open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhâsa Batak Mandailing

**Bhâsa Batak Mandailing** panèka bhâsa sè bâdâ è Sumatera Dâjâ bun lao', Sumatera Bârâ' bân Riau bun dâjâ. Bhâsa Batak Mandailing tamaso' ka dâlem rumpun bhâsa Austronesia bân bâgiyân dâri rumpun bhâsa Batak.

## Sastra Mandailing

### Sastra Mandailing klasik
Seni sastra Mandailing èkennalaghi lèbât tradisi sè khas, contona lèbât medium ka'dinto:

1. Marturi Tradisi acarèta dâlem konteks sosial Mandailing sè èlakonè sacara verbal. Carèta èkennalaghi ampon abit. Plot ngangghuy alur maju bân bânnya' aghâbây ajhârân tentang budi pekerti.

2. Ende Ungut-ungut èbhidhâ'aghi kalabân temana. Ende panèka ekspresi atèh, ekspresi seddhi dâ' ka parkara, contona kasengsara'an odi' polana kapatèan, èdhina'aghi, bân laènna. Salaèn ghâpanèka aèssè pangataowan, nasèhat, ajhârân moral, sistem satarètanan, bân bânnya' polè. Ende ungut-ungut ngangghuy pola pantun kalabân sanjâ' ab-ab otabâ aa-aa. Sampiran biyasana bânnya' ngala' nyama ka'-bhungka'an, polana bâdâ bhâsa dâun.

## Macem Bhâsa
Mètorot klasifikasi bhâsa sè èkabâlâ sareng Slamet Mulyana, Bhâsa Batak Mandailing tamaso' rumpun bhâsa Austronesia. Pangaduan Lubis abâlâ jhâ' è dâlem Bhâsa Batak Mandailing bâdâ lèma' macem bhâsa, bâng-sèbâng okarana bhidhâ, iyâ arèya:

# *Hata somal* panèka macem bhâsa sè èghuna'aghi dâlem kaodi'ân rè-sa'arè.
# *Hata andung* panèka macem bhâsa sastra sè èangghuy dâlem tradisi mangandung (meratap) è upacara adhât pakabinan otabâ kapatèan.
# *Hata teas dohot jampolak* panèka macem bhâsa sè èangghuy dâlem kèkèt otabâ ca'-ngoca'è.
# *Hata si baso* panèka macem bhâsa sè èghuna'aghi khusus sareng si baso (tokoh shaman) otabâ datu.
# *Hata parkapur* panèka macem bhâsa sè èghuna'aghi orèng Mandailing è jhâman konah teppa'na nyarè kapur barus.

Conto kosakata:

È jhâman konah, orèng Mandailing jhughân andi' sèttong pakakas komunikasi otabâ sajennis bhâsa sè ètantowaghi sè èsebbhut *Hata bulung-bulung* (bhâsa dâun) samacem dâun lontar. Bhâsa ka'dinto bennè aropa'aghi lambang monyè, tapè ngangghuy dâun ka'-bhungka'an mènangka lambangnga.

## Sombher-sombher
Bhâsa Ponosakan

**Bhâsa Ponosakan** iyâ arèya sala sèttong bhâsa Austronesia sè èghunaaghi è wilaya Belang Sulawesi Lao', panèka bhâsa sè para' pona'ah; namong empa' orèng sè ghi' bisa abhâsa Ponosakan lancar kantos Nopèmber 2014.

## Pangalompoghân
Kalabân orèng lokal è Sulawesi ḍâjâ, bhâsa Ponosakan serrèng sala èangghep dhâḍdhi bâgiyân ḍâri bhâsa Minahasan. Namong, tadâ' sè atokar è antara para ahlè jhâ' bhâsa panèka tamaso' ḍâ' bâgiyân bhâsa Gorontalo–Mongondow. Bâgiyân bhâsa Gorontalo–Mongondow omomma èpamaso' mènangka bâgiyân ḍâri bhâsa Filipina ; Ahlè bhâsa Austronesia Robert Blust hosos nyabâ'aghi ḍâlem bâgiyân bhâsa Filipina Tengnga Rajâ, sè jhughân tamaso' antara laènna bhâsa Tagalog bân Bisayan. Èantarana bhâsa Gorontalo-Mongondow, Ponosakan panèka sè palèng konservatif sacara fonologis otabâ struktur.

## ḍèmografi bân distribusi
Bhâsa Ponosakan iyâ arèya bhâsa palèng tèmor ḍâri kalompo' Gorontalo–Mongondow. Bhâsa panèka ampon èghuna'aghi sareng orèng Ponosakan è wilaya Belang bân sakobengnga paleng sakonè'na molaè abaḍ ka-17.  Sabellunna Perang Dunnya II, Ponosakan panèka bhâsa mayoritas bânnè namong è Belang, namong jhughân è pan-bârâmpan pamokèman è sakitarna. Namong, laporan ḍâri taon 1920-an noddhuâghi jhâ' bhâsa panèka molaè èlang ghân sakonè' orèng sè acaca.  Obâ'ân ḍèmografis jhughân aghâdhui peran; è awwâl Perang Dunnya II, palèng sakonè'na satengnga ḍâri pandhudhu' Belang panèka orèng paḍâteng sè omomma ta' bisa abhâsa Ponosakan. È tengnga abaḍ ka-20, Ponosakan praktis ta' èajhâri polè ghâbây generasi ngodâ. Sampè' bulân Nopèmber 2014, ghi' bâḍâ 4 orèng seppo sè ghi' bisa lancar abhâsa Ponosakan.  Bhâsa Ponosakan panèka bhâsa sè palèng sakonè'na orèng sè aghuna'aghi è antara bhâsa-bhâsa Gorontalo–Mongondow. 

## Tata Bhâsa

### Bhâsa Ghântè
Akadhi sè omom è bhâsa Filipina, kata ghântè è Ponosakan èbhândhingaghi mènorot masala (nominatif, genitif, bân oblique); angka (tongghâl bân bânnya'); bân, hosossa ghâbây orèng sè partama bânnya', clusivity (inklusif bân eksklusif). Salaèn èbhândhingaghi bhângon tongghâl bân bhângon bânnya', Ponosakan jhughân anḍi' bhângon ètong ghâbây oca' bhâsa orèng kaḍuwâ' bân katello'. Bhâng-bhângon ghâpanèka salanjhângnga ètoro'è sareng angka, contona siyatolu ' sè katello' bân siya'opat 'sè kaempa'. Sabhâligghâ, oca’ ghântè bânnya' orèng kaḍuwâ’ bân katello’ ta’ kèngèng ètoro’è angka. Pangangghuy bhângon ètong bân bânnya' ta' èbâtesè sareng angka, sanajjân angka sè cè' ènḍâ'na akadhi ḍuwâ' otabâ tello' orèng cèndhâng èsebbhut kalabân bhângon ètong.

## Sombher
Bhâsa Mongondow

**Bhâsa Mongondow** panèka bhâsa Filipina sè èghuna'aghi sareng soko Mongondow è Sulawesi ḍâjâ, sè asalla aropa'aghi bhâsa sè èghuna'aghi sareng orèng-orèng è Karajaan Mongondow Bolaang sè samarèna dhâḍdhi Kabupatèn Mongondow Bolaang samangkèn. Soko Mongondow ècèrcèr è sabbhân Kabupatèn Bolaang Mongondow, Kotamobagu, Kabupatèn Bolaang Mongondow Tèmor, pan-bârâmpan wilaya è Kabupaten Mongondow Bolaang ḍâjâ bân Kabupatèn Mongondow Bolaang Lao', hosossa è Kacamatan Pinolosian bân è sakètarra, bân jhughân bâḍâ è Kotta Manado bân kotta kotta laènna è Inḍonèsia .

## Tata Bhâsa
Mongondow èpamaso' mènangka bhâsa aglutinatif, artèna aghâdhui sistem afiks kosa kata sè afungsi ka'angghuy ènyata'aghi tense, aspek, bân modal, bân jhughân ka'angghuy nominalisasi otabâ verbalisasi, bân kaangghuy nantoaghi peran gramatikal nominal sè ètandhâi mènangka absolutif. Bisa èkabâ'aghi jhâ' tata bhâsana "sanget Filipina." Namong, kalabân bânnya' orèng Mongondow sè samangkèn ngadopsi Manado Malay, tata Bhâsa Mongondow ampon èpangaro bhâghus sareng tata bhasa Malaju .akadhi bhâsa Filipina laènna, Mongondow cendhâng anḍi' sintaks Head-Predicate (PSO otabâ POS) kalabân tello' macem panandhâ kasos ghâbây nominal: absolutif, ergatif-genitif, bân oblique. Kasos bisa ètantoaghi kalabân partikel preposisi otabâ kalabân ngobâ awwâlân. Namong, pangarona bhâsa Malaju aghâbây pola SPO bisa èbentu'. Salaèn jârèya, nominal absolut serrèng èlang ḍâri okara manabi bisa èkangartè ḍâri konteks.

## Macemma oca'
Macemma oca’ ḍâlem bhâsa Mongondow bâḍâ 3 (tello’) ghâlimpo’, tor bânnya’na 10 macem oca’ (ta’ tamaso’ interjeksi).

### Kalompo' Nominal
Artèna, kompolan macem-macem oca’ sè anḍi’ tandhâ ca’-oca’.

# Oca' persona panèka oca' sè èghuna'aghi kaangghuy ngajhâri manossa.
# Oca’ bhârâng iyâ arèya oca’ sè eghuna’agi ka'angghuy nodhuwâghi bhârâng laèn salaènna manossa.
# Bhasa Ghântè.

### Kalompo' Prèdikatif
Panèka aropa’aghi sèttong kalompo’ macem oca’ se eghuna’aghi kaangguy nyarèta’aghi predikat nominal.

# Oca’ bhângsalan ènggi panèka oca’ se èghuna’aghi ka'angghuy nyareta’agi sèttong lalakon.
# Oca’ sèpat ènggi panèka oca’ sè èghuna’aghi kaangguy anyata’aghi sèpat.
# Kopula panèka oca' bhâsa namong ta' kèngèng èserrèng sareng afiks.

### Kalompo' Oca' Tambâ'ân
Artèna, kompolan oca’ sè ta’ agandhu’ sèmantik namong namong anḍi’ fongsè gramatikal .

# Oca’ sambhungan iyâ arèya oca’ sè eghuna’aghi ka'angguy nyambhung klausa otaiba okara.
# Preposisi panèka oca' sè èghuna'aghi ka'angghuy noddhuwâghi obhungan spasial antara nominal bân lokasina.
# Panandhâ kasos panèka macem preposisi namong aghâdhui fongsè hosos ka'angguy nandhâ'aghi kasos oca' dhibi' bân oca' bhârâng.
# Partikel panèka oca' sè ta' anḍi' artè dhibi' namong noddhuwâghi sèkap orèng sè acaca ḍâ' sèttong hal sè èyatoraghi.

## Sombher
Bhâsa Makassar

**Bhâsa Makassar** iyâ arèya bhâsa Austronesia sè omom èghuna'aghi sareng orèng Makasar è bâgiyân Sulawesi Lao', Inḍonèsia . Hosossa, bhâsa panèka tamaso' ḍâ' subfamili Malaju-Polinesia ḍâri cabang Sulawesi Lao', sanajjân kosa Oca' bhâsa panèka cokop bhân-sabbhân manabi èbhândhingaghi sareng karabhât sè palèng semma' è cabang sè paḍâ. Bhâsa Makassar è taon 2010 bâdâ ra-kèra 1,87 juta panotor bhâsa aslè. ḍâlem sistem fonologis bhâsa Makasar bâḍâ 23 fonem. Bhâsa Makasar jhughân bâḍâ pan-bârâmpan rorètan konsonan ghândhâ otabâ geminat. Mènangka bhâsa aglutinatif, bhâsa Makassarèsa anḍi' macem-macem afiks produktif bân serangkaian klitik sè (antara laènna) nandhâ'aghi Oca' ghântè bân aspèk. Argumen è bhâsa Makassar ètandhâi è predikat kalabân klitik pronominal sè omomma noro' pola komuni ergatif-absolut .

## Pangalompoghân
Bhâsa Makassar panèka bhâsa Austronesia ḍâri sub kalompo' Malaju-Polinesia cabang Sulawesi Lao', hosossa bhâsa Makasar otabâ Makasar sè èkadhâddhiyâghi ḍâri ḍialèk Lakiung, ḍialèk Bantaeng, ḍialèk Turatea, ḍialèk Konjo (bhâsa Ghunong bân pasèsèr ) bân ḍialèk Selayar. ḍâri segi kosa oca', bâgiyân bhâsa Makassar panèka sè palèng bhân-sabbhân bhâsa è Sulawesi Lao'. Rata-rata persentase kasaroju’ân kosa oca' antara bhâsa Makasar sareng bhâsa Sulawesi Lao’ Laènna engghi panèka 43%. Hosossa, ḍialèk Gowa otabâ Lakiung panèka sè palèng bhân-sabbhân; tèngkat kapaḍâ'ân kosa oca' ḍialèk panèka sareng bhâsa-bhâsa Sulawesi Lao' sè laènna è sakitar 5–10 poin persentase lebbi rèndâ ḍâri tèngkatan kapaḍâ'ân kosa oca' bhâsa Konjo bân Sèlayar sareng bhâsa-bhâsa Sulawesi Lao' laènna. Buktè kuantitatif ka’ḍinto nojjhu analisis kualitatif sè nyabâ' bhâsa Makasar mènangka bâgiyân ḍâri bhâsa Sulawesi Lao’. 

## ḍialèk
Cem-macemma bhâsa è ḍâlem bâgiyân Makassar abhângon kontinuitas ḍialèk, saèngghâna bâtes antara bhâsa bân ḍialèk malarat ètantoaghi. Survei bhâsa è Sulawesi Lao' sè èlakoni sareng pasangan ahlè bhâsa bân antropolog Charles bân Barbara Grimes èpèsa'aghi bhâsa Konjo bân Selayar ḍâri bhâsa Makassar, è bâkto survei sosolan sè èlaksana'aghi sareng ahlè bhâsa Timothy Friberg bân Thomas Laskowske èbâgi bhâsa Konjo dhâḍdhi tello' (Coastal Konjo, Konjoen, bân Bentongen/D ). Namong, è ḍâlem buku tata bhâsa Makassar sè èterbitaghi sareng posat Pangembhângan bân Budidaya Bhâsa, ahlè bhâsa lokal Abdul Kadir Manyambeang bân timna mamaso' varietas Konjo bân Selayar mènangka ḍialèk Makasar.

## Sombher
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Fortunino Francesco Verdi** (/ˈ v ɛər d i / VAIR -dee,; 9 otabâ 10 Oktober 1813– 27 Jânuwâri 1901) panèka komposer Italia sè palèng èkennal karana opera-operana. Salèrana lahèr è semma'na Busseto, kottah kènè' è provinsi modern Parma (è bâkto jârèya departemen dâri Kekaisaran Perancis), dâri kalowarga sè andi' sarana moderat, narèma pangajhârân musik kalabân bhântowan pelanggan lokal, Antonio Barezzi. Verdi dâteng kaangghuy adominasi adegan opera Italia saamponna jhâman Gioachino Rossini, Vincenzo Bellini, bân Gaetano Donizetti, sè karyana sanget aberri' pangaro. Salèrana jhughân èpangarowe kalabân gaya opera Grand Perancis khusussa sareng Giacomo Meyerbeer bân Gaspare Spontini.

È opera-opera awalla, Verdi nojjhuaghi simpati dâ' gerakan Risorgimento sè nyarèh penyatuan Italia. Salèrana jhughân atugas sakejjâ' mènangka politisi sè èpèlè. Paduan suara "Va, pensiero" dâri opera awal *Nabucco* (1842), bân paduan suara sè padâ è opera-opera salastarèna, bânnya' sè sasuai kalabân semangat gerakan penyatuan, bân komposer dhibi' èangghep mènangka perwakilan dâri cita-cita panèka. Orèng sè cè' tertotoppa, Verdi ta' nyarè cara kaangghuy masenneng abâ'na kalabân gerakan-gerakan populer. Saellana suksès sacara profèsional, salèrana bisa ngorangih beban karjâ opera bân nyarè cara kaangghuy abâ' dhibi'na mènangka pongghâbâ tana è wilayah aslina. Salèrana nemmo kasohoran lebbi jhâu kalabân tello' puncak 'periode tengnga': *[[Rigoletto]]* (1851), *[[Il trovatore]]* bân *[[La traviata]]* (kadhuwana 1853). Salèrana matakerjhât dunnya musik kalabân abâli, saamponna kasuksesanna kalabân opera *Aida* (1871), kalabân tello' karya agung: *Requiem* (1874), bân opera *Otello* (1887) bân *Falstaff* (1893).

Opera Verdi pagghun dhâddhi sala sèttong sè palèng èkennal è dâlem *repertoar*. È taon 2013, duwâ' ratos taon kalahèranna èraya'aghi è sabâbhân dunnya kalabân siaran televisi bân radio bân penampilan langsong.

## Kaodi'ân

### Masa na'kana' bân pamolangan
Verdi, ana' pertama dâri Carlo Giuseppe Verdi bân Luigia Uttini, lahèr è bengkona è Le Roncole, sèttong dhisa è semma'na Busseto, sè saat panèka bâdâ è departemen Taro è dâlem perbatasan Kekaisaran Perancis Pertama. Daftar baptisan, sè èpasra'aghi è tangghâl 11 Oktober 1813, nyathet orèng towana Carlo bân Luigia mènangka "penjaga penginapan" bân "pemintal". Salaèn jârèya, ècanthet Verdi mènangka " lahèr beri' ", tapè polana arè-arè serrèng èangghep molaè è bâkto mataarè toron, arèya bisa è artè'è 9 otabâ 10 Oktober. Ètoro'è èbhu, Verdi salanjhângnga araya'aghi ulang tahunna è tangghâl 9 Oktober, arè sè èparcajâ'aghi jhâ' abâ'na lahèr.

## Sombher
Edward Drinker Cope

**Edward Drinker Cope** (28 Juli 1840 – 12 April 1897) panèka ahli zoologi, paleontologi, anatomi komparatif, herpetologi, bân iktiologi Amerika. Lahèr dâri keluarga Quaker sè sogi, salèrana lebbi paddhèng mènangka na'-kana' prodigy sè tertarik dâ' èlmo, sè nerbitaghi makalah ilmiah pertamana è omorra 19 taon. Maskè ramana nyoba' ngajhâri Cope mènangka petani sè jhujhur, salèrana akhèrra satuju dâ' aspirasi ilmiah pottrana.

Cope andi' pelatihan ilmiah formal sè sakoni', bân nolak dâ' posisi ngajhâri kaangghuy alako èlapangan. Salèrana ajhâlânaghi parjhâlânan rutin ka Amerika Bârâ', prospeksi è taon 1870-an bân 1880-an, serrèng mènangka anggota tim US Geological Survey. Permusuhan pribadi antarana Cope bân ahli paleontologi Othniel Charles Marsh nyebbabâghi periode persaingan nyarè fosil sè intens samangkèn èkennal mènangka Perang Tolang. Kaontongan èkauangan Cope èlang saellana gagal usaha pertambangan è taon 1880-an, sè mamaksa salèrana ajhuwâl bânnya' koleksi fosilna. Salèrana ahèrra ngalami kebangkitan è dâlem karir è akhir odi'na sabellunna matè è tangghâl 12 April 1897.

Maskè usaha ilmiah Cope para' bangkrut, kontribusina abhânto aberri pangartèyan è bidang paleontologi Amerika. Salèrana panèka sastrawan sè luar biasa kalabân 1.400 makalah sè èterbitaghi è bâkto odi'na, sanajjân saingan-sainganna terros adebbat tentang akurasi karya-karyana sè èterbitaghi kalabân ghâncang. Salèrana nemmo, nerrangngaghi, bân anyamaèh lebbi dâri 1.000 spesies *vertebrata*, è antarana ratosan jhuko' bân polowan dinosaurus.

## Biografi

### Kaodi'ân ghik awwal
Edward Drinker Cope lahèr è tangghâl 28 Juli 1840, pottra sè sareyang dâri Alfred bân Hanna Cope. Kapatèyanna èbhuna è bâkto ghi' aomor tello taon akaton ta' andi' pangaro ka Edward sè gi' ngodha, polana èsebbuttaghi è dâlem sorat-soratna jhâ' abâ'na ta' ènga' ka èbhuna. Embu' tirina, Rebecca Biddle ngala' peran èbhuh; Cope nyebbut èbhuna kalabân ramah, bân jhughân alè' tirina sè ghi' ngodâ, James Biddle Cope. Alfred, anggota ortodoks dâri Religious Society of Friends otabâ Quakers, ajhâlânaghi usaha pengiriman sè èmolaè sareng ramana Thomas P. Cope è taon 1821. Alfred panèka filantropis sè aberri' pèssè ka Society of Friends, Taman Zoologi Philadelphia bân Institute for Colored Youth.

Edward lahèr bân èrajâh è bengkoh bato sè rajâh sè èsebbhut kalabân "Fairfield", sè samangkèn kennengnganna bâdâ è dâlem bates Philadelphia. Kebbun 8 hektar (3,2 ha) sè murni bân èksotis è bengkona nyadhiyaaghi lanskap sè bisa èjhâlanaghi sareng Edward.

Copes molaè ngajhâri ana'na kaangghuy maos bân nolès è bâkto ghi' kènè', bân ngajhâk Edward alân-jhâlân è New England bân ka museum, kebbun kèbân, bân taman. Katertarikan Cope dâ' kèbân ampon èkataowèh è bâkto ghi' ngodâ, akadhi kamampowan seni alami.

## Sombher
Bhâsa Maanyan

**Bhâsa Maanyan**  panèka loghât ḍâri bhâsa Dayak sè èkoca'aghi sareng orèng Dayak Maanyan è Kabhupatèn Barito Tèmor bân Barito Lao', Kalimantan Tengnga bân dhisa Warukin, Kalimantan Lao' . Bhâsa Maanyan èkennal mènangka bhâsa sè semma' bân Bhâsa Malagasi, bhâsa sè èghuna'aghi è Madagaskar. Bhâsa Malagasi asalla ḍâri bhâsa Barito Tengghârâ, bân bhâsa Ma'anyan panèka karabhât sè palèng semma', kalabân bânnya' oca' ènjhâman Malaju bân Jhâbâ. Èkennal jhâ' orèng Ma'anyan èbhâkta mènangka buru bân budhu' sareng orèng Malaju bân Jhâbâ è armada dhâghângna, sè napa' ka Madagaskar ra-kèra taon 50–500 M.

## È propinsi Kalimantan Tengnga
Bhâsa Maanyan èghunaaghi sareng orèng dhisa Batapah, Kacamatan Timpah, Kabhupatèn Kapuas, bân Dhisa Malungai, Kabhupatèn Ghunong Timang, Kabhupatèn Barito Lao', Propinsi Kalimantan Tengnga. Salaèn Kalimantan Tengnga, bhâsa Maanyan jhughân èghuna'aghi sareng orèng Kalimantan Lao', èngghi panèka è dhisa Warukin, Kacamatan Tanta, Kabhupatèn Tabalong. È Propinsi Kalimantan Tengnga, bhâsa Maanyan kadhâḍdhiyân ḍâri ḍuwâ' dialèk, èngghi panèka (1) ḍialèk Batapah sè èkoca'aghi è Dhisa Batapah, Kacamatan Timpah, Kabhupatèn Kapuas bân (2) ḍialèk Malungai sè èkoca'aghi è Dhisa Malungai, Kacamatan Ghunong Timang, Kabhupatèn Barito Lao'. Bidhâ persentase antara ḍuwâ' ḍialèk panèka 70,05%. Bhâsa Maanyan è propinsi Kalimantan Tèngnga bân Kalimantan ḍâjâ panèka bhâsa sè paḍâ polana namong anḍi' bhidhâ 48% (subḍialèk sè bhidhâ). Èbâḍâ'aghi ḍâri hasèl parètongan dialektometrik, isolek Maanyan panèka bhâsa sè bâḍâ parbhidhâ'ân persentase sakètar 87%-98% manabi èbhândhingaghi sareng bhâsa-bhâsa è sakitarna. Contona, bâḍâna persentase antara Maanyan bân Banjar panèka 95%; kalabân Lawangan panèka 92%; kalabân Katingan panèka 96%; kalabân Sampit 91%; kalabân Bakumpai panèka 94%; bân kalabân Dayak Ngaju panèka 95,75%.

## È propinsi Kalimantan Lao'
Bhâsa Maanyan èghunaaghi sareng orèng Disa Warukin, Kacamatan Tanta, Kabhupatèn Tabalong, Propinsi Kalimantan Lao'. Mènorot warga, è sakitar dhisa Warukin panèka kennengngan sè èghuna'aghi bhâsa Maanyan bân Bhâsa Banjar. Salaèn Propinsi Kalimantan Lao', bhâsa Maanyan jhughân èghuna'aghi sareng orèng Dhisa Batapah, Kecamatan Timpah, Kabhupatèn Kapuas, bân Dhisa Malungai, Kecamatan Ghunong Timang, Kabhupatèn Barito Lao', Propinsi Kalimantan Tengnga. Bhâsa Maanyan sè èghunaaghi è Propinsi Kalimantan Lao' bân Propinsi Kalimantan Tèngnga panèka bhâsa sè paḍâ polana kaḍuwâ'na namong anḍi' bhidhâna persentase 48% (subḍialèk sè bhidhâ). Èbâḍâ'aghi ḍâri prètongan dialekometrik, isolek Maanyan panèka bhâsa sè bâḍâ parbhidhâ'ân persentase sakitar 87%-98% manabi èbhândhingaghi sareng bhâsa-bhâsa è sakitarna. Contona, bâḍâna persentase antara Maanyan bân Banjar panèka 95%; kalabân Bugis panèka 98%; kalabân Lawangan panèka 92%; kalabân Dusun Deyah panèka 87%; kalabân Samihin panèka 96%; bân kalabân Berangas panèka 91%.

## Sombher
Bhâsa Nias

**Bhâsa Nias** panèka bhâsa sè ègunaaghi sareng orèng Nias. Bhâsa panèka tamaso' dâ' kalowarga bhâsa Sumatera Bârâ' Laut–Kèpoloan Barrier bân bâdâ hubunganna sareng bhâsa Batak bân Bhâsa Mentawai. È taon 2000, bâdâ ra-kèra 770.000 orèng sè acaca. Bhâsa Nias kadhâddhiyân dâri tello' dialèk.

## Dialek
Umumna, bhâsa Nias èangghep andi' dialèk tello'. Bhâsa lao' èghunaaghi è daèrah Gunungsitoli, Alasa, bân Lahewa. Dialek lao' èghunaaghi è Nias Lao'. Samentara jârèya, logat pusat èghunaaghi è Nias Bârâ', khusussa è daerah Sirombu bân Mandrehe. Samentara Proyek Penelitian Bahasa dan Sastra Indonesia 1977/1978 è Sumatera Dâjâ abaghi bhâsa Nias dhâddhi lèma dialek. Dialèk lao' èghâdhui è Alasa bân Lahewa; dialèk Gunungsitoli; dialèk bârâ' è Mandrehe, Sirombu, bân Kapoloan Hinako; dialèk pusat è Gido, Idano Gawo, Gomo, bân Lahusa; bân dialèk lao' è Telukdalam, Polo Tello, bân Polo Bâto. Tingkatan padâna antara dialèk-dialèk panèka depâ' 80%. Bhâsa Nias jhughân aropaaghi bhâsa resmi è Nias.

## Sombher
Giovanni Pierluigi da Palestrina

**Giovanni Pierluigi da Palestrina** (antara 3 Fèbruari 1525 bân 2 Fèbruari 1526 – 2 Fèbruari 1594) panèka komposer Italia dâri musik Renaisans akhir. Perwakilan pusat dâri Sakola'an Romawi, kalabân Orlande de Lassus bân Tomás Luis de Victoria, Palestrina èangghep mènangka komposer terkemuka è Eropa akhir abad ka-16. Palestrina panèka sala sèttong dâri sakonè' komposer Renaisans sè ta' toman èkaloppaè, namong panèka sè èsebbhut "gaya Palestrin" dâri *counterpoint*—khusussa sè èkodifikasi sareng Johann Joseph Fux —bânnè komposisi individuna sè aghâdhui pangaro sè palèng rajâ.

Lahèr è kottah Palestrina è naghârâ-naghârâ Kepausan, Palestrina apinda ka Roma è bâkto ghi' kènè' bân ngajhâri pangajhârân musik è dissa'. È taon 1551, Paus Julius III ngangka' salèrana dhâddhi *maestro di cappella* dâri Cappella Giulia è St. Peter's Basilica. Salèrana ambu dâri jabatan panèka empa' taon saellana, ta' bisa nerrossaghi mènangka orèng awam è bâbâna kepausan Paulus IV, bân aghâdhui jabatan sè padâ è St. John Lateran bân Santa Maria Maggiore è dâlem dekade salastarèna. Palestrina abâli ka Cappella Giulia è taon 1571 bân pagghun è St Peter's kantos seda è taon 1594.

Otamana èkennal polana massa bân motet-na, sè bâng-sèbângna ajumla lebbi dâri 105 bân 250, Palestrina andi' pangaro sè abit dâ' perkembangan musik gereja bân sekuler è Eropa, khusussa dâ' perkembangan *counterpoint*. Metorot *[[Grove Music Online]]*, Palestrina "keberhasilan è dâlem abâdâaghi tojjuwân fungsional bân estetika musik gereja Katolik è periode pasca-Tridentine aghâbây salèrana èkennal kalabân reputasi sè langgheng mènangka komposer Katolik ideal, bân jhughân aberri' gayana (otabâ, lebbi teppa'na, pamangghi sè selektif generasi salastarèna dâ abâ'na) mènangka model prestasi sè samporna."

## Sombher
Bhâsa Banjar

**Bhâsa Banjar** iyâ arèya bhâsa sè èghuna'aghi sareng orèng Banjar, soko pribumi asalla ḍâri wilaya Banjar è Kalimantan Lao', Inḍonèsia. Bhâsa Bânjar tamaso' ḍâlem daftar bhâsa ḍaèra sè palèng bânnya' èghuna'aghi è Inḍonèsia.  Bâḍâ pan-bârâmpan ahlè bhâsa sè apangrasa jhâ' bhâsa Banjar tamaso' ḍâ' kalompo ' bhâsa Malaju Kalimantan Tèmor.  Kalompo' Kalimantan Tèmor jhughân mabâḍâ'aghi ḍuwâ' sub kalompo': Kalimantan Lao' bân Kalimantan Tèmor Lao' . Kalimantan Tèmor Lao' madhâḍdhi sèttong cabang, sè ahèra madhâḍdhi bhâsa Berau bân Bhâsa Kutai, bân cabang laènna, sè èkennal kalabân kalompo' Kalimantan Lao', sè madhâḍdhiyâghi bhâsa Banjar bân Bhâsa Bukit. Pan-bârâmpan ḍialèk Malaju è Kalimantan namong anḍi' vokal tello': /i/; /u/ ; /settong/. Collin (1991) mangghi’i fenomena perpaduan vokal e sareng a dhâḍdhi /a/ e Berau tor jughân ḍialèk laèn e Tèmor Kalimantan èngghi panèka e ḍialèk Banjar tor Kutai (kotta bhângon). Maskè bhâsa Banjar èangghep bhâsa Melaju, nyatana taḍâ' kabâḍâ'ân sareng bhâsa Melaju laènna. È tana asalla Kalimantan Lao', bhâsa Banjar, bhâsa sastra lèsan, èbâgi dhâḍdhi ḍuwâ' ḍialèk otama: Banjar Kuala bân Banjar Hulu . Sabellunna bhâsa Inḍonèsia dhâḍdhi bhâsa nasional, orèng Bânjar aghuna'aghi Bhâsa Melaju Bânjar sè ètolès aksara Arab ghâbây pidato, nolès, bân komposisi. Aksara otabâ aksara sè èghunaaghi omomma aksara Arab sè ta' èghuna'aghi kalabân bhâsa tolèsan è bhâsa Melaju (versi Banjar). Sakabbhina naskah tolèsan tanang kona akadhi poisi, Syair Siti Zubaidah, Syair Tajul Muluk, Syair Burung Karuang, kantos Hikayat Banjar sareng Tutur Candi jughân aghuna'aghi aksara Arab bhâsa Melaju (versi Banjar). Bhâsa Banjarè èhipotesisaghi mènangka bhâsa Melaju, akadhi bhâsa Minangkabau, Betawi, Iban, bân laènna.  polana posisina mènangka lingua franca regional, orèng sè acaca bhâsa Banjara lebbi bânnya' ḍâri orèng Banjara dhibi'. Salaèn Kalimantan Lao', Bhâsa Banjara sè asalla aropa'aghi bhâsa soko, jhughân ampon dhâḍdhi bhâsa sè èghâdhui bhâsa è wilaya-wilaya laènna, èngghi panèka Kalimantan Tengnga bân Kalimantan Tèmor, bân jhughân è Kabhupatèn Hilir Indragiri , Riau, mènangka bhâsa pangobhung antar soko. È Kalimantan Tengnga, tèngkat pelestarian bhâsa Bhâsa Banjarè cokop tèngghi, bânnè namong bisa bertahan è komunitasna dhibi', namong aghântè'è bhâsa-bhâsa ﬁna orèng Dayak. Panyebbhârân bhâsa Banjara mènangka lingua franca è lowar tana aslina ampon mabâḍâ'aghi versi lokal bhâsa Banjara sè aropa'aghi interaksi bhâsa Banjara sareng bhâsa-bhâsa è sekitarna, contona bhâsa Samarinda, Kumai, bân laènna. E salanjângnga pènggirramâ Songay Barito, sè serrèng èsebbhut Barito Raya ( Tanah Dusun ), panjhennengngan bisa nemmoè bhâsa Banjarè kalabân loghât Barito, contona è kotta Tamiang Layang, bhâsa Banjara kalabân loghât Dayak Maanyan èghuna'aghi. Bhâsa Banjarè lebbi èkennal è ḍâlem parcakapan sabbhân arè bân interaksi sosial è Kalimantan Lao' bân è sakobengnga ḍâri bhâsa Inḍonèsia . Bânya' soko è Kalimantan Tèmor, bahkan Kalimantan Tèmor bân Tèmor, ajhâlânaghi kaangghuy ngoasaè bhâsa Banjara, sè aghâbây bhâsa Banjara èyatoraghi kalabân loghât Dayak, Jhâbâ, Bugis, bân Madhurâ.

## Sombher
Ramses II

**Ramses II** otabâ **Ramesses II** (Bhâsa Mesir Kona: *rꜥ-ms-sw*, Pangèran "(Pangèran) Ra lah sè alahèrraghi jârèya", *Rīʿa-məsī-sū*, [ˈɾiːʕaʔ məˈsiːˌsuw]; sekitar 1303 - 1213 SM) iyâ arèya Fir'aun sè nomer 3 ḍâri Dinasti ka-19 Mesir. Salèrana segghut èyangghep mènangka Fir'aun sè palèng kowat, palèng rajâ bân aplèng kasohor / terkenal ḍâri periode Karajhâ'ân Anyar, sè kemma periode jârèya aropa'aghi periode palèng kowaddhâ Mesir è jhâman Mesir Kona.

Salèrana èkennal mènangka **Ozymandias** ḍâlem sombher-sombher Yunani Yunani (Bahasa Yunani Koine: Οσυμανδύας, diromanisasi: *Osymandýas*) sè asalla ḍâri bâgiyân pertama nyama takhtana Ramses, *Usermaatre Setepenre*, "Maat ḍâri (Tuhan) Ra cè' kowaddhâ, Sè èpèlè moso (Pangèran) Ra". Salèrana jhughân èsebbhut Ramses Agung. Para panerrossa bân orèng-orèng Mesir è buḍinarèna nyebbhut jârèya mènangka "Bhuju' Agung".

Ḍâ' awwâl pamarènta'anna, salèrana afokussaghi ḍâ' pembangunanna kota, kul, bân monumèn. Salèrana majhâghâ kota Pi-Ramesses è Delta Nil mènangka ibu kota anyarra bân aghuna'aghi mènangka basis otama ka'angghuy kampanyena è Suriah. Salèrana apimpin pan-bârâmpan ekspedisi militer ka Levant, ategghâssaghi abâlina kendali Mesir atas Kanaan. Salèrana jhughân apimpin ekspedisi ka lao', ka Nubia, sè èpèringati ḍâlem prasasti è Beit el-Wali bân Gerf Hussein. Salèrana araya'aghi 13 otabâ 14 festival Sed sè kemma lebbi bânnya' ḍâri Fir'aun sapa'a bhâi.

## Pranala luar

* Ramesses the Great 
* Egypt's Golden Empire: Ramesses II
* Ramesses II Usermaatre-setepenre (about 1279–1213 BC)
* Ramses II (Find a Grave)
* Newly discovered temple 

## Referensi
Bhâsa Madhurâ Bhângkalan

**Bhâsa Bhângkalan Madhurâ** panèka sala sèttong ḍialèk bhâsa Madhurâ sè èghuna'aghi masyarakat ètnis Madhurâ è Kabhupatèn Bhângkalan bân bâgiyân ḍâri Kabhupatèn Sampang. Salaèn ghâpanèka, panotur jhughân ètabâr è loar Madhurâ, otamana è ḍaèra sè bâḍâ è semma'na Bhângkalan, akadhi è Kotta Sorbhâjâ bân Kabhupatèn Gresik.

## Ngangguy
Èbhândhingaghi sareng ḍialèk Songennep (Madhurâ Tèmor) sè èghuna'aghi mènangka acuan standar bhâsa Madhurâ, macem sè langkong omom èngghi panèka ḍialèk Bhângkalan, sè serrèng afungsi mènangka lingua franca antara bhâsa Madhurâ ḍâri bhân-sabbhân wilaya. Bhâsa Bhângkalan bhâsa Madhurâ èghulongaghi ḍâ' bhâsa Madhurâ Bârâ', akadhi bhâsa Pasoro bân bhâsa Sampang. Bhidhâna bhâsa Madhurâ Bârâ' bân bhâsa Madhurâ Tèmor biasana ètandhâi sareng bâḍâna bhâsa bhâsa salam, loghât, intonasi, bân item leksikal. Sanajjân pandhudhu' Kabhupatèn Bhângkalan sè aropa’aghi ḍaèra asal panotor ḍialèk Bhângkalan bhâsa Madhurâ terros bânnya’, namong bânnya’na panotor bhâsa Madhurâ sè saè kualitas è Bhângkalan è taon 2018 èkèra'aghi ampon korang. Orèng sè pènter abhâsa èmaksoḍ èngghi panèka orèng sè ngartè cara aghuna'aghi ondhâghân bhâsa ḍâlem parbhâsan sabbhân arè.  Èkèra'aghi bâḍâ 1–2 juta orèng sè abhâsa ḍialèk Bhângkalan sè èsebbhut è sabbhân Kabhupatèn Bhângkalan bân è sakitarna, è taon 2024. Ra-kèra empa' kantos tello polo taon sè tapongkor, bânnya'na speaker sè bhâgus bâḍâ ra-kèra 90% bân 10% sè laènna panèka orèng paḍâteng, dhâḍdhi samangkèn, saamponna Jembatan Suramadu èpadhâḍdhi, èkèra'aghi coma 50% speaker sè cè' bhâghussâ. Samântara 50% laènna abarbar è pan-bârâmpan kalompo', kalabân ra-kèra 30% orèng aslè Bhângkalan sè korang bisa abhâsa bhâsa Madhurâ, èngghi panèka generasi ngodâ sè biyasa aghuna'aghi bhâsa Inḍonèsia saèngghâna ta' onèng abhâsa Madhurâ, bân 20% laènna panèka orèng paḍâteng. Bânnya' paḍâteng, otamana orèng Jhâbâ, sè ḍâteng bân neptep è Bhângkalan bân abâgi obâ'ân bhâsa è Bhângkalan.

## Fonologi
Èantarana panotor ḍialèk Bhângkalan bhâsa Madhurâ jhughân bâḍâ bhidhâna fonologi, contona è kacamadhân Arosbaya oca' saya èsebbhut engkok, manabi è kacamadhân Geger èsebbhut sengko'. Bâḍâ fonem tambâ'ân è ḍâlem oca ’ engko' ban sèngko’, èngghi panèka fonem sè etambâ’aghi èngghi panèka fonem ⟨s⟩ ḍâlem oca ’ sèngko’ è kacamadhân Geger. Salaèn panèka, è kacamadhân Arosbaya, oca’ roma ènyamaè roma, manabi e kacamadhân Geger ènyamaè bungko . Oca ’ roma bân bungko tamaso’ disimilasi polana fonem sè bâḍâ è ḍâlem oca’ bungko èpadhâḍdhi fonem sè laèn neng oca’ roma.

## Cèrè-cèrè
Bhâsa Bhâsa Bhângkalan bhâsa Madhurâ aghâdhui kabhidhâ'ân leksikal sè èbidhâ'aghi ḍâri bhâsa-bhâsa laènna, opama aghuna'aghi kosa oca' akadhi lo' "ta’’ bân kakè ‘bâ’na’ sè è bhâsa-bhâsa laènna èsebbhut tak ‘ta’ bân bâ'na ‘bâ'na’. ḍâri segi intonasi, monyèna Bhâsa Bhângkalan langkong 'nonjol ' amarghâ aghuna'aghi irama sè ceppet bân ranyèng, tor mabhidhâ'aghi ḍâri intonasi Bhâsa Mekkasân bân Bhâsa Songennep. Ḍialèk ka’ḍinto jhughân anḍi’ cèrè khas marèngkes oca’ saèngghâna bânnya’ sowara konsonan ghândhâ sabâb baḍâ sowara vokal sè ta’ èbâca akadhi oca ’ jârèya sè èbâca jreya ‘jâ’.

## Sombher
Bhâsa Batak Karo

**Bhâsa Karo Batak** otabâ Karo iyâ arèya bhâsa Austronesia ḍâlem kalowarga bhâsa Batak sè èkoca'aghi sareng orèng Karo Batak sè ngennengngè tana tèngghi Karo (Kabupatèn Karo), Langkat, ḍeli Serḍang, ḍairi, Meḍan, bân Acèh Tèmor Lao' è Inḍonesia.

Ḍâri jhâjhârbâ'ân ka'ḍinto, bhâsa Karo ètolès ngangghuy aksara Karo sè aropa'aghi macem aksara Batak. Aksara paneka asalla ḍâri ḍaèra Angkola-Manḍailing bâgiyân lao’na Tapanuli, bâgiyân dhari ḍaèra Batak. Saterrossa nyebbhut ḍâ' ḍaèra Toba Batak, saterrossa ḍâ' ḍaèra Batak Simalungun, ban ḍâ' ḍaèra Pakpak-ḍairi Batak, ahèrra ḍâ' ḍaèra Karo Batak. Aksara Karo sè segghut èsebbhut tolisan Karo otabâ Sorat Haru panèka aropa'aghi toron ḍâri aksara Brahmi ḍâri Inḍia Kona. Nangèng, samangkèn sakoni' orèng Karo sè bisa nolès otabâ ngartè aksara Karo, bân malaè ngangghuy aksara latèn.

Bânnya'en orèng sè aghuna'aghi bhâsa Karo è taon 1991 ra-kèra 600.000 orèng.

## Klasifikasi
Bhâsa Karo tamaso' bâgiyân ḍâri kalowarga bhâsa Batak lao', saèngghâ paḍâ bân Bhâsa Pakpak bân Alas-Kluet. Ta' èpahami sareng Panotor bhâsa Batak lao', akaḍhi Toba, Angkola, bân Manḍailing.

## Ḍialek
Bâḍâ pan-bârâmpan ḍialèk è ḍâlem bhâsa Karo, èngghi panèka Karo Tèmor bân Karo Bârâ'. ḍialek-ḍialek panèka èbhândhingaghi sacara fonologis bân leksikal.

## Fonologi

Mènorot Woolams (1996), bâdâ vokal kapèng petto', èngghi panèka vokal tengnga tèngghi /ɨ/ sè namong èpangghi'i  ra-kèra saghâmi' oca', contona *reh* /rɨh/ 'dâtâng', *dem* /dɨm/ 'penno'.

## Sombher
Thales

**Thales ḍâri Miletos** iyâ arèya filsuf sè amolanè  sejarah filsafat Bârâ' ḍâ' abad ka-6 SM. Sabellunma Thales, pamèkkèranna Yunani èkobâsaè kalabân cara mèlkèr mitologis ḍâlem ajellassaghi apa'a bhâi. Pamèkkèranna Thales èyangghep mènangka kagiyadhân afilsafat pertama bân èsebbhut mènangka bapa' filsafat. Sabâb ngoddhi ajellassaghi dhunnya bân gejala-gejala è ḍâlemma tanpa nyanḍâr ḍâ' mitos  tapè ḍâ' rasio manossa. Salèrana jhughân èkennal mènangka sala sèttong ḍâri Pèttong Orèng Bijaksana (ḍâlem bhâsa Yunani *hoi hepta sophoi*), sè moso Aristoteles èberri' gelar 'filsuf sè pertama'.  Salaèn mènangka filsuf, Thales jhughân èkennal mènangka ahli geometri, astronomi, bân politik. Abhâreng kalabân Anacimandrod bân Anaximened, Thales ègolongngaghi ka ḍâlem Mazhab Miletos.

Thales ta' adhina'aghi bhuktè-bhuktè sè ètolès ḍâri pamèkkèran filsafaddhâ aba' dhibi'na. Pamèkkèran Thales otamana èkaollè ḍâri tolèsan Aristoteles tentang dhibi'na. Aristoteles abâlâ jhâ' Thales iyâ arèya orèng sè pertama kalè mèkkèrè tentang asal kadhâddhiyânna alam semesta. Mèla Dâri jârèya, Thales jhughân èyangghep mènangka perintis filsafat alam (*natural philosophy*).

## Riwayat Hiḍup
Thales (624-546 SM) lahèr è kota Miletus sè aropa'aghi tana ka'aghuy rèng-orèng Yunani arantau è Asia Kènè'. Situasi Miletos sè ma'mor madhâddhi rèng-orèng ḍissa' ka'angghuy ngessè'è bâkto kalabân adiskusi bân mèkkèr tentang sakabbhina. Hal jârèya aropa'aghi awwâl ḍâri kagiyadhân afilsafat saèngghâna bisa èyangghep jhâ' para filsuf Yunani pertama lahèr è tempat rèya.

## Pamèkkèranna

### Aèng mènangka Prinsip Ḍhâsar apa'a bhâi
Thales anyata'aghi jhâ' aèng iyâ arèya prinsip ḍhâsar (ḍâlem bhâsa Yunani arvhe) apa'a bhâi. Aèng dhâddhi awwâl, pokok, bân ḍhâsar ḍâri sakabbhina sè bâḍâ è alam semester. Hasèl ḍâri kakowadhân bân daya kreatif dhibi'na, tanpa baḍa sabâb-sabâb è lowar ḍâri jârèya, aèng bisa abujhud ḍâlem sakabbhina bhângon, anḍi' sèpat mantap, bân ta' bisa èpakala. Mènorot Thales aèng mènangka sombher kaoḍi'ân.

## Referensi


## Pranala luar

* Thales of Miletus from The Internet Encyclopedia of Philosophy
* Livius.
* Thales
* Thales' Theorem - Math Open Reference With interactive animation
* Thales biography by Charlene Douglass With extensive bibliography
Bhâsa Baduy

**Bhâsa Baduy** ḍâri perspektif linguistik, ghi' tamaso' ḍâlem bhâsa Sunda, saèngghâna kadhâḍdhiyân èangghep ḍialèk otabâ tamaso' ḍâlem kalowarghâ bhâsa Sunda-Baduy, sè posisina ghi' èperdebataghi antara Melaju-Sambawa bân Kalimantan Lao' Rajâ, sè kaḍuwâ'na bâḍâ è ḍâlem kalowarghâ bhâsa Austria cabang Malaju-Ponesia. Pan-bârâmpan sombher rèferensi èkalompoaghi bhâsa Badui mènangka bâgiyân ḍâri ḍialèk Banten Bhâsa Sunda. Namong, bânnè akadhi pan-bârâmpan ḍialèk Sunda laènna è wilaya Banten sè ampon ècamporaghi sareng onsor-onsor sè bânnè Sunda, bhâsa Baduy ampon narèma sakone' pangaro ḍâri bhâsa laèn bân ghi' aghâdhui pan-bârâmpan onsor linguistik ḍâri bhâsa Sunda Kuno mènangka pangaḍâ'na, hal kainto èbhândhingaghi sareng pan-bârâmpan ḍialèk Sunda laènna sè èangghep lebbi modern.

## Status samangkèn
Bhâsa Baduy panèka sala sèttong bhâsa wilaya Inḍonèsia bân èpèyara kalabân bâccè' sareng pamarènta ḍaèra, sanajjân panèlitiân linguistik bhâsa panèka ghi' rèlatif èbâtessè. Pangangghuy bhâsa Baduy èangghep mènangka patandhâ identitas soko sè palèng pentèng ghâbây orèng Baduy . Maskè orèng Baduy dhibi' èisolasi, nyatana, bâḍâ sè bilingual, artèna bisa jhughân akompolaghi ngangghuy bhâsa Inḍonèsia è ḍâlem kaoḍi'ân sabbhân arè, hosossa bâkto acaca ḍâ' orèng laèn ḍâri lowar Baduy sè ḍâteng ka wilayana. Ethnologue èkalompoaghi bhâsa Baduy mènangka bhâsa kalabân tingkat 6a, sè èkategoriaghi mènangka bhâsa sè èghâdhui è skala EGIDS, bân parkembhânganna nojjhuwâghi sèkap posètèp.

## Fonologi
Taḍâ' bhidhâna antara bhâsa Baduy bân bhâsa Sunda standar bân pan-bârâmpan ḍialèk laènna ḍâlem hal fonologi. Fonem è ḍâlem Kaduwâ' bhâsa panèka nojjhuwâghi jumla sè paḍâ, èngghi panèka 25 fonem sè 7 ḍâri panèka vokal, è bâkto 18 fonem laènna konsonan. Nangèng monggu ḍâ’ fonem /ə/, /o/, /ɨ/, tor /i/ ḍâlem bhâsa Baduy bâḍâ acem-macem pangangghuyân, akadhi ḍâlem oca’ tolu, teulu tor tilu ‘tello’, euweuh tor oweuh ‘ta’, tor enya sareng oca' ‘iyâ’.

## Intonasi
Ḍâri segi loghât otabâ tekanan bân intonasi oca', bhâsa Baduy nojjhuwâghi karakteristik sè cè' menonjolna. Oca' sè bâḍâ ḍuwâ' soko oca' omomma ollè tekanan sè naè' è soko oca' sè partama, terros tekanan sè toron è soko kata sè kaḍuwâ', akadhi héjo dhâḍdhi héj'jo (ijo), dhukon dhâḍdhi duk'kun (dhukon), iheung dhâddhi ih'heung (ta' tao) bân salaènna. Intonasi è ḍâlem okara aropa’aghi cèrè has ḍâri bhâsa Baduy. Kadhâddhiyân okara èsambhât kalabân nada sowara sè toron, otabâ kalabân nada sè rata. Sapanèka jhughân okara interogatif ta’ salanjhângnga èlanglang kalaban nada sè ongghâ, namong kadhâng èlanglang kalabân nada sè toron.

## Bâbâtek
Masyarakat Baduy (otamana Baduy Ḍâlem) omomma aropa'aghi masyarakat sè èisolasi ḍâri dunnya lowar saèngghâ bhâsa sè èghuna'aghi ta' bânnya' èpangaro bhâsa-bhâsa è lowar wilayana akadhi bhâsa Inḍonèsia otabâ ḍialèk Sunda laènna. Omomma, pangaro bhâsa lowar akadhi panèka namong ètemmoè è komunitas Panamping Baduy otabâ Baduy Lowar.

## Sombher
Bhâsa Batak Toba

**Bhâsa Toba** Batak iyâ arèya bhâsa sè èghuna'aghi sareng orèng Toba Batak è sakobengnga Tase' Toba, Polo Samosir, bân ḍaèrah Tapanuli lao' Sumatera Lao', Inḍonesia. Bhâsa panèka tamaso' ḍâ' kalompo' bhâsa Austronesia bân tamaso' ḍâlem kalompo' bhâsa Batak.

Samangkèn èparkèra'aghi bâḍâ ra-kèra 2.000.000 orèng sè abhâsa Toba Batak sè oḍi' è bâgiân bâgiyân bârâ' bân bâgiyân lao' Tase' Toba. Sistem tolèsan bhâsa panèka è jhâman lambâ' aghuna'aghi aksara Batak, namong samangkèn orèng sè aghuna'aghi para' kabbhi aghuna'aghi aksara Latèn.

Herman Neubronner van ḍer Tuuk panèka sala sèttong pelopor awwâl penelitian bhâsa Toba Batak, khusussa lèbât karyana nolès Alkètab abhâsa BatakToba . Bhâsa Batak Toba para' paḍe'e bân bhâsa Batak Angkola bân Manḍailing, saèngghâna tello' suku ka'ḍinto lebbi ghâmpang salèng ngartè èbandhingaghi bhâsa Batak laènna (Simalungun, Karo, bân Pakpak).

Bhâsa Toba Batak bânni ghun èkoca'aghi bân panotor bhâsa sè oḍi' è ḍaèra Tase' Toba; bhâsa panèka bânnya' èghuna'aghi è ḍaerah laènna. Orèng towa sè oḍi' è loar Tase' Toba ghi' aghuna'aghi bhâsa ka'ḍinto ḍâlem komunikasi sabbhân arè sareng pottrana, paḍâ suku, bân orèng sè ngartè ḍâ' bhâsa Batak.Toba 

## Fonologi
ḍeskripsi è bâbâ panèka ètoro'è Nababan (1981).

### Konsonan

### Vokal

## Sejarah

### Pangamadhân Awwâl
Sala sèttong pangamatdhân sè palèng awwâl' è bhâsa Batak Toba sè èlakonè orèng ḍâri lowar komunitas Batak panèka catetdhân misionaris Baptis Nathan Ward, Evans Meers, bân Richarḍ Burton, sè ajhâlân ka ḍaèra Silinḍung è taon 1824. Bhâsa Batak panèka aghâḍhui kasaroju'ân bân bhâsa Melayu.

## Sombher
Bhâsa Bima

**Bhâsa Bima** panèka bhâsa Austronesia sè èghuna'aghi sareng orèng Mbojo (orèng Bima-Dompu) è Polo Sumbawa, Propinsi Nusa Tengghârâ Bârâ' . Bhâsa Nggahi Mbojo jhughân èghuna'aghi è pan-bârâmpan ḍaèra è Kabhupatèn Sumbawa, Polo Lombok, bân Nusa Tenggara Tèmor . È ḍâlem NTT, bhâsa Bima èghuna'aghi sareng orèng è wilaya Reo, Pota, bân Manggarai.

## Aksara Mbojo (Bima-Dompu)
Bhâsa Bima (Bima-Dompu) aghâdhui jenis sistem tandhâ grafis (aksara) sè èsebbhut aksara Mbojo . Naska Mbojo bâḍâ 18 toko otama. Aksara Mbojo ghâpanèka anḍi' sambhungan otabâ sambhungan sareng aksara Lontara Bugis bân Makassar. Kainto aropa’aghi sala settong tandhâ obhungan sajhârâ ḍaèra Bima sareng Gowa Tallo Makassar. Aksara Mbojo èparkèra'aghi ampon èghuna'aghi molaè abaḍ ka-14. Aksara Mbojo èghuna'aghi ka'angghuy nolès buku bân catetan karajhâ'ân è Karajhâ'ân Bima . Saterrossa è abaḍ ka-17, orèng Bima molaè aghuna'aghi bhâsa Melaju sè ètolès aksara Arab. Hal kainto polana è bâkto kainto orèng Bima ampon ngaghâm Islam.

## Orèng Bima-Dompu (Dou Mbojo)
Orèng Bima (Dou Mbojo), ka'angghuy maèlang bhâsana, salanjhângnga aghuna'aghi pantun has Bima, sè èkennal jhughân kalabân Patu Mbojo otabâ Kapatu Mbojo. Bâḍâ pan-bârâmpan macem Kapatu Mbojo sè bisa ènyata'aghi, èngghi panèka: Patu Cambe (replika pantun), Patu Kaboha (sarkasme pantun).

## Conto pantun sè èmaksoḍ èngghi panèka:
Patu Cambe

A : “Gaga au na gaga nggomi ari siwe, pahu mpa ipi Gaga na madaku wati kone ngawana gogu”.

(cè' raḍdhina bâ'na, alè', cè' raḍdhina sampè' matana ta' bisa tèḍung)

B: “Ta be ku mpori cewu di ili kai weki ta amaniaku ma loa roi cowa, kombi wara ntau ta ma moda ndi da loa kai ta maru mada”.

(ḍimma bisa ngètek ḍâri tarètan sè pènter sombong, pola-polè bâḍâ bhârânga bâ'na sè è ka’anḍi' kaka’na sè aghâbây bâ'na ta’ bisa tèḍung)

## Ḍialèk
Bhâsa Bima kabânnya'an èsebbhut è Kabhupatèn Bima, Kotta Bima, bân Kabhupatèn Dompu. Bhâsa Bima èpadhâḍdhi ḍâri empa' ḍialèk, èngghi panèka:

# Ḍialèk Serasuba;
# Ḍialèk Wawo;
# Ḍialèk Kolo; sareng
# Ḍialèk Korea
# Ḍialèk Serasuba

Bhâsa Serasuba panèka ḍialèk sè èghuna'aghi è kacamadhân Rasanaè Bârâ', kacamadhân Rasanaè Tèmor, Dhisa Kanca, Dhisa Ncandi, Dhisa Risa, Dhisa Ntonggu, Dhisa Laju, Dhisa Sambori, Dhisa Sari, Dhisa Sangiang, bân Dhisa Renda (Kabhupatèn Bima); Kampong Karamabura; Dhisa Adu, Dhisa Bara, Dhisa Riwo, Dhisa Soro, Dhisa Mbuju, Dhisa Soriutu, Dhisa Pekat, Dhisa O'o, sareng Dhisa Kandai II (Kabhupatèn Dompu).

### Ḍialèk Wawo
Bhâsa Wawo panèka loghât sè èghuna'aghi è ḍaèra Sambori sareng Tarawali ( Kabhupatèn Bima ).

### Ḍialèk Kolo
Bhâsa Kolo panèka loghât sè èghuna'aghi è Dhisa Kolo ( Kabhupatèn Bima ).

### Ḍialèk Korea
Ḍialèk Korèa panèka ḍialèk sè èghuna'aghi è Dhisa Taloko (Kabhupatèn Bima).

## Sombher
Bhâsa Pecok

**Bhâsa Pecok** iyâ arèya bhâsa kreol sè èkoca'aghi sareng orèng Eropa-indonesia (hosossa Inḍo ). Bhâsa panèka èghuna'aghi è bânnya' orèng è abaḍ ka-19 bân parèng partama abaḍ ka-20 è Hindia Bâlândhâ, bân saterrossa noro' èkennal kantos ahèr abaḍ ka-20. È Inḍonèsia, panotor kabânnya'an oḍi' è Jhâbâ è jhâman lambâ', ka'ḍinto bhâsa Inḍonèsia bhâsa Pècok ampon bânnya' pangaro ḍâri bhâsa Jhâbâ bân Bhâsa Betawi. Bhâsa Pècok ghi' èghuna'aghi sareng kalompo' generasi towa ḍâri orèng Eropa-Inḍonèsia è Bâlândhâ. Bhâsa panèka ampon pona è Inḍonèsia, namong kadhâḍdhiyân bisa èdhingghâlaghi è drama-drama sè maènga' revolusi Kamardhika'an mènangka bhâsa sè èghuna'aghi sareng prajurit Bâlândhâ.

## Oca' Bhâsa
Istila Pècok dhibi' saongghuna asalla ḍâri oca' Jhâbâ ' pècuk ', macem mano' aèng kènè', celleng. Mènorot kaparcajâ'an orèng Jâbâ, mano' Pècuk èangghep mano' sè madhâḍdhi balai polana monyèna aghânḍhu' firasat bâḍâ orèng sè bhâkal matè. Istila panèka èghuna'aghi sareng orèng Eropa ka'angghuy èsebbhut orèng sè acaca, èngghi panèka orèng Inḍo-Eropa, ka'angghuy ngèco' otabâ ngèco' rèng-orèng panèka. 'Je bent een pètjoh': je bent niks, je stelt niet voor (ta' penting); ‘hé pètjoh’ : hé vlegel (nakal), nietsnut (orèng seppè). È jhâman panjhâjhâ'ân, istila kainto jhughân èghuna'aghi è antarana orèng Inḍonèsia ka’angghuy nyebbhut ḍâ’ Inḍo sè asalla ḍâri ghulungan rèndá. Landa Pècuk ‘Indo Jelata’ è masyarakat. Ahèrra, bhâsa sè eghuna’aghi orèng Inḍonèsia ngaollè status pètjoh.

## Fonologi
Sistem sowara bhâsa Pècok èghâdhui ḍâri sistem sowara bhâsa Melaju. Artèna, oca' Melaju bân Bâlândhâ aghâdhui soko oca' sè èpanjhâng, konsonan bân vokal lebbi ghâmpang aoba (CVCV); bân konsonan sè saleng noro' (gugus konsonan) lebbi ghâmpang èdhina. È bâbâ panèka aropa'aghi contona 'e' sè èoca'aghi ta' ètekan otabâ konsonan sè èlang.

## Konsonan

### Pangallèan konsonan
Aspek suprasègmèntal tekkanan oca' bân intonasi è Pècok jhughân cè' paḍâna bân bhâsa Melaju; Pècok anḍi' zinsmelodie (irama okara) sè bhân-sabbhân èbandhingaghi bhâsa Bâlândhâ. Saterrossa, Pècok jhughân ghâdhuwân sebbut konsonan sè bhidhâ ḍâri bhâsa Bâlândhâ. È bâbâ panèka bâḍâ pangallèan sebbhudhân konsonan sè asowara ḍâ’ konsonan sè ta’ asowara è ḍâlem bhâsa Pècok.

## Kombinasi konsonan
Ka'angghuy lafal vokal è bhâsa Pècok, kabbhi vokal èsebbhut nasal. Monyèna sè panjhâghân bân totop èkoca'aghi tabukka' otabâ lebâr. Monyèna sè panjhâghân serrèng èatoraghi talebât pènḍâ' bân monyèna sè pènḍâ' èpadhâḍdhi panjhâghân, otabâ orèng sè acaca bhâsa-bhâsa panèka aoba monyèna:

## vokal
Ka'angghuy èsebbhut vokal è bhâsa Pècok, kabbhi vokal èsebbhut nasal . Monyèna sè panjhâghân bân totop èkoca'aghi tabukka' otabâ lebâr. Monyèna sè panjhâghân serrèng èatoraghi talebât pènḍâ' bân monyèna sè pènḍâ' èpadhâḍdhi panjhâghân, otabâ orèng sè acaca bhâsa-bhâsa panèka aobâ monyèna

## Sombher
Bhâsa Madhurâ Situbândâ

**Bhâsa Madhurâ Situbânḍâ** panèka ḍialèk bhâsa Madhurâ sè èghuna'aghi otamana è Kabhupatèn Situbânḍâ, lokasina è wilaya Tapa' Jhârân Jhâbâ Tèmor . Ḍialèk ka’ḍinto kabâḍâ’ân semma’ sareng ḍialèk Songennep sè èsebbhut è wilaya palèng tèmor Polo Madhurâ. Situbânḍâ, kennengngânna bhâsa ka'dinto aghuna'aghi, sanajjân èpèsa ḍâri Polo Madhurâ, sabâgiyân bânnya' otabâ para' kabbhi pandhudhu'na panèka orèng Madhurâ, otamana sè ngallè ḍâri Songennep. Bhâsa Madhurâ pajhât è man-dimman è ka'ḍinto, hal ka'ḍinto bisa èkaonèngè ḍâri kanyata'an jhâ' è sadhâjâna kacamadhân ka'ḍinto bâsa Madhurâ sè  dominan èngghi panèka bhâsa Madhurâ. Orèng sè abhâsa Madhurâ è Situbânḍâ cendhâng bisa abhâsa Inḍonèsia, palèng sakonè'na pasif. Laèn sareng bhâsa Madhurâ, bhâsa Inḍonèsia ta’ ghâdhuwân konjugasi ghândhâ. Orèng sè abhâsa Madhurâ è Situbânḍâ anḍi' cèrè-cèrè dhibi' è bâkto abhâsa Inḍonèsia, è ḍâlem hal ka'dinto intonasi jhughân èbâ ghibâ. Contona, ḍâlem okara “ e bâkto [sayya] molè ḍâri pasar, [lèbât] sampèyan rèng-orèng ” [ a ], sampèyan bisa ngoladhi nada sowara sè khas manabi aghuna’aghi bhâsa Madhurâ, sè èghibâ jhughân manabi acaca bhâsa Inḍonèsia.  

## Sajhârâ
Sè èkasennengngè èngghi panèka bhâsa Madhurâ panèka bhâsa sè dominan è Situbânḍâ, sè èpèsa sareng tasè' ḍâri tana asalla è Polo Madhurâ.Panèlitiân sè ajuḍul "Mapping Cultural Region of Java" (Hatley, 1984) sè èlaksana'aghi sareng sosiolog Australia ènyata'aghi jhâ' wilaya Tapal Jhârân panèka tana asalla sè kaḍuwâ' ghâbây orèng Madhurâ . Masyarakat Madhurâ sè ngennengngè ḍaèra ka’into bânnya’na cokop bânnya’, sanajjân ḍâri segi jhâtè abâ' bhudhâjâ sareng sajhârâ ghi’ kodhu èbidhâ'aghi sareng masyarakat Madhurâ sè bâḍâ è Polo Madhurâ. E taon 1806, bâḍâ kampong Madhurâ neng Jhâbâ tèmor, èngghi panèka 25 dhisa è Pasoroan, 3 dhisa è Probolinggo, 22 dhisa è Puger ( Jember ), bân 1 dhisa è Panarukan . È taon 1846, pandhudhu' Madhurâ è Jhâbâ tèmor èparkèra'aghi ra-kèra 240.000 orèng . Bânnya'na orèng Madhurâ sè bâḍâ è Jhâbâ bân Madhurâ 1.055.915 orèng. Pola migrasi salastarèna ghi' ta' èkennal bânnya' orèng. Nangèng, bâḍâ laporan ḍâri Songennep è taon 1857 nyatet jhâ’ sabbhân taon pamarènta ḍaèra alaporaghi jhâ' bâḍâ 20.000 orèng sè nyo’on ijin kalowar ḍâri polo panèka, bân bânnya’na kainto ta’ tamaso’ sè mangkat ta’ kalabân ijin. Samântara jârèya, ka'angghuy ngèssè'è wilaya sè èkosongaghi polana perrang bân panaklokan, Soltan Aghung ngotos 40.000 orèng Madhurâ ka'angghuy alako è Gresik. Otamana è wilaya Tapal Jhârân tèmor, bâkto jârèya istila Pendalungan Tèmor èkennal sè tamaso' wilaya Bondowoso bân Situbânḍâ . Sombher-Sombher laèn nyebbhuttaghi jhâ’ sajhârâ Obhungannna masyarakat Jhâbâ bân Madhurâ ampon abit, èngghi panèka sabellunna abaḍ ka-19.

## Sombher
Abbas bin Firnas

**Abbas bin Firnas** (810–887 A.D.), jhughân èkennal mènangka **Abbas Abu al-Qasim bin Firnas ibn Wirdas al-Takurini** (), iyâ arèya polimatik Andalusia: penemu, fisikawan, kimiawan, teknisi, musisi Andalusia bân panya'èr abhâsa Arab. Segghut èkoca' katoronan Berber, salèrana lahèr è Izn-Rand Onda, Al-Andalus (satèya Ronda, Spanyol), neng-enneng e **Kekhalifahan Cordona**, bân èkennal polana ella ngoddhi bârâmma carana ngalakonè bher-ngabbherrân.

Kawah Ibn Firnas è Bulân ènyamaè ka'angghuy ngormadhi salèrana, serta Bandar Udara Ibn Firnas è Baghdad. Sala sèttong ghâlâḍhâk è toro'na ghilina songay Guadalquivir è Cordoba jhughâan ènyamaè nga' jârèya ka'angghuy ngormadhi salèrana.

## Penemuan
Spesialisasi sè Abbas bin Firnan lakonè iyâ arèya èlmo mekanik. Arèya' aropa'aghi pan-bârâmpan penemuan Abbas bin Firnad:

* "Al-Miqatah" Iyâ arèya aropa alat sè aghuna ka'angghuy nantowaghi bâkto sè èpaghuli kalabân tenaga aèng
* Maket ghubâ langngè'.
* Kapal ngabbher kalabân 2 kalèmbâng sè bisa aghuli sè ghi' aropa prototipe è taon 1494, èbhuktèyaghi kalabân pengujian mangabbher aladdhâ ḍâri Masjid Kordoba.

## Kematian
Abbas bin Firnad adhingghâl omor polana sakè' è taon 274 H otabâ 887 M. Salèrana sakè' polana potong tolang tengngana bâkto mabâḍâ percobaan ka'angghuy ngabbher sè èlakonè è Rusafah, Kordoba.

## Referensi


## Sumber

* J. Vernet, *Abbas Ibn Firnas. Dictionary of Scientific Biography* (C.C. Gilespie, ed.) Vol. I, New York: Charles Scribner's Sons, 1970–1980. pg. 5.
* Lynn Townsend White, Jr. (Spring, 1961). "Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition", *Technology and Culture* **2** (2), p.&nbsp;97–111 [100f.], DOI:10.2307/3101411
* Salim T.S. Al-Hassani (ed.), Elisabeth Woodcock (au.), and Rabah Saoud (au.). 2006. *1001 Inventions. Muslim Heritage in Our World*. Manchester: Foundation for Science, Technology and Civilisation. See pages 308–313. ()
* Zaheer, Syed Iqbal. An Educational Encyclopedia of Islam. Iqra Welfare Trust. hlm. 1280. .
* Gaudah, Muhammad Gharib, 2012. 147 Ilmuwan Terkemuka dalam Sejarah Islam. Jakarta: Pustaka Al-Kautsar.