Nyèyor

**Nyèyor** (*Cocos nucifera*), **Nyior** otabâ **Nyor** iyâ arèya tong-sèttonga tombuwân angghuta è ḍâlem marghâ *Cocos* ḍâri bhâlâ rèn-arrènan otabâ *Arecaceae ()*. Artè oca' nyèyor è ḍâlem bhâsa Madhurâ (otabâ *coconut* è bhâsa Ènggris) arèya bisa èangghuy ḍâ' ka bhungkana, bâi'na, otabâ buwâna sè sacara botani arèya ka-bhungkaan sè abuwâ, bennè bhungka cang-kacangan. Oca' arèya asalla dâri bhâsa Portugis bân Spanyol abad ka-16, *coco* sè artèna "cèṭak". Tombuwân arèya èpamèḍi' sakabbhi bâgiyânna bi' manussa saèngghâ èlok-cellok mènangka tombuwân saèbu ghuna, otamana ḍâ' masyarakat pasèsèr.
## Dèskripsi

*Cocos nucifera* iyâ rèya bhâlâ rèn-arrènan rajâ sè kennèng tombu sacara jurna kantos 30 mèter (100 soko), bhâreng tonḍun sè bisa 4-6 mèter (13-20 soko), bân buḍu' ḍâunna sè bisa 60-90 sèntimèter (2-3 soko); Bhungkel ḍâunna mon la towa bhâkal copplak bhersè, adhinanè lampat molos è bhungkana.. È ḍâlem kabâḍâân sè tana bân omorra merdhi, nyèyor kennèng adhugghâi  75 mègghi' asèl buwâ è sabbhân taon, tapè sè biyasana ngasel'aghi buwâ 30-an mègghi' è sabbhân taon.. Mon bhâghus cara ngobuna nyèyor biyasana enḍâ' abuwâ ḍâlem bâjâ ennem kantos sapolo taon, bân kabâḍân produksi sè cè' bhâghussa abuwâ è pandhâliân 15 kantos 20 taonan.

Sajhârâ nyèyor mènangka *spèsiès* acangkè'anna ḍâ' rèng-orèng Austronèsia 3500-1500 sabellun Masèhi.  Sè anḍi' lakon otama ḍâlem langkalèng bhibhit agul bân nartar'aghi *spèsiès* rèya, Contona sala sèttong *variètas* dwarf. 

Pangara otama osa langkalèng iyâ arèya ghâbây nyarè nyèyor sè agul dhâghing, kembhâng bebitèl, kemmo'an mènnya', ro'om dhâghing bân aèng nyèyorra, lembu' bân manès aèngnga, tael kakerrèngan, tagen ḍâ' ka èlop ramo'na, bân tagen ḍâ' ka kèbân bân tongo.

Satèya molaè bânnya' *variètas* *modèrn* sè ella èkembhângaghi kèya, marana jennès Maypan, King, bân Macapuno. *Varietas* sè acem-macem mènorot aèng nyèyor, bârna buwâ, bân laèn-laèn robâ *gènètik*.

Marèna arèya lok-cellokan kaangghuy râng-bhârâng, parkara bân kalakoan sè akaè'an bi' nyèyor è ḍâlem bhudhâjâ rèng-orèng Madhurâ:

### Buwâ
* Dhubighân, tegghân, bhegghân, otabâ dhugghân iyâ arèya nyèyor sè agghi' ngoḍâ.
* Cengkèr iyâ arèya nyèyor ngoḍâ sè agghi' ta' adhâghing.
* Ro'-koro', ro'-moro' otabâ merro' iyâ arèya nyèyor sè agghi' ngoḍâ, agghi' sakonè' aèngnga, bân agghi' lembu' dhâghingnga, segghutna èkaghâbây kaangghuy tatambhâ.
* But-embut, nyèyor sè agghi' ngoḍâ sè ella marè èkala' kolè' lowarra.
* Ghâlindhis, nyèyor sè ella marè èkala' kolè' bân seppet lowarra.
* Cangkèlongan iyâ arèya buwâna nyèyor sè ella ta' anḍi' èssèna sakalè è ḍâlemma.
* Bhluthok iyâ arèya bhâthokka nyèyor.
* Ceddhir/jheḍḍhir iyâ arèya lobângnga bhluthok (È bhâsa ).
* Seppet iyâ arèya sa'arra buwâ nyèyor (bhâsa Inḍonesiana iyâ arèya: 'serabut').
* Puwan (puan) otabâ kopyor iyâ arèya lok-celloghân kaangghuy nyèyor sè dhâghing è ḍâlemma lejjhur karana alaènan *gènètik*
*Kalonthongan iyâ rèya robâna buwâna nyèyor sè la marè èlobângè karana kèbân, ènga'na ebbhu'

### Dhâghing
Pathe, pathè kanè, kanè otabâ santen iyâ arèya aèng sè èka'ollè ḍâri arèt-pèrèt otabâ merres dhâghingnga nyèyor (nyèyor towa).

### Bhibhit
* parsè iyâ arèya bhibhitta nyèyor.
* tombung otabâ bhuru' (Cocos nucifera) iyâ arèya *èmbrio-*na nyèyor sè ghi' aolat potè kol-bungkol bâḍâ è ḍâlem bhluthokka nyèyor sè la nyelbhi'.

### Kembhâng
*Manyang otabâ mayang iyâ arèya kembhângnga nyèyor
*Beluluk iyâ arèya pocèt nyeòr sè ghi' kènè' bân sè la robâ buwâ, segghutna burung tombu dhâddhi buwâ bân ghâgghâr è bhungka.

### Ḍâun
* Bhlârâk iyâ arèya tonḍunna nyèyor.
* Ompay iyâ rèya ḍâun otabâ tonḍunna nyèyor sè ghi' ngoḍâ.
* Kalarè, klarè, otabâ tapès iyâ rèya ḍâun otabâ tonḍunna nyèyor sè la kessat.
*Jhellingè otabâ jhellingèt 

### Dhlângkèt
* Dhângo iyâ rèya dhlângkèt ḍâri buwâna rèn-arrènan, kalebbhu kèya nyèyor.

### Mènnya'
* Blettèk, klettèk otabâ lettèk iyâ arèya mènnya' sè èkaghâbây ḍâri dhâghingnga nyèyor.
*Tataèn otabâ talèpè' iyâ rèya sa'arra nyèyor (seppet) samarèna èkala' mènnya'na
*Ḍhempel iyâ rèya mènnya' sokkla (alami) sè la tasaḍiyâ è bhungkana rèn-arrènnan otabâna nyèyor

### Kalakoan
*Sombhât arèya lalakon ngombi' nyèyor

## Paghunaan

### Kakanan & ènoman
*Palèmpong iyâ rèya sala sèttong kakanan sè èkaghâbây ḍâri nyèyor bân teppong bherrâs
*Lèmbur, ènoman aèng nyèyor ngoḍâ (dhugghân) campor ghulâ
*Dhumasa, ènoman aèng dhugghân campor nanas

### Karjâ tanang
*Kèsa iyâ arèya bhârâng sè biyasana èpaghuna ghâbây makorong ajâm otabâna èpadhâddhi karanjhâng ghâbây bâ'-nyabâ' bhârâng, aropa ènga'na ettas tèngtèngan, èkaghâbây ḍâri ḍâunna nyèyor sè èangghi' asèngrayân
*Bhikèr iyâ arèya parmaènan sè *mèḍia-*na kaghâbây ḍâri bhluthokka nyèyor

### Èn-laènna
*Ghurjhem iyâ arèya ḍhâ-tènḍhâân monyèna ghâgghârra nyèyor

## Sombher

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Arecaceae