Tirto Adhi Soerjo

Tirto Adhi Soerjo èlahèrraghi ra-kèra taon 1880 è Blora, Jhâbâ Tengnga, kalabân nyama Raden Mas Djokomono. Salerana asalla dâri kalowarga bangsawan Jawa, latar sosial sè aberri' aksès ka pendidikan Bârâ' è bâkto jaman kolonial sèttong kasempadhân sè cè' èbâtesi ghâbây orèng asli Indonesia è akhir abad ke-19. Pendidikan ka'dinto saterrossa mabentuk sensitivitas epon dha' ketimpangan hukum, politik, tor sosial se ealamagi sareng ra'yat Indonesia e baba pamarenta'an Hindia Balanda. Dhari latar paneka, Tirto raja kalaban kasadaran ja’ elmo tor tolesan bisa daddi pakakas perlawanan. Salerana nyakse'è cara pers kolonial èkendâliaghi sareng orèng Eropa bân èghunaaghi kaangghuy mabendherragi pamarenta'anna. Kabâdâ'ân panèka sè mandhâr èpon mèlè jurnalistik, bânnè namong mènangka profesi, namong mènangka sarana perjuangan.

Kasadaran panèka madhâddhiyâghi èpon dhâddhi pelopor pers nasional. Kalabân jurnalistik, Tirto nyarè cara kaangghuy mecah dominasi informasi kolonial bân aghâbây kennengngan kaangghuy sowara pribumi. Dèmikian, latar bhâlakangna mènangka bangsawan sè èdidik ta' mabâli dâri orèng-orèng, namong dhâddhi sumber kaangghuy advokasi ghâbây orèng-orèng lèbât tolesanna.

## Kaodi'en
Tirto ngala' pendidikan SD è Rembang, saterrossa nerrossaghi pendidikan SMP è Sakola'an Burger Hogere (HBS) è Batavia (samangkèn Jakarta), sala sèttong sakola'an elit è jaman panjajahan. Saterrossa ètarèma maso' ka STOVIA, sakola'an kedokteran ghâbây orèng pribumi Indonesia sè è budhi arè bhâkal ngasèllaghi bânnya' tokoh-tokoh sè èkennal è dâlem gerakan nasional. Tape, Tirto ta’ mare asakola e dhissa’. Salerana mele kalowar dâri kedokteran kaangghuy nerrossaghi apa sè èangghep lebbi mendesak: nolès bân acaca è bâbâna kaadilan.

Pèlèyan panèka sè aghâbây èpon dâ' dunnya jurnalistik. Tirto molaè nolès ghâbây pan-bârâmpan korran, tamaso' Pembrita Betawi, è taon 1901, èangkat dhâddhi kepala redaksi. Pangalaman ka’dinto makowat kaparcajâ’anna jhâ’ pers bisa dhâddhi pakakas perjuangan monggu orèng pribumi Indonesia. Taon 1903, Tirto maddek Soenda Berita, sala sèttong koran sè kapèng settong èghâdhui bân èator sareng orèng pribumi Indonesia. Salerana ètoro'è kalabân èterbitaghi Medan Prijaji bân Soeloeh Keadilan è taon 1907. Lebat èterbitaghi panèka, Tirto ngalakonè jurnalisme sè ta' memihak èkritik tirani pamarèntah kolonial bân abhâla kaparlowanna orèng biasa.

Komitmenna dâ' kaadilan jhughân èbuktèaghi dâlem perhatianna dâ' masalah bhâbinè'an. È taon 1908, èmolaè Poetri Hindia, koran pertama è Indonesia sè èpimpin sareng orèng binè', sè secara terrang-terrangan mabâdâhaghi gagasan emansipasi orèng binè' bân partisipasi aktif è dâlem kaodhi'ân sosial.

## Karirre
Salaèn pers, Tirto Adhi Soerjo aktif mabângun organisasi mènangka sarana perjuangan sosial bân politik. È taon 1907, èpon maddek Sarekat Prijaji, organisasi sè ètojjuaghi kaangghuy mamajuaghi kapentingan priyayi, otabâ bangsawan pribumi, bân maènga' kasadaran dâ' tanggung jawab sosialna. Usaha panèka èmolaè sabellunna èpadhâddhi Budi Utomo, sè noddhuaghi jhâ' Tirto panèka pelopor awal gerakan nasionalis modern.

Tirto jhughân noro' è Budi Utomo, khusussa cabang Bandung, sanajân peranna ta' dominan. Perhatianna saterrossa aoba dâ' masalah ekonomi ra'yat. È taon 1909, salerana maddek Sarekat Dagang Islam (SDI) è Bogor bân Batavia, kalabân tojjuwan kaangghuy abhânto para dagang pribumi ngadhep ka persaingan sè ta' padâ dâri para dagang manca bân perantara kolonial. Peranna dhâddhi langkong parlo è bâkto, è taon 1911–1912, èpon abhânto Haji Samanhudi è dâlem maddek cabang SDI Sorakarta sè asalla èsebbhut Rekso Roemekso. Organisasi panèka saterrossa aoba dhâddhi Sarekat Islam, sè saterrossa èpimpin sareng H.O.S. Tjokroaminoto bân dhâddhi sala sèttong organisasi massa sè palèng rajâ è dâlem jhâjhârbâ'ân pergerakan nasional Indonesia. Maske nyamana serrèng èkaloppaè, Tirto aghâdhui peran dâlem merintis ide-ide bân jaringan awal organisasi.

Komitmen Tirto dâ' orèng sè ètindas serrèng aghâbây salerana dâ' konflik sareng pamarèntah kolonial. Tolesan-tolesan sè tajem bân kritis aghâbây bânnya' okoman, è antarana èbuwang ka Lampung è taon 1910 bân èbuwang ka Maluku saamponna pangadilan è taon 1917. Tekanan politik bân kasehatan sè èlang-alèng aghâbây èpon èlang è dâlem kemiskinan.

Tirto Adhi Soerjo adinggal omor tanggal 7 Desember 1918, neng daerah Mangga Dua ﬁka Jakarta, jhau dari kasohoran se ampon ebangun lebat tolesan tor parjuanganna. Maske èpinggiraghi dâri jhâjhârbâ'ân resmi, naghara akherra ngakone kontribusina. Tirto ènyataaghi mènangka Ramana Pers Nasional è taon 1973 bân èberri'i gelar Pahlawan Nasional è taon 2006. Warisanna ghi' odhi' è dâlem tradisi pers kritis bân kasadaran jhâ' media bisa dhâddhi alat ghâbây perjuangan kaangghuy kaadilan bân kebangsaan.

## Sombher