open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Condrokirono

**Ghustè Kanjeng Rato Condrokirono** (bhâsa Jhâbâ; ꦕꦤ꧀ꦢꦿꦏꦶꦫꦤ (*Candrakirana*): lahèr 2 Fèbruari 1975  kalabân asma **Raden Ajeng Nurmagupita**) èngghi panèka angghuta kalowarga karaja'an Kasultanan Yogyakarta. Nurmagupita panèka potrè kaḍuwâ' ḍâri Hamengkubuwana X, pangowasa tahta Yogyakarta kalabân binèna, Hemas.

## Kaoḍi'ân ghi' kènè' ben Paḍiḍighân
È bâkto ghi' kènè', Nurmagupita, orèng towana bân tan-tarètanna oḍi' è kennengngan sè jhâu ḍâri karaton, èngghi panèka è Kaliurang, Pakem, Slèman. È ahèr taon 1970-an kantos awwâl taon 1980-an, bâkto ramana molaè sibu' kalabân tugas karaja'an bân ebhuna molaè aktif è ḍâlem politik, kalowarga, èbhârengi pan-bârâmpan bhâlâ karaja'an, motossaghi ka'angghuy ngallè ka *kompleks perumahan* Pabrik Ghulâ Madukismo è Kasihan, Bantul.

È bulân Pèbruwari 1988, Nurmagupita bân kalowargana kalowar ḍâri Madukismo ka'angghuy èpèyara è karaton Yogyakarta. Panèka ètemmoè kalabân obâ'ân rajâ è ḍâlem kalowargana: sa'amponna èbhu'na sèdhâ, ramana, sè sabellunna èyangghep mènangka ahli wâris otama Kesultanan Yogyakarta, ahèrra èsebbhut mènangka panerros tahta, è bâkto ebhuna ènobataghi mènangka rato permaisuri è taon 1989. Molaè ghânèka, Nurmagupita oḍi' bân ajhâlâni sabbhân arè mènangka bâgiyân ḍâri kalowarga Istana Yogyakarta.

## Kaoḍi'ân dhibi'na
È taon 1993, Nurmagupita akabin sareng pereli Erry Triawan, sè saterrossa ollè gelar Kanjeng Raden Tumenggung (KRT) Suryokusumo. Nurmagupita dhâddhi potrè sè lu-ghâllu sè èkabin, è aḍâ'na ale'na sè towa, Nurmalitasari. Pakabinan Nurmagupita panèka Kabinan sè Aghung otabâ *Dhaup Ageng* sè kapèng sèttong sè èlaksana'aghi sareng karaton sajjhâk ramana ènobataghi dhâddhi Raja. Salastarèna akabin, Nurmagupita ngangghuy gelar menorot nyamana lakèna, èngghi panèka Ghustè Raden Ayu (GRAy) Suryokusumo. Ḍâri pakabinan panèka, Nurmagupita anḍi' ana' sè anyama Raden Mas Gustilantika Marrel Suryokusumo sè èlahèrraghi taon 1994.

## Sombher
Indra

Ḍâlem bhâsa Madhurâ, sobung sombher sè nerrangaghi Indra, sè bâḍâ panèka ḍâlem bhâsa Inḍonèsia. **Indra** otabâ **indera** (bhângon ta' baku) panèka sistem fisiologi è ḍâlem bhâdhânna manossa ka'angghuy ngennalè, arassa'aghi, bân nanggheppagghi ḍâ' cem-macemma *rangsangan* fisik. Manabi indra ngennalè otabâ arassa'aghi sèttong parkara, indra bhâkal makompol informasi ka'angghuy aberri' kamampoan ka'angghuy ngaonèngè bân nangghebbhi ḍâ' ponapa sè èkataowè. Kamampowan indra kaangghuy arassa'aghi sèttong hal cè' parlona ḍâlem ngalakonè sakabbhi aspek kognitif, kalakowan, bân mental è ḍâlem bhâdhânna manossa. Contona, orèng sè lèbât indrana ngabâs cèrèt aèng sè makalowar kokos, bhâkal ngartè jhâ' aèng sè èpanasaghi ampon ngalkal bân polana ghânèka cèrèt aèng ta' kodhu ètegghu' langsung kalabân tanang polana bhâkal cè' panassa.

Ron-tamuron, manossa èkoca' anḍi' lèma' macem indra sè afungsi mènangka organ indra. È bhâsa Sansekerta, istilah panèka èsebbhut *pancabudi indriya* bân è bhâsa Inḍonèsia lebbi èkennal **pancaindra**, èngghi panèka alat bhânto ka'angghuy ngatèla' (mata), alat bhânto ka'angghuy arassa'aghi (jhilâ), alat bhânto ka'angghuy ngèdingaghi bâu (èlong), alat bhânto ka'angghuy ngèdingaghi (kopeng), bân alat bhânto ka'angghuy arassa'aghi raghâ'ân (kolè'). Namong, bhâdhânna manossa jhughân anḍi' pan-bârâmpan indra laèn sè alako lèbât organ-organ ḍâlem, akadhi kamampowan kaangghuy ngaonèng lapar, kamampowan ajhâlân kalabân seimbang (*sistem vestibular*), kamampowan ngaonèngè kennengan (*orientasi spasial*).

## Sistem Indrana Manossa
Alat indra manossa jhughân èsebbhut pancaindra, polana alat indra manossa èpadhâddhi lèma', èngghi panèka indra pangabâsân (mata), indra pangèdingan (kopèng), indra panyèuman bâu (èlong), indra parassa (jhilâ), bân indra paraghâ (kolè').

### Indra Pangabâsân
Indra pangabâsânna manossa panèka mata. Indra pangabâsân panèka èsebbhut jhughân *fotoreseptor* polana mata sanget sensitif ḍâ' *rangsangan* ra'tèra'. Mata panèka organ indra khusus sè sangghup narèma ghâbhâr visual. Ghâmbhâr-ghâmbhâr visual panèka saterrossa èterrossaghi ka otek.

## Sombher
Oca'

**Oca**' aropa'aghi bâgiyân ḍâri bhâsa sè anḍi' artè otabâ sèttong maksod. Ḍâlem bhâsâ Inḍonèsia otabâ Madhurâ, oca' aropa'aghi bâgiyân sè palèng kènè' sè ngessè'è sala sèttong fungsina sintaksis ḍâlem sèttong okara.

## Etimologi
"Oca'" è ḍâlem bhâsa Madhurâ para' paḍâ'â kalabân oca' "ucap" neng è bhâsa Inḍonèsia bân bhasa Malaju, sè anḍi' maksod iyâ arèya orèng sè aḍhâ-kanḍhâ otabâ acaca sè kemma cacana rowa tamaso' ḍâ' sosonan ca'-oca'

## Jenis oca'
Ḍâri bentukna, oca' bisa èpapolong dhâddhi: oca' ḍhâsar, oca' obâ'ân, oca' sè èyulanh bân oca' majemuk. Oca' ḍhâsar iyâ arèya oca' sè aropa'aghi ḍhâsar bentukna oca' obâ'ân otabâ sè ètambâi ter-ater, sessellan, bân panotèng.

Ḍâlem paramasastra bhâsa Madhurâ, cem-macemma oca' rèya èbâgi dhâddhi pan-bârâmpan, iyâ arèya:

# Oca' bhârâng; nyama ḍâri orèng, kennengngan, otabâ sakabbhina bhârâng bân kabbhi sè bâDhâ bujuddhâ. Contona: jhârân, bengko, orèng, kèbân, bhungkana marongghi, tellorra ajâm, bân salaènna
# Oca' lako; oca' sè anyata'aghi lalakon otabâ artè dinamis, contona: maca, berka', maso', nabâng, nabbhu, èpatao, bân salaènna
# Oca' sèpat; oca' sè ajellassaghi oca' bhârâng, contona: ghâli, santa', alpo', cellep bân salaènna
# Oca' katerrangan; oca' sè aberri' katerrangan ka oca' bhârangnga, contona: satèya
# Oca' ghântè; oca' sè aghèntèyaghi oca' bhârâng, contona: sèngko', abâ'na ban salaènna

## Penentuan batas kata
È ḍâlem èlmo linguistik, palèng sakonè'na kodhu bâḍâ lèma cara Dâlem nantowaghi bâtes-bâtessa oca':

**Ḍâ' ka ella**'

Orèng sè acaca èsors ka'angghuy ngulang okara sè èberri' secara lè-lèrè, èbâghi ka'angghuy istirahat bân ngala' ella'. Orèng sè acaca bhâkal lako aella' è engghânna oca'. Tapè metode rèya ta' samporna: sè acaca bisa ghâmpang mèlè ca'-oca' sè aèssè Dari bânnya' suku kata.

**Buto**

Orèng sè aghuna'aghi bhâkal èsoro ka'angghuy ngoca' sèttong okara sè kodhu ranyèng pas èsoro ka'angghuy ngoca' polè bân ètambâi pan-bârâmpan oca'

**Bentuk bebas minimal**

Konsep rèya pertama kalè èusulkan moso Leonard Bloomfield. Ca'-oca' iyâ arèya lekdem, dhâddhi satuan sè palèng kènè' sè bisa jhumenneng  dhibi'.

**Bâtes Fonetis**

Pan-bârâmpan bhâsa anḍi' atoran pelafakan khusus sè madhâddhi ghâmpang ètinjau è ḍimma bâtes oca'na.

**Satuan sistematis**

Paḍâ ènga' ḍâ' bânnya' bentuk bebas sè sakonè sè èsebbhut è attas rèya, metode rèya lè-mèlè kalimat ka ḍâlem kesatuan-kesatuan semantiknya sè palèng kènè'. Tapè, bhâsa segghut bâDâ' oca' sè anḍi' nilai semantik kènè' (bân segghut amaèn peran sè lebbi gramatikal), otabâ kesatuan-kesatuan demantik sè aropa'aghi oca' majemuk

Ḍâlem praktègghâ, ahli bhâsa aghuna'aghi camporan dakabbhina metode rèya ka'angghuy nantowaghi bâtes oca' ḍâlem okara. Tapè angghuyânna merode rèya, definisi persis oca' segguddhâ ghi' malarat sè ngartèya

## Referensi
Teuku Muhammad Hasan

**Mr. Teuku Mohammad Hasan** jhughân ètolès Teuku Muhammad Hasan (4 April 1906– 21 Sèptèmber 1997 ) panèka Gubernur Propinsi Sumatra sè lu-ghâllu samarèna Inḍonèsia mardhika bân Mentri Paḍiḍighân bân Kabudhâjâân Inḍonèsia ḍâri taon 1948 kantos 1949 è Kabinet Darurat. Salaèn ghânèka, Mohammad Hasan aropaaghi pajhuwâng kamardhikaan bân pahlawan nasional Inḍonèsia.

## Kaoḍi'ân âwwâl
Teuku Muhammad Hasan lahèr tangghâl 4 April 1906 kalabân asma **Teuku Sarong**, è Sigli, Acèh. Ramana, Teuku Bintara Pineung Ibrahim, panèka Ulèè Balang è Pidie (Ulèè Balang panèka orèng moljâ sè mimpèn sèttong wilajâ è Acèh). Èbhuna asmana Tjut Manyak.

Muhammad Hasan asakola è Sakola'an Rakyat (Volksschool) è Lampoeh Saka ḍâri taon 1914 kantos 1917. È taon 1924, Muhammad Hasan asakola è Sakola'an Europeesche Lagere (ELS) sè abhâsa Bâlândhâ, saterrossa asakola neng *Koningen Wilhelmina School (KWS)* è Batavia (samangkèn Jakarta). Saterrossa maso' ka Rechtschooge school (*Sekolah Tinggi Hukum*).

## Bâkto è Bâlândhâ
È bâkto aomor 25 taon, T.M Hasan motossaghi ka'angghuy asakola è Universitas Leiden è Bâlândhâ. Bâkto bâḍâ è Bâlândhâ, T.M Hasan noro' ''Asosiasi Indonesia'', sè èpaddhek sareng Muhammad Hatta, Ali Sastroamidjojo, Abdul Madjid Djojodiningrat, bân Nasir Datuk Pamuntjak . Salaèn sibu' dhâddhi mahasiswa, T.M Hasan jhughân dhâddhi aktivis, ngator kagiadhân-kagiadhân organisasi è kottana dhibi’ bân è kotta-kotta laènna è Bâlândhâ.

Hasan narèma gelar *Meester in de Rechten* (*Master of Laws*) è taon 1933.

## Abâli ka tana asalla
Taon 1933 T.M Hasan abâli ka Inḍonèsia. Sa'amponna ḍâpa’ ka palabbhuwân Ulee Lheue, Kutaraja, buku-bukuna è sita ka'angghuy èparèksa amarghâ è sangka jhâ’ buku-buku ghânèka anḍi'’ ghâghâsân sè bhâkal maancor posisi pamarènta’an kolonial Bâlândhâ, otamana è Acèh. È bâkto bâḍâ è Kutaraja, Hasan dhâddhi aktivis è bidang aghâma bân panḍiḍighân.

## Kaoḍiân salanjuddhâ
Maso' ka jhâman Ordè Anyar, Teuku Mohammad Hasan akaton ajhâuwi bân ta' ro'-noro' ḍâlem urusân politik. T.M Hasan motossaghi kaangghuy abâli ḍâ' dhunnya panḍiḍighân sè ampon abit èdhingghâl kalabân arintis pamadhegghân Universitas Serambi Mekkah è Banda Acèh è tangghâl 21 Maret 1984. T.m Hasan jhughân nolès pan-bârâmpan buku. Sala sèttong bukuna èngghi panèka **Sejarah Perminyakan di Indonesia** (èpaterbi' sareng Yayasan Sari Pinang Sakti, taon 1985).

## Sombher
Idham Chalid

**Idham Chalid** engghi panèka katoa Tanfidziyah PBNU sè palèng abit dâlâm sèjarah, korang lebbi 28 taon (1956-1984). Samangkèn, Idham Chalid sè ampon dhâddhi Ulama sarèng negarawan ghâmbhârrâh èpalangghèng è obâng lèmaebuh ropèa.

## Sombhâr
Paramasastra

**Paramasastra** otabâ, **gramatika** iyâ arèya jenis kaiḍah bhâsâ sè ngator kriteria angghuyânna oca' bân okara. Kedudukanna kajian paramasatra aeopa'aghi sè utama dâlam cara ajhârrâ bhâsa, khusussa è pendekatan struktural. Paramasastra aropa'aghi bahan kajian  ka'angghuy para ghuru bân morèd sè ajhârâ sala sèttong bhâsa. Salaènna jârèya, neng è Abad Pencerahan, para sarjana bânnya' ngothèk bân nalèktèghi sosonanna, pangajhârânna bân bhânḍhingnganna paramasastra. Paramasastra aropa'agi kèya sala sèttong masala otama ḍâlem kagiyadhân jhâr-ajhârân maca bân nolès.

## Teori

### Paramasastra tradisional
Istilah "paramasastra tradisional" èghuna'aghi ka'angghuy abâkkèlè sikap bân mètode ḍâlem kajian bhâsa sabellunna bâḍâna linguistik. Bâtessa bâkto angghuyânna paramasastra rèya èmolaè è masa Yunani Kona bân masa Romawi Kona ghân abad ka-18 moso para pakar paramasastra preskriptif dalam Abad Pencerahan. Analisis paramasastra tradisional umumma akaji bhâsa deklinatif antara laèn bhâsa Yunani, bhâsa Romawi bân bhâsa Latin. Bhâsa deklinatif rèya aberri' kategori, kasus, jumlah otabâ jhennès melalui obâ'ânna oca'

## Pengembangan
Pengembanganna paramasastra ḍâ' ka manossa èmolaè ḍâri tahap ana', iyâ arèya bâkto aomor ra-kèra 2-3 taon. È masa rèya, ana' molaè aghuna'aghi komponen paramasastra sè lebbi malarat. Kagiyadhânna antara laèn panyosonna pola okara sederhana, pangangghuyânna oca' tugas, penjamakan bân berri'ânna ter-ater sareng panotèng è awwâl bân akhèr oca'. Bhâji' bân sè la aomor è bâbâna lèma taon bisa ngobâsaè bhâsa sèbma'arat secara pesat karana bâḍâ perangkat pemerolehan bhâda sè èka'anḍi' manossa mènangka toro'anna ghi' lahèr. Konstruksi paramasastra ḍâ' ka ana' ḍâlem bhâsa pertamana èsabâbbhâgi moso bâḍâna perangkat pangaollèyan bhâsa.

## Referensi
Pertalan

**Pertalan** otabâ maobâ bhâsa iyâ arèya maksoddhâ ma'na tèks ḍâri sombher aropa bhâsa sè pertama ka'angghuy ngasèllaghi tèks sè paḍâ maksod bân artèna sopajâ bisa maḍâpa' pessan sè paḍâ èkabhuto. Mènorot Oxford, pertalan iyâ arèya komunikasi pesdan ḍâri bhâsa asalla ka bhâsa sè èkatojhu kalabân aghuna'aghi tèks sè ekuivalen. Sala sèttong pertalan palèn ngaḍâ' sè ètemmo iyâ arèya pertalan sè èkaghâbây è taon 2000 SM sè ngala' carèta Gilgames ḍâri bhâsa Sumeria ka bhâsa sè bâḍâ è Asia Bârâ'.

Orèng sè aberri' pertalan è bâkto ngalakonè jârèya kodhu apertimbangngaghi pan-bârâmpan bâtessan, tamaso' konteks, atoran paramasastra, konvensi carana nolès, bân idiom, serta hal-hal laèn antara ḍuwâ'ân bhâsa kasebbhut. Orèng sè aberri' pertalan segghut ngadhebbhi resiko sè ta' sangajâ mamaso' gaya bhâsa otabâna idiom ḍâri bhâsa awwâl ka ḍâlem bhâsa tonjjhuwânna. È laèn hal, penyusupan gaya bhâsa bân idiom bisa mabânnya' bhâsa tojjhuwân kalabân bâDâna oca' serrebbhâ . Atas ḍâsar jârèya, orèng sè aberril pertalan noro' terlibat secara signifikan ḍâlem proses pembentukan bân pengembangan bhâsa.

Asabâb ḍâri tèngghina pènta'an atas dokumentasi kagiyadhân bisnis sè aropa'aghi efek ḍâri revolusi industri è nga-tengngana abad ka-18, pertalan pas dhâddhi kagiyadhân sè formal bân dhâddhi spesial saèngghâna pas bâḍâ sakola'an spesialis bân pol-kompolan profesi. Secara tradisional, kagiyadhân ḍâri pertalan aropa'aghi sèttong kagiyadhân sè èlakonè dhibi' moso manossa. Mèla Dâri cokop berrâ'na kagiyadhân aberri' pertalan, ḍâri taon 1940-an para insinyur molaè akembangngagi teknologi otomatisasi pertalan otabâ teknologi sè abânto manossa kalangghuy aberri' pertalan.

Kasala'an ngartèyaghi terkait pertalan bisa ḍari bâḍâna konsep tentang sèttong hubungan ca'-oca' sèttong bân sè laèn sè sederhana antara ḍuwâ'ân bhâsa sè madhâddhi orèng ngangghep cara aberri' pertalan rèya tamaso' cara sè ghâmpang èlakonè bân aropa'aghi proses mekanis. Nyatana, bhidhâna historis antar bhâsa segghut madhâddhi bhidhâ ekspresi ḍâlem ḍuwâ'ân bhâsa kasebbhut sè madhâddhi ngallèna pessan antara ḍuwâ'ân bhâsa kasebbhut ta' kèra bisa èlakonè.

## Jenis
Ragamma penerjemahan dhâ-bhidhâ, tergantung ḍâri aspek sè èyabâs. Aḍhâsar aspek kabhâsa'an, Jaconson abâgi penerjemahan dhâddhi tello', amiyâ arèya:

# Penerjemahan Intra bhâsa (intralingual translation): peenerjemahan ḍâri sèttong bhasa verbal kalabân bhâsa verbal sè laèn ḍâlem bhâsa sè paḍâ
# Penerjemahan antar bhâsa (interlingual translation): proses mangallè bhâsa verbal ḍâri sèrrong bhâsa ka bhâsa sè laèn.
# Penerjemahan intersemiotic (intersemiotic translation): prodes mangallè bhâsa ḍâri bhâsa verbal ka bhâsa non verbal.

## Referensi
Mangkunegara I

**Kanjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara I** anḍi' nyama asli iyâ arèya **Raḍen Mas Said** (7 April 1725 - 28 Dèsèmber 1795) aropa'aghi orèng sè majhâghâ Kaḍipatèn Mangkunegaran, sè tamaso' sala sèttong naghârâ monarki è Polo Jhâbâ bân aropa'aghi Pahlawan Nasional Inḍonèsia. Ramana anyama KPA Mangkunegara (Kartasura) bân èbhuna anyama RAy. Wulan.

Anḍi' jhulughân mènangka Pangèran Sambernyawa moso Nicholas Hartingh selaku bhâkkèl Dâri Gubernur Voc Ka'angghuy Pantai Tèmor Jhâbâ polana è Dâlem pan-bârâmpan pertempuran RM. Said rèya ta' perna kala sakalè bân lako makala so-mosona.

Salaèn rowa bilâ ètalèktèghi, è ḍimma'a bhâi kennengngan tamaso' Pura Mangkunegaran, ta' kèra ètemmowè ghâmbhâr otabâ lukisan mowana KGPAA.Mangkunegara I. Hal kasebbhut karana atoro' ḍâ' wasiaddhâ sè ta' enDâ' èlukis otabâ èghâmbhâr ka'angghuy alang-lang ḍâ' pengkultusan pribadi. Saèngghâna salèrana apessen ḍâ' sakabbhina ana' tor kompoyya sopajâ jhâ' sampè' bâḍâ sè aghâmbhâr tentang salèrana. Saèngghâ è kawasan Pura Mangkunegaran bhâi ta' kèra tatemmo otabâ ta' kèra bâḍâ ghâmbhâr ropana. Ka'angghuy ghântèna, salèrana cokop èlukissaghi ènga' simbolis kalabân tolèsan "MN" ḍâlem bingkai Surya Sumirat akadhi ghâmbhâr è èrèng.

## Riwayat
RM. Said lahèr è Kartasura kalabân rama KPA. Mangkunegara (Kartasura), sè aropa'aghi potra sarèyang Susuhunan Amngkurat IV, rato Mataram ka-8. Saongghuna salèrana sè anḍi' ha' waris takhta. Tapè KPA. Mangkunegara secara politik terang-terangan anyata'aghi sikap anti-VOC, bân sikap rèya èyangghuy kèya moso alè'na sè bidhâ èbhu sè anyamaRM. Sujana/Pangèran Mangkubumi, bân RM. Said dhubi' mènangka ana' dhubi'. Sikap politik rèya jhughân sè madhâddhi KPA Mangkunegara èyasingkab moso VOC ka Ceylon, Srilanks. Molaè ḍâri jârèya RM. Said èrabat moso embana sè anyama BRAy. Kusumanarsa bân èyareppaghi paghi' bhâkal maobâ Karataon Kartasura sopajâ lebbi rajâ polè.

## Perjuangan melawan Belanda
Parjhuwânganna RM. Said èmolaè kalabân aberontak ḍâ' Karaton Kartasura è tangghâl 30 Junè 1742 sè èpimpin moso Raden Mas Garendi (jhughân èsebbhut Sunan Kuning) sè madhâddhi tembok bèntèng Karaton Kartasura sè tèngghina 4 mèter rowa robbhu

## Referensi
Bhâsa Ruslan

**Bhâsa Ruslan** (, ) aropa'aghi bhâsa sè tamaso' ḍâ' Slavia Tèmor sè otamana èyangghuy neng è Rusia bân polè aropa'agi bhâsa pertamana rèng-orèng bhângsa Rusia. Bhâsa rèya tamaso' ḍâlem cabang Balto-Slavia ḍâri rumpun Inḍo-Èropa bân aropa'aghi sala sèttong ḍâri 4 bhâsa sè ghi' oḍi' neng rumpun Slavia Tèmor. Bhâsa rèya aropa'aghi bhâsa sè resmi secara de facto jhughân de jure Dâri naghârâ-naghârâ pecca'anna Uni Soviet Dârina taon 1991. Bhâsa Ruslan è masa satèya ghi' dhâddhi bhâsa resmi è naghârâ Rusia, Belarus, Kazakhstan, bân Kyrgyzstan, serta ghi' umum èghuna'aghi mènangka bhâsa antara è Ukraina, Kaukasus, Asia Tengnga, bân Da' ka tingkat sè lebbi manDhâp è naghârâ-naghârâ Baltik bân Israel.

Bhâsa Ruslan ra-kèra anḍi' lebbi ḍâri 258 juta pangangghuy è dhunnya rèya. Jumlana rèya madhâddhi bhâsa Ruslan mènangka bhâsa Slavia jhughân bhâsa pertamana na'-kana' è Èropa kalabân sè ngangghuy sè palèng bânnya', serta dhâddhi bhâsa sè nyebbar palèng lowas è wilaya Eurasia.[] Bhâsa Ruslan jhughân dhâddhi bhâsa pertamana na' kana' sè palèng bânnya' ka-7 bân ka-8 sè palèng bânnya' pangangghuyyâ, ḍâri B1 otabâ B2. Bhâsa Ruslan jhughân dhâddhi sala sèttong ḍâri 2 bhâsa resmi è Stasiun Antariksa Internasional (ISS)[] bân jhughân sala sèttong ḍâri 6 bhâsa resmi è Perserikatan Bangsa Bangsa (PBB).

## Referensi


## Catatan
Abdulrachman Saleh

Komodor Muda Udara (Anumerta) Abdulrachman Saleh iyâ arèya dokter bân panerbang Indonesia sè pesawatta ètèmba' ghâgghâr sareng Belanda salama Revolusi Nasional Indonesia. Panjhânnânnganèpon jhughân sala sèttong sè amolaè Radio Republik Indonesia. Panjhânnânnganèpon sacara anumerta èdhaddhiyaghi mènangka Pahlawan Nasional Indonesia neng taon 1974.

## Bâkto Kènè'

Abdulrachman lahèr è Kampong Ketapang (Kwitang Barat), Batavia, Hindia Belanda (samangkèn Jakarta, Indonesia) neng tangghâl 1 Juli 1909. Orèng sepponah iyâ arèya Mohammad Saleh, dhâddhi Dokter sè maksur, bân Emma Naimah Saleh (nèe Moehsin). Panjhânnângèpon noroè dhisalla ramana bân ajhâr kaangghuy dhâddhi Dokter neng sèttong Paghuruan Tèngghi Kedokteran kaangghuy orèng Indonesia, School Tot Opleiding van Inlandsche Artsen (STOVIA). Polana STOVIA ètotop sabellum panjhânnângèpon mamarèh sakola neng Paghuruan Tèngghi Kedokteran laèn, Geneeskundige Hoge School (GHS). Polana obu'na kriting, ca-kancana molaè ngolok "Karbol" sè èkala' ḍâri bhâsa Belanda Krullebol sè andi' artè "obu' kriting".

Sajhân asakola kedokteran, panjhânnângèpon akompol bân perkompolan penerbangan è Batavia bân ngaollè hasèl *lisensi pilot***.**

## Kalampaan

Samarèna malastarè sakola kadokteran è taon 1937, panjhânnânganèpon materros sakola è bhidhâng fisiologi bân dhâddhi dosèn è Paghuruan Tèngghi Kedokteran Nederlandsch-Indische Artsen School (NIAS) è Surabaya neng taon 1942. Panjhânnânganèpon lajhu abâli ka Batavia mènangka dosen è sakola'anna, GHS, bân èpaonjhâng dhâddhi profesor penno.

È lowar kalampaan mèdissa, Saleh jhughân èpaonjhul dhâddhi sè mandhighi organisasi nyiaraghi radio nyamana *Vereniging voor Oosterse Radio Omroep* (VORO) bân samarèna ghânika ètemot dâlem pangaḍhagghân Lembaga Penyiaran Publik Indonesia (Radio Republik Indonesia/RRI) neng tangghâl 11 September 1945.

Samarèna apangrasa parcajâ jha' Lembaga Radio Indonesia ampon èkobâssaè orèng sè teppa', panjânnângannèpon nundhur ḍâri jabatannèpon bân akabbhul sareng Tentara nasional Indonesia kaangghuy nolongè pangadhâgghân TNI Angkatan Udara sareng Agustinus Adisoetjipto, bhekta morka'épon neng GHS. Panjhânnângèpon lajhu dhâddhi instruktur penerbangan neng Sakola Penerbangan sè ghi' bhuru èbangun è Yogyakarta, è Lapangan Udara Maguwo. 

Dâlem lalakon sè awwâl dâri duwâ' lalakon aksi polisionil Belanda dâ' Republik Indonesia, Agresi Militer Belanda I, Saleh bân Adisoetjipto èpakon kaangghuy èntar dâ' India. Rèng-orèng ghânika ampon hasèl nembhus blokade uadara sè èlakonè sareng Angkatan Udara Belanda, sè è dâlemma bâdâ wilayah ḍâri Indonesia dâ' India bân Pakistan. Namong, è dâlem parjhâlânan molè dâri Singapura, teppa' ngangko' bhântowan bhât-obhâdhân sombhângan dâri Palang merah Malaya è Singapura, Pesawat Dakota sè ètompangi rèng-orèng jarèya èbhâḍḍhil ghâgghâr sareng duwâ' pesawat P-40 KIttyhawk andi'na Belanda neng Kampong Ngoto è tangghâl 29 Juli 1947.

## Sombher
Jhuko'

Jhuko' èngghi panèka angghuta vertebrata poikilothermic (dârâ cellep)
 sè odhi' è dâlem aèng bân anyabâ kalabân ènsang. Jhuko' panèka kalompo' vertebrata sè palèng bânnya' macemma, sè lebbi dâri 27.000 spesies è sabâbhân dunnya. Sacara taksonomi, jhuko' panèka kalompo' parafiletik sè sambhungânna ghi' èperdebataghi; biasana jhuko' èbâgi dâddhi jhuko' sè ta' andi' bângngang (kelas Agnatha, 75 spesies tamaso' lamprey bân Jhuko' Hag), jhuko' tolang lommè' (kelas Chondrichthyes, 800 spesies tamaso' mondung bân parè), bân jhuko' sè tolang kerras (kelas Osteichthyes).

Jhuko' bâdâ è bhân-sabbhân okorean, dâri hiu paus 14 mètèr (45 ft) kantos jhuko' sè ghi' kènè', sè coma okoran 7 mili mètèr (ra-kèra 1/4 inci). Bâḍâ pan-brâmpan macem kebân aèng sè serrèng èangghep "jhuko'," akadhi paus, ennos, bân dugong, sè saongghuna bânnè tamaso' jhuko'.

## Klasifikasi

Jhuko' panèka kompolan parafiletik, artèna ghâpanèka sabbhaân kellas sè amandhi kabbhi jhuko' jhughân tamaso' Tetrapoda sè benni jhuko'. ​Adhasar panèka, pengelompokan akadhi Kelas Pisces, akadhi sè ampon langkong, ta' pantes èghunaaghi polè.

## Èkologi Jhuko'
Jhuko' bisa ètemmoè è para' sadhâjâna aèng sè ghâghâng, è aèng tabâr, otabâ aèng accèn, è dâlemma sè bhân-sabbhân, dâri semma'na attas aèng kantos pan-bârâmpan èbu mèter è bâbâ. Namong, jhuko' ta' bisa odhi' è aèng sè okoran bujâna cè' tengghina, akadhi *[[Great Salt Lake]]* (Dano Bujâ Rajâ) otabâ Tase' Matè. Pan-bârâmpan spesies jhuko' èpèyara bân èpèyara kaangghuy hiasan akuarium, sè èkennal mènangka jhuko' hias.

Jhuko' panèka sombher kakanan sè penthèng. Kebân aèng laènna, akadhi moluska bân krustasea, kadhâng è'angghep jughân mènangka jhuko' manabi' èghunaaghi mènangka sumber kakanan. Mèghâ' jhuko' ka'angghuy kakanan è dâlem jhumla sè sakoni' otabâ ka'angghuy olahraga mancèng serrèng èsebbhut amancèng. Jhuko' sè ètangkep è sabbhân taon jhumlana ra-kèra 100 juta ton sataonna.

## Èssèna Gizi
Jhuko' bânnya' manfaatta polana aropaaghi sombher protéin ghâbây bhâdhân. Salaèn jarèya, nyatana jhuko’ jughân ngandung cem-macem zat sè sanget aghuna ka'angguy kasèhadhân. Èssèna gizi ḍâri jhuko' sè seggher bân manfaatta è antarana:
*Aèssè serat protèin sè panḍhâ' dâddi ghâmpang ècerna.
*Zat Besi sè ghâmpang èserrep sareng bhâdhân

## Sombher
Purbaya Yudhi Sadewa

**Purbaya Yuḍhi Saḍewa** lahèr è tangghâl 7 Juli 1964, èngghi panèka sala sèttong ahli ekonomi bân insinyur Inḍonesia sè samangkèn ajhâjhâr è Mentri Keuangan Republik Inḍonesia molaè tangghâl 8 September 2025 sè jabatnah beḍeh neng è bâbâna Presiḍèn Prabowo Subianto. Sabellunna, purbaya ajabat dhâddi Katowa Ḍewan Komisaris Perusahaan Asuransi Setoran ḍâri taon 2020–2025.

## <big>'''Carèta Oḍi''''</big>

### <big>Oḍi' bân Penḍiḍighân Awal</big>
Purbaya Yuḍhi Saḍewa lahèr è Bogor, Jhâbâ Bârâ', tangghâl 7 Juli 1964.

Salèrana mamarè program sarjana è Institut Teknologi Banḍung, jurusan Teknik Elektro. samarèna lulus, Purbaya ngallè fokus akaḍemik ka ekonomi kaangghuy kuliah pascasarjana.

Samarena jârèya, purbaya nerrossaghi pangajhârân pascasarjana è Amèrika Serikat, ajhâr è Universitas Purḍue è Inḍiana, è ḍissa' ollè gelar Master of Science (MSc) bân PhḌ è èkonomi.

## <big>'''kaoḍi’ân Purbaya'''</big>
Purbaya Yuḍhi Saḍewa akabin sareng Iḍa Yuliḍina, sè aropaaghi juara Wajah Femina taon 1989. Binèna ollè ijazah hukum ḍâri Universitas Padjadjaran è Banḍung mènangkah akulliyâh e ḍissa’. è akhèr-âkhèr rèyah, kaoḍi’ân keluarganah purbaya segghut èsorot polana gaya oḍi'na sè seḍerhana; contona, dhibi’nah bân kalowargana segghut ngangghuy angkutan umum akaḍhi bajay bân mellèh kakanan è jhâlân.

Purbaya bân Iḍa andi' pottra ḍuwâ' iya arèya Yuḍa Purboyo Sunu bân Yuḍo Achilles Saḍewa. Pottrana, Yuḍo Achilles Saḍewa, èkennal karanah traḍer bân content creator. Purbaya dhibi' perna nyebbut Yuḍo jiyah "na'-kana' traḍer" è sèttong postingan meḍia sosial è taon 2023.

## <big>'''kasoghiyân'''</big>
Mènorot laporan LHKPN sè epaḍepa’ bi’ Komisi Pemberantasan Korupsi è tangghâl 11 Maret 2025, Purbaya Yudhi Saḍewa èlaporaghi total kasoghiyânnah bhersènah Rp 39.210.000.000 (US$2.361.720,25), bân ta’ anḍi’ tangghungan otang sè ghita' èbâjâr.

Kabânnya’an kasogiyânna asalla ḍâri tana bân bangunan sè arghâna ra-kèra Rp 30.500.000.000, saḍhâja artanah bâḍâ è Jakarta Lao’. Aset transportasi, tamaso’ mobel sareng sapeḍâ motor, arghâna ra-kèra Rp 3.606.000.000, salaènnah jarèya kas tor satara kas total ra-kèra Rp 4.200.000.000. sorat arghe sè bâḍâ  è pasar saham Rp 220.000.000, bân asèt sè apoter laènna Rp 684.000.000.

## '''Sombher'''
Airlangga Hartarto

**Airlangga Hartarto** lahèr è tangghâl 1 Oktober 1962 panèka dhâddhi Mentri Koorḍinator èkonomi Indonesia ḍâri taon 2024 kantos 2029 è Kabinet Mèra Potè Presiḍen Prabowo Subianto bân Gibran Rakabuming Raka. Sabellunna, Airlangga panèka pernah dhaddhi Mentri èkonomi è taon 2019 kantos 2024 è masa jabaḍhân Prèsiḍèn Joko Wiḍoḍo bân K.H. Ma’ruf Amin. Sabellunna, Airlangga pernah atugas dhaddhi Mentri Inḍustri, aghântè Saleh Husin è dâlem rombhâghân Kabinet lako Presiḍen Joko Wiḍoḍo bân Jusuf Kalla.

Airlangga Hartarto pernah ajabat dhâddhi Ketua Asosiasi Penerbit Inḍonèsia ḍâri taon 2011 kantos 2014. Airlangga jhughân aropa'aghi Katowa Komisi VII ḌPR Inḍonèsia (ḌPR RI) (2006-2009), dhâddhi pengawas ènergi, lingkungan, bân penelitian bân teknologi ḍâri fraksi Partai Golkar. Airlangga jhughân pernah ajabat dhâddhi bâkkèl Benḍahara ḍâlem pengurus ḌPP ḍâri taon 2004-2009 bân katowa ḌPP ḍâri taon 2009-2015. è bâkto ghâpanèkah Airlangga èpèlè polè dhâddhi ḌPR ḍâri periode 2009-2014 ḍâri Ḍistrik pamèlèan jhâbâ Bârâ' V bân dhaddhi Ketua Komisi VI, sè tugasse ngawasi inḍustri, pardhâghângan, UKM, investasi, bân BUMN. 

Airlangga Hartarto jhughân aropa'aghi katowa Umum *Persatuan Insinyur Inḍonèsia* (PII) ḍâri taon 2006-2009 bân katowa Ḍewan Insinyur PII ḍâri taon 2009-2012. Airlangga panèka angghuta Ḍewan Penasehat Universitas Gadjah Maḍa, Yogyakarta, kantos taon 2015. è taon 2012 bân ngaollè Herman Johannes Award, penghargaan ḍâri inovasi teknologi, tor dhaddhi katowa Asosiasi Alumni Fakultas Teknik UGM (KATGAMA 2003) è pan-bârâmpan perusahaan. 

## <big>Pen</big><big>ḍiḍighân</big>
Airlangga Hartarto lulus ḍâri SMA Kanisius College è Jakarta è taon 1981 bân ḍâri Fakultas Teknik, Universitas Gadjah Mada, neng è jurusan Teknik Mesin è taon 1987. Saterrossa, Airlangga nerrosaghi penḍiḍighânna è AMP Wharton School è Universitas Pennsylvania è Philaḍelphia, Amerika Serikat, lulus è taon 1933.

Airlangga Hartarto ollè MBA ḍâri Universitas Monash, Australia, è taon 1996 bân *Master of Management Technology* (MMT) ḍâri Universitas Melbourne, Australia, è taon 1997. È bâkto ajhâr, Airlangga aktif dhaddhi bâkkèl katowa Ḍewan Mahasiswa SMA Kanisius bân è bâkto kulliyâh èpèlè dhâddhi Katowa Senat Mahasiswa Fakultas Engineering UGM. Airlangga jhughân dhâddi Katowa Front Pemuda KOSGORO e taon 1957. Salastarèna narèma ghellâr ḍoktor Kehormatan è Kebijakan Pembangunan ḍâri *Korea Ḍevelopment Institute* (KḌI) *School of Public Policy anḍ Management* è Korea lao' è taon 2019. Airlangga jhughân narèma ghellâr Ḍoktor Kehormatan è Manajemen Olahraga ḍâri Universitas Negeri Semarang è taon 2020.

## Sombher
Ahmad Hanafiah

KH Ahmad Hanafiah iyâ arèya orèng alèm ulama' bân asalla dâri Sukadana, Lampung. salanjhânga odi'na, KH. Ahmad Hanafiah ajuang lèbât organisasi bân partai politik. Panjhânnângannèpon noro' dâlem organisasi Syarekat Dagang Islam bân Partai Masyumi. Panjhânnângannèpon iyâ arèya sala sèttong sè amolaè Laskar Hizbullah. Panjhânnângannèpon sèdha è taon 1947 neng kennangan paperrangan.

Neng taon 2023, Panjhânnângannèpon èpadhâddhi Pahlawan Nasional Indonesia asareng Ida Dewa Agung Jambe, Bataha Santiago, M Tabrani, Ratu Kalinyamat bân Abdul Chalim.

## Kaodi'ân

K.H Ahmad Hanafiah andi' nyama lanjhâng Ahmad Hanafiah (Al Fiah) bin KH. Muhammad Nur. Panjhânnângannèpon èlahèraghi neng taon 1905 kalabân latar bhlâkang kalowarga santrè. Ramana, Muhammad Nur, iyâ arèya alèm ulama' è Sukadana, Lampung. Panjhânnângannèpon adâlemmi èlmo aghâma ḍâri orèng seppona bân ngatammaghi Alquran è omor 5 taon. Panjhânnângannèpon tammat sakola Gouverment è Surakarta è taon 1916. Lastarè ghânika Panjhânnângannèpon nerrosaghi sakola neng Pondhuk Jamiatul Chair neng Jakarta (1916-1919) bân neng Kelantan, Malaysia è taon 1925-1930. Ahmad Hanafiah lajhu nerrosaghi kuliah è mekka, Arab Saudi (1930-1936). Salanjhânga è dissa dhâddhi Ketua Himpunan Pelajar Islam lampung.

Molaè taon 1920, Ahmad Hanafiah ngajhâr èlmo aghâma neng Sukadana. Panjhânnângannèpon lajhu dhâddhi kapoala Pondok Pesantren Al-Ikhlas è taon 1942-1945. Salaèn dhâddhi tokoh aghâma, Hanafiah jhughân dhâddhi kapoala Syarekat Dagang Islam è Kawedanan Sukadana.

È bakto Penjajahan Jepang, Hanafiah èyangka' dhâddhih angghuta *Sa-ngi-kai* Karesidenan Lampung. È ḍâlem masa 1945-1945, Panjhânnângannèpon dhâddhi Ketua Komite Nasional Indonesia Kawedanan Sukadana. Panjhânnângannèpon dhâddhi Katowa Partai Masyumi bân Pimpinan/panglima Laskar Hizbullah Kawedanan Sukadana. Salajhângngèpon, Panjhânnângannèpon dhâddhi wedana Kawedanan Sukadana. È taon 1946-1947 Panjhânnângannèpon èpèlè dhâddhi angghuta Dewan Perwakilan Rakyat Daerah (DPRD) Karesidenan Lampung. Sè dibudi, Panjhânnângannèpon dhâddhi  Wakil Kepala sakalos Kepala Bagian Islam è Kantor Karesidenan Lampung bâkto enneng è Tanjung Karang.

## Karjâ

Ahmad Hanafiah nata duwâ' kètab sè ajudul *Hujjah* bân Tafsir Ad Dohri. Kètab-kètab kasebbhut ècètak bân èpajhârbaaghi dâ' rèd-morèddhâ tor rèng-orèng Lampung.

## Kasèdhâ'ân

Ahmad Hanafiah sèdhâ dâlem paperrangan kaangghuy arebbhu' Kota Baturaja dâri tanang Belanda. Panjhânnângannèpon sèdha è malem 17 Agustus 1947 è Kemerung, Baturaja, Sumatera Selatan.

## Sombher
Alimin

**Alimin bin Prawirodirdjo** (1889 – 26 Juni 1964)  panèka tokoh ḍâlâm geraghân kâmarḍhika'an Inḍonèsia bân jhughân sala sèttong komunis Inḍonèsia. È taon 1964, Alimin è yangghep sala sèttong Pahlawan Nasional Inḍonèsia.

## Carèta Oḍi'

### Bâkto Kana'
Alimin Prawirodirjo bhâbbhâr ḍâri kâlowarga mèskèn è Sorakarta taon 1889. È bâkto Alimin ghi' kana', bâḍâ orèng Bâlânḍhâ sè anyama GAJ Hazeu, sè bâkto jarèya ngabḍhi ḍaḍḍhi Pânasèhat Urusân Pribumi, aparèng pan-barâmpan pèssè, pas sareng Alimin ebâghi ka ca-kancana. Ka'dinto manarèk GAJ Hazeu, sè sâterrossâ ngadopsi Alimin bân ngerem Alimin ka sakola'an Eropa è Batavia, è dissa' Alimin bisa faseh a bhâsa Perancis, Inggris, bân Bâlânḍhâ. GAJ Hazeu ngarep Alimin bisa alako ḍaḍḍhi pongghâbâ pâmârènta, tape nyatana Alimin maso’ ka politik bân ḍâḍḍhi wartawan. 

### Bâkto ngoḍhâ
Molaè ḍâri ghi’ ngoḍhâna, Alimin aktif ḍâlâm geraghân nasional. Awâlna, èpon panèka ḍhâḍḍhi wartawan ghâbây koran Ḍ*jawa Moeḍa* bân noro' Budi Utomo . Bâkto Sârèkat Islam tombu, sè andi' ghâris perlawanan sè lebbi jhârna' dâ' politik pamarènta kolonial, Alimin noro' organisasi bân odi' è asrama ghâdhuna HOS Tjokroaminoto.  Saellana jârèya, èbârengngè ḍokter ngoḍâ , Tjipto Mangoenkoesoemo, èpon noro' Insulinde bân jhughân mènangka editor è jurnal sè anyama *Moḍjopahit* è Batavia . Salèrana jhughân aktif è dâlâm ngator buruh dermaghâ bân pelaut, bân abhânto aghâbây Serikat Buruh Pelabuhan (sabellunna anyama Serikat Karyawan Pelabuhan bân Tase').

### Agabung ka Partai Komunis
Bâkto organisasi komunis pertama è Indonesia, Indische Sociaal-Democratische Vereeniging (ISDV), èpaḍhâḍḍhi, Alimin noro'. Organisasi ka'dinto pas ḍhâḍḍhi Partai Komunis Indonesia (PKI). Salèrana ḍhâḍḍhi pamimpin wilayah è Jakarta è taon 1918.

Menorot *Robert Cribb* è *"Jakarta's Heroes and Revolutionaries 1945-1949"* (2010), Alimin, sè agerra' è Pelabuhan Tanjung Priok, jhughân anḍi' hubungan sareng *jawara Banten* . Saellana jârèya, PKI è Jakarta kalabân saḍar arèkrut para pejuwâng panèka ḍâlâm geraghânna. Militansi bân solidaritas kaum pejuang dunnya cèlleng panèka aberri' PKI lèndhungan ḍâri campor tanang bhâncolèng laèn sè èsewa sareng otoritas kolonial bân kapitalis inḍustri è Jakarta.

## Sombher
Yusril Ihza Mahenḍra

**Yusril Ihza Mahenḍra** lahèr è tangghâl 5 Pèbruari 1956 aropa’aghi aḍvokat, akaḍemisi, bân politisi. Satèya Yusril atugas dhaddhi Mentri Koorḍinator Hukum, Hak Asasi Manusia, Imigrasi, bân Koreksi Indonesia molaè tangghal 21 Oktober 2024.

Sabelunnah, Yusril pernah ajabat neng è Sekretariat Naghârâh mènangka dhaddhi tokang ghabay naskanah Presiḍen Soeharto bân B. J. Habibie. samarena jareya, yusril  dhâddhi Angghuta ḌPR (ḌPR/MPR), bân pernah atugas dhaddhi Mentri Hukum bân Legislasi, Mentri Kehakiman bân Hak Asasi Manusia, bân Mentri Sekretaris Naghârâh RI.

Yusril jhughân aktif è bânnya' kegiatan internasional, akadhi ASEAN, AALCO, bân Organisasi Kerjasama Islam (OIC). Yusril panèka pernah dhaddhi Ketua Panitia Penyelenggara Konferensi Internasional Tsunami bân KTT Asia-Afrika kaḍuwâ' è Jakarta. Yusril jhughân ampon mimpin ḍelegasi Republik Inḍonesia ḍâ' pan-bârâmpan konferensi Perserikatan Bangsa-Bangsa (PBB) kaangghuy aḍiskusi bân ngessa aghi pan-bârâmpan konvènsi internasional, è antarana Konvènsi PBB tentang Kejahadhân Terorganisir Transnasional è Palermo, Italia, bân Konvènsi PBB alabân Korupsi è Kantor Pusat PBB è New York. Yusril jhughân ampon pernah atugas mènangka dhaddhi Presiḍen Organisasi Konsultasi Hukum Asia-Afrika (AALCO), sè èkantor pusat è New Ḍelhi, Inḍia.

Yusril pernah ètunjuk dhaddhi Ketua Partai Bintang Bulan Sabit (PBB) bâkto partai kasebbhut èpadhâddhi è awal jhâman Reformasi è tangghâl 17 Juli 1998. Tangghâl 26 April 2015, èpele polè dhaddhi Ketua Partai Bintang Bulân Sabit è Kongres PBB ka-4 è Puncak, jhaba Bârâ' Yusril  èpèlè polè kalabân aklamasi è Kongres PBB ka-5 sè èlaksanaaghi è Tanjungpanḍan, Belitung è taon 2020.

## <big>Carèta oḍi'</big>
Yusril Ihza Mahenḍra aropa’agi pottra se ka ennem ḍâri 11 orèng se eppa’nah anyamah Iḍris bin Haji Zainal Abiḍin sareng embu’en anyamah Nursiha binti Jama Sanḍon. Keluarga paternal asalla ḍâri Johor. Bângâtowah èpon nyamanah Tengku Haji Mohammaḍ Thaib, aropa’agi oreng se moljâ ḍâri Kesultanan Johor. Tas-attassa leluhurre bisa ètemmoè è Polo Lingga bân Polo Penyengat sè samangkèn èsebbhut Propinsi Polo Riau. Keluarga dâri ramana ampon neptep è Belitung molaè ahèr abaḍ ka-19. Keluarga maternal asalla ḍâri Aie Tabik, Payakumbuh, Sumatera Bârâ'. Bhâbhu’na, Jama Sanḍon, katoronan Persia, ponakanna sèttong ulama sè mashur è dhisa kalabân nyama ḍatuk Keramat Lais, sè nyebbâraghi Islam è Belitung atas parèntana Sultan Acèh è abaḍ ke-18. È abaḍ ke-19, kaluwarga bâbinè'na è ghâris katoronan èbhu ngallè ḍâri wilayah Minangkabau ka wilayah Kampar sè samangkèn èsebbhut Propinsi Riau, bân akhèrra neptep è Polo Belitung. Eppa’na Yusril, Haji Zainal Abiḍin bin Haji Ahmaḍ, kalonta mènangka ulama' sè èhormat è Polo Belitung. salaènnah jârèya, ramana, Iḍris bin Haji Zainal, jhughân èkennal kalabân ulama' moḍerat, aktivis Partai Masyumi, seniman bân sutradara tèater traḍisional.

## Sombher
Ghâncaran

**Ghâncaran** iyâ arèya karjâ sastra sè aropa carètansè èpaḍâpa' bgangghuy narasi. Panolèsanna ghâncaran mapolong monolog bân Dialog. Sè ngarang carètana mamaso'aghi hasèlla pèkkèranna ka pèkkèranna tokoh. Carana maḍâpa' gagasanna èlakonè èbakto para tokoh ngalakonè Dialog. Secara umum, ghâncaran èbâgi dhâddhi ghâncaran sastra bân ghâncaran non sastra. Ghâncaran non sastra aropa karjâ tolès ilmiah akadhi laporan penelitian, makalah, otabâ artikel. Ghâncaran sastra èbâgi polè dhâddhi ghâncaran fiksi bân ghâncaran nok fiksi. Sè tamaso' ghâncaran fiksi iyâ arèya dungngèng, carèta panḍâ', bân novel. Sè tamaso' ghâncaran non fiksi iyâ arèya biografi, autobiografi, bân èsai.

## Ciri khas
Ciri otama ḍâri ghâncaran iyâ arèya agghuyânna ca'-oca' sè ta' ngabâssaghi pola irama otabâ sajak. Ghâncaran anḍi' sèpat aberri' sesuatu bân ghun pèra' nga'anḍi' sakonè' nilai sastra. Pemaparanna ghâncaran bisa èkoca' mènangka karjâ sastra manabi è ḍâlemma bâḍâ pan-bârâmpan peristiwa, pengenalan tokoh bân penggunaan fiksi. Lalakon è ḍâlem sèttong kesatuan ruang bân bâkto dhaddhi torana dhâddhina peristiwa. Kabâḍâ'ân ruang bân bâkto tal bisa èsèbbhut mènangka peristiwa mon taḍâ' tindakan è ḍâlemma. Sabbhân kadhâddhiyân/peristiwa lako alibattaghi tokoh è ḍâlemma. Peristiwa-peristiwa sè ella dhâddhi secara aurutan bân ros-terrosan aropa'aghi hasèl ḍâri tindakanna tokoh. Tokoh-tokoh bân peristiwa sè ècarèta'aghi è ḍâlem prosa sèpaddhâ fiktif. Ghâncaran èsampè'aghi ta' mengutamakan agghuyânna unsur-unsur kabhâghusânna puisi.

## Jenis-jenis Ghâncaran
Ghâncaran biasana èbâgi dhâddhi lèma jenis:

* Ghâncaran naratif
* Ghâncaran deskriptif
* Ghâncaran eksposisi
* Ghâncaran argumentatif
* Ghâncaran persuasi

## Prosa lama
Ghâncaran lama aropa'aghi karjâ sastra sè ta' ngaollè pangaro ḍâri sastra otabâ kabhudhâjâ'ân Bârâ'. Sabellunna masyarakat kennal ka tolèsan, penyampaian ghâncara lama èlakonè kalabân aghuna'aghi lèsan. Agghuyânna tolèsan pas èpakennal selama sebbaranna aghâma bân kabhudhâjâ'ân Islam ka Inḍonèsia. Masyarakat aps molaè menyampaikan prosa kalabân media tolèsan. Ghâncaran lama rèya sè ngawalè sastra Inḍonèsia bân akembangngaghi karjâ sastra laènna. Sèpat ḍâri ghâncaran lama iyâ arèya nga'anḍi' imajinasi bân carètana apusat ḍâ' istana. Carana nolès ghâncaran biyasana anonim, bentuk èssèna ta' aobâ serta ètojjhuwâghi ka'angghuy aberri' pangajhârân. Ghâncaran lama bisa èsajukan ḍḍlem bentuk dungngèng, hikayat, otabâ tambo.

## Referensi

# Kosasih, E. (2008). *[https://tabloidsastra.wordpress.com/wp-content/uploads/2015/11/apresiasi-sastra-indonesia-_-e-kosasih.pdf Apresiasi Sastra Indonesia]*  (PDF). Jakarta: Nobel Edumedia. ISBN&nbsp;978-602-8219-57-0.
# Ahyar, Juni (2019). *[https://repository.unimal.ac.id/5007/2/Isi%20Buku%20Apa%20Itu%20Sastra_v.3.0_Unesco.pdf Apa Itu Sastra: Jenis-Jenis Karya Sastra dan Bagaimanakah Cara Menulis dan Mengapresiasi Sastra]* (PDF). Sleman: Deepublish. hlm.&nbsp;235. ISBN&nbsp;978-623-02-0145-5.
1 (angka)

1 (sèttong) panèka angka, nomer, bân nyamana *glif* sè èwâkkèlè. Angka panèka angka ''positif'' sè partama bân palèng kènik è dâlem urutan angka sè asli. Sifat dhâsar panèka aghâbây 1 biasana èghunaaghi kaangghuy noddhuaghi barang sè partama, sè palèng adâ', otabâ sè palèng tèngghi è dâlem sèttong kalompo'. salaèn jârèya, 1 èghunaaghi mènangka satuan è dâlem ètong bân ngokor. èbâdâ'aghi dâri latar bhâkal, simbolna aoba dâri simbol Sumeria bân Babilonia dâ' sistem angka Arab modern.

È dâlem matematika, 1 panèka identitas perkalian, artena angka apa bhâi sè èkalèyaghi sareng 1 pagghun padâ. Menorot konvensi, 1 bhunten èangghep bilangan prima. Angka 1 èghunaaghi kaangghuy noddhuaghi kabâdâ'ân ("on") è kode *biner*. Konsep 1 jhughân èghunaaghi kaangghuy melambangkan sumber otabâ sumber keberadaan è dâlem bhân-sabbhân tradisi filsafat.

## Matematika
Angka 1 panèka angka asli sè partama saamponna 0. Sabbhân angka asli (tamaso' 1) èbânghon sareng penerusna, sè artena ètamba'aghi 1 dâ' angka asli sabellunna. Angka 1 panèka identitas perkalian dâri bilangan bulat, bilangan riil, bân bilangan kompleks. Properti panèka artèna perkalian dâri angka ponapa bisaos  n bân 1 ta' bhâkal ngobâ hasèlla  (1\times n = n\times 1 = n). Saèngghâna, hasèl dâri kuadrat (1^2), akar kuadrat (\sqrt{1}), bân kakowadhân laènna dâri 1, panèka 1. Angka 1 jhughân faktorial dâri dhibi'na (1!=11!=1), bân 0! pâḍâ bhâi andi' nilai 1. Hasil panèka aropaaghi kasus khusus perkalian kosong. Maskè possa' kalabân definisi bilangan prima (angka sè èbâgi sareng 1 bân dhibi', è hal panèka 1), 1 ta' èangghep prima otabâ komposit metorot konvensi modern. Konstruksi matematika dâri bilangan asli ngajhâri 1 kalabân cara sè bhân-sabbhân. Contona, è dâlem rumusan asli aksioma Peano sareng Giuseppe Peano, sè mendefinisikan bilangan asli kalabân cara sè teppa' bân logis, 1 èperlakuaghi mènangka dasar urutan bilangan asli. Peano saterrossa marevisi aksioma-na saènggâ urutan bilangan asli èmolaè dâri 0. È dâlem definisi kardinal Von Neumann dâri bilangan asli, bhân-sabbhân bilangan èarteaghi mènangka himpunan sè aghândhu' kabbhi bilangan sabellunna; angka 1 ènyataaghi mènangka singleton {0} sè unsur-unsurna coma ngandung 0. Kotak panèka conto umum dâri sistem bilangan dasar-1, polana comah ngandellaghi sèttong simbol, kotak panèka dhibi'. Maskè panèka cara sè cè' ghâmpangna kaangghuy ngajhâri bilangan asli, sistem bilangan dasar-1 rang-rang èghunaaghi mènangka dasar kaangghuy ètong polana èbâca sè korang beccè'.

È bânnya' masalah matematika bân teknik, nilai numerik biasana ènormalisasi dâ' interval satuan  [0,1] ; Angka 1 è dinna' ngajhâri nilai maksimum sè bisa. Contona, 1 èartèyaghi mènangka probabilitas dâri sèttong kadhâddhiyân sè tantona otabâ para' tantona bhâkal èlampa'aghi. Conto laènna panèka *vektor*, sè serrèng ènormalisasi dâ' vektor satuan (vektor kalabân magnitudo sèttong), polana vektor panèka andi' sifat sè lebbi ghâmpang èpahami. Fungsi jhughân serrèng ènormalisasi saènggâna andi' integral sèttong, andi' maksimum sèttong, otabâ andi' fungsi sè integrasi kuadratna sèttong, tagantong dâri aplikasina.

## Sombhèr
Moestopo

**Moestopo** (13 Juni 1913 – 29 Sepètmber 1986) panèka ḍokter ghighi Inḍonèsia, pejuwâng kâmerdhikaan, bân penḍiḍik. ènyata'aghi Pahlawan Nasional è tangghâl 9 Nopèmber 2007.

Bhâbbhâr è Kediri, Jhâbâ Tèmor, Moestopo ngalle ka Sorbhâjâ ghâbây hadir è Sâkola Kâḍokteran Ghighi e Sorbhâjâ. Praktèk ḍokter ghighi sè èmolaè Moestopo ambu è taon 1942 nalèka Jeppang ajhâjhâ Inḍonèsia bân Moestopo etangkâp sareng Kempeitai serrèna ketelak agghâ'. Lastarèna èbhibhâssaghi, salèrana sempât ḍhâḍḍi ḍokter ghighina orèng Jeppang namong ahèra motossaghi noro' pelateyân perwira tentara. Lastarena lolos kalabân pojhiân, Moestopo eberri' komando pasughân PETA è Siḍoarjo, salèrana pas eyangka' ḍhâḍḍhi komandan pasukan è Sorbhâjâ. 

Bâkto bâdâ è Sorbhâjâ, teppa' Revolusi Nasional Inḍonèsia, Moestopo ètemmoè pasughân èkspèdisi Inggris sè èpimpin sareng Brigadir Walter Sothern Mallaby Aubertin . Bâkto hubunganna ancor bân Presiḍen Sukarno âèdhikane ka Sorbhâja kaangghuy mabecce' paghâr, Moestopo èpataber kalaghungan mènangka penasehat namong ètola'. È bâkto perrang, èpon aghâdhui pan-bârâmpan kâlaghungan laènna, è antarana mimpin skuadron prajurit biyasa, pencolèng, bân senno' kaangghuy nabur kâbhingongan è antara pasughân Bâlândhâ. Saellana perrang, Moestopo terros alako mènangka ḍokter ghighi, bân è taon 1961, èpon paddhek Universitas Moestopo. Salèrana sèḍhâ è Bandung taon 1986.

## Carèta Oḍi'

### Oḍi' awwâl bân kâḍokteran ghighi
Moestopo lahir è Ngadiluwih, Kediri, Hinḍia Bâlândhâ, è tangghâl 13 Juli 1913. Moestopo panèka ana' nomer ennem ḍâri bâllu' ana'na Raḍen Koesoemowinoto. Saellana asâkola SḌ, Moestopo maso’ ka Sâkola’an Kâḍokteran Ghighi (STOVIT) è Sorbhâjâ. Penḍiḍighânna awwâllâ èbhâjâr sareng tan-tarètanna sè lebbi towa, bân Moestopo saterrossa ajhuwâl bherrâs kaangghuy bhânḍhâ penḍiḍighânna è universitas. Salastarèna asâkola è Sorbhâjâ bân Yogyakarta, è taon 1937 èpaḍhâḍḍhi asisten ghighi è Sorbhâjâ. ḍâri taon 1941 kantos 1942, èpon ḍhâḍḍhi asisten direktur STOVIT.

## Bâkto Èjhâjhâ Jeppang
Bâkto Jeppang ajhâjhâ Inḍonèsia è taon 1942, Moestopo ètangkep sareng Kempeitai polana èsangghâ'aghi orèng Inḍo (camporân orèng Eropa bân Inḍonèsia); sangghâ'ân panèka èbâḍâ'aghi ḍâri bhâḍhânna Moestopo sè ghâghâng. Namong, èpon èbebasaghi, bân saamponna atugas mènangka ḍokter ghighi militer ghâbây orèng Jeppang, èpon narèma pâlateyân militer è Bogor. È kellas sè padâ sareng jenderal Sudirman bân Gatot Soebroto, salèrana lastare palèng bhâghus è kellasna. È bâkto pâlateyân, salèrana nolès makalah tentang kaghuna'anna militer tombhâk perrèng sè èparèngè kalabân kotoranna jhârân, saèngghâ Moestopo narèma nilai tèngghi.

## Sombher
Windows 8

**Windows 8** panèka nyamana sala sèttong vèrsi Microsoft Windows, sarangkaian sistem operasi sè èghâbây sareng Microsoft ka'angghuy èghuna'aghi è komputerra orèng, è antarana komputer roma bân bisnis, laptop, netbook, tablet PC, server, bân PC media center. Sistem operasi panèka ngangghuy mikroprosesor ARM salaèn mikroprosesor x86 tradisional sè èghâbây sareng Intel bân AMD. *Antarmuka* pangghuna èmodifikasi ka'angghuy bisa èghuna'aghi sareng perangkat layar sè salaèn *mouse* bân *keyboard*, saèngghâna Windows 8 èrancang ka'angghuy perangkat tablet sè seddhingan.

Microsoft resmi makalowar Windows 8 è tangghâl 26 Oktober 2012, abhâreng bân paluncurân komputer sè lu-ghâlluna sè ngangghuy Windows 8. Vèrsi *uji coba* Windows 8 panèka *Pratinjau Pengembang*, *Pratinjau Konsumen*, bân *Pratinjau Rilis**.* È tangghâl 26 Juni 2013, Microsoft makalowar vèrsi percobaan Windows 8.1 (sè sabellumma èkennal sareng Microsoft Blue), peningkatan ka Windows 8, Windows 7, Windows Vista, bân Windows XP . Tangghâl18 Oktober 2013, Microsoft èrilis Windows 8.1 mènangka pembaruan gratis ghâbây Windows 8.

## Sajhârâ Pangembângan

Pangembângan Windows 8 èmolaè sabellumma paluncurân Windows 7 è taon 2009. È ahër Jânuwari 2011, è *Consumer Electronics Show* (CES), Microsoft ngomommaghi jhâ' Windows 8 bhâkal adukung mikroprosesor ARM salaèn mikroprosesor x86 ḍâri Intel, AMD bân VIA Technologies. Blog "Building Windows 8", sè èluncuraghi è tangghâl 15 Agustus 2011, ajellassaghi fitur bân proses pangembângan Windows 8.

Microsoft ajellasaghi pan-bârâmpan fitur bân *pembaruan* anyar ghâbây Windows 8 è arè lu-ghâlluna *konferensi* *Build* è tangghâl 13 Sèptèmber 2011. Microsoft makalowar *Windows 8 Developer Preview* (*build 8102)* è arè sè paḍâ, sè tamaso' SDK bân alat-alat pangembângan (akadhi *Visual Studio Express* bân *Expression Bundle*) ka'angghuy *antarmuka* Windows 8 sè anyar. Menorot Microsoft, *Developer Preview* *èdownload* 535.000 kalè ḍâlem 12 jhâm lu-ghâlluna saamponna èrilis. Awwâllâ ètepteppaghi kadaluwarsa tangghâl 11 Maret 2012, è Pèbruwari 2013 tangghâl kadaluarsa *Developer Preview* èyundur kantos 15 Jânuwari 2013.

## Sombher
Mohammad Saleh (dokter)

**Ḍr**. **Mohammad Saleh** (15 Maret 1888 – 2 Maret 1952) panèka ḍokter sè partama sè èberri' wewenang sareng Pâmarènta Inḍonèsia kaangghuy mimpin RS umum è Kottha Probolinggo kalabân bhântowan Ḍr. Sardadi bân Ḍr. Pyter (ḍâri Swiss).

## Carèta Oḍi'
Mohammad Saleh panèka ana’ bungso ḍâri 5 ana’na H. Sastrodikromo sareng Hj. Nalirah.  Salèrana lolosân ḍâri STOVIA abhâreng Soetomo. Salerana jhughân angghuta Geraghân Boedi Oetomo. Saellana lolos ḍâri STOVIA, Mohammad Saleh ètugasaghi sareng Pâmarènta Bâlânḍhâ mènangka ḍokter asli è bhân-sabbhân wilayah èmolaè ḍâri Jakarta, Boyolali (Jâbâ Tengnga), Kolonedale (Sulawesi Tengnga), Bândâbâsa, Pasuruan (Jâbâ Tèmor), bân Probolinggo.

### Sajjek neng è Probolinggo
Mohammad Saleh molaè oḍi' è compo' dinas bekkas pangghâbâ Hinḍia Bâlândhâ è Jl. Laoet No. 1 (semangken Jl. Dr. Moh. Saleh No. 1). compo'na Mohammad Saleh sabellunna abhâdhiaghi RS sè partama, apotèk, bân bengko dinas. Bengko panèka ejhulughi Bengkona Bhineka Tunggal Ika amarghâ ḍâḍḍi kennângngânna kompolan ngangoḍhâḍân ḍâri man-ḍimman ḍaèra è Nusantara . Asareng Soetomo, compo’ ka’dinto jhughân amolaè pembentughân Partai Raya Indonesia (Parindra).

## Kâlowarga
Mohammad Saleh akabin sareng Emma Naimah (lahèr è Jakarta taon 1883), ana' bungso ḍâri empa' târètan sè lahèr ḍâri Daeng Moehsin bân Masnoon (Nyak' Nde). Andi' 11 ana' (8 lakè' bân 3 binè') èngghi panèka:

# Soeratmi Saleh (1905)
# Soeratman Saleh (1907)
# Marsekal Muda TNI (Anumerta) Prof. Dr. Abdulrahman Saleh (1909)
# Haroen Al-Rasyid Saleh (1911)
# Ir. Mohammad Effendi Saleh (1912)
# Mayjen TNI (Purnawirawan) Dr. H. Abdul Aziz Saleh (1914)
# Mochtar Saleh (1917)
# Brigjen TNI (Purnawirawan) Dr. Alibasah Saleh (1919)
# Soemartini Saleh (1920)
# Marsekal Muda TNI (Purnawirawan) Dr. H. Abubakar Saleh (1923)
# Soehartini Saleh (1926)

## Warisân
Mènangka tanḍhâ sokkor ḍâ’ jasana Mohammad Saleh ḍâ’ Kottha Probolinggo, bangunan-bangunan è bâbâ panèka èpaḍḍhek kaangguy maènga’ jasana, èngghi panèka:

# Museum Ḍr Mohammad Saleh
# RSUḌ Ḍr Mohammad Saleh

## Sombher