open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kesultanan Acèh

**Kesultanan Acèh,** otabâ **Kesultanan Acèh Darussalam** (bhâsa Aceh; Acèh Darussalam; Jawoë: كاورجاون اچيه دارالسلام) panèka sala sèttong karaja'an Islam sè toman bâḍâ è propinsi Acèh, Inḍonèsia. Kesultanan Acèh bâḍâ è lao'na polo Sumatera kalabân ibukotana è Banda Acèh Darussalam kalabân sultan sè kapèng sèttong èngghi panèka Sultan Ali Mughayat Syah sè ènobattaghi è arè Ahad, 1 Jumadil Awwâl 913 H otabâ è tangghâl 8 Sèptèmber 1507. È ḍâlem sajhârâna sè lanjhâng (1496 – 1930), bân èkembhângaghi sèttong sistem ḍâri pamolangan militer, ampon akomitmen ka'angghuy nentang imperialisme Èropa, anḍi' sistem pamarènta sè terator bân sistematis, maddhek posat-posat panalètèyan ilmiah, bân ajhâlin hubungan diplomatik sareng naghârâ laènna.

## Sajhârâ

### Asal-Mowasal
Kesultanan Acèh èpaddhek so Sultan Ali Mughayat Syah è taon 1496. Mulana, karaja'an panèka èpaddhek è wilajâ Karaja'an Lamuri, saterrossa èkala' bân èpasèttong pan-bârâmpan karaja'an è dhi'-seddhi'na, è antarana Daya, Pedir, Lidie, bân Nakur. Taon 1524, wilajâ Pasai dhâddhi bagiyân ḍâri Kesultanan Acèh, ètoro'è sareng Aru.

È taon 1528, Ali Mughayat Syah èghântè sareng pottrana sè sarèyang, Salahuddin, sè saterrossa marènta kantos taon 1537. Saterrossa Salahuddin èghântè sareng Sultan Alauddin Riayat Syah al-Kahar sè marènta kantos taon 1571.

### Masa Kamajhuwân

Maskè Sultan èyangghep pangobâsa palèng tèngghi, nyatana salanjhângnga pagghun èsettir sareng orèng-orèng soghi otabâ panglima. Hikayat Acèh nyata'aghi jhâ' Sultan-sultan sè èpatoron kalabân paksa, tamaso' Sultan Sri Alam, èpatoron è taon 1579 polana kalakowanna sè kalebbiyân ḍâlem abherri' arta karaja'an ghâbây pengikutta.

Panghântèna, Sultan Zainal Abidin, èpate'è pan-bârâmpan bulân saterrossa polana bhengngis bân kacanduwân aburu bân ngaddhu kèban. Para rato bân orèng soghi ngatorragi mahkota ka Alaiddin Riayat Syah Sayyid al-Mukamil ḍâri Dinasti Darul Kamal è taon 1589. Alaiddin dhuli-dhuli ngahèrrè masa ta' stabil kalabân matompes orèng soghi sè alabân sambi makowat posisina mènangka pangobâsa tongghâl Kesultanan Aceh sè pangarona èrassa'aghi sareng sultan samarèna.

Kesultanan Acèh ngalami malèbârân bân pangaro sè palèng bhâghus è bâkto pamarenta'an Sultan Iskandar Muda (1607–1636), sè èkennal jhughân mènangka Sultan Meukuta Alam. È bâkto marènta, Acèh naklokaghi Pahang sè aropa'aghi sombher tèma (bhâsa Inḍonèsia: timah) otama. È taon 1629 Kesultanan Acèh nyerrang Portugis è Malaka kalabân armada 500 kapal perrang bân 60.000 marinir. Serrangan ka'ḍinto aropa'aghi usaha ka'angghuy malèbâr kakobâsa'an Acèh è attas Selat Malaka sareng Jazirah Malaya. Èmanna, ekspedisi ka'ḍinto ta' dhâddhi, sanajjân è taon sè paḍâ, Aceh ngajhâk Kedah bân abhâkta bânnya' orèng ka Acèh.

## Sombher
Bhâbhâd Blambangan

**Bhâbhâd Blambangan** panèka karya sastra klasik sè nyarèta'aghi bârâ'na Karaja'an Blambangan. Bhâbhâd Blambangan bânnè sèttong karya sè samporna namong kompolan pan-bârâmpan bhâbhâd sè ètolès è taon-taon sè dhâ-bhidhâ. Aksara sè èghuna'aghi ka'angghuy nolès bhâbhâd panèka Bhâsa Jhâbâ, Bhâsa Bhâli, Bhâsa Pèghu bân Bhâsa Latèn. Bhâbhâd-bhâbhâd sè nyoson bhâbhâd Blambangan panèka Bhâbhâd Wilis, Bhâbhâd Sembar, Bhâbhâd Tawang Alun, Bhâbhâd Mas Sepuh, Bhâbhâd Bayu, Bhâbhâd Notodiningratan.

## Bhâbhâd Sembar
Bhâbhâd Sembar ètolès è bhâsa Jhâbâ ngangghuy aksara Bhâli. Bhâbhâd Sembar nganḍung silsilah para rato Karaja'an Blambangan. Bhâbhâd Sembar bisa èbâgi dhâddhi ḍuwâ' bâgiyân otama. Bâgiyân sè kapèng sèttong aropa'aghi 10 bâit sè ngongkappaghi jhâ' bâḍâ lèma' otabâ ennem angkatan sabellumma Tawang Alun.

È bâgiyân sè kapèng sèttong, bisa jhughân ètemmoè jhâ' nyamana Tawang Alun panèka bhunten namong sèttong. Bâgiyân ka'ḍinto nyarèta'aghi jhâ' ibukota karaja'an ngallè tello kalè, èngghi panèka ḍâri Tepasana (Lomajhâng) ka Puger, Jember bân akhèrra ngallè polè ka ḍaèra asalla. 

Bâgiyân sè kapèng ḍuwâ’ ḍâri bhâbhâd ka'ḍinto èngghi panèka carètana Tawang Alun sareng Lanang Dhangiran. Lanang Dhangiran sè aropa’aghi pamaddhek kalowarga bupati Sorbhâjâ.

## Bhâbhâd Tawang Alun
Bhâbhâd Tawang Alun ètolès ra-kèra antara taon 1832 bân 1841. Bhâbhâd Tawang Alun ètolès è bâkto Suranegara ghi' dhâddhi bupati è Sorbhâjâ. Menorot tolèsan bhâbhâd bângatowana rato Blambangan èngghi panèka pangèran Kedhawung è abad ka-17. Tawang Alun panèka pottrana Buyut Somani. Se anḍi' tarètan sè anyama Menak Sembuyu, namong kaḍuwâna ta' oḍi' rokon.

## Bhâbhâd Bayu
Bhâbhâd Bayu ètolès sareng Wiraleksana è taon 1826. Wiraleksana panèka tokang dhâghâng ḍâri Lomajhâng. Bhâbhâd Bayu alokèssaghi sadhâjâ macem tandhâ alam sè aramallaghi kamatèyan otabâ kagagalan sè bhâkal èyalamè orèng. Bhâbhâd Bayu jhughân nyarèta’aghi carèta-carèta bâbine’ sè nangès polana lakèna mangkat otabâ matè. Ḍâri segi sambhungan sajhârâ sareng Blambangan, bhâbh`ad ka’ḍinto nyarèta’aghi carèta panaklokan Blambangan sareng orèng Madhurâ.

## Sombher
Meugang

Meugang panèka tradisi amassa' ḍâghing bân èkasennengè sareng keluarga, bhâlâ tangghâ bân ana' yatèm sareng orèng Acèh, Indonesia.  Meugang otabâ Makmeugang panèka tradisi nyambelli korbân sè aropa embi' otabâ sapè bân èlaksana'aghi tello kalè sataon, èngghi panèka Ramadhân, Idul Adha, bân Idul Fitri.  Atosan sapè bân embi' sè èsambelli.  Salaèn embi' bân sapè, orèng Acèh jughân nyambelli ajâm bân ètèk.  Tradisi Meugang è kampong-kampong biasana èlaksana'aghi sèttong arè sabellunna bulân Ramadhân otabâ Tellasan, manabi è kotta èlampa'aghi duwâ' arè sabellunna bulân Ramadhân otabâ tellasan.  Biyasana orèng amassa' dâging è roma, samarèna èbhâkta ka masjid ka'angghuy èkakan sareng tatanggâ bân warga laènna. 

## Sejarah
Tradisi Meugang ampon èpraktèkaghi sajjhek ratosan taon è Acèh. Meugang èmolaè è jâman Karajaan Acèh. È bâkto jârèya (1607-1636 M), Sultan Iskandar Muda nyambelli kèban bânnya' bân ḍâgingnga èbâgi kalabân bèbas ḍâ' kabbhi ra'yatta. Hal ka'dinto èlampa'aghi mènangka oca' sokkor ghâbây kama'moran ra'yatta bân tandhâ sokkor ḍâ' ra'yatta. Sa'amponna Karajaan Acèh ètaklukkagi sareng Bâlânḍâ è taon 1873, tradisi ka’dhinto ta’ èjhâlânagi polè sareng Rato. Namong, polana ampon èkabâsa'aghi ḍâlem kaodhi'ân orèng Acèh, Meugang ghi' èpraktèkaghi kantos samangkèn è bâbâna kabâdâ'an ponapa bisaos. Tradisi Meugang jhughân èghuna'aghi sareng pahlawan Acèh è perrang gerilya, èngghi panèka abâliaghi ḍâging sapè bân embi' ka'angghuy sango (bekkal).

## Esensi
Sabbân peraya'an Meugang, sakabbhina kalowarga otabâ bengkona aghâbây ḍâging bân èkakan sareng sakabbhina orèng è bengkona. Pantang manabi kalowarga ta' amasa' ḍâging è arè Meugang. Meugang aghâdhui nilai aghâma polana èlaksana'aghi è arè-arè soccè Islam. Orèng Acèh parcajâ jhâ' pangasèlan sè èkaollè è ḍâlem 11 bulân kodhu èberri' sokkor ḍâlem bhângon tradisi Meugang.

## Rèferènsi
Ibnu Rajab

Ibnu Rajab (736–795 H) panèka sala sèttong sarjana Islam sè tamaso' dâri Sakola'an Hambali. èpon dâri Baghdad bân narèma pendidikan aghâma awwâl è Baghdad. Ghuru-ghuru awwâl èpon è dâlem èlmo hadits èngghi ka’dinto eppa’ sareng eppa’na sè ahli hadits. Ibnu Rajab saterrossa apinda ka Damsyik, Hijaz bân Al-Quds kaangghuy ajhâr hadits. Ghuru otamana Ibnul Qayyim Al-Jauziyyah.

Ibnu Rajab bânnya' nolès makalah ilmiah è Sakola'an Hambali. Duwâ' karya tolèsan otama èngghi panèka Ṭabaqāt al-Ḥanābilah bân Jâmi' al-'Ulûm wa al-Hikam.

## Kaodi'ân
Ibnu Rajab Al-Hanbali èlahèrraghi è bulân Rabiul Awal taon 736 Hijriyah è Baghdad. Ramana Ibnu Rajab panèka Ahmad bin Rajab. Kabbhi sombher biografi ssaroju' jhâ' Ibnu Rajab lahir 80 taon saamponna serrangan Mongol è Baghdad. Ghâris katoronan Ibnu Rajab èngghi panèka Zainuddin Abdurrahman bin Ahmad bin Abdurrahman bin Al-Hasan bin Abu Al-Barkat Mas'ud As-Salami Al-Bahgdadi Ad-Dimashqi Al-Hanbali. Nyama Rajab asalla dâri gellar eppa'na, Abdurrahman bin Al-Hasan.

## Pangajhârân
Molaè aomor tello taon kantos lèma taon, Ibnu Rajab molaè li-bâliyân ngèdingaghi hadits è kompolan-kompolan èlmo sè èlaksana'aghi sareng èbhuna è Baghdad. Ibnu Rajab jhughân ngèdingaghi hadits dâri ramana, ahli hadits. Salaèn jârèya, è bâkto ghi' kènè' è Baghdad, Ibnu Rajab bânnya' maos parkara hadits bân ngèdingaghi hadits dâri para ulama' Baghdad.

È taon 744 H, Ibnu Rajab ngallè ka Damsyik kaangghuy ngèdingaghi hadits. Saellana jârèya, salèrana èntar ka Hijaz bân Al-Quds kaangghuy ngèdingaghi hadits. Ibnu Rajab Al-Hanbali dhâddhi sala sèttong morèddhâ Ibnul Qayyim Al-Jauziyyah.

## Lalakona
Ibnu Rajab mabâdâ majelis èlmo di Madrasah Darul Hadits As-Sukkariyah. Madrasah panèka bâdâ è Al-Qasha'in sè aropa'aghi bengkona Ibnu Rajab.

## Karya
Ibnu Rajab bânnya' nolès tentang aghâma, akadhi tafsir bân èlmo Al-Qur'an èantarana *Tafsir Surah al-Ikhlaas*, *Tafsir Surah al-Faatihah*, *Tafsir Surah an-Nasr*, *I'raab al-Bismillah*, dan *Al-Istighnaa bil-Qur'an.* bân karya-karya tolès laènna

Ibnu Rajab nolès acem-macem buku. Bâdâ sè *Lata'if al-Ma'arif fima li Mawasim al-Aam min al-Wadha'if, At-Takhweef min an-Naar wat-Ta'reef bi Hali Dar al-Bawar, Al-Farq bayna an-Nasihah wat-Ta'yir, bân Ahwal Ahl al-Quboor*

## Kapatèan
Ibnu Rajab sèdhâ è bulân Rajab taon 795 H è Damsyik. èpon èkobhur è Al-Bab Ash-Shagir.

## Sombher-sombher


## Rujughân

* Al-Hanbali, Ibnu Rajab (November 2019). Negeri Kebinasaan: Seburuk-buruk Tempat Kembali [At-Takhwif minan Naar wat Ta'rif bi Haali Daril Bawar]. Jakarta Timur: Griya Ilmu. .
* Rajab, Ibnu (2006). Orang-Orang yang Ditolong Allah [Jami'ul Ulum wal Hikam (Hadits XXXVI)]. Diterjemahkan oleh Bahri, Fadhli. Darul Falah.
* Syahrizal (November 2021). Nurhayati dan Gade, F. (ed.). Kode Etik Mahasiswa dalam Perkuliahan Menurut Imam Nawawi . Banda Aceh: Ar-Raniry Press. .
Benteng Tolukko

**Benteng Tolukko** panèka benteng wârisân Portugis sè bâḍâ è Dhisa Sangaji, Kacamatan Ternate Ḍâjâ, Kotta Ternate, Maluku Ḍâjâ, Inḍonèsia. Benteng Tolukko èpadhâddhi è taon 1522. Benteng panèka èpadhâddhi sareng orèng Portugis ka'angghuy nyoba' ngojuk orèng Bâlândhâ ḍâri polo panèka. Benteng panèka èkala' sareng Bâlândhâ è taon 1612 bân èyobâ sareng Pieter Both. È taon 1864, sareng Residen P. van der Crab, Benteng Tolukko èkosongè polana bâḍâ bhângonna sè rosak. Pamarènta Rèpublik Inḍonèsia mabâli benteng panèka è taon 1996–1997.

## Sajhârâ
Akadhi sabâgiyân bânnya' benteng Ternate, **Benteng Tolukko** èmolaè èpadhâddhi sareng orèng Portugis, sè ngobâsaè para' kabbhi pardhâghângan pon-rempon è Ternate è abad ka-16. Panglima militèr Portugis, Kaptèn Francisco Serraow, maddhek benteng panèka, sè asalla èsebbhut Santo Lucas, mènangka posat pertahanan bân panyèmpènnan pon-rempon asli Ternate sè èjhuwâlâ.

Benteng panèka bâḍâ è kennengngan sè sèpa' polana semma' ḍâ' aèng, bâḍâ è attas ghunong tèngghi, sè bisa mungkènnaghi ngawasè ghulina è ḍâlem karaton karaja'an Ternate. Namong, ètoro'è palabâna ḍâri orèng Ternate è bâbâna pèmpènan Sultan Baabullah, pamarenta'an Portugis lastarè è taon 1577. Molaè ghânèka, Benteng Santo Lucas èkenḍaliaghi sareng Karaja'an Ternate kantos Bâlândhâ ḍâtâng, arebbhu' benteng kasebbhut, bân aghântè nyamana dhâddhi Fort Hollandia.

Benteng panèka èpèyara polè è taon 1610 bân dhâddhi sala sèttong pertahanan Ternate è bâbâna Bâlandhâ. Salaèn ghânèka, kalabân dhâsar ḍâri pan-bârâmpan parjhânjhiyân kerjasama sè ètandatangani antara pamarènta VOC bân Karaja'an Ternate, è taon 1661, Sultan Ternate, Mandar Syah, èbâghi aghâdhui Fort Hollandia kalabân tentara ra-kèra 160 orèng. Nyama Tolukko pagghun èkaè'aghi sareng benteng panèka kantos samangkèn, bân jhughân nganḍung carèta sè paḍâ lèbur. Sala sèttong carèta ènyata'aghi jhâ' nyamana Tolukko èghuna'aghi è jhâman pamarenta'an Kaisil Tolukko, sala sèttong Sultan Ternate, ra-kèra taon 1692.

Sombher laèn nyata'aghi jhâ' nyamana Tolukko panèka obâ'`an ḍâri nyamana benteng aslina, Benteng Santo Lucas. Bâkto jhâman lambâ', carèta èmolaè jhâ' polana ta' jellas carana ngoca'aghi Saint Lucas, orèng asli Ternate nyebbhut Tolukko. Maskè ghi' bâḍâ sè ta' jellas tentang jhâjhârbâ'ân nyamana Tolukko, ghânèka ta' parlo polè bâkto èkawonèngè jhâ' peran benteng panèka penting ḍâ' sadhâjâna pangobâsa Portugis, Bâlândhâ, bân jhughân Ternate.

## Sombher
Srimpi

**Srimpi** otabâ Serimpi panèka samacemma tarèan jhâbâ klasik ḍâri traḍisi karaton Kasoltanan Mataram  ampon terros èpèyara sarta èkembângaghi kantos samangkèn sareng empa' istana pewârissa karaton è Sorakarta sareng Yogyakarta.

Tarè pèntas panèka èsajiaghi kalabân ètandhai sareng empa' orèng sè anarè sè ngalakonè gerrakan anggun sè aghâmbhâraghi kasopanan, alossa kalakoan, tor kalembu'ân sè bisa èoladhi lèbât gerrakan sè laonan tor anggun kalabân èèrèngè sareng sowara musik gamelan. Srimpi èangghep ngaggungè posisi sosial sè para' paḍâ'â sareng tarèan Pakarena ḍâri Makasar, èngghi panèka èoladhi ḍâri alossa ghâlimpo'na orèng sè atarè sareng mènangka tarèan karaton.

Molaè ḍâri jhâman kona, tarian Srimpi aghâdhui posisi khusus è karaton-karaton Jhâbâ tor ta' bisa èpapaḍâ sareng tarian-tarian pangghung laènna karana sèpat sakralla. È jhâman lambâ’, tarian paneka coma bisa èpèntasaghi sareng orèng sè èpèlè karaton.  Srimpi ngaghungè tingkatan sakral sè sami sareng bhârâng pusaka otabâ râng-bhârâng sè alambangaghi kakobâsa'an rato-rato sè asalla ḍâri jhâman Jhâbâ Hinḍu, sanajjân sèpatta ta' sasakral akadhi Tari Bedhaya.

È ḍâlem penampilanna, tarian Srimpi ta' malolo parlo sesajè akadhi tarian Bedhaya, namong coma è bâkto-bâkto tertentu. Iringan musik kaangghuy tarian Srimpi kalabân ngotama'aghi paḍuan sowara sè ègabungaghi, èngghi panèka è bâkto anyanyè laghu Jhâbâ.

Srimpi dhibi' ampon ngalamè bânnya' kamajuân ḍâri bâkto ka bâkto, è antarana bâtâs bâkto kaangghuy atampil. Samangkèn sala sèttong kabuḍâjâ'ân ḍâri Jhâbâ Tengnga panèka ampon èkembângaghi dhâddhi pan-saponapan varian anyar kalabân bâkto penampilan sè sajân panḍâ'. Akadhi, Srimpi Anglirmendhung ampon dhâddhi 11 mènit tor jhughân Srimpi Gondokusumo ampon dhâddhi 15 mènit sè awwâllâ atampil è ḍâlem bâkto korang lebbi 60 mènit.

Salaèn ḍâri bâkto tampillâ, tarian panèka jhughân ampon ngalamè perkembangan ḍâlem hal angghuyân. Kalambhina orèng sè atari sè asalla akadhi kalambhi pangantan binè' karaton kalabân dodotan tor gelung bokor mènangka dhâddhi hiasan cètak, samangkèn ampon aobâ dhâddhi kalambhi sè sobung lengngenna, jhughân ghellung obu` sè èhias sareng kembhâng ceplok, tor hiasan cètak sè aropa buluna mano' kasuwar.

## Sajhârâ sareng filosofi
Muncullâ tari Srimpi èmolaè è jhâman kamoljâ'ânna Karajâ'ân Mataram è bâkto Sultan Agung marènta è taon 1613-1646. Tarian panèka èangghep sakral karana coma è tampilaghi è ḍâlem lingkungan karaton kaangghuy ritual naghâra kantos peringatan ongghâna soltan ka tahta.  È taon 1775 Karajâ'ân Mataram apecca dhâddhi Kasoltanan Yogyakarta sareng Kasunanan Sorakarta. Pecca'an panèka aghâdhui ḍampa' ḍâ' tarian Srimpi saèngghâ kadhâddhiyân perbhidhâ'ân dâlem ghuliyân, sanajjân èssèna ḍâri tarian panèka pagghun sami. Tarian panèka muncul è lingkungan karaton Sorakarta ra-kèra taon 1788-1820. Tor molaè è taon 1920-an, latèan tari klasik panèka èpamaso' ḍâlem pangajhârân Taman Mahasiswa Yogyakarta sareng è ḍâlem kompolan tari sarta karawitan Krida Beksa Wirama. Saamponna Inḍonèsia mardhika, tarian ka’ḍinto  jhughân èajhâraghi è akaḍemi-akaḍemi tari tor karawitan pernata, saè è Sorakarta otabâ è Yogyakarta.

## Sombher
Cabbhi jhâbâ

**Cabbhi jhâbâ** (Piper retrofractum Vahl) iyâ arèya macem plappa sè pagghun semma' kalabân  bân kemukus, tamaso' ḍâlem suku rè-serrèyan otabâ Piperaceae. Nyama laènna iyâ arèya cabya, Cabbhi jhâmo, cabbhi jhâbâ otabâ cabbhi bèyasa, maskè panyebbhutânna paḍâ ghi' abâ' ranco kalabân cabbhi sè lebbi è kennal kantos satèya, Capsicum annuum. Nyama daèra na iyâ arèya cabbhi solak otabâ ) bân cabia (Solawessi).

Produk dhâghângan cabbhi jhâbâ iyâ arèya untai sè è pakerrèng, aghuna kaangghuy palappa kaangghuy amassa' bân anḍi' khasiyat dhâddhi obhât. Ḍâlem dhâghângan, segghut è angghâp paḍâ kalabân untai kerrèng ḍâri sa'ang lanjhâng (Piper longum), saèngghâ sa'ang sè lanjhâng paḍâ segghut è semmattaghi kalabân cabbhi jhâbâ.

Tombuwân asal ḍâri Inḍonèsia arèya è kennal kalabân tanemman obhât è pakarangan bân tombu è alas sekunder dhârât sè mabâ (sampè' 600m è attassâ permukaan tasè').

Produkghâ ella è kennal bi' orèng Romawi sajjhek abit bân segghut è pa kaco kalabân sa'ang. È Inḍonèsia, buwâ kerrèngnga è ghuna'aghi dhâddhi palappa ma'lè peddhis. Sabellun dâtengnga cabbhi (Capsicum sop). Tombuwân arèya sè è sebbhut "Cabbhi". Cabbhi arowa bi' orèng Jhâbâ na dhibi' è berri' nyama "Lombok".

Cabbhi jhâmo bisa tombu è lahan sè tèngghina 0-600 mèter ḍâri parmokaan tasè' (dpl),  kalabân cora ojhân sè rata-rata 1.259-2.500 mm per taon. Tana lempung sè bâḍâ beddhina kalabân struktur tana gembur bân berdranaise bhâghus,  aropa'aghi lahan sè cocok kaangghuy ngobu tanemman cabbhi jhâmo. Tanemman rowa anḍi' kaongghulân bisa tombu odi' è tana sè kerrèng bân sè bâḍâ bâto na. Bâḍâ na tanggul bâto è pematang tegghâlân bisa è pa dhâddhi mèdia arambhâttdhâ cabbhi jhâmo saccara alamè.

## Sombher
Poligon

Dâlem geometri, poligon otaba segi panèka bagonan datar sè aghâmbârraghi jumla ta' abhâtès dâri ghâris loros sè salèng ahubungan saèngghânâ abentuk rantai poligonal (otabâ sirkuit poligonal) sè atotop.
Sugiyono Mangunwiyoto

Raden **Sugiyono Mangunwiyoto** (12 Agustus 1926 - 1 Oktober 1965) panèka pahlawan nasional Inḍonèsia sè tamaso' ḍâlem bhângsa *Pahlawan Revolusi*. Sugiono aropa’aghi Kapala Staf Kacamatan Militer 072/Pamungkas sè dhâddhi korban ḍâlem kadhâddhiyân taon 1965. Pangkat ahèrra panèka Kolonel Inf. (Anumerta).

## Kaoḍi'ân

### Latar Belakang
Kolonel Inf (Posthumous) R. Sugiyono Mangunwiyoto èlahèrraghi è Gedaren Sumbergiri, Ponjong, Kabupatèn Gunungkidul è tangghâl 12 Agustus 1926 ḍâri Kasan Sumitrorejo, sèttong rèng tanè bân pongghâbâ dhisa, bân R. Ngt. Sutiyah Semito Rejo ḍâri Semanu, Kabupatèn Gunungkidul. Sugiyono panèka ana' sè nomer 11 ḍâri 14 ana' bân tong-sèttongnga orèng Kristen è ḍâlem kalowargana.

### Karir Militer
Sanyatana Sugiyono anḍi’ ambisi ka'angghuy dhâddhi ghuru. Ka'angghuy awujudhâghi ambisina, Sugiyono rajin asakola è Sakola'an **Guru Pertama** è Wonosari, Kabupatèn Gunungkidul. Namong, sabellumma bisa mamarè pamolangan è Sakola'an Ghuru, Tentara Jeppang toju' è naghara bân mamaksa'aghi tugas militer wajib ghâbây para ḍâ-ngoḍâ. Sugiyono èpaksa tal awujuddhâghi mèmpèna dhâddhi ghuru bân ajhâr mènangka prajurit è Pembèla Tanah Air (PETA). Sa'amponna lastarè asakola è PETA, Sugiyono èyangka' Budancho (Komandan Peleton) è Wonosari, Kabupatèn Gunungkidul. Sa'amponna proklamasi, Sugiyono noro' Tentara Keamanan Rakyat (TKR), bân molaè karir mènangka komandan seksi. Saterrossa Sugiyono èyangka' dhâddhi ajhuddhân Komandan Brigade 10 èbâbâna Letnan Kolonel Suharto è taon 1947.

È tangghâl 1 Maret 1949, serrangan umum ka Yogyakarta èlampa'aghi è bâkto Agresi Militer Kaḍuwâ'. Sugiyono noro' è ḍâlem pasukan sè bisa ma'ambu Agresi Militer Kaḍuwâ', sè ngobâ panèlaian dhunnya internasional ḍâ' kakowadhânna Republik Inḍonèsia.

## Kaoḍi'ân Pribadi

### Kalowarga
Kolonel Inf (Anumerta) Sugiyono akabin sareng Supriyati, perawat è RS Bethesda. Sugiyono atemmu bân binèna bâkto Kolonel Inf Sugiyono èrabât è RS Bethesda polana loka otabâ sakè' è bâkto atugas è perrang. Sa'amponna ghânèka sè kaḍuwâ ghânèka akabin bân anḍi’ ana’ lalakè’ ennem:

* R. Erry Guthomo (l. 1954);
* R. Agung Pramuji (l. 1956);
* R. Haryo Guritno (l. 1958);
* R. Danny Nugroho (l. 1960);
* R. Budi Winoto (l. 1962);
* R. Ganis Priyono (l. 1963);
* Ana' binè', Rr. Sugiarti Takarina (I. 1965) sè lahèr ḍu polo arè salastarèna mayyiddhâ  ramana ètemmo. Nyama Sugiarti Takarina èbherri' sareng Prèsiḍèn Soekarno.

### Panugasan Militèr
Sugiyono ḍâlem Gerakan Operasi Militèr (GOM) III ka'angghuy mabâli pemberontakan KNIL è wilajâ Sulawesi Lao' sè èpèmpèn sareng Andi Aziz. Ngallè kennengngan bân ngallè posisi panèka hal sè umum è ḍâlem karir militer. Karirra terros naè', kantos bulân Junè 1965 apangkat Letnan Kolonel, bân dhâddhi Kapala Staf Komando Resort Militèr (Korem) 072/Pamungkas Kodam VII/Diponegoro è Yogyakarta, sè samangkèn èsebbhut Kodam IV/Diponegoro. È bâkto ghânèka panglima Korem 072/Pamungkas èngghi panèka Kolonel Inf Katamso Darmokusumo.

## Matè
Sugiyono matè polana èpate'è. Sugiyono sèdhâ è Kentungan, Yogyakarta è tangghâl 1 Oktober 1965 è omorra 39 taon. Sugiyono èkobhurraghi  è Pamakaman Pahlawan Semaki, Yogyakarta.

## Sombher
Jogèd Bumbung

Jogèd Bumbung paneka sala sèttong jogèdhân kona bân pargaulân è Bhâli. Biâsana jogèdhân panèka èpènèttaghi è dâlem adhât/acara sosiyal kemasyarakadhân è Bhâli, akadhi acara pangantèn, nalèkana mosèm saollèna amènè (panèn), bân arè-arè rajâ. Jogèdhân panèka dhâddhi jogḍhân pargaulân masyarakat Bhâli sè saterrossa dheddhi tradisi. Jogèd Bumbung jhughân tamasok sala sèttong ḍâri sanga’ Jogedhân Bhâli sè dhâddhi warisân budhâjâ ta' benda dunnya 

Jogèd Bumbung jhughân abeeri' inspirasi kalowarra jogḍhân anyar sè èkennal mènangka Jogèd Agirang. Tari Jogèd Bumbung aghâdhuan nèlai-nèlai moral bân ngangka’ tèma sosiyal. Tojjhuwân èbâdhi kabhâdhian tari Agirang paneka kaangghuy ngobâ pamekkèran masyarakat Bhâli dâ’ Jogèd Bumbung sè ampon dheddhi kabbhu/èrotis. Jogèd Bumbung èyarep terros aghâdhuwan nèlay budhâjâ sè tègghi sè aghuna mènangka pèghhiburân dâ’ masjarakat lokâl otabâ wisatawân.

## Asal-osolla
Tandhângan panèka èperkèraaghi asalèpon dâri dâèrah Bulèlèng bân ampon bâdâ sajjhek taon 1940-an.Semolanah, tandhângan panèka dheddhi tandhângan pargaulân sè èghâbây bi' orèng tanè kaangghuy nyennengnaghi atè nalèkana lopot alako è lumbung. Tandhângan panèka bânnyak èsennghenghi bi' masyarakat saterrossa dheddhi klompok-klompok seni. Jogèd Bumbung panèka tariân sè sèpatèpon partisipatif, iyâ arèya ngajhek sè nonto nandhâng (ajogèd) bhereng. Ètandhângaghi bi' panandhâng binè', sè saterrossa nyarè pasangan lakè' dâri para sè nonto kaangghuy èajhek nandhâng bhereng. Tarian Jogèd Bumbung panèka aghâduân pola gherra' sè lincah bân dinamis tor èbâḍâghâaghi klabân bânnyak improvisasi dâri sè nandhâng.  

## Sombher
Tari Remo

Tarian Remo panèka sala sèttong tarian tradisional sè asalla dâri Jombang, Jhâbâ Tèmor, Indonesia, bân èkennal kalabân ghâlimpo'na sè dinamis tor energik. Tarian panèka aghâdhui peran penting dâlem nyambut tamoy bân nojjhuaghi hormat bân keramahan tuan rumah. Gerakan Tari Remo aghâdhui ketangkasan, fleksibilitas, bân ekspresi dramatis, sè ècerminaghi semangat aktif bân waspada para penari. Èmolaè, Tarian Remo èmolaè dâri pertunjukan è jhâlân sè sèderhana, saterrossa èadaptasi dâ' bânnya' acara budaya akadhi upacara tradisional, festival seni, bân pertunjukan seni formal. Saterrossa, tarian panèka ampon dhâddhi simbol identitas budaya Jawa Tèmor bân media kaangghuy nojjhu dâ' katerrangan bân kaasreyan gerak para penari dâ' masyarakat sè lebbi jhârna'.

## Asal-Usul
Tarian Remo panèka ècèptaaghi sareng Cak Mo, seniman jalanan dâri Dhisa Ceweng, Diwek, Jombang, sè aadaptasi unsur-unsur dâri tarian Jathilan, Warok, bân Tayub è bâkto kerrèng kaangghuy nyarèh kaodhi'ân. Awal-awal, tarian panèka èlampaaghi solo otabâ è dâlem kalompo' kènè' èserrèng sareng musik kenong sèderhana. Saterrossa, tarian Remo dhâddhi èkennal bân èserrat mènangka aksi pembukaan è pertunjukan teater Ludruk. è Madhurâ, tarian panèka èkennal kalabân nyama Tok Otok. Tarian panèka aghâdhui soko sè ghâncang bân ritmis, èserrèngè lonceng pergelangan soko sè acerrèt, selendang sè èghâli, èghâli cethagga, ekspresi mowana, bân kadhâddhiyân alat peraga. Kabânnya'an penari panèka bhâbinè', namong gerakanna sè kowat bân maskulin nyampaiaghi nilai-nilai kepahlawanan, patriotisme, bân kasennengngan, sambi ècamporaghi kalabân keanggunan. Kostum Tari Remo aropa’agi bando mera, kalambi ala karaja’an item, sarong batik, ikat pinggang, tor keris.

Molaèna abâdâhaghi hiburan disa è daerah-daerah akadhi Jombang, Mojokerto, Sorbâjâ, bân Madhurâ, Tarian Remo samangkèn jhughân èlakoni kaangghuy nyambut para pangraja è acara-acara naghârâ, pesta-pesta kabudâjâ'an, bân upacara-upacara resmi, sè èlambangaghi semangat, karamahan, bân jati diri Jhâbâ Tèmor. Gaya tarian sè ghâghâng èkabâsa'aghi panonton bân serrèng akompolaghi seni pertunjukan kalabân komentar sosial lèbât bait-bait parikan sè ènyanyiaghi è bâkto pertunjukan.

## Artena
Tarian Remo aghâdhui arte simbolis sè ècerminaghi nilai-nilai sosial bân budaya     orèng Jawa Tèmor. Gerakan sè dinamis bân energik melambangkan kepahlawanan, keberanian, bân semangat perjuangan, sambi jhughân nojjhuaghi kasennengngan bân keramahan è dâlem nyambut tamoy. Pèlèyan selendang, ekspresi mowana, bân soko sè ghâncang nojjhuaghi keanggunan sè èkombinasiaghi kalabân ketangkasan, sè ètekanaghi keseimbangan antara unsur maskulin bân feminin è dâlem tarian. Salaèn hiburan, Tarian Remo abâdâhaghi alat pendidikan budaya, ngajhâri generasi ngodâ tentang disiplin, kerjasama, bân katerampilan tari. Jhughân abâdâhaghi simbol identitas Jawa Tèmor, sè nyampaiaghi nilai-nilai patriotisme, solidaritas, bân hormat dâ' tradisi leluhur lèbât penampilan sè menarik.

## Sombher
Ibnu Hajar al-Asqalani

Ibnu Hajar al-'Asqalani (773 H/1372 M – 852 H/1449 M) panèka sala sèttong ahli hadits sè èkennal dâri aliran Syafi'i. Asmana sè samporna Syihabuddin Abul Fadhl Ahmad bin Ali bin Muhammad bin Muhammad bin Ali bin Mahmud bin Ahmad bin Hajar, namong lebbi èkennal kalabân nyama Ibnu Hajar al-Asqalani amarghâ kasohorânna bângâtowana sè asalla dâri Askelon, Palestina. Sala sèttong karjâna sè kalonta èngghi panèka buku Fathul Bari (Kamennangan Pangiran), sè aropa'aghi bahasan dâri kètab aslina Imam Bukhari bân èsepakati mènangka bahasan Sahih Bukhari sè palèng rinci sè toman ètolès.

## Ajhâlân kaangghuy Ajhâr
Salèrana nojjhuwaghi semangat kaangghuy nyarè èlmo kalabân bhunten namong nyarè èlmo è Mesir, namong kalabân ngalakonè rihlah (parjhâlânan) ka bânnya' naghârâ. Naghârâ sè ella èkunjungè bân ètamen è antarana:

* Duwâ' tana haram (Al-Haramain), èngghi panèka Mekka bân Madinah. Salèrana odi' è Makka al Mukarramah bân abâdâh solat Tarawih è Masjid Aghung taon 785 H. Èngghi panèka è omorra 12 taon. Salèrana mèyarsa’aghi Sahih Bukhari è Mekka dâri Syekh al-Muhaddits ‘Afifuddin an-Naisaburi al-Makki. Bân Ibnu Hajar li-bâliyân èntar ka Mekka kaangghuy ngalakonè hajji bân umroh.
* Damsyik, È naghârâ ka’dinto, salèrana atemmo sareng santrè ahli sajârâ dâri kottha Suriah, Ibnu’ Asakir. Bân ajhâr dâri Ibnu Mulaqqin bân al-Bulqini.
* Baitul Maqdis, bân bânnya' kottah è Palestina, akadhi Nablus, Khalil, Ramlah bân Ghuzzah. Salèrana atemmo sareng para ulama' è kennengngan-kennengngan panèka bân ngala' kasempadhân.
* Shan'a bân pan-bârâmpan kottah è Yaman bân ngaollè èlmo dâri rèng-orèng ka'ḍinto.

Parjhâlânan panèka èlampaaghi sareng al-Hafizh kaangghuy ngaollè èlmo bân ngala' èlmo langsung dâri para ulama' aghung. Dhaddhi èkataoè jhâ' Ibnu Hajar bânnya' ghuru sè aghung tor kasohor.

## Karya-karyana
Al-Hafizh Ibnu Hajar molaè nolès è omor 23 taon, bân èterrossaghi kantos para' matè. Karya-karyana ètarèma bânnya' orèng Islam bân èsebbar è man-dimman, molaè ghi' odi'. Rato-rato bân Amir biyasana salèng aberri' hadiah kalabân buku-buku Ibnu Hajar. Mètorot morèddhâ sè otama, Imam As-Sakhawi, karyana tamaso’ lebbi dâri 270 buku. Sabâgiyân bânnya' karjâna èkabâliyaghi ḍâ' bahasan hadits, sacara sajârâ bân riwayat. Èantara karya tolèsan Ibnu Hajar èngghi panèka:

* Fathul Bari
* Ad-Durar al-Kaminah, kamus biografi tokoh-tokoh abad ke-8
* Tahdhib at-Tahdhib
* Al-Ishabah fi Tamyiz ash-Shahabah, a biografical dictionary of the Prophet's Companions
* Bulughul Maram
* Al-Isti'dad Liyaumil Mii'aad
* Nukhbatul Fikr, (abahas *Musthalah hadits*)

## Sombher-sombher


## Rujughân laèn

* Biografi lengkap Al-Hafizh Ibnu Hajar Èarsipaghi 2013-12-11 è Wayback Machine.
* Fath al-Bari Èarsipaghi 2010-05-03 è Wayback Machine.
Tari Pajung

Tarian **Pajung** (asal dâri Bhâsa bhâsa Bali ᬧᬬᬸᬂ - bhâsa Jhâbâ ꦥꦪꦸꦁ - bhâsa Sunda ᮕᮚᮥᮀ) panèka sala sèttong wujud panampilan tarian Inḍonèsia sè asalla dâri Jhâbâ bân Kapoloan Sunda Kecil sè biasana èlakonè sareng pan-bârâmpan etnis pribumi Inḍonèsia akadhi Alas, Bali, Cirebon, Jhâbâ, Lampung, Melayu, Minangkabau, Osing, bân Sunda è dimma sabbhân penari aghunaaghi atribut pajung mènangka atraksi otama, pertunjukan panèka biasana èlakoni sareng tabbhuwân otabâ pakakas musik tradisional Indonesia laènna. Macemma tarian ka’dinto biyasana èangghep mènangka simbol rassa tarèsna tor hubungan dâri para ngangodhâdhân tor biasana èlampa’aghi sareng tello’ otabâ empa’ orèng penari.

## Etimologi
Istilah *pajung* sacara etimologis èkala' langsong dâri tello' bhâsa, èngghi panèka Bhâsa Bali — Bhâsa Jhâbâ — Bhâsa Sunda, sè èasal dâri Bhâsa Kawi bân Bhâsa Sunda Lawas, èngghi panèka *payuṅ*, sè sacara harfiah artèna "pajung" otabâ "parasol".

## Sejarana
Tarian pajung ta’ bisa èpèsa dâri kabudhâjâ’an Minangkabau. Èkaton dâri gerakan tari, èmaksod ghâbây ngangodhâdhân Minangkabau lakè' bân binè'. Tarian jhughân menghibur. Salaèn jârèya, tarian pajung jhughân akaton ajellassaghi kadhiponapa pasangan sè kodhu abâdâh è dâlem hubungan cinta, èngghi panèka ètoro'è norma-norma agama bân adhât è Minangkabau.

Metorot catheddhân sejarah, tarian pajung panèka akaèdhân semma’ sareng seni drama sè èlampa’aghi è jhâman kolonial Bâlândhâ. Drama-drama sè èlampa’aghi è bâkto ganèka aparèng hiburan dâ’ oreng bânnya’. Pertunjukan-pertunjukan dramatis ka’dinto jughân tamaso’ pertunjukan-pertunjukan tari, ènggi panèka tarian pajung. Èmolaè, tarian pajung coma mènangka pelengkap otabâ èangghep mènangka selingan. È taon 1920-an, tarian pajung sajân èkennal bân narèma tanggapan positif dâri panonton.

## Sombher
Tari Pèrèng

**Tari Pèrèng** (*Jawi*: تاري ڤيريڠ; Minangkabau: *Tari Piring* ) èngghi panèka sala sèttong tari tradisional Minangkabau sè asalla ḍâri Sumatera Bârâ', Solok. Tarian arèya anḍi' atraksi ngangghuy pèrèng. Tokang tarina abây-lambâyyaghi pèrèng è tanangnga ètoro'è ghuliyân sè ghâncang bân tarator, ta' kalabân sèttong pèrèng sè locot ḍâri tanangnga. Ghulina jârèya  èkala' ḍâri tèngka'anna silat è Minangkabau otabâ *silek*. 

Tari ghânèka èpakalonta sareng Huriah Adam. È arè mangkèn, tari pèrèng èlampa’aghi ka'angghuy ngambâ' tamoy sè moljâ otabâ mokka’ upacara tradisional. Sareng tari Saman, Pendet, bân Jaipong, tarian panèka ampon dhâddhi tari Inḍonèsia sè èkennal sè segghut ètampillaghi è acara-acara promosi pariwisata bân kabhudhâjâ'an Inḍonèsia.

## Sajhârâ

Saccara tradisional, tarian panèka asalla ḍâri Solok, Sumatera Bârâ'. Menorot legènḍa asal-usul, Tari Pèrèng afungsi mènangka tarian è upacara kalanḍhuwân. Tarian panèka jhughân aropa'aghi sala sèttong wujud seni tradisional sè aghâdhui bânnya' nèlai-nèlai *estetika* sè tèngghi bân aghâdhui nèlai-nèlai kabhudhâjâ'ân bângatowa lambâ' sè cè' ḍâlemma. Tarian panèka jhughân aropa'aghi ritual sokkor ḍâri masyarakat ghâbây ḍèwa sa'amponna narèma hasèl sè bânnya'. Ritual panèka èlampa'aghi kalabân ngèbâ kurbân ḍâlem ropa kakanan sè èsabâ' è attas pèrèng sambi ajhâlân kalabân ghuliyân sè pancet.

Sa'amponna kaḍâtengngan Islam ka Minangkabau, tarian pèrèng ampon ta’ èghuna’aghi polè mènangka ritual sokkor ḍâ’ ḍèwa. Namong, tarian panèka èghuna'aghi mènangka sarana pangalèburân ghâbây masyarakat umum, èlakoni è acara-acara umum.

## Ciri Khusus

### Ghuliyân
Ghuliyânna tari pèrèng sè khas èngghi panèka èpasang ḍuwâ' pèrèng è pa'-dhâpa' tanangnga. Tokang tari alambâyyaghi pèrèng kalabân ghuliyân sè ghâncang, èsellaè kalabân ma'amonyè pèrèng otabâ ḍuwâ' sello' è ghârigghi'ân tokang tari ḍâ' pèrèng sè ètegghu'. È ahèrra tarian, rèng-pèrèng biasana èyontallaghi ka bâbâ, ban tokang tari bhâkal atari è attassa pèrèng sè bellâ.

## Sombher
Gandrung Banyuwangi

**Gandrung Banyuwangi** iyâ arèya jenis tarian tradisional asalla dâri Banyuwangi. Whujud seni ka’dinto aropa’aghi pamekaran sareng gabungan dâri wujud-wujud seni Jathilan Ponorogo sareng Tayub Semarangan. https://belambangan.com/artikel/detail/gandrung-magih-semelamber-sampek-kapan https://id.scribd.com/document/866511383/Gandrung-Banyuwangi

## Asal mowasal istilah
Oca’ “gandrung” è tafsirraghi mènangka kasemsemma orèng agraris Banyuwangi kalabân Dewi Sri menangka Dewi Padi sè abâkta kama’moran dâ’ masyarakat, sè èghuna’aghi sareng pendatang dâri sèttong lakè’ binè’ dâri Ponorogo tor Semarang è Tana Banyuwangi.

### Panampilan Gandrung Banyuwangi
Tarian Gandrung Banyuwangi asalla èlampa’aghi mènangka ungkapan sokkor dâri masyarakat samarèna panèn. Bentuk seni panèka è dâlem genre sè padâ sareng *[[Tayub]]* è Jhâbâ Tengnga bân bâgiyân bârâ' Jhâbâ Tèmor, *[[Lengger]]* è wilayah Banyumas bân *[[Joged Bumbung]]* è Bhâli, sè èbâgi dâ' penari binè' profesional sè atari sareng tamoy (otamana lakè') è èrèngin sareng musik (gamelan). Gandrung panèka seni pertunjukan sè èsajiaghi kalabân iringan musik khas Banyuwangian Gamelan (Banyuwangen). Tarian panèka èlakoni apasang-pasangan antara bâbinè' (penari gandrung) bân lakè' (pemaju) sè èkennal kalabân nyama "paju"

Bângon seni sè èghâbây dâri tarian kalabân orkèstrasi sè khas panèka èkennal è wilayah Banyuwangi, sè bâdâ è ujung tèmor Jhâbâ, bân ampon dhâddhi tandhâ è wilayah panèka saèngghâna Banyuwangi segghut èpadhânaghi sareng Gandrung. Saongghuna, Banyuwangi serrèng èjhuluki "*Kota Gandrung,*" bân patung-patung penari Gandrung bisa ètemmoè è sabbhân wilayah. Gandrung serrèng èlakoni è bânnya' acara, akadhi kabinan, *upacara tasè*', sonnatan, tangghâl 17 Agustusan, bân acara-acara resmi bân informal laènna, è Banyuwangi bân wilayah laènna. Pertunjukan Gandrung biasana èmolaè ra-kèra pokol 9:00 malem bân ampon lastarè sabellunna sobbu (ra-kèra pokol 4:00 malem).

## Sombher
Tari Condong

Condong panèka tandhângan Bhâli sè segghut èpèntassaghi mènangka pambukâ'an ḍâ’ tarian Legong serta èyèrengngè bi’ musik Semar Pangulingan. Istilah panèka jhughân merujuk ḍâ’ karakter fiksi, iyâ arèya gambarân klasik ḍâ’ pabinè’an sè bâḍâ è ḍâlem tarian Condong, akaḍhi tari Legong, Gambuh, bân Arja. 

## Asal-osolla
Tari Condong asalla dâri dâlem itsana è Bhâli bâkto tengnga’an abad ka-19. Sè abhâdhi ta’ èkaonèngè, tapè sajârâ ra’yat acatoraghi jhâ’ bâdâ pangeran dâri Sukawati sè sakè’ kerras ollè pangatèlan bâdâ duwâ’ parabân raddhin ajogèd kalabân bhâghus èyèrengngè musik gamèlan; samarèna dheddhi bârâs, pangèran panèka aghâbây polè gerakan jogèd sè ampon èyolachi ghellâ’. Tarian panèka sèmolana nyarètaaghi ḍuwâ’ bhidhâddhâri anyama Supraba bân Wilotama. Sajjhek taon 1930-an, carètana èyobâ dheddhi carèta raja otabâ rato.

È dâlem pertunjughân modèrn, sè nandhâng Condong aghâdhuân perran subjek. Korèografer Ni Ketut Arini aghâbhârraghi sè nandhâng Condong panèka mènangka gambhârân sèttong orèng pambanto dâlem istana sè aladhini raja, sarta dhâddhi kagum dâ’ kobâsana raja bân karaddhinan pottrèna raja kasebbhut.

Bânnya' gerraghan sè vèrsi lebbi saderhana dâri tari Legong sè bânnyak macemma; bân lakar Condong pancèn èpamasok ka ḍâlem tanadhângan Bali dhâsar, sè jhughân èyajhâjâri bi’ pottra-pottrè.

## Sombher
Ganrang Bulo

Ganrang Bulo panèka seni pèrtunjukan tradisional masyarakat Makassar sè biyasana èyangghuy bi' lalakè' è dhalem pésta rakyat. Pèrtunjukan panèka èyèrèngè bi' tabbuwân ghendhang bân alat musik perreng, nyèpta'aghi kabâḍâân sè oḍi' bân komunikatif. Selaèn nampèl-aghi ghârraghân bân irama musik, Ganrang Bulo nyampayaghi pesan sosial lèbât nyanyian kona (kelong), lalocon (pakakkala’), bân drama satir sè bânnya' bi' makna pandhidhighân bân kritikan sosial.

## Artè Ètimologi
Oca' Ganrang Bulo asalla ḍâri bhâsa Makassar, è dimma *ganrang* artèna "tabbuwân" otabâ "ghândhang", samentara *bulo* artèna "perrèng". Secara harfiah, Ganrang Bulo bisa èartèaghi mènangka "tabbuwân perreng". È dhalem kontèks pèrtunjughân, unsur ghandhâng bân perrèng dhâddhi èlemèn otama sè mabi irama dhibi' ka'angghuy mabi *kelong*, jhugèḍân, bân drama.

## Asal-osol bân Fungsi Sosial-Historis
Ganrang Bulo èyakènè ampon kâmbhang dâri jhâman karajâân Gowa-Tallo bân terros a-transformasi salanjângnga masa kolonialisme. È masa penjajahan Belândhâ bân Jeppang, kasenniyân panèka dhâddhi mèdia perlawanan simbolik. Lèbât *kelong* bân gherreghân satir, masyarakat Makassar nyampèyaghi kritikan ḍâ’ penindasan bân katada’adhilân sosial bân tanpa parlo adu fisik secara langsong.

Pertunjukan panèka saterrossa dhḍdhi sarana komunikasi sosial, nyèttongaghi warga ḍâri bânnya' lapisan è dhalem kabâḍâân hiburân sè adididk. *Kelong* sè èbawaghi toman nyampèaghi pèsan moral parkara kâjhujhurân, solidaritas, kâberranian, bân kâpènterrân rakyat kènè'. Kalabân da'èya, Ganrang Bulo afungsi ta' karo dâddhi tontonan bhâi, tape jhughân dâddhi tontonan bhudhâjâ sè makowat idèntitas kolèktif masyarakat Makassar.

## Sombher
Tari Indang

**Tari Indang**, otabâ sè lebbi èkennal kalabân **Tari Dindin Badindin**, panèka sala sèttong tarian tradisional sè asalla ḍâri Pariaman, Propinsi Sumatera Bârâ'. "Indang" artèna "ghendhâng kènè'." Tarian panèka akadhi Tarian Saman ḍâri Aceh, namong kalabân ghâlimpo' sè langkong alos.

## Sajhârâ
È masyarakat Pariaman, tari ka'ḍinto segghut èlampa'aghi è bâkto acara Tabuik, namong samangkèn tarian ka'ḍinto segghut èlampa'aghi jhughân è pan-bârâmpan acara laèn akadhi pangambâ'ân tamoy sè moljâ, paresmian para kapala dhisa otabâ paraya'an kabhudhâjâ'an. Tarian Indang panèka èpakalonta sareng Syekh Buharuddin è abad ka-13 ka'angghuy nyebbhârraghi aghâma Islam è Sumatera Bârâ' lèbât jhâlân dhâghâng antara tokang dhâghâng  Arab sareng pasèsèr Tana Minang. Proses panèka jhughân sè aghâbây akulturasi kabhudhâjâ'an Minang kalabân Islam. Tarian ka’ḍinto jhughan ngaghâmbhârragi jhâ’ masyarakat Pariaman andhep asor, salèng ngormat tor atoro’ ḍâ’ papakonna Ghustè Allah.

## Ciri Khusus

### Kalambhi
Tokang tari ngangghuy kalambhi tradisional Minang, otabâ bisa jhughân ngangghuy kalambhi tradisional Malaju. Biasana aropa'aghi hèasan cètak, kalambhi sè lorghâ, calana celleng sè lorghâ, bân sarong tradisional Minang.

### Pakakas
Ghendhâng kènè' (rebana). Nangèng, pakakas panèka ta' patè èghuna’aghi è jhâman samangkèn tor ampon ègantè’è kalabân akopa' tanang ka bhâdhân otabâ ka tana (bhâsa Inḍonèsia: lantai).

### Alat Musik
Ghendhâng Rapa’i otabâ rebana indang afungsi mènangka pangator tèmpo bân mamarèya kabâḍâ'ân pertunjukan. Tokang tari jhughân èyèrèngi lagu khas Minang sè ajuḍul Dindin Badindin.

### Ropana Lagu
Èbâbâ panèka ropana lagu Dindin Badindin:

Balari lari bukannyo kijang

Pandan tajamua di muaro

Kami manari basamo samo

Paubek hati dunsanak sadonyo

Ikolah indang oi Sungai Garinggiang

Kami tarikan basamo samo

Sambuiklah salam oi sambah mairiang

Pado dunsanak alek nan tibo

Bamulo indang ka ditarikan

Salam bajawek (ondeh) ganti baganti

Lagu lah indang kami nyanyikan

Supayo sanak (ondeh) basuko hati

Dindin badindin oi dindin badindin

Dindin badindin oi dindin badindin

## Sombher
Tari Jepèn

Tari jepèn panèka sala sèttong kasenian seni traḍisional Kalimantan Tèmor sè èkembângaghi sareng suku Kutai bân suku Banjar sè ngennengngè è pasèsèr Songay Mahakam. Gerakanna èpangaro bhudhâjâ Melayu bân Islam. Tarian panèka alambangaghi semangat oḍi', alako, ka kasampakghân orèng Kutai. Serrèng èhubungaghi kalabân sokkor bân hormat ḍâ' bângatowa, bân jhughân aropa'aghi dhuwâ ghâbây ka'amananna bân kasejahteraan masyarakat. Tarian panèka segghit èlakoni è upacara karaja'an bân peraya'an masyarakat mènangka wujuḍ hiburân ḍâ' ka orèng Kutai bân ampon dhâddhi bagiyân sè ta' bisa èlang ḍâri iḍèntitas bhudhâjâ è Kutai.

## Cem-macemma
Tari jepèn anḍi' kasaroju'ân sareng tari-tarian ḍâri wilayah-wilayah laèn è Nusantara Inḍonesia, akadhi Tari Zapin è Sumatra, Tari Ḍana, Tari Beḍana, bân Tari Zevin, sè kabbhi asalla ḍâri suku Melayu sè oḍi' è sabâbhân polo-polo Sumatera, Jhâbâ, Kalimantan, Sulawesi, bân polo-polo laènna è Nusantara. Tarian Jepèn, sè biasana è èrèngè sareng musik traḍisional sè èsebbhut Tingkilan, anḍi' gaya gerak khas sè ta' paḍâ è tarian-tarian dâri wilayah laèn. Bânnya'na gerakan è tarian Jepèn èpangaro konḍisi bân lokasi geografis wilayah Kutai.

## Musik
ḍâri perspektif musik, pangaro alat musik kontemporer ta' bisa èhinḍari. Namong, panèka artena bânni èpaèlang samporna musik traḍisional Kutai. Bânnya'na kelompok tarian kreatif Jepèn sè ampon tombu è bhân-sabbhân ḍaerah è Kabupaten Kutai Kertanegara ghi' aghuna'aghi musik traḍisional, sè èkennal mènangka tingkilan, ka'angghuy èbârengi panampilân tarian Jepèn.

Tingkilan panèka seni musik traḍisional orèng Kutai, sè anḍi' kapaḍâ'ân sareng seni Melayu. Pakakas se eghuna’aghi iyâ arèya gâmbus, ketipung, kendhâng, ban biola. Mosik Tingkilan jhughân è'èrèngngagi kalaban nyanyeyan sè enyamaè bettingkilan. Betingkilan dhibi’ artèna alako otaba saleng nyaot. E jhâman lamba', sègghut èlampa'aghi sareng ḍuwâ' panyanyi lake' bân binè' sambi saleng ajâwab kalabân èssèna lagu sè aropa'aghi bait-bait bân aropa'aghi pantun lès-bâles`an sè aghândhu' nasehat moral mènorot adhât è Tèmor.

## Sombher
Tari Angguk

**Tarian Angguk** èngghi panèka tarian traḍisional sè asalla ḍâri Kulon Progo, Yogyakarta. Bâḍâna Angguk è Kulon Progo ḍâteng samarèna Warok Ponorogo narèma tana perḍikan ḍâri Karaton Mataram sè samangkèn èkennal kalabân nyama Kulon Progo, saamponna berhasil abânto Karaton Mataram alabân pemberontakan Trunojoyo. Kabâḍâ'ânna Warok Ponorogo è Yogyakarta torot abârnaè kabuḍâjâ'ân è Jogja saèngnghâ ngasèlaghi bâḍâna kesenian Jathilan sareng Reog ḍâri Ponorogo.

Jathilan sè èbhâkta sareng Warok Ponorogo è Kulonprogo èkembhângaghi dhâddi seni sinḍirân ḍâ' orèng pribumi sè dhâddhi prajurit Bâlândhâ, karana para penari sè ètari'i sareng pan-saponapan gemblak lakè' ngangghuy kalambhi ala tentara Bâlândhâ sè èanyarè kalabân kalambhi jathilan. Gerrakan tari sè anggun tor cètak sè aguk-ongguk (gerrakan cètak ka bâbâ li-bâliyân) aghâbây tarian panèka molaè ka'rowa èsebbhut tarian Angguk. Gerrakan-gerrakan èmolaè kalabân selènḍang sampur tor cètak sè aguk-ongguk ghâdhuwan artè jhâ’ prajurit asli Bâlândhâ otabâ londho ireng saongghna ta’ bisa ngalakonè napaa bhâi tor ende' èparènta kaangghuy ngalakonè ponapa se ekaterrowe akadhi Orèng binè’ sareng orèng Bâlândhâ sè bânnè pamimpin asli Jhâbâ è bâkto kapanèka.

Ḍâri segi pangangghuy penari Angguk, pangarona pangangghuy KNIL ce’ kowaddhâ ḍâri songko', kaos tor calana sè sanget kaloar ḍâri kostum standar sèttong tarian è Yogyakarta tor jhughân pangarona ḍâri pangangghuy Ponoragan jhughân kowwat, ètangalè ḍâlem pangangghuy sè possa’ kalabân motif hiasan, bennang, rumbai, selenḍang sampur è bâgiyân tengnga bâḍâ moḍèl waktung (growak butung) sè bâḍâ è penadon, kalambhi adhât Ponorogo. Saèngghâ gabungan ḍâri 2 macem kalambhi antara KNIL otabâ Barâ' kalabân Ponoragan adhâddhiyaghi sanget khas tor adhâddhiyaghi Angguk sè ghâmpang èkennal.

Awwalla, Tari Angguk panèka tari maènan otabâ kasennengngan sè biasana èlakoni sareng para ngoḍâdhân lakè' sè ganteng sè èkennal kalabân nyama gemblak. Namong saterrossa, Tari Angguk molaè aghânḍhu' unsur-unsur mistis. Lambâ', Tari Angguk Jhughân èkaparcajâ jhâ' Tari panèka bisa ngolok roh-erroh kaangghuy noro' amaèn kalabân ngangghuy bhâdhânna orèng sè atari.

Tarian Angguk panèka ngaghunghè kasaroju’ân sareng tarian Dolalak ḍâri Purworejo, Jhâbâ Tengnga. Mètorot Wagio, orèng seseppo Angguk, tarian Angguk ce’ èkasennengngè sareng rèng-orèng golongan bâbâ karana apangrasa masennneng tor loco nèngalè tiruan tentara asli Bâlândhâ otaba KNIL saèngghâ nyebbar ḍâ’ cem-macemma kotta, sala sèttonga èngghi panèka Purworejo. Se abhdhâ'aghi Angguk è Kulonprogo ḍâri Dolalak Purworejo èngghi panèka Angguk ngagghuy sabbhuk timang è sekitaran pinggang akadhi jathilan, manabi Dolalak ta’ ngagghuy sabbhuk timang.

È ḍâlem parkembangânna, penari Angguk sè molana ètari'i sareng na'-kana' lakè' sè aropa'aghi gemblak sorang Warok è Kulonprogo samangkèn ètariaghi sareng na'-kana' binè' è taon 1990 saamponna narèma kabhâr jhâ' para penari Jathilan è Ponorogo ampon molaè ètari'i sareng rèng binè'. Tarian Angguk samangkèn akadhi Jathil obyok è Ponorogo kalabân calana panḍâ' kantos pokang, obu' lanjhâng sè ètorot, sareng ghuliyân sè èrotis.

## Sombher
Tari Topèng

**Tari Topèng** panèka tariyân sè para penari ngangghuy topèng. Topèng ampon bâdâ è dhunnya molaè jâman prasejarah. Bâdâ sè bânnya' èghuna'aghi è ḍâlem tarian mènangka bâgiyân dâri upacara tradisional otabâ nyarèta'aghi polè carèta-carèta kona dâri bangatowana. Topèng èparcajâ bâdâ hubunganna sè semma' bân roh-erroh leluhur, sè èangghep mènangka interpretasi dâri para dèwa. È pan-bârâmpan suku, topeng ghi' èghuna'aghi ka'angghuy bânnya' kagiatan seni bân tradisional sabbhân arè.

Carèta-carèta klasik Ramayana bân carèta-carèta Panji, sè ampon èkembhângaghi è attas atosan taon, ampon dhâddhi inspirasi otama ka'angghuy aghâbây topèng è Jhâbâ. Topèng Jhâbâ èghâbây ka'angguy pamèntasan drama tari sè nyarèta'aghi carèta-carèta klasik panèka. Tarian topèng bisa èmaksod pan-bârâmpan macem seni:

## Macemma Tari Topèng

### '''Topèng Dayak'''
È Kalimantan, orèng Dayak ngangghuy topèng è Tarian Hudog sè serrèng èlakoni è upacara-upacara kaagâmaan sareng kalompo'an Bahau bân Modang Dayak. Tarian panèka èmaksod ka'angghuy ngaollè kakowadân ḍâlem ngatasè hama sè maancor tamennan bân ka'angghuy adu'a' ka'angghuy kasuburân bân panèn sè bânnya'. Topèng ghâpanèka abârna celleng, potè, bân mèra, èlambangaghi kakowadhân alam sè bhâkal mabâli aèng bân ajâgâh tamennan sè ètamen kantos mosèm sè bhâkal ḍâteng.

### Topèng Bâli
Bâdâna topèng è masyarakat Bâli nga'andi' hubungan sè ta' leppas sareng upacara agâma Hindu, polana seni ampon èkabâsa'aghi dâlem agama bân masyarakat. Tarian Topèng Bâli panèka tradisi sè tebbel dâlem ritual magis, umumma èlakoni ḍâlem seni sakral. kakowadhân ajaib topèng, sè ngajhâri dèwa-dèwa, èparcajâ bisa aberri' kataremtemman bân kaamananna.

### Topèng Cirebon
Tari Topèng Cirebon panèka seni topèng sè èkembhângaghi è Cirebon, Jhâbâ Bârâ'.

### Topèng Malang
Topèng Malang aropa'aghi tari sè atopèng ḍâri Malang, Jhâbâ Tèmor. Carèta sè biasana ègambarrâghi adhâsar careta Panji, sè nyarèta'aghi carèta cintana Radèn Panji Asmoro Bangun (Inu Kertapati) bân Potrè Sekartaji (Chandra Kirana).

### Topèng Rèog
Lebbi umum èsebbhut tari Rèog Ponorogo, tari panèka jhughân ngangghuy topèng sè asalla dâri Ponorogo.

### Topèng Ireng
Topèng Ireng panèka bhângon seni pertunjukan tradisional sè ampon berasimilasi ḍâ' kabhudâjâ'ân lokal Jhâbâ Tengnga. Jughân èkennal mènangka seni Dayakan, Topèng Ireng panèka bhângon anyar ḍâri cèptaan tariyân rakyat sè aropa'aghi hasèl dâri mètamorfosis seni Kubro Siswo.

## Rèferensi