Mèrkurius

**Merkurius**, otabâ Utarid, panèka planèt sè palèng kènè' è Tata Surya bân sè palèng semma' dâ' Mata'arè. Periode orbitta panèka sè palèng panḍâ' dâri kabbhi planèt è Tata Surya, è 87,79 arè. Akadhi Venus, Mèrkurius panèka planèt sè lebbi rendâ, orbitta bâdâ è dâlem Bhumi, bân manabi èobservasi dâri Bhumi, jarak sudutna dâri Mata'arè ta' sampè' ngalebbi'i 28°. Polana semma'na dâ' mata'arè, planèt panèka namong bisa ètemmoè è semma'na cakrawala bârâ' saamponna mataarè toron otabâ cakrawala tèmor sabellunna mataarè ngumbâr, otabâ biasana è bâkto senja. Mèrkurius bhâkal kalowar mènangka bintang sè tera' mon èobservasi è bâkto-bâkto rèya, tapè serrèng lebbi malarat èamadhi dâri Venus. Manabi èbâdâ'aghi lèbât teleskop, Mèrkurius bhâkal nojjhuwâghi sarangkaian fase sè padâ sareng Venus bân Bulan, polana abâdâh è orbit dâlem relatif dâ' Bhumi, sè èulang è siklus sinodik ra-kèrah116 arè.

Mèrkurius andi' rotasi sè unik è dâlem Tata Surya. Planèt panèka èkunci pasang surut ka Mataarè è *resonansi* orbit 3:2, artèna relatif dâ' bintang-bintang sè teptep, planèt panèka ajhâlan è porosna teppa' tello kalè ghâbây bhân-sabbhân ḍuwâ' revolusi è sekitarra Mataarè. Akadhi sè èobservasi dâri Mataarè, è dâlem kerangka acuan sè ajhâlan kalabân gerak orbitna, Mèrkurius katon ajhâlan namong sakalèyan sabbhân ḍuwâ' taon Mèrkurius.

Sumbu Mèrkurius mirèng palèng sakonè' dâri planèt-planèt è Tata Surya, namong rakèrah 30 derajat. Bâdâ jhughân eksentrisitas orbit sè palèng bhâghus dâri planet laènna è Tata Surya; è perihelion. Mèrkurius namong bâdâ è ra-kèrah duwâ' pertèlo (otabâ 66%) dâri jarakna dâri Mata'arè è aphelion. Parmukaan Mèrkurius bânnya' kawah bân andi' penampilan sè padâ bân Bulan, sè noddhuwâghi jhâ' proses geologis è permukaanna ampon ambu milyaran taon sè tapongkor. Kalabân para' ta' andi' atmosfer sè bisa ètangkep panas, Mèrkurius andi' suhu permukaan sè bânnya' bhân-sabbhân arè, molaè dâri 100 K (−173 °C; −280 °F) è malem arè kantos 700 K (427 °C; 800 °F) è sèyang è salanjhângnga khatulistiwa. Suhu permukaan è kutub salanjhângnga èbâbâna 180 K (−93 °C; −136 °F). Mèrkurius ta' andi' satelit alam sè èkennal.

Duwâ' arèa ruang angghâsa sè ampon èntar ka Mèrkurius panèka Mariner 10, sè ngabber è planèt panèka è taon 1974 bân 1975, bân *MESSENGER*, sè èluncurâghi è taon 2004 bân mangorbit Mèrkurius lebbi dâri 4.000 kalè è dâlem empa' taon sabellunna bahan bakarra tadè' bân nabrak permukaan planèt è tangghâl 30, 2015 April. Parkiraan bhâkal dâtâng ka Mèrkurius è taon 2025.

## Struktur dâlemma
Kalabân diameter 4.879 km è khatulistiwa, Mèrkurius panèka sè palèng kenik dâri empa' planèt terestrial è Tata Surya. Jarakna dâri Mataarè 57 juta km, bân jarakna dâri bumi 92 juta km. Mèrkurius èpadhâddhi dâri 70% logam bân 30% silikat bân andi' kapadatan 5,43 g/cm3, sakoni' korang dâri bhumi. Namong, manabi èfek dâri tekanan gravitasi èkalowar, Mèrkurius lebbi padhet dâri Bhumi, kalabân tingkat padhettâ sè ta' èkomprès 5,3 g/cm3 bân Bhumi namong 4,4 g/cm3.

Kepadhettan merkurius èghunaaghi kaangghuy èsimpulaghi struktur dâlemma. Kepadhettan tèngghi bhumi ècèptaaghi sareng tekanan gravitasi, khusussa è inti. Mèrkurius, namong, lebbi kenik bân ta' andi' dâlem akadhi Bhumi, saèngghâna kapadhettan sè tèngghi èyangghep polana inti sè ghâghâng bân bânnya' bessè. Para ahli geologi èparkiraaghi jhâ' inti Mèrkurius aghâdhui 42% dâri volumena (inti bumi namong aghâdhui 17% dâri volume bumi). Mètorot penelitian anyar, kamungkinan inti Merkurius panèka cair.

## Sombher