Isaac Newton

**Sir Isaac Newton** FRS PRS (4 Jânuwari 1643-31 Maret 1727) iyâ arèya sorang fisikawan, matematikawan, ahli astronomi, filsuf alam, alkimiawan, teolog bân panol`s Inggris sè sacara lowas èakowè dhâddhi sala sèttong matematikawan, fisikawan palèng rajâ, bân èlmowan palèng apangaro salanjhâng bâkto. Dhibi’en iyâ arèya pengikut alèran heliosentris bân èlmowan sè sangat apangaro salanjhâng sajârâ, sampè’ èkoca’aghi kalabân bhâpa’ èlmo fisika klasik.

Karjâ bukuna  *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* sè èpaterbi’ è taon 1687 èangghâp kalabân buku palèng apangaro salanjhâng sajârâ sains. Buku rèya nyabe’ dhâsar-dhâsar mekanika klasik. Dâlem karyana rèya. Newton ajabarraghi hokom Gravitasi bân tello’ hokom ghuli sè adominasi pandhângan sains ngennèng alam samesta salama tello’ abad. Newton bisa matao jhâ’ ghuli bhârâng è bhumi bân bhârâng-bhârâng lowar angkasa laènna èator bi’ sakompolan hokom-hokom alam sè dâpadâ. Dhibi’en abhuktèaghi kalabân matao konsistensi antara hokom ghuli planèt Kepler kalabân tèori gravitasina. Karyana rèya akhèrra matadâ’ kamangmangan sadhâjâ èlmowan bhâkal heliosentrisme bân amajuaghi revolusi ilmiah. 

Dâlem bidang mekanika, Newton ngoca’ bâdâna prinsip kakekalan momentum bân momentum paddhu. Dâlem bidang optika, dhibi’en bisa abangun teleskop pemantul sè dâ’adâ’ bân angembangngaghi teori bârna adhâsarraghi amatan jhâ’ sèttong kaca prisma bhâkal abagi tèra’ potè dhâddhi bârna-bârna laèmma. Dhibi’en kèya arumussaghi hokom pendinginan bân ajhâr kecepatan suara.

Dâlem bidang matematika kèya, abhâreng kalabân karjâ Gottfired Leibniz sè èkalako sacara apèsa, Newton ngembangngaghi kalkulus diferensial bân kalkulus integral. Dhibi’en kèya bisa ajabarraghi teori binomial, ngembangngaghi “metode Newton” kaangghuy nyemma’è nèlai nol sèttong fungsi, bân akontribusi mongghu kajian deret pangkat.

Sampè’satèya Newton ghi’ cè’ parangarona è kalangan Ilmuwan, sèttong survei taon 2005 sè nanya para ilmuwan bân masyarakat umum è Royal Society nyamber sapa sè aberri’ kontribusi lebbi rajâ dâlem sains otabâ Albert Enstein, ngabâlâ jhâ’ Newton èangghep aberri’ kontribusi sè lebbi rajâ.

## Biografi

### Bâkto-bâkto awwâl
Isaac Newton lahèr è tangghèl 4 Januwari 1643 [O.S.: 25 Dèsèmber 1642] è Woolsthorpe-by-Colsterworth, sèttong dusun è *county* Lincolnshire. E bâkto lahir, Inggris ghi' ngadopsi panangghâlân Julian, saèngghâna ulang tahunna ècatat mènangka 25 Dèsèmber 1642, Are Natal. Ramana, sè anyama jhughân Isaac Newton, matè tello bulân sabellunna Newton lahir. Newton lahir sabellunna baktona; èlaporaghi jhughân jhâ' embu'na, Hannah Ayscough, toman ngoca' jhâ' dhibi’en buwâ’ è dâlem cangkèr (≈ 1,1 liter). E bâkto Newton omor tello taon, ebuna nèka polè bân adhina Newton è anjhu nyaina, Margery Ayscough. Newton ngodâ ta' senneng ka rama bâllunna bân nyimpen rassa bâjhi’ dâ’ èbhuna polana nèka bo’ rèng lakè’ kasebbhut, akadhi sè ècarètaaghi è dâlem pangakowanna: Threatening my father and mother Smith to burn them and the house over them.

Adhâsar oca’ E.T.BELL (1937, Simon and Schuster) bân H.Eves:

*Newton molaè asakola è bâkto odi' abhâreng nyaina è dhisa bân è budhi arè èkèrèm ka sakola'an bhâsa è Grantham sè akherra dhâddhi na'-kana' sè palèng pènter è sakola'an. Bâkto asakola è Grantham, dhibi’en nettep è roma kost andi’en apotèker lokal sè anyama William Clarke. Sabellunna nerrossaghi kuliah è Universitas Cambridge è omor 19 taon, Newton andi' hubungan trèsna bân ale' kala’anna William Clarke, Anne Storer. bâkto Newton fokus ka pangajhârân, kaodi'an trèsnana sajân ta' jellas bân Storer akhèrra nèka bi’ orèng laèn. Bânnya' sè ngoca' jhâ' aba'na, Newton, salanjangnga èngèt carèta trèsnana sanajân ta' perna èsebbhut jhâ' Newton andi' kekasih otabâ toman nèka.* 

## Sombher