open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oki Setiana Dewi

Dr. Hj. **Oki Setiana Dewi**, S.Hum., M.Pd. (lahèr 13 Jânuwari 1989) iyâ arèya tokang nolès, tokang dakwah, bân artis Inḍonèsia.

## Kalakowan
Oki Setiana Dewi molaè alako dhâddhi artis è bâkto maèn film Ketika Cinta Bertasbih. Samarèna ghenika, Oki dhâddhi ustazah è Islam itu Indah, Trans TV sajjhek 2014. Oki lulus S3 è kampus UIN Syarif Hidayatullah. Mangkèn Oki dhâddhi Kapala Yayasan Maskanul Huffadz è Inḍonèsia, Malaysia, Singapura, bân Brunèi Ḍarussalam.

## Oḍi' Oki Setiana Dewi
Ḍari kènè' sampè omor 16 taon, Oki nengneng è Kotta Batam, Kepulauan Riau. Dhibi'en ngaghungè 2 alèk nyamana dr. Shindy Kurnia bân Ria Yunita. Oki araka sareng Ory Vitrio Abdullah orèng Sungai Pua taon 2014. Mangkèn anḍi' 4 potra nyamana Maryam Nusaibah Abdullah, Khadeejah Faatimah Abdullah, Ibrahim Muhammad Abdullah, bân Sulaiman Ali Abdullah. Oki mamarè sakola è SD Kartini Sekupang, teros alanjutaghi SMP Negeri 3 Batam sareng SMA Negeri 1 Batam. Oki malolo ollè ranking 1 è kelassa bân malolo awakkèle sekolana è Olimpiade Biologi sampèk pidato sareng debat bhâsa Inggris. Oki jhughen aktif ngèrèng ekstrakulikuler molaè ḍari organisasi siswa intra sekolah, gerakan pramuka Indonesia, basket, teater, English Club, sampè marching band sareng dhâddhi katoa kellas ḍâri SD-SMA.

## Prestasi
Oki asakola è SMA Negeri 1 Depok. Tâon 2007, Oki dhâddhi mahasiswa Sastra Blandhâ, Universitas Indonesia. Oki èpèlè dhâddhi mahasiswa anyar terbaik OKK Universitas Indonesia, sareng mahasiswa anyar terbaik è Fakultas Ilmo Pengetahuan Budaya (FIB). Oki aktif organisasi BEM, lembaga dakwah kampus salam Ul, lembaga dakwah kampus fakultas FORMASI FIB Ul bân teater. Sakèng lèburra akting, Oki toman ollè penghargaa aktris reng binè' terbaik Festival Petang Kreatif Ul. Oki jhughân toman èpèlè dhâddhi mahasiswa berprestasi bidang seni FIB Ul.

## Sombher
Amanda Manopo

Amanda Gebriella Manopo Lugue  (lahèr 6 Desember 1999) iyâ arèya aktris, model, penyanyi, pengusaha, abhângsa Indonèsia.

## Kaodièn pribadi
Amanda Manopo iyâ arèya pottrè bungso dâri pasangan Ramon Gauna Lugue. Arsitek katoronan Spanyol bân Filipina, sareng Henny Manopo Lugue orèng Bini' Minahasa.

## Karier
Amanda ngawwâlè karèrra è dunnya hiburân taon 2008. Amanda molaè maso' dunnya akting bhákto abintangi sinetron "Biru"  taon 2013. Amanda èkenal ghu-ongghu bhâkto abintangi toko Ariel dâlem sinetron  "Mermaid in Love" taon 2016.

Bhâkto taon 2020, Amanda olle popularitas bhârkat peranna dhâddhi Andin dálem sinetron "Ikatan Cinta".

## Bisnis
Ê lowar aktivitassâ dhâddhi artis, Amanda andi' bisnis kèya iyâ arèya bisnis produk kulit Skin Soul Brightening.
Dinda Hauw

Nyimas Khodijah Nasthiti Adinda otabâ **Dinda Hauw** (bhâbbhâr 14 Novèmber 1996) iyâ arèya pemeran, penyanyi bân moḍel Inḍonèsia toronan Malaju bân Palèmbang, Sumatera Lao'.

## Kaoḍi'en
Dinda Hauw potrana Alm Kemas Muhammad Syafei Herman dan Hulwati Husna. Dinda alumni sakola roma bân ngaghungi sapopo anggota JKT 48 yakni Dwi Putri Bonita. Tangghâl 10 Juli 2020 Dinda akabin bi' Rey Mbayang.

## Kalakoan
Dinda dhâddhi artis taon 2006. Nyamana molaè èkennal masyarakat è taon 2011 dhing la amaèn è film Surat Kecil untuk Tuhan. Neng film rèya Dinda sampè aghundul obu'en polan dhâddhi orèng sakè.

## Film tv
Filmma Dinda Hauw yakni:

* Misteri Lorong Waktu
* Teka Teki Bioskop Tua
* Karung Lorong Waktu
* Cinta Monyet Lo
* Cinta Semanis Rainbow Cake
* Cintaku Seluas Kebun Binatang
* Didah Si Penambal Cinta
* Jurus Naga Cinta
* Love Cupcakes Buat Okan (2012) mènangka Citra
* La Maison du Bajigur (2012) mènangka Maya
* Upik Abu Cinderella (2012) mènangka Tyas
* Ojek Pengantar Cinta (2012) mènangka Karin
* Pendekar Silat Cinta (2012) mènangka Cici
* Dua Kali Jatuh Cinta (2012) mènangka Amel
* Ngojek Demi Cinta (2013) mènangka Septia
* Supermoon Untuk Bulan (2013) mènangka Fanny
* Tajir-Tajir Jadi Pembantu
* Ten Million Dollar Man
* Janji Si Preman Kampus
* Karla & 3 Kebaikan (2016)

## Sombher
Heldy Djafar

**Heldy Djafar** (11 Juni 1947-10 Oktober 2021) iyâ arèya rajina Soekarno sè kapèng sanga’, Prèsiḍèn Rèpublik Inḍonèsia sè ḍâ'adâ'. Heldy Djafar lahèr ḍâri H. Djafar ban Hj Hamiah. Dhibien iyâ arèya ana' bungso sanga’ satarètanan. Dhibiín akabin sareng Soekarno è taon 1966. È bhâkto rowa Soekarno aomor 65 taon samantara Heldy Djafar aomor 18 taon. Saksèna katowa DPA Idham Chalid bân Menteri agama Saifudin Zuhri.

Kaḍuwâna akabin coma sampè’ ḍutaon. È bhâkto jarèya kabâḍâ'ân politik sajen ta' tanto. Komunikasi ta' ajhâlân lancar saampon Soekarno dhâddhi tahanan è Wisma yaso. Jhâlân Gatot Subroto. Heldy sempat ngoca' terro apèsa, tapè Soekarno ta' ghellem kajhâbâ matè.

Akhèrra, è tangghâl 19 Juni 1968, Heldy se aomor 21 taon akabin polè bân Gusti Suriansyah Noor, toronan ḍâri Kerajaan Banjar. È bhâkto ajiya Heldy parappa’ ngandung towa olle kabhâr Soekarno sèdhâ. Soekarno sèdhâ è tangghâl 21 Juni 1970, è omor 69 taon. Ḍa' budi, sèttong ḍâri ennem ana’na, Maya Firanti Noor, akabin ben Ari Sigit, kompoy Prèsiḍèn RI kapèng ḍuwâ', Soeharto.

## Oḍi' Awwâl
Heldy rèmbi’ è Tenggarong, Kutai Kartanegara, Kalimantan Tèmor, è tangghâl 10 Agustus 1947 dâri H Djafar bân Hj Hamiah, bungsoh dâri sanga’ satarètanan, è bhâkto Hj Hamiah ngandung Heldy, binè’ ajiya toman ngatèla’ bulân bungkol (bulân purnama). Pas kancana H Djafar sè parappa' namoy ka romana (Tionghoa) ngocak jhâ’ ḍâgghi' bhâji’en rèmbi’ kodhu èjâgâ ngastètè kantos rajâna. Bâjâ Heldy la masok SMP, majhâdi’ sè èangghâp tokang aramal bân biasah èolok Mbok Nong ngoca’ jhâ’ paghi’ bilâ dhibâsah, arowa bhâkal ollè “orèng rajâ”. Ḍâri kènè’, Heldy khatam maca Al-Qur’an.

Erham, kaka’ ghândhu’ Heldy sè palèng towah ngoca’, rèng towanah cokop terpandang è daèrana. Romana rèng towana Heldy iya arèya roma pangghung. Bangunanna lanjhâng ka èrèng sampè’ 30 mèter bân lanjhângnga ka budi 40 mèter. Èghâbây dâri kajhuh sareng ata’ roma sè tègghina empa’ meter bân andi’ kaca sè lanjhâng ka bâbâ ngangghuy kajhuh, pas alapès kaca è lowarra. Jumlah candilana  cokop bânnya’. Èattas labâng romana ètolès taon è bangun roma jarèya, taon 1938. 

È bhâkto panompang motor nyebarraghi lambâr èssèna pangumuman jhâ bâdâ pidato Prèsiden Soekarno è Samarinda, kaka’en Heldy, Yus, ngèrèng ngala’ lambêrân jarèya samba manjhêng è paghâr romana, Jhâlân Mangkurawang, Heldy nangis terro katemmo bân Presiden, tapèh è tola’.

## Arantau ka Jakarta
Bhakto terros ajhâlân, Heldy bannyâ' è kalèburi ca kancana, è bhâkto jarèya Heldy ghi' toju' e bangku SMP sè bâdâ è Ghunung Pedidi, jhâlân Rondong, Demang tenggarong, Kutai Kartanegara, Kalimantan Tèmor. è bhâkto ajiya dhibiín ghi' toju' è bangku SMP kellas tello', Heldy ngallè ka sèttong sakolah SMP è samarinda. Heldy ngallè polana bâdâ Nasionalisasi Perusahaan-perusahaan Bâlândhâ, sè madheddhi H Djafar, ramana Heldy samantara istirahat dâri lakona è Oost Borneo Maatschapppij.

## Sombher
Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad

**Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad** otabâ ummahatul mu'minin (bhâsa Arab: أمهات المؤمنين) sè artèna èbhuna umat Islam iyâ arèya kompolan rèng binè’ sè èpakabin Rasulullah. Umat Islam ngolok ummul mu’minin sopajâ hormat bân ta’ cangkolang akadhi ayat Al-Qur’an:

“Nabbhi rèya lebbi otama bâdhi umat Islam ètèmbhâng abâ’ dhibi’ bân rajina (Kanjeng Nabbhi) iyâ arèya èbhuna.” (Sorat Al-Ahzab: 6).

Rajina Kanjeng Nabbhi Muhammad ta’ akabin polè samarèna Nabbhi sèdhâ polana:

“Bân ta’ ollè nyakè’è (atèna) Rasulullah bân ta’ ollè akabin bi’ rajina satarossa samarèna (Nabbhi sèdhâ). Saongghuna rowa dhusa rajâ.

Neng ḍâlem samalem, Kanjeng Nabbhi ajima’ rajina tèn-ghântèn. Ḍhebuna sahabhât nabbhi, Rasulullah ngaghunghi kakowatan 30 rèng lakè’.

## Daftar rajina Kanjeng Nabbhi (Ummahatul Mu'minin)

### Khadijah binti Khuwailid
Nabbhi pereppa'en omor 25 taon akabin bi' jhrâghânna sè soghi, Sayyidah Khadijah sè aomor 40 taon. Nabbhi ta' toman apoligami bâkto araji Sayyidah Khadijah. Dhingla Nabbhi omor 50 taon, Sayyidah Khadijah sèdhâ. Kalabân raji Sayyidah Khadijah, Nabbhi ngaghungi 2 potra sè asmana Qasim bân Abdullah (ajhuluk  Ath-Thahir dan Ath-Thayyib) bân 4 potrè Zaynab, Ruqayyah, Ummu Kulthum sareng Fatimah. Kèng orèng Syiah nyebbhut 3 potrè salaèn Fatimah benni potrèna Nabbhi tapè potrèna Sayyidah Khadijah bi' raka sabelumma. Abu Thalib bân Sayyidah Khadijah è taon sè sami sampè Nabbhi adhâbu taon sè seddhi (Aam ul-Huzn).

## Sombher

Bhângsa:Rajina Nabbhi Muhammad
Kasataraan Gender

**Kasataraan gender** iyâ arèya pandhângngan jhâ' sakabbhina orèng kodhu ollè parlakowan sè paḍâ bân ta' olle adiskriminasi kalabân identitas gender rèng-orèng sè asèpat kodrati. Isu arèya sala sèttong tojjuwân ḍâri Deklarasi Universitas Hak Asasi Manusia bi' PBB sè aosaha ghâbây nyèptaaghi kasataraan ḍâlem biḍâng sosial bân okom, akadhi ḍâlem lalakon demokrasi bân amasteaghi aksès kalakowan sè satara bân opa sè paḍâ.

Ḍâlem praktèghâ, tojjuwân ḍâri kasataraan gender arèya sopajâ bhân-sabbhân orèng ngaanḍi' parlakowan sè paḍâ tor adhil ḍâlem masyarakat, ta' ghun è ḍâlem bidâng politik, è kennengan lako, otabâ bidâng sè ngaè' kalabân kabèjjeghân tartanto.

## Awwâl pèkkèran

### Feminisme Krèsten
Kasataraan gender aropa'aghi asèl pekkeran sè monḍul sabâb ḍâri blessat kabhibhâsan nè'-binè' sè asèpat ekstrim. Aondung monḍullâ kasataraan gender adhâddhi kalamon global. Blessat feminisme sè ekstrim rèya awwâlla ḍâri amaghi kabhibhâsan sakabbhina ḍâ' nè'-binè' è dunnya Bârâ'. Sakabbhina kaom feminisme è dunnya Bârâ' lajhu molaè nyarè legitimasi attas pèkkèranna rowa kalabân angotèp Alkètab. Rowa molaè ngobâ istilah "god" sè maskulin, dhâddhi "goddes" sè feminim.

### Feminisme moslèm
Salaèn ḍâri tradisina Krèsten, kasataraan gender jughân molaè eyusung bân kaom moslèm. Rowa nguca' jhâ' ajârânna Islam asèpat abâtessaghi bân majubâ'è nè'-binè'. Opajâ-opajá delegitimasi ka Al-Qur'an kèya molaè ekalako. Parnyataan sè ebeghi ajellasaghi jhâ' Al-Qur'an rèya aropaaghi kètab sè gender.

## Sombhèr
Tasya Kamila

Shafa **Tasya Kamila**, S.E., MPA (lahèr 22 Novèmber 1992) iyâ arèya sorang pemeran, penulis laghu bân penyanyi Inḍonèsia.

## Kalakowan
Dhibi’en maso’ ka dhunnya hiburan Inḍonèsia sajhhek ghi’ toju’ è bangku taman kanak-kanak. Bâjâ rowa, secara ta’ tengnget Sorang embu’ matabâr ka Tasya kaangghuy dhâddhi bintang iklan bân madâpa’ ka sala sèttong biro iklan. Saampon ngalebâdhih brâmpan casting, Tasya olle kontrak kaangghuy sebuah *produk* susu. Sajhhek rowa, Tasya terros dhâddhi bintang iklan: Produk asuransi, departmen store, kèju, pasta ghighi, permèn, bân beddhâ’.

Taon 1996, ana’ bungsoh ḍâri tello’ atarètan ḍâri pasangan Gatot Permadi bân Isverina rèya olle kontrak iklan eksklusif kaangghuy pasta ghighi. Berawal ḍâri iklan rèya, sosok Tasya narèk perhatian sebuah roma produksi sè mataber dhibièn amain è sinetron. Pas dhibièn terlibat dâlâm filem televisi Kupu-Kupu Ungu bân Nyanyian Burung. Sinetron laèn sè perna èbintangi Tasya antara laèn Matahariku, Tasya, bân Jangan Menangis Adinda.

Kesempatan maso’ dâpor rekaman dâteng ka taon 1999. Album dâ’ a dâ’an peneka Libur Telah Tiba, sè mengunggulkan laghu “Libur Telah Tiba” ciptaan A.T Mahmud. Saampon sukses kalabân album ḍâ’a-ḍâ’an sè terjhuâl 350 èbu kopi, Tasya bâli makaloar album sè nomer ḍuwâ’ sè bertajuk Gembira Berkumpul (1999). Ḍâlâm album rèya, Tasya ghi’ abâreng A.T Mahmud sarta akolaborasi kalabân Duta Sheila on 7 dâlem laghu ciptaan Eross sè ajudul “Jangan Takut Gelap”.

Alè’ ḍâri Muhammad Fatha Permana bân Dhenia Lizariani Hafsha rèya makaloar album rohani kaangghuy nyambut bulân Ramadhan bertajuk ketopa’ tellasan (2002). Album sè nomer empa’ Tasya panèka Istana Pizza (2002). Album rèya andi’ konsep ngabele dhungèng kalabân laghu. Dhungèng sè terro ekabele’e sareng Tasya lèbât album rèya tentang Istana Pizza bân Ratu Pizza sè èsak. Istana rèya èpimpin sareng Raja Pizza bân Ratu Pizza. Kabbih andi’ pottre sè anyama Anapizza. Sang pottre andi’ sahabhât sè anyama Spagetto. Raja Pizza  andi’ sorang penasehat sè anyama Peri Nini Merica sè ahèrra dhâddhi moso Raja Pizza. Namong, attas ihsanat atè na Anapizza, kejahatan sè èkalako sareng Peri Nini Merica berhasil ètumpas. Benni coma A.T Mahmud, Trie Utami kèya toro’ nyombheng settong laghu sè ajudul “Penghuni Hutan”.

Taon 2005, Tasya makaloar The Very Best of Tasya sè aèssè 14 laghu terbaik Tasya dâri album sabellunna, antara laèn “Anak Gembala”, “Barusan Musik”, “Jangan Takut Akan Gelap”, kantoah “Paman Datang”.

Tangghâl 20 Juni 2005, Tasya kalabân Ricky Subagja, Marshanda, Dian Nitami, bân Farhan resmi èangka’ mènangka ‘Duta Kampanye Ngènom Susu’.

Sajhhek taon 2005, Tasya èangka’ mènangka Duta Lingkungan Hidup sareng Kementerian Lingkungan Hidup Inḍonèsia.

Ahèr taon 2011, Tasya makaloar album remaja sè ajudul Beranjak Dewasa. E album rèya Tasya ngoddhih ngosot ghambhâr sè laju mènangka penyanyi cilik se anyanyiaki laghu-laghu pop na'-kana' ngoḍâ sè atema tarèsna. Album rèya distribusina èbhânto sareng Indomaret.

Tasya asakola è Fakultas Ekonomi Universitas Inḍonèsia taon 2009, bân alanjutaghi studina è Colombia University dâri taon 2014 sampè taon 2017.

## Sombher

Bhângsa:Lahèr 1992
Arè Bâbinè’ Internasional

**Arè Bâbinè’ Internasional** (bhâsa Inggris: International Women’s Day) iyâ arèya arè sè èrayaaghi è tangghâl 8 Marèt sabbhân taonna.

Arè Bâbinè’ Internasional èrayaaghi ḍâ’-aḍâ`en tangghâl 28 Fèbruwari 1909 è New York bân èpabâḍâ sareng Partai Sosialis Amerika. Demo sè èlakone sareng bâbinè’ è Petrograd sè èpabâdâ tangghâl 8 Maret 1917 mancèng bâḍâna Revolusi Rusia. Arè Bâbinè’ Internasional sacara resmi èpadhâddhi arè notop nasional è Soviet Rusia taon 1917, bân èrayaaghi sacara abhârengan è naghârâ sosialis otabâ komunis.

Taon 1977, Arè Bâbinè’ Internasional èresmiaaghi dhâddhi acara taonan sareng Perserikatan Bangsa-Bangsa (PBB) kaangghuy ajuangaghi hak bâbinè’ ban abujutaghi akor è dhunnya.

## Apokrifal
Sèttong carèta sè bâḍâ è lèngkeran kolomnis Prancis, bâḍâ sèttong bâbinè’ ḍâri buruh pabrik tekstil mabâḍâ demo è 8 Marèt 1857 neng New York. Demo rowa èlakonè kalabân tojjhuwân alabân panindasan bân gâji buruh sè mabâ, nangèng demo kasèbbhut èobusaghi sacara paksah sareng kapolisian. Tangghâl 8 Marèt 1907, Arè Bâbinè’ Internasional èresmiaghi dhâddhi parèngatan kalabân kasus sè kadhâddhien 50 taon sè tapongkor.

Temma Kaplan apendapat, “kadhâddhien kasebbhut ta’ toman bâdâ, nangèng bânnyak orèng Eropa sè parcajâ tangghâl 8 Marèt 1907 aropaaghi awwâl bâḍâna Arè Bâbinè’ Internasional.

## Sombher

Bhângsa:Arè paènga'an
Inggit Garnasih

**Inggit Garnasih** (17 Fèbruwari 1888 – 13 April 1984) iyâ arèya raji kapèng ḍuwâ' Soekarno, prèsiden kapèng sèttong Republik Inḍonèsia. Kaḍuwâna akabin 24 Maret 1923 è compo’ rèng seppona Inggit Jhâlân Javaveem Banḍung, èkokoaghi kalâbân sorat katerrangan kabin nomer 1138 tangghâl 24 Maret 1923, materai 15 sen, bân â bhâsa Sunda. Inggit bân Soekarno apèsa è Pègangsaan Tèmor 56 sè èsâkseèh Hatta, Ki Hajar Dewantoro, bân K.H. Mas Mansur.

Maskè apèsa taon 1942 bhân Inggit pagghun nyèmpen rassâ kâ Soekarno. Jughân sampè’ alabhât è wâkto Soekarno sèdhâ. Carèta cinta Inggit-Soekarno è tolès  bhân  è  soson sarèng   Ramadhan KH sè ampon è cetak libèliyân sampè’ mangkèn. Inggit sèdhâ è Bandung tangghâl 13 April 1984. Duwè’ bulân sabèlluna sèdhâ, Fatmawati â cabis atas bhânto’na Ali Sadikin.

Artè Nyama
Inggit bhâbbhâr kalâbhân nyâma Garnasih malolo. Garnasih aropaâghi singkathân dhâri dhâbu Hegar Asih, sèka’dimma Hegar andi’ artè segghèr mâodi’ bhân Asih sè andi’ artè panesèr. Dhâbu Inggit sè tètti nyamâ pângolokna asallâ dhâri jumlanâ pèssè saringgit.

Ècarètaâghi sâongghuna Garnasih kini’ panikâ è kasâyangi kanca-kancana. Sampè’ râjèna Ganarnis dhâddhi parâbhân raddhin è antarana kanca-kancana. Sampè’ kaloâr ocâ’ “ Ollè misèman dhâri Garnasih padèna bhân ollè pèssè saringgit”. Bânnya’ lancing sè nyâbè’ atè ka Garnasih kalabhân puktè pèssè saringgit sèebhâghi kâ Garnasih. Dâddhi panyèbbèb dhâbu Inggit è sâbè’ è âdè’na nyâmana. 

Masa Kini’

Inggit Garnasih bhâbbar è dhisa Kamasan, Kacamatèn Banjarran, Kabupatèn Bandung, Keresidenan Priangan 17 Februari 1888, anâ’ binè’ bungso dhâri Ardjipan dan Amsi (w. 1935). È wâkto parabân Inggit dhâddi kembhâng dhisa è kampongâ bânnyak lancèng sè mânyèmma’ kâangghuy ny..Inggit toman anèka sarèng Nata Atmaja, sorang patih è kantor  Residen Priangan, nangèng coma sâkèjjhâ’ bhân akhèra apèsa. Pas alakè pole bhân Haji Sanusi, pangosaha bhân jhughân aktif è Sarekat Islam.

Pernikahan Inggit sarèng Sanusi saongghunâ sobung masâlah, angèng Inggit korâng  bâlujâ lâko èdhingghâl Sanusi serrèna kâlebèt èmo’. Sampè’ akhèra tatèmmo sarèng Soekarno, sè wâkto ghènika ândi’ binè sè anyâma Siti Oetari (Serrè èpanèka sarèng bapâ’na Oetari, HOS Cokroaminoto). Nâmon rassâ cintana kâ Oetari coma akâdiyè rassâ cinta kâ tarètan dhâddi sâbbab kâduwèna apèsa. Jhughân Inggit sarèng Sanusi sè ampon apèsa. Soekarno bhân Inggit anèka è compo’nâ  rèng sèpponâ Inggit è jhâlân Javaveem, Bandung.
Cut Nyak Meutia

Tjoet Nyak Meutia otabâ èsebbhut **Cut Nyak Meutia** iyâ arèya orèng binè’ sè lahèr è Aceh, tangghâl 15 bulân Februwari è taon 1870. Rèng seppo lakèk'en asmana Teuku Ben Daud Pirak, mun nyama rèng seppo binè’en iyâ arèya arèya Cut Jah. Cut Nyak Meutia anḍi' 4 tarètan lakè’. Cut Nyak Meutia ana’ bungso sè binè’ kadhibi’.

Cut Nyak Meutia èsebbhut orèng binè’ sè abânto ḍâ’ ka Inḍonèsia kalabân ngabdhina ḍâ’ ka naghârâ. Lakèna Cut Nyak Meutia arèya nyamana Teuku Muhammad otabâ èsebhut Teuku Tjik Tunong. Namong è bulân Maret 1905, Tjik Tunong ètangkep Blândhâ bân èyokom matè è pèngghir Tasè' Lhokseumawe. Sebelumma ètangkep, Teuku Tjik Tunong abâsiat ḍâ’ ka kancana Pang Nanggroe kaangghuy akabinaghi binè’na bân arabât anakna sè anyama Teuku Raja Sabi.

Tjoet Meutia akabin kalabân kancana Teuku Tjik Tunong sè anyama Pang Nanggroe. Semarèna bâsiatta lakèna, Cut Meutia akhèrra noro' kalabân pasukan è bâbâna pimpinan Teuku Muda Gantoe. È bâkto perrang bi' Korps Marechausée è Paya Cicem, Tjoet Meutia bân kanca binè’na buru ḍâ' ka ombhât.  Pang Nagroe thibik teros alabân, namung ḍibuḍina matè è tangghâl 26 Sèptember 1910.

Tjoet Meutia pasnan jhâghâ bân terros alabân abhâreng kancana sè ghita' matè. Tjoet Meutia alabân bân arampas kennengan kolonial kalabân aghuli èntar ka Gayo alèbâti ombhât belantara. Namung 24 Oktober 1910, Tjoet Meutia kalabân kancana atemmo bi' Marechausée è Alue Kurieng. Neng è perrang arèya Tjoet Njak Meutia sèdhâ.

È tangghâl 19 Ḍèsember 2016, kalabân ngabdhina ka naghârâ, Pamarènta Republik Inḍonesia, ngrabâdhi è ḍâlâm pèssè dhellubâng ropèya anyar Republik Inḍonesia, Rp1.000.

## Sombher

Bhângsa:Pahlawan Nasional Inḍonèsia
Usamah bin Zaid

**Usamah bin Zaid bin Haritsah bin Syurahbil bin Ka’ab bin Abdil ‘Uzza bin Yazid bin Umrul Qais** (Bhâsa Arab: أُسَامَة ٱبْن زَيْد بن حارثة بن شراحبيل بن كعب بن عبد العزى بن يزيد بن امرئ القيس) arèya sala sèttong orèng sè palèng awwâl maso' aghâma Islam bân dhâddhi pasorona kanjeng Nabbhi Muhammad. Usamah andi' jhulughân sè molje yakni “Hibbu Rasulillah” (oreng sè è tarèsnaè Rasulullah).

## Biografi

Usamah arèya ana’ dâri sohabhât  sè toman dhaddhi ana’ angka’na Nabbhi Muhammad yakni Zaid bin Haritsah
Feby Putri

**Feby Putri Nilam Cahyani** (lahèr 5 Fèbruwâri 2000) iyâ arèya panyayi-panulis laghu  abhângsa Inḍonèsia. Feby molaè èkennal lèbhât lagu “Halu” sè rilis taon 2019. Dhibi’en ollè pangakoan lowas saampon arilis laghu ka-ennema, yakni “Runtuh” sè duet sarèng Fiersa Besari taon 2021.

## Oḍi' Feby Putri
Feby lahèr kalabân nyama Feby Putri Nilam Cahyani 5 Fèbruwari 2000 è Kotta Makassar, Provinsi Sulawesi Selatan. Feby iyâ arèya potrè kapètto’ pasangan Muhammad Djida bân Endang Suciaty.

Feby asakola SMA è SMA Negri 2 Makassar. Saamponna lulus, dhibi’en nerossaghi è Universitas Bosowo S1 program studi Ilmu Hubungan Internasional taon 2018 namong ahèrra motosaghi ambu è taon kasebhut.

## Kalakowan
### Awwal kalakowan
Feby lebur ka musik dâri kènè’. Dhibi’en nyabâ' vidèo nyanyi dâ’adâ’en parappa'en kellas 3 SMP è Instagram taon 2014, namong saat rowa dhibi’en ghita’ patè aktif. 

Feby molaè aktif nyabâ' cover laguna dhingla SMA. Sajjek a-cover lagu “Ramadhan Kareem” kalabân nada laghu dhin Justin Biebier è taon 2016, Feby sajen kotara. 

Taon awwâl 2019, Feby abhâḍhi YouTube bân aktif dhâddhi kreator konten cover musik. Sala sèttong cover musikka iyâ arèya laghu “Celengan Rindu” - Fiersa Besari sè èjhelling 50 juta kalè. 

## Sombhèr


Bhângsa:Penyanyi-penulis lagu
Tarekat Naqsyabandiyah

**Tarekat Naqsyabandiyah** (bhâsa Persia:نقشبندی) iyâ arèya tarèkat otama ḍâri ajhârân tasawuf sunni. Nyamana meḍḍhâl ḍâri Bahaudin al-Bukhari an-Naqsyabandi. Bânnya’ ru-ghuru Naqsyabandiyah sè ghâris katoronana sampè’ ḍâ’ Nabbhi Muhammad ḍâri Abu Bakar bân Ali bin Abi Thalib.Karana toronan ganda panèka lèbât Ali bân Abu Bakar lèbât Imam Jafar ash-Shadiq, tarèkat panèka jhughân èkennal mènangka konvergensi ḍuwâ’ samudra otabâ sosonan Sufi Jafar ash-Sadiq.

## Sajhârâ
Praktèk du'a sè tennang è tarèkat Naqsyabandiyah èghâbây sareng Yusuf Hamdan bân Abdul Khaliq Ghajadwani neng abad 12. Pas èsanglè’aghi sarèng Bahaudin al-Bukhari an-Naqsyabandi neng abad 14, tor ènobataghi ḍhâḍḍhi nyama tarèkat kasebbhut. Nyama kasebbhut kèngèng èartèaghi mènangka “sè ngokèr (ḍâri atè)”, “sè aghâbây rumus”, “panganyar rumus”, “sè aghâbây ghâmbhâr”, otabâ “sè ahubungan kalabân tokang ghâmbhâr”. Jhâlân panèka kadhâng èsebbhut kalabân “jhâlân sufi sè aghung” bân “jhâlân rantay mas”.

Saampona rowa, nyama cangka otabâ sub-tarekat ètambhâi:

* ḍâri ‘Ubeydullah Ahrar sampè’ Imam Rabbani, èsebbhut “Naqsyabandiyah-Ahrariyya”;
* ḍâri Imam Rabbani sampè’ Syamsuddn Mazhar “Naqsabandiyah-Mujaddadiyya”;
* ḍâri Syamsuddn Mazhar ka Khalid al-Baghdadi “Naqsabandiyah-Mujaddadiyah Kholidiyah”;
* ḍâri Mawlana Khâlid bân saterrosè “Naqsyabandiyah-Kholidiyah”;

## Asia Lao'
Tarèkat Naqsyabandiyah ḍhâḍḍhi pangaro ḍâlem kaodi’an Inḍo-Muslim bân saabit duwâ’ abad iyâ arèya tarèkat spiritual otama è ana’ benuwa India. Baqi Billah èangghep nyambi tarèkat ka India neng ahèr abad 16. Baqi bhâbbhâr è Kabul bân rajâ è Kabul bân Samarkand, sè ka’dimma dhibi’na ahubungan kalabân tarèkat Naqsyabandiyah lèbât Khawaja Amkangi.

Nalèka ḍâtèng ka India, dhibi’na nyoba’ nyebbarraghi pangataoânna tentang tarèkat, angèng sèdhâ tello taon samarèna. Morèddhâ Ahmad Sirhindi (sè nerrosaghi samarèna). Pas dhibi’na èkennal mènangka *Mujaddad-i-Thani*. Lèbât Ahmad, tarèkat panèka ngaollè popularitas ḍâlèm bâkto sèngkat. Syah Waliullah Dehlawi iyâ arèya anggota tarèkat neng abad 18.

## Sombher


Bhângsa:Islam
Ma'lomat 3 Novèmber 1945

**Ma’lomat 3 Nopèmber 1945** arèya ma’lomat sè nyongkottaghi pembhângonan *partai-partai politik* mènangka bâgiyân ḍâri demokrasi. Ma’lomat arèya èpakaloar untuk nyiappaghi trèkah *pemilu* 1946. Ma’lomat 3 nopèmber 1945 ollè èsebbhut tongghâ’ awwâl *demokrasi* Inḍonèsia. Karna ma’lomat rèya, pamarènta ngarep *partai politik* ollè abentuk sabellun panyalenggaraan *pemilu* anggota bâkkèlla rakyat è januari 1946. Ma’lomat arèya padè *melegitimasi partai politik* sè ampon abhângon sabellunna sajjhek jhâman Belândhâ bân jeppang sarta maloloh adukung lahèrra *partai politik* anyar. Tapè proses pamantepan *demokrasi* Inḍonèsia sè anyar lahèr lèbât rencana panyalenggaraan *pemilu* 1946 rowa tak bisa èwujuddaghi. Hal sè kanta arèya èsebbabbaghi bhângsa Inḍonèsia fokus è parjuangan nahan kamardhikaan karna kadâtengânna pasokan *militer sekutu*. Bâjâ rowa *pemilu*  benni *prioritas**[[prioritas.|.]]*

Pamarènta RI aberrik taoh sè amoat anjuran untuk abentuk *partai politik* sareng katantoan *partai*  kasebbhut haros noro’ sarta ajuangngaghi RI. Ma’lomat èpakaloar mènangka tangghâpan atas *Usul Badan Pekerja* KNIP dhâ’ pamarènta. Ma’lomat arèya èumummaghi è Jakarta sareng Bâkkèl Presiden Mohammad Hatta.

Ma’lomat 3 nopèmber dhâddhi pangatoran otama sè ngator *partai politik* è Inḍonèsia salama 14 taon sabellun ècabut sareng sè netteppaghi Presiden kapèng 7 taon 1959 kalabân syarat bân panyaderhanaan *kepartaian* sè èpakaloar sareng Presiden Soekarno è tangghâl 31 Dèsèmber 1959.

## Sombher

Bhângsa:Sajhârâ
Doktorandus

**Doktorandus** (è Belândhâ bân massa Hindia Belândhâ doctorandus) otabâ èsingkat Drs., bân Doktoranda èsingkat Dra bhadhi orèng binè’, iyâ arèya gellâr se èbèrri’ bi’ universitas. Oca’ “**Doktorandus**/Doktoranda” iyâ arèya oca’ serapan dâri bhasa Blândhâ sè èkala' ḍâri bhasa Latin sè artèna “Ia se bhâkal èpadhâddi bhângkèt èlmo (doktor)”. È Blandhâ gellâr rèya èbhâghi ka orèng sè lastarè Master (S-2), bân para’ ḍâpa’ gellâr doctor, artèna gellâr palèng tengghi ḍâlem bidang akademis. Sè anḍi’ gellâr coma karè nolès disertasi kaangghuy ḍâpa’ gellar doktorra. Sampè’' taon 1960-an è ḍâlem ijazah doktorandus sè èpakalowar Institut Tekhnologi Bandung (ITB) ka’angghuy èlmo sains (matematika, fisika, kimia, biologi, farmasi, kedokteran, astronomi, èlmo bhumè, geologi geofisika) bân seni ropa kacantom kalèmat “sè negghu’ ijazah rèya kèngèng sampè gellar doktor bi' aghâbây bân atahanagi thesis”.

Taon 1950-1960 Inḍonèsia bhuto ka bânnyak sarjana polana neng Inḍonèsia sarjanana sakoni'. Bâkto rowa, lulusan sarjana asakola 5-5,5 taon. Polana bânnyak rèng-orèng sè akuliah ka Amerika bân Inggris noro' program M.Sc, universitas è ḍinna' masakoni' bâkto kuliah dhâddhi 4,5-5 taon saos. Alasan sajen bânnyak sarjana Indonèsia sè nerrosaghi pâdidikanna è AS/Inggris tettep osa lebhât program M. Sc mun ngala’ ghellâr doktorra. Amerika Serikat bân Inggris noro’ penjenjangan B. Sc. (3-4 taon) – Ph. D. (3-4 taon). Samentara Belândhâ /Belgia/Jerman anoro’ penjenjangan Drs/Ir/Dipl.Ing (5-5,5 taon) – Dr./Dr.Ing. (3-4 taon).

Ḍâlem ijazah sè èpakalowar ITB samarena taon 1970-an saongguh’na ta’ nolès ghellâr “doktorandus” otabâ “Insinyur” tapè ètolès “Sarjana”. Namong, polana doktorandus/Insinyur talanjur kotara, nomenklatur ruah ghi’ tettep èangguy sampe’ taon 1990-an makkè bhidhâ bi' taon 1960-an.

Ghellâr doktorandus/doktoranda sampè’ taon 1990 èberri' ḍâ’ lulusan program S-1 Èlmo Sosial, Matematika bân Èlmo Pengetahuan Alam, Seni, Èlmi Pedagogi otabâ Pendidikan. Mangkèn Belândhâ dhibi’ lamarè mapaḍe sistem kuliah sami sareng sistem B. Sc.-M.Sc.-Ph. D.

## Sombhèr
Kabinèt Hatta I

Kabinet Hatta ḍâ’-aḍâ’ otabâ **Kabinet Hatta I** iyâ arèya Kabinet kapètto’ sè èghâbây è Inḍonèsia. Kabinet rèya èpaddhek sareng bâkkèl Prèsiḍen Mohammaḍ Hatta, sabâb parènta Prèsiḍen Soèkarno è tangghâl 23 Jânuwari 1948, arè sè paḍâ dhingla kabinet sabelluna ènyataaghi obus. Kabinèt rèya atugas è pèrioḍe 29 Jânuwari 1984 sampè’ 4 Agustus 1949.

## Sombhèr

Bhângsa:Pamarènta'an
Batuhampar, Akabiluru, Lima Puluh Kota

**Batuhampar** iyâ arèya sala settong nagari è Kacamadhân Akabilu, Kabhupatèn Lima Polo kota, Sumatra Barat, Inḍonèsia. Pondhuk Pâsantren Al-Manaar sè èbina sarèng bhâlâ Syekh Abdurrahman Batuhampar bâḍâ è nagari rèya.

## Sajhârâ
Batuhampar asalla ḍâri oca' bâto bân hampar polana kennengan rèya sabbhânna lakar bânnya’ bâto sè ahampar.

## Gèografi
Nagari Batuhampar bâdâ è kawasan pârbâtesan antara Kabupaten Lima Polo Kota bân Agam. Bâjâ reya termaso' sala settong è antara petto' nagari è Kecamatan Akabiluru,Lema Polo kota. Nagari reya âjara' km 23 dâri Bukittenggi otaba ra-kera 10 km da’ Payakumbuh ka lintasân jhâlân otama Bukittènggih-Payakumbuh, tepatta ra-kera 2 ½ km arah lao' lintasan kasâbhut.

Sâcara geografis, nagari reya abâtes kalabân Nagari Sariek Laweh è dâjâna, bân so Nahari Kotatangah Batuhampar è lao'an e seddi'en bere' kalabân Bukit Sulah bâgiân dâri Bukit Barisan sè curam (± 500m) mènagka dhâddhi dinding pâmbetes kalabân nagari è seddi'en, Padang Tarok, dhinèng è bhun temor abâtes kalabân Nagari Durian Gadang, sè sabhânna iyâ arèya sala settong è antara tello' "jorong" Batuhampar. (Duwe' sè laennah iyâ arèyah Batuhampar bân Kotabaru Batuhampar). Jorong Batuhampar iyâ arèya sè palèng rajâ bân dhâddhi induk nagari reya sejak lambhè’. 

## Orèng kotara
Orèng iyâ arèya Muhammad Hatta, Sala sorang Proklamator Inḍonèsia. Bapa'an asalla dâri negeri rèya, bân mbana Syekh Abdurrahman aghhâbây posat pândidikan Islam Al-Manaar. Selaen ruwa, sejarawan Mestika Zed jughân èlaheraghi è nagari reya.

## Sombher
Haarlem

**Haarlem** iyâ arèyaa gemeente Blandhâ è provinsi Holland Lao'. Taon 2019, daerah rèya bâḍâ 161.265 orèng. Harlem è New York, Amerika Serikat nèro nyama kotta rèya.

## Sombhèr
Bandar Udara Internasional Soekarno-Hatta

**Bandar Udara Internasional Soekarno-Hatta** (bhâsa Inggris: Soekarno-Hatta International Airport) (IATA: CGK, ICAO: WIII) èsingkat SHIA otabâ Soetta, sabelluna sâcara hokom èsebbut Bandar Udara Cengkareng Jakarta (bhâsa Inggris: Jakarta Cengkareng Airport) (kalabân IATA hudâ "CGK"), iyâ arèya bandara udara otama sè aladhin panerbangan ka’angghuy wilayah Jabodetabek bân sâkitarra. Bandar udara panèka èberri' nyama sami kalabân nyama tokoh proklamator kamardhikaan Indonèsia, Soekarno bân Mohammad Hatta, presiḍèn bân bâkkèlla sè ḍâ-adhâ’. Bandara panèka bâḍâ è Benda, Kotta Tangerang bân Kosambi, Kabhupatèn Tangerang, sakitar 20 km bârâ' lao' Jakarta Pusat. Mangkèn bandara rèya polong kalabân Bandar Udara Internasional Halim Perdanakusuma, kabbhi aladhin lebbi dâri 80 juta orèng é taon 2019.

## Sajhârâ
Antara 1928-1974, Bandar Udara Kemayoran sè ètodhu ka’angkuy penerbangan domestik è angghep sâmma'ghâllu kalabân basis militer Indonèsia, Bandar Udara Halim Perdanakusuma. Pânerbangan sipil è area kasâbhut dhâddi copè’, samentara lalulintas udara sajhânghâncang, sè kalabân panika angancem lalulintas internasional.

Èawwâl 1970-an, kalabân bhântoan USAID, bâllu' lokasi potensial è analisis ka’angkuy bandar udara internasional anyar, iyâ arèya Kemayoran, Malaka, Babakan, Jonggol, Halim, Curug, Tangeranglao', bânTangerang Utara. Ahérra, TangerangDâjâ è pèlè bân é tandâi kèya Jonggol ollè è ghunaka’aghi mènang ka bandara alternatif. 

## Statistik
É taon 2009, Bandara Internasional Soekarno-Hatta anempati posisi ke-22 bandara palèng sibuk èdhunnya. Dâritaon 2010, Bandara Internasional Soekarno-Hatta panika bandara sé alayani paléngbânnyakorèng è Asia Tenggara bân anempati posisi ke-16 é dunia. ètahon 2011, Bandara Internasional Soekarno-Hatta alayani penumpang palèng bânnyak ke-4 è Asia samarèna bandara é Beijing, Tokyo, bânHongkong, sârtaanâmpati ranking 12 èdhunnya.

## Tarminal
Bâdâtâllo' bangunan terminal otama; Terminal 1, Terminal 2 dan Terminal 3. Bandara panika jugân andi' terminal kargo khosos kaangkuy kargo domestik bân internasional.

Terminal 1 bân Terminal 2 samangkén târpaen dâlâm renovasi. Palakoan renovasi étargetak imaré é tahon 2021. Proyek revitalisasi é arâpaki bisa alipat gandakan jumla penumpang kedua terminal sampé' 36 juta dâlâm sataon. Terminal 1 alayani maskapai penerbangan argâ modâ domestik ,sedangkan Terminal 2 melayani maskapai penerbangan argâ modâ internasional . Terminal 3 bâkal dâddi terminal layanan penuh kaangkuy penerbangan domestik bân internasional. Operator bandara AP II mareh akâbây rencana kaangkuy membangun terminal keempat di Soekarno-Hatta, sé éarapaki bâkal maré é taon 2024.

## Sombhèr
Kabinet Hatta II

**Kabinet Hatta Kapèng Duwè**' otabâ Kabinet Hatta II iyâ arèya kabinet kasanga' sè èbentuk è Inḍonèsia. Kabinet rèya èbentuk samarèna para pemimpin Indonesia, sè ètangkep bi' pasukan Blândhâ samarèna Agresi Militer Blândhâ II pas abâli ka ibu kota Yogyakarta. Kabinet rèya atugas ḍâri tangghâl 4 Agustus-14 Ḍèsembèr 1949.

## Sombher

Bhângsa:Pamarènta'an
Kabinet Republik Indonesia Serikat

**Kabinet Republik Indonesia Serikat** otabâ Kabinet RIS iyâ arèya kabinet sè èbentuk hasèl ḍâri pambentukan naghârâ Republik Inḍonèsia Serikat samarèna pangakoan kadaulatan ḍâri kakobâsaan kolonial Blândhâ. Kabinet rèya atugas korang ḍâri sataon sabellum akhèra Inḍonèsia abâli dhâddhi Naghârâ Kesatuan Republik Inḍonesia.

Kabinet rèya atugas Kabinet ini bertugas ḍâri tangghâl 20 Desember 1949 kantos 6 September 1950 è Jakarta. Kabinet rèya marènta è bâkto sè korang lebbi abhârèng bán kabinet Republik Inḍonesia, Kabinet Halim, è Yogyakarta.

Anapon Program Kabinet Republik Inḍonesia Serikat iyâ arèya:

* Mabâḍâ pangallèyan kakobâsaan ka tanang bhângsa Inḍonesia  è sakabbina bâgiyen Inḍonesia kalabân saksama, angusahaaghi reorganisasi KNIL bân pambentukan APRIS bân pengembalian tentara Blândhâ ka naghârâna dâlâm bâkto salekkassa.
* Mabâḍâ katentrèmman umum dâlâm bâkto sè salekkassa tor ajamin ajhâlanna hak-hak demokrasi bân tarlaksanana ḍasar-ḍasar hak manossa bân kamardhikaan.
* Mabâḍâ parsiapan ḍâsar hokom parkara cara rakyat ngabèle pangatèrrona mètorot asas-asas Undang-Undang RIS, bân mabâḍâ pamèleyan umum kaangghuy konstituante.
* Ausaha mabèccek perekonomian rakyat, kabâḍâân kauangan, perhubungan, perumahan, bân kasehadhân, mabâḍâ parsiapan kaangghuy jaminan sosial bân panempatan tanaga kaangghuy abâli ka masyarakat; mabâḍá paratoran tentang upah minimum; pangawasan pamarènta kalabân kagiatan ekonomi sopajâ kagiatan jiya terwujud ka kajhèmbârân rakyat sakabbhina.
* Masamporna perguruan tèngghi metorot kaparloan masyarakat Inḍonesia bân abangun pusat kebudayaan nasional; mempergiat pemberantasan buta horop è kalangan rakyat.
* Mamarè masala Papua dâlâm sataon rèya jughân kalabân jhâlân damai.
* Ajhâlânaghi politik loar naghârâ kaangghuy makoat kedudukan RIS dâlâm dhunnya internasional kalabân makoat cita-cita perdamaian dhunnya bân persaudaraan bangsa-bangsa. Makoat hubungan moril, politik, bân ekonomi antarana naghârâ-naghârâ Asia Tenggara. Ajhâlânaghi politik dâlâm Uni rèya sè aghuna bâgi kapentingan RIS. Ausaha sopajâ RIS dhâddhi angghuta PBB.

## Sombher

Bhângsa:Pamarènta'an
Olama'

**Olama**' (bhâsa Arab: العلماء ; Madhurâ: *ꦺꦲꦴꦭꦩꦃ*) iyâ arèya rèng-orèng sè anḍi’ bân ahli ḍâlem èlmo aghâma ban èlmo umum laènna sè ahubungan kalabân kamaslahatan ommat. Ibnu Jarir Ath-Thabari ḍâlem kètab Jami’ul Bayan ngartèaghi ulama mènangka orèng sè Allah Swt. dhâddhiaghi mènangka pamimpin ommat manossa sè ahubungan kalabân parkara hokom, èlmo, aghâma, bân dhunnya. Dhinèng mètorot Ibnul Qayyim ḍâlem I’lamu Muwaqqi’in, Ulama rowa iyâ arèya orèng sè pakar ḍâlem hokom Islam, sè bârhak afatwa è nga-tengnga ommat, sè sibuk kalabân ajèr kom-hokom Islam bân anyimpulaghi, sarta sè arumusaghi kaidah-kaidah halal bân haram.

È Inḍonèsia, rèng-orèng sè èsebhut ulama iyâ arèya orèng-orèng sè anḍi’ kâahlian ḍâlem bidang aghâma târotama fikih, bân orèng sè anḍi’ integritas moral, akhlak sè bhâghus, bân semma’ kalabân ommat, otamana masyarakat bâbâ. Kalabân syarat è attas, sorang bhuru “èakui” mènangka ‘alèm sarèng ommata. Dhinèng orèng sè ahli è settong bidang èsebhut intelektual otabâ cendekiawan muslim.

Ḍâlem Al-Qur’an, ayât sè abahas ulama iyâ arèya QS Fathir 28:

**وَمِنَ ٱلنَّاسِ وَٱلدَّوَآبِّ وَٱلْأَنْعَٰمِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَٰنُهُۥ كَذَٰلِكَ ۗ إِنَّمَا يَخْشَى ٱللَّهَ مِنْ عِبَادِهِٱلْعُلَمَٰٓؤُا۟ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ**

*{Bân sapanèka (jughân) è antarana manossa, kèbân-kèbân mâlata, kèbân-kèbân târnak bâḍâ sè amacem-macem bârna (bân parobâ). Saongghuna sè tako’ ḍa’ Allah è antara lâ-kabulâ-Na, coma ulama. Saongghuna Allah Maha Pârkasa tor Ghafur}*

Muhammad Quraish Shihab ḍâlem karyana *Tafsir Al-Misbah* èkoca’aghi ulama mènangka sè anḍi’ èlmo aghâma sè jellas, Al-Qur’an, bân èlmo fenomena alam. Èlmo kasêbhut ngânteraghi sorang anḍi’ rassa *khasyyah* (tako’) ḍâ’ Allah. Ulama anḍi’ kadudukan mènangka pâwaris Nabbhi sè mampo alaksanaghi gas-tugassa sareng anḍi’ dhârâjat sè tègghi è sèsè Allah. Namong orèng sè èkoca’aghi ulama ta’ kabâtas ka simbol, atribut, otabâ ghellar sè bâḍâ è abâ’en akadhi kèyaè, ustadz bân pândakwah, polana hal kasâbhut bisa mabâḍâ kakalerowan ḍâlèm anilai orèng.

## Sombher

Bhângsa:Islam
Suku Madhurâ

**Suku Madhurâ** (bhâsa Madhurâ: Orèng Madhurâ) (carakan Madhurâ: *ꦱꦸꦏꦸꦩꦢꦸꦫ*) aropa’aghi sala settong etnis kalabhân  populasi rajhâ è Inḍonèsia, jumlana parkèraan 7.179.356 juta nyabâ (sensus 2010). Kabbhi rowa asalla ḍâri Polo Madhurâ bân lo-polo sè è seddi’na (Polo Poteran, Polo Gili Lyang, Polo Sapudi, Polo Gili Raja, Polo Giligenting, Polo Raas bân laènna). Suku Madhurâ arèya suku perantau sè bannyak katartar è pan-brâmpan wilayah Inḍonèsia. Salaenna Inḍonèsia, pan-brâmpan Orèng Madhurâ perantauan bâḍâ è naghâra tatangghâ kadhi Malaysia bân Singapura.

## Sajhârâ
Kadhi Gli Raja, Sapudi bân Raas. Salaèn arowa, Orèng Mâdhurâ dhingghâl è bâgiyân tèmor Jhâbâ Tèmor biasa è sèbbhut wilayah *Tapal Kuda*  ḍâri Pasuruan sampè’ dhâjâ Banyuwangi. Orèng Mâdhurâ sè bâḍâ è Situbondo, Bondowoso, è bun tèmorra Probolinggo, dhâjâna Lumajang, bân dhâjâna Jember, Jumla palèng bânnyak bân rangrang abhâsa Jhâbâ, arèya bâḍâ sorbhâjâ dhâjâ sarta sabâgiyân Malang. bâḍâ sè nètèp è Bawean, è naghârâ Jiran Malaysia, Timor Leste, Brunei Darussalam padhâ bâḍâ. Kabbhi bâḍâ sè dhâddhi penduduk naghârâ teptep (ollè IC/ Sorat teptep salanjhânga). bâḍâ sè è naghârâ- naghârâ Tèmor tengnga.

### Demografi
Suku Madhurâ oḍi’ è pan-brâmpan kennengngan è Inḍonèsia, otamana è bâgiyân dâjâ Jhâbâ Tèmor, yakni Polo Madhurâ bân kawasan Tapal Kuda. Salaèn rowa, orèng Madhurâ paḍâ bânnya’ sè merantau ka kennengngan laèn otamana Kalimantan, Jabodetabek, Bhâli, jhughân naghârâ Tèmor Tengnga khosossa è Arab Saudi. Pan-brâmpan kotta è Kalimantan kadhi Sampit bân Sambas, toman bâḍâ karesseman *etnis* sè alibâttaghi orèng Madhurâ èsabâbaghi *kesenjangan sosial,* tapè satèya ampon marè bân *etnis* Madhurâ bân rèng-orèng ḍissa ampo rokon polè.

## Sombher
Sellat Madhurâ

**Sellat Madhurâ**. arèya sellat sè mamèsa polo jhâbâ bân polo Madhurâ. Jara’ sè palèng semma’ antara polo rèya bâḍâ è ojung bârâ’ polo Madhurâ (tasè’ bârâ’ Madhurâ otabâ kabhupatèn bhângkalan) bân è wilayah kabhupatèn Gresik sarta kotta sorbhâjâ. È sellat rèya bâḍâ lo-polo kènè’kadhi polo embè’, polo Ghilirajhâ, polo Genteng bân polo ketapang. Sellat Madhurâ aropa’aghi sala sèttong *sarana prasarana* panonjhâng ekonomi sè cè’ pentingnga bâgi masyarakat Jhâbâ Tèmor.

ḍâlem pan-brâmpan sombher sè abit Nusantara bân bârâ’, sellat kasebbhut segghut ènyamaè **sellat sorbhâjâ**, tapè nyama arèya tak è tarèma ḍâlem katantoan *kartografi*  sè resmi.

## Geografi
Sellat arèya bâḍâ è bun tèmor provinsi Jhâbâ Tèmor bâgiyân Ḍâjâ, è bun tèmor kabhupatèn Gresik bân  kotta sorbhâjâ bân kabhupatèn Sidoarjo, bâgiyân lao’ polo madhurâ, bân bâgiyân dâjâ wilayah Pasuruan-Situbondo. È sellat arèya bâḍâ lo-polo kènè’kadhi polo embè’, polo Ghilirajhâ, polo Genteng è sèddi’na polo Madhurâ, sarta Polo Ketapang è tasè’ kabhupatèn Probolinggo, Jhâbâ Tèmor.

### Perekonomian
Sellat Mâdhurâ jhughân èmafaattaghi dhâddhi *objek pariwisata industri* bân sala settong tompaan iyâ arèya PLTU Paiton bâḍâ è pasèsèr sellat rèya yakni è kecamatan Paiton Kebhupatèn Probolinggo bân aropa’aghi sala settong sè bisa ngaollè listrik sè palèng rajâ è polo Jhâbâ. *Objek-objek* wisata è pasèsèr sellat Mâdhurâ, sè kotara iyâ arèya pantai Kenjeran è Sorbhâjâ, pantai Bentar è kebhupatèn Probolinggo, bân pantai *Pasir putih* è kebhupatèn Situbondo. 

Sarana tompaan tasè’ iyâ arèya Kapal Feri sè mapolong sellat Mâdhurâ è ḍuwâ’ jalur, jalur *penghubung* Pelabbhuwân Ujung (Sorbhâjâ) bân Pelabbhuwân Kamal (Bhângkalan, Mâdhurâ), sarta jalur *penghubung* Pelabbhuwân Kalianget (Songennep, Mâdhurâ), bân Pelabbhuwân Jangkar (Situbondo, Jhâbâ Tèmor). Sarana tompaan laènna iyâ arèya Jâmbât Suramadu aropa’aghi sarana tompaan dhârât *penghubung* Jhâbâ-Mâdhurâ bân adampak cè’ rajâna dâ’ *perekonomian* ḍuwâ’ polo rèya

## Sombher
Adam

**Adam** () ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​iyâ arèya orèng sè bâḍâ è kètab Tanakh, Alkitab bân Al-Qur'an. Mongghu Abrahamik, Adam nèka orèng kapèng sèttong è bhumè. Kèng mongghu Ahmadiyyah bân sè noro’ pra-Adamit, bâḍâ orèng laèn sabellunna Adam.

Mongghu aghâma Samawi, Adam èoddhâk ḍâri sowarghâ polana adhâ'âr wâ-buwâ'ân sè ta’ èparèngaghi bi’ Pangèran. Neng aghâma Yahudi bân Krèsten buwâ sè èkamaksod iyâ arèya buwâna bhungka pangataowan bhâghus bân jhubâ’. Manabi neng aghâma Islam buwâ sè èkamaksod iyâ arèya *khuldi* sè artèna è bhâsa Arab panèka langgheng. Buwâ *khuldi* jhughân bâḍâ è Yahudi bân Kristen tapè ta’ sampè èkakan Adam polana la èoddhâk ghâllu bi’ Pangèran tako’ langgheng akaḍhi Pangèran.

Neng 'kètab Keteddhyan', kètabbhâ Yahudi bân Krèsten, Adam èoddhâk ḍâri sowarghâ polana èghudhâ bi’ olar bennè sètan saèngghâ Pangèran abhâsto olar ma'lè jhâlânna aghâlâjâr. Tapè mongghu bhângkèt èlmo, lambâ’ orèng Yahudi ghi' ta’ tao ka sètan. Neng Yahudi, konsèp sètan ghi' anyar maso' sajjhek Israel èmasèsaè Pèrsia taon 539-332 SM.

Adam akabin bi’ Hawa bân nganghungè bânnya' pottra, contona Kain (Qabil), Habèl (Habil), bân Sèt (Syits).

## Sombher

Bhângsa:Orèng
Kottha Paḍang

**Kottha Paḍang** iyâ arèya kotta sè palèng rajâ è pantai bârâ’ Polo Sumatra dhâdhâp èbhu kotta Provinsi Sumatra Bârâ', Inḍonèsia. Kotta rèya labâng gerbang bârâ’ Inḍonèsia ḍâri Samudra Hindia. Sacara geografi, Padang èkalèlènghi pârbukitân sè tègghina 1.853 mdpl kalabân loas wilayah 693,66 km², lebbi ḍâri saparona alas lèndhung. Data Badan Posat Statistik (BPS) ka taon 2021, kotta rèya andhi’ jumla orèng 909.040 jiwa. Padang jhughân aropa'aghi kotta inti ḍâri pangembangan wilayah metropolitan Palapa.

Sejhârâ Kotta Padang ta’ beccat ḍâri peranna mènangka kawasan rantau Minangkabau, sè awwala ḍâri kampongga nelayan è muara Batang Arau pas dhâddhi Bandar pelabuhan sè rammè saampon maso’na Bâlândhâ è bâbâ bendirâ Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC). Arè dhâddhina kotta iyâ arèya 7 Agustus 1669, sè aropa'aghi arè panyerangan loji Bâlândhâ è Muara Padang sareng orèng Pauh bân Koto Tengah samasa penjajahan Belândhâ, kotta rèya dhâddhi posat pârdagangan emmas, ettè, kopi, bân rempah-rempah. Masok abad ka-20, ekspor batu bara bân semen molaè èbhadi lèbât Pelabuhan Teluk Bayur. Bâjâ rèya , infrastruktur Kotta Padang ampon èpaghânna’ sarèng  Bandar Udara Internasional Minangkabau sarta jalur kereta api sè nyambhung kalabân kotta laen è Sumatra Barat.

Sentra perniagaan kotta bâdâ è Pasar Raya Padang, bân èdukung sarèng posat perbelanjaan modern bân 16 pasar tradisional. Padang iyâ arèya sala settong pusat pendidikan è loar Poloh Jhâbâ, ètopang kalabân bâdâna bânyya’ perguruan tinggi, tamasok tello’ universitas negeri (universitas Andalas, Universitas negeri padang bân politeknik negeri padang) mènangka kotta seni bân budaya, Padang èkennal kalabân legenda Malin Kundang bân novel Sitti Nurbaya. Tèyap taon, bânnya' festival sè èbâdâ’aghi ka’anghuy abhânto sektor pariwisata. È bâgiyân orèng Inḍonèsia, nyama Kotta Padang umuma èasosiasiaghi kalabân etnis Minangkabau bân massa’an khasa sè èkennal kalabân massa'an Padang.

## Ghâmbhâr

Padang Kota yang Dikelilingi Bukit dan Lautan.jpg|Padang adalah kota yang dikelilingi oleh bukit dan laut
Adityawarman Museum.JPG
Padang Kota Tercinta udara.jpg
Teluk Bayur Harbour1.jpg
Pantai Padang 2018.jpg
RTH Imam Bonjol 2013.jpg
Sign Padang pagi.jpg


## Sombher
Mekka

**Mekka**, resmina Mekka al-Mukarramah (Madhurâ: ꦩꦼꦏ꧀ꦏ​​ꦲꦭ꧀ꦩꦸꦏꦂꦫꦺꦴꦩ) (bhasa Arab: مكة المكرمة, translit. Makkat al-Mukarramah, artèna kotta sè moljâ iyâ arèya sala sèttong kotta soccè Islam bân ibu kotana Provinsi Mâkka, Arab Saudi. Jara' kotta nèka bi' Jeddah 70 km bân bâḍâ è lembah kènè' 277 m (909 ft) è attas tasè'. Jumla orèng è kotta rèya mangkèn 2.150.000 orèng.

Nabbhi Muhammmad saw. lahèr è Kotta Mekka. Gua Hira jhughân bâḍâ è Jabal Nur, Mekka bân dhimèn dhâddhi kennengan Nabbhi Muhammad saw. narèma Al-Qur'an sè kapèng sèttong. Èntar ka Mekka bhâḍhi Haji iyâ arèya rokon Islam ghâbây muslim sè kellar. Ka'bah bâḍâ è ḍâlem Masjidil Haram, Mekka bân èbhâdi sareng Nabbhi Ibrahim bân Nabbhi Ismail. Salaèn rowa, Ka'bah dhâddhi kiblat rèng muslim dhing la asolat bân Mekka èkasennengngin sareng umat muslim.

## Sombher
Taman Pemakaman Umum Tana Kosèr

**Taman Pemakaman Umum Tana Kosèr** iyâ arèya kennengngan pangobhurân è Kebayoran Lama, Jakarta. Bânnya' tokoh kotara sè èkobhuraghi è pangobhurân arèya. Bânnya' filem bân sinetron èkalako è kènnèngan arèya.

## Asal muasal
Sabellunna, tana arèya èkaanḍi’ towan tana sèadhârè Tionghoa. È sala sètttong arèh, towan mabâdhâ pertemuan sè èhadiri bân tamoy, tamaso’ pangrajhâna Bâlândhâh. Dâlâm pertemuan rèah, orèng Tionghoa ta’ tèngngèt mowang angin, saèngghâ amarghâ para tamoy nyompèt èlongah sakèng bâu sè tak nyaman. Towan tana pas nyangkaaghi kosèrah sè muang angin sarombânan. Amarghâ tako’ èghighirin towanna, akhèrah kosèr ka’dintoh ngakoni jhâ’ abâ’ dhibi’na sè mowang angin. Hal rèya madhâddhih towan tana ngarassah todus. Dâri pangakowan ghelle’, towan tana aberri’ hadia tana dhâ’ kosèr. Dhâri hal arèya, tana arèya pas è nyamaè “Tana Kosèr”.

## Daftar tokoh sè èmakam aghi:

* Abdurrahman Baswedan
* Achmad Tirtosudiro

* Adiguna Sutowo
* Adikarso
* Ade Irawan
* Ahmad Rasyid Sutan Mansur
* Ali Sadikin
* Alwi Abdul Jalil Habibie
* Arif Rahman Hakim
* Burhanuddin Harahap
* Benny Hoedoro Hoed
* Bob Tutupoly
* Deddy Sutomo
* Dono
* Diana Nasution
* Didi Petet
* Fahmi Idris
* Firmanzah
* Franky Sahilatua
* Frans Tumbuan
* Gito Rollies
* Glenn Fredly
* Greg Shackleton
* Hamka
* Hasan Raid
* Hassan Shadily
* Hendra Cipta
* Ida Kusumah
* Ikhwan Ridwan Rais
* Jack Lesmana
* Lolo Soetoro
* M. Saleh Latuconsina
* Melky Goeslaw
* Mike Mohede
* Mieke Wijaya
* Mohammad Hatta
* Nani Sadikin
* Nita octobijanthi (Istri Indro Warkop)
* Nien Lesmana
* Nira Stania
* Non Kawilarang
* Paula Rumokoy
* Petrus Kanisius Ojong
* Radhar Panca Dahana
* Ria Irawan
* Rima Melati
* Rina Gunawan
* Roosilawaty
* Rosita Noer
* Saifuddin Zuhri
* Sandy Tyas
* Sirajuddin Abbas
* Siti Rahmiati Hatta
* Soetjipto Soentoro
* Soemitro Djojohadikusumo
* Soepojo Padmodipoetro
* Sophan Sophiaan
* Syafruddin Prawiranegara
* Syamsuar Hasyim
* Titi Qadarsih
* Tonny Koeswoyo
* Tuti Marini Puspowardojo
* Ully Artha
* Valia Rahma
* Wilopo
* Wimar Witoelar
* Yazirwan Uyun
* Yon Koeswoyo
* Yopie Latu

## Sombèr:
Meer Uitgebreid Lager Onderwijs

***Meer Uitgebreid Lager Onderwijs*** (èsingkat  **MULO**) iyâ arèya sakola manengnga ḍâ’aḍâ’na neng zaman pamarènta kolonial Belândhâ neng Inḍonèsia. *Meer Uitgebreid Lager Onderwijs* anḍi' artè "Panḍiḍkan ḍâsar sè Lebbi Loas". MULO aguna'aghi bhâsa Belândhâ mènangka bhâsa pangantar. Ahèr taon 1930-an, sakola-sakola MULO ampon bâḍâ neng sabben  kabupatèn neng Jhâbâ. coma brempan kabupatèn neng loar Jhâbâ sè anḍi' MULO.

Jenjang studi neng MULO tarḍiri ḍâri tello'  tèngkatân ḍâlem tello taon ka'angghuy lulusân ELS bân ka'angghuy lulusan salaèn ELS ètambe kalabân kellas parsiapân salama sataon  (totalla empa' taon), panèka:

* *Voorklasse* (Kellas parsiapân/Pangadâ'ân - bâgi lulusân salaèn ELS).
* Kellas I.
* Kellas II.
* Kellas III

## Praturân Panḍiḍikân 1848, 1892, bân Politik ètis 1901
Praturân Panḍiḍikân ḍâsar ka'angghuy masyarakat bhâkto Hindia-Belândhâ ḍâ’aḍâ’ân èpakaloar ka taon 1848 bân èsampornaè ka taon 1892, sèkakdimma panḍiḍikân ḍâsar kodhu bâḍâ neng sabben Krèsidènan, Kabupatèn, Kawèdanan, otabâ pusat-pusat krajinan, parḍâgângan, otabâ kennengan sè  èyanggep parlo. Praturân sè ḍibuḍina  (1898) èterrappaghi neng taon 1901 salastarèna bâḍâ Politik ètis otabâ Politik Bâles Tèngka ḍâri Krajaan Belândhâ sè èkoca'aghi neng  pidato panobatân Rato Belândhâ Wilhelmina 17 Sèptèmber 1901, sè intina bâḍâ 3 hal penting: irigasi, transmigrasi, bân edukasi.

Neng zaman Hindia Belândhâ anak maso' HIS omor 6 taon bân  taḍâ' Klompok Amaèn (*speel groep*) otabâ Taman Na'kana' (èantarana kalabân ḍâsar panḍiḍikân Friedrich Fröbel), saèngghâ langsung maso' bân salama 7 taon ajhâr. Salastarèna  panèka ollè alanjuttaghi ka  MULO, otabâ *Kweekschool*. ka'angghuy amasoè HBS èparloaghi syarat sè ongghu kettat. Tamatân HIS ta' ollè maso' HBS.

Bâgi masyarakat katoronan Tionghoa biasana mèlè jalur HCS (*Hollands Chineesche School*) karana salaèn bhâsa pangadâ' Belândhâ, jughân èparèngi bhâsa Tionghoa.

Neng loar  jalur resmi pamarènta Hindia-Belândhâ, bâḍâ sakola partikelir kadhi Taman Morèd, Perguruan Rakyat, Kristen, bân Katholik. Ka jalur panḍiḍikân Islam bâḍâ panḍiḍikân sè selenggara'aghi bi' Muhammadiyah, Pondok Pesantrèn, bân laèn samacemma.

## Pangajhârân
Aḍâsarraghi informasi sè teartera neng ijazah, kurikulum MULO tarḍiri ḍâri :

* Bhâsa Belândhâ
* Bhâsa Arab
* Aljabar
* Gèomètri
* Sajhârâh Alam
* Sajhârâh
* Aghâmbâr
* Gèografi
* Bhâsa Melayu
* Bhâsa Daerah (Kadhi, Bhâsa Sunda) 

## Sombher

Bhângsa:Sajhârâh Inḍonèsia