open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gettho'

Gettho' (bhâsa Jhâbâ:*:gêthuk ꦒꦼꦛꦸꦏ꧀*) () panèka ghu'-ghângghu' ḍâri tenggâng sè èkella, lajhu ècampor ghulâ pasèr otabâ ghulâ mèra tor nyèor lajhu è tèttè èpapolong.

Gettho' panèka kakanan kona khas orèng-orèng Jhâbâ sè kaonang è Daèrah Istimèwa Yogyakarta, Jhâbâ Tengnga, bân Jhâbâ Tèmor. Kakanan rèya asalla ḍâri Magelang bân Jhâbâ Tengnga. Ḍâlem bhâsa Sunda, Gettho' jhughân èkennal sareng sebbhudhân *gegetuk.*

## Tarèka
Gettho' bâḍâ èdokumèntasi ḍâlem Serat Centhini sè èterbitaghi neng abd ka-18M.

Gettho' neng jhâman jhâjhâân Jepang èbâkto bherres sè dhâddhi kakanan otama sè mlarat etemmowa. Orèng-orèng jhâbâ aghântè bherres kalabân tèla, kaangghuy sombher karbohidrat laèn, sabâb ghâmpang etemmo. Neng awwâl pandhudhu' aghâbây Gettho' gondo', panèka bentu' Gettho' sè palèng ghâmpang ngangghuy cara anowap tenggeng lajhu èkalak tolangnga tenggeng sè bâḍâ nga'-tengngaenna. Lajhu ètette sampe' alos bân èberri' rassa manès otabâ accèn.

## Macemma
Gettho' bâḍâ pan-saponapan macem:

# Gettho' tenggeng
# Gettho' lèndri
# Gettho' ghuring
# Gettho' lanas
# Gettho' gheddheng
# Gettho' nylekitho
# Gettho' obi
# Gettho' tales
# Gettho' polen

## Sombher
Lemper

**Lemper** ( *lêmpêr* ) panèka kakanan tradisional sè èghâbây dâri nase' lengket bân èola kalabân santan, èesse'è dâghing sè ècèccè' otabâ dâghing abon, èbhungkos dâun gheddhâng akadhi lontong, namong lebbi keni' okoranna.

Nyama “lemper” dhibi’ ekoca’ asalla dâri oca’ Jhâbâ “*yen dielem atimu ojo memper*” sè artèna “mon èalem, ja’ sombong.” Filsafat paneka ngajhâri kabbhi kaangguy pagghun andhâp asor sanajjân kabbhi pon narèma pojhiyân. Lemper jhughân serrèng èghâbây è bhân-sabbhân acara bân perayaan tradisional mènangka simbol kedekatan bân persaudaraan. Lemper panèka kakanan tradisional Jhâbâ sè asalla dâri Wilayah Khusus Yogyakarta sè ampon èdokumentasiaghi è Serat Centini sè èterbitaghi è abad ka-18. Kakanan tradisional panèka jhughân bisa ètemmoè è pan-bârâmpan wilayah è Inḍonèsia, khususèpon è Wilayah Khusus Yogyakarta, Jhâbâ Tengnga bân Jhâbâ Tèmor.

Lemper umumma panèka kakanan tradisional Jhâbâ sè èsajikan è bâkto paraya'an. Namong, abit, lemper ampon dhâddhi cem-macemma kakanan sabbhân arè bân bânnya' èkaolle è pasaran. Lemper biasana èkakan mènangka cem-macemma kakanan sabellunna ngakan kakanan otama.

## Carana aghâbây
Aghâbây lemper tamaso' persiapan kaangghuy nyèbâ' dhâghing ajâm bân èmasak berrâs ketan kantos èola (bisa ètamba'aghi santen ). Ketan sè la masak èsabâ’ è attassa loyang sè ècetak, pas dhâghingnga ajâm sè ècoccok èsabâ’ è attassa loyang. Saterrossa, kettan panèka èbungkos dâun gheddhâng kaangghuy akadhi bângonna lontong. Lemper sè ècètak jârèya pas èkukus kantos èola. Saellana jârèya, bungkusan lemper sè èpalanjhâng ètok-ketthok ghâbây tebbel sè èkaterroè saènggâna èssèna dhâghing ajâm sè ècincang èkaton. È dâlem variasi cara panèka, saamponna kettan èola bân èbungkus kalabân ajâm ghiling, langsung èpotong ghâbây okoran sè èkaterroè bân èghulung è dâlem bungkos plastik ḍuwâ' sisi. Saellana jârèya èsègel kalabân sègel sè jhârna' ta' èkukus bân èjhuwâl langsung. Panèka hemat bâkto bân pèssè.

## Sombher
Tèater

**Tèater** panèka seni pertunjukan kolaboratif sè nyajiaghi carèta nyata otabâ khayalan è adha'na panonton ngangghuy aktor sè akompolaghi lèbât dialog, gerakan, musik, bân tarian, sè èghâdhui dâri oca' Yunani Kuno "theatron" sè artena kennengngan kaangghuy nonton. Secara jhârna', teater panèka sadhâjâna tontonan umum (akadhi wayang, ketoprak), sanajân dâlem artè sè semma', teater èngghi panèka drama sè èlakonè è attas panggung.

Teater panèka cabang seni sè tombu è jaman Yunani klasik. E bakto jârèya, ra-kèra taon 500 SM, èlampa'aghi è attas mezba sareng para imam, bân sala sèttong adegan èngghi panèka upacara ghâbây ngatorragi kurban ghâbây para dewa. Sampè' bâkto jârèya, bhângonna aoba è jaman Athena, è bâkto kurban èghântè'è sareng antagonis sè èhukum èbâdâ'aghi dâri karebba masyarakat, bân matè ghâbây sadhâjâna orèng. È ḍâlem hal ka’ḍinto, teater Indonesia modèrn èpahami sacara konseptual (teater realistis) èmolaè bâkto Usmar Ismail sareng Asrul Sani maddek ATNI (Akademi Teater Nasional Indonesia) tanggal 10 Sèptèmber 1955 è Jakarta. Sajjhek jârèya, wujud tèater è Indonesia ampon ngalami obâ'ân sè cokop mendasar manabi èbhândhingaghi sareng wujud tradisionalna, akadhi Randai, Ludruk, Mahjong, Ketoprak, bân Ledhek.

Menorot Kamus Besar Indonesia (KBBI), teater andi' arte tello': geddhung otaba roma kennengnganna nonton filem, sandiwara, ban salaenna. Saterrossa, arte sè kaduwâ' panèka kamar sè ghâli kalabân korse sè èbâdâ'aghi è bingkèng bân è bingkèng kaangghuy hadir è kuliah otabâ kaangghuy demonstrasi ilmiah. Artè ahèrra èngghi panèka lakona drama mènangka sèttong seni otabâ profesi, seni dramatis, sandiwara, bân drama. Sacara etimologi, oca' teater bisa èarteaghi mènangka kennengngan otabâ geddhung pertunjukan, è bâkto oca' teater èarteaghi mènangka apa bhâi sè èlakoni è attas panggung kaangghuy èkonsumsi panonton.

## Sombher

Bhângsa:Bhudhâjâ
Kusumadinata II

Pangèran Kusumadinata II** (bhâsa Sunda'': ᮊᮥᮞᮥᮙᮂᮓᮤᮔᮒ |᮲|, ***tarjemma kusumahdinata* *kapèng ḍuwâ*') sè èkennal mènangka **Prabu Geusan Ulunè ḍâlem silsilah Sumedang Larang panèka rato [[Kraton Sumedang Larang|Sumedang Larang]], pottrana Pangèran Kusumahdinata I (Pangèran Santrè), lahèr kalabân asma Angkawijaya. Salaèn èyangghep Rato Ḍaèra otabâ mandala  Kraton Sumedang Larang, jhughân ollè gelar pangkat ''Nalendra'' ḍâri [[Kerajaan Sunda|Karaja'an Sunda]] sè èposataghi è [[Pakuan Pajajaran]]. Pangèran Angkawijaya (saterrossa èjhulughi Prabu Geusan Ulun) èlahèrraghi è tangghâl 3 bâgiyân tèra' bulân srawana è taon 1480 saka (+ 19 Juli 1558).

Kusumadinata II epadhâddhi titi' awwâl ordo katoronan Sumedang bân èpadhâddhi mènangka bupati sè kapèng sèttong sanajjân istilah bupati ghi’ ta’ èkataowè è bâkto ghânèka. Tatanan pangowasa otabâ bupati sè marènta [[Sumedang]] èmolaè ḍâri toron ka toron, èmolaè ḍâri wârisân kakowasa'an/karaja'an ḍâ' sala sèttong pottrana Kusumadinata I sè anyama Prabu Geusan Ulun otabâ Pangèran Kusumadinata II bân negghu' gelar ''Nalendra'' sè marènta ḍâri taon 1578 kantos taon 1608.

== Nerrosaghi Kapamèmpènan Pakuan Pajajaran ==


È bâkto pamarèntaenna Kusumadinata II, sèttong kalompo' orèng sè epèmpèn empa' ''Kandage Lante'' (bangsawan/ abdhi rato satingkat bân bupati) ḍâri [[Pakuan Pajajaran]] sè ampon èpa'ancor sareng [[Kasultanan Banten|Kesultanan Banten]]. Ḍâtengnga rèng-orèng ghânèka, salaèn abâlâ jhâ’ karaja’an Sunda ampon bhubbhâr, jughân nyo’on sopajâ Prabu Geusan Ulun nerrosaghi pèmpènanna Pakuan Pajajaran. Kusumadinata II masra’aghi mahkota emmas anḍi’na Rato Pakuan Pajajaran sè anyama **Binokasih*' (*Mahkota Binokasih*) asareng parheyasan tor sèpat-sèpat kaaghungan laènna mènangka wujud parnyata'an jhâ’ karaja’an Sumedang Larang ampon èyangka’ mènangka panerros kakowasa’an Pakuan Pajajaran.

Empa' *Kandaga Lante'' panèka:

# Batara Sang Hyang Hawu (Sanghyang Hawu otabâ lebbi èkennal mènangka Eyang otabâ Embah Jaya Perkasa).
# Batara Pancar Buana (Peot Terong).
# Batara Dipati Wiradijaya (Nangganan).
# Batara Sang Hyang Kondang Hapa.

## Sombher
Abad Ngatengnga

**Abad Ngatengnga** panèka periode sè èmolaè sekitar taon 500 M bân èsambhât sekitar taon 1500 M. Èngghi panèka segmen kaduwâ' dâri pembagian tradisional sejarah Eropa dâ' jaman Kuno, Tengnga, bân Modern. Perkembangan poko' è bâkto panèka tamaso' dominasi sektor pertanian è dâlem ekonomi, eksploitasi petani, komunikasi antar wilayah sè lambat, pentingna hubungan pribadi è dâlem struktur kakobâsa'an, bân kerajinan negara sè lemma'. Periode panèka kadhâddhiyân èbâgi dâddhi Abad Pertengahan Awal, Abad Pertengahan Tèngghi, bân Abad Pertengahan Akhir. Istilah alternatif ghâbây Abad Pertengahan Awal panèka Abad Petteng.

Kristenisasi, sè èmolaè è akhir jaman kuno, èterrossaghi kantos abad pertengahan awal. Migrasi-migrasi panèka puncakna è dâlem bubarna Kekaisaran Romawi Bârâ' bân munculna karajaan-karajaan anyar. È Eropa pasca-Romawi, èkorangè pajek, pembiayaan tentara lèbât hibah tana, bân asimilasi peradaban Romawi Akhir kalabân tradisi para penjajah èdokumentasikan kalabân beccè'. Kekaisaran Romawi Tèmor pagghun kowat, namong kadaulatanna è attas Timur Tengah bân Afrika Lao' èlang polana tentara Muslim è abad ke-7. Maske Karolingian Frankish berhasil aghâdhui polè bânnya' sisa-sisa Kekaisaran Romawi Bârâ' è awal abad ke-9, naghara Karolingian ghâncang èbuwang dâddhi karajaan saingan, sè saterrossa èbuwang dâddhi kadipaten bân kepanglimaan otonom.

Migrasi bân invasi è abad ke-4 bân ke-5 aganggu jaringan perdagangan è sekitar Mediterania. Barang-barang Afrika, sè ta' maso' polè ka Eropa, èmolaè èlang dâri pasar è pedalaman, bân è abad ke-7 namong èsediaaghi è pan-bârâmpan kottah akadhi Roma otabâ Napoli. E aher abad ke-7, polana penaklukan Muslim, barang-barang Afrika ta' èsediaaghi polè è Eropa Bârâ'. Panggantian barang manca ghâbây barang domestik dhâddhi umum è sabâbhân bekas koloni Romawi è Abad Pertengahan Awal, khusussa è tana sè ta' bâdâ è paseser Mediterania, akadhi Gaul lao' otabâ Inggris. Barang manca sè èsebbhut è dâlem catatan tolesan biasana barang mewah.

## Sombher

Bhângsa:Sajhârâ
Lontong

Lontong panèka kakanan sè èghâbây ḍâri bherres, bhungkos ngangghuy dâun gheddhâng, lajhu ètowap sampe' massa'.

Lontong majhu lèbât orèneg-orèng Jhâbâ. Namong bâḍâ kèya tèori laèn sè nguca' vèrsi ayèssè ghângan bân ajâm *(are-arem)* adaptasi lokal ḍâri bakcang Tionghoa tapè èmodifkasi halal bân abântu' lanjhâng bunter marèna maso'na Islam ḍâ' tana Jhâbâ. Kakanan rèya biasana è sajiyâghi ngangghu satè, rendnag, opor ajâm, tahu, bân gulè embi' bân biasana èkaghâbây èbâkto para' Sabâl otabâ Tellasân Pètra mènangka kakanan tellasân.

Lowarra lontong biasana abârna coklat otabâ bhiru ḍâun petteng namong èḍâlemma abârna potè. Ghânèka sabâb lontong èkella kalabân èbhungkos sareng dâun gheddhâng. Lontong bânnya' ètemmuè è man-dimman kennângan neng Indonèsia mènangka kakanan sè aghântè nasè'. Maskè èghâbây ḍâri bherres, lontong andi' beu sè khas. Biasana, Lontong jhughân bâḍâ sè bâḍâ èssèna. Èssèna jârèya bisa aropaaghi ghângan ni'-kèni' (kentang, wortel, bân dâun bhâbâng), mala bâḍâ sè aèssè potonganna otabâ tèmpè sè la èpalembhu' bân ampon ècampor sareng plappa. 

Ḍâ' ka sabâgiyân orèng-orèng Jhâbâ Bârâ', lontong biasana èkakan sareng ring-ghuring contoèpon cim-cim, tahu èssè, tèmpè mendoan, bân ring-ghuring laènna.  

## Carana Aghâbây
Carana aghâbây lontong èawwâli macco bherres sampe' bhersè, lajhu èbegghe abiddhâ 2-3 jhâm sopajâ tèksurra lebbi padat samarèna èkella. Laèn ḍâri ghânèka, dâun ghedhheng èyères okoranna ra-kèra 20-25cm bân èyapoè neng attassa kompor ngangghuy apoy kènè' sopajâ ta' gherre. Ḍâun sè la ta' gherre jarèya lajhu èghulung abentu' tabung silinder rajâna ra-kèra 3-4cm, lajhu sala sèttong konco'na èjhitèngi sareng jhitèng. Bherres sè la èpatrès-tès èpamaso' ka ḍâlem ḍâun gheddheng sampè' dâpa' 2/3 bâgiyân, lajhu konco' sèttongnga èjhitèngè jhughân. Lontong sè la èbhungkos ètata èḍâlem sobhluk rajâ bân èbegghe ḍâlem aèng, lajhu èkella ra-kèra abiddhâ 4-5jhâm. Sajhâlâna èkella, aèng kodhu jhâ' sampè' asat, aèng ghânèka kodhu cokop terros sampè' lontongnga massa'. Lastarè massa', lontong èyangkès, èpa très-tès, bân èpacellep sopajâ teppa' èkerra' teksturra padat.  

## Sombher
Iswahjoedi

**R. Iswahjoedi** (15 Juli 1918 – Ḍèsèmber 1947) èngghi panèka sala sèttong pahlawan nasional Inḍonèsia. Sareng Adisoetjipto, Abdoelrahman Saleh, tor Husein Sastranegara, Iswahyudi èkennal mènangka pelopor Angkatan Uḍara Inḍonèsia.

## Carèta Oḍi'
Iswahjudi akabin sareng Bu Suwarti, pottrèna Asisten Wedana è Slawi, Kabupatèn Tegal è tangghâl 27 Maret 1944. Suwarti panèka alè'na pejuwâng bân seniman sè kalonta R. Iskak. Pasangan kasebbhut atemmo è taon 1943 è sèttong pârmaènan tènis è Sorbhâjâ. Sampè' kacâlaka'an sè aghâbây Iswahjoedi matè è taon 1947, pasangan kasebbhut ghita' èberkaḍhi ana'.

## Pandidighân
Bâkto penḍiḍighân Iswahjudi èmolaè è HIS *(Hollandsch-Inlandsche School),* MULO *(Meer Uitgebreid Lager Onderwijs)* è Sorbhâjâ, bân AMS *(Algemeene Middelbare School)* è Malang. Salèrana ampon asakola keḍokteran ka'angghuy ḍhâḍḍhi ḍokter è NIAS (Nederlandschi Indische Artsen School), namong Iswahjudi ta' sempat mamare penḍiḍighân è bidang kasehaḍhân. Sa'amponna ka’ḍinto mèlè nerrossaghi pèngajhârân è bidâng penerbangan e taon 1941. Iswahyudi asakola e sakola’an penerbangan Bâlândhâ, Sakola’an Luchtvaart Opleiding è Kaliḍjati, Jhâbâ Bârâ’. Salèrana bisa nga'ollè *Klein Militaire Brevet* otabâ tanḍhâ ka'ahliyân, kâcerdasân tor kamampowanna angghuta TNI è biḍang pânerbangan, Iswahjudi ḍhâḍḍhi sala sèttong orèng pribumi sè bisa nga'ollè tanḍhâ keahliyḍn ka’ḍinto.

## Karir Militèr
È awwâl taon 1947, Iswahjoedi èyangka' mènangka Komanḍan Pangkalan Uḍara Maospati Maḍiun, èbhânto Wiweko Soepono bân Nurtanio . È taon sè paḍâ, Iswahyudi ètugasaghi polè ḍhâḍḍhi Panglima è Pangkalan Uḍara Gadut Bukittinggi. Marsekal Mada Iswahjoedi sèḍâ è Tanjung Hantu, Malaysia, 14 Ḍèsèmber 1947 polana molo' Avro Anson RI-003- na nabra'. Namong, mayyiḍḍhâ kantos samangken ta’ etemmo. Namong, sacara simbolis mènangka bentu' apresiasi, pangkat kaḍuwâ'na èpanaè' ḍâ' Air Commodore (U) Posthumously (satèya Marsekal PertamaPosthumously).

## Sèḍâ
Ka'angguy perjuwanganna, Iswahjoedi èpamaso’ ka pasarèyan Pahlawan TMP Kalibata. Tangghâl 10 Nopèmber 1960, pamarènta Inḍonèsia ngabaḍi'aghi nyamana Iswahyudi kalabân ngobâ nyamana Pangkalan Uḍara Maospati ḍhâḍḍhi Pangkalan Uḍara Iswahyudi, Maospati, Magetan. sareng nyamana lorong, Jhaâlan Marsma TNI (Anumerta) Iswahjudi, sabellunna anyama Jalan Raya Madiun-Solo, lanjangnga 8,6 kilometer, sè bâḍâ è ḍâlem ḍuwa’ kabhupatèn, èngghi panèka Kabhupateèn Magetan sareng Kabhupatèn Madiun.

## Sombher
Jarno Trulli

**Jarno Trulli** (lahèr 13 Juli 1974) panèka pembalap Formula 1 Italia sè palèng ahèr abalap è F1 kalabân tim Lotus è musim 2011. Sampè' ahèr karirra è F1, Trulli coma mennang sèttong balapan, èngghi panèka è Monaco GP 2004. Nyama Jarno Trulli ḍhibi', menorot Jarno, èkala' ḍâri nyamana pembalap motor Finlandia sè matè è balapan Monza MotoGP è taon 1970-an, Jarno Saarinen. Jhulughân sè èkennal è Trulli panèka "spesialis kualifikasi" polana salèrana serrèng nyatet bâkto sè beccè' è kualifikasi tapè malolo kala dâlem lomba bân "lokomotif" polana salèrana serrèng aghâbây antriyân mobil F1 sè lanjhâng è pan-bârâmpan balapan, sè aghâbây para pembalap è budina frustasi.

## Ghâmbhârân
Sapa sè ngoca' orèng Italia identik bân sèpak bola? Contona, Jarno Trulli kalabân terrang ngako ta' senneng ka bal-balan bân ta' poron amaèn, kâcuwali è pertanḍingan amal. molaè Kejuaraan Eropa 2000, ètoro'è ḍuwâ' Kejuaraan Eropa laènna (2004 bân 2008), bân tello' Piala Dunia (2002, 2006, bân 2010), Trulli ta' nolong otabâ ḍhâḍḍhi angghuta tim bal-balan nasional Italia.

è lowar F1, Trulli panèka pângosaha. Orèng rowa andi' pabrik anggur. Trulli ngako jhâ' cintana ḍâ' anggur panèka polana pangarona Jean Alesi. Sâlaèn anggur, usaha laènna Trulli panèka usaha sèwa *gokart.* Salèrana jhughân anḍi' tim *gokart* amatir sè anyama *The Trulli Kart*. Sala sèttong usaha Trulli panèka rèstoran pizza . èpon èkabhâraghi anḍi' rèstoran pizza è Roma.

Trulli akabin sareng Barbara è taon 2006, bân anḍi' ana' lalakè' ḍuwâ', Enzo bân Marco. molaè taon 2007, pasangan panèka ampon nettep è St. Moriz, Swiss . Sabellunna, rèng-orèng rowa oḍi' è Monte Carlo, Monaco, bân London, Inggris.

## Sabellunna Formula 1
Karir balapan Jarno Trulli èmolaè è omor 8 taon è karting. Pembalap, sè lahèr è Pescara, Italia, amolaè karir karting è taon 1983. Prèstasi pertamana ècatet è taon 1987 kalabân mennang kelas kadet è acara karting *Giochi della Gioventu*. Saterrossa è tello' musim a'urut (1988-1990) Trulli bisa ḍhâḍḍhi juara karting nasional Italia bân ḍhâḍḍhi runner-up è kejuaraan ḍhunnya karting ka'angghuy pertama kalèna è taon 1990. Sajjhek noro' è kejuaraan ḍhunnya karting è taon 1991, Trulli ahèrra ḍhâḍḍhi juara karting ḍhunnya è 1991 bân ètoro'è ḍuwâ' runner-up è taon 1992 bân 1993.

## Sombher
Dinasti Han

**Dinasti Han** (206 SM – 220 M) panèka dinasti kekaisaran Cina sè cè' pangarona, landhu'na jhâjhârbâ'ân bân kabudâjâ'an Cina, èbâgi dâddhi Han Bârâ' bân Tèmor, èpadhâddhi sareng Liu Bang, ècapa'aghi puncakna è bâbâna Kaisar Wu (Wudi) kalabân èpabhâjheng wilayah, èpabhâjheng Jalan Sutra, bân èadopsi Konfusia mènangka naghara ideologi, bân jhughân dhâddhi jaman kamajuan sè rajeh è dâlem elmo, tèknologi (akadhih aghâbây kertas), bân administrasi pamarèntah, sabellunna robbhu polana konflik dâlem bân ekonomi.

Kaisar ngadeg è puncak masyarakat Han. Salerana bhunten namong marenta Dinasti Han namong jhughân abâgi kakobâsa'an sareng bangsawan Cina bân menteri-menteri sè èpilih, bânnya' dâri rèng-orèng sè èdidik. Kekaisaran Han èbâgi dâ' wilayah-wilayah sè èkendâliaghi langsung sareng pamarèntah pusat (èsebbhut komandan) bân sajumlah karajaan semi-otonom. Karajaan-karajaan panèka on-laon èlang kamardika'anna sè ghi' bâdâ, khusussa saamponna Pemberontakan Karajaan Pettong. Samentara jârèya, dâri jaman pamarenta'anna Kaisar Wu (r. 141–87 SM), pamarèntah Cina resmi ngajhâri Konfusianisme mènangka ideologi pendidikan bân politik, èkombinasiaghi kalabân kosmologi sarjana akadhi Dong Zhongshu. Kabijakan panèka èterrossaghi kantos ronto'na Dinasti Qing è taon 1911 M.

Dinasti Han ngaolle kama'moran ekonomi bân pertumbuhan ekonomi moneter sè cè' ceppètta sè èkennalaghi è bâkto dinasti Zhou (c. 1050–256 SM). Koin sè èterbitaghi sareng pamarèntah pusat è taon 119 SM pagghun aropaaghi koin standar Cina kantos dinasti Tang (c. 618–907 M). Kaangghuy mabiayai perrang bân pemukiman è wilayah perbatasan sè anyar ètaklukkan, pamarèntah Han nasionalisasi industri ghâram bân bessè è taon 117 SM, tapè monopoli pamarèntah panèka èpaèlang è bâkto dinasti Han Tèmor. Dinasti Han jhughân ngajhâri kamajuan sè signifikan è dâlem elmo bân tèknologi. Contona, aghâbây kertas, aghâdhui kemudi è kapal, aghâdhui angka negatif è matematika, bân penemuan peta relief, bola armillary sè èghâbây hidrolik kaangghuy tujuan astronomi, bân seismometer bandul terbalik, sè bisa èghunaaghi kaangghuy nemmoaghi gempa bumi èbâdâ'aghi arah mata angin.

## Sombher
Dinasti Song

**Dinasti Song** (960-1279 M) panèka era kamajuan bân kamajuan sè signifikan è dâlem sejarah Cina, èbâgi dâddhi Song Utara (960-1127) bân Song Lao' (1127-1279), sè èkennal polana inovasi teknologi (akadhih pèssè kertas bân bubuk mesiu), pasar ekonomi sè èberka', sastra, sastra, Filsafat Neo-Konfusianisme), birokrasi sè canggih, bân pambangunan angkatan laut permanen, sabellunna èkala' sareng Mongol.

Dinasti Song nyatuaghi bân aghâbây Cina mènangka karajaan sè palèng sogi, palèng maju sacara teknologi, bân palèng bânnya' pendudukna è bumè. Populasi Cina èpadhâddhi duwâ' kale è abad ke-10 bân ke-11. Pertumbuhan panèka èpèyara sareng èpabhâjheng pertanian padi è Cina tengnga bân lao', èpaḍâpa'aghina kultivar padi sè èmolaè dâri Asia Lao' bân Tenggara (Vietnam), bân produksi pangan sè lebbi. Sensus Song Lao' nyathet populasi ra-kèra 50 juta orèng. Angka panèka èbandhingaghi sareng populasi Cina è bâkto dinasti Han bân Tang. Angka panèka èghâli dâri Duwâ' Polo Empa' Sejarah (Bhâsa Cina: 二十四史). Namong, èparkiraaghi jhâ' Northern Song andi' populasi ra-kèra 100 juta orèng.[6] Pertumbuhan penduduk sè dramatis panèka madhateng revolusi ekonomi è Cina pramodern. Populasi sè ètambâi panèka aghâbây penurunan bertahap peran pamarèntah pusat dâlem ngator ekonomi pasar. Populasi sè bânnya' panèka jhughân nambai pentingna bangsawan sè lebbi rèndah dâlem ngator tingkatan administrasi pamarèntah sè lebbi rèndah. Maske Dinasti Song ampon kaèlangan kontrol dâri kennengngan kalahiran budaya Cina sè èpusataghi è sekitar Songay Konèng, ekonomi Dinasti Song ta' robbhu polana 60 persen penduduk Cina odi' è wilayah Song Lao' bân sebagian besar wilayahna panèka tana pertanian sè produktif.

Kaodhi'an sosial è bâkto Dinasti Song cè' èghâdhui. Elit sosial akompol kaangghuy pamer bân adagang karya seni sè berharga, orèng-orèng akompol è festival umum bân klub swasta, bân kottah-kottah andi' kennengngan hiburan sè èghâdhui. Penyebaran pangataowan bân sastra èpèyara sareng perbaikan tèknik percetakan woodblock sè bâdâ bân penemuan tipe sè bisa èghâli è abad ke-11. Teknologi pra-modern, elmo, filsafat, matematika, bân teknik èberka'i è jaman Dinasti Song. Maske lembaga-lembaga akadhi ujian dinas sipil ampon bâdâ molaè Dinasti Sui, lembaga-lembaga kasebbhut dhâddhi lebbi èkennal è jaman Song. Arèya faktor otama dâlem parbâliân dâri elit aristokrat dâ' elit birokrat.

## Sombher

Bhângsa:Sajhârâ
Bhângsa:Asia location map modules
Etta Lemon

**Margaretta** " **Etta** " **Louisa Lemon** MBE (nyama praben **Smith**; 22 Nopèmber 1860&nbsp;– 8 Juli 1953) panèka konservasionis mano' è Inggris bân angghuta pamaddhek organisasi konservasi sè samangkèn èsebbhut *Royal Society for the Protection of Birds (RSPB)*. Lahèr ḍâri kâlowarga Kristen evangelis è Kent, sajân bânnya' akampanye sa'ellana ramana sèḍhâ nentang pângangghuyân bulu è ḍâlem aghâbây topi, sè ampon aghâbây jutaan mano' èpate'è polana buluna. Salèrana maddhek Fur, Fin bân Feather Folk kalabân Eliza Phillips è Croydon è taon 1889, bân ḍuwâ' taon saterrossa èpaḍhâḍḍhi sèttong sareng Emily Williamson's Manchester-based *Society for the Protection of Birds* (SPB), sè jhughân èpaḍhâḍḍhi è taon 1889. Organisasi anyar panèka ngadopsi nyamana SPB, bân Frank Lemon ḍhâḍḍhi penasihat hokomna. Etta akabin sareng Frank Lemon è taon 1892. Mènangka Bu Lemon, èpon ḍhâḍḍhi sekretaris kehormaḍhân pertama SPB, kalaghungan sè ètegghu' kantos taon 1904, è bâkto akompol sè kasebbhut aoba nyamana ḍhâḍḍhi RSPB.

## Kegiyaḍhân Laènna
Salaèn ḍhâḍḍhi angghuta è organisasi anti-bulu, Lemon jhughân abâgiyâghi peran è bânnya' kegiyaḍhân sosial bân komunitas. È awwaâl abaḍ ka-20, sala sèttong geraghân hak pèlè bhâbinè'an sè èkembhângaghi è Inggris panèka geraghân hak pèlè bâbinè'an, sè èpimpin sareng *Persatuan Sosial bân Politik Bâbinè'an* è bâbâna Emmeline Pankhurst. Namong, bânnya' pemimpin konservatif bân aghâma è *Society for the Protection of Birds* (SPB) sè nolak hak pèlè bâbinè'an.   Bâdâ suffragettes, otabâ *suffragettes*, sè ngangghuy topi bulu mènangka simbol identitas.  Risalah SPB taon 1896 sè èjudhul *A Woman's Question*, sè ètolès sareng Blanche Atkinson bân èbâgi sareng Lemon, apendapat jhâ' bâbinè' sè ngangghuy bulu bisa èghuna'aghi mènangka alasan ka'angghuy nolak hak mèlè.  Lemon saterrossa ḍhâḍḍhi angghuta paniteya *Liga Anti-Hak Pèlè Nasional Bâbinè'an*, sè èpaddhek è taon 1908. 

## Sombher
Apandi Wiradiputra

**Raden Apandi Wiradiputra** (Sumedang, 15 Ḍèsèmber 1908) panèka toko nasional sè anḍi' pangkat mènangka Bupati Kabupatèn Bandung è periode taon 1956-1957 bân tamaso angghuta Majelis Konstituante RI.

## Riwâyât Kaoḍi'ân

### Bupati Bandung
Taon 1956 Apandi èyangka' dhâddhi Bupati Bandung ka'angghuy aghântè R. Tumenggung Male Wiranatakusumah sè bâdhi èyallè tugassa, namong bertana nyebbhâr è koran-koran jhâ’ Bupati R.T.M Wiranatakusumah ta’ kèra èyallè tugassa namong èyallè ḍâ’ Kantor Gubernur dhâddhi Bupati sè èbhânto. Mènangka jâwâbhân ḍâ’ kabhâr ka'ḍinto, DPRDS Kabupatèn Bandung mabâḍâ sidang khusus e tangghâl 5 Maret 1956 ka'angghuy marèksa parkara ghânèka. Hasèl ḍâri sidang nyata'aghi jhâ' DPRDS ta' kasokan manabi R.T. Male Wiranatakusumah èyallè.

Nangghebbhi rencana pangallèyan kasebbhut, ra’yat Kabupatèn Bandung mabâḍâ dèmo è tanèyan Balai Kabupatèn Bandung sè nontot R.T. Male Wiranatakusumah menangka Bupati Bandung ka Mentri Ḍâlem Naghârâ sareng Dèwan Pamarènta'an Ḍaèra. Namong, pamarènta posat ampon ngangka' **R. Apandi Wiradiputra** dhâddhi Bupati Bandung, saèngghâ Mentri Ḍâlem Naghârâ, sè bâkto ghânèka Pak Sunaryo, motossaghi sopajâ R.T. Male Wiranatakusumah èyallè tor eparèngè gellar Raden Lampung.

Kalabân bâḍâna kasapakatan ka'ḍinto parkara Bupati Bandung ampon lastarè kalabân narèma R. Apandi Wiradiputra mènangka Bupati Bandung. Bâkto Rd. Tumenggung Wiranatakusumah para’ èyallèya, bâḍâ dèmo ra'yat sè ngusullaghi ka'angghuy pagghun dhâddhi Bupati Kabupatèn Bandung.

### Ḍaftar Bupati Bandung

## Sombher
Igor Stravinsky

**Igor Fyodorovich Stravinsky** (Rusia: Игорь Фёдорович Стравинский) (17 Junè [K.L. 5 Junè] 1882 – 6 April 1971) iyâ arèya komposer bân konduktor asal Rusia. Salèrana pas dhâddhi warga naghârâ Prancis (molaè 1934) bân Amèrika Serikat (molaè 1945). Salèrana èyangghep mènangka sala sala sèttong komposer palèng penting bân anḍi' pangaro è abad ka-20, serta tokoh otama ḍâlem musik modernis.

Lahèr è Saint Petersburg, Rusia, Stravinsky assalla ḍâri kalowarga musisi bân tombu rajâ kalabân ajhâr piano serta teori musik. È bâkto kuliah hokom è Universitas Saint Petersburg, salèrana atemmo Nikolai Rimsky-Korsakov bân aghuru musik ḍâ' jârèya sampè' Rimsky-Korsakov adhinggâl omor è taon 1908. Ta' patè abit ḍâri jârèya, Stravinsky atemmo bân impresario (produser seni) Sergei Diaghilev. Diaghilev messen 3 karjâ balet ḍâri jârèya ka'angghuy osomma tatengghun Ballets Russes è Paris: The Firebird (1910), Petrushka (1911), bân The Rite of Spring (1913). Karjâ sè palèng akhèr ca'na madhâddhi ghâriḍu bâkto èpatèngghu oertamana polana sèpaddhâ sè avant-garde (modern parana bân ekspeeimental). Karjâ rèya pas ngobâ carana komposer anilai ḍâ' struktur ritme. 

Karier Stravinsky mènangka komposer segghut èbâgi dhâddhi tello periode otama: periode Rusia (1913–1920), periode neoklasik (1920–1951), bân periode serial (1954–1968). Selama periode Rusia, salèrana bânnya' ngaollè pangaro ḍâri gaya bân carèta ra'yat (folklor) Eusa. Karjâ ènga' *Renard* (1916) bân *Les noces* (1923) ngala' inspirasi Dâri puisi ra'yat Rusia.

## Referensi

* Anonymous. 1940. "Musical Count". *Time Magazine* (Monday, March 11).
* Blitzstein, Marc. 1935. "The Phenomenon of Stravinsky". *Musical Quarterly* 21, no. 3 (July): 330–47. Reprinted 1991, *Musical Quarterly* 75, no. 4 (Winter): 51-69.
* Browne, Andrew J. 1930. "Aspects of Stravinsky's Work". *Music & Letters* 11, no. 4 (October): 360–66. Online link accessed 2007-11-19 (subscription access)
* Cocteau, Jean. 1918. *Le Coq et l'arlequin: notes de la musique*. Paris: Éditions de la Sirène. Reprinted 1979, with a preface by Georges Auric. Paris: Stock.  English edition, as *Cock and Harlequin: Notes Concerning Music*, translated by Rollo H. Myers, London: Egoist Press, 1921.
* Cohen, Allen. 2004. *Howard Hanson in Theory and Practice*. Westport, Conn.: Praeger Publishers. 
* Copland, Aaron. 1952. *Music and Imagination*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
* Craft, Robert. 1993. *Stravinsky: Glimpses of a Life*, St Martins Press.
* Craft, Robert. 1997. *Stravinsky: Chronicle of a Friendship*. Vanderbilt University Press.
* Dubal, David. 2001. *The Essential Canon of Classical Music*. New York: North Point Press.
* Eksteins, Modris. 1989. *Rites of Spring: The Great War and the Modern Era*. Boston: Houghton Mifflin Company.  (Reprinted 1990, New York: Anchor Books ; reprinted 2000, Boston: Mariner Books )
* Glass, Philip. 1998. “Igor Stravinsky” *Time* (Monday, 8 June).
Marty Natalegawa

Dr. (HC) Rd. **Mohammad Marty Muliana Natalegawa**, B.Sc., M.Phil., Ph.D. ( lahèr 22 Maret 1963) panèka sala sèttong diplomat Inḍonèsia sè dhâddhi Mentri Luar Negeri Inḍonèsia è Kabinet Bersatu Indonesia II è bâbâna Prèsidèn Susilo Bambang Yudhoyono bân Wâkkèl Prèsidèn Boediono molaè tangghâl 20 Oktober 2009 kantos 20 Oktober 2014. Sabellumma, Marty aropa,aghi Duta Besar Indonesia ka Inggris bân Irlandia ḍâri 2005 kantos 2007.

## Pamolangan
Marty ampon kennal dâ' dunnya internasional molaè aomor 9 taon. Kalowargana ngotos asakola è Singapura sa'amponna lulus ḍâri SD Kris è Jakarta è taon 1974. È Singapura, Marty asakola è Singapura International School (1974). Namong, Marty pas ngallè ka asrama sè satingkat SMP, Ellesmere College bân Concord College, è Inggris taon 1981.

Marty nerrossaghi panḍiḍighân ḍâri SMP kantos tingkat master è Inggris. Marty ampon lastarè ajhâr bân ollè gellar BSc, Honours, è bidang hubungan internasional è London School of Economics and Political Science, Universitas London è taon 1984. Saterrossa Marty ollè gellar *Master Filsafat è Hubungan Internasional*, Corpus Christi College, Universitas Cambridge è taon 1985.

Marty ollè gellar doktor è lowar Inggris. Marty aghâdhui gellar Doktor Filsafat Hubungan Internasional ḍâri Universitas Nasional Australia, Australia è taon 1993. È bulân Juli 2013, Marty, èbhârengi Mentri Luar Negeri Australia, Bob Carr, èberri' gellar doktor ''kehormatan'' è bidang hubungan internasional sareng Universitas Macquarie, Sydney, Australia.

## Lako

Marty amolaè karir è Departemen Luar Negeri (Kementerian Luar Negeri) è taon 1986. Marty dhâddhi angghuta staf Badan Penelitian bân Pengembangan Departemen Luar Negeri è taon 1986 *–* 1990. Karir Marty terros akembhâng molaè awwâl taon 2000-wân è bâkto Marty èdhuddhu' dhâddhi juru bicara Departemen Luar Negeri ghâbây periode 2002 *–* 2005. È periode salastarèna ( 11 Nopèmber 2005 – 5 Sèptèmber 2007), Marty èlantik mènangka **[[Duta Besar]] Luar Biasa bân Berkuasa Penuh Indonesia** ka Inggris bân Rèpublik Irlandia, aghântè Juudar Snoudar sè atugas mènangka Menteri Pertahanan Inḍonèsia. 

## Sombher
Apam Barabai

Apam Barabai pânèka kakanan sè èkaghâbây ḍâri han-bahan dhâsar teppong bherres, tapay tenggâng, ghulâ  mèra, bân ghulâ pasèr sè asalla ḍâri Barabai. Apam Barabai andi' bento' bunter, tèpès bân abârna coklat ngoḍâ bân potè mènorot macem ghulâ sè èghunaaghi. Teppong bherres sè èghunaaghi jhughân aberri' tèkstur lembu' bân andi' bâu ghulâ mèra ḍâri cobbhu' sè kowat. Apam Barabai èjhuwâl ngangghuy bhungkos ḍâri ḍâun gheddheng.

Apam Barabai èkennal dhâddhi lè-ollè khas ḍâri Barabai, Hulu Songay Tengnga, Kalimantan Lao' bân jhâjhân rèya bisa tahan sampè' 3 arè taosa èpamaso' ḍâ' kulkas. Ghânèka èparcajâ sabâb Apam Barabai nèka ghi' aghunaaghi han-bahan alamè, bi-lebbi kaangghuy pangembâng sè aghunaaghi tapay tenggeng. Laèn ḍâri rassa ghulâ cobbhuk bân ghula pasèr, mangkèn bâḍâ jhughân Apam Barabai rassa maddhu mènangka abângoba rassa.

## Carana Aghâbây
Carana aghâbây Apam Barabai ghi' aghunaaghi cara kona iyâ arèya anowap adhunan so kaju. Carana aghâbây jhâjhân Apam Barabai kodhu nantos adhunan sè ngembâng ngangghu cara èpenneng palèng sakejjhâ' 3-4 jhâm sajjhek èpacampor sakabbhina han-bahan. Samarèna èghressa cokop ngembâng, adhunan èsèlèn ka ḍâlem bâddhâ bân ètowap korang lebbi 15 mennit. Samarèna massa', jhâjhân apam bisa èsajiyâghi otabâ èbhungkos aghunaaghi ḍâun gheddâng kaangghuy èjhuwâl ka pangècèr.

## Pangakowan mènangka Sangkolan Bhudhâjâ Ta' Adhuju'
Neng taon 2022, Apam Barabai secara resmi ampon èpatetep mènangka Sangkolan Bhudhâjâ Ta' Adhuju' sareng Kementerian Pandhidhighân, Kabhudhâjâan, Risèt bân Tèknologi Republik Indonèsia. Pangakowan rèya anegghessaghi pentèngnga Apam Barabai mènangka bâgiyân ḍâri jati dhiri bhudhâjâ orèng-orèng Hulu Songay Tengnga.

## Sombher
Ajhâr

Ajhâr èngghi panèka obâ'ân sè rèlatif tetep ḍâlem potènsi sèpat mènangka hasèl ḍâri pangalaman otabâ praktèk sè èpakowat. Hasèl pangajhârân ḍâri Kabâdhâân antarana rangsangan bân jâwâbhân.  Orèng èangghep lastarè ajhâr manabi' bisa nojjhuaghi obâ'ân ḍâlem tèngka gulina. Obâ'ân tengka gulina orèng sèlastarè ajhâr molaè ḍâri pangonèngan (ta' tao kantos tao), kabisa'an (ta' bisa kantos bisa), bân sèpat (ta' pardulè kantos pardulè).  Menorot pangartèyan panèka, sè parlo è ḍâlem ajhâr panèka masokan sè aropaaghi rangsangan bân hasèl dâlem bhângon tanggapan. Parkara sareng jâlânna ajhâr sè èlampa'aghi dâ,' morèd, Gagne (1985) angusulaghi macem-macemma ajhâr kasebhut, èngghi panèka: Ajhâr Tandhâ (Belajar Isyarat), Ajhâr Rangsangan-tanggapan (Belajar Stimulus-Respon), Ajhâr Rangkè'an (Belajar Rangkaian), Ajhâr Nyambhung oca' (Belajar Asosiasi Verbal), Ajhâr Abhidâaghi (Belajar Membedakan) Ajhâr Pangartèyan (Belajar Konsep), Ajhâr Hokom otabâ Atoran (Belajar Hukum atau Aturan) Ajhâr Nyarè Jâlân Kalowar ( Belajar Pemecahan Masalah). 

## Panjelasan Obâ'ân ḍâlem Pangartèan Pangajhârân
*Obâ'ân sè èhasèlaghi ḍâri ajhâr bisa èlakoni ḍâlem bânnya' bhângon tèngka laki, ḍâri bâgiyân pamèkkèran (kognitif), rassa bân sèpat (afektif), otabâ kapènteran tanang (psikomotor). Ta' coma nambai pangataowan. 
*Sèpat obâ'ânna panèka rèlatif permanèn, bân ta' bhâkal abhâli dâ' kabâdâ'ân asalla. Ta’ bisa eguna’agi dha’ obâanna sè èsaba’ kalabân kabâdha’an sè sakejjâ’, akadi obâânna sè èsaba’ polana lesso, sakè’, mabu’, bân laèn-laènna.

## Empa' Dhâshârra Ajhâr
*Ta'kabisâan sè ta' èrassaaghi, èngghi panèka ta' arasa jhâ' orèng ta' tao.
*Ta'kabisaan sè èrassaaghi, panèka onèng jha' saongghuna orèng panèka ta'tao.
*kabisaan sè èrassaaghi, panèka onèng jha' saongghuna orèng panèka tao.
*kabisaan sè ta' èrassaaghi, panèka ya' onèng jha' saongghuna orèng panèka tao.

## Mètode Madâddi Tèngka Lako
Manabi' bâdâ orèng sè nyoba' ka'angghuy abhânto orèng kalabân mangarahaghi è bâkto ajhâr sacara bertahap, orèng jârèya ngalakonè mabhennto' tengka lako.  Bâdâ empa' cara ka'angghuy abhânto tengka lako:  lèbât kakowatan positif, kakowatan negatif, hokoman, bân èliminasi.

## Rèfèrènsi
Tari Rapa'i Geleng

**Rapa'i Geleng** panèka tarian ètnis Aceh sè asalla dâri Manggeng, Aceh Bârâ' Dâjâ, èkembhângaghi sareng orèng sè ta' èkennal è Aceh Bârâ' Dâjâ.

Tarian Rapa’i Geleng jhughân tamaso’ gerak-gerik tari sè alambangaghi keseragaman dâlem hal *kerjasama*, *kebersamaan*, sareng solidaritas è dâlem masyarakat. Tarian panèka aghâdhui dinamika masyarakat lèbât lirik, kostum, bân gerakan dhâsar Tarian Rateb Meuseukat sè ènyanyiaghi. Jenis tarian panèka èmaksod ghâbây orèng lakè'. Biasana, 12 orèng lakè' sè la èlatih ngalakonè tarian. Lirik-lirik panèka nyampaiaghi pessen ghâbây masyarakat tentang cara odi' è masyarakat, ajâgâ aghâma, bân ajâgâ solidaritas. Kostum-kostum panèka cèlleng bân konèng kalabân manik-manik mèra.

## Fungsina
Fungsi tarian panèka kaangghuy nyebbâraghi aghâma, nanem nilai-nilai moral è masyarakat, bân jhughân ajellassaghi carana odi' è masyarakat sosial. Rapa'i Geleng pertama kalè èkembângaghi è taon 1965 è Aceh Lao'. È bâkto gapanèka, tarian ka’dinto èlampa’aghi kaangguy ngèssè’è bâkto luang santrè-santrè sè bhusen samarèna ajhâr. Saterrossa, tarian ka’dinto dhâddhi sarana ḍa'wah karana bisa najhe' minat panonton sè bannya’.

Tarian Rapai Geleng bâḍâ 3 tahapan, èngghi panèka:

* Saleuem (salam)
* Carèta-carèta (carèta rasul, nabbi, rato, bân pangajaran agama)
* Lani (cover)

Gerakan-gerakan tarian ka’dinto ètoro’e sareng detak ritmis rapa’i, sè settong-settong, on-laon, pas aobâ dhâddhi cepet, è èrèngi sareng gerak-gerik bhâdhân sè gi’ bâdâ è posisi asojud, aghundhek ka kacèr kangan. Gerakan sè cè' ceppètta on-laon dhâddhi lebbi ghâncang. Dhâsarra, ritme sèaghulih è dâlem tarian Rapai Geleng namong aropa'aghi empa' tingkatan: on-laon, ghâncang, cè' ghâncangna, bân pagghun. Empa' tingkat gerakan panèka aropaaghi ciri-ciri kèni' dâri orèng-orèng sè èpadhâddhi è bâgiyân sè palèng jhâu dâri Polo Sumatera, sè aghândhu' pessen pola perlawanan ḍâ' sadhâjâ sèrang ḍâ' sabâdâna kaodi'ân aghâma, politik, sosial, bân budhâjâna.

È ḍâlem ghuliyân laon tarian rapa'i apareng pessen jhâ' sadhâjâ kalakoan sè èlampa'aghi kodhu èmolaè kalabân proses pèkkèran sè mateng, èpâdâ'aghi persepsi bân kasadaran dâ' masalah sè bhâkal tombu è bâkto sè bhâkal dâtâng mènangka hasèl dâri kapotosan sè èghâdhui, sè aropa'aghi hal sè kodhu èpèkkèr kalabân tè-ngatè. Sapora tor nyapora kasala’an aropa’aghi sèttong parkara sè kodhu èparèngè dâ’ sapa’a bhâi sè ngalakonè kasala’an. Pessenna ghulih ritme lambat jhughân biasana èserrèng sareng bait-bait tertentu sè umpama'aghi dâlem wujud tertentu. Contona, hal panèka bisa èkaton dâri petotor lirik dâri sala sèttong bâgiyân tarian. 

## Sombher
Bir pletok

**Bir Pletok** panèka ènoman sè bisah ma'anga' bhâdhân sè khas dâri orèng Betawi. Bahan-bahan otama panèka jhâi bân kaju sappan, bân bânnya' palappa laènna. Bir pletok èghâbây kalabân mèlè bân nyadhiyaaghi bahan-bahanna, terros èkellah bân èsaring. Sabellunna èsaji'aghi, bir pletok bisa jhughân èkocco' kantos kalowar busa. Bârnah, aroma, bân rassana bir pletok bisa acem-macem tagantong dâri bahan bân cara ngolahna. Kandungan rempah-rempahna aghâbây bir pletok bânnya' antioksidan.

Asal-usul bir pletok dhibi' ghi' ta' ècatet, sanajjân umumna èparcajâ asalla dâri pangaterrona orèng Betawi kaangghuy aghâbây ènoman perayaan mènangka tèrowan bân alternatif dâri anggur bân bir Eropa. Namong, sanajjân aghâdhui nyamana "bir," ènoman panèka ta' èghâdhui alkohol bân bisa èsertifikasi halal. Bir pletok biasana èghâbây è upacara siklus odi'na Betawi akadhi sunat bân pakabinan, bân jhughân è kennengngan-kennengngan sè èghâdhui wisata budhâjâ. Enoman ka’dinto ampon èkennal menangka warisan budhâjâ ta’ berwujud è Inḍonèsia tor aropa’aghi sala settong ikon kabudhâjâ’ân Betawi sè pelestarianna èpon èdukung sareng Pamarènta Propinsi Jakarta.

## Nyamana
Bâdâ pan-bârâmpan pèkkèran parkara asalla nyama *bir pletok*. Istilah *bir* dhibi' akaton èsèrap dâri oca' Bâlândhâ *bier* 'bir', sanajân ènoman panèka ta' ngandung alkohol bân aghuna'aghi bahan-bahan sè bhân-sabbhân dâri bir umumna. Namong, bâdâ jhughân etimologi sè èkennal jhâ' *bir* sè èmaksod saongghuna asalla dâri oca' Arab *biʼrun* sè artèna 'sombher aèng'. Samentara jârèya, istilah *pletok* bisaos aropaaghi tiruan dâri sowara, èngghi panèka dâri è totoh rempah-rempah sè seggher sabellunna ètotoh,  dâri camporan bahan baku è bâkto proses èkocco' kalabân ruassaperrèng otabâ kalèng kaangghuy ngasèllaghi busa, dâri tekanan udara è bâkto botol ènoman èbukka'  otabâ dâri tabrakan ès bâto è dâlem kendi sè èghunaaghi kaangghuy nyadhiyaaghi.

## Sombher
Kurikulum 2013

**Kurikulum 2013 (K-13/Kurtilas)** panèka kurikulum sè samangkèn èberlaku'aghi è sistem pamolangan è Inḍonèsia. Kurikulum panèka kurikulum permanèn sè èlaksanaaghi sareng pamarèntah kaangghuy aghântè Kurikulum 2006 (sè serrèng èsebbhut Kurikulum Tingkat Sakola'an), sè ampon èberlakuaghi ra-kèra ennem taon. Kurikulum 2013 maso' ka masa uji coba è taon 2013, kalabân pan-bârâmpan sakola'an sè dhâddhi sakola'an percontohan.

È taon ajhârân 2013/2014, teppa'na è tengnga taon 2013, Kurikulum 2013 èlaksanaaghi kalabân cara sè èbâtesi è sakola'an perintis, èngghi panèka è kellas I bân IV ghâbây tingkat SD, kellas VII ghâbây SMP, bân kellas X ghâbây tingkat SMA/SMK, è bâkto kellas 2014 Kurikulum ampon èlaksanaaghi è Kelas I, II, IV, bân V è bâkto SMP Kelas VII bân VIII bân SMA Kelas X bân XI. Bânnya’na sakola’an sè dhâddhi sakola’an perintis èngghi panèka 6.326 sakola’an sè palèng rajâ è sakabbhina propinsi è Indonesia. Kurikulum 2013 aghâdhui empa' aspek penilaian: pangataowan, katerampilan, sikap, bân kalakowan. Kurikulum 2013, khusussa dâlem bahan pangajhârân, tamaso' matèri sè èrampingaghi bân ètamba'aghi. Matèri sè èrampingaghi èbuktèaghi è bhâsa Indonesia, IPS, Sivik, bân salaènna, è bâkto konten sè ètambâi panèka Matematika.

Mata pelajaran (khusussa Matematika bân Ilmu Alam) èadaptasi dâ' bahan pangajhârân standar internasional (akadhi *[[Program Penilaian Pelajar Internasional|PISA]]* bân *[[Kecenderungan Pembelajaran Matematika dan Sains Internasional|TIMSS]]* ) saènggâna pamarèntah ngarep bisa èimbangih pamolangan è dâlem negri bân pendidikan è loar naghârâ.

Èbâdâ'aghi Peraturan Mentri Pendidikan bân Kebudhâjâân, Anies Baswedan, nomor 60 taon 2014 tanggal 11 Ḍèsember 2014, pelaksanaan Kurikulum 2013 èpaèlang bân sakola'an èbâliaghi ghâbây aghâdhui Kurikulum Tingkat Unit Pendidikan salaèn SD bân SMP sè ella èlaksanaaghi ghâbây 3 (tello') semester, unit pendidikan PAUD, bân unit pendidikan khusus. Penangguhan panèka sementara, paleng sakejjâ' kantos taon ajhârân 2019/2020.

## Sombher
Barongko

**Barongko** panèka kakanan khas è Sulawèsi Sèlatan khosossa Suku Bugis Bone. Barongko iyâ arèya singkatan ḍâri *"barangku mua udoku"*, sè artèna bhârângnga engko' dhibi' sè èbhungkos. Maksoddhâ, adhunan sè bahan otamana panèka gheddhâng, jhughân èbhungkos so ḍâun gheddhâng. Bahan adhunan kaangghuy aghâbây barongko iyâ arèya gheddhâng dhuleng sè èpaancor, tellor, patè, ghulâ pasèr, bân bujâ. Laèn ḍâri ghânèka bahan kaanghuy abhungkos adhunan barangko iyâ arèya dâun panḍânbân ḍâun gheddhâng. Barangko èghabây kalabân cara ètowap.

Neng bâkto kerajaan-kerajaan Bugis, barangko coma èsajiyâghi kaangghuy para raja. Panyajiyânna lajhu malèbâr ḍâ' orèng-orèng Sulawèsi Lao'. Barangko èsajiyâghi mènnagka ghu'-ghângghu' ḍâlem upacara kakabhinan adhât bân upacara adhât laènna.

## Bahan-bahanna

### Adhunan
Bahan otama kaanghuy aghâbây barangko iyâ arèya gheddâng dhuleng sè la marè èpaalos. gheddâng dhuleng lajhu ècampor sareng ghulâ, patè bân tellor. Neng daèra Bugis, gheddâng dhuleng iyâ arèya tamennan sè tombuna sanget subur salaèn ḍâri paḍi.

Ḍâlem sèttong adhunan barangko parloh 18 gheddhâng dhuleng sè la massa'. Lajhu ètambâi 500ml patè. Patè bisa èkaollè ḍâri sèttong buwâ nyèor. Adhunan barongko kaangghuy porsi rèya jhughân parlo empa' tellor ajâm, 190ml susu kental manès, satengnga sèndo' tèh bujâ, bân 125 ghulâ pasèr.

### Bhungkosânna
Bahan laèn sè kodhu èsadiyaaghi iyâ arèya ḍâun panḍân lèma' lembâr sè èpotong okoran 5 cm. Adhunan Barongko èbhungkos aghunaaghi ḍâun gheddhâng. Marèna èbhungkos, adhunan lajhu ètowap.

## Sombher
Dinasti Tang

**Dinasti Tang** (618–907 M) panèka sala sèttong jaman kamolja'an è dâlem jhâjhârbâ'ân Cina, sè èkennal polana kamajuan sè cè' ceppètta è dâlem seni, sastra (puisi Li Bai & Du Fu), teknologi (perkembangan percetakan), bân èpabhâjheng wilayah, kalabân ibukota Chang'an dhâddhi pusat dunnya sè makmor, sanajân kamajuan panèka èpabhâjheng sareng Pemberontakan Lushan (755–763) sè aghâbây pecahan kakobâsa'an bân akhèrra robbhu. Dinasti Tang èpadhâddhi sareng Li Yuan, sèttong jenderal militèr sè saterrossa dhâddhi Kaisar Gaozu. Èghântè'è Dinasti Sui saamponna pemberontakan sè berhasil è taon 618 M. Kaisar Taizong (626–649 M) èkennal mènangka sala sèttong pangobâsa sè palèng rajâ è dâlem sejarah Cina. Pamarenta'anna èangghep mènangka puncak kamolja'an Dinasti Tang. È bâkto panèka, Cina ngalami kamajuan politik, ekonomi, bân budaya sè signifikan. Dinasti Tang èpanènggalè warisan sè kuat è dâlem sejarah Cina bân èangghep sala sèttong periode sè palèng penting è dâlem perkembangan budaya, ekonomi, bân sosial Cina. Omorra bân kemegahan budayana aghâbây Dinasti Tang èhormati bân èkaenga'è è dâlem sejarah Cina.

## Kakoadhan
Periode Tang umumna periode kamajuan bân stabilitas, kajabana Pemberontakan An Lushan bân penurunan otoritas pusat è akhir dinasti. akadhi Dinasti Sui, Dinasti Tang aghâdhui sistem rekrutmen PNS lèbât ujian naghara. Sistem panèka èganggu sareng munculna gubernur militer regional sè èsebbhut jiedushi è abad ke-9. Samentara jârèya, kabudâjâ'an Cèna tombu bân tombu è jaman Tang; jhughân èangghep mènangka periode sè palèng bhâgus ghâbây puisi Cina.[10] Duwâ' penyair Cina sè palèng kalonta, Li Bai bân Du Fu, asalla dâri periode panèka, akadhi bânnya' pelukis kalonta akadhi Han Gan, Zhang Xuan, bân Zhou Fang. Salaèn jârèya, bâdâ bânnya' sastra jhâjhârbâ'ân sè èkompolaghi sareng para sarjana, bân jhughân ensiklopedia bân karya-karya geografis.

Bâdâ pan-bârâmpan inovasi penting è jaman Dinasti Tang, akadhi perkembangan percetakan woodblock. Agama Buddha è bâkto panèka aghâdhui pangaro sè signifikan dâ' budaya Cina, bân sekte-sekte Buddha Cina terros atamba. Namong, agama Buddha bhâkal èpèyara sareng naghara, sè aghâbây pangarona toron. Maske dinasti bân pamarèntah pusat noro' toron è abad ke-9, seni bân budaya terros atamba. Maske pamarèntah pusat sè ampon lempo ta' bisa ngator ekonomi, perdagangan terros èterrossaghi.

Pusat kakobâsa'an politik è Dinasti Tang bâdâ è ibukotana, Chang'an (Xi'an samangkèn). E dhissa', kaisar ajaga kompleks karaton sè jhâu, è dhissa' bisa nghibur para wakil politik kalabân musik, olah raga, pameran akrobatik, puisi, lukisan, bân pertunjukan teater. Chang'an jhughân andi' bânnya' sumber daya. Bâkto para pejabat prefektur Cina entar ka ibukota è taon 643 kaangghuy nyajiaghi laporan taonan, Kaisar Taizong nemmo jhâ' bânnya' dâri rèng-orèng rowa ta' andi' akomodasi sè teppa' bân kodhu nyewa kamar dâri para sodagar. Mèlana, Kaisar Taizong marenta'aghi lembaga pamarèntah sè aghâdhui tanggung jawab ghâbây pembangunan perkotaan kaangghuy mabângun kennengngan pribadi khusus ghâbây bhân-sabbhân pejabat sè dhateng ka ibukota.

## Sombher
Operasi Sophia

**Operasi Sophia** panèka operasi militer Uni Eropa è Tase' Tengnga sè èmolaè è taon 2015 kaangghuy aperrang penyelundup manossa bân perdagangan migran kalabân cara ngèḍingaghi, ngèco', bân netralisasi kapal sè èghunaaghi è jaringan kriminal, bân jhughân nolonge pelatihan panjaga pantai Libya bân ngawasi embargo senjata PBB. Operasi panèka ènyamaè kalabân nyamana bayi sè lahir è kapal operasi, sè èsalamettagi dâri embu'-embu' migran Somalia. Mandatna ampon lastare è taon 2020 bân èghântè'è sareng Operasi Irini.

## Penyelundup manossa
Lebat Operasi Sophia, kapal-kapal angkatan laut naghara anggota UE bhâkal naè', nyarè, nyarèta', bân ngaliraghi kapal sè ècurigai èghunaaghi kaangghuy penyelundupan manossa. Menorot Kepala Kebijakan Luar Negeri UE Federica Mogherini, penyelundup manossa sè ècurigai bhâkal èpassra'aghi ka penegak hukum Italia. Laksamana Muda Enrico Credendino, sè bâdâ è Roma, bhâkal marenta operasi. Lebbi dâri 130.000 migran bân pengungsi ampon lèbât Samudra Atlantik taon arèya. Eugenio Ambrosi dâri Organisasi Internasional Migrasi (IOM), nganggep orèng sè terlibat dâlem jaringan penyelundupan manossa èpadhâ sareng orèng sè terlibat dâlem perdagangan sanjata bân narkoba. Dhari ka'dinto, operasi UE bhâkal parcoma manabi jaringan kriminal pagghun ta' èsentuh.

Pengungsi sè rèsiko sadhâjâna kaangghuy nyarèh kaodhi'ân sè lebbi beccè' panèka mangsa sè ghâmpang ghâbây para penyelundup, sè lalakonna ampon aghâbây industri kriminal sè arghâ milyaran. Jaringan kriminal memanfaatkan keputusasaan sè èalami para pengungsi. Penyelundup aghâbây fasilitas bân nyadhiyaaghi sarana ghâbây para pengungsi kaangghuy nyebrang ka Eropa lèbât rute Tase' Tengnga sè babaja.

Manabi migrasi èmaksod èngghi panèka tingkat pilihan individu, pengungsi kadhâddhiyân ètahan bân èsiksa sareng orèng sè èbâyar kaangghuy mabimbing è perbatasan. Para penyelundupan panèka serrèng nyeksa, nyalahaghi, bân adinggalaghi orèng è sagara beddhi Sahara otabâ Mediterania. Jaringan akadhi panèka bisa nanggung kantos 20 parjhâlânan è dâlem saminggu.

## Sombher
Lamut

**Lamut** panèka tradisi acarèta sè nyampaiaghi pessen bân nilai-nilai agama, sosial, bân kabudâjâ'ân orèng Banjar. Lamut panèka bhângon seni narasi, mirip sareng wayang otabâ cianjuran. Bidhâna wayang otabâ cianjuran èmaènaghi kalabân set gamelan bân zither, è bâkto lamut èlakoni kalabân terbang, alat perkusi sè èghunaaghi è dâlem hadrah. Orèng sè ghi' buru ètemmoè lamut serrèng nganggep lamut èpangaro Timur Tengah. È jaman karajaan Banjar èbâbâna Sultan Suriansyah, lamut tombu èbârengngè seni narasi Banjar laènna, akadhi Dundam, Madihin, Bakesah, bân Bapantun.

Pertunjukan Lamut èlaksanaaghi è malem arè molaè pokol 10:00 malem kantos pokol 4:00 malem, otabâ sabellunna sobbu. Oreng se acareta e Lamut nyamana Palamutan. È bâkto pertunjukan, Palamutan, sè ngangka' terbang ghâjheng è pangkengnga, toju' asandhing è tawing halat (geddhung tengnga), èkelilingi panonton sè aropa'aghi ngodâ bân towa, lakè' bân binè'. Otamana kaangguy reng bine’, badha kennengngan se esadhiya’agi e seddi’na geddhung tengnga.

## Sajhara
Lamut asalla dâri Cèna, bân bhâsana aslina bhâsa Cèna, salastarèna èterjemahaghi dâ' bhâsa Banjar. Lamut dhâpa' ka Banjar ra-kèra taon 1816, èghibâ dagang Cèna ka Banjar terros ka Amuntai. Ca’epon, oreng-oreng jaman lamba’ sanget ngarga’agi karana ngeba bannya’na careta tor careta pangalaman dhari pan-saponapan nagara, se ecareta’agi lebat tradisi lesan. Caretana e Amuntai, Raden Ngabe atemmo dagang Cina se andhi’ kapal dagang Bintang Tse Cay. dâri dagang panèka, èpon pertama kalè ngèdingaghi regangan puisi Cina. Nem bulân saterrossa, Raden Ngabe narèma salinan puisi Cina.

Molaè jârèya, Raden Ngabe ajhâr bân maos, ta' kalabân iringan "layang" (ngabber) sè èbârengi. Lamut molae akembang saamponna warga nyo’on elampa’agi sabban panen padi bagus. Bâkto Hadrah (tari tradisional) dhâpa' è daerah kasebbhut, Lamut narèma iringan "layang" (ngabber) sè èrengngè. Whujuk seni lisan panèka èsebbhut lamut karasmin polana èghâdhui hiburan è acara-acara kabinan, arè raya agama, bân acara-acara nasional. Lamut jhughân èghunaaghi dâlem proses batatamba (pabarasan). Oreng se andhi’ hajat se ekabuto biyasana keya ngajak palamutan. Oca’ “lamut” èkoca’ asalla dâri bhâsa Arab laamauta (ﻻﻤﻭﺕ), sè artena langgeng.

## Sombher