open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Krokèt

**Krokèt** panèka jhâjhânan sè èghâli, cè' èndâ'na, bân èbentuk gumpalan, biasana èghâbây dâri kentang sè èghâli ècamporaghi daging otabâ sayur sè ècèccè' (akadhih wortel, kacang ijo, otabâ ajam sè èghâli), èbentuk lonjong otabâ bola, èlapisi adonan tèllor bân remah roti, bân ègoreng kantos è lowar èghâli bân è lowar èghâli. Populer è Indonesia mènangka cem-macemma kakanan, kotak makan siang, otabâ lauk, kakanan-kakanan panèka asal dâri masakan Eropa.

Kroket abhângon gumpalan kènnè' sè biasana aèssè kentang sè ètombuk kalabân macem-macem camporan èssè tartanto abhâreng pan-bârâmpan saos akadhi saos béchamel otabâ saos coklat, sabellunna èlapèsè teppong rotè. Biasana kroket èbhângon silinder, cakram, otabâ lonjong sabellunna èghuring. Oca' kroket (croquette) asalla dâri bhâsa Prancis croquer sè artèna "nganyem".

## Kroket è man-gaman naghârâ:

* **Spanyol:** *Croquettes*, èghâbây dâri dhâging ajâm, bân tamaso' ka dhalem kakanan pambukka' (*tapas*).
* **Brasil:** *Croquettes* otabâ *croquetes*, biasana èghâbây dâri dhâging sapè, bân èjuwâl è Brasil minangka èdhângan dâri Jerman.
* **Meksiko:** *Croquettes* èghâbây dâri jhuko' tuna bân kentang.
* **Republik Ceko:** *Krokety*, bunder-bunder bân kènnè', èghâbây dâri kentang, tellor, teppong tarigu, bân mentega.
* **Kuba:** Èghâbây dâri ham, dhâging bâbi, dhâging ajâm, otabâ kombinasi katellona.
* **Amerika Serikat:** È Tampa, Florida, kroket èghâbây dâri dhâging kepiting sè teppa'na mosèm, bân èlapèsè teppong panir sè asalla dâri Rotè Kuba. Penduduk dissa' nyebbhut *deviled crab* (*croqueta de jaiba*).
* **Hungaria:** *Krokett*, empar (mirip) sarèng kroket è Republik Ceko, tapè abhângon lonjong bân segghut èparèngè bumbu pala.
* **India:** *Alu-tikki* èngghi panèka kroket kentang kakanan khas India Dâjâ sè èdhâ'âr minangka camilan (kakanan kènnè'). Segghut jhughân èsebbhut *cutlet*, bân bisa ètemmo è roma makan siyap saji.
* **Indonesia:** Èghâbây dâri kentang ètombuk aèssè ajâm cèncang otabâ *ragout*, èngghi panèka sala sèttong camilan palèng populer sè èkennallaghi è masa penjajahan Bhâlândhâ. Kroket èghâbây kalabân ngamaso' èssèan ajâm ka dhalem buleddhân kentang ètombuk, sè pas èlapèsè teppong rotè bân èghuring
* **Bangladesh:** Empar sarèng *Alu-tikki*, tapè èparèngè nyama *Alu-chop* bân è tengnga'anna èèssè dhâging sapè.
* **Jepang:** *Korokke* (コロッケ) èngghi panèka kakanan kènnè' sè populer, bân bânnya' èjuwâl è pasar swalayan bân toko dhâging. *Korokke* èghâbây dâri kentang, bân biasana abhângon radhâ pèpè. Èssè kroket bisa macem-macem, molaè dâri sayor-sayoran, dhâging sapè, bâbi, otabâ camporan dhâging bâbi bân sapè (*aibiki*). Salaèn ghâpanèka, kroket aèssè ragout dhâging kepiting (èsebbhut *kani korokke*) bân odhâng jhughân populer. *Menchi katsu* (メンチカツ) (*minced cutlet*) èngghi panèka sebbhuthan kaghâbây dhâging cèncang sè èbâlut teppong panir bân èghuring. *Menchi katsu* ta' èghâbây dâri kentang, bân manabi ta' èsebbhut minangka dhâging sapè, maka dhâging sè èghuna'aghi èngghi panèka camporan dhâging sapè bân bâbi.
* **Filipina:** *Croqueta* èngghi panèka sebbhuthan kaghâbây kroket kentang kalabân èssè dhâging otabâ jhuko'.

## Sombher
Dhudhul Garut

**Dhudhul Garut** merupakan jajanan sunda asal dari Kabupaten Garut, Jhâbâ Bârâ'. Umumna, produk Dhudhul Garut è pasaran andi' karakteristik sè padhâ dâri sèttong merek ka merek laènna, è antarana bhângon, aroma, rassa, arghâ, bân bungkusan. Hasèlna, konsumen arassa malarat kaangghuy mabida'aghi antara produk Dhudhul sè bhâgus bân sè rèndhâ. Dhudhul Garut panèka sala sèttong komoditas sè bisa maèlang citra Kabupaten Garut mènangka produsen Dhudhul sè berkualitas tèngghi.

È umumma produk Dodol Garut sè bâdâ è pasaran aghâdhuwân karakteristik sè empar (padhâ) antara mèrek sè sèttong kalabân mèrek laènna, bâ' dâri bhângon, ro'om, cèta rassa, arghâ, bân bungkosan. Akibatta, konsumèn ngarasè kangèllan (kasonkar) ka'angghuy mabidhâ ka'dimma produk dodol sè kualitassa saè bân ka'dimma produk dodol sè kualitassa endhâ'. Dodol Garut èngghi panèka sala sèttong komoditas sè kèngèng ngangka' citra Kabupatèn Garut minangka panghasèl Dodol sè akualitas. Bânnya' ghâllu toko-toko otabâ warung-warung sè nyadhiyâ'âghi dodol minangka dhâghânganna. È sapanjhânga jhâlân Kottha Garut bânnya' panjuwâl sè nawarraghi Dodol Garut, otamana è jhâlân-jhâlân sè dhâddhi labâng sakètèng (gerbang) nojjhu ka daèra laèn è sakètar Kottha Garut.

## Sajhârâ
Adhâsaraghi situs resmi Kemdikbud, industri dodol è kabupatèn panèka molaè akembang sakètar taon 1926 otabâ para' saabad sè tapongkor. Sala sèttong orèng sè angembangaghi industri dodol è bâkto ghâpanèka èngghi panèka Karsinah. È bâkto ghâpanèka, dodol Garut ghi' aghuna'aghi bahan baku sè sederhana, èngghi panèka teppong bherrâs ketthan, soso, ghulâ potè, bân santen nyèyor tanpa bahan pangawèt. Salaèn ghâpanèka, prosès aghâbâyya jugân ghi' èbâling sederhana. Saèrèng ajhâlânna bâkto, industri dodol è Garut jugân sajân akembang. Kantos ahèrra amonculan pangusaha dodol Garut laènna sakètar taon 1950-an.

Saterrossa dodol Garut ngalamè man-gaman modifikasi dâri segi bahan baku bân varian rassa. Molaè moncul dodol Garut sè abahan baku kentang, kacang, nangka sabrang (sirsak), nanas, labu (waluh), wijèn, srikaya, durèn, bân laèn-laènna. Parkembangan dodol Garut sajân alowas amarghâ minat dâri masyarakat sè cokop tèngghi. Malah, dodol Garut ampon èpasarraghi ka mancanegara, akadhi Brunei, Jeppang, Malaysia, Arab Saudi, Singapura, bân Inggris.

## Sombher
Perpustaka'an

ḍâlem arte traḍisional, perpustakaan, bengkona buku, otaba kutukkhanah èngghi paneka kompolan buku sareng majalah. Maske bisa èarteaghi mènangka koleksi pribaḍi orèng, perpustakaan lebbi èkennal mènangka koleksi sè bânnya' sè èbiayai bân èoperasiaghi sareng kottah otabâ lembaga, bân èghuna'aghi sareng orèng sè ta' sanggup mellè bânnya' buku. Amarghâ bâḍa kaitannah sareng buku, ḍefinisi perpustakaan salanjangnga èkaitaghi sareng buku otabâ kennengngan sè baḍâ hubunganna sareng buku. Ḍefinisi perpustakaan dhibi' ta' bisa èpèsa ḍâri perkembangan koleksi perpustakaan.

Perpustakaan bisa jhughân èarteaghi mènangka kompolan informasi ka'angghuy pangataowan, hiburan, rekreasi, bân ibâḍâ, sè aropa'aghi kabhutowan manossa sè hakiki.

Mèlana, perpustakaan modern ampon èarteaghi polè mènangka kennengngan ka'angghuy ngaksès informasi ḍâlem format pan-ponapan bhisaos, ponapa informasi kasebbhut èsèmpen è geddhung perpustakaan otabâ bhunten. È perpustakaan moḍern panèka, salaèn buku sè ècetak, pan-bârâmpan buku bân koleksi èsèmpen è perpustakaan ḍigital (è ḍâlem bentuk ḍata sè bisa èaksès lèbât jaringan komputer).

## Sajhârâ
Perpustakaan sè lu-ghâllu èkataoè bâḍâ è reruntuhan Ḍataran Niniwe. Lokasi panèka bâḍâ è kottah Asyur kona sè bâḍâ è penggirrâ Songay Tigris tèmor. È jhâman kona, kottha jariya ibukotana karaja’an Asyur jaman lamba’. Situs kottah kona panèka bâḍâ è seddi'na kottah Mosul, è Provinsi Niniweh Irak. Perpustaka'an panèka èkennal mènangka Perpustakaan Asyurbanipal.Perpustakaan Ashurbanipal nyèmpen bânnya' papan tana liat sè èokèr saèngghâna aghâbây koleksi informasi. Informasi panèka ètolès è aksara pako sè èkembhângaghi è wilayah Sumeria.

Sombher laèn bâḍâ pan-bârâmpan perioḍe sè akaè' sareng jhâjhârbâ'ân perkembangan perpustakaan.[3]

1. Jhâman Kona (3000 SM - 500 M)

Mesopotamia kona èkennal mènangka kennengnganna perpustakaan sè palèng kona, sè èmolaè è sekitar taon 3000 SM. Hal ka'ḍinto èkennal ḍâri cateḍhân aḍministrasi sè èghâbây è papan tana sè jhughân aghândhu' teks-teks aghâma. Perpustakaan è wilayah panèka è antarana:

Perpustakaan Asyurbanipal è Niniwe (abaḍ kâ-7 SM), perpustakaan lu-ghâllu sè aghâdhui koleksi 30.000 papan tana

Perpustakaan Alexandria è Messèr (abaḍ ka-3 SM), perpustakaan sè palèng bhâghus, kalabân koleksi 40.000-400.000 ghulungan papirus.

Perpustakaan Pergamum è Asia Keni' (abaḍ ka-2 SM), perpustakaan penting è Alexandria, kalabân koleksi 200.000 ghulungan.

## Sombher
Piano

Piano (èkoca' jhughân pianoforte ) iyâ arèya pakakas  sè ngasèlaghi musik bân lagu sè Èklasifikasiaghi mènangka instrumen Dâwai  bân perkusi. èmaènaghi kalabân mècè' tombol è keyboard piano. Bâng-sèbâng tombol èsambhung ka tokol sè bâḍâ  è dâlem piano bân mèce' ka senar èḍâemma, sè ngasèlaghi sowara. Bâng-sèbâng senar andi' lanjang sè bhân-sabbhân bhidhâ bân ngasèllaghi sowara sè bhidhâ jhughân. Piano èkamaèn kalabân ghârigi'. sè amain piano èsebbhut pianis.

Bâkto pertama kalè ètemmoaghi, sowara piano ta' ranying sowara piano abad ke-20, akadhi sè èghâbây sareng Bartolomeo Cristofori (1655–1731) è taon 1720. Hal ka'ḍinto polana tegangan senar è bâkto ghâpanèka ta' sakowat samangkèn. Piano panèka samangkèn èpajhâng è Metropolitan Museum of Art è New York.

Manabi piano sè teppa', sè asalla èsebbhut gravecembalo col piano e forte (harpsichord kalabân tombol alos bân sowara sè ghâncang), ghi' pagghun èperdḍebataghi, bânnya' orèng sè parcajâ jhâ' Bartolomeo Cristofori panèka sè awâl nèmmoh. Piano jhughân bânni alat musik sè lu-ghâllu sè aghunaaghi keyboard bân cara lakona kalabân èpokol. Alat musik kalabân prinsip sè padhâ bân piano ampon bâdḍâ molaè taon 1440.

Piano panèka èmolaè ḍâri pangaterro ka'angghuy akompolaghi kaasrèyan naḍa klavikord kalabân kakowadhân harpsichord. pangaterro panèka nyotok Marius ḍâri Paris (1716), Schroter ḍâri Saxony (1717), bân Cristofori (1720) ḍâri Paḍua, Italia, ka'angghuy aghâbây piano. Namong, namong Bartolomeo Christofori sè ngasèllaghi piano sè samporna bân lengkap. dâri piano sè ècèptaaghi sareng harpsichorḍ bân spinet (harpsichord kènè') sè èpèyara è Istana Florentine—kennengenna Pangeran Ferḍinand ḍe'Medici—è b`akto ghânika piano modern èmolaè.

è tengnga abaḍ ka-17, piano èghâbây ḍâlem pan-bârâmpan bentuk. Èmolaè, bâḍâ sè akadhi rancangan harpsichord, kalabân ḍawai sè ka attas. Piano ghâpanèka dhâddhi lebbi rendâ sa'amponna John Isaac Hawkins ngobâ cara kalabân sejajar bân lantai. kalabân muncul musik sè lebbi dhâmmang, tak larang, ban kalabân lèbbi dhâmmang, sè aghabay piano jerman amodivikasi kalabân piano paddhu èmpa'. sampe' 1860 piano paddhu empa' bânnya' sè anḍi' bân èangghuy è ma-roma.

rangka senar piano sè lu-ghâllu panèka ḍâri kaju bân namong bisa nahan tegangan senar sè dhâmmang. Hasèlla, bâkto aula konser ghâjheng èpadhâddhi è abad ke-19, èbangun kalabân gheddhung sè rajâ, sowara piano panèka ta' cokop. dhâddhi, piano kalabân rangka logam molaè èkaghâbây. Ra-kèra taon 1800, Joseph Smith ḍâri Inggris abângun piano kalabân rangka logam. Inovasina bisa nahan tegangan senar sè cè' berrâ'en, sè aghâbây sowara sè lebbi ghâccang. Ra-kèra taon 1820, bânnya' tokang ghâbay piano sè aghuna'aghi tong-potonga logam ka'angghuy bâgiyân piano laènna. È taon 1822, tan-taretan Erarḍ èpatenaghi  *double escapement action*, sè aropa'aghi sala sèttong penemuan sè palèng kalonta ḍâri sè perna bâḍâ sè bâḍâ hubungna sareng cara alako piano.

## Sombher
Docang

**Docang** panèka kakanan adat dâri Cirebon, Jhâbâ Bârâ'. Èngghi panèka lontong, pucuk kacang, dâun singkong, bân kalapa parut sè ètotop kalabân saus oncom sè èghâli bân èghâli. Serrèng èkakan kaangghuy sarapan bân andi' jhâjhârbâ'ân sè unik sè èkabâ' sareng Wâlli Sanga' (Sanga' Orèng Suci). Nyamana asalla bhâsa Cirebon, singkatan dâri "bodo" (baceman) bân "kacang" (kacang), otabâ "godogan kacang" (rebusan kacang).

Docang èngghi panèka kuliner khas sè namong bisa ètemmo è Cirebon, malah è sabbhân sudu' jhâlân ghâmpang ètemmo. Masakan panèka ampon bâdâ molaè jhâman Wâlli Sanga' nyiarraghi Aghâma Islam è kawasan Cirebon bân sakètarra. Kuliner panèka, konon sajhârâna èghâbây ka'angghuy aracone para Wali Songo.

Manot carèta sè baredâr è masyarakat, sorang pangèran anyama Rengganis sè ta' asoka'e kabâdâ'ânna Wali Songo motossaghi ka'angghuy aracone salèrana sadhâjâ kalabân aghâbây sèttong masakan. Saampona èyajhâ'âghi, para Wali Songo lahab adhâ'âr masakan panèka nalèka akompol è Masjid Sang Cipta Rasa. Kaajâibân moncul, bânnè karaconan, para Wali Songo malah kataghiân kalabân masakan dâri Pangèran Rengganis. Molaè ghâpanèka, docang èkaonèngi sarèng masyarakat minangka kuliner khas Cirebon sè possa' kalabân misteri.

## Cara Aghâbây Docang

# **Pasadhiyâ Palengkap:** Ghâddhu' kacamba bân dâun ghisèng (dâun dangdâng) sabhântar, perres, pas kerrak-kerrak. Pasadhiyâ lontong (bisa èghâbây dâri bherrâs sè èmassa' bân èkokos), nyèyor parod èkokos, bân remmes karopok docang/emping.
# **Aghâbây Ko'a:** Paalos bumbu akadhi bhâbâng mèra, bhâbâng potè, kamèrè, cabbhia, accan, bân katombhâr. Osèng bumbu alos abhâreng jhai, laos ègeprek, serrey, bân dâun salam kantos ro'om.
# **Maso'aghi Oncom:** Maso'aghi oncom sè ampon èulek/èancorraghi ka osèngan bumbu, addhun rata.
# **Massa' Ko'a:** Sokana aèng/kaldu ka dhalem osèngan bumbu bân oncom, tambâi bujâ, marica, bân ghulâ. Massa' kantos aghallâk bân aressep. Korèksi rassa.
# **Panyajian:** Tata lontong, kacamba, dâun ghisèng, bân nyèyor parod è pèrèng. Sèram kalabân ko'a oncom panas, taburi karopok, bân tambâi sambhel manabi kasokan.

## Sombher
Ferdinand Lumban Tobing

Ḍr. **Ferdinand Lumban Tobing** (èsingkat **FL Tobing** ; 19 Pèbruari 1899 – Tangghâl 7 Oktober 1962) panèka ḍokter bân politisi sè ngalaghungè mènangka Gubernur Militèr Tapanuli/ Somattra Tèmor dḍâri taon 1948 kantos 1950. Ènyata'aghi mènangka pahlawan nasional Inḍonèsia è taon 1962.

## Kaoḍi'ân Awwâl
Ferdinan Lumban Tobing èlahèrraghi è Sibuluan tangghâl 19 Pèbruari 1899. Pottra nomer empa' ḍâri sanga' sataretanan. Ramana anyama Herman Lumban Tobing, èbhuna anyama Laura Sitanggang. Herman alako ḍhâḍḍhi ghuru è settong sâkola’an ḍisa è Sibuluan. Ḍâri ghâpanèka salèrana èparèngè gellar Rajhâ Ghuru. Eppa'na Ferdinand anyama Raja Mangalu sè ḍhâḍḍhi misionaris è Kolang. Kalabân kâsokanna Raja Mangalu, Herman Lumban Tobing èpakon ka Depok ka'angghuy asâkola è sala sèttong sakola’an misionaris. Sa'abiḍḍha asâkola, Herman akanca bân orèng Inḍonèsia tèmor se anyama Jonathan Pasanea. Saellana jârèya, Jonathan ngajhâk Ferdinand ka Depok ka'angghuy èpèyara mènangka ana' angkatna. È bâkto aomor 5 taon, FL Tobing èbâkta sareng rama angkatna, Jonathan Pasanea, ka Depok bân èkèrèm ka Sâkola'an Ḍâsar Bâlândhâ (*Europesche Lagere School*). FL Tobing lajhu nerrossaghi pangajhâran è STOVIA. Bâkto ajhâr è STOVIA, èpon noro' organisasi Jong Bataks Bond, sè angghutana panèka mahasiswa STOVIA ḍâri Somattra Lao'. Saellana lolos ḍâri STOVIA è taon 1924, èpon alako mènangka ḍokter è ḍâpartemèn panyakè' infèksi è *Centrale Burgelijke Ziekenhuis* (satèya masake' Tjipto Mangoenkoesoemo) è Jakarta.

Saellana alako mènangka ḍokter è CBZ pan-bârâmpan taon, èpon serrèng èpinḍa. Taon 1931, èpinḍa ka Sorbhâjâ bân ètugasaghi ka jurusân keḍokteran ḍâlem. Taon 1935, èpinḍa polè ka wilaya Tapanuli, tana kâlahèranna. È wilaya Tapanuli, pertama kalèna èsabâ' è Padang Sidempuan, saterrossa èpinda ka Sibolga, ibukota Karesidenan Tapanuli. Leḍḍhu'na Perang Ḍhunnya sè kapèng ḍuwâ’, sè è toro' kalabân ngallèna kâkobâsa’an è Inḍonèsia ḍâri Bâlândhâ ka Jeppang è taon 1942, aparèng pangalaman sè arga ḍâ Ḍr. Ferdinand Lumban Tobing.

## Sombher
Doddy Achdiat Tisna Amidjaja

**Doddy Achdiat Tisna Amidjaja** (15 Maret 1925 – Mèi 1993) panèka tokoh panḍiḍighân bân penelitian, professor Biologi è Institut Teknologi Bandung (ITB) bân **rektor kapèng lèma**' Institut Teknologi Bandung otabâ **rektor kapèng salèkor** Kampus Ganesha sajjhâk bâḍâ TH Bandung.  Salaèn ghânèka, Doddy jhughân dhâddhi katowa LIPI bân Duta Besar Indonesia ka Prancis. Lahèr ḍâri Raden Benjamin Tisna Amidjaja bân Nji Raden Dewi Saprah Djajanagara.

## Riwayât Kaoḍiân
Panḍiḍighân SD sareng SMP èlampa’aghi è HIS Bandung (1938), MULO Pasundan bâgiyân B (Paspal) Tasikmalaya (1942), SMT bâgiyân B (Paspal) Bandung (1946). Ḍâlem kabâḍâ'ân sè ta’ tanto sabâb Perrang Mardhika, Doddy nerrossaghi sakola’an è Fakultas Kedokteran, Malang taon 1946 kantos tingkatan I. Taon 1946-1948 maso’ *Tentara Mahasiswa*. Saterrossa panḍiḍighân è tingkatan II bân III èterrossaghi è jurusân Biologi FIPIA, Universitas Indonesia Bandung (1949) kantos lulus mènangka calon (Sarjana) è taon 1953. Amarghâ pembimbing Profesor Bâlândhâna sèdhâ è ḍâlem kabâdâ'ân kacalaka'an, ahèrra Doddy nunda panḍiḍighân  bân nerrossaghi è Èropa.

Sa'amponna ghânèka, Doddy nerrossaghi pangajhârân è *Mathematich-Naturwissenschaftliche Fakultät der Rheinischen Friedrich-Wilhelms Universität Bonn*  (Fakultas Matematika bân Èlmu Alam, Universitas Bonn), Jèrman, ka'angghuy ngaollè Diploma Biologi (1954). Gelar Dokter Rerum Naturarum (8 Nopèmber 1956) è bidang Zoologi, khusus èpon Embriologi, èkaolle è universitas sè paḍâ sa'amponna aghâbây disertasi sè juḍulla "*Wachstumsbeeinflussung durch Acetylcholin, Histamin, Alloxan, Nadisan, Aristamid, Nicotinäd uneamid p-Aminobenzoesäure beim Hühnerembryo*". Saèngghâ, Doddy panèka Dokter Inḍonèsia sè lu-ghâllu è bidang Zoologi.

Salastarèna palèman ḍâri Jèrman, Doddy abâli ka kampussa mènangka Kapala Jurusan Zoologi Fakultas Ilmu Islam Universitas Indonesia (FIPIA UI), Bandung (1957-1959). Tangghâl 1 Agustus 1959 akabin sareng Bu Hj. R. Dien Sardinah, bân sè kaḍuwâ ghânèka ngaghungè pottra tello’ èngghi panèka Hany Ratna Suminar, Mustafa Kamal, bân Moh. Yamin.

## Sombher
Protèin

**Protèin** èngghi panèka kompolan biomolekul sè okoranna rajâ sè èbhângon dâri sèttong rantay lanjhâng asam amino otabâ lebbi. Protein aghâdhuwân bânnya' fungsi è dhalem mahluk odhi', è antarana nyeppettaghi rèaksi-rèaksi metabolisme, areplikasi DNA, arespon rangsangan, aparèng bhângon sèl bân bhâdhân, sarta minda molekul dâri sèttong kennengngan ka kennengngan laènna. Bhidhâna otama antara sèttong protein bân protein laènna èngghi panèka ontotan asam amino-na, sè ètantowaghi sarèng ontotan nukleotida dâri gen-genna, bân biasana anyebab-aghi leppe'na (lipatan) protein dhâddhi struktur tello dimensi husus sè sosoay sarèng fungsina.

Sajumla asam amino aghâbây rantay loros sè èsebbhut polipeptida. Sèttong protein èsoson dâri palèng sakonè' sèttong polipeptida lanjhâng. Polipeptida pandâ' (sè korang dâri 20–30 asam amino) biasana ta' èangghâp minangka protein, tapè èsebbhut molekul peptida otabâ oligopeptida. Sabbhân asam amino dhalem protein akèket ka asam amino è semma'na sarèng ikatan peptida. Ontotan asam amino dhalem protein ètantowaghi sarèng ontotan gèn sè èsandi dhalem kode genetik. Sacara umum, kode genetik aghâbây 20 asam amino standar, sanajjân bârâmpan organisme aghâdhuwân asam amino tambâ'ân. Ta' abit saampona otabâ nalèkana sintesis, residu dhalem protein segghut èmodifikasi sacara kimiawi lèbat prosès modifikasi pascatranslasi sè ngobâ sèpat fisik bân kimia, leppe'na (lipatan), stabilitas, aktivitas, bân fungsi protein. Pan-bârâmpan protein aghâdhuwân gugus nonpeptida (bânnè asam amino), sè bisa èsebbhut kofaktor bân gugus prostetik. Pan-bârâmpan protein bisa jhughân alako abhâreng ka'angghuy ajhâlânnaghi fungsi tartanto, bân kompolan akadhi panèka segghut aghâbây kompleks protein sè stabil.

Saampona kabhângon, protèin namong bâdâ dhalem jangka bâkto tartanto pas èdègradasi bân èdaur ulang è dhalem sèl lèbhât prosès paghântèyan protèin. Omorra protèin èokor adhâsaraghi bâkto paruhna bân ngalèpotè rentang sè lanjhâng. Protèin bisa aomor pan-bârâmpan mennèt kantos pan-bârâmpan taon kalabân omor rata-rata 1–2 arè è dhalem sèl mamalia. Protèin sè abnormal otabâ sala leppet bhâkal tadègradasi lebbi cepghât, bâ' polana ètargettaghi ka'angghuy èancorraghi otabâ polana ta' stabil.

## Sombher
Kamir

**Kamir** panèka jhâjhârbâ'ân khas dâri Pemalang, Jhâbâ Tengnga, roti lepe' akadhi apem otabâ pancake sè èghâbây dâri camporan teppong gandum, mentega, tèllor, gula, otabâ pisang, bân ragi, kalabân rassa Arab-Jawa sè khas. Nyama "kamir" èyangghep asalla dâri oca' arab "khamer" (mabu') amarghâ aghuna'aghi tape, bân bisa jhughân èsebbhut khamir otabâ samir.

Juwâdhâ Kamir abhângon bunder, pèpè abârna coklat bân para' empar (padhâ) sarèng juwâdhâ apem otabâ serabi tapè radhâ rajâ'ân bân bantet (padhet). Manabi okoranna macem-macem, sè palèng rajâ kantos saghârâna lèngkaran pèrèng dhâ'âr. Sè palèng kènnè' saghârâna lèngkaran mangkok. Okoran-okoran gâpanèka aghantung sè amessen. Malah onèng èghâbâyâ okoran raksasa tapè ghâghâl amarghâ ta' mateng rata.

## Sajhârâ
Manot carèta, orèng kapèng sèttong sè aghâbây juwâdhâ kamir èngghi panèka sorang warga Arab sè alèngghi è Kelurahan Mulyoharjo, sè èkaonèngi jhughân kalabân sebbhuthan Kampong Arab. Nyama kamir gâpanèka dibi' ta' jellas asalla dâri nyama ponapa. Ponapa asalla dâri oca' *khamer* (bhâsa Arab) sè artèna mamabu' otabâ dâri nyama orèng katoronan Arab gâpanèka.

Tapè sè paraghâ' (mendekati) kamongkènan èngghi panèka nyama Kamir asalla dâri oca' *Khamir* sè dhalem bhâsa Arab artèna ragi. Dhalem prosès aghâbây juwâdhâ kamir panèka sabellunna èmassa', èpadhienneng sabârnèyan (samalemman) ghâllu sopajâ bisa ngambâng samporna bân kadhâddhiyân prosès fermentasi.

## Cara Aghâbây Juwâdhâ Kamir Tradisional

# **Addhun:** Koco' tellor pas maso'aghi ghulâ pasèr, soda kuè, ragi instan, vanili bubuk, bân tapè ghisèng.
# **Tambâi Teppong:** Tambâi teppong tarigu sakonè'-sakonè' addhun kantos acampor rata aghuna'aghi tanang.
# **Sokana Aèng:** Saampona addhunan rata, pas tambâi aèng sakonè'-sakonè' sambi èaddhun kantos ollè addhunan juwâdhâ kamir kalabân kakentellan sè pas. Jha' pati èncèr sopajâ ta' lubèr bân jha' pati pekkah (kentel) sopajâ ta' bantet.
# **Pokol Addhunan:** Pokol-pokol addhunan sopajâ odârâ sè kajebbak bisa kalowar.
# **Fermentasi:** Totop addhunan kamir kalabân kaèn bersè pas padhienneng sabârnèyan (samalemman) otabâ sakètar 10 ejjhâm.
# **Panggang:** Saampona 10 ejjhâm, pasadhiyâ cèta'an juwâdhâ kamir lessè kalabân margarin pas sokana sèttong sèndok sayor addhunan juwâdhâ kamir ka dhalem cèta'an. Panggang kalabân apoy kènnè'.
# **Bâlig:** Nalèka bâgiyân bâbâ akerras bân akalowar glembong, bâlig juwâdhâ kamir kalabân spatula otabâ sèndok.
# **Pamateng:** Sopajâ kamir tebbel, addhunan jha' ètekkeng tapè dhinaghi saos kantos juwâdhâ kamir mateng dibi'. Angka', lakonè prosès pammanggangan kantos addhunan abhil.

## Sombher
Rangai

**Rangai** panèka kue tradisional sè èghâbây dâri kelapa parut ècamporaghi gula bân tepung beras. È Banjarmasin, Kalimantan Sèltan, Rangai biasana èkabâsa'aghi kalabân tèh otabâ è acara-acara tradisional bân resmi. Saèngghâ, Rangai akadhi Wingko Babat, namong bhân-sabbhân rassana. Rangai andi' rassa gurih bân tèkstur kerrèng, èbhândhingaghi Wingko Babat, sè manès bân kennyal.

Rangai èsediaaghi dâlem paket sè siap èjhuwâl mènangka sovenir. Salaen Banjarmasin, roti paneka jugan dhadha’aran umum se esadhiya’agi e roma-roma oreng Melayu e Bangka Belitung. Bahan-bahan sè èghunaaghi bisa acem-macem dâri sèttong kue ka kue laènna; bâdâ sè ngangghuy tepung beras otabâ tepung sagu, bâdâ jhughân sè ngangghuy gula celleng otabâ gula pasir. Satèya, Rangai ampon ngalakoni modifikasi, bân èsediaaghi dâlem rassa keju, jahe, wijen, bân susu kaangghuy matarèk pelanggan.

## Panyebbhuthan
È Bangka bân è Jakarta, juwâdhâ panèka èkaonèngi kalabân nyama juwâdhâ Rangi, bân è Bangka Bârâ' èkaonèngi kalabân nyama *Tampek ambor*. Juwâdhâ panèka jhughân empar sarèng juwâdhâ tradisional Brasil sè anyama *Coconut pancake* otabâ *Manioc pancake*. Namong sè mabidhâ juwâdhâ Rangai sarèng juwâdhâ *Manioc pancake* èngghi panèka èssèna sè aghuna'aghi kèju otabâ mentega, manabi juwâdhâ Rangai namong aèssè ghulâ mèra.

## Cara Aghâbây
Bahan otama sè èkaparlowaghi dhalem aghâbây juwâdhâ panèka èngghi panèka teppong (bisa aghuna'aghi teppong bherrâs, teppong sagu, otabâ teppong ketthan), nyèyor parod, ghulâ mèra, bujâ, bân ampas nyèyor.

Sadhâjâna bahan ècampor dhâddhi sèttong bân èsokana sakonè'-sakonè' è bhâjhân sambi èparata. Saampona mateng, juwâdhâ Rangai bisa èleppet dhâddhi duwâ' kantos akadhi bhângon satengnga lèngkaran.

* Aghâbây èssèan (unti nyèyor): Nyèyor parod èmassa' sareng ghulâ mèra kantos assot (kerrèng).
* Aghâbây kolè': Addhunan teppong bân nyèyor parod èsarèng è attas bhâjhân panas, pas èmassa' sabhântar kantos mateng.
* Panyajian: Èyajhâ'âghi kalabân cara èèssè unti nyèyor bân èghulung.

## Galeri

Bhengkek:Wadai rangai.jpg
Bhengkek:Rangai 002.jpg
Bhengkek:Festival Barito Kuala Serumpun 2025 - Kue Rangai.jpg
Bhengkek:Kue rangai.jpg


## Sombher
DNA

**Asam deoksiribonukleat** otabâ lebbi èkaonèngi kalabân singkatan **DNA**, èngghi panèka sala sèttong macem asam nukleat sè aghâdhuwân kamampowan pawarisan sèpat. Kabâdâ'ân asam deoksiribonukleat ètemmo è dhalem nukleoprotein sè aghâbây inti sèl. James Dewey Watson bân Francis Crick èngghi panèka èlmuwan kapèng sèttong sè ngajuwaghi modèl struktur DNA è taon 1953 kalabân bhângon pèntellan ghândâ (*double helix*). Sabbhân DNA èsoson dâri duwâ' rantay polinukleotida.

DNA èngghi panèka samacem biomolekul sè nyimpen bân nyandi instruksi-instruksi genetika sabbhân organisme bân bânnya' macem virus. Instruksi-instruksi genetika panèka aghâdhuwân peran pentèng dhalem partombuwan, parkembangan, bân fungsi organisme sarta virus. DNA èngghi panèka asam nukleat; abhâreng kalabân protèin bân karbohidrat, asam nukleat èngghi panèka makromolekul èsènsial kaghâbây sadhâjâna mahluk odhi' sè èkaonèngi. Kabânnya'an molekul DNA èsoson dâri duwâ' unting biopolimer sè apèntel (amuter) sèttong sarèng laènna aghâbây heliks ghândâ. Duwâ' unting DNA panèka èkennal minangka polinukleotida amarghâ kaduwâna èsoson dâri satuan-satuan molekul sè èsebbhut nukleotida.

Sabbhân nukleotida èsoson dâri sala sèttong macem basa nitrogen (guanina (G), adenina (A), timina (T), otabâ sitosina (C)), ghulâ monosakarida sè èsebbhut deoksiribosa, bân gugus fosfat. Nukleotida-nukleotida panèka pas asambhung dhalem sèttong rantay ikatan kovalen antara ghulâ dâri sèttong nukleotida kalabân fosfat dâri nukleotida laènna. Hasèlla èngghi panèka rantay tongghung (punggung) ghulâ-fosfat sè asellang-sellèng. Adhâsaraghi kaidah pasangan basa (A kalabân T sarta C kalabân G), ikatan hidrogen ngèket basa-basa dâri kaduwâ unting polinukleotida kasebbhut aghâbây DNA unting ghândâ.

## Sombher

Bhângsa:Sains
Aljabar

**Aljabar** panèka cabang matematika sè ajhâr sistem abstrak târtanto, sè èkennal mènangka stroktor aljabar, bân manipulasi ungkabhân ḍâlem sistem panèka. Aljabar panèka bhângon aritmatika umum sè aghâbây variabel bân operasi aljabar salaèn operasi aritmatika standar akaḍhi tamba'an bân kalèyan.

## Pângartèyan bân Etimologi
Aljabar iyâ arèya cabang matematika sè ajhâr stroktor aljabar bân operasi sè èghuna'aghi. Strotorr aljabar è ḍinna' artèna himpunan tak kosong sè aropa objek matematika akaḍhi bilangan bulat, èbhârengè operasi aljabar sè èdèfinisi'aghi è himpunan jârèya akaḍhi tamba'an bân kalèyan. Aljabar ajhâr ḍâ' hokom, karakteristik omom, bân jenins stroktor aljabar. È ḍâlem strotor aljabar târtanto, aljabar èparèksa ghunana variabel è ḍâlem persamaan bân cara manipulasi persamaan kasebbhut.

oca' "aljabar" kaḍhâng èghuna'aghi ḍâlem artè sè lebbi semma', amaksoḍ namong aljabar ḍasar otabâ namong aljabar abstrak. Manabi istilah panèka èghuna'aghi mènangka *countable noun [ en ]* ), aljabar èyartè'aghi è ḍinna ' mènangka jennis stroktor aljabar sè èbâgi ḍâ ' ruang vektor sè èlengkapaghi kalabân jenis operasi biner târtanto. Salaèn jârèya, oca' "aljabar" bisa amaksoḍ ḍâ' stroktorr aljabar laènna târghântong ḍâri konteks, akaḍhi aljabar Lie otabâ aljabar asosiatif. 

## Sombher
Justika Baharsjah

Prof. Dr. Hj. **Justika Baharsjah** (lahèr 7 Mèi 1937) panèka sala sèttong akademisi, aktivis pertanian bân mantan menteri Inḍonèsia. Justika atugas mènangka Mentri Pertanian è Kabinet Pembangunan VII  bân Mentri Urusan Sosial è Kabinet Reformasi Pembangunan  Justika jhughân èkennal mènangka akademisi sè ngajhâri è Institut Pertanian Bogor.  Mènangka aktivis, Justika aktif è pan-bârâmpan organisasi, è antarana mènangka Ketua Umum Asosiasi Ahli Meteorologi Pertanian bân *Ketua Independen* (Katowa Badan Pengawas) è Organisasi Pangan bân Pertanian (FAO).

## Riwayât Kaoḍiân
Justika lahèr è kotta Cianjur, Jhâbâ Bârâ' è tangghâl 7 Mèi 1937. Ramana, Rd. H. Ubuh Wiranegara aropa’aghi pamèmpèn masyarakat Cianjur bân pamèmpèn para pelopor kamardhika’an Cianjur. Èbhuna Rd. Hj. Aisjah, panèka ḍâri ḍârâ camporan karana ramana padhâghâng ḍâri Kabupatèn Kudus, sè akabin sareng èbhuna sè orèng binè’ Cianjur. Justika jâ-rajâ è Cianjur kantos lulus ḍâri SMP Negeri Cianjur, terros apinḍa ka Bogor bâkto ètarèma è SMA Negeri Bogor (samangkèn SMAN 1 Bogor ) bâgiyân B (samangkèn Sains). È bâkto asakola è Bogor, Justika èpasra’aghi sareng orèng seppona ka kalowargana alè’èn èbhuna sè baḍâ è ḍaèra Sukasari.

Justika lulus ḍâri SMA Bogor è taon 1956 bân saterrossa nerrossaghi panḍiḍighânna è Fakultas Pertanian, Universitas Indonesia (samangkèn Universitas Pertanian Bogor) lèbât jalur sè ta' bhibhâs ujiyân. Sa'amponna lulus kalabân gellar Sarjana Sains è bidang Pertanian è taon 1962, Justika narèma beasiswa ka'angghuy nerrossaghi gelar master è Universitas Kentucky è Lexington, AS.

Salaèn ghânèka, sanajân ampon ètarèma ka'angghuy nerrossaghi pangajhârân doktoral è Universitas Cornell, Justika èpaksa abâli ka Inḍonèsia è taon 1964, èpanggil sareng Rektor IPB è bâkto ghânèka, Prof. Kampto Utomo, ka'angghuy abhânto usaha konsolidasi IPB sè ghi' bhuru èpèsa ḍâri UI.

## Kaoḍiân Pribadi
Justika Baharsjah lahèr tangghâl 7 Mèi 1937, è Cianjur, Jhâbâ Bârâ'. Justika akabin bân Sjarifuddin Baharsjah è taon 1962, jhughân mantan Mentri Pertanian è Kabinet Pembangunan kapèng 6. Kabinenna ampon èbherkatè kalabân ana’ ḍuwâ', Gita Indah Sari sareng Antin.

## Sombher
Nasè' krawu

**Nasè' krawu** ( Hanacaraka : ꦱꦼꦒꦏꦿꦮꦸ , Bhâsa Jhâbâ; Sega krawu ) panèka dhâ'ârân khas ḍâri ḍaèra Gresik, Jhâbâ Tèmor. Ciri khassa panèka nase' sè alos sè èsajiaghi è attas ḍâun gheddhâng. Jhuko'on bisa aropaaghi sek-sekna dhâghing sapè, rebussaân dhâghing sapè, jeroan sapè, cèngè pettès, sareng jhuko' dhing-dhing. Cèngè acan sè èangka'aghi kalabân nasè' krawu aghâdhui rassa peddis sè khas.

Saongghuna Nasè' Krawu panèka aropa’agi settong parkembangan ḍâri nase’ Madhurâ, namong manabi ètengghu, sanget bhidhâ sareng nasè’ Madhurâ se bâḍâ è Polo Madhurâ, ka’ḍinto amarghâ Nasè' Krawu è Gresik ampon bannya’ ngalamè parkembangan se cocok sareng selèrana orèng Gresik.

## Asal-osolla
Sajian panèka asalla è bâkto Gresik èserrang sareng Cakraningrat Sampang è abaḍ ka-18. È bâkto Bhupati Gresik sareng Jhâbâ ajhâlânaghi papangghiyan rajâ è Mataram, Yogyakarta, sareng nengghu Gresik sè kosong sarta korang èpèyara, Cakraningrat Madhurâ arebbhu' Gresik, molaè ḍâri arta tamaso’ binè sareng ana’na pongghâbâ Gresik èghibâ ka Madhurâ, kantos kabhâr èrebbu’na Gresik sè ngaghunge palabbuwân paleng rajâ è Jhâbâ, ḍâpa’ ka Yogyakarta, Nangèng, sobung bhupatè  sè bângal ngadhepphi Madhurâ tor abhânto Bhupatè  Gresik kajhâbhâna Bhupatè  Ponorogo. Mèlana, èutus Bhupatè  Ponorogo sareng Rajhâ Mataram kaangghuy abhânto Gresik ngadhepphi serrangan Madhurâ.

Hasèlèpon, perrang èmennangè sareng pasukan Gresik sareng Ponorogo, rajina, ana'na, sareng arta Bhupatè  sareng pongghâbâ Gresik èpabâli, namong pasukan Madhurâ sè ghi' bâḍâ è Gresik ta' bisa abâli ka Madhurâ polana parao-parao Madhurâ ampon èobbhâr sareng sakabbhina ampon èpadhâddhi tawanan perrang saomorra. Karèna pasukan Madhurâ sè ghi’ bâḍâ, lake’ otabâ bine’, èpamaso’ ka sèttong kamp tawanan perrang sè samangkèn èkennal sareng ḍusun Meduran/Maduran dhisa Roomo. È ka’ḍissa’ para tahanan Madhurâ èpanyèngla sopajâ ta’ ahubungan langsung sareng towanna sè bâḍâ è e Polo Madhurâ.

Kalabân ajhâlânna bâkto, nalèkana èlaksanaaghi kongres Sarèkat Islam sè èpimpin sareng HOS Cokroaminoto taon 1913 è Sorbhâjâ, sè ajunjung persatuan ummat Islam è Nusantara, maka atas saran ḍâri para Sarèkat Islam Afdeling Grisse kaangghuy mabèbas para tahanan perkemahan tentara Madhurâ se abiddhâ ratosan taon kantos ngaghungè pottra è ḍusun Maḍuran sè jughan aghâmana Islam ka’ḍinto. Molaè kapanèka orèng-orèng ḍusun Madhurâ molaè asosialisasi kalabân masyarakat Gresik, bâḍâ sè saterrossa alako è pasèsèr Gresik mènangka dhâddhi buruh sareng ajhuwâl Nasè' Madhurâ otabâ Sego Meduro sè cocok kalabân selèrana orèng-orèng Gresik sè lebur ka dhâ'ârân sè pèddhis. Amarghâ cara ngala' nasè' Madhurâ panèka èlakoni kalabân ngagghuy tangan, maka sareng orèng Gresik èsebbhut Krawukan (è ḍâlem bhâsa Jhâbâ, artena ngala' ngangghuy tangan).

## Sombher
James Clerk Maxwell

James Clerk Maxwell (13 Junè 1813 – 15 Nopèmber 1879) iyâ arèya fisikawan Skotlandia sè sèttong kalè nolès hokom magnetisme bân kelistrikan dâlem romos matematis. Dâ' taon 1864, èpon abhuktèaghi jhâ' ombâ' elektromagnetik iyâ arèya camporan dâri osilasi mèdan listrik bân magnetik. Maxwell anyataaghi jhâ' cahaya iyâ arèya sala sèttong bhângon radiasi elektromagnetik. Èpon jhughân amokka' pangârtèyân parkara ghuli gas, sarèng anunju'aghi jhâ' lajhu molekul-molekul è dâlem gas tèrgantung dâ'ka suhunya bhâng-sâbhâng.

Fisikawan sè asalla dâri Inggris bân tèrkenal, èngghi panèka James Clerk Maxwell nika tèrkenal alèbbhâti formulasi èmpa' *pernyataan* sè ajèllasaghi hokom dhâsar listrik bân magnet. Kaḍuwâ' kènnèngan nika sâbèllunna Maxwell lastarèh èsâlidighi lambâ' sarah bân lastarè padâ ètemmoi bâḍâ hubungânna maso kaduwâ'na. Tapè bánnya' hokom listrik bân kemagnetan lastarè ètemmoè bân aèssè kabhândâran ḍâlem sâbâgiyân aspek, sâbèllunna Maxwell, buntèn bâḍâ sèttongnga dâri hokom-hokom ruwa sè iyâ arèya sèttong teori sèrasi. Maxwell anḍi' èmpa' pârlângkabhân hokom sè è romosaghi kalabân rèngkès (tapè andi' bobot tègghi), Maxwell sukses ajèllasaghi tèppa' bân salèng nyambhung antara Medan listrik bân magnet.

## Oḍi'

### Kaodi'ân awwâl, 1831–1839
James Clerk Maxwell rèmbhi' ḍâ' 13 Junè 1831 è 14 India Stree, Edinburgh, ḍâri pasangan John Clerk Maxwell ḍâri Middlebie, sèttong advokat, bân Frances Cay, potrè Robert Hodshon Cay bân trètan bini' Jhon Cay. (Kènnèngânna kalahèrânna  samangkèn anarèma sebuah museom sè èoprasiaghi sarèng James Clerk Maxwell Foundation). Ramana iyâ arèya sèttong lakè' dengan sarana sè tèppa' ḍâri kâluarga Panitera Penicuik, negghu' baronetcy panitera Penicuik. Trètan lakè' ramana iyâ arèya baronet ke-6. Èpon èlahèraghi mènangka "Jhon Clerk", ètambhâ'aghi "Maxwell" ndi'na lastarèna èpon awarisi (mènangka bâji' ḍâ' taon 1793) kèbbhun  Middlebie, sebuah properti Maxwell è Dumfriesshire. James iyâ arèya sâpopo sèttong ḍâri seniman Jemima Blackburn (potrè ḍâri trètan bini' ramana) bân insinyur sipil William Dyce Cay (potra ḍâri trètan lakè' èbhuna) Cay bân Maxwell iyâ arèya kanca akrab bân Cay amapèranaghi mènangka anoro'e bâkto Maxwell akabin.

Orèng seppo Maxwel katèmon bân akabin nalèkana Perpa'na rarowa omorra tello' poloan; èbhuna omorra parak 40 taon nalèkana Maxwell rèmbhik. Rarowa anḍi' sèttong ana' sabèllunna, potrè asmana Elizabeth, sè sobung omor bhâkto ghi' bèjhi'.

Pèrpa'na Maxwell ghi' ngudè, kâloargana ngallè KA Glenlair, è Kirkcudbrightshire, sè la èpajeghâ orèng sepponna è attas perkebunan sè maddhâk ḍâri 1.500 hektar (610 ha). Kabhi indikasi anunju'aghi jhâ' Maxwell la ajâgâ rassa tèrro taoa sè ta' amettengaghi molaè omor kènni'. Dâ' omor tellok taon, sakabbhina sè aghuli, tera', otabâ aghâbây soara lèbur atanya: "napa sè kadèddiyân?"

## Sombhèr
Mangkunegara III

**Kangjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara III** panèka Aḍipati kapèng tello' sè akowasa è Kabupatèn Pura Mangkunegaran. Nyama kalahèranna èngghi panèka **Bandara** **Raden** **Mas Sarengat**, dhinèng gellar-gellar laènna èngghi panèka "Kanjeng Pangèran Riya" bân "Kanjeng Pangèran Arya Prabu Prangwadana".

Bandara potrana KGPAA. Mangkunegara II, lèbât ana' binè'na (ḍâri permaisuri), B.R.Ay. Sayati sè akabin sareng Kanjeng Pangèran Harya Natakusuma (potrana KPH. Kusumadiningrat sareng G.R.Ay. Kusumadiningrat). Dhâddhi, KGPAA. Mangkunegara III ghi' èyangghep mènangka panakanna Susuhunan Pakubuwana III.

## Masa Awwâl
Mangkunegara III èlahèrraghi è arè Ahad Pon, 22 Pasa Wawu 1729 windu Sengara otabâ 16 Jânuwari 1803. Lahèr kalabân nyama kènè' Bandara Raden Mas Saréngat (jhulughân Ndara Glémboh). Ramana anyama KPH. Natakusuma, sala sèttong kompoyya SISKS. Pakubuwana III lèbât pottrèna G.R.Ay. Kusumadiningrat. Dhinèng èbhuna B.R.Ay. Sayati se aropa’aghi potrè nomer sèttong ḍâri KGPAA. Mangkunegara II ḍâri permaisuri. molaè ghi' kènè' èrabât sareng KGPAA. Mangkunegara II tor èḍiḍik ka'angghuy dhâddhi pamèmpèn sè kowat.

È arè Kemmis Lègi, 14 Jumadil Ahèr 1747 windu Kunthara otaba 30 Maret 1820, Bandara akabin sareng GKR. Sekar Kedhaton pottrana Susuhunan Pakubuwana V. Sayangnga, pakabinan ka’ḍinto ta’ abit ḍu taon karana rajina sèdhâ è bâkto kalabuwân. Sa'amponna randhâ sakejjhâ’ pas akabin sareng sapopona dhibi’ sè anyama R.Ay. Samsiyah, potrana KPH. Suryamijaya I (ana' KGPAA. Mangkunegara II) asareng Ampil Mas Ajeng Pulungsih.

Dhari pangantanan ghânèka Bandara èparèngè pottrè ḍuwâ’, B.R.Aj. Dunuk sareng B.R.Aj. Dénok. Salaèn permaisurina, BRM. Saréngat jhughân anḍi' 14 selir sè anḍi' ana'. Jumla èpon anḍi' 42 ana', akadhi è bâbâ panèka: 28 na'-kana' oḍi' kantos towa, 14 na'-kana' matè è bâkto ghi' kènè' bân 5 na'-kana' ta' anḍi' ana' lake'.

## Karir Militer
B.R.M. Sarengat maso’ ka panḍiḍighân Kadet Mangkunegaran è bâkto aomor 15. Èyangka' dhâddhi Letnan Kolonel è Legiun Mangkunegaran è arè Sabto Pon, 14 *Dulkangidah Jimakir* 1746 windu Adi otabâ tangghâl 4 Sèptèmber 1819, bân èparèngè gellar **Kanjeng Ring Pangèran.**

## Nasihat bân Wâsiyat KGPAA. Mangkunegara III
Salaèn anḍi' minat ḍâ' kesenian Jhâbâ, KGPAA. Mangkunegara III jhughân anḍi' pamèkkèran filsafat sè èsebbhut Panca Mutiara,  sè aghânḍhu' lèma' sèpat sè parlo èghâdhui sareng orèng Jhâbâ bân ghi' cocok kantos samangkèn, è antarana.

# **Temen**, artèna ongghu-ongghu.
# **Mantep**, artèna èsto otabâ tegghu.
# **Gelem Nglakoni**, artèna sangghup ngalakonè tor narèma sabbhâb.
# **Aja Kagetan**, artèna ta' ghâmpang takerjhât otabâ tajhârambhât.
# **Aja Gumunan**, artèna jhâ’ ghâmpang hèran.

## Sombher
Mary Anning

**Mary Anning** (21 Mèi 1799 – Maret 1847) panèka ahli paleontologi Inggris bân kolektor fosil amatir sè èkennal è internasional polana nemmo fosil hèwân tase' ḍâri pèrioḍe Jurasik è salanjangnga Selat Inggris è pânga'èngan Lyme Regis, Dorset, Inggris Bârâ' Ḍâjâ.  Mary Anning èkennal polana nemmo pan-bârâmpan spesimen reptil Mesozoikum rajâ sè aghâḍhui peran è ḍâlem awwâl perkembhângan paleontologi. Teppa' Anning ngalèh, salèrana nyaḍiya'aghi spesimen ka'angghuy èpalajhâri sareng para ilmuwân bân ḍhâḍḍhi bâgiyân ḍâri jhâjhârbâ'ân geologis Bhumè. Fosil sè ètemmo sareng Anning jhughân ḍhâḍḍhi bâgiyân ḍâri pangajhâran ilmiah tentang ka'oḍi'ân prasejarah.  

Anning nyarè fosil è tebbing Blue Lias bân Charmouth Mudstone, hosossa è bulân-bulân mosem cèllep è bâkto longsor mukka' lapisân bâto sè aghâḍhui fosil.   Fosil sè ètemmo tamaso' rangkana ichthyosaurus sè pertama sè èkennal kalabân bhâgus è bâkto Anning omor ḍubellâs taon. Salaèn jârèya, Anning temmoè ḍuwâ' rangka plesiosaur sè para' ghenna'a. Temmuwân laènna tamaso' rangka pterosaurus pertama sè èpangghi'i è lowar Jèrman, bân bânnya' fosil jhuko'.   È ḍâlem pânâlitianna, Anning jhughân ngabâs jhâ' koprolit, sè èkennal mènangka bâto bezoar, sa'ongghuna panèka kotoranna fosil. Salaèn jârèya, èpon nemmoaghi jhâ' fosil belemnite ghi' ngandḍung kantong mangsènga fosil, sè nojjhu'aghi kâpaḍâan sareng cephalopoda modern. Temmuwân-temmuwân panèka aghâbây kontribusi ḍâ' pemahaman ilmiah tentang ka'oḍi'an prasejarah bân proses fosilisasi.  

## Sombher
Mangkunegara VII

**Kanjeng Ghustè Pangèran Aḍipati Arya Mangkunegara VII** panèka Aḍipati Mangkunegaran kapèng pètto' sè marènta molaè taon 1916 kantos taon 1944.

## Kalowarga
Mangkunegara VII èlahèrraghi kalabân nyama **Raden Mas Soerjosoeparto**. Raden Mas pottra nomer pètto’ otabâ pottra nomer tello’ ḍâri 28 pottrana Mangkunegara V.

Pottrè sarèyangnga ḍâri Mangkunegara VII, B.R.Ay. Partini, akabin sareng PA Husein Djajadiningrat, sejarawan tor bangsawan ḍâri Kesultanan Banten, sè è bâkto ghânèka ampon ècapo’ likuidasi sareng pamarènta kolonial Hindia Bâlandhâ.

## Riwayât
Mangkunegara VII, sè èkennal è jhâmanna mènangka bangsawan modern sè aghâdhui kontribusi sè signifikan ḍâ' kaoḍi'ânna kahbudhâjâ'ân Jhâbâ bân gerakan kebangkitan nasional Inḍonèsia, ajhâr è Universitas Leiden è Bâlândhâ tello taon sabellumma abâli ka Inḍonèsia ka'angghuy aghântè'è pamanna, Mangkunegara VI, sè èpaèlang è taon 1916.

Kasennenganna Mangkunegara VII ka'angghuy nyarè èlmo ampon nyata molaè ghi' ngoḍâ, è bâkto pamanna Mangkunegara VI ta' maghi maso' ka HBS, Mangkunegara VII mèlè ajhâlân bân oḍi' è lowar karaton; dhâddhi panerjemma Bhâsa Bâlândhâ-Jhâbâ bân mentri è tingkat kabupatèn. Sabâtara ghânèka, trèsnana ḍâ' kabhudhâjâ'ân Jhâbâ ètojjhuwaghi lèbât perran aktiffa è ḍâlem maddhek *Cultuur-Wijsgeerige Studiekring* (Lingkar Studi Budaya-Filsafat) bân lembaga bhudhâjâ Jhâbâ *Java Institut*, ta' èsebbhuttaghi karya ilmiyana tentang simbolisme wayang *Over de pancing-koelit (poerwa) n het algemeen en over de daarin voorkomende symbolische en mystieke elementen* (1920).

## Pamarènta'an
Mangkunegara VII panèka pangobâsa sè èyangghep anḍi' pamangghi modèrn è jhâmanna. Raden Mas bisa ningkataghi kasejahtera'anna wilajâ Praja Mangkunegaran lèbât parkebbhunan (*onderneming*), khusussa ghulâ. Mangkunegara VII jhughân orèng sè senneng ka seni bân kabhudhâjâ'an Jhâbâ, bân khusussa adukung parkembhânganna musik bân drama tradisional.

## Sombher
Imperium Britania

**Kekaisaran Inggris** (bhâsa Inggris) panèka karajaan sè èpadhâddhi koloni, protektorat, mandat, dominion bân wilayah laènna sè ella èparènta otabâ èkendâliaghi sareng Inggris Raya. Kekaisaran Inggris èmolaè è akhir abad ke-16 è bâbâna perkembangan Angkatan Laut Inggris bân panèka kekaisaran palèng bhâghus è dâlem sejarah dhunnya bân è sèttong bâkto panèka toman dhâddhi kakobâsa'an dhunnya. È taon 1922, Kekaisaran Inggris aghâdhui populasi ra-kèra 458 juta orèng, ra-kèra saparlèma dâri populasi dhunnya è bâkto jârèya, sè èbâgi dâ' wilayah lebbi dâri  , otabâ ra-kèra saparèmpat dâri kabbhi area bumè.

Hasèlla, pangaro Inggris Raya, khusussa Inggris, cè' kowattah è sabâbhân dunnya: è praktek ekonomi, undang-undang bân sistem pamarènta'an, masyarakat, olah raga (akadhih krikèt bân bal-balan), bân aghâma'aghi bhâsa Inggris . Kekaisaran Inggris perna èsebbhut "kekaisaran sè mataarè ta' perna teḍung" polana wilayahna lèbar è sabâbhân dunnya bân kalabân cara ghâpanèka mataarè salanjhângnga nyonar è paleng sakonè'na sala sèttong dâri bânnya'na kolonina.

È jhâman Penemuan è abad ka-15 bân ka-16, Portugal bân Spanyol merintis eksplorasi maritim Eropa è dhunnya bân maddek koloni. Iri dâ' keberhasilan bân kama'moran, Inggris, Perancis, bân Bhâlândhâ molaè maddek koloni bân jaringan perdhâghângan dhibi' è Amerika bân Asia. Serangkaian kemenangan è abad ka-17 bân ka-18 kalabân Perancis bân Bhâlândhâ aberri' Inggris (saterrossa èobâ nyamana Inggris Raya saamponna èpadhâddhi sèttong sareng Skotlandia è taon 1707) wilayah kolonial sè dominan è India bân Amerika Lao'. Britania kaèlangan Tello bellas Koloni è Amerika Utara è taon 1787 saamponna perrang kamardhika'an, koloni sè palèng towa bân palèng bânnya' pendudukna panèka sè èlang.

## Sombher
Girls' Generation

**Girls' Generation** (소녀시대; *Sonyeo Shidae*) panèka *grup bâbinè*' asal Korea Sèlatan sè èbentuk sareng SM Entertainment è taon 2007. Bâdâ jhughân sè èkennal mènangka **SNSD** otabâ **SoShi** (소시), sè kaduwâ'na panèka singkatan dâri nyamana kelompok è bhâsa Korèa. Kelompok panèka bâdâ bâllu' orèng: Taeyeon, Sunny, Tiffany, Hyoyeon, Yuri, Sooyoung, Yoona, bân Seohyun . è tanggal 30 Sèptember 2014, SM Entertainment resmi ngomommaghi jhâ' Jessica ta' aktif polè è Girls' Generation.

Girls' Generation ampon molaè najhè' perhatian è awal karir kalabân lagu-lagu akadhi "Into the New World" bân "Kissing You", namong ghi' ta' kantos taon 2009 sè èkaolle popularitas sè signifikan kalabân *single* "Gee", sè salastarèna èsebbhut *Song of the Decade* è Korèa Selatan.  Grup panèka lebbi mamantep posisina è industri musik Korèa kalabân *single-single* salastarèna akadhi " Tell Me Your Wish (Genie)", "Oh!", "Run Devil Run", bân "Hoot". È taon 2011, rèng-orèng rowa abâi ka dunnya musik Korèa kalabân lagu "The Boys", sè èrilis è tello' bhâsa: Korea, Jeppang, bân kaangghuy pertama kalèna, Inggris. È dâlem bekto lèma taon, kelompok panèka ampon ajhuwâl 4,4 juta album bân 30 juta *single* digital. Popularitas sè cè' bhâghusna è Korea Selatan aghâbây rèng-orèng rowa ènyamaè "*The Nation's Singers* " bân "*The Nation's Girl Group* ". Sisa Journal ènyamaè kelompok panèka mènangka *penghibur* sè palèng berpengaruh è taon 2011 bân 2012, sè dhâddhiyâghi grup bâbinè' pertama è dâlem sejarah sè aghâbây daftar. *Asia Today* aghâdhui peringkat 44 è dhaftar *50 Pemimpin Kekuatan Korea* è taon 2011. *[[Forbes]]* jhughân nyataaghi jhâ' kelompok panèka *penghibur sè palèng kobâsa* è Korea Selatan è taon 2011.

## Sombher
Flamenco

**Flamenco** panèka penampilan musik bân tarian sè asalla dâri Spanyol. Seni panèka èkembhângaghi è Andalusia molaè abad ka-14. Satèya, seni Flamenco èlakonè è attas panggung èbârengi gitar bân ''castanet'' è festival rakyat. Pertunjukan Flamenco èberri'i status *[[Karya Agung Warisan Budaya Oral serta Nonbendawi Manusia|Warisan Budaya Dunia]] [[UNESCO]]* è tangghâl 16 Nopèmber 2010 è Nairobi, Kenya.

## Sejaranah
Flamenco èghibâh dâri India mènangka tarian istana Moor è abad ka-14 bân èkembhângaghi sareng orèng Gipsi (Gitanos otabâ Flamencos) sè odi' è Andalusia kalabân ngobâ gaya klasik.   akadhi tarian India, Flamenco ètandhâi kalabân improvisasi kalabân atoran sè ketat. Asal-usul istilah Flamenco ghi' ta' èkataoè. 

## Intina
Essènna lagu-lagu è dâlem penampilan panèka èsebbhut *cante*, èngghi panèka anyanyi è èrèngi gitar bân atari dâlem 3 macem:

* *cante jondo* otabâ *cante grande* (rajâ, megah) sè ètanḍhâ’aghi sareng kasossa’an bân bâdâ hubunganna bân tema-tema matè, sakè’ bân aghâma kaangghuy ènyata’aghi putus asa bân kasossa’an.  Orèng Gipsi sè ètindas èkoca'aghi bisa aghâdhui emosi bân sowara sangsara kalabân samporna.
* *cante intermedio* (perantara), sè aghâdhui unsur-unsur sè ibâdâh. 
* *cante chico* (cè' èndâ'na), pertunjukan kalabân tema cinta, kasennengngan bân kaodi'ân è dhisa.

## Sombher
Lie Eng Hok

**Lie Eng Hok** (1893-1961) panèka orèng aktivis kâmarḍhika'an Inḍonèsia. Salèrana jhughân ḍhâḍḍhi jurnalis è koran Cènah Inḍonèsia, *Sin Po*. Pâmârènta Hinḍia Bâlândhâ pas nyangka Lie noro' ḍâlem pemberontaghân è Banten è taon 1926, sa'èngghâ Lie ahèrra èyasingaghi ka kamp konsentrasi Boven-Digoel molaè taon 1927 kantos 1932.

## Carèta Oḍi'
Lie è lahèrraghi è Balaraja, Tangerang, Banten, Hinḍia Bâlândhâ è tangghâl 7 Pèbruwari 1893.  Ta' bânnya' sè èkataoè tentang masa na'-kana' Lie. 

È bâkto ghi' oḍi', Lie alako mènangka wartawan è koran *Sin Po*. Kalaghungan panèka maḍhâḍḍhiyâghi salèrana semma' ḍâ' komposer lagu kâbhângsaan "Inḍonèsia Raya," Wage Rudolf Supratman. ḍâri kancana panèka, èpon ajhâr bânnya' bân ajhâr tântang cita-cita kâmarḍhika'an.

Okoman pangasingan ka Digul ampon biyasa è bâkto ghâpanèka mongghu rèng-orèng sè alabân ḍâ’ pâmârènta’an kolonial Bâlândhâ. Tape Lie ta’ tako’. Salèrana pagghun aktif abèla Inḍonèsia. È bâkto è ḍissa’, salèrana ta’ enḍâ’ aghâbung bân pâmârènta Bâlânḍhâ, sa'èngghâ salèrana ḍhâḍḍhi sala sèttong ḍâri pan-bârâmpan tahanan sè ta’ narema fasilitas se teppa’.

Saellana pemberontaghân bân èpenjara, kaoḍi'ân ekonomi Lie sa'langsèng. Ta’ poron alako abhâreng Bâlândhâ sè bâḍâ è Digul, salèrana alako ḍhâḍḍhi tokang mateppa’ sapatu.

Edisi 6 Sèptèmber 1930 hariyân *Sin Po* makalowar potona Lie eè kamp pengongsèyân mènangka "tokang tambâl sapatu" abhâreng U Pardede, mantan kepala reḍaktur Soeara Kita è Pematang Siantar.

Salèrana ahèrra èpakalowar ḍâri Boven-Digoel, menorot parènta ḍâri Gubernur Jenḍeral Hinḍia Bâlândhâ, è tanggâl 19 Jânuwari 1932. Saellana èpakalowar ḍâri pangasingan, Lie ab**â**li poleè ka Semarang, Jhâbâ Tengnga, è ka’ḍissa’ salèrana mola'è abâḍhi toko buku sèken. Ropana usaha ka’ḍinto ce’ semma'na sareng pârjuwangan ka'angguy mabèbas Inḍonèsia ḍâri kakobasa’an panjhâjâ’ân. mènangka dhâghâng buku sè èghuna'aghi, Lie serrèng entar ka bengkona orèng Bâlândhâ nyarè buku sè èbelli.

Ḍâri ka'ḍissa', èpon bisa marajâ jaringan kancana bân nyerrep bânnya' informasi, sè saterrossa èbâgi sareng kancana. Salèrana serrèng atugas mènangka kurir ghâbây orèng sè parlo ngèrèm sorat ghâbây kanca pejuwang. Salèrana jhughân serrèng nemmo akomodasi sè aman ghâbây kanca-kancana sopajâ ta' atemmo sareng prajurit kolonial.

## Sombher