sorat Kendil Presiden Nomèr 11 Tangghâl 21 Maret 1997 otabâna 12 Dzulqa’dah 1417 H. Bân satèya aobâ status dhâddhi Institut Agama Islam Negeri (IAIN) kalabân dhâsar Peraturan Presiden Nomor 28 Tahun 2018 tentang IAIN Mâdhurâ èbulân April 2018. Bân èresmiaghi bân Mentri Aghâma RI Lukman Hakim Saifuddin ètangghâl 5 Juli 2018.

## Sajhârâh
IAIN Mâdhurâ sè satèya bâdhâ è Jhâlân Panglegur KM. 304 Pemekkasân, iyà arèya sala sèttong Fakultas Cabang sè kalabân mandiri ngèlola kegiatan pendidikan. IAIN Mâdhurâ sabâlluna iyà arèya cabang dâri IAIN Sunan Ampel Sorbhâjâ, mènangka Fakultas Tarbiyah sè bâdâ è Kabupaten Pamekasân dhâddhi Fakultas cabang, è bâkto arowa pèngelolaan pendidikan èdhâsarè kalabân katantowan bân kèbijakân sè èkaloaraghi bân IAIN Sunan Ampel sè dhâddhi indukna. Pèmbuka’an Fakultas Cabang è Pemakkasân arèya sangèt èkabhuto kaangghuy adidik potra-potrè daerah sè ta’andi’ kasèmpatân alanjutaghi pendidikan tèngghi Islam èloar Mâdhurâ.

Fakultas Tarbiyah IAIN Sunan Ampel è Pemekkasân èbhâbhât sajjhek tangghâl 20 Juli 1966 tabhârèng kalabân 02 Rabi’ul Akhir 1386 H. Èresmiaghi kalabân Mentri Agàma RI sè bâkto èjabat Bapak KH. Saifuddin Zuhri kalabân dhâsar Sorat Kapotosan Mentri Agâma RI Nomèr 39 Taon 1966. Èbakto èbhâbhât, kampus IAIN ghi’ ngampong è kompleks gedung PGAN Pemekkasân sè bâdâ nèng Jhâlân KH. Wahid Hasyim 28 Pamekasan (satèya MAN 2 Pamekasan) sampè’ ahèra ètaon 1977 Fakultas Tarbiyah IAIN Sunan Ampel Pemekasân ngaandi’ gedung ḍhibi’ saluas lahan 5810 m2 è Jhâlân Brawijaya 05 Pamekasân. 

## Sombèr
Kerèsiḍènan Madhurâ

**Kerèsiḍènan Madhurâ** iyâ arèya kerèsiḍènan sè awwâllâ èpajhâghâ sareng Pamarènta Hinḍia Bâlândhâ è poloh Madhurâ ka awwâl abad ka-19 Masehi. Bâḍâna Kerèsiḍènan Madhurâ aḍerḍer sampe’ robuk penḍuḍukan Jèppang bân robuk pamarènta Inḍonesia.. Ka robuk awwâl pamarènta Inḍonèsia, Kerèsiḍènan Madhurâ èberri’ ha’ khusus kaangghuy ngallè Mahkamah Tentara Lowar Biyasa dâlâm kabâdâân dhârurat.

## Sajhârâ

### Robuk Hinḍia Bâlândhâ
Karajhâân-Karajhâân è Madhurâ panèka bâgiyân sè ta’ tarèkat bân ta’ ro’-noro’ dâlâm persaèngna politik antara para dinasti ka robuk awwâl Islam è Jhâbâ. Namong, akhèrra bâgiyân Madhurâ èkuwasaè sareng Kasoltanan Mataram. Namong, Karajhâân-Karajhâân è Madhurâ pas Olle samajâân bhibhâs dâri Bâlândhâ mongghu pangaro Karajhâân-Karajhâân è Jhâbâ. Bâlândhâ aberri’ samajâân ka karajhâân somennep ka taon 1705. Pas ka taon 1743, Bâlândhâ abberi’ pole somajâân ka karajhâân Bhângkalan. Bâlândhâ pas aberri’ ghellâr ka ḍuwâ’ panguasa è karajhâân kasebbhut kalabân ghellâr Sè padeh kalabân ghellâr rajhâ-rajhâ kasunanan Surakarta Hadiningrat bân Kasoltanan Ngayogyakarta Hadiningrat.

Kerèsiḍènan Madhurâ iyâ arèya sala sèttong kerèsiḍènan sè èbhângon è bâgiyân Inḍonèsia ka robuk Hinḍia Bâlândhâ. Ka robuk pernata Baron van Dee Capelien mènangka Gubernur Jendral Hinḍia Bâlândhâ, Eèteptepaghi pembhângonan kerèsiḍènan è Jhâbâ sebânnya’ kerèsiḍènan. Penettâppan rèya èkalako secara formal lèbât panerbidhân Staatsblad Nomer 16 taon 1819. Sala sèttongnga kerèsiḍènan sè èbhângon iyâ arèya kerèsiḍènan Madhurâ.

## Sombher
Siti Rahmiati Hatta

**Siti Rahmiati Hatta** (16 Fèbruwari 1926 - 12 April 1999), otabâ sè asma aslina Rahmi Rachim iyâ arèya rajina bâkkèl prèsiḍèn Inḍonèsia sè nomèr sèttong, Mohammad hatta. Siti Rahmiati Hatta araka sarèng Mohammad Hatta è Mègamendung, Bogor è tangghâl 18 Novèmber 1945.

## Sombher
Madura United FC

**Madura United FC** otabâ sè jughân èkennal kalabân sèbbutân Madura United (Sabelluna anyama Pelita Jaya bân Pelita Bandung Raya) iyâ arèya laskar bal-balan ḍâri Indonèsia sè bâḍâ è Polo Madhurâ è Kabhupatèn Pamèkkasân, Jhâbâ Tèmor. Laskar bal-balan arèya mangkèn amaèn è Liga 1 Indonèsia.

## Sajhârâna
Laskar bal-balan arèya èpabâḍâ è tangghâl 10 Januwari 2016 ḍâri è *akuisisi.* Madura United FC sabelluna anyama Pelita jaya bân Pelita Jaya bân Pelita Bandung Raya. Namong, è bulân Januwari 2016 sè andi’ Pelita Bandung Raya sè anyama Ari D. Sutedi ahèrra ajhuwâl laskar bal-balanna ḍâ’ Prof. Achsanul Qosasi iyâ arèya orèng sè kotare è Polo Madhurâ bân lajhu aghântè ḍhâddhi Madura United FC. Madura United FC satèya ḍhâddhi sèttong kakowatân otama è lombâ bal-balan sè tèngghi è Indonèsia.

## Sè amaèn
Pemaèn otama (è tangghâl 29 Juni 2022)

## Sè alatè

### Orotân sè alatè bân staf sè bâḍâ è Madura United FC

### Orotan sè alatè (''pelatih'') è Madura United FC

## Kajuwaraan

### Galatama

* 1986/1987: *Runner-up* (juwara duwâ')
* 1987/1988: *Runner-up* (juwara duwâ')
* 1988/1989: **Juwara**
* 1990: **Juwara**
* 1993-94: **Juwara**

### Liga Indonèsia

* 1994/95: Maso' o*rotan nomèr 8*
* 2008/09: *Maso' orotan nomèr 8*
* 2009/10: *Orotan 15*
* 2010/11: *Orotan 13*
* 2014: *Orotan 4*
* 2015: *Semi Finalis*
* 2017: *Orotan nomèr* 5
* 2018: *Orotan nomèr* 8
* 2019: *Orotan nomèr* 5
* 2021/22: *Orotan nomèr*9

### Indonesia Super League U-2

* Juwara: 2008–09
* Runner-up (juwara duwâ'): 2009–10
* Third-place (juwara tèllo'): 2012

### National cups
* **Piala Otama**
** Juara: 1992
** Runner-up (juwara duwâ'): 1990

* **Piala Galatama**
** Runner-up (3): 1987, 1988, 1989

### Intercontinental Competitions

* **Liga Champions AFC**
** Third-place (juwara tèllo'): 1990–91

## Sombher
Satè Madhurâ

**Satè Madhurâ** iyâ arèya satè sè andi’ palappa khas Madhurâ. Satè Madhurâ biyasana èghâbây ḍâri ajâm. Madhurâ ta’ ghun èkennal kalabân polo bujâ, polè èkenal kalabân satèna. Satè Madhurâ la èkenal è sakabbhina Nusantara.

## Molana bâḍâna
Satè Madhurâ èkèbâ bi’ Adipati Songennep, Arya Jaran Panoleh samarena èntar ḍâ' kaka’na, Lembu Kanigoro sè mare dhâddhi Adipati Ponorogo bân èberri’ kakanan Satè Ponorogo. Ajelling kakanan sè ta’ biyasana polana ejujju' lèntè bân èoles bi' plappa kacang, Arya Jaran Panoleh bân rombongan ta’ anḍâ’ ngakan kakanan rowa, salaèn jarèya polè posang ḍâ’remma sè ngakana. Samarèna èjhâbhâraghi bi’ kaka’na jhâ’ masyarakat Ponorogo, otamana para warok la biyasa ngakan sè èangka'è kasebbhut.

Warok sè andi’ sèpat wira’i, mangkana pas aghunaaghi jujjuna lente ghâbây media angakan ḍâging ajem, edimma bâkto arowa ghitak tao sendok, samelana cap-nyapcabhâ cengè ta’ merre grigi’.  

Polè Arya Jaran Panoleh lebur ḍâ' angghuyâna ksatria warok sè gâgâ' bán amènta èdhin ghâbây eghunaaghi bi' para pengawalla. Atas parèntana Batara Katong, bhâkto Arya Jaran Panoleh bân rombonhan Songennep mole etoro'e bi' pasukan warok kalabân khusus sè pas warok-warok rèya dhâddhi pengawal kadipaten Songennep.

## Panyajiân
Satè Madhurâ omoma iyâ arèya satè ajem sè eberri' cengi aropa saos kacang. Namong, e Madhurâ dhibi' kaḍâng bhâkto sè eyangghuy bennè ghun saos kacang kengeng saos otabâ saos kemerè. Salaèn jèya arang pangobbhârna satè sengghut etaburi bi' jeruk limau.

Tapè salaèn ajem dhâddhi bahan otama, satè kèya bâḍâ sè ngangghuy embè' sè etandaè bi' egântongè bâgiyân soko budina embè' e rombonga se ajuel sattè. Palappana iyâ arèya camporan kacang sè etombhuk alos pettès bân sakonnè' bhâbeng mèra. Palappa kecap kèya dhâddhi sala sèttong khas ḍâri Mekkasèn sè cokop nèkmat ghâbây ekakan. Epangghâng bi' apoy ḍâri bhâtoka nyèor sè la angos kaḍâ sè esebbhut arâng bhâtok nyèor. Rassana lemma' tapè ta' ollè ghâbây orèng sè anḍi' kolesterol tengghi bân sè anḍi' panyakèt asam urat akut.

## Ejuel e luar Polo Madhurâ
Reng juel satè Madhurâ emulaè e awwâl abad ka-20 jâman kolonial penjajahan Blânḍâ, awwâlla elakoni bi' reng bini' kalabân cara esabe'e papan kajhu sè aesse paraladhân massa' satè e attas cetak, pas marèna kamardhikaan juellâna satè etoro'e bi' para lalakè' Madhurâ sè terro ngaddhu nasèb e kotta-kotta rajhâ e Inḍonèsia kalabân aghunaaghi rombong abentok parao, sè nanḍâ'aghi simbol ka'angghuy identitas satè ḍâri Madhurâ bân makle malolo enga' ḍâ' tana kalahèrra mon la sukses.
Bhângsa:Madhurâ
Bhângsa:Sattè madhurâ
Sakola swasta

**Sakola swasta** otabâ sakola independen iyâ arèya sakola sè tak èurus sareng pamarènta ḍaèrah, naghârà otabâ nasional. Sakola arèya ollè hak kaangghuy mèlè morèd bân èdanaè sakabbhina otabâ sabâgiyân kalabân aberri’ ongkos sakola ḍâ’ morèd, ètembhâng aghântong ka dana pamarènta, morèd kèngèng ngaollè beasiswa olahraga, beasiswa  seni, beasiswa akademik, bân laènna. Sakolah Swasta è kalola ḍâlem bentuk yayasân.

Sakola kaaghâmaan bân denominasional panèka toronan ḍâri sakola swasta. Sakola swasta arèya ngajhâraghi pendidikan aghâma bân pangajhârân akaḍemik kaangghuy makowat kayâkènan bân kabiyasaan morèd. Sakola laènna ngangghuy denominasi mènangka tanḍhâ umum sè dhâddhi dhâsar kaparcajâân rèng-orèng sè aghâbây, tapè ghi’ pagghun abidhâghi akadèmik bân aghâma. Rèya tamaso’ sakola paroki, sebbhduttân sè segghut èghunaaghi kaangghuy nyebbhut sakola Katolik Romawi. Kalompo’ aghâma laènna sè maso’ ḍâlem sèktor pendidikan swasta iyâ arèya Protèstan, Yâhudi, Islam, Krèstèn Ortodoks.

## Sombher
Pondhuk Pesantrèn Al-Manaar

**Pondhuk Pesantrèn Al-Manaar** iyâ arèya pondhuk pesantrèn sè bâḍâ è Bâtohampar, Lima Puluh Kota. Lembaga pendidighân Islam rèya molaè ḍâri langghâr sè èpaddhâk sareng Syekh Abdurrahman Bâtohampar, olama’ Naqsabandiyah bân embana Mohammad Hatta, bâkkèl prèsiḍèn Inḍonèsia ḍâ’-aḍâ’.

## Sajhârâ
Pondhuk Pesantrèn rèya molaè ḍâri langghâr Bâtohampar èpaddhâk sareng Syeikh Abdurrahman jhulukna beliau Bâtohampar è pertengaan abad ka-19. Halaqoh pangajiyân Syekh Abdurrahman ngaollè sambhutân lowas ḍâri masyarakat saèngghâ orèng se ḍâtengn ḍâri brâmpan daèrah netep è Bâtohampar kaangghuy ajhâr ḍâ’ Syekh Abdurrahman. Ḍâri bânnya’na parantauan è Bâtohampar, Syekh Abdurrahman aghâbây komplèk kaangghuy ètempati para *ana’ siak* ḍâri loar Bâtohampar. Komplèk jârèya pas èkennal kalabân Kampong Dhâghâng.

È taon 1928, Syekh Muhammad Arifin Arsyadi dhâddhi tokoh Persatuan Tarbiyah Islamiyah maddhâk Madrasah Tarbiyah Islamiyah (MTI) Bâtohampar sareng ngurus langghâr Bâtohampar. È taon 1943, Syekh Dhamrah Arsyadi maddhâk Pondhuk Pesantrèn Al-Manaar è komplèk Kampong Dhâgâng kalabân tetep ngangghuy pangajârân ḍâri pangajiyân lambe’. Samarèna kapamimpènan Syekh Dhamrah, pengasuh langghâr Bâtohampar atèndhâk kiya mènangka pengasuh Pondhuk Pesantrèn Al-Manaar.

Pengurus langghâr Bâtoampar sè satèya dhâddhi Pondhuk Pesantrèn Al-Manaar sajjhâk matèna Syekh Abdurrahman iyâ arèya.

# Syekh Muhammad Arsyad Abdurrahman (1899-1924)
# Syekh Muhammad Arifin Arsyadi (1924-1938)
# Syekh Ahmad Abdurrahman (1938-1949)
# Syekh Darwisy Arsyadi (1949-1964)
# Syekh Dhamrah Arsyadi (1964-1992)
# Buya H. Sya'rani Khalil Dt. Majo Reno (1992-2021)
# Buya H. Mazmur Sya'rani (2021-satèya)

## Sakola
Tingkatan sakola è pondhuk rèya bâḍâ tsanawiyah bân aliyah sareng ngangghuy kurikulum pesantrèn bân madrasah ḍâri Kemenag.

## Sombher
Kotta Palèmbang

**Palèmbang** (Jawi: ڤاليمبڠ) iyâ arèya ibu kotta Sumatra Laok, Indonèsia. Kotta kalabân lowas wilayah 400,61 km2 rèya èkennengngi lebbi ḍâri 1,7 juta orèng è bulân Juni 2022. Kotta Palèmbang rèya kotta palèng tèmet bân palèng rajâ nomer ḍuwâ' è Sumatra samarèna Mèdan, kotta palèng tèmet nomer ennem è Indonèsia samarèna Jakarta, Sorbhâjâ, Bandung, Mèdan, bân Semarang. Kotta palèng rajâ nomer sanga belles è Asia Tengghârâ. Kotta Palèmbang pan-brâmpan kalè Kabhupatèn tatangghâna (Kabhupatèn Banyuasin, Kabhupatèn Ogan Ilir, bân Kabhupatèn Ogan Komèring Ilir) èpamaju sareng pamarènta pusat mènangka wilayah metropolitan è Inḍonèsia kalabân kawasan sè èsebbhut Patungraya Agung otabâ Palèmbang Raya.

Palèmbang sè toman dhâddhi ibu kotta karajaan bahari Buddha palèng rajâ è Asia Tengghârâ. Kerajaan Sriwijaya, sè ngoasaè Nusantara bân Semenanjung Malaya è abad ka-9 kotta rèya èkenal kalabân jhulughân "Bumi Sriwijaya". È tangghâl 16 Juni 683 Masèhi, Kotta Palèmbang èpadhâddhi kotta palèng towa è Inḍonèsia. Mongghu rèng Èropa, Kotta Palèmbang jhugân èjhulughi *Venice of the East* ("Venesia ḍâri Tèmor") bân Serambi Hadramaut, kotta rèya èjhulughi Serambi Hadramaut polana bânnyak jhulughân Habaib sè bâḍâ è ḍinna' tapè taḍâ' è kennengan laèn è Inḍonèsia. Kotta Palèmbang iyâ arèya kotta palèng towa è Inḍonèsia.

## Sajhârâ
Asal nyama Palèmbang anḍi' brâmpan vèrsi. Sala sèttong vèrsina iyâ arèya è bâkto pangoasa Sriwijaya maddhâk wanua (kotta) sè satèya èkennal kalabân Kotta Palèmbang. Kotta Palèmbang èkalèlèngi aèng sampè' tasèllem. Aèng jârèya ḍâri songai otabâ rabâ mitorot data statistik 1990, Palèmbang ghi' bâḍâ 50% tana sè èancap aèng (rabâ).

Palèng polana kabâḍâân topografi rèya ghârumbhâna orèng Palèmbang anyamaè kotta rèya kalabân Pa-lèmbang artèna Pa otabâ Pe mènangka sèttong kennengngan otabâ kabâḍâân bân Lèmbang otabâ Lèmbeng artèna tana sè mandhâ', lembah ramo' sè bârâ sâbâb abit abegghâ è aèng (mitorot kamus Melaju), mitorot bhâsa Melaju Palèmbang, Lèmbang otabâ Lèmbeng artèna kennengngan aèng. Dhâddhi Palèmbang iyâ arèya sèttong kennengngan sè èkennengngè aèng.

Sala sèttong vèrsi sè laèn mapaḍâ Palèmbang kalabân kata ḍâlem bhâsa Jhâbâ, "limbang", artèna abersèèn bighi otabâ logam ḍâri tana otabâ râng-bhârâng loar laèn. Pamèsaan èkalako kalabân bhântoan alat aropa kranjhâng kènè' ghâbây akèsèk tana sè bâḍâ logamma otabâ bighi è ghili'na songai. "Pa" iyâ arèya kata bun-aḍâ' sè èangghuy orèng Jhâbâ kaangghuy anoddhuaghi sèttong kennengngan osaha otabâ kabâḍâ'ân. Vèrsi rèya hubungan kowat kalabân peran Palèmbang lambâ' menangka kennengngan abâcco emas bân bighi tèma. Vèrsi laèn mapsdâ Palèmbang kalabân kata "lemba", artèna tana sè èlannyuaghi aèng ka pèngghir.

## Sombhâr
Orèng Minangkabau

**Minangkabau** otabâ è singkat kalabân Minang aropaaghi kalompok etnik pribumi Nusantara sè ngennengèh Sumatera bâgiân tengnga, Inḍonèsia. Mun dâri segi geografis pencaranna etnik Minangkabau meliputi sakabbhina  daratan Sumatra Bârâ’, saparoh daratan Riau, bâgiyân lao’ bengkulu, bâgiyân bârâ’ Jambi, tase’ bârâ Sumatra Utara, tase’ bârâ’ dâjâh Aceh bân Negeri Sembilan  è Malaysia. Minangkabau arojuk dhâ’ ka entitas kultural bân geografis se ètandhâi kalabân bahasa, adat se ngangghuy sistem kakarabhâdhân matrilineal bân identitas agama Islam. Dâlâm caca awam, orang Minang segghut  è dâ’padâaghi bân orèng Padang. Hal nèka arojuk dâ’ ka nyamah èbhu kotta provinsi Sumatra Barâ’, iyâ arèya kotta Padang. Namong rèng orèng nèka biasana nyebbhut kalompokna kalabân sebbhutân *Urang Awak*. *Awak* nèka andi’ artè sèngko’,  Dhaddhi bisa è sèmpolaghi jhâ’ sè è maksod kalabân *Urang Awak* iyâ arèya orèng Minang dhibi’. 

Mènorot A.A Nafis, Minangkabau lebbi arojuk ka kultur etnis dâri sala sèttong rompon Melayu se tombu karana sistem monarki. Tor nganut sistem adhât sè è tandhai kalabân sistem kaluwarga melalui jalur binè’  otabâ matrilineal, maskè budayana sangèt koat ebârnai ajhârân agâma Islam. Thomas Stamford Raffles, samarena ngalakonè ekspedisi ka pedalaman Minangkabau kenenganna  Karaton Pagaruyung, nyataaghi jhâ’ Minangkabau rèya sombherna kakoatan bân asalla bhângsa Melayu, se ghuk lagghuk pandudu’en  apencar e Kepulauan Timur

Masyarakat Minang ghik pagghun ngangghuy matrilineal palèng rajâh è dhunnya. Salaènna arèya, etnis nèka aghunaaghi sistem proto-demokrasi molae masa pra-Hindu kalabân bâdâna kerapatan adat kaangghuy nantoaghi hal-hal parlo permasalahan hokom. Prinsip adat Minangkabau bâdâ è dâlâm pernyataan *Adat basandi syarak, syarak basandi Kitabullah* (Adat bersendikan hukum, hukum bersendikan Alquran) sè artèna adat berlandaskan ajhârân Islam.
Banda Neira

**Banda Neira** otabâ **Banda Naira** iyâ arèya sala sèttong polo vulkanik sè bâḍâ è gugusan kapoloan Banda, Maluku. Polo arèya pajhât lèbur bân èksennengè orèng polana polo  rèya asrè. Banda Neira jughân nyèmpen jejak-jejak sajhârah jhâman lambâ'. Mènorot administratif aropaaghi posat kacamadhan Banda, Kabhupatèn Maluku Tenga, Provinsi Maluku. è Banda Neira bâḍâ 12 dhisa kalabân jumla penduduk sakitar 14.000 orèng.

Maskenah Banda Neira nèka bânni polo sè palèng rajâh, tapè Banda Neira nyimpen keindahan alam, soghi hasèl bhumèna, lengkap bân sajhârânah. Jhâjhâl è bâbâ rèya se tamasok kabâḍâânna Banda Neira. 

1. Polo sè ngasèllaghi pala

Molaè lambâ' Banda Neira la dhadḍhi kennengan se ngasèlèn pala, sampè' Banda Neira nèka è sebbhut tong-sèttongnga kennengan sè ngasellaghi pala nèng è dhunnya. Pala sè pajhât ḍâddhi daya tarik ka bhângsa Eropa, enga' Spanyol, Portugis, bân Inggris.

2. Toman ajhâjhâ Bhângsa Eropa

Banda Neira toman ajhâjhâ Bhângsa Eropa polana rajâh hasèl bhumèna otamana pala bân rempah-rempah laènna. Bhangsa Eropa sè samolana ḍâtâng kaangghuy adhaghang tor mellè rempah-rempah kaangghuy è jhuwel pole, coma bhangsa Belanda temmo dâtâng kaagghuy ngoasaè polo nèka, namong masyarakat sekitar aberri' perlawanan ḍa' Bâlândha. saènggha bhangsa Inggris sè dâtâng aghunaaghi kasempadhân rèya kagghuy alabân Balandha.

parkara rèya salanjuttha pas dhâddhi sabâb bâdâna perang sè cè' abitdhâ molaè taon 1609 sè melibatkan rakyat Banda tor èbhânto Inggris kaagghuy alabân Belândha.

3. Monumen Parigi Rante

Banda Neira ngaanḍi' sajârâh kelam pembantaian saudagar-saudagar rempah. Pembantaian arèya èlakonè penjâjâh Eropa sopajâ bisa ngoasè hasèl bhumè sè aropaaghi rempah-rempah. Bânni ghun abantai, namong tak sakone' ḍâri rakyat sè èkerem ka Polo Jhâbâ kaagghuy èpadhaḍdhi bhuḍâk. Kaangghuy sajârâh panèka ḍaddhi pas èbangun monumen Parigi Rante.
Abdullah Ahmad

Dr. H. **Abdoellah Ahmad** (Madhurâ: *ꦄꦧ꧀ꦢꦸꦭ꧀ꦭꦲꦃꦩꦢ꧀*​)  (bhâbhâr neng Padang Panjang, 1878 – sèḍhâ neng Kampung Jati, Padang, 2 Novèmber 1933 omor  55 taon) iyâ arèya sorang olama’ rèformis sè noro’ abidani lahèrra parguruân Sumatra Thawalib neng Sumatra Bârâ’. ḍhibi’na iyâ arèya potra  ḍâri ji Ahmad, olama’ Minangkabau sè aropa’aghi sorang paḍâgâng jughân, bân sorang èbu sè asalla ḍâri Bengkulu. sareng Abdul Karim Amrullah, ḍhibi’na dhâddhi orèng Inḍonèsia ḍâ’aḍâ’na sè ollè gellar doktor kahormatân ḍâri Universitas Al-Azhar, neng Kairo, Mesir. 

## Kaodi’en awwâl
Abdullah malastarè panḍiḍikân ḍâsarra neng sèttong sakolaan pamarènta bân molaè gik kèni’na ngaollè panḍiḍikân aghâma ḍâri abana Syèkh Ahmad Alang Lawas Padang. Ka taon 1895, Abdullah Ahmad mangkat ka Makka bân abeli ka Inḍonèsia taon 1899. sabelina ḍâri Makkah, ḍhibi’na langsung ngajâr neng Padang Lanjhâng sambih abantras bid'ah bân tarèkat. ḍhibi’na lèbur jughân ka’angghuy nyebbarraghi pamèkkèran panganyaran lèbhât publikasi kalabân dhâddhi agèn ḍâri brempan majalah panganyaran, kadhi Al-Imam neng Singapura bân Al-Ittihad ḍâri Kairo.

Taon 1906, Abdullah Ahmad ngallè ka Padang ka’angghuy dhâddhi guru, agântè’è anomma, Syèkh Gapuak sè sèḍhâ. Neng Padang, ḍhibi’na mabâḍâ tablig bân partemmoan mènangka masalah aghâma bân mendirikan jemaah Adabiyah brempan taon salastarèna. ghâpanèka, ḍhibi’na aberrik pangajiân ka orèng rajhâna. Pangajiân èlaksana’aghi dukalè saminggu sacara ghântèyan ḍâri rom aka roma.

## Kiprah
Ta’ èkaollè panḍiḍikân sè sistematis bi’ sakabbina na’kana’ paḍâgâng neng Padang, anginspirasi Abdullah Ahmad ka’angghuy mukkak sakola’an Adabiyah taon 1909. Abdullah Ahmad sangat aktif nolès, sampè’  dhâddhi katoa pasèttongan wartawan neng Padang taon 1914. ḍhibi’na anḍi’ hubungan sè errat kalabân morèd-morèd sakola manengnga neng Padang bân sekolah dokter neng Jakarta, tor aberri’ bântoan ḍâlem kagiatân Jong Sumatranen Bond.

Abdullah Ahmad dhâddhi panḍiri majalah Al-Munir sè terbi’ neng Padang taon 1911 sampè’ 1916. Taon 1913 ḍhibi’na maddek majalah brita Al-Akhbar, bân taon 1916 dhâddhi rèdaktur bidang aghâma majalah Al-Islam sè èterbi’aghi Sarèkat Islam neng Sorbâjhâ.

## Gellar doktor kahormatân
Pangataonna ḍâ’ka aghâma cè’ ḍâlemma bân èyakoè bi’ olama’-olama’ Tèmor Tengnga ḍâ’ konfrènsi khilafat neng Kairo taon 1926. Pangakoan ghâpanèka èbuktèyaghi kalabân èberrikna gellar kahormatân ḍâlem bidang aghâma mènangka doktor fid-din.

Majalah Sinar Sumatra èdisi 16 Sèptèmber 1926 amoat pangaoningan sèakaitân kalabân sokkoran gellaran doktor kahormatân sè ètarèma Abdullah Ahmad neng Padang.

## Sombher

Bhângsa:Olama’ Minangkabau
Nabila Taqiyyah

**Nabila Taqiyyah** (lahèr 21 Novèmber 2005) iyâ arèya pânyanyi abhângsa Inḍonèsia asal Banda Aceh, Aceh. Dhibi'en èkennal mènangka dhâddhi *runner-up Inḍonèsia Idol* mosèm ke-12, sâbuah ajang pâncarèan bakat agengsi sè tayang è RCTI taon 2022-2023.

## Sombher
Parao Madhurâ

**Parao Madhurâ** iyâ arèya parao sè èghâbây è Madhurâ. Caèpon Sulaiman BA, parao Madhurâ bâḍâ 36 macem. Pusat ngâbây parao Madhurâ è Dhisa Slopeng, Kacamadhân Dasuk bân Pulau Sapeken, Kabhupatèn Songennep. Parao rèya sami sareng paraona Kerajaan Majapahit. Taon 2010, sè ngâbây parao Madhurâ èpakon ngâbây Kapal layar Spirit Majapahit bhâdhi misi damai bân akalèlèng dhunnya.

## Cem-macemma parao Madhurâ
È bâbâ rèya cem-macemma parao Madhurâ:

* Parao lete’
* Lo-molowan
* Sampan Pajangan
* Sampan Kateran
* Janggolan
* Parao Kaci’
* Paddhuang
* Karoman
* Jukung Gambringan
* Jukung Pagur
* Jukung Kateran Legung
* Jukung Tiga Roda
*Jukung Lajhângan
*Jukung Tengkongan
*Sampan Patetedan
*Sampan Potè
*Sampan Polangan
*Jukung Monte'
*Sampan Pajala'an
*Sampan Calepag
*Sampan Eder-Jo Ijo
*Sampan Les-ales-Jabaran
*Sampan Patetedan Jeppitan
*Sampan Pakesan
*Sampan Jaring, Panjaringan
*Sampan Sakoci
*Sampan Tambangan
*Sampan Padan
*Sampan Kursin
*Sampan Bantingan
*Sampan Conet
*Sampan Kalela'an
*Sampan Padduwang
*Parao Magun
*Parao Galate
*Parao Pegon
*Parao Janggolan

## Sombher
Fatima Mernissi

**Fatima Mernissi** (bhâsa Arab: فاطمة مرنيسي, translit. Fāṭima Mernīsī; 27 Sèptember 1940-30 Novèmber 2015) iyâ arèya feminis muslimah sè lahèr è ’Kotta Fez, Maroko. Fatima aropaaghi aktivis fèminis muslim sè kaluargana tamaso’ kaluarga abâk anḍi'. Fatima segghut akritik hadis sè sanad bân matanna acongkang kaom bhâ-bhinè’, saèngghâ Fatima bânnya’ nolès buku kesetaraan gender. Sala sèttong ḍhâbu sè palèng kotara iyâ aréya “manabi hak kaom bhâ-binè’ aropaaghi masalah ḍâ' kaom lakè’, maka ghâpanèka bhunten ḍâri Al-Qur’an bân hadis, bhunten jughân tradisi orèng Islam, angèng kalabân sabâb hak-hak kasebbhut tak akor sareng kabhutowân kaom elit lakè’.”

Fatima Mernissi ḍâ’ aḍâ’ân ajhâr è sakola’an sè èghâbây ḍâri gerakan nasionalis, pas nerossaghi ajhâr menengah (SMP) è sakola’an khusus bâ-binè’ sè èghâbây ḍâri Pamarènta Prancis. Fatima toman ḍhâdḍhi dosen pas ngajhâr mata kuliah è bidang metodologi, sosiologi kaluarga bân psikososiologi è Universitas Mohammed V. Taon 1957, ḍhibi'en ollè ghellâr Doktor è Universitas Brandeis.

## Sombher
Èropa

**Èropa** mongghu gèyologis bân geyografis panèka aropaaghi samananjhung otabâ dhârâdhân sè tamaso’ ka dâlem bilajâh Asiya, namong pandudu' ta’ andâ' mun èkoca' kalabân orèng Asiya bân lebbi bhunga bilajâhna èkoca' kalabân bânuwa Éropa. Pamisaan bânuwa panèka èsabâbaghi parbhidâân budaya tor adhât. Bâtes dâjâ panèka samudhrâ Arktik, bun bârâ' panèka samudhrâ Atlantik, bân bâtes bun lao’ panèka tasè' Tengnga. Anapon bâtes bun tèmor ghi’ ta' ètemmo katerangna sabâb pamisaan bânuwa panèka masalah kabudayaan.

Bânuwa otabâ dhârâdhân panèka èsebbhutaghi dhâddhi bânuwa palèng kèni’ kapèng duwâ’ salastarèna Australiya kalabân loas bilajâh 10.355.000 km² mun èbitong dâri jumlah pandudu', bânuwa panèka palèng bânnya’ kapèng tello’ (è bâbâna Asiya bân Afrika) kalabân 747,6 juta orèng è taon 2020 otabâ padâ kalabân saperbâllu’ân pandudu' bhumi. Mun mongghu astronomis teppa’ bânuwa Èropa panèka è 35° Lintang Dâjâ -71° Lintang Dâjâ bân 11° Bhujhur Bârâ' – 66° Bhujhur Tèmor.

## Sajhârâ
Èropa andi' sajhârâ kabudayaan bân èkonomi sè lanjhâng èmolaèn dâri Palaeolitik. Pangghiyân palèng akhèr ètemmo è Monte Poggiolo, Italiya dâri bhâtoan ghâbâyân tanang sè ampon èrèken ngangghuy karbon omora sa jhâu 800.000 taon lambâ’ dhâddhi bhuktè pentèng.

Parmolaan kabudayaan dèmokratik sareng individuwalistik Bârâ' segghut èkoca’ asala dâri Yunani kona, maskè bâdâ pangaro laèn, akadhi Krèsten, sè torot andhil dâlem panyebaran konsèp akadhi èglitariyanisme, bân kauniversalan hokom.

Kakaisaran Romawi abâgi bânuwa panèka dhâddhi bilajâh Rhine bân bilajâh Danube pan-ponapan abhâd. Sabâb panoronan Kakaisaran Romawi, Èropa ngarassaaghi kamajhuwân sè èkenal kalabân Jhâman Migrasi. Periyode panèka èkenal kalabân Jhâman Kapettengan sampè’ ka Rènaisans. È dâlem bekto panèka, kompolan monastik takancèng neng Irlandiya, bân tatapèna è tempat lâèn majhâghâ bân makompol kalabân ngastètè èlmo-èlmo sè ampon ètolès sabelluma. Rènaisans bân to-karatoan anyar anandhâaghi molaèna periode temmoan, èksplorasi, bân ongghâna pangataoan ilmiyah. Neng abhâd sè kap-15, Portugis dhâddhi awal panemmoan, pas ètoro’è bân Spanyol. Teros Prancis, Bâlândhâ, bân Britaniya Rajâ noro’ agabung dâlem majhâghâ kakaisaran koloniyal rajâ kalabân kakoasaan sè lèbâr è Afrika, Amèrika, bân Asiya.

Salastarèna masa panemuan, konsep-konsep demokrasi molae a pangaro neng Éropa. Bennyak muncul cem macemah parjuangan sè padâh tojjhuèn ngaolle kamardhikaan, tarotama èpon è Prancis, pas è kenal kalabân Revolusi Prancis. Hal ka’dintoh dhâddhih sabâb ka ghriyungan rajâh neng Èropa polanah ide-ide revolusioner sè tersebar ka salanjhânga benua. Kabangkitennah demokrasi ka’dintoh dhâddhih sabâb a tambânah tekanan neng Èropa salaèn dhâri tensi-tensi sè ampon bâdâh sabellumah sabâb parsaèngan è Dunia Baru. Dhâri sadhâjanah parsaèngan, sè palèng terkennal ka’dintoh saat Napoleon Bonaparte a rebbhu’ kakoasaan bèn majhâgâh Kakaisaran Prancis sè ghâgghâr tak abit dhâri bâktoh ghânikah. Salastarena kadhâddhiyan-kadhâddhiyan ka’dintoh, Èropa jân stabil ghân ni’-sakoni’ namong rèkarèh dhâri konsep sè lajuh jhughân ghâgghâr.
Nazir Datuk Pamoentjak

Mr. Mohammad **Nazir Datuk Pamoentjak** (10 April 1896-10 Juli 1966) otabâ Nazir Datuk Pamoentjak iyâ arèya diplomat bân sè arintis kamardhikaan Inḍonèsia. Nazir asalla ḍâri Salayo, Solok, Sumatra Bârâ’, suku Minangkabau. Samarèna lulus ḍâri HBS Batavia, dhibi’en akuliah è Fakultas Hokom, Universitas Leiden.

Nazir toman dhâddhi Katowa Kompolan Inḍonèsia è Bâlândhâ sè ajuwangaghi kamardhikaan Inḍonèsia. Dhing la Inḍonèsia mardhika, Datuk Nazir dhâddhi diplomat bân duta besar pan-bârâmpan kalè.

Neng Jânuwari 1918, Nazir Datuk Pamuncak èntar ka Padang mènangka otosan Jong Sumatranen Bond (JSB). Nazir èpakon maddhâk cabang JBS è Padang bân Bukittinggi. Tapè, rèng-orèng è Bukittinggi ta’ kasokan. Nazir apidato è âḍâ’ân rèd-morèd è Padang, pola nak-kanak ngoḍâ Jhâbâ ampon lebbi maju ḍâri Sumatra kalabân organisasi Jong Java. Organisasi Jong Java èghâbây bi’ dr. Satiman è 7 Maret 1915. Jong anḍi’ semboyan Sakti, Budi, Bakti. Ka’ḍinto èssè pidatona:

“Nak-kanak ngoḍâ Sumatra kodhu nèro ḍât-ngoḍâdhân Jhâbâ. Kaulâ sadhâjâ jhâ’ sampè kala. Kaulâ sadhâjâ kodhu mamaju masyarakat Sumatra. Neng tanang nak-kanak ngoḍâ, bâḍâ nasèp tanah air (Inḍonèsia).”

Taon 1927, Nazir èpenjara è Rotterdam, Bâlandhâ asareng Mohammad Hatta, Ali Sastroamijoyo bân Abdulmajid Djojohadiningrat bi’ Bâlandhâ polana èfitna noro’ partai sè èlarang. Kèng Mohammad Hatta nolak fitna rowa sambi apidato “Indonesie Vrij” è sidang 22 Maret 1928. Marèna pidato rowa, Hatta bân kancana èbhibhasaghi bân èdukung sareng Mr. Duys (agghuta parlemen Bâlandhâ), bân Willem Drees, Perdana Menteri Bâlandhâ taon 1945.

Nazir Datuk Pamoentjak ngaghungi potrè sèttong, nyamana Lidia Djunita Pamoentjak otabâ Jajang C. Noer sè dhâddhi aktris bân sutradara.

Bhâdhi ngennang jasana, è Kotta Solok, Sumatra Bârâ’ bâḍâ jhâlân ngangghuy asmana Nazir Datuk Pamoentjak.

## Sombher
Ali Sastroamidjojo

**Mr. Raden Ali Sastroamijoyo** iyâ arèya Perdana Mantrè Indonesia ka -8 sè ajabat due’ periode, antarana taon 1953 -1955, bân 1956-1957 . Raden Ali Sastroamidjojo lahèr è Grabag, Jhâbâ tengnga, 21 Mei 1903. Ali lahèr è kalangan kalowarga bangsawan Kabupaten Magelang bân tamasok golongan parjâji. Maske Ali tamasok orèng golongan attas, Ali pagghun akanca bân oreng biasa ènga'na orèng-orèng tanè. 

Kalabân areppan nemmo lingkungan se lajâk kaangghuy perkembangan anak-anaknya, dâddhi keluarga Sastroamidjojo ngallè ka kotta. Padâna ngangodedhân bangsawan laenna Ali nerrosaghi sakolaanna  e sakola Bâlândhâ, Queen Wilhelmina School, pas nerrosaghi asakola hokom è Universitas Leiden è Bâlândhâ, se dimma Ali narèma sebbhudhân Meester in de Rechten (sarjana hukum) è taon 1927. Pas terros Ali èntar ka praktik swasta. Bâkto ghik asakola, Ali aktif nèng organisasi ngangodâdhân, enga’ organisasi Jong Java, dâri taon 1918 sampe’ 1922 bân Perhimpoenan Indonesia, dâri taon 1923 sampe’ 1928. Karena aktivitasnya, Ali bân kancana, Mohammad Hatta ètangkep è taon 1927 mon Bâlândha, Nazèir Datuk Pamuncak, bân Abdulmadjid Djojoadiningrat. Saamponna ennem bulân e penjara, Ali epabhibâs pas abâli ka Jhâbâ è taon 1928.

## Karir
Taon 1928, Ali abhâreng Soejoedi mukkak kantor pangacara, bân abhâreng Soekiman, meterbi’ majalah *Djanget* e Kotta Surakarta. Pas terros Ali berpolitik nèng Partai Nasional Indonesia (PNI) pimpinan Soekarno, terros masok Gerindo bâkto PNI epabhubhâr bi’  Sartono. Samarena Indonesia mardhika è taon 1945, Ali agabung polè ka organisasi PNI.

Samarèna Perang Dunia II, Ali nerrosaghi aktivitasnya è lapangan politik bân pemerintahan, èantarana dâddhi Mantreh Pengajaran dâlâm Kabinet Amir Sjarifuddin I (Juli 1947) bân Kabinet Hatta (Januari 1948). Ia kemudian menjabat sebagai wakil ketua delegasi Republik Indonesia dâlâm perundingan moso Bâlândhâ (Februari 1948) bân dhâddhi anggota delegasi Republik Indonesia dâlâm perundingan Konferensi Meja Bundar. Samarèna pangakoan kedaulatan Republik Indonesia, Ali è padhaddhi Duta Besar Indonesia untuk Amerika Serikat, Kanada, bân Meksiko (1950–1955). Salaèn dâri jerèya, Ali epadaddhi Katoa Umum Konferensi Asia Afrika è kotta Bandung taon 1955, bâkkèl tettep Indonesia è Perserikatan Bangsa-Bangsa (PBB) (1957–1960), bân dhaddhi katoa Umum PNI (1960–1966).
Universitas Erasmus Rotterdam

**Universitas Erasmus Rotterdam** iyâ arèya sèttong universitas se bâḍâ è Rotterdam, Bâlândhâ. Universitas Erasmus Rotterdam arèya universitas riset internasional sè la anḍi' peringkat tèngghi. Molaè taon 1913 universitas nèka teros tombu dhaddhi sala sèttong universitas palèng rajâh è Belandhâ, kalabân bâḍâna mored sè bannya'na 28.000 bân lebbi ḍâri 1.400 peneliti sè alako nèng institut nèka.

## Sejarah
Universitas arèya nyandhâng nyama Desiderius Erasmus. Nyama Erasmus dhibi' arojuk dhâ' ka Desiderius Erasmus Roterodamus, orèng ahli teologi bân humaniora abad 15. Nyama Erasmus Universitas nyatana ghik bhuru èangghuy bâkto taon 1973. Namong Universitas arèya ella bâḍâ ḍâri taon 1913 kalabân nyama Nederlandsche Handels-Hoogeschool. È bâkto jârèya ghun èlmo ekonomi se èyajhârraghi. Universitas Erasmus Rotterdam arèya sala sèttong universitas ilmu ekonomi bân managemen palèng bhâghus nèng Eropa, sampe’ sala sèttong professor ngaollè Hadiah Nobel untuk èlmo Ekonomi iyâ arèya Prof dr. Jan Tinbergen.

## Struktur
Erasmus Rotterdam ngaandi’ duâ’ kampus bân ebâgi ḍâlâm tello’ domain:

* Ekonomi bân managemen
* Hukum, kultur, bân socia
* Kedokteran bân farmasi 

Duâ’  domain se paleng aḍâ’ berbasis è kampus se bâḍâ nèng Woudestein è sebelah tèmor kotta Rotterdam. Domain kasèhadhân bân farmasi berbasis è kampus Hoboken Erasmus MC èi sebelah bârâ' kotta. Domain è attas rèya ghik ebâgi pole dhâddi pan-bârâmpan fakultas, è antarana:

* ESE (Fakultas Ekonomi)
* Fakultas Ilmu Sosial (tamasok dâlâm fakultas nèka: psikologi, sosiologi, politikologi, bân kebijakan publik)
*  Fakultas Hukum
*   Erasmus MC (Fakultas Kedokteran bân Farmasi)
* Institusi Management Kesehatan
*  Fakultas Ilmu Filosofi
* Fakultas Sejarah, Budaya, bân Seni
* RSM Erasmus University (Fakultas Management)

## Pengakuan Internasional
Mènorot the Times Higher Education Supplement Universitas Erasmus, Rotterdam bâḍâ nèng  peringkat ka 34 universitas palèng bâghus nèng Eropa bân bâḍâ è peringkat 92 sa dhunnyah (taon 2005 bâdâ è peringkat 57). Fakultas Management RSM bâḍâ è peringkat 7 untuk program MBA paleng bhaghus nèng Eropa bân 29 è dhunnyah mènorot Financial Times. Sabâtara  Fakultas Ekonomi tamasok dâlâm 24 sekolah ekonomi paleng bâghus sadhunnyah. Lebbi lanjut, Erasmus MC tamasok ḍâlâm 5 besar fakultas kedokteran bân farmasi è luar Amerika Serikat mènorot The Scientist.

Universitas Erasmus sampè’ narèma akreditasi ḍâri tello’ badan akreditasi pendidikan management internasional; AMBA, EQUIS, and AACSB. Ghun  sakonè’ sakolaan bisnis nèng Eropa se ngaandi’ triple akreditasi enga’ rèya. Coma bânnyak sakolaan bisnis Eropa se netteppaghi tak ngangghuy multi akreditasi.
Listyo Sigit Prabowo

Jenderal Polisi Drs. **Listyo Sigit Prabowo,** M.Si. (rèmbi' Ambon, 5 Mèi 1969) iyâ arèya perwira tinggi Polri sè a pangkat dhâddhi Kapala Kepolisian Negara Republik Indonesia (Kapolri) sajjhek tangghâl 27 Jânuari 2021, aghânte Jenderal Idham Azis. Listyo iyâ arèya Kapolri non Muslim Kaduwe' dâlâm sajhârâ samarèna Widodo Budidarmo (1974-1978), bân Kapolri palèng ngodâ kaduwè' dâlam sajhârâ sè parappa'en è laktèk (51 taon, 267 arè) karo kala dâri Tito Karnavian, sè a omor 51 taon, 261 arè sè parappa'en è lantèk è taon 2016. Sigit iyâ arèya Alumni SMA Negeri 8 Yogyakarta (1988)

## Karier
Listyo iyâ arèya toman brânpan kalè toju' è kalaghungan e daèra jhâbâ tengnga. sè è catet, Listyo toman dhâddhi Kapolres Pati. Marèna ajiya, Listyo dhâddhi Wakapolres Semarang, bân toman dhâddhi Kapolresta Solo. è taon 2012, Listyo è tugassaghi ka Jakarta ka angghuy dhâddhi Kasubdit II Dittipidum Bareskrim Polri. Sajjhek bulân Mei 2013, Listyo dhâddhi Direktur Reserse Kriminal Umum Polda Sulawesi tengghâra. 

Listyo è catet toman andik bânnya' kalaghungan Pentèng. Listyo toman dhâddhi ajudanna Prèsiden Joko Widodo, pas dhâddhi Kepala Kepolisian Daerah Banten, Kepala Divisi Profesi dan Pengamanan Kepolisian Negara Republik Indonesia, Kepala Badan Reserse Kriminal Polri, bân è tangghâl 27 Januari 2021, Listyo è lantek bi' Presiden Jokowi dhâddhi Kapolri. 

Masala-masala rajâ sè toman è bukka' mènangka dhâddhi Kabareskrim Polri iyâ arèya Nangkep buron sè nyèram aèng keras ka Novel Baswedan, Maria lumowa, bân Djoko Tjandra. Tapè, bâdâ sè jânggâl è masalana Novel Baswedan bân Djoko Tjandra è bhâkto brâmpan Perwira aktif Polri noro' dhâddhi sè è sangka dâlâm kalakoan Kriminal ghellâ'. 

Dâlem masala sogo' sorat jhâlân Djoko Tjandra, nyama Listyo Sigit è sebbhut di Irjen Napoleon Bonaparte è bhâkto sidang, tor nyèrèt nyama Brigjen Prasetijo Utomo sè jhughân lulusen Akpol 1991, dhâddhi sè è sangka. 

Bareskrim Polri sè ngala' kasus dâri Polda Metro Jaya ka angghuy nettappaghi tersangka Habib Rizieq, tentang pol kompolan è bhâkto Pandemi sè è kawal aparat bân ta' maghi hasèl tes osap sè è kabâlâ è publik atas dhâsar privasi, jhughân dhâddhi sorodhân bânnya' orèng temma matèna ennâm oreng FPI è ngatengnga prosès è parèksana Polda ka saksè kasus pol kompolan. 

Kasus rajâ sè prappa'en è tangani selama dhâddhi Kapolri iyâ arèya kasus matèna Brigadir J, mirammi Stadion Kanjuruhan bân Jhâringan narkoba sè nyangka Inspektur Jendral.

## Sombher

Bhângsa:Biografi
Nyoman Paul

**Nyoman Paul Fernando Aro** (lahèr 23 Juni 2001) iyâ arèya sorang mantan atlet sepak bola bân bâjâ rèya dhâddhi pânyanyi, toronan Inḍonèsia -Swedia. Paul maso’ empa’ rajâ dâlem ajang *Inḍonèsian Idol* musim kaduwa’ bellâs sè ètayangaghi sareng stasiun televisi RCTI, taon 2022-2023.

## Carèta oḍi' bân sakola
Paul lahèr kalabân nyama Nyoman Paul Fernando Aro è tangghâl 23 Juni 2001 è Jakarta. Dhibi’en anak dha’adhè’ ḍâri Rami Aro bân Kadek Sri Widari. Bapa’en orèng Swedia sè andhi’ dere katoronan Finlandia sè alako mènangka pangghâbâ perusahaan SKF è Swedia, dhinèng ebhuna dâri Bhâli, Inḍonèsia. Paul andhi’ tello’ tarètan sattong ebhu, duwa’ tarètan bine’ anyama Ni Putu Laura Jane Cindayanti bân Made Karina Duta Dwijayanti, settong ale’ lake’ anyama Kadek Krisna Adi Wira Guna bân settong tarètan settong bapa’ anyama Saviera Poetri Alexandra Aro. Lahèr dâri ebhu kalabân suku adat Bhâli, nyama awwâl Paul aghuna’aghi nyama khas Bhâli. Nyoman ètandha’aghi jhâ’ dhibi’en aropa’aghi anak katello’ (dâri pihak ebhu). Paul noro’ aghâma sè samè kalabân ebhuna iyâ arèya aghâma Hindu.

Paul dâri kini’ odhi’ è Desa Anturan, Kecamatan Buleleng, Kabupaten Buleleng, Bhâli. Dhibi’en asakola  SD è sakola swasta, iyâ arèya di SD Triamerta bân pandidikan SMP è SMP Negeri 1 Singaraja. samarèna lulus SMP ètaon 2016, Paul ngallè ke Swedia sopajâ lebbi menekuni bisa ajèr sepak bola. Selama sâtaon Paul ajèr bahasa Swedia è sakola menengah attas Västerhöjdsgymnasiet è kotta Skövde, Swedia. Pas ètaon 2017, dhibi’en alanjutaghi pandidikan sakola menengah attas è NTI Gymnasiet Skövde, bân nerrosaghi dâlem program diploma International Baccalaurette èbulèn Juni 2020.

## Karier
Dhâri kene’ Paul ampom kasokan anyanyi bân sepak bola. Sebellun ngalle ke Swedia, Paul banyya’ matadâ’ bhâktona è lapangan sepak bola è semma’en romana embana è Bhâli. Dhibi’en jughân ampon noro’ lomba futsal bân lomba nyanyi ḍâri ghi’ SD.

## Sombher
Michael Schumacher

**Michael Schumacher** (lahèr è 3 Jânuwari 1969) iyâ arèya mantan orèng balap motor ḍâri Jerman sè toman akarir è lalampan Formula Satu è mosèm 1991 kangsè mosèm 2006 bân ḍâri mosèm 2010 kangsè mosèm 2012. Sa'abiddhâ akarir è ajang arèya, dhibi'na toman noro' tim-tim Jordan, Benetton, Ferrari, bân Mercedes. Sa'abidhhâ akarir èajang F1, dhibi'na ella dhâddhi orèng kapèsan 91 kalè Grand Prix, bân pètong kalè arebbhu' pangkat *Kejuaraan Dunia Pembalap*  iyâ arèya è mosèm 1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, bân 2004.

## Referensi

Bhângsa:Formula 1
Jeff Gordon

**Jeffery Michael Gordon** (lahèr è 4 Agustus 1971) iyâ arèya orèng balap motor ḍâri Amèrika Serikat sè satèya alako mènangka Bâkkèl Kopala è Hendrick Motorsports. Sabelluna, Gordon toman akarir è ajang NASCAR Seri Piala ḍâri mosèm 1992 kangsè 2016, ngangghuy motor Chevrolet nomer 24. Dhibi'na.

## Referensi
Gemala Hatta

Dr. Dra. **Gemala Rabi’ah Hatta**, MRA., M.P.H. (lahèr 2 Maret 1952) iya arèya pottrè sè nomer ḍuwâ’ ḍâri mantan bâkkèl prèsiden RI se ḍa’ aḍâ’, Mohammad Hatta bân Rahmi Hatta.

## Pangajhârân
Ka taon 1970, dhibi’en matammat aghi robuk SMA na è SMA Santa Ursula, jakarta. Ka taon 1976, ollè ghellâr MRA ḍâri School of Medical Record Administration, Sydney, Australia; bèasiswa Colombo Plan. Alanjutaghi polè pendidikan na è Sakola Tèngghi Administrasi Lembaga Administrasi Naghârâ RI, marè ka taon 1983 & ollè ghellâr (S-1) bân alanjutaghi (S-2) è Pascasarjana Fakultas Kabârâsân Masyarakat Universitas Inḍonèsia, marè taon 1994. Ahèr taon 2002, ollè ghellâr doktir (lulus Cum Laude) ḍâri FKM-UI (jurusân Biostatistik).

## Karèr

### Nasional
Sajhhek 1976 dhâghâ 2017 alako mènangka PNS Kementrian Kabârâsân Rèpublik Inḍonèsia. Pangkat bân golongan ruang pembina otama ngodâ/IV C-Lektor, eselon II A. Pansiun sarèng pangkat bân golongan ruang pembina otama Madya/IV D-Lektor Kapala – Associate Professor. Andi’ NIDK (Nomer Orbhih Dosèn Khusus).

## Sombhèr
Meutia Hatta

Prof. Dr. **Meutia Farida Hatta Swasono** (lahèr 21 Maret 1947) iya arèya sorang bhlântèk antropologi bân politikus Inḍonèsia sè ajabat mènangka angghuta Ḍewan Pertimbangan Prèsiḍen sajhhek 2010 sampè' 2014. Sabellunna dhibi’en ajabat mènangka Menteri Naghârâ Pemberdayaan Binè’ ḍâlem Kabinet Inḍonèsia Bersatu (2004 sampè' 2009).

Meutia iya arèya pottrè mantan bâkkèl prèsiḍen bân proklamator Inḍonèsia, Mohammad Hatta. Dhibi’en ollè ghellâr doktor ḍâlem campar antropologi ḍâri Universitas Inḍonèsia taon 1991. Anapon taon 2002-2004 dhibi’en iyâ arèya dhâddhi Katoa Umum Yayasan Hatta.

## Sombher
Tiongkok

**Republik Rakyat Tiongkok** (bhâsa Tiongkok: **中華人民共和國**) iyâ arèya sala sèttong naghârâ kapolowan è Asia Tèmor. Embu' koṭṭana iyâ arèya Beijing. Loas bilajâhna iyâ arèya 9,596,960 km². Pendudukna iyâ arèya 1,411,778,724 (2021) bân kapadatan pendudukna 145 orèng per km².

## Galeri

Beijing_skyline_from_northeast_4th_ring_road_(cropped).jpg|Beijing
Guangzhou_Twin_Towers.jpg|Guangzhou
重庆市渝中区半岛.jpg|Chongqing
Pudong_Shanghai_November_2017_panorama.jpg|Shanghai


## Referensi

## Kae'an loar
*Official Website

Bhângsa:Naghârâ
Bhângsa:Tiongkok
Bhâsa Tiongkok

**Bhâsa Tiongkok** (Bhâsa Tiongkok: 漢語) iyâ arèya bhâsa sè èkacator bi' orèng Han.

## Naghârâ
* Tiongkok
* Taiwan
* Hong Kong
* Makau


Bhângsa:Bhâsa
Taèwân

**Taèwân** (bhâsa Tiongkok: **臺灣**) iyâ arèya sala sèttong naghârâ kapolowan è Asia Tèmor. Embu' koṭṭana iyâ arèya Taipei. Loas bilajâhna iyâ arèya 36,197 km². Pendudukna iyâ arèya 23,375,314 (2021) bân kapadatan pendudukna 646 orèng per km².

## Galeri

Kaohsiung Skyline 2020 (cropped).jpg|Kaohsiung
彰化市中正路一段.JPG|Changhua
Skyline of Sanchong, New Taipei 2024.jpg|New Taipei
1 taipei sunrise panorama dxr edit pangen 141215 1.jpg|Taipei


## Referensi

## Kae'an loar
*Official Website

Bhângsa:Naghârâ
Bhângsa:Taiwan
Hong Kong

**Hong Kong** (bhâsa Kanton: **香港**, *Hoeng1 Gong2*) iyâ arèya sala sèttong naghârâ kapolowan è Asia Tèmor. Loas bilajâhna iyâ arèya 1,106 km². Pendudukna iyâ arèya 7,291,600 (2022) bân kapadatan pendudukna 6,777 orèng per km².

## Galeri

## Sombher

## Kae'an loar
*Official Website

Bhângsa:Naghârâ
Bhângsa:Hong Kong
Hanin Dhiya

**Hanin Dhiya Citaningtyas** (lahèr 21 Pèbruari 2001) iyâ arèya sorang pânyanyi-pânulis laghu ḍâri Inḍonèsia.

Hanin awwâl karier mènangka *runner-up* lombâ *Rising Star Inḍonèsia* sè ètanyangaghi è RCTI taon 2014. Pas dhibi’en makalowar album andi’na, *Cerita Hanin Dhiya* ètaon 2018 bân ollè apresiasi Multi Platinum Award ḍâri ASIRI. Album sè nomer duwâ’, *Jangan Sampai Pasrah* èpakalowar ètaon 2021. Dhibi’en duwâ’ kalè masok neng nominasi Anugrah Musik Inḍonèsia bân mennang sala settongga. Hanin aropa’aghi mahasiswi pândidikan Sastra Inḍonèsia è Universitas Pakuan Bogor.

## Karier

### Awwâl Karier
Pottrè ḍâri Lan Yuliantara bân Cici Sunarsih rèya  ampon kasokan kalabân music ḍâri kini’. Dhibi’`en awwâl ajhèr alat musit keyboard dhibi’ bâjâ omor 10 taon. Pas aderderaghi pândidighan musik è Lembaga Pendidikan Musik Farabi. Hanin awwâl karier è industri music kalabân noro’ lombâ *Rising Star Inḍonèsia* ètaon 2014, bân mènangka runner-up. Pas Hanin molaè makalowar laghu, katos dhâddhi album sè dhâ’-adhâ’ “Cerita Hanin Dhiya”. Ètaon 2021 dhibi’en makalowar album sè kaduwâ’. Brâmpan bulân saamponna èakhèr taon 2021, Hanin makalowar pole mini album sè kalabân Ahmad Dhani.

## Sombher
Makau

**Makau** (bhâsa Kanton: **澳門**, *Ou3 Mun2*) iyâ arèya sala sèttong naghârâ kapolowan è Asia Tèmor. Loas bilajâhna iyâ arèya 33.6 km². Pendudukna iyâ arèya 683,200 (2022) bân kapadatan pendudukna 20,426 orèng per km².

## Galeri

Marine photo g f.jpg|
Macau Skyline (157820121).jpeg|
Firework (20923022663).jpg|
Casino Lights In Macau.jpg|

## Referensi

## Kae'an loar
* Official Website


Bhângsa:Naghârâ
Bhâsa Kanton

**Bhâsa Kanton** (Bhâsa Kanton: 廣州話, Gwong2 zau1 waa2 ) iyâ arèya bhâsa sè èkacator bi' orèng Kanton, orèng Hong Kong bân orèng Makau.

## Naghârâ
* Tiongkok Kanton
* Hong Kong
* Makau

Bhângsa:Bhâsa Kanton
Bhângsa:Bhâsa
Bhâsa Inggris

**Bhâsa Inggris** (*English language*) iyâ arèya sèttong bhâsa Jermanik sè kapèsan èkacaca è Inggris è Abad Tengnga'an Momolan bân satèya dhâddhi sèttong bhâsa sè palèng lomra èkacator è dhunnya. Bhâsa Inggris èkacaca mènangka bhâsa kapèsan bi' kabânnya'an maghârsarè è naghârâ-naghârâ ḍ dhunnya, è antarara Inggris Rajâ, Irlanḍia, Amèrika Serikat, Kanaḍâ, Australia, Selanḍia Anyar, bân naghârâ-naghârâ è Karibia; sarta dhâddhi bhâsa essa è sakonnè'na 60 naghârâ sè aḍaulat. Bhâsa Inggris iyâ arèya bhâsa èbhu katello sè palèng bânnya' èkacaca è dhunnya, samarèna bhâsa Mandarin bân Spanyol. Bhâsa Inggris èka'angghuy mènangka bhâsa kaḍuwâ bân bhâsa essa bi' Uni Èropa, Naghâra Persemakmuran, bân Pasarèkadhân Bhângsa-Bhângsa, sarta sabânnya'nya organisasi sè laèn.

## Naghârâ
*  Inggris
*  Amèrika Sarikat
*  Kanada
*  Australia
Bhângsa:Bhâsa Inggris
Bhângsa:Bhâsa
Universitas Al-Azhar

**Universitas Al-Azhar** (bhâsa Arab: جامعة الأزهر الشريف; Al-ʾAzhar al-Šyarīf, Al-Azhar Moljâ), iyâ arèya sala sèttong kampus sè dhaddhi pusat ajhâr sastra Arab bân ngajhi Islam sunni è dhunnya. Azhar jhughân kampus nomor ḍuwâ' sè aberri' gellar palèng towa è dhunnya. Kampus rèya anḍi' hubungan bi' Masjid Al-Azhar è Kairo.

## Sombher