Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (15 Februari 1564 M-Januari 1642 M) panèka astronom, filsuf, bân fisikawan Italia sè aghâdhui peran otama ḍâlem revolusi ilmiah. Salèra èpon  èsebbhut "bhâpak astronomi observasional", "bhâpak èlmo fisika modern", "bhâpak metode ilmiah", bân "bhâpak èlmo pangataowan". Sala sèttong penemuanna sè ghi' èterrapaghi ḍâlem *percobaan [[fisika]]* panèka transformasi Galileo sè khusus èghunaaghi neng masalah *[[kecepatan]]* sè nilaiyah cè' kènè'èn nalèka èbhândhingaghi sareng laju cahaya.  kaèlmowan, Galileo aghâdhuih sombhângan, panèka pasampornaan teleskop, pan-bârâmpan pangamatan astronomi, bân hukum gerak partama bân kaḍuwâ'(dinamika). Salaèn jârèya, Galileo jhughân èkennal mènangka pendukung Copernicus dâle orbit bhumè alèng-lèngih sekitar mataarè bân mataarè mènangka sistem tata surya.

Pangghâliyan è attas, èpon èangghep nyimpang ḍârikaparcaja'an sè èkaanḍik sareng masyarakat bân gereja è bâkto jârèya, bân èajuwaghi ka pangadhilân gereja Italia tangghâl  22 Juni 1633 . Pamèkkèran tentang mataarè mènangka pusat tata surya atentangan kalabân ajhârân  Aristoteles bân kaparcajâân gereja jhâ' bhumè panèka pusat alam dhunnya. Galileo èokom kalabân èpaneptep (tahanan è bengkona) sampe’ sèdhâ. Pas è taon 1992 Paus Yohanes Paulus II resmi anyataaghi kapotosan okoman kak rowah sala, bân ḍâlem pidato tangghâl 21 Desember 2008 Paus Benediktus XVI anyataaghi jhâ' Gereja Katolik Roma ampon meccè’ nyamana mènangka ilmuwan.

Oca’na Stephen Hawking, Galileo bisa èangghâp mènangka panyumbhâng sè palèng otama ḍâlem dhunnya kaèlmowan modern. Usahanah anḍik hasèl sè bisa èkoca'aghi mènangka *terobosan* bhâghus ḍâri Aristoteles. Konflikkah sareng Gereja Katolik Roma ( kadhâddhiyân Galileo ) panèka conto awal konflik antaranah otoritas aghâma kalabân kebebasan mèkkèr (otamanah è ḍâlem kaèlmowan) ḍâ’ masyarakat bârâ'.

## Carèta Oḍi’

Galileo Galilei èlahiraghi neng Pisa, Toscana è tangghâl 15 Februari 1564 mènangka ana' sarèyang ḍâri Vincenzo Galilei, ahli matematika bân musisi sè asallah ḍâri Florence, bân Giulia Ammannati. Galileo ampon èdhidhik molaè ghi’ kènè’. Saèllana jârèya, èpon ajhâr è Universitas Pisa namong ambu polana masalah pèssè. Ontongngah, Galileo ètabârih jabatan neng ḍissa' è taon 1589 kaangghuy ngajhâri matematika. Saèllah jârèya, èpon ngallè ka Universitas Padua kaangghuy ngajhâri geometri, mekanika, bân astronomi kantos taon 1610. è bâkto jârèya, èpon ampon ajhâr sains bân aghâbây bânnya' penemuan.

È taon 1612, Galileo entar ka Roma bân agabung kalabân *Accademia dei Lincei* kaangghuy ngabâsaghi bintik mataarè. Neng taon sè paḍâ, muncul penolakan ḍâ' teori Nicolaus Copernicus, teori sè èḍukung sareng Galileo. È taon 1614, ḍâri Santa Maria Novella, Tommaso Caccini ngecam pendapattah Galileo tentang ''pergerakan'' bhumè, ngangghâp teori kasebbhut sesat bân bahaya. Galileo mangkat ka Roma kaangghuy aromat aba'na dhibik. È taon 1616, Kardinal Roberto Bellarmino abherrik taoh pangumuman sè èlarang kaangghuy adukung otabâ ngajhâri teori Copernicus.

Galileo nolès *[[Saggiatore]]* è taon 1622, sè èterbitaghi è taon 1623. È taon 1624, èpon ngembangaghi sala sèttong mikroskop awwâl. È taon 1630, Galileo abâli ka Roma kaangghuy aghâbây parèdhinan kaangghuy nyetak buku *Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo* sè saterrossa èterbitaghi è Florence neng taon 1632. Namong, è taon sè paḍâ, Gereja Katolik makalowar putusan jhâ' Galileo kodhu èokom è Siena.

È bulân Desember 1633, Galileo èollèyaghi pensiun ka vilanah è Arcetri. Buku dibuḍinah, *Discorsi e dimostrazioni matematiche, intorno à due nuove scienze* èterbitaghi neng Leiden è taon 1638. È bâkto jârèya, Galileo para' butaah. È tangghâl 8 Januari 1642, Galileo matè neng Arcetri kateppaan èbhârengè Vincenzo Viviani, sala sèttong morèddhâ.

## Astronomi

Tak èngak sè èkaparcajâih orèng, Galileo ta' nyiptaaghi teleskop tapè èpon ampon nyamporna'aghi alat kasebbhut. Galileo panèka orèng lughâlluh sè aghunaaghi kaangghuy ngamataghi langngè', bân ḍâlem pan-bârâmpan bâkto, salèrana sala sèttong ḍâri sakone'èn orèng sè aghâbây teleskop sè cè' bhâghussa. Galileo aghâbây teleskop kalabân perbesaran 3x bân saterrossa aghâbây model-model anyar sè bisa sampèk 32x. Tangghâl 25 Agustus 1609, Galileo ademontrasiyaghi teleskop ḍâ’ para panegak hokom ḍâri Venesia. Salaèn jarèya, lalakonna jughân ngasèllagi hasèl laèn karana baḍâ dhâghâng amanfaataghi teleskoppah kaangghuy kaparlowan palayaran. Pangamatan astronominah èterbitaghi lu-ghâllunah è bulân Maret 1610, sè ajudul *Sidereus Nuncius*.

Galileo nemmoaghi tello' satelit alami Jupiter -Io, Europa, bân Kalisto- è tangghâl 7 Januari 1610. Neng pa' malem saellana jârèya, Galileo nemmoaghi Ganimede. Salèrana jhughân nemmoaghi jhâ' bulân muncul bân èlang, èkèraaghi gejalanah ḍâri ghulinah bhârâng kasebbhut ḍâ’ Jupiter, saèngghâ Galileo nyimpullaghi jhâ’ empa’ bhârâng kasebbhut panèka mengorbit planèt.

Galileo panèka sala sèttong orèng Eropa sè sè lu-ghâlluh ngamatèh bintik mataarè, sanajân para astronom Tionghoa ampon èyangghep abit ngamatèh bintik panèka. Salaèn jârèya, Galileo jhughân orèng sè lu-ghâllunah sè ngalaporaghi bâḍâna ghunong bân lembâ è bulân, kesimpulan sè èkala' ngabâs ḍâri pola bayangan sè bâḍâ è permukaan. Saellana jârèya èpon nyimpullaghi jhâ' "bulân panèka kasar bân ta' rata, akadhi permukaan bhumè", tak akadhi angghâppan Aristoteles sè ngocak bulân panèka bal sè samporna.

Galileo jhughân ngamataghi planet Neptunus è taon 1612 namong ta' oning jhâk jarèya planet. È buku catatanna, Neptunus ècatat mènangka bintang sè redup. 

## Panemmuannah
Galileo panèka sala sèttong ilmuwan sè amolaè penelitian biologi sel ngangghuy mikroskop . È abad ka-17 Masehi, èpon molaè penelitian tentang serangga. Galilei neliti struktur tèpès sè bâḍâ è matanah serangga ngangghuy ḍuwâ' macem lensa è mikroskop.

## <sup>Bâca Jhughân</sup>

* Hokom Sains

## Sombher


Bhângsa:Astronom
Bhângsa:Fisikawan
Bhângsa:Ilmu alam
Bhângsa:Ilmuwan
Bhângsa:Tokoh