open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abaya

**Abaya** panèka kalambhi sè asalla ḍâri Tèmor Tengnga, abentu' para' paḍâ'â bân jubâ. Dâri rèya, abaya ènyamaè jubaâ Arab. Abaya biasana èangghuy pan-bârâmpan bâbinè'an è bâgiyân è dhunnya Islam sè bâḍâ èantarana Afrika Lao' bân Jazirah Arab. Angghuyân tradisional orèng binè' Indonèsia bân Malaysia sè èkoca' kebaya sè asalla dâri istilah abaya. Abaya aropa'aghi kalambhi sè longgâr sè ta' nojjhuaghi lengkongan bhâdhânna orèng binè', saènggâna ampon dhâddhi alternatif ghâbây bânnya' orèng binè' muslim kaangghuy notop aorat, sè identik kalabân bârna sè petteng. Salaèn jârèya, abaya umumma èhias kalabân manik-manik otabâ bordir sè teng-setteng.

## Dhâsar Pamèkèran
Dhâsar pamèkèran lu kelluna kaangghuy ngangghuy abaya serrèng èsandhingi kalabân ayat Al-Qur'an se dâlem artèna "Ya Nabi! Soro bhâbinè'na bân potrana bân bhâbinè'an sè parcajâ kaangghuy notop bâgiyân pribadina kalabân kalambhi sè èbâdâ'aghi. Kalabân cara ghâpanèka bhâkal èkennal bân ta' bhâkal èalamè" (Quran 33:59, èartèaghi bi' Ahmad Ali). Kutipan panèka serrèng èbhâkta mènangka argumèn kaangghuy ngangghuy abaya.

## Naghârâ
È naghârâ-naghârâ Arab è Teluk Persia, bârna abaya cèndhâng celleng. Bhâbinè'an sè ngangghuy abaya celleng arèya hal sè omom bânnè namong è Qatar, namong  para' kabbhi naghâra Islam se ngangguy abaya celleng. Kalambhi lowar sè sèderhana bân longgâr sè èangghuy bhâbinè'an Muslim è Jazirah Arab bân Afrika Lao' panèka kalambhi tradisional sè ampon bâdâ è dâlem kabudâjâ'ân Islam. Abaya èangghep mènangka tandhâ sopan bân biasana èangguy bi' kodung, bân/otabâ niqab.

## Arab Saudi
È Arab Saudi, bhâbinè'an parlo notop bhâdhâna è adâ'na orèng bânnya'. Namong, è bulân Maret 2018, Putra Mahkota Mohammad bin Salman nyataaghi jhâ' bhâbinè'an bisa mele apa sè èangghuy è adâ'na orèng bânnya', asalkan ètoro'è standar sè nanto. "Ka'dinto nca'an bhâbinè' kaangghuy motossaghi jenis kalambhi sè sederhana bân hormat sè èpèlè kaangghuy èangghuy."

## Uni Emirat Arab
Abaya biasana èangghuy è Uni Emirat Arab. È taon 2008, abaya èpadhâddhi bhâdhân nasional è UEA, sè dhâddhiyâghi naghârâ panèka pusat abaya kaangguy pan-bârâmpan naghârâ. Bârna abaya omoma abârna petteng. Abaya serrèng èghâbây dâri kaèn akadhi crepe, georgette, bân sifon bân bârna tèra' akadhi krèm bân potè kaangghuy cocok bân iklim naghârâ.

## Indonèsia
È Indonèsia, abaya èkennal kalabân pan-bârâmpan nyama namong andi' tojjhuwân sè padhâ, èngghi panèka notobi aurat. Gaya modern biasana sè èkennal kalabân kaftan, èpotong dâri kaèn akadhi crepe, georgette, bân kaèn sè èkennal kalabân nyama sifon. Gaya laèn sè èkennal panèka abaya sè èbukka' è adâ'na bân ètotop è adâ'na. Gaya abaya bhân-sabbhân wilayah: bâdâ abaya sè èbordir dâri kaèn celleng  è bâkto sè laènna bârna tèra' bân andi' bânnya' bhângon ornamèn seni è attasna.
Ta'jil

Ta'jil otabâ pamukka' bhuka pasa panèka istilah omom ghâbây cem-macemma kakanan sè èkakan ta' abit saamponna abhuka, biasana aropa kakanan sè manès akadhi kompot gheddhâng, sop buwâ, es camporan, bân salaènna. Dâlem Kamus Besar Indonesia (KBBI), oca’ takjil artèna malekkas bhuka pasa. Oca’ ghâpanèka asalla dâri oca’ arab ‘ajila se artèna makabhuruaghi, saèngghâ ta'jil andi' artè parènta kaangguy aburu buka poasa.

È bhâsa Minang, istilah ghâbây ta'jil èkennal kalabân oca' pabukoan .Bâdâ tradisi ngateraghi ta'jil dâri manto ka mattowana, sè èsebbhut kalabân maanta pabukoan. 

Catetan sè akae’ kalabân istilah ta'jil bhâsa Indonesia, ta'jil panèka epangghi’i è ḍâlem catetan Snouck Hurgronje ‘De Atjehers’ ènggi panèka laporanna e bâkto mangkat ka Aceh e taon 1891-1892. Dâlem catetanna, eterrangaghi jhâ' rèng-orèng Aceh ampon nyadhiyâ’agi menu bhuka pasa (ta'jil) è masjid kaangguy masyarakat.

## Oca’ dhâsar
Oca’ dhâsarra ta'jil panèka ‘ajjala, se artena ’maceppet’. Oca' toronan ta'jiil, artena 'aghâlimpo' (è dâlem hal bhuka pasa)'. Sala sèttong bâgiyân sè palèng èantos è bâkto bulân Pasa panèka bâkto bhuka'an, sè serrèng èèssè kalabân macem-macem jhâjhânan.

## Cem-Macemma ta'jil

* Dhâdâr Ghulung èssè nyèor
* Podèng Rotè
* Donat
* Kolek gheddhâng
* Ès Kopyor
* Ès Cèndhul
* Ès Buwâ
* Ès gheddhâng Ijo
* Ghuringan
* Gheddhâng Ghuring
* Manisan lang-kaling
* dll.

## Oladhi jhughân

* Iftar
* Puasa
* Lebaran

## Sombher
Mudik

**Mudik** dâlem KBBI èsebbhut kalabân oca' molè ka kampong, asalla panèka kalakoan migran/buruh migran kaangghuy abâli ka kampong asalla. Istilah mudik è Indonesia ètandhâi kalabân tradisi taonan sè èlampa'aghi sabellunna liburan aghâma sè rajeh, contona sabellunna tellasân idul fitri, Idul Adha, Natal & Taon Anyar bân liburan nasional. È bâkto ghanèka, bâdâ kasempatan kaangguy akompol kalabân bhâlâ se acar-pencar ka manca naghâra, bhâla sè bâḍâ è roma, tantona polè ngonjung bân aparèng hormat dâ' rèng seppo. Transportasi sè èghunaaghi tamaso': kapal terbang, krèta, prao, bis, bân kendârâân pribadi akadhu motor bân sapèda, maskè trek bân bajaj bisa èghunaaghi kaangghuy mole.

## Oca' dhâsar
Oca' mudik asalla dâri oca' Jhâbâ Kono muḍik, dâri oca ' uḍik sè artena onggâ; maju (ajhâlân) ka attas; nojju ka dhârât. È jhâman kona, sabellunna kadhâddhiyân perkotaan rajâ è Jakarta, ghi' bânnya' daerah sè anyama akhèr udik otabâ ilir (dâjâ otabâ hilir) bân sabâgiyân bânnya' akhèr panèka èghântè'è kalabân oca' Melayu lao' otabâ dâjâ. Contona, ènga' Meruya Udik, Meruya Ilir, Sukabumi Udik, Sukabumi Ilir, tor salaenna.

È bâkto Jakarta ghi' èsebbhut Batavia, pasokan hasèl pertanian dâ' wilaya Batavia èkala' dâri wilaya-wilaya è lowar tèmbok kotta sè bâḍâ è lao'. Mèlana bâḍâ nyama-nyama daèra neng è Jakarta sè kabâḍâ’ân bi' tombuwân, ènga' Kebbhun Jherruk, Kebbhun Kopi, Kebbhun Lanas, Kemanggis, Dhurin Kalibata, bân salaènna. Orèng tani bân rèng dhâghâng hasèl pertanian ngangka' bhârângnga lèbât songay. Dâri jiya pas tombu istilah milir-mudik, se artèna padâ bân molè-molè. Mudik otaba molè ka ra-ara bilâ molè dâri kotta ka sabâ, bân saterrossa li-baliyân.

Bâdâ kèya tèori sè ngoca' jhâ' asalla oca’ “Mudik” rèya dâri akronim dâri dhuwâ’ oca’ è dâlem bhâsa Jhâbâ “Mulih dhisik ” se artèna “Molè kaadâ’”. Maskè kabâdâenna ghi' ta' mastè, teori rèya cokop bânnya' tasebbâr, khosossa è antarana orèng Jhâbâ.

## Tantangan Transportasi Mudik
Tangghungan sè palèng berrâ' sè èadheppi è bâkto molè panèka nyadiyâaghi sistem transportasi polana padâ bânnya' orèng sè ngangguy transportasi omom otabâ kendhârâ'ân lèbât jhâlân sè bâdâ, sè serrèng ngasèlaghi panompang/pelancong sè ngadhep kamacetan bân keterlambatan parjhâlânan. Motor, spèda, krèta, kapal bân bis antar kotta rèya transportasi sè palèng bânnya' èghunaaghi kaangghuy mole è bâkto tellasân.

## Mudik è Indonèsia
È bâkto ghi' mudik tellasân taon 2024, bânnya' layanan mudik gratis sè bhâkal èlaksanaaghi, sareng lembaga swasta otabâ pamarènta. Sala sèttong layanan mudik gratis panèka krèta Motis sè andi' 3 ara, èngghi panèka Motis Lao' (Cilegon - Semarang), Motis Tengnga (Jakarta - Purworejo) bân Motis Lao' (Jakarta - Bandung - Madiun). Layanan Motis èator bi' Krèta Indonèsia kalabân tugas dâri Kementerian Perhubungan Indonesia .

## Sombher
Nuzulul qur'an

È ḍâlem tradisi Islam, **Nuzululqur'an** èlampa'aghi è taon 610 M, è bâkto Nabi Muhammad narèma wahyu pertama ḍâri Malaikat Jibrīl, sè nandhâ'aghi awwâl wahyu ayat-ayat Al-Qur'an. Kadhâddhiyân panèka kadhâddhiyân è Ghuwa Hira, è sokona Jabal Nur, semma’ ka Mekka .  *Tafsir Ibn Kathir* nyataaghi jhâ' kadhâddhiyân panèka èlampa'aghi è malem Lailatul Qadar è bulân Ramadhan, tangghâl sè teppa'na ta' èkataoè. Namong, menorot Mubarakpuri, tangghâl kadhâddhiyân panèka èlampa'aghi è tangghâl 21 Ramadhan sabellunna mataarè terbi' (10 Agustus 610) – è bâkto Nabi Muhammad aomor 40 taon, 6 bulân, bân 12 arè è hijriyah, otabâ 39 taon, 3 bulân, bân 22 arè è jâman Kristen. 

## Carèta
Mènorot carètana Nabi Muhammad, è bâkto bâḍâ è Ghuwâ Hira, semma’ ka Mekka, Malaèkat Jibril rabu pas marènta, “Maca!” Saoddhâ Nabi Muhammad, "Sèngko’ ta’ tao maca." Saterrossa Malaèkat Jibril adhekkep bân aleppas tello kalè bân ahèrra malaèkat Jibril notorragi lèma' ayat ḍâ'-aḍâ' Surah Al-Alaq . ”(1) Bâca, kalabân asmana Pangèranna bâ'na sè nyèpta’aghi. (2) Salèrana nyèpta’aghi manossa ḍâri brongkol ḍârâ. (3) Bâca, bân Ghustèna bâ'na arèya sè Maha Aghung. (4)  sè ngajhâri ngangghuy pulpèn. (5) Salèrana ngajhâri manossa apa sè ta' èkataoè. ” (Bukhari 4953).

### Sabelluna
Muhammad èlahèrraghi bân èrabât è Mekka. È bâkto aomor 40 taon, salèrana mataḍâ' bâktona kaangghuy aḍua' bân atanya'aghi aspek-aspek ḍâri pacèptaan manossa.  &#x5B; *kacanbsp;èparloaghi* &#x5D; Salèrana nolak kajâhadhân, ketimpangan sosial, kata'adhilân, diskriminasi ḍâ' bhâbinè'an, perrang antar suku, bân penyalahgunaan kakobâsa'an suku è perioḍe pra-Islam .  Kerusakan moral masyarakat è bâkto jârèya bân pangaterro kaangghuy nyarè kabhenḍerrân sè lerres adhâddhiyagi Nabi Muhammad mèlè kaangghuy ngasoraghi dhibi'na è Ghuwâ Hira, 3 mil ḍâri Mekka.   

### Nalékana
È tradisi Islam, Jibril ḍâteng ḍâ' Nabi Muhammad pas adhâbu, "Maos!" Dhâbuna Muhammad, “Sèngko’ ta’ bisa maca.” Saterrossa Malaèkat Jibril adhekkep bân aleppas sabânnya'na tello kalè, bân ahèrra Jibril maos lèma' ayat ḍâ'-aḍâ' Surah Al-Alaq :       

### Samarèna
Kakobâtèr ḍâ’ kadhâddhiyân ka’ḍinto, Kanjeng Nabi Muhammad lajhu ḍâ’ ka dhâlemma Khadijah lajhu nyo’on sopajâ èsalèmodhi. Sè kaḍuwâna jhughân èntar ka pottrana pamanna Khadijah, Waraqah bin Naufal, sè dhâddhi orèng Kristen. È ḍâlem tradisi Islam, Waraqah, saamponna èberri' tao kadhâddhiyân jârèya, ngakoè tandhâ-tandhâ kanabiyân,    bân parcajâ jhâ’ wahyu sè ètarèma sareng Nabi Muhammad asalla ḍâri Allah.  Waraqah pas ngoca’: “Hèi trètan, apa sè tèbâ ka bâ'na?” Samarèna Nabi acarèta Nuzululqur'an, Waraqah ajawâb: "Arèya Namus (malaèkat) sè èotos Allah ka Nabi Musa. Moghâ-moghâ sèngko' pagghun èparèngè kaoḍi'ân bilâ bâ'na la èojuk bi' bhângsana bâ'na." Muhammad atanya: "Apa rèng-orèng rowa bhâkal ngojuk kaulâ?" Waraqah ajawâb: "Iyâ, bhenḍer, taḍâ' orèng sè èberri'i Wahyu akadhi bâ'na kajâbâna orèng tantona bhâkal bâji' ka orèng rowa. Manabi kaulâ odhi' kantos nengghu arè mangkèn, kaulâ bhâkal abhânto bâ'na saamampuna." Saamponna abit, Waraqah sèdhâ.
Diane Greene

**Diane B. Greene** (lahèr 9 Junè 1955) Diane pangosaha bân *eksekutif teknologi* è Amerika Serikat. Greene amolay karirrâ dhâddhi arsitèk *angkatan laut* sabellunna aobâ ka industri teknologi, è dimma èpon Diane sè majhâghâ bân CEO VMware ḍâri taon 1998 sampè' taon 2008. Diane dhâddhi *direktur dewan Google* bân *CEO Google Cloud* ḍâri taon 2015 sampè' taon 2019. Diane jhughân sè majhâghâ  bân CEO ḍâri ḍuwâ' *startup*, Bebop bân VXtreme, sè èbelli sareng Google bân Microsoft, èngghi panèka $380 juta bân $75 juta.

**Diane B. Greene** lahèr è Annapolis, Maryland ḍâri insinyur bân ghuru, Greene narèma jhuluk sarjana teknik messin ḍâri Universitas Vermont è taon 1976 bân jhuluk master è *Arsitektur Angkatan Laut* ḍâri MIT è taon 1978.

È taon 1987, Diane lolos kalabân jhuluk master è bidang èlmo komputèr ḍâri Universitas California, Berkeley, è dḍissa', Diane tatemmo kalabân calon lakèna bân co-founder VMware, Mendel Rosenblum.

## Karèr
È omor19 taon, Greene aperrang è Kajuwaraan Salancar Angèn Dhnnya sè partama bân mennang kajuwaraan *perahu tiup wanita nasiona*l è taon 1976. È awwâl karirrâ, Greene alako dhâddhi arsitek *angkatan laut*, è ḍissa', Greene arancang kapal bân struktur *lepas pantai*. Diane Greene jhughân atugas dhâddhi kapala teknik è Windsurfing International. Saellana ollè jhuluk master kaḍuwâ' è bidang èlmo komputèr,, Diane aobaâ ka *industri teknologi* bân alako dhaddhi insinyur bân *manajer* è Sybase, Tandem Computers, bân Silicon Graphics. Diane jhughân co-founder bân CEO VXtreme, sè èbelli sareng Microsoft bân dhâddhi dhâsar ghâbây pemutar filem Microsoft.

### VMWare
È taon 1998, Greene, Mendel Rosenblum, Scott Devine, Edward Wang bân Edouard Bugnion maddhek VMware. Kalabân Greene sè dhâddhi CEO, VMware aghâbây pasar kaangghuy *virtualisasi* *arus utama* bân arintis *virtualisasi x86*.  Partama kalè ngennallaghi teknologi è desktop kaangghuy cara ajhâlânnaghi pan-bârâmpan *sistem operasi* sè ta' parlo è *reboot* . Samarèna jârèya, rèng-orèng rowa aghâbây virtualisasi ka server kaangghuy cara nyederhanaaghi *manajemen sistem*, nambâi pemanfaatan server, bân hèmat *daya*. Satèya, virtualisasi panèka cara umum kaangghuy ajhâlânaghi server.

È taon 2004, VMware èbelli sareng EMC Corporation kalabân arghâ $635 juta, bân Greene terros dhâddhi CEO. VMware afungsi dhâddhi *anak perusahaan*, èpèyara nyamana, merek, bân prodhuk bân ècappa'aghi pendapatan $2 miliar. È taon 2007, VMware IPO'd kalabân nèlai $19,1 miliar, sè dhâddhi IPO teknologi palèng bhâghus è taon 2007. Tangghâl 8 Juli 2008, Greene èpeccat dhâddhi presiden bân CEO sareng dewan direksi VMware bân èghântè'è sareng Paul Maritz, veteran Microsoft sè ampon pènsiun 14 taon sè ngator *bisnis komputasi awan* è perusahaan induk VMware EMC. Greene èsoro pagghun neng-neng è dissa' bân ngala' peran penting è perusahaan, tapè bi' Diane ètolak.

Greene ampon acaca parkara pangalamânna è bâkto maddhek bân matombu VMware è Stanford, è YCombinator 's Startup School, è (co-founder Linkedin) podcast "Masters of Scale" Reid Hoffman, bân bânnya' polè.
Frances Gertrude McGill

**Frances Gertrude McGill** (18 Nopèmber 1882 - 21 Jânuaru 1958) panèka sorang ahli patologi forensik, kriminologi, bakteriologi, alergologi, sareng alergi sè asalla ḍâri Kanaḍa. Èjhulughi "Sherlock Holmes ḍâri Saskatchewan" karana katerampilân deduktif sareng terkennalla dhibi'èn è aḍâ'ân publik. McGill apangaro ka perkembangan patologi forensik ḍâlem kalakoan kapolisiân Kanaḍa sareng èkennal sacara internasional atas kaahliânna ḍâlem biḍang kasebbhut.

Saamponna malastarè gellar dokterra è Universitas Manitoba ka taon 1915, McGill ngallè ka Saskatchewan, kennengan sè kammah McGill ḍâ'-aḍâ'ân ngaollè kalakoan mènangka ahli bakteriologi provinsi sareng pas mènangka ahli patologi provinsi. Dhibi'èn alako sacara ghu-ongghu kalabân Royal Canadian Mounted Police (RCMP) sareng kapolisiân lokal salam lebbi ḍâri tello polo taon bân aperran penting ḍâlem abangun laboratorium fotensik RCMP sè ḍâ'-aḍâ'. McGill mimpin laboratorium RCMP salama tello' taon bân ngalatè rekrutan anyar RCMP ḍâlem metoḍe deteksi forensik. Sammponna pensiun ka taon 1946, McGill èangka' dhâddhi Ḍokter kahormatanan RCMP sareng Mentri Kahakiman Kanaḍa kalabân dhâddhi sala sèttong angghuta binè' resmi sè ḍâ'-aḍâ' ḍâri kapolisiân kasebbhut bân terros aperan kalabân aktif mènangka konsultan kaangghuy RCMP kantos akhèr hayatta ka taon 1959.

Salaèn kalakoan patologissa, McGill majhâlân praktèk meḍis swasra kaangghuy ḍiagnosis bân parawatan alèrgi. Dhibi'èn èkennal mènangka spesialis ḍâlem pangujiân alèrgi, bân para ḍokter è sakabbhinah Saskatchewan arujuk pasièn kaangghuy èrabât.

McGill panèka angghuta Canadian Science and Engineering Hall of Fame. Saamponna adhinggâl dhunnya, è Saskatchewan bâgiyân ḍâjâ bâḍâ ḍanau sè èparèngu nyama 
Ḍanau McGill mènangka tandhâ ngormat kaangghuy dhibi'èn.
Karlina Leksono Supelli

**Karlina Rohima Supelli** otabâ lebbi èkennal kalbân nyama Karlina Supelli (lahèr tangghâl 15 Januwari 1958) aropa'aghi sala sèttong filsuf bân sala sèttong *astronom* binè' sè partama ḍâri Inḍonèsia. Karlina anḍi' minat sè ḍâlem ḍâ' fisika, matematika bân metafisika. Salaèn jârèya, Karlina jhughân anḍi' kakobâtèran gsè akaè' ka kamanossa'an.
## Biografi
Karlina è parajâ sareng kalowargana molaè ghi' kènè' è Sukabumi. Mènattha ḍâ' astronomi èmolaè bâkto Karlina ngabâssaghi bintang è langngè' bân sengghut atanya tentang carana awwâllâ bintang abentu' bân molaè maos bâca'an sè ahubugan kalabân bintang.
### Penḍiḍighân
Kaelina asakola è SMP Yuwati Bhakti Sukabumi. È ka'dinto *kepribadian* bân *karakterrâ* tabentu'. Saellana lulus ḍâri SMA II Bandung, salerana maso' ka *Fakultas Matematika Ilmu Alam* (MIPA) Jurusan Astronomi è Institut Teknologi Bandung (ITB). Karlina lulus kalabân gellar Sarjana Sains (Dra) è bulân Oktober 1981 kalabân skripsi sè èjudhul *"Keruntuhan Gravitasi*: *Kesingularitas dan Masalah Lubang Hitam* ". Karlina narèma gellar doktoral è bidang astronomi ḍâri Universitas College of London, Inggris. Namong, Karlina saterrossâ lebbi ḍâlem ḍâ' filsafat. Karlina ampon mamarè gellar doktoral filsafat è UI è taon 1997 kalabân *disertasi*: *Faces of the Universe, a Constructive Empirical Cosmology è [[Universitas Indonesia]]* (UI) Prof. Dr. Ing BJ Habibie panèka sala sèttong *promotor disertasi* (salaèn Prof. Toeti Heraty Roosseno). Karir akademikna salastarèna èkhususaghi kaangghy èlmo Filsafat . Samangkèn, Dr. Karlina Supelli dhâddhi dosen tetap è Program Pascasarjana è Driyarkara College of Philosophy (STF).  Salaèn ngajhâri è kampus, Karlina jhughân aberri' kuliah umum è pan-bârâmpan kampus laènna.

Karlina paḍâ èkennal kalabhân sebbhuthân *aktifis kemanusiaan* salama masa reformasi Inḍonèsia è taon 1998. Bâkto Karlina ngatowaè, è Pèbruwari 1998, rombongn buk-ibuk s`e paḍâ peduli mabâḍâ *demonstrasi* è aḍâkna Hotèl Inḍonèsia (HI). Karna kadhâddhiyân kasebbhut, Karlina è tangkep kalabân duwâ' orèng binè' laènna, Gadis Arivia bân Wilasih Noviana.

Karlina paḍâ dhâddhi orèng sè ngoca' bân abèla *hak* na *korban kerusuhan* Mèi 1998 è Inḍonèsia bâkto ratosân rèng binè' Tionghoa-Inḍonèsia dhâddhi korban pamerkosaan è Jakarta.  Karlina sampè' èntar ka Amèrika Serikat kaangghuy adessak Pamarènta AS maklè maambu ekspor sanjhâta ka Inḍonèsia sè malolo è ancam matèânna Karlina. Namong, hal arowa ta' makorang tèkaddhâ. Salaèn jèya, Karlina paḍâ aktif abèla hakna orèng binè' Acèh bân Timor Timur sè ngalammè kakerrasân sèksual bi' angghuta militer Inḍonèsia.

## Sombher
Nunuk Nuraini

**Nunuk Nuraini** (1961-27 Jânuwari 2021), sè èkennal mènangka Bu Nunuk, iyâ sorang èlmowân pangan Inḍonèsia sè nemmo câm-macâmma rassana mie instan. Hasèlla sè palèng kalonta iyâ arèya Mie Inḍomie ghuring. Miè rèya cè’ kalontana è dhunnya, saèngghâ molaè taon 1995, parosahaan rèya ella maddhek bânnya’ pabbrik èpan-brâmpan naghârâ tamaso’ tello’ pabbrik è Nigeria.  Karna kalontanan mie rèya, dhibi’na èjhulughi mènangka “Mother Of Inḍomie’ bi’ pangangghuy sosiyal mèḍia Inḍonesia.  Gubernur Jhâbâ Bârâ’ Ridwan Kamil ngolok Nuraini pahlawan ḍâ’ na’-kana’ kos.   Salaènna Inḍomie, Nuraini jhugân sè aghâbây rassa asli ḍâri mie Sarimie bân Supermie. 

Nuraini lahèr è Bandung bân lolos ḍâri Universitas Padjajaran kalabhân ghellâr è bâgiyân teknologi pangan. Nuraini alako è Indofood mènangka mènèjâr departemèn rassa, mamau ressèp saabit tello’ dèkaḍè.  Nuraini sè mamaju rassana mie ghuring sè kalonta neng taon 1982, sè aropaghi mie “kerrèng” ḍâ’-aḍâ’ân. Nuraini nyèptaaghi  rèya ḍâri han-bahan tradisional.  Èantarana rassa laèn sè ècèptaaghi iyâ arèya kari ajhâm, cabbhi bhiru, rendang, tellor accèn, cèngè matta, bân soto. Maskè anḍi’ bânnya’ penggemar, Nuraini rang-rang sè tampillâ è bânnya’ân orèng.

Nuraini taḍâ’ omor neng 27 Jânuwari 2021. Sè payâbbâb kamatè’na ta’ ètemmo. Pan-brâmpan pangormadhân ḍâ’ Nuraini èpaterbi' è mèḍia sosiyal, kalabân oca’an sakalangkong sarta rassa bhunga ḍâ’ bây-ghâbâyânna sè dhâddhi produk Inḍonèsia sè kalonta.

## Sombher
THR

**Tunjangan liburan** (èsingkat **THR** ) iyâ arèya penghasèlan bènni opa sè kodhu èbâjhâr sarèng majikan ka buruh otabâ kalowargana sabellunna liburan aghâma è Indonesia. THR panèka kodhu èbâjhâr ta' lebbi dâri pettong arè sabellunna arèya aghâma. 

Arè-arè rajhâ aghâma sè èmaksod panèka Idul Fitri ghâbây buruh Moslèm, Natal ghâbây buruh Protestan bân Katolik, Nyepi ghâbây buruh Hindu, Waisak ghâbây buruh Buddha, bân Taon Anyar Cina ghâbây buruh Konfusianisme .
Hajji

**Hajji** iyâ arèya ziarâ Islam taonan ka Mekka, kotta soccè umat Islam, bân kewâjibân wâjib bâgi umat Islam sè kodhu ngelakoni palèng enje' sekalè saomor odi' kabbi orèng Muslim la tuwa sè bhâdhân bân pèssèna cokop ngelakoni jhâlânan, bân ollè adukung kalowarghâ sakabbina pas sèta'ḍeteng jârèya. iyâ arèya sittong ḍâri lèma' Rokon Islam, è sampeng Syahâḍât, Abhâjâng, Zakat, bân pasa. Hajji iyâ arèya pertemoan taonan palèng rajâ orèng-orèng è dhunnya. Kebhâḍâân sè bhâdhân bân pèssè cokop ngelakoni ibâḍâ hajji èsebhut istita'ah, bân orèng Muslim sè mapossa syarat rèya è sebbhut mustati. Hajji iyâ arèya *demontrasi solidaritas* orèng-orèng Muslim, bân patonna ka Ghustè Alloh. Oca' Hajji iyâ arèya "anèat ngelakoni jhâlânan", sè *berkonotasi* beccè kelakoan luar ḍâri perjhâlânan bân kalakoan è ḍâlem nèat.

Ziarâ kadhâdhiyaân ḍâri tangghâl 8 sampè' 12 (otabâ ḍâlam sebâgiân kasus ka 13) ḍâri Zulhijjâ, bulân terahèr pananghâlân Islam. sebhâb panangghâlân Islam iyâ arèya bulân bân taon Islam rakèra sebelâs arè lebbi pènḍe' ḍâri pas panangghâlân Gregorian, tangghâl hajji Gregorian aobâ ḍâri taon ka taon. Ihrâm iyâ arèya nyama sè èberri' dâ' kebhâḍâân spiritual khusus è dimma paziarâ ngangghuy duwâ' lembâr potè kaèn alos. Bân majhâu abâ' ḍâri kalakoan jârèya.

Hajji èkaètaghi bi' kaodi'ân nabi Islam Muhammad ḍâri abâd ka-7, ritual ziarâ ka mekka èangghâp bi' umat Islam ghâbây *merenggangkan* èbuân taon sampè' Ibrahim. *Selama* hajji, paziarâ agabung ḍâlem prosèsi atosân èbu orèng, sè along-polong akompol è Mekka sampè' minggu hajji, bân ngelakoni sebâgiân ritual: tiap orèng ajhâlan alabân ara jârum jâm petto' kalè è seddhi'na Ka'ba (abânto' kubus bangunan bân dhuwâ ghâbây kaom Muslim), ajhâlân la' bâli' antara bhukèt - bhukèt Al-Safa bân Al-Marwah, ènoman ḍâri somor Zâmzâm, sampè' ka dataran Ghunong Arafah ghâbây agâjâgâ, mataḍâ' sittong malem è Dataran Muzdalifah, bân ngelakoni rajam simbolis iblis ngontalaghi bâto ka tello' pilar. Marènna alako jârèya paziarâ acokor cètak, ngelakoni ritual ngorbanaghi hewân, bân ngeraya'aghi festival global tello' arè tellasân Qorbân.

Jâma'ah hajji kiya bisa mangkat ka Mekka ghâbây ngelakoni ritual è laèn bâkto sepanjang taon. Iyâ arèya èsebhut "ziarâ sè lebbi rendâ", otabâ Umro. Namon, malè sakabbina mèlè  ghâbây ngelakoni umro, sakabbina ghi' èwâjibaghi ghâbây ngelakoni ibâḍâ hajji è laèn bâkto ḍâlem odi' sakabbina anḍi' jâmpatam ghâbây ngelakoninna, sebbâb Umro benni pengentè hajji. 

## Artèna
Ḍâri *lughawi,* hajji artèna sengaja otabâ atojhu bân ngunjungin. Manorot ètimologi bhâsa Arab, oca' hajji anḍi' artè *qashd,* iyâ arèya tojhuân, maksod, bân  penyengaja. Manorot istilah syara', hajji iyâ arèya atojhu ka *Baitullah* bân kennengngan ghâbây ngelakoni amalan-amalan ibâḍâ. Sè èmaksod bi' kennengngan *tertentu* ḍâlem artè è attas, selaèn ka'bâ bân Mas'a (kennengnga sa'i), rèya Arafa, Muzḍâlifa bân Mina. Sè èmaksod bi' bâkto penteng iyâ arèya bulân-bulân hajji sè èmolaèn ḍâri Syâwwâl sepolo arè kasittong bulân Zulhijjâ. Amal ibâḍâ penteng iyâ arèya thâwâf, sa'i, wukuf, mazbit è Muzḍâlifa, ngontalaghi jumro, mabit è Mina, bân laèn-laèn.
Rose Amal

Rose Amal (lahèr 1965) iyâ arèya tokoh binè' Indonèsia sè aghâlimpo' è dhunnya èlmo. Satèya èpon alako mènangka profesor ilmiah è Universitas New South Wales, Australia bân èpilih dâ' Australian Laureate Fellowships.

Tangghâl 11 Juni 2018 Rose Amal èberri'i Companion of the Order of Australia (AC), sè aropa'aghi pengarghâ'ân tèngghi sè èghâdhui è biḍâng tèknik kimia. Satèya Rose panèka professor è Fakultas Tèknik Kimia UNSW, sè aropa'aghi sala sèttong ḍâri bâllu' universitas sè palèng bhâgus è Australia ka'angghuy penelètèan.

Prèstasi Rose Amal è ḍâlem ngaollè keberhasèlan samangkèn èmolaè bâkto bekas rèktorrah sè ella ècalonkan ka'angghuy noro' Companion of the Order of Australia (AC), èpon onèng parkara panèka namong pan-bârâmpan arè sabellunna pengarghâ'ân èmommaghi. È dâlem profesina, Rose èkennal è internasional mènangka penelètè tèknik kimia tèngghi Lebbi dâri 450 publikasi ampon kalowar dâri tanangnga lolosân SMA Santo Thomas è Medan, sè ampon èkutip 11.700 kalè è bulan Februari 2017 kalabân indeks H-61. Salaèn dhâddhi peneliti sè cè' bhâgussa, Rose jhughân èkennal mènangka mentor sè sanggup, ikon bân sumber inspirasi, khusussa ghâbây bhâbinè'an sè maso' ka dunnya elmo.

È taon 2003 èpilih mènangka peneliti sè palèng bhâgus è Universitas New South Wales (UNSW), ampon dhâddhi Scientia Professor molaè taon 2009 è UNSW kantos samangkèn, ètama'aghi dâlem Top 100 Insinyur Paleng Berpengaruh è Australia tello taon berturut-turut (2012-2015), bân dhâddhi pemenang Juper Engineering è 2012. jhughân insinyur binè' sè partama sè ètarèma dâ' Akademi Sains Australia (FAA) sè bergengsi, anggota Akademi Sains, Teknologi bân Teknik Australia (FTSE), bân anggota kehormatan. Insinyur Australia.

## Pamolangan
Rose Amal paneka oreng bine’ lahir e Medan, Indonesia se asakola sampe’ SMA e Indonesia. È taon 1983, èpon apinda ka Australia bân nerrossaghi pendidikan sarjana è Universitas New South Wales, Australia. èpon ollè B.E. (Sarjana Teknik) è bidang teknik kimia è taon 1988.

## Penelètèan
Rose Amal è Universitas NSW (UNSW) rèncanaaghi sistem katalis sè lebbi efektif polana aghâdhui mataarè mènangka ènèrgi. Ènèrgi èkompolaghi è panel surya è attas atap Gedung Teknologi Tyree kennengnganna Rose Amal alako. Fungsi ḍâri kegiatan panèka kaangghuy ngobâ aèng bân karbon dioksida dâddhi sumber bahan bakar sè bisa èpèyara polè. È ḍâlem prosesna mataarè bisa ngaktifaghi katalis è dimma aèng bisa èpèsah strukturna dâddhi oksigen bân hidrogen. Hidrogen saterrossa arèaksi sareng karbon dioksida. Hasèlna, Rose bisa aghâbây sistem katalis sè terjangkau sè ta' aghântong dâ' platinum sè èghunaaghi kaangghuy aghâli aèng dâddhi hidrogen, polana Rose aghunaaghi energi mataarè kaangghuy aghâli karbon dioksida.
Kosmètik

Kosmètik otabâ zat riyas panèka produk perawatan sè èghunaaghi kaangghuy mabâgus penampilan otabâ bâu bhâdhân manossa. Kosmètik umumma aropaaghi campuran dâri bânnya' senyawa kimia, bâdâ sè èghâbây dâri sumber alami bân sabâgiyân bânnya' dâri bahan sintetis. Perkara otabâ prosedur ghâbây aghâdhui kosmetik èsebbhut kosmètologi (make up).

È Amèrika Serikat, Badan Pengawas Obat bân Pangan (FDA), lembaga sè ngator industri kosmetik, ngartèyaghi kosmetik mènangka "produk sè èmaksod kaangghuy èghunaaghi è bhâdhân manossa kaangghuy maberse, maraddin, aghâdhui daya tarik, otabâ ngobâ penampilan tanpa èpangaro struktur otabâ fungsi bhâdhân". Definisi panèka jhughân tamaso' bahan-bahan sè èghunaaghi mènangka komponen produk kosmetik. FDA secara khusus èkalowarè sabun dâri kategori panèka, sanajân sabun jhughân èklasifikasiaghi tergolong kosmetik.

## Ètimologi
Oca' kosmètik asalla dâri bhâsa Yunani (kosmetikē tekhnē), sè artèna "teknik aghânḍhu'ân bân abâdâ'aghi", dâri oca' (kostiko), èarteaghi jhughân "aturaghi". dâri oca' (kosmos), artèna "susunan" bân "hiasan".

## Jenis Kosmètik
Macemma kosmètik è antarana krim perawatan kolè', cairan, bedak, lipstik, cat kokoh, make-up mowana bân mata, mènnya' obu', lènsa kontak abârna, pewarna o, parfum, pembersih, produk perawatan bhâji', perawatan obu', sabun, sabun mandi, bân sadhaja produk toilet. Pangangghuy kosmètik, khusussa è mowana bân matana, èsebbhut "make-up", "grooming", otabâ "make up". Jenis kosmètik sè èghunaaghi kaangghuy perawatan bân make-up è antarana concealer, setting spray, foundation, primer, beauty balm, bronzer, highlighter bân bânnya' polè. Kabânnya'an perusahaan kosmetik èpèsahaghi kosmetik dâddhi duwâ' macem, èngghi panèka kosmetik make-up bân kosmetik perawatan. Bhèdhâna panèka:

# Kosmètik rias umumna èghunaaghi mènangka rias ghâbây mowana otabâ arèya mowana, contona bedak, lipstik, pensil alis, blush, eyeshadow, eyeliner bân maskara. Lebbi jhârna', kosmetik make-up jhughân tamaso' produk kaangghuy mabhâghus kuku bân obu' akadhi cat kuku bân pewarna obu'. Tabir surya sè è produksi oleh merek Jepang Anessa Kosmetik perawatan tamaso' produk sè èghunaaghi kaangghuy ajaga badan, è antarana krim kolè', lotion bhâdhân tanang, pelembab, mènnya' ro'om, sabun, masker mowana, serum, esensi, toner, bân salaènna.
# Perawatan kosmètik panèka ècocokkaghi ghâbây kabutowan kolè'. Mèlana, ngaonèngè jenis kolè'na bisa abhânto mènangka langkah pertama dâlem mèlè perawatan sè teppa'.
Umar bin Khattab

**Umar bin Khattab** ( Arab: عُمَرُ بْنُ ٱلْخَطَّاب, romanized: ʿUmar bin al-Khaṭṭāb, jhughân èjhârbâ'aghi mènangka omar, ca 582/583 – 644 ) panèka kanca senior bân ramana Nabi Islam Muhammad, sè atugas mènangka Khalifah kaduwâ', aghântè Abu Bakar as-Shiddiq ( m . 632–634 ) bân marenta molaè Agustus 634 sampè' èpate'è taon 644. Umar panèka khalifah sè partama sè aghâdhui gelar Amirul Mukminin, gelar sè salastarèna dhâddhi standar ghâbây khalifah-khalifah salastarèna.

Ḍâ’-aḍâ’na, Umar alabân ḍâ’ dhâbuna Muhammad. Saamponna maso' Islam è taon 616, èpon dhâddhi orèng Islam sè ḍâ’-aḍâ’ sè adu'a è Ka'bah.  Umar nolongè è para' sakabbhina perrang bân kalompo’ è bâbâna Muhammad. Muhammad saterrossa akabin sareng pottrèna Umar, Hafsah. Saamponna Muhammad sèdhâ è bulân Juni 632, Umar ajhânjhi setia ḍâ ' Abu Bakar (m. 632–634 ) mènangka khalifah sè ḍâ’-aḍâ’ bân atugas mènangka penasehat sè palèng semma' kantos è bulân Agustus 634, Abu Bakar sè para' sèdhâ nonjuk Umar dhâddhi ghântèna.

E bâkto pamarèntaanna Umar, para Khalifah sajân maju ka tèngkat sè ta’ toman kadhâddhiyân sabellunna, ngoasaè Kekaisaran Sasaniyah bân lebbi ḍâri ḍuwâ' pertèllo’ Kekaisaran Bizantium. Serranganna ka Kekaisaran Sasaniyah ngasèlaghi penaklukan Pèrsia ḍâlem bâkto korang ḍâri ḍuwâ' taon (642-644). Menorot tradisi Yahudi, Umar ta’ ngèjâbhi larangan orèng Kristen kaangghuy orèng Yahudi bân ngèdhinnaghi rèng-orèng Yahudi abâli kaangghuy oḍi' è Yerussalim bân abhâktè è Ghunong Bait Suci. Umar èpatè'è sareng buḍâ' Pèrsia Abu Lu'lu'ah è taon 644.

Umar umumma èangghep sareng ahli sajhârâ mènangka sala sèttong khalifah muslim sè palèng kobâsa bân apangaro è ḍâlem sajhârâ. Salèrana èhormati è ḍâlem tradisi Islam Sunni mènangka pangoasa sè adhil bân conto ḍâlem kebajikan Islam, bân pan-bârâmpan hadits ajellasaghi salèrana mènangka sahabhât sè palèng bhâghus nomer ḍuwâ' saamponna Abu Bakar. Namong, salèrana (bâreng Abu Bakar) lebbi èangghep ta’ bhâghus è ḍâlem tradisi Syiah Dubellâs Imam mènangka orèng sè ngèco' hak-hak kapamimpinan Ali bin Abi Talib, sapopo bân mantona Muhammad, bân Imam ḍâ’-aḍâ’ kaom Syiah.

## Bâkto ngoḍâ
Umar èlahèraghi è Mekka ḍâri klan Bani Adi, sè aghâdhui tangghung jâwâb ghâbây panengnga lamon bâḍâ sengketa anter suku. Ramana anyama Khattab bin Nufail bân èbhuna Hantamah bint Hisham, ḍâri suku Bani Makhzum. È bâkto ghi’ ngoḍâna biasa meyara ontana bhâpa’na è tana rata semma’ bân Mekka. Bhâpa'na kalonta polana pènterra è antara sukuna. Umar dhibi' ngoca': "Bhâpa'na kaulâ, al-Khattab, orèng sè kejjem. Salèrana biasa ngajhâri kaulâ alako kerras; mon kaulâ ta' alako bhâpa’ biasana mokol kaulâ bân biasa malesso kaulâ."

Maskè maca nolès ta' umum è Arab pra-Islam, Umar ajhâr maos bân nolès è bâkto ghi' ngoḍâ. Maskè bânnè penyair, abâ’na sajân nambâ katarèsna’an ka puisi bân sastra. Menorot tradisi kaom Quraisy, è bâkto ghi' ngoḍâ, Umar ajhâr seni bela diri, nompa' jhâran, bân gulat. Dhibi’na tènggi, kowat jâsad bân pegulat sè kalonta. Salèrana jhughân sorang orator sè pènter sè aghântè'è bhâpa’nana mènangka panengnga è antara suku-suku.
Dororthy P. Rice

Dorothy P. Rice (11 Juni 1922 – 25 Februari 2017) panèka ahli statistik kasehatan Amerika sè lakona aghâbây Medicare è Amèrika Serikat. Rice lulus ḍâri Universitas Wisconsin-Madison bân langsung molaè alako è pamarènta AS, tapè èpanènggalè tanaga kerrèng kaangghuy molaè ngobâ na'-kana'. Lebbi ḍâri sapolo taon saterrossa, Rice abali ka lalakon pamarènta kalabân posisi è Administrasi Jaminan Sosial, è dhissa’ èpon sala sèttong ilmuwan pertama sè ajhâr biaya ekonomi panyakè' bân èpamangghi kakorangan asuransi kasehatan è antarana orèng towa.

Rice saterrossa dhâdḍhi direktur Pusat Statistik Kesehatan Nasional ḍâri taon 1976 kantos 1982, è dhissa' Rice abhânto aghâbây Indeks Kematian Nasional. Rice ampon lastare karir è Universitas California, San Fransisco, è dhissa' Rice aropaaghi dosen bân profesor emeritus. È bâkto è universitas, Rice nolès makalah tentang biaya aroko', sè èpangaro negosiasi hukum sè èterrossaghi antara pamarènta AS bân industri bako AS bân èkontribusiaghi ḍâ’ Perjanjian Penyelesaian Tembakau Induk.

## Kaoḍi’en awwâl
Rice lahèr kalabân nyama Dorothy Pechman è Brooklyn borough è New York City è tanggal 11 Juni 1922. Ramana, Gershon, panèka buruh tekstil, bân embu'na, sè sabellunna anyama Lena Schiff, panèka ibu rumah tangga. Kadhuwana panèka orèng pendatang ḍâri Polandia. Rajâ è Brooklyn, Rice akuliya è Brooklyn College sataon satengnga. Rice narèma tawaran ḍâri kaka'na kaangghuy mamarè kuliah è Wisconsin è Universitas Wisconsin-Madison, hal sè èangghep bisa ngobâ oḍi’na, saamponna kaka'na narèma beasiswa $2.000 sè bhâkal nolongè kaduwâ'na. Bâkto bâḍâ è dhissa', Rice agâḍhui jurusan ekonomi buruh.

## Karèr
Bhâsa Inḍonesia: Saellana lulus, Rice ta' maso' ka sakola'an pascasarjana. Sabhâligghâ, Rice nekat alako ghâbây pamarènta federal è Washington, D.C. Rice ollè alako è Dewan Pensiun Kereta Api bân ghâncang naè' pangkat è Departemen Tenaga Kerja, mènangka asisten juru tulis statistik, bân Dewan Produksi Perang. Rice akabin sareng Jim Rice è taon 1943 bân aḍhingghâl lalakonna kaangghuy odhi' è Camp Grant, Illinois. Polana parlo kalakoan, Rice molaè aghâbây bâgiyân-bâgiyân è pabrik pipa bân amunisi sè èkombinasiaghi. Parlo oca' ḍâri kancana kaangghuy aghâbây lakena èpinda ka Washington DC, è dhissa' Rice alako è Walter Reed General Hospital; Rice ngelamar bân ollè posisi è Dewan Buruh Perang.

## Sombhèr
Rebecca Yahr

Rebecca Yahr panèka ahli lichenologi Amerika sè alako è Royal Botanic Garden Edinburgh è Skotlandia. Salerana atugas mènangka Presiden British Lichen Society ḍâri taon 2019 kantos 2021.

## Oḍi' bân sakola
Rebecca Yahr lahèr è Amèrika Serikat bân èpabhâjheng è semma'na Gunong Appalachian. Salerana ajhâr botani è Universitas California, Davis kaangghuy B. Sc. sè èghâbây è taon 1994. Salerana ollè gelar doktor ḍâri Universitas Duke è taon 2004 kaangghuy penelitian tentang cara hubungan antara jamur bân ganggang è lichen èvolusi ḍâri bâkto ka bâkto. 

## Kajâ
Ḍâri taon 1991 kantos 1998 Yahr alako mènangka ilmuwan penelitian botani, pertama ghâbây California Native Plant Society bân saterrossa è Archbold Biological Station è Florida, AS, è dimma èpon dhâdḍhi tertarik ḍâ' lichen. È taon 2005 èpon Rebecca ngala' beasiswa penelitian è Universitas St Andrews è Skotlandia, Inggris bân molaè taon 2006 èpon alako è Royal Botanic Gardens, Edinburgh è Skotlandia. Penelitianna èngghi panèka evolusi lichen. Èghunaaghi data bân spesimen jhâjhârbâ'ân, biogeografi bân biologi molekuler. Salerana jhughân ajhâr proses-proses sè bâdâ è bâbâna simbiosis lichen.

Salerana ampon atugas è dewan redaksi The Lichenologist bân Edinburgh Journal of Botany molaè taon 2010.

Ḍhari taon 2019 kantos 2022 èpon ajhâdi Presiden British Lichen Society, saamponna ajhâdi Wakil Presiden dâri taon 2018 kantos 2019. Molaè taon 2020 èpon ampon dhâddhi wakil ketua Kelompok Spesialis Lichen dâri Uni Internasional untuk Konservasi Alam (IUCN). Salerana aberri' sampel ka Proyek Pohon Odhi'na Darwin.

## Sombhèr
Rokon Iman

**Rokon Iman** iyâ arèya dhâsar ḍâlem aghâma Islam sè dhâddhi dhâsar abentu'na akiḍâ. Dhâsarra keimanan è ḍâlem rokon iman bâḍâ ennem. iyâ ar~ya kodhu parcajâ ka Alla, para Nabbhina bân rosullâ Alla, malaèkat, kètab-kètabbhâ Allah, arè kèyamat bân pastè qoḍo' bân qoḍâr.

## Dhâsar Keimanan
orèng Islam coma ollè arassaè *keimanan*  è bâkto nyampornaaghi tello' jennès syarat. nomer sèttong, kodhu anḍi' rassa senneng ka Alla bân Nabbhi Mohammad alebbi'i rassa sennengnga ka sakabbhina bhârâng laènna. nomer ḍuwâ'. kodhu anḍi' rassa senneng sè è berri' ka manossa atas dhâsar taat ka Alla bân bânnè atas dhâsar napso. Sè nomer tello', rassa tako' ka *kufur*  sè paḍâ tako'na kanta tako' ka panassâ apoy naraka.

Iman ḍâlem Islam arèya è bâgi dhâddhi 60 jennès (pal~ng sakonè'na). Arèya è kataoè ḍâri hadis sè ella è riwâyâttaghi bi' Nabbhi Mohammad bin Ismail al-Bukhari. Ḍâlem hadissâ è sebbhuttaghi, iman bâḍâ lebbi ḍâri 60 ranca' bân sala sèttongnga iman , iyâ arèya rassa malo. Pangkat *keimanan*  orèng islam è angghâp renḍâ bâkto ta' anḍi' rassa malo. `Elangnga rassa malo èartèyaghi kadhi awâllâ *keberanian*  kaangghuy ngalakonè ma'siyat bân alangghârraghi ḍâ' kateptepânna Alla.

### Iman ka Alla

#### Hubungan ''Vertikal''
Orèng muslim anḍi' hubungan kalabân Alla sacara *vertikal .* Sakabbhina kalakowan sè è kalako orèg islam coma anḍi' nèlay bâkto èpadhâddhi ibâḍâka ghustè Alla. Iman ka Alla aropaaghi parsoalan sè pentig è kaoḍiânna orèng islam. Iman ka Alla dhâddhi dhâsar ka pembentukânna iḍèntissâ kaanghuy dhâddhi orèng islam. Iman ka Alla dhâddhi *prinsip* dhâsar kaangghuy sakabbhina sistem umum sè bâḍâ â `dâlem kaoḍiânna orèng islam. Artè ḍèri iman ka Alla sè palèng  dhâsar, parcajâ ka bâdâna Alla bân ayâkènè bahwa Alla sè mabâḍâ sakabbhina è dhunnya, sè ngowasaè bân sè ngator alam bân sakabbhina èssèna. Artè saterrossâ, iyâ arèya yâkèn ka Alla bahwa Alla, pangèran sè pathot è sembbhâ bân coma Alla taḍâ' polè. Iman ka Alla artèna yâkèn kasampornaânna ḍâri sèpat-sèpt sasoway kalabân dhâlil bhângsa akal bân naql.

##### Kabâḍâânna Alla
Kabâḍâânna Alla ampon è kabâlâ è a-qur'an kalabân tauhèd rububiyâh ka makhlokghâ. Alla paḍâ anyata'aghi Kabâḍâânna lèbât asma-asma na sè saè bân sèpatthâ è ḍâlem al-quran. Dhâlil sè nyebbhuttaghi Kabâḍâânna Alla bâḍâ è sorat Al-A'raf ayât 54, Sorat Al-Qasas ayât 30 bân Sorat At-Tahâ ayât 14. Ḍâlem Sorat Al-A'raf ayât 54, Alla ajellassaghi dhibi'na Pangèran sè nyèptaaghi langnge' bân bhumè ḍâlem ngator alam lèbât sèyang bân malem, serta Mataarè, Bulân bân Bintang. Bâgiyân ahèr ḍâri zyâr arèya ajellassaghi bahwa Alla anḍi' hak kaangghuy aghâbây bân marènta. ḌâlemSorat Al-Qasas ayât 30, Alla ngako dhibi'na Pangèran alam ka Nabbhi Musa lèbât bhungka'an è suatu lembâh sè è bherkattaghi. È Sorat Taha ayât 14, Alla ngako dhibi'na tong-sèttongnga Pangèran è alam bân berhak è sembhâ bân è kènga'è lèbât solat.

## Sombher
Maènan indrawi

**Maènan indrawi** sè jughân èsebbhut *sènsory play* iyâ arèya maènan sè bisa èghârâssa sareng indra orèng sè amain. Bisa jughân èartè'aghi:

* Èn-maènan terapeutik sè èkamaèn bi' na'-kana' akadhi terapi lako ;
* Na'-kana' sè amaèn dhibi' kalabân èn-maènân sè èghâbây khosos sopajâ èghârâssa bi' indra, akadhi èn-maènân fidget 
* Kalakowânna orèng towa, èn-maènan sènsasi, sè èbâgi ḍâ' kancana sè aghâbây parabhut ka'agghuy arangsang indrana orèng sè narèma, serrèng tapè ta' salanjangnga èghârâssa sake'.
Maènan indrawi iyâ rèya maènan sè khosos ngagghuy pan-snapan indra ḍâlem bâkto sè abhâreng. Maènan akadhi panèka bisa dhâddhi cara makennal pan-snapan bârna, bâu, bân tèkstur bhârâng sabellunna bhâji' èpangakan sopajâ ana'la biyasa bi' macemma bârna otabâ bâuna kakanan.

## Sombher
Qarun

**Qarun** ( bhâsa Arab **قارون** ) panèka sala sèttong sapopona Nabbhi Musa, ḍâri Bhângsa Bâni Israel . Qarun èsebbhut è ḍâlem Al-Qur'an empa' kalè, duwâ' kalè è ḍâlem Surah Al-Qasas, sakalèyan è ḍâlem Surah Al-'Ankabut bân sakalèyan è ḍâlem Surah Al-Mu'min .

## Orodhân katoronan
Qarun asalla ḍâri marghâ sè paḍâ sareng Musa sabâb abâ’na tamaso’ sala sèttong pottrana anomma Nabbhi Musa.  Qarun rèya pottrana Yashar sè aropa'aghi ale'na Imran, ramana Musa. Dhâddhi Qarun jârèya sapopona Musa. Musa bân Qarun kaduwâna toronanna Ya'qub, polana kaduwâna pottrana Quhas pottrana Lewi, Lewi trètanna Yusuf pottrana Ya'qub, namong rèng-orèng rowa anḍi' embu' sè bhidhâ. Orotan bhâlâna Qarun sè ghenna' iyâ arèya Qarun bin Yashar bin Qahit/ Quhas bin Lewi bin Ya'qub bin Ishaq bin Ibrahim.

## Riwayât oḍi'
Awwâl oḍi’na Qarun sè ghi’ kènè’ cè’ mèskènna bân bânnya’ ana’na. Sa'èngghâ è sèttong bâkto Qarun mènta ḍâ' ka Nabbhi Musa sopajâ adu’a'aghi ka Allah, sè èpènta iyâ arèya arta sè èkamma parnyo’onanna ka’dinto ekabbhuli sareng Allah. Ècarèta'aghi jhughân è ḍâlem Al-Qur'an jhâ' Qarun segghut ngala' arta ḍâri orèng Isra'il laèn bân anḍi' gudang arta sè bânnya' abu-èbu, èesse'è emmas bân slaka. Qarun cè' soghina saèngghâna konci artana kodhu èkèbâ bi' pan-brâmpan orèng "Usbah" sèttong ghâlimpo' orèng sè jhughân artèna bânnya' orèng. Sèttong usbah panèka ra-kèra 15 kantos 20 orèng bân orèng-orèng Al Qal'bi ngoca' jhâ' 12 orèng bân bâḍâ sabâgiyân olama' sè adhâbu jhâ' 1 usbah panèka 70 orèng, talèbât berra' ka'angghuy èangghuy sareng sèttong orèng. 

Ghâ-tatangghâna bân rèng-orèng sè bâḍâ è sakalènglèngnga cè’ terrona anḍi’a apa sè èka'anḍi’ Qarun. Metorot carèta Islam, Qarun ta' narèma nikmat sè èparèngè Allah, sè ahèrra adhâddhiaghi abâ’na èokom sareng Allah, èbhendem kalaban artana è ḍâlem tana è bâkto samalem. Kennenganna Qarun tabhendem bi' artana bân kabulâna ampon dhâddhi tasè’ sè èkennal kalabân nyama Tase’ Qarun otabâ ḍâlem bhâsa Arab *Bahirah Qarun*. Sè ghi' bâḍâ coma ghun rè-karèna cor-ancorra karaton Qarun sè bâḍâ è da'èra Al Fayyum, Messèr.

Carèta Qarun ka’ḍinto sè maḍâteng ilham ḍâri carèta kona (legenda) arta sè èkobur è bâbâ tana otabâ sè èsebbhut mènnagka arta Qarun.

## Sombher
Nyarè malem

**Ngabuburit** èngghi panèka ngantos azan Maghrib sabellunna abhuka è bulân Romadon .  Lalampan Ngabuburit bisa bânnya' hal, akadhi ajhâlân, amaèn, acaca, nyarè ta'jil gratis, èntar ka pasar kuliner otabâ amaèn è taman. Salaèn jârèya, ngabuburit bisa jhughân tamaso' lalampan aghâma akadhi ngèdingaghi ceramah otabâ maos Al-Qur'an .  

È bhâsa Minang, oca' panèka èkennal *malengah purnao*, sè artena ngalakonè kalakowan ka'angghuy maèlang pelka' bân laparan amarghâ apasa.

Ḍalem bhâsa Banjar, oca' panèka èkennal kalabân *basambang*, sè artena ajhâlân è bâkto magrib.

È dâlem bhâsa Madhurâ, ngabuburit èkennal mènangka *nyarè malem* otabâ nyarè bhuka'an (nyarè ta'jil; bhuka pasa) è ḍimma orèng sè apasa ngalakonè acem-macem lalampan sambi ngantos adzân Maghrib.

## Asal oca'
Mètorot Kamus Sunda sè èterbi'aghi sareng Lembaga Bhâsa bân Sastra Sunda (LBSS), *ngabuburit* panèka oca ' gaul sunda ghâbây *ngalantung ngadagoan burit*, sè artèna santai sambi ngantos sore. Oca’ ḍhasar, *burit*, artena sore. Bâkto ka’ḍinto biyasana èantarana samarèna sholat Asr kantos sabellunna sorop arè.  Nangèng, mènorot sombher laèn, ngabuburit asalla ḍâri oca’ *burit*. Pan-bârâmpan contona oca' Sunda laènna sè andi' unsur morfologi sè paḍâ èngghi panèka *ngabeubeurang* (ngantos asar)*, ngabebetah* (madhâddhi nyaman) bân *ngadeudeukeut* (nyander) *.* 

## Bhuḍâjâ populer
È taon 2012, televisi hiburan sè ajuḍul *Ngabuburit* èsiaraghi è Trans TV. Salaèn ngatorragi komedi, program panèka jhughân ngatorragi ceramah aghâma. È taon 2018, TransTV anyiaraghi acara sè paḍâ sè ajuḍul *Ngabuburit Happy*. 

Konser musik è bâkto bulân Romadon sè èkalampan è bâkto asar umumna èsebbhut 'ngabuburit', akadhi Ngabuburit kalabân Slank,  Konser Ngabuburit kalabân Iwan Fals  otabâ Konsèr Ngabuburit kalabân So7. 

È taon 2016, filem panḍâ' sè èjudhul *Ngabuburit (Antos Iftar)* ètayangaghi è Jogja-Netpac Asian Film Festival ka-14, sè nyarèta'aghi carèta bâbinè' bân binè sè adiskusi ka'angghuy molè ka'angghuy lebaran sabellunna buka pasa. 

## Sombher
Tahlèl

**Tahlèl** (Arab: التهليل at-Tahlii) iyâ arèya bâcaan kalèmat tauhèd, iyâ arèya kalèmat Lā ilāha illa l-Lāh (لا إله إلا الله, taḍâ' pangèran kacowali Alla). Kalèmat tahlèl arèya bâgiyân ḍâri kalèmat syahâḍât, sè aropaaghi dhâsar ḍâri rokon Islam sè lèma', jhughâ kaangghuy inti bân sakabbhina dhâsar ajhârân Islam. Kalèmat bâcaan arèya tamaso' dhikkèr bân mètorot syarè'at Islam anḍi' nèlay sè palèng rajâ bân palèng otama.

## Artè
Kalèmat Lā ilāha illa l-Lāh kasoson ḍâri 3 horop, iyâ arèya alif-lam-ha (ا – ل – ه), bân bâḍâ 4 kata, Las, Ilaha, illa bân Alla [لا إله إلا الله], bân bisa è parèncè kadhi rèya:

**Oca' Laa**, è sebbhut laa nafiyah lil jins (horop lam sè mabâḍâ' kabâḍâ'anna sakabbhina macemma oca' bhârâng samarèna). Misalla ḍâlem oca' "Laaraiba fiih" (taḍâ' kamang-mangan è ḍâlemma), artèna mabâḍâ' sakabbhina macem kamang-mangan ḍâlem al-Qur'an. Saèngghâ laa ḍâlem kalèmat tauhèd aghândhu' artè mataḍâ sakabbhina macem ilaah, kalabân bentu' apa'a bhâi bân sapa'a bhâi dhibi'na. 

**Oca' ilah**, oca' arèya aropaaghi bentu' mashdâr (oca' dhâsar), toronan ḍâri oca' aliha - ya'lahu (يأله - أله ) sè artèna ibâḍâ. Namong oca' ilaahun (إله) aropaaghi isim mashdâr sè anḍi' artè maf'ul (objek), saèngghâ artèna sasembhâ'ân otabâ bhârâng sè dhâddhi sasaran ibâḍâ. 

Lamon è papolong kalabân oca' Laa, maka dhâddhi laa ilaaha (لا إله), maka artèna taḍâ' sasembhâ'ân otabâ bhârâng sè dhâddhi sasaran ibâḍâ, apa'a bhâi bentu'na. 

**Oca' illa**, artèna kacowali, è sebbhut kalabân horop istitsna' (pangacowaliyân) sè tugassâ kaangghuy makalowar oca' sè bâḍâ è samarèna illa ḍâri hokom sè marè è pataḍâ' bi' laa.

Contona, 'Laa rajula fil Masjid illa Muhammad', taḍâ' orèng lakè' è Masjid salaènna Muhammad. Oca' Muhammad è pakalowar ḍâri hokom sabelluna ilaa iyâ arèya sakabbhina orèng lakè' taḍâ' è Masjid.

**Oca' Alla**, Arowa Pangèran, è kennal bi' maklok lèbât fitra na, karna Pangèran sè abhâdhi maklok. Sabâgiyân ahlè bhâsa ngoca', asma Alla [الله] asalla ḍâri oca' al-Ilah (الإله). Hâmza na (ء) è pataḍâ' kaangghuy maghâmpang macana, terrossâ horop lam sè pertama sè è pa tasydid, lam sè nomer ḍuwâ' è bâca tebbel. Saèngghâ è bâca Alla, arèya pendapatdhâ ahlè bhâsa Arab iyâ arèya Sibawaih.

Imam ajellassaghi sè artèna, "Alla al-Ma'bud (sè è ibâḍâè), al-Ma'luh (sè è sembhâ). Taḍâ' sè berha' kacowali Alla". Ḍâri keterangngan rèya, olama' nyebbhuttaghi rokon kalèmat laa ilaaha illallaah bâḍâ 2.

### Manpaat totor

#### Jamènan maso' sowarghâ
Totor kalèmat tahlèl ta' aberri' jamènan ka orèng ollè maso' sowarghâ. Jamènan arèya coma berlaku lamon sè notor tahlèl noro' parènta bân ajhâui sakabbhina larangan ḍâri Alla. Salaènna jèya, jamènan arèya è bhâghi ka manossa sè athobhât ḍâlem islam bân ta' ngolangè polè. Totor tahlèl ta' aberri' jamènan ka sè notor bhâkal maso' sowarghâ, lamon sè notor sengaja  ngalakonè ma'siyat bân sanget sadar. Jamènan maso' sowarghâ coma è bhâghi ka sè anḍi' iman bân marè lèbât prosès hisab.

## Sombher
Bâbinè' STEM

**Bâbinè' è bidang STEM** aroju' ḍâ' ka sakonè'na *partisipasi* bâbinè' è ḍâlem bidang sains, teknologi, teknik, bân matematika èbhânḍhing orèng lakè' sajjhek *perkembangan*-na è abad ke-18.  Kabâḍâ'ân akantha rèya dhâddhi parkara sè ètemmo bi' *ilmuwan* bân orèng sè kobâsanan takaè' kalabân sakonnè'na abâkkèllanna orèng binè' bân bânnya'na pangarona orèng lalakè'. Aḍhâsar data  UNESCO, *peneliti* binè' è sakobhengnga dhunnya, kabbhinna korang ḍâri 30 persèn, materbi' *penelitian* bân èbâjâr sakonè', bân bâdhâllâ rèng binè ta' majjhu akantha *peneliti* lakè'.  Kabbhi *ilmuwan* ajhârbâ'aghi sebbâb-sebbâbbhâ, è antarana orèng binè' kala pènter ḍâri orèng lakè', bân orèng binè' ta' bisa mapaḍâ karjâ bân kalowargana. 

## Sajhârâ
Bâḍâna bâbinè' è ḍâlem tèknologi, teknik, bân matematika èbâtessè  bân bânnya' bâbinè' sè ta' èkennal è sabbhân jhâjhârbâ'ân perkembangan èlmo.  Bâbinè'an è STEM molaè sajân bânnya' è taon 1970-an bân 1980-an.  Angka panèka sampè' 50 persèn è bidang-bidang tartanto, akadhi biotèknologi. Ilmuwan nyebbhut alessan è balik keterbatasan panèka, akadhi peran gender, seksisme, bân bhiḍhâna jenis kelamin è psikologi. Bâḍâ usaha è antarana para sejarawan ka'angghuy mokka' kontribusi bâbinè' STEM . 

Oca' *STEM* èghuna'aghi sajjhek è taon 2001, khosossa ka'angghuy aroju' ka pangajhârân bân karjâ.  Namong maske èbâtessè, bâbinè'an ampon bâḍâ è sabbhân jhâman. Sains, protosains, bân matematika ampon èpraktèkaghi molaè jhâman kona. È sabbhân bâkto panèka, bâbinè'an ampon aberri' kontribusi ḍâ' bidang STEM, akadhi botani, astronomi, kedokteran, geometri, bân aljabar. È abad pertengahan è Eropa bân Timur Tengah, bâbinè'an ngajhâri matematika bân sains è biara-biara Kristen bân madrasah-madrasah Islam.

## Sombher