open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sindrom HELLP

**Sindrom HELLP** iyâ arèya komplikasi kabiḍânan sè angancem nyabâ sè biasana katèbâân polana preeklampsia. Kaḍuwâ' kabâḍâân rèya biasana katèbâân salama fase ahèr ḍâri sèttong kahamilân, otabâ sakaḍâng katèbâân salastarèna arèmbi'. "HELLP" aropaaghi singkatân ḍâri tello' ciri otama ḍâri sindrom rèya, iyâ arèya:

* Hemolisis 
* *Elevated Liver enzymes* (paningkatân ènzim atè)
* *Low Platelet Count* (panoronan Platelet)

## Tandhà bân Gejâlâ
HELLP biasana èmolaè ka trimèster katello' sèttong kahamilân; ka kasus sè rang-rang toman èlaporraghi ka omor kandungan 21 mingghu. Segghutân pasien sè ngalami sindrom HELLP ampon ngalami hipertènsi ḍâlem kandungan (hipertènsi gèstasional) otabâ sè ècurigaè ngalami prè-èklamsia. Sampè' 8% ḍâri sadhâjâna kasus kadhâddhiyân saampona arèmbi'.

Orèng binè' sè ngalami sindrom HELLP segghut èkatèla ta' sakè' bârre'. Gejala awwâllâ bisa aropa: 

* Ka 90% kasus, bisa nyeri ulu atè èḍifinisiaghi mènangka nyeri kuadran kanan attas.
* Ka 90% kasus, malaise.
* Ka 50% kasus, mual otabâ ngota.

Bâḍâ gejâlâ sè atahap namong signifikan ḍâri sakè' cètak (30%), pangabâsân rabun, bân parèstèsia (gringging ka angghuta gerra'). Edema bisa tèbâ namong kataḍâân edema ta' nyabâbbâghi diagnosis sindrom HELLP bisa èsingkirraghi. Bilâ ètemmoni Hipertènsi artèri, kejang otabâ koma, bisa ècurigaè panyakèt panèka ampon alanjut ka ekslampsia.

DIC (Disseminated intravascular coagulation) jughân èkatèla ka 20% orèng binè' kalabân sindrom HELLP, bân ka 84% ètemmo nalèkana sindrom HELLP èkomplikasiaghi bi' gagal ginjâl sanget. Edema paru jughân ètemmoni ka 6% orèng binè' kalabân sindrom HELLP, bân ka 44% kasus nalèkana sindrom HELLP èkomplikasiaghi bi' gagal ginjâl sanget.

## Sombher
Anoreksia nervosa

**Anoreksia nervosa** (AN) iyâ arèya ghângghuwân ngakan sè tanḍhâna nola' ajâgâ berre' bhâdhân sè sehat bân rassa tako' sè kalebbiyân kalabân nambana berre' bhâdhân sabâb pencitraan diri sè sala. Pencitraan diri èpangaro kalabân bias kognitif (pola penyimpangan ḍâlèm anilai sèttong kabâḍâ'ân) bân apangaroè carana orèng è ḍâlem mèkkèr bân anilai bhâdhân bi' kakananna. AN iyâ arèya sèttong panyakè' kompleks sè anḍi' hubungan bi' komponen psikologikal, sosiologikal bân fisiologikal. Orèng sè sakè' nèka biyasana atamba rasio enzim atè ALT bân CGT sè masabâbaghi atè rosak sara.

Orèng sè èkennèng  AN èsebbhut kalabân anoreksik otabâ anorektik. Nyama arèya maksoddhâ gejala medis kaèlangan nafsu ngakan. AN bisa asabâbaghi ambuna lako bhâdhân bân sampè matè. Anorektik bisa kèya èsebbhut obhât penahan nafsu.

## Tanḍhâ
Orèng sè sakè' anorexia nervosa biyasana segghut lapar. Tandhâna bân macemma bisa acem-macem bân kadhâng mlarat èkatèla.

Tanḍhâ anorexia nervosa iyâ arèya hipokalaiemia, kadar kalium ḍâlem ḍârâ. Kalium sè toron cè' segghutta bisa asabâbaghi irama jantung sè abnormal, sakè' tabu', lesso,karosakan otot bân lumpuh.

### Tanḍhâ sè bisa maso':

* Indeks massa bhâdhân kènè' (ta' normal).
* Amonere, tanḍhâ marèna toronna berre' bâdhân sè abit; nyabâbaghi mens ambu, obu' dhâddhi rosak bân kolè' dhâddhi konè bân ta' sehat.
* Tako' berre' bâdhân ongghâ makkè dhiddi' sampè' sossa mon ongghâ.
* Berre' bhâdhân segghut toron.
* Lanugo: obu' alos bân lembhut tombu è muwa bân bâdhân.
* Lako mitong kalori bân èssè lemak kakanan.
* Amassa' kakanan sè mlarat ghâbây orèng laèn, tapè ta' ngakan kakanan kadhibhi' otabâ ngakan cè' dhiddi'en.
* Abâtessè ngakhan tapè abâ' dhibi' koros.
* Olahraga kalebbiyân tamaso' olahraga mikto.
* Ta' senneng ka cellep bân aserroan seghut cellep; suhu bhâdhân kènè' (hipotermia) polana korang gizi.’
* Hipotensi otabâh hipotensi ortostatik.
* Bradikardia otabâ takikardia
* Depresi gangguan bân insomnia.
* Segghut kadhibi' bân majhâu ḍâri kalowarga bân kanca.
* Distensi tabu'.
* Halitosis (amarghâ ngota otabâ ketosis sè èsabâbaghi kalabân lapar).
* Obu' tèpès kerrèng bân kolè' kerrèng.
* Lesso kronis.
* Kabâḍâ'ân segghut aobâ..
* Bârna soko aobâ oren.
* Otot tegang sarah, sakè' bân nyèlo.
* Bhâjhi' ka abâ' dhibi' bân segghut selfharm.
* Lèbur ka orèng sè lebbi koros.

## Sabâb

* Toronan
* Kennengngan
* Psikologis.
* Media online

## Aobhât

* Diet sè teppa' tamaso' nègghu nutrisi kakanan.
* Terapi.
* Aobhât, atanya ka dokter spesialis nutrisi.

## Sombher
Nganḍung èktopik

**Nganḍung èktopik** sè èkennal kalabân ekiesis otabâ nganḍung tuba iya arèya komplikasi kanḍungan sè èmbriona bâḍâ è lowar uterus namong bâḍâ è kennengngan laèn akanta serviks, ronggana tabu', tuba falopi, otabâ è ovarium. Bilâ sèl tellor sè ampon èbuaè cekka' ka tuba falopi, jâreya bhâkal nyebâbaghi bârâna otabâ peccana sèl tellor temma tombuna èmbrio. Tandhâ bân gejalana panèka loka andominal bân pendarahan è farji’. Korang ḍâri 50 persen orèng binè’ ngalami duwâ' gejala kasebbhut.

## Panyâbâb
Biasana nganḍung èktopik arèsiko tegghi ka bâgiyân orèng sè ngalami keputihan alang-ulang. Jârèya nandhâaghi bâḍâna infèksi ka organ ḍâlemma orèng binè'.

Infeksi sè alang-ulang ka organ ḍâlem rèya sè bisa anyâbâbaghi koman ongghâ ka saluran tuba falopi, sè panèka tamaso' saluran kennengnah akompolla cillita (obu' getar) sè bisa abhânto ghulina embrio maso' ka tèmbo' rahèm.

Dhâddhi rosakka ka tuba falopi, akanta polana infèksi. Saèngghâ kalabân bâḍâna karosakan rèya bhâkal ngalangi sèl tellor sè teppa' èbuaè kaangghuy maso' ka rehèm saèngghâ ahèrra cekka' ḍâlem tuba falopi dhibi' otabâ organ sè laèn.  

## Sombher
Anèmia ḍefisiènsi bessè

**Anèmia ḍefisiènsi bessè** iyâ arèya anèmia sè dhâddhi bilâ bhâdhân kakorangan zat bessè. Dhâsara, anèmia aropa'aghi panoronan jumla sèl ḍârâ mèra otabâ hèmoglobin ḍâlem aloran ḍârâ. Zat bessè rèya ḍâgghi' bhâkal è ghunaaghi kaangghuy ma bentu' hèmoglobin sè bhâkal ngèbâ oksigèn ka sakabbhina bhâdhân lèbât aloran ḍârâ è pembulu ḍârâ. Bilâ bhâdhân kakorangan zat bessè hèmoglobin sè bhâkal ngèbâ oksigèn ka sakabbhina bhâdhân jumlana toron sampè' asebbâbaghi kalakoan bhâdhân ta' èfèktif. Anèmia ḍefisiènsi bessè rèya bisa nyebbâbaghi  ghângghuwân fungsi kognitif, torona imunitas bhâdhân, kalambatan ka bhâdhân kembhâng, bâḍâna panoronan ka kalakowan sè è lakoni sabbhân arè, bân paobâ'ânna tèngka lako ka orèng sè è capo' panyakèt rèya.

## Panyebbâb
Ḍiagnosis anèmia ḍefisiènsi bessè è dhâsaraghi ka pamarèksa ḍârâ sè bâḍâ pamarèksa bitong ḍârâ otabâ sè è sebbhut kalabân *complete blood count* (CBC), kadhâr hèmoglobin, zat bessè ḍâlem  ḍârâ, bân kadhâr fèritin. Panbârâmpan panyâbâb anèmia ḍefisiènsi bessè iyâ arèya:

# Asopan kakan sè ta' nyokopè
# Bâḍâna ḍârâ è saloran pencernaan
# Bâḍâna ghângghuwân panyerapan zat bessè
# Mènstruasi
# Nganḍung
# Ḍonor ḍârâ
# Infèksi cacèng otabâ parasit

## Tandhâ bân Gejala
Tandhâ bân gejala ka anèmia ḍefisiènsi bessè ta' cè' khusussâ. Tandhâ bân gejala ka anèmia rèya a cem-macem a ghântong tèngkat kasara'an bân kalekkasân nambhâna anèmia, omor, bân kondisi kasèhadhânna. Bâḍâ kèya sè è capo' anèmia ḍefisiènsi bessè rèya ta' anḍi' gejala.

Pan-bârâmpan tandhâ bân gejala sè umum dhâḍdhi iyâ arèya:
# Lesso
# Bârna kolè' lebbi pocet ḍâri biasana
# Obu' bân kolè' sajân kerrèng bân kasar
# Koko lekkas locot
# Bâḍâna palpitasi ka jhântong
# Bâḍâna kalaènan pika (lèbur ngaèl otabâ ngakan bhârâng sè ta' biasa)
# jhilâ bân colo' sè sakè'
# Tanang bân soko dhâddhi cellep
# Lako è capo' infèksi
# Anḍi' nafso ngakan sè jhubâ'.

## Pangobadhân
Bilâ marè aprèksa bân kabhuktè ngalamin anèmia ḍefisiènsi bessè, maka pangobadhân bisa dhuli è jhâlâni. Pangobadhân anèmia è jhâlâni sesuai panyâbâb anèmia bân tèngkat sarana panyakèt. Pan-bârâmpan pangobadhân sè ollè è jhâlâni iyâ arèya:

# Obhât tablèt oral zat bessè
# Berri' zat bessè sacara intramuskular otabâ intravèna
# Transfusi ḍârâ
# Paghuna'an obhât-obhâtân agèn parangsang erythropoiesis (ESA).

## Sombher
Infeksi papilomavirus manossa

**Infeksi papilomavirus manossa** iyâ arèya virus sè nyerrang kolè' bân mèmbran mukosana manossa bân hèwân. Lebbi ḍâri 100 macemma papilomavirus manossa sè marè è identifikasiyyaghi.

*Human papilomavirus* (HPV) iyâ arèya infeksi sè ngallè ḍâri seksual (IMS) otaba infèksi menular seksual. Pan-brâmpan macem papilomavirus bisa dhâddhi kotèl, jhughân bisa dhâddhi infèksi sè asâbbâbaghi kalowarra lesi. Sakabbhina HPV è tranmisiyyaghi lèbât hubungan kolè' ka kolè'. Panolarra bisa lèbât hubungan seksual. Bânnya' tipe ḍâri virus arèya tapè sè lebbi bahaya iyâ arèya tipè 16 bân 18.

## Bârâmma panolarra HPV?
Sapa bhâi bisa è capo' HPV lèbât hubungan seks vagina, anal, otabâ oral kalabân orèng sè lakar anḍi' otabâ è capo' virus kasebbhut. Panyakè' arèya palèng serrèng nyebbar salama hubungan seks otabâ anal. Panyakè' arèya nyebbar lèbât seddhingânna kolè' sè prappa'enna ahubungan seks. Orèng sè è capo' HPV bisa nolarraghi infeksina ka orèng laèn maskè taḍâ' tandhâ otabâ gejala.

Lamon orèng malolo aktif ahubungan seksual, maka orèng rowa bisa è capo' HPV kèya, maskè karo ahubungan seks kalabân sèttong orèng. Orèng rowa paḍâ anḍi' gejala aon-taon samarèna ahubungan seks kalabân orèng sè anḍi' infeksi kasebbhut. Arèya malarat è kataowè bilâ orèng è capo' ḍâ'-aḍâ'na.

### Apa HPV bisa nyebbâbpaghi kanker?
HPV aropa'aghi agen otama ḍâri panyakè' kanker serviks bân kanker penis sè kaduwâna agabung ḍâlem panyakè' sè ngallè seksual otabâ infeksi sè ngallè seksual abhâreng panyakè' seksual laènna kanta HIV.

## Sombher
Kista Bartholin

**Kista Bartholin** iyâ arèya gângguân sè molaè bâḍâ bilâ bâḍâ bhârâng tasompet ka kelènjar Bartholin sè bâḍâ è ḍâlem labia. Kista sè okorna kèni' coma anyâbâbaghi gejala sè sakonni'. Kista sè okorna lebbi rajâ bisa animbulaghi bâḍâna bhârâng sè bârâ è sala settonga ḍâri vagina bân rassa nyo'-nyo' bâkto alako hubungan seksual, otabâ bilâ ajhâlân soko. Bilâ kista ngalami infèksi, bisa ngalami absès, sè nyâbâbaghi aobâna bârna kolè' dhâddhi mèra bân arassa cè' nyo'-nyo'en. Ta' perlo pangobaḍhân bilâ kista rèya ta' nimbulaghi manifèstasi gejala. Kista Bartholin apangaro sampè' 2% ka orèng binè’ è sakabbhina dhunnya. Kabâḍâân rèya segghut kadhâdddhiyân ka orèng binè’ otamana ka robuk omor sè ghi' subur.

Kista rèya bisa nimbulaghi rassa ta' nyaman otabâ rassa nyo'-nyo'. Ḍrainase èanjuraghi kaangghuy èkalako ka bâgiyân rèya. Ḍrainase sè palèng segghut èkalako iya arèya kalabân cara insèrsi kateter Word dâlem bâkto saminggu. Bhârâng jarèya polana segghut bâḍâna resiko anfal samarèna èkalako sayatan kèni’ bân ḍrainase. Segghut kèya èkalako dhudhit sè èkennal kalabân marsupialisasi otabâ, bilâ kista pagghun bâḍâ, ollè ngangka' kelènjar Bartholin. Pangangangka'an kelènjar rèya kadhâng èrekomèndasiaghi ka pasièn sè omor lebbi ḍâri 40 taon kaangghuy mastèaghi taḍâ' kanker. Scara umum, antibiotik ta' èkaparlo kaangghuy anangani kista Bartholin.

Sâbâb otamana ḍâri kista Bartholin rèya biasana ta' ètemmo. Absès kelènjar Bartholin biasana èsâbâbaghi ḍâri infèksi baktèri, tapè biasana bânni aropaaghi infèksi menular seksual (IMS). Bâḍâna infèksi polana gonore jarang ètemmo ka pasien rèya. Ḍiagnosis kista Bartholin biasana èdhâsaraghi ḍâri amnèsis gejala bân pamarèksaan fisik. Ka orèng binè' sè omorra è attas 40 taon, segghut èrekomèndasiaghi kaangghuy èkalako biopsi jaringan sakètar kaangghuy anyingkiraghi kemungkinan bâḍâna kanker.

Kista rèya ènyamai bi' sè nemmu, Caspar Bartholin, sè sacara teppa' ajâllasaghi kelènjar rèya ka taon 1677. Mekanisme sè nyâbâbaghi kista rèya èpasteaghi ka taon 1967 bi' ahli kanḍungan abaḍ ka-20 sè anyama Samuel Buford Word.

## Tandhâ bân gejala
Ka umumma kista Bartholin ta' animbulaghi gejala apa'a bhâi, maskè ka brâmpan kasâmpadhân bisa anyâbâbaghi rassa sakè' è bâkto aktivitas, otamana bâktona ajhâlân,  toju', otabâ ngalakoni hubungan seksual (ḍispareunia). Kista rèya biasana anḍi' okoran antara 1 sampè' 4 cm, bân kânnângngânna è bâgiyân medial labia minora. Kista Bartholin segghut ghun bâḍâ è bâgiyân kacèr otabâ kangan (unilateral) ḍâri kelènjar bilâ kista sè kènè' umumma ta' animbulaghi nyo'-nyo', kista sè rajâ bisa animbulaghi rassa nyo'-nyo' sè cokop signifikan.

## Patofisiologi
Kista kelenjar Bartholin muncul polana bâḍâ panyompeten ḍâri saluran sè maghili cairan ḍâri kelènjar Bartholin. Panyompeten rèya otamana ètimbul aghi karana bâḍâna infèksi otabâ panyompeten mukus. Hasèl sèkrèsi produksi ḍâri kelenjar Bartholin ta' bisa kalowar saèngghâ anyâbâbaghi bâḍâna kista.

## Sombher
Emesis gravidarum

**Èmesis graviḍarum** oṭabâ nyama laènna *naus*è*a graviḍarum* (NVP), oṭabâ nyamana lebbi èkennal *morning sickness* iyâ arèya tanḍhâ ubâuwân biasana kalabân ngota sè omomma kadhâḍḍhiyân è awwâl kanḍungan, biasana è trisemèster sè kapèng sèṭṭong.  Kabâḍâ'ân panèka omomma èyalamè kalabân lebbi ḍâri bâbine' nganḍung sè èsabâbaghi ongghâna kaḍhâr hormon èsṭerogen. È sabâgiyân kadhâddhiyân, ḍâ-tanḍâ panèka èalamè kèya sareng bâbinè' sè aghuna'aghi konṭrasèpsi hormonal oṭabâ sè ajhâlânaghi cem-macemma ṭerapi hormonal. Ḍâ-ṭanḍâ panèka biasana ghi' lagghu ḍâlem frèkuwènsi sè bâkal ṭoron bân arèna segghuṭ aṭambâna omor kanḍungan.

Aḍhasaraghi stuḍi è taon 2017, ètaksèr 70 sampè' 80 persèn bâbinè' nganḍung ngalamè ubâuwân. Ḍâ-ṭanḍâ rèya èmolaè kèrana minggu kapèng 6 kanḍungan. Rassa ubâuwân biasana bhâkal taḍâ' è 14 minggu kanḍungan bân è sabâgiyân kasus sè ṭak omom, bisa ṭerros sampè' ṭrimesṭer kapèng ḍuwâ' bân ṭello' kanḍungan.

## Sabâb
Sampè' saṭèya, sabâb ḍâ-ṭanḍâ rèya ghi’ ta' èkataowè pasṭèna, namong sabâgiyân sabâb ḍâ-ṭanḍâ rèya iyâ arèya:

* tèngghina kadhâr sirkulasi hormon èsṭrogen è bhâdhân. Kadhâr hormon èsṭrogen è bâdhân omomma bhâkal tègghi è bâkṭo nganḍung. Tapè, sampè' saṭèya ghi' taḍâ' panalètèyan sè bisa abhukṭèaghi katarèkedhân antara tègghina kadhâr hormon rèya sareng ḍâ-tanḍâ èmèsis graviḍarum rèya.
* kadhâr ghulâ è ḍârâ sè mandhap. Hipoglicèmia èsabâbbaghi serrebbhân ènergi sareng plasènṭa, tapè ghi' taḍâ' panalètèyan sè ngasèlaghi bân abhuktèaghi.
* tègghina kadhâr hormon hCG. Maskèya taḍâ' èkadhân langsung, ṭègghina hormon rèya dhâddhi sabâb tègghina hormon èsṭrogen, dhâddhi nyabâbaghi ḍa-tanḍa rèya.
* tègghina sènsiṭiviṭas bâu.
* ṭègghina kadhâr bilirubin sè èsabâbaghi mènangka tègghina kadhâr ènzim è aṭè.

## Somber
Kècap

**Kècap** jârèya bumbu ḍâpor otabâ panyeddhâ’ kakanan sè aropa caerân abârna celleng sè rassana manès otabâ accèn. Bahan dhasar aghâbây kècap biasana iyâ arèya kedhelli potè otabâ kedhelli celleng. Namong bâḍâ jhughân kècap sè èghâbây ḍâri bahan dhâsar aèng nyior sè omomma arassa accèn.

Kècap manès biasana atèkstur kentel bân èghâbây ḍâri kedhelli, sabâtara kècap accèn atèkstur lebbi caer bân èghâbây ḍâri kedhelli sè anḍi’ kandhungan bujâ sè lebbi bânnya’, otabâ jhuko’ tasè’. Salaèn abahan dhâsar kedhelli potè otabâ kedhelli celleng bân aèng nyior, kècap jhughân bisa èghâbây ḍâri ampas tahu sè gherrâ.

* Abahan baku kedhelli

o  Kècap manès aropa’aghi produk fermentasi kedhelli sè ngangghuy ḍuwâ’ tahap paghâbâyyân, koji bân moromi.

o Kècap accèn (Inggris: *soy sauce*, otabâ caos kedhelli, karana okara *ketchup* ḍâlem bahasa Inggris noddhu ḍâ’ caos tomat).

* Kècap aèng nyior: abahan baku aèng nyior
* Kècap ampas tahu: abahan baku rèkarèna (ampas) tahu
* Kècap inggris (*worcestershire sauce* otabâ *worcester sauce*): sajenis kècap sè arassa mustard Inggris sè kowat.
* Kècap jhuko’: abahan baku jhuko’

Salaèn rowa, ghi’ bânnya’ macemma kècap laènna è naghârâ laèn, misalla shoyu è Jeppang, bân ganjang è Korea.

Macemma rassa kècap biasana èsebbâbaghi ḍâri bâḍâna acem-macem cara bân abitta fermentasi, parbhândhinga aèng, bujâ, kedhelli sè èn-laèn, bân jhughân èsebbâbaghi bahan tamba’an sè ècamporaghi ka ḍâlemma.

Ḍâlem parkembanga, è Tanah Air Indonesia jennis kècap manès lakar ampon takennal èkaghâbây palappa dhâ’-seddhâ’, rakèra molaè abad ka-18. Bahkan, kècap jhughân èparkera’aghi ampon maso’ Nusantara jhâu sabellunna rèya, bâkto imigran dâri Tiongkok akennalaghi kècap accènna. Akulturasi budaya sè acampor ḍâlem satiyap dhis-dhisan kècap sè tiya nikmati, ropana ngèbâh carèta dhibi’ bâgi para produsènna.
Bhâbâng

**Bhâbâng** jârèya istilah sè biasa èyangghuy sakalompok tatombuwân penting bâgi manossa sè tamasok ḍâlem gènus Allium. Obi, dâun, otabâ kembhâng bhâbâng èghuna'aghi ghâbây jhângan otabâ palappa, taghântong bârâmma sè aghuna’aghina.
Nyosoè

**Nyosoè** (bahasa Inggris: *breastfeeding*) iyâ jârèya prosès merri’ susu ka bhâji’ otabâ na’-kana’ kènnè’ ngangghuy air susu ibu (ASI) ḍâri sosona embu’. Bhâji’ aghuna’aghi rèflèks nyessep ka’angghuy nga’ollè bân ngalunyo’ susu.

Bhuktè èkspèrimèntal nyimpulaghi bahwa aèng sosona embu’ jârèya gizi palèng beccè’ ka’angghuy bhâji’. Para pakar ghi’ memperdebatkan bârâmpa abitta periode nyosoè sè palèng beccè’ bân bârâmpa jhâu risiko pangangghuyân susu formula.

Bhâji’ bisa èsosoè sareng embu’na dhibi' otabâ orèng binè’ laèn. ASI jhughân bisa èperres bân èberri’aghi lebât alat nyosoè sè laèn akaḍi’ botol susu, cangkèr, sènḍok, otabâ pipèt. Susu formula jhughân tasadiya ka’angghuy para embu’ se lo’ bisa otabâ mèlè lok nyosoè, tapè para ahli sapakat bahwa kualitas susu formula lok sabeccè’ ASI. È bânnya’ naghârâ, pamerri’an susu formula takaè’ sareng tingkat kamatèan bhâji’ sè èsebbâbâghi diare, tapè manabi sè ngâbây èlakonè tèngatè ngangghuy aèng bhersè, pamerri’an susu formula cokop aman.

Pamarenta bân organisasi internasional sapakat onto’ apromosiaghi nyosoè sebagai mètode palèng beccè’ ḍâlem pamarri’an gizi bhâji’ setidaknya taon partama bân bahkan lebbi abit polè, antara laèn WHO, Akademi Dokter Anak Amerika *(American Academy of Pediatrics)*, bân Departemen Kesehatan.

## '''Anatomi Soso'''
Soso ebâgi dhâddhi pan-bârâmpan bâgiyân iyâ jârèya lobus, pentil, bân areola. Areola arèya kennangan se teppa’ dâlem nempèlaghi colo’na bhâji’ èbakto nyosoè. Areola andi’ ghuna makalowar kalènjhâr pello sè bisa malemmes soso teppa’ nyosoè.

## '''Fisiologi Soso'''
Soso akembâng è bâkto masa pubertas. Rajâ kennè’na soso lok ahubungan sareng kamampowan nyosoèn bân volume ASI sè èhasèllaghi. Lok coma babinè’an, kè’-lakè’ jhughân anḍi’ kalènjhâr mammae otabâ sè segghut èsebbhut soso. Kèng coma bâgi babinè’an, soso ngalamè perkembangan bân adhâddhiyaghi abentu’ menonjol è dâdâ. Cem-macemma okoran soso ètentowaghi sareng variasi jumlah jaringan lemak bân jaringan ikat se bâdâ è dâlemma.

## '''Fisiologi nyosoè'''
Proses produksi, sekresi, bân pangalowaran ASI ènyamaè laktasi.
Kocèng

**Kocèng** (Bhâsa Madhurâ: ꦏꦺꦴꦕꦺꦁ) èsebbhut jhughân **kocèng domestik** otabâ **kocèng roma** (nyama ilmiah: *Felis silvestris catus* otabâ *Felis catus*) iyâ jarèya sajennis mamalia karnivora ḍâri kaluwarga *Felidae*. Oca’ “kocèng” biasana noddhu ka “kocèng” sè la ampon èpanotot, tapè bisa jhughân noddhu ka “kocèng raja” akadi’ singa bân harimau sè jhughân tamaso’ jennis kocèng.

Kocèng ampon acampo sareng ka’oḍi’ân manossa palèng enjâ’ molaèn 5.000 taon SM, kalabân ètemmona kerangka kocèng è Pulau Siprus. Molaèn jhâman 3.500 SM, orèng Mesir Kuno ampon aghuna’aghi kocèng ghâbây nyeggha tèkos otabâ kèbân pengerat sè laènna ḍâri lombhung sè nyèmpen hasèl anyèh.

È bâkto rèya, kocèng arèya sala sèttong kèbân obuwân palèng populer è dhunnya. Kocèng sè ghâris katurunanna ècatet sacara resmi sebagai kocèng trah otabâ galur murni (*pure breed*), akadi’ persia, siam, manx, bân sphinx. Kocèng akaḍi’ rèya biasana dibiakkan è kennangan pamalihara’an kèbân resmi. Jumlana kocèng ras ghun coma 1% ḍari sakabbhina kocèng kampong. Kocèng jhughân jennis kèbân obuwân sè bânnya’ èkalèburè amarghâ tèngka lakona sè loco.

Bhângsa:Kèbân
Mammografi

**Mammografi** iyâ arèya proses pamarèksa’an sosona manossa ngangghuy sinar-X dosis mandhâp (omomma akisar 0,7 mSv). Mammografi èghuna’aghi ka’angghuy nyelling pan-bârâmpan tipe tumor bân kista, bân la kabhuktèyan bisa ngorangè mortalitas amarghâ kanker soso. Salaèn mammografi, pamarèksa’an soso dhibi’ bân pamarèksa’an dokter sacara tarator jârèya cara sè efektif ka’angghuy ajâgâ kesehatan soso. Pan-bârâmpan naghârâ ampon nyarannaghi mammografi rutin (1-5 taon sakalè) bâgi orèng binè’ sè ampon ngalèbâdhi saparona omor ghâbây metode screening ka’angghuy adiagnosa kanker soso lebbi awwâl.

## '''Panarapan mammografi'''
Sebagaimana pangghuna’an sinar-X laènna, mammogram aghuna’aghi radiasi ion ghâbây ngasèllaghi ghâmbhâr. Radiolog lajhu nganalisis ghâmbhâr ka’angghuy nemmowaghi bâḍâna partombuwan sè abnormal. Mako teknologi mammografi ampon bânnya’ kamajuan bân inovasi, bâḍâ komunitas medis sè amangmangaghi mammografi amarghâ tingkat kasala’an sè ghi’ tengghi bân amarghâ radiasi sè èghuna’aghi bisa anyebâbaghi bahaya.

Èkataowe bahwa sakitar 10% kasus kanker lo’ bisa èḍeteksi kalabân mammografi (*missed cancer*). Kapanèka èsebâbaghi antara laèn jaringan normal sè lebbi tebbel è sakitar kanker, otabâ notopè jaringan kanker saèngghâ jaringan kanker lo’ ekatèla’.

Baḍa 2 jennis mammografi:

·        screen-film mammografi, akaḍi’ rontgen sè aghuna’aghi film sè kodhu ècètak

·        full-field mammografi, hasèlla bisa èkatela’ dâri monitor sacara digital bân bisa ècètak manabi èparlowaghi.

È bakto rèya, mammografi ghi’ dhâddhi standar palèng becce’ dâlem screening awwâl kanker soso. *Ultrasound, Ductography*, bân *Magnetic Resonance* jârèya pan-bârâmpan teknik laèn sè jhughân èguna’aghi ḍâlem makowat hasèl mammografi. *Ductogram* èghuna’aghi ḍâlem ngevaluasi ḍârâ sè kalowar ḍâri pentil. *Magnetic resonance imaging* (MRI) èghuna’aghi ghâbây evaluasi lanjutan otabâ sabellunna operasi ghâbây ajhelling bâḍâna daerah abnormal laenna.
Tahu

**Tahu** iyâ arèya kakanan sè èghâbây ḍâri lo-kolona perresan bighina kedhelli sè ngalamè koagulasi. Tahu asalla dâri Tiongkok, akaḍi’ kècap, tauco, bakbo, bân bakso. Nyama “tahu” arèya serrapan ḍâri bhâsa Hokkian (tauhu) (Hanzi: 豆腐, hanyu pinyin: doufu), sè sacara harfiah artèna “kedhelli sè efermentasi”. Tahu ampon èkennal è Tiogkok ḍâri jhaman ḍinasti Han sakitar 2200 taon lambâ’. Sè nemmoèn iyâ arèya Liu An (Hanzi: 劉安) orèng katoronan bhângsawan, kompoy ḍâri Kaisar Han Gaozu, Liu Bang sè majhâghâh ḍinasti Han.

Vèrsi tahu sè èkennal neng Jepang iyâ arèya tahu sutra (絹漉し豆腐, kinugoshi tōfu). Tahu sutra lebbi lemmes bân korang tahan kalabân pangola’an lebbi lanjut, saèngghâ biasana èkonsumsi matta. Tahu sacara omom eghibâ orèng Cina sè maranto ka sakabbhina penjuru dhunnya saèngghâ moncar ka Asia Timur bân Asia Tenggara, lajhu akhèrra ka sadhunnya.

## Tahu neng Indonesia
Tahu ampon ngalamè indigenisasi neng Indonesia saèngghâ moddul acem-macem varian tahu bân kakanan abahan tahu. Bârnana tahu bâdâ sè potè otabâ konèng. Polana sè takennal, tahu dhâddhi bagiyân sè tak apèsa sè ètemmowèn neng kennangan ngakan neng acem-macem ondhâghân sosial neng Indonesia, apolong sareng tempe.

Neng Kediri tahu konèng dhâddhi kakanan khas. Tahu arèya èkennal *tahu takwa*. Kennangan laèn sè jhughân terasosiasi sareng tahu arèya Sumedang (tahu Sumedang).

Tahu ghi’ akaè’ sareng kembang tahu bân tauhue (jhughan èsebbhut “kembang tahu”) manorot cara aghâbây.

Macemma kakanan sè manoro’ tahu antarana tahu bacem, tahu bakso, tahu campor, tahu guling, tahu isi (tahu bunting), perkedel tahu, bân kerupuk tahu, tahu peddhis, tahu krisipi, tahu pettis, bân tahu gimbal. Tahu ghuring biasana èsajhi ghâbây marengi kakanan akuwa caer, akaḍi’ mi bakso bân soto; otabâ batagor. Siomay, sala settong bentu’ dimsum, jhughân aghuna’aghi tahu tuwap ghâbây komponènna.
Obu'

**Obu’** otabâ segghut èsebbhut **bulu** iyâ arèya organ akaḍi’ bula’ sè tombu neng kolè’na kèbân bân manossa, otamana mamalia. Obu’ moddul dâri èpidermis (kolè’ lowar), mako asalla ḍâri folikel obu’ sè bâḍâ jhâu è bâbâna dermis. Struktur akadi’ obu’, sè èsebbhut trikoma, jhughân ètemmowèn neng bu-tombuwân.

## Bârna obu’ manossa
Bâdâ acem-macem bârna obu’ manossa. Namong bârna alami cokop èbâgi dâlem 6 golongan rajâ: Celleng, soklat, pirang, auburn, mèra, bân bu-abu potè. Auburn rowa artèna soklat ngamèra. Manabi obu’ bu-abu potè coma ètemmowe neng orèng towa, orèng albino, bân sabâgiyân kasus defisiensi tirosin.

Apa sè ngatur bârnana obu’ manossa? Pigmen sè ngatur bârna obu’ bâdâ duwâ’ macem, arowa eumelanin bân feomelanin (istilah Latinna: phaeomelanin, artèna melanin bu-abu). Paènga’ jhâ’ melanin tak padâ sareng melamin. Melanin arèya pigmen soklat towa; sè ngatur acem-macem bârna “biologis” manossa. Molaèn dâri bârna kolè’, iris mata, sampe’ bârna obu’. Orèng albino ngalamèn defisiensi melanin sè cokop berrâ’, maka jârèya hamper adâ’ melanin sama sakalè neng kolè’na. Manabi melamin iyâ arèya plastik sè èyangghuy ghâbây pelapis pakakas roma tangga bân industri; sè segghut èpamaso’ ka dâlem susu ghâbây namba kadar nitrogen, namong bisa ngakibataghi gangguan fungsi ginjal.
Histerektomi

**Histerektomi** iyâ arèya ngangka' rahim otabâ uterus kalabân èbedah.

## Carana
Parappa'en ngangka' rahim, sèrviks otabâ lè'èr rahim jhughân èangka'. Histerektomi bisa èkalako è farji' otabâ sayatan è tabu'. Mon ghun terro ngangka' rahim, histerektomi bisa è vagina. Bilâ okoran rahim ta' biyasana bân terro ngangka' struktur reproduksi akanta ovarium bân saluran tuba falopi kodhu ngangghuy sayatan tabu'.

Parappa'en sèrviks èangka' biyasana bâḍâ jhâi'en ghâbây ngikat sè ahasèl lipatan è farji' polana bâḍâ buka'an kènè' neng ujung farji' ma'lè bisa makalowar cairan. Ḍalem pan-brempan mènggu, bukka'an rèya bhâkal beres bân notop dhibi'.

## Macemma
Bâḍâ 3 macem histerektomi yakni histerektomi subtotal otabâ sabâgiyân, total kalabân salpingo-ooforektomi unilateral, total kalabân salpingo-ooforektomi bilateral, radikal otabâ Wertheim.

## Sombher
Ginekologi

**Ginekologi** (kalabân harfiah iyâ arèya  "èlmo kaangghuy orèng binè') iyâ arèya cabang èlmo kaḍokteran sè khusus ajhâr lalaran-lalaran sistem reproduksi orèng binè" (rahim, vagina, bân ovarium). Neng massa modern arèya, kabânya'an ginekolog polè iyâ arèya ahli obstetrik. Katarampilân kaangghuy bedah pangghul bân pangataoan kaangghuy kabâḍâ'ân urologi orèng binè' èbutoaghi è latian ginekologi modern.

## Sajhârâ
Pakâmbangan cabang èlmo kaḍokteran è biḍang ginekologi bâḍâ sajjâ" paradaban Yunani-Romawi. Sala sèttong ensiklopedia rajâ kaangghuy ginekologi èpaterbi' ḍâri Caspar Wolf è taon 1566. J. Marion Sims dhâddhih sosok sè kataoèn kalabân eppa' ginekologi kalabân upayana ḍâlâm alabân prasangka bân panolakân masyarakat ḍâ' beḍah ginekologi kalabân pamarèksaan apabhâih kaangghuy organ seksual orèng binè'. Kaghuna'an cara anestesi bân antiseptik iyâ arèya pamajuân ḍâlâm biḍang ginekologi sè abânto ètèrèma beḍah ginekologi sacara umum. Ginekologi pas dhâddhih spesialisasi sè kapèsa è taon 1880.

## Sombher
Mastitis

**Mastitis** iyâ arèya panyakè' sè segghut kennèng ka embu' sè parappa'en anyoso bhâji'. Panyakè' rèya aropaaghi peradangan è soso bân bâḍâ ra-mèra è kolè'na sampè' puting soso. Kabâḍâ'ân rèya biyasana segghut dhingla bhâji' omor 3 bulân.

Macemma mastitis bâḍâ ḍuwâ' yakni:

# Mastitis tanpa infeksi (stasis ASI) yakni èsabâbaghi penyumbatan jaringan ASI, akhèrra dhâddhi penumpukan è ḍâlem soso sampè' bengka' bhân torkadhâng radang.
# Mastitis infeksi karana bakteri staphylococcus aureus.

## Ḍhâ-tanḍhâ

# Lesso
# Suhu bhâdhân tègghi
# Demam
# Soso tel-ghâtel.
# Kolè' soso ra-mèra
# Bengka'.
# Soso nyèlo.
# Bâḍâ benjolan sè sakè'.
# Sakè' parappa'en nyosoè
# Bâḍâ nana è puting

## Sombher
Kanker ovarium

**Kanker ovarium** iyâ arèya panyakè' sè bânnya' bu-tombu ta' normal è ovarium bân tumor sè nyerrang ovarium bân bisa nyerrang angghuta bhâdhân sè laèn Ovarium bâḍâ 3 sèl yakni sèl epitel, sèl germinal, bân sèl stroma. Kanker rèya tombuna ceppet. Stadium sèttong sampè' stadium satarossa bisa ghun kadhâddhiyân è sèttong taon. Kanker ovarium awalla ḍâri tumor malignan sè tombu è ovarium. Tumor malignan iyâ arèya sèl-sèl sè tombu ta' terkontrol sampè dhâddhi kanker.
Mongghu British Medical Journal bân Target Ovarium Center, bhuto bâkto sèttong bulân ma'lè onèng ka panyakè' rèya samarèna bâḍâ ḍhâ-tanḍhâ. Risiko kanker ovarium sajân rajâ ka orèng binè' sè abek seppo bân bânnya' teppa' ka orèng binè' se ampon manopouse.

## Ḍhâ-tanḍhâ
Ḍhâ-tanḍhâ umum kanker ovarium iyâ arèya:

# Segghut nyèlo è tabu'.
# Okoran tabu' sajân rajâ.
# Mlarat ngakan bân ta' napso ngakan.
# Segghut arasa kennyang.
# Segghut ngota bân ataè.
# Segghut kembung.
# Pendarahan è farji'.
# Berrâ' bhâdhân toron.
# Segghut lesso bân sakè' cèṭâk.

## Sombher
Pelecehan seksual

**Pelècèhan sèksual** otabâ gangguwân sèksual panèka macemma pelècèhan sè jellas otabâ samar tamaso' aberri' ombhâlân sè ta' pantes mènangka bâlessân. Pelècèhan sèksual bisa aropa'aghi fisik otabâ ajhâghân ngalakonè jima' bân laènna sè asèpat sèksual. Pelècèhan sèksual aropa'aghi oca' jhubâ' sampè’ kakerrasân otabâ panyerrangan sèksual. Pelècèhan bisa kadhâddhiyân ḍâ' ka kennengngan lako, roma, sakola, otabâ lembaga aghâma. Palako otabâ korban bisa lalakè' otabâ bâbinè'.

## Palako bân korban
Sacara omom bâbinè’ segghut dhâddhi korban pelècèhan sèksual.

* **Palako** pelècèhan sèksual bisa sèra bhâin ta' nyongngo' *jenis kelamin*, omor, sakola, nèlay budhâjâ, aghâma, warga naghârâ, status sosial.
* **Korban** dhâri palako pelècèhan sosial èsoprè sopajâ nyatet kabbhi kadhâddhiyân tarmaso' idèntitas palako, kennengngan, bhâkto, saksè bân kalakoan sè èkalako sè èyhanggâp ta' malèbur. Bân alaporaghi ka orèng sè ngobâsanè.
* **Saksè** bisa dhâdhi orèng sè ngèdingaghi otabâ ningahalaghi kadhâddiyân teppak parkara ka'dissa. Korban jhughân èsoprè sopajâ noddhuaghi sèkap kelo’-lebhurân ḍâ' kalakoan pelècèhan.

### Pelècèhan sèksual è kennengan lako
Pelècèhan sèksual è kennengan lako pola khadhâddiyân 

# Tèppa' kapotosân kapegawaian tartanto èghâbây amarghâ orèng sè kasèbbut ngalakonè otabâ lo’ poron mèsèmma' sèksual ḍâlem kalakoanna. Kapotosân kapegawaian akadhi promosi, aparèng pengharga'an, latèyan bân ontong laènna.
# Panolaghân bhâkal pesemma’an sèksual sè kalabân lo’ maso' akal apangaro ḍâ' panilaian kalakoanna orèng otabâ adhâddhiaghi kennengan lako sè mekennè' orèng laèn, kerras, otabâ bânnya' tekkanan laèn.

### Cem-macemma kalakoan sè tamaso' ḍâlem pelècèhan sèksual è kennengan lako
* Congoco seks, aghudâ kalabân ros-terrosân ḍâ’ parkara seks kalabân langsong otabâ lèbât mèdia akadhi sorat, SMS, otabâ sorat èlèktronik.
* Nyèksa kalabân oca' ḍâ’ parkara sè tamaso' seks.
* Nyèddhing nègghu'  kalabân tojjhuwân sèksual.
* Kalabân aolang nadhhèk cè’ sèmma'en otabâ sampè' paḍâ nyèdding antara duwâ' bhâdhân.
* Kalabân aolang mènta orèng ka'angghuy ngènhèp, noro' mangkat è loar jhâm kantor maskè orèng sè èpènta ampon ta' poron  otabâ lo’ ngangghâp  ta' lèbhurrâ. Marèngè bhârâng otabâ ningghâlaghi râng-bhârâng sè bisa noddhuaghi ḍâ' seks.
* Kalabân aolang noddhuaghi kalakoan sè noddhu ḍâ’ ka panglèbur seksual. Aghâbây otabâ ngèrèmaghi ghâmbhâr kartun otabâ laènna sè ahubungan kalabân seks bân èrassa alanggar tèngka otabâ bâtes.
* È loar jhâm lako maksa'aghi ajhâghân sè terkait kalabân seks sè apangaro ḍâ’ kennengan lako.

### Panyegghâ'ânna

* Ghâbây korban bâdâ pan-brâmpan panyegghâ'ân akadhi langsong majhâu ḍâri palako, è lingkungan otabâ è sosial mèdia.
* Ta' nyèbbhutaghi, aparèng onèng, bân marèngè tandhâ sè bisa mameddhâl pangaterro sèksual palako langsong ongghâ. contona: langsong alapor ḍâ’ pihak sè ngakobâsaè kalabân nyèrta'aghi bhuktè, mâ'ènga’ proses palaporan bhuto bâkto parkara è palèng semma' otabâ palèng lekkas sè èkalako panèka nyarè partolongan orèng sè sèmma' manabi parlo èbâlâi kalabân kajâ.
Kongres bâbinè' Inḍonèsia

**Kongres bâbinè' Inḍonèsia** otabâ èrègkes Kowani iyâ arèya federasi ḍâri organisasi sakompolan orèng binè' Inḍonèsia mongghu Undang-Undang sè bâḍâ è ḍâlem lingkup nasional. Kowani ènaddhekaghi teppa' taon 1928 è Jakarta, Inḍonèsia. Organisasi rèya marè olle bânnya' penghargaan sacara nasional, regional otabâ Internasional. 

## Sajhârâ
I. Nèyat Kongres orèng binè' Inḍonèsia (Kowani) è masyarakat bân semangat rèng bine' è bidang ḍâlem jhâman pembangunan rèya polana peranan tokoh sè marè èlakonèn bi' pergerakan orèng bine' ḍâri jhâman lambe', teros èbhârengngèn bi' tombuna organisasi-organisasi rèng binè' sè narèma macemma aspirasi bân sabâgiyân rajâ iyâ arèya bâgiyân ḍâri organisasi ngangoḍâdhân sè bâḍâ. 

II. Sompa masèttong sè èkoca'aghi ḍâlem kongres ngangoḍâdhân teppa' tangghâl 28 Oktober 1928 bân makowat gerakan orèng binè' Inḍonèsia ghâbây marajâaghi kongres rèng binè' Inḍonèsia sè kesèttong teppa' tangghâl 22 Ḍèsèmber 1928 neng Yogyakarta. Tema pokok kongres iyâ arèya masèttong antara organisasi rèng binè' Inḍonèsia sè teppa' bâkto juwa ghi' kadhibi'. Kongres rèya marè mennang maddhek badan federasi organisasi rèng binè' sè mandiri sè ènyamaaghi "Perikatan Perkumpulan Perempuan Indonesia" sè èrèngkes PPPI.

III. Kadhâddhiyân rajâ teppa' tangghâl 22 Ḍesèmber 1928 ajiya terros èdhâdhiyâghi patoghân sajhârâ bi' persatowan pergerakan bâbinè' Inḍonèsia. PPPI aobâ nyama brempan kalè, tèppa' taon 1929 dhâddhi "Perikatan Perkompoelan Istri Indonesia (PPII). Kongres PPII taon 1930 è Sorbhâjâ motossaghi rèya "Kongres berasaskan Kebangsaan Indonesia, ajunjung bâbinè', meneguhkan imannya" sabâb rèya tojjhuwân pergerakan rèng binè' Inḍonèsia. Salaèn ghâbây ngajuangngaghi pebeccè'an ḍrejhât kedudukan rèng binè', rèya ngejuangngaghi kamardhikaan, mempertahankan bi' ngèssè'e abhangon bhângsa bân naghârâ. Ajiya sè ngebhidhâ'aghi perjuangan emansipasi rèng binè' Indonesia sè emansipasi è lowar naghârâ.

IV. Teppa' taon 1935, PPII aghântè nyama dhâddhi "Kongres Perempoean Inḍonèsia bân teppa' taon 1946 ḍâddhi Kongres rèng binè' Inḍonèsia sè èrèngkes KOWANI sampè' setiya rèya 

V. Teppa' Kongres rèng binè' Inḍonèsia II taon 1935 è Jakarta, bâḍâ berempan kepotosan penting sè parlo èperhatiaghi:

# Sabâb kawâjibhân otama rèng binè' Inḍonèsia rèya ḍhaddhi "IBU BANGSA" sè usaha nombuaghi penerus anyar sè lebbi sadar ka kebangsaan.
# Sopajâ angghuta Kongres mabâḍâ hubungan  sè beccè' bi' penerus ngoḍâ, polana kodhu pengertèan ḍâlem bi' penerus, sabâb parlo tèngka salèng ngarghâaghi bân ta' matao bhâdhân.
Pre-eklampsia

**Pre-eklampsia** otabâ preeklampsia panèka sindrom sè etandâi kalabân tekkanan dârâ tengghi, kènaè’ân kadar protein è dhâlâm urin (proteinuria), bân pembengka’an ètongka’ (edema). Pre-eklampsia èalamè sarèng èbhu se parappa’ ngandhung, otamaèpon para èbhu ngodhâ sè anyar pertama kalè ngandhung. Penyebâb pastè pre-eklampsia gilo’ ékaonengè saèngghâ ghi’ melarat ghâbây è cegghâ kamunculânna. Manabi pre-eklampsia atamba sarah ka masa kandhungân, maka bhâkal  asebbhâbaghi eklampsia sè sampè' ka adhinggâl dhunnya.

## Tanḍhâ
Pre-eklampsia biasânna bhâkal molaè anonju’aghi gejalâ manabi omor kandhungân amaso’é 20 mènggu. Dhâ-tanḍhâ sè è rassa’aghi sarèng èbhu ngandhung antara laèn sake’ cetak è daerah dâi, rassah nyerri è daerah antara tabu’ bân dâdâ, gangguwân ngoladhi, rassah mual, gangguwân pernafasân, bân gangguwân kasadarân. selaèn gejalâ-gejalâ panèka, pre-eklampsia bhâkal sabbhân arè muncul asarèng kalabân kenaè’ân berrâ’ bâdhân saèngghâ dâddhi edema, kanaè’ân tekkanan dârâ, bân bâdâna protein è dhâlâm urin.  

### Nyègghâ
Meskèpon penyebbâb pastè pre-eklampsia gilo’ éketaowè, para èbhu sè ngandhung ollè memperkenè' kamungkinân timbullâ  pre-eklampsia kalabân ngalakonè diet kakanan, istirahat cokop, bân ngalakonè pangawasân kandhungân. Diet kakanan sè è maksod panèka kalâbân mengkonsumsi kakanan sè pendâ’ lemak. Manabi berrâ’ bâdhân atamba otabâ edema, maka diet tamaso’ ngorangè konsumsi bujè.

Bhângsa:Kasèhadhân
Perrang Uhud

**Perrang Uhud** iyâ arèya perrang antaran prajhurit kaom moslèm  bân kaom kafèr Quraisy è arè Satto, tangghâl 23 Maret taon 625 Masèhi (7 Syawwâl tahon 3 Hijriyâh). Pèrrang rèya meddhâl korang ḍâri sataon lebbi samèngghu ḍâri samarèna Perrang Bâḍâr. Prajhurit kaom moslèm bâkto ghânèka bâḍâ 1000 orèng tapè polana oca'en Abdullah iyâ rèya katowana orèng monafèk (ghâḍhâk) âri kotta Madinah saèngghâ bânnyak kaom monafèk sè nyorot ta' dhâddhi noro' perrang sabânnya'en 300 orèng, saèngghâ bitonganna prajhurit kaom moslèm sè noro' è perrang Uhud coma 700 orèng. Anapon prajhurit kaom kafèr sabânnya'en 3.000 orèng. Prajhurit kaom moslèm èkatowaè sareng Nabbhi Muhammad, kaom kafèr èkatowaaè bi' Abu Sufyan. Èsebbhut perrang Uhud polana bâḍâ è seddhi'en ghunong Uhud sè bâḍâ 4 mil jhâuna ḍâri Masjid Nabâwi bân anḍi' katèngghiyân 1000 kaki ḍâri tana kalabân lanjhâng 5 mil.

## Sombher

Bhângsa:Islam
Bhângsa:Muhammad
Raḍang pèlvis

Panyakèt **raḍang pèlvis**/ panyakèt radang panggul otabâ èsebbhut jhughân sareng Pelvic Inflammatory Disease (PID) iyâ arèya panyakèt sè bânnya' kadhâddhiyân ka orèng binè'. Panyakèt radang pelvis aropa'aghi panyakèt sè èsâbâbaghi infeksi sè nyerang pan-brempan organ reproduksi orèng binè'. Organ-organ kasebbhut è antarana arèya serviks (lè'èr rahim), uterus (rahim), tuba fallopi (saluran indung telur), bân ovarium (indung telur). Biyasana sè aghâbay bâḍâna panyakèt rèya panèka komplikasi ḍâri infeksi menular seksual (IMS) akadhi infeksi klamidia bân gonore. Infeksi klamidia bân gonore aropa'aghi panyakèt infeksi sè èsabâbaghi bakteri sè nolar lèbât aktivitas seksual. Bakteri ḍâri infeksi kasebbhut bisa sabâbaghi infeksi ka lè'èr rahim. Baktèri ḍâri infeksi rèya bhâkal ceppet è hèd ḍâteng bân nyebbar ḍâri farji' sampè' organ reproduksi laènna. Kabâḍâân rèya kodhu ceppet èsambi ka dokter. Panyakèt rèya bisa beres bân bisa molad kèya.

## Sabâb
Panyakèt radang panggul (pelvic inflammatory disease) arèya panyakèt sè ḍateng amarghâ infeksi sè nyerrang serviks, uterus, tuba falopi, bân ovarium. Panyakèt rèya biyasana nyerrang orèng binè' sè la aktif secara seksual bân omor 15 taon sampè' 24 taon. Amarghâ panyakèt rèya bisa infertilitas (kemandulan), nyèlo panggul kronis, bân nganḍung ektopik (nganḍung è lowar kandungan otabâ rahim). Salaèn nolar kalabân seksual, pan-brempan macem IMS jhughân nolar kalabân cara non-sèksual akadhi lèbât ḍâri èbhu ka ana' è bâkto nganḍung bân rèmbi'. Data World Health Organization (WHO), è dhunnya panyakèt infeksi menular seksual (IMS) sajân bânnya'. Bennè coma polana nolar tapè bâḍâ polè sabâb laen panyakèt raḍang panggul è antarana panèka pakakas kontrasepsi rahim, segghut ajima', anḍi' riwayat raḍang panggul, aborsi otabâ kegheggheren (gugur kandungan).

## Tanḍhâ
Panyakèt raḍang panggul arèya infeksi otabâ raḍâng sè èsabâbaghi sareng organ reproduksi orèng binè' sè ḍâlem istilah kesehatan èsebbhut oophoritis. Panyakèt radang panggul kadhâng sala èkennal kanker ovarium, usus buntu, endometriosis, bân infeksi saluran kemmè. Maka orèng binè' sè omor 15 taon sampe' 25 taon kodhu tè-ngatèh manabi panyakèt molaè bâḍâ. Radang panggul rèya sala sèttong macemma panyakèt sè malarat ètemmo, kajhâbâ manabi panyakèt rèya la akembang bân maso' tahap ahèr. Pan-brempan tanḍhâ radang panggul sè bisa èkennalè panèka:

* Rassa sakè' è bâgiyân panggul bân ta' bisa ètahan.
* Sakè' è belekang bâbâ sè ta' bisa ètahan.
* Arassa sakè' bâkto ajima'.
* Segghut  lesso sè berre' tapè ta' ngalakonè lako berre'.
* Bhâdhân panas.
* Hèd sè ta' lancar bhen bulenna.
* Lebbi sering terro akemmè
* Ta-ngota.
* Arassa sake' è bâktoh akemmè
* Kalowar ḍârâ sakonè' ḍâri farji', kèng bennè hèd.
* Kapotèyan sè bârna konèng otabâ ijo.
## Sombher
Ovarium

**Ovarium** (bhâsa latèn: ōvārium) otabâ indung telur iyâ arèya kelenjar kelamin sè èsambi kebân betina. Vertebrata, tamaso' manossa, anḍi’ ḍuwâ’ ōvārium sè anḍi’ kaghuna'an sèl tellor bân makalowar hormon. Sèl tellor sè bâḍâ è orèng binè’ (manossa) bâḍâ è bâgiyân dâlem è kacèr bân kangan pinggul. Sèl tellor bilâ ta’ èbuwâè bit-abitta bhâkal ghâring, bân cekka’ è dinding rahim. Bit-abitta sel telur rèya bhâkal ronto, bân kalowar lèbât farji'. Sabâgiyân rajâ mano’ anḍi’ sèttong ōvārium bân olar anḍi’ ḍuwâ’ ovarium sè asoson abhâris.

## Fungsi
È ḍâlem ovarium bâḍâ perkembangan sel tellor (oogenesis). È ḍâlem proses rèya sel tellor bhâkal abâreng kalompo' sel folikel sè perkembanganna èrangsang kalabân FSH. Perkembangan oogenesis ḍâri oogonium ka oosit kadhâddiyân è embrio ḍâlem kandungan bân oosit ta’ bhâkal berkembang dhâddhi ovum sampè’ èmolaè pubertas. È bâkto pubertas, ovum sè massa’ bhâkal èleppas ḍâri sel folikel bân èkalowaraghin ḍâri ovarium. Proses leppas ḍâri ovarium èsebbhut ovulasi. Sel ovum siap ghâbây èbuwâi kalabân sel spermatozoa ḍâri orèng lakè’. Mon bisa acampo bhâkal dhâddhi zigot.

Ovarium anḍi’ fungsi ngalowaraghi hormon steroid bân progesteron. Kaḍuwâ’ hormon rèya penting ḍâlem proses pubertas orèng binè’ bân ciri-ciri seks sekunder. Esterogen bân progesteron anḍi’ peran ḍâlem persiapan dinding rahim ghâbây implantasi telur sè marè èbuwâi. Salaèn rèya jhughân anḍi’ peran ḍâlem aberri’ sinyal ka hipotalamus bân pituitari è ḍâlem ngator siklus menstruasi. 

Samarèna sel telur aovulasi, bhâkal maso' ka tuba fallopi bân ajhâlân laon ḍâ’ rahim. Mon èbuwâi bi' sperma è (tuba fallopi), sel tellor bhâkal ngalakowagin implantasi ka dinding uterus bân akembang dhâddhi proses nganḍung. Manabi pembuahan ta’ kadhâddhiyân è tuba fallopi, bhâkal kadhâddhiyân ngandung ektopik, sè nganḍung ta’ kadhâddhiyân è rahim.
Kista ovarium

**Kista ovarium** otabâ tumor ginekologi iyâ arèya tumor sè tombu ta' normal è ovarium otabâ indung tellor sè abento' bunter, aèssè caèran otabâ satengnga cair, biyasanna atangkai, bân terros tombu dhâddhi rajâ. Caèran kista ovarium rèya èbhungkos bi' selaput sè abento' ḍâri lapisan lowar ovarium. Kista ovarium rèya abento' benjolan sè akadhi' balon aèssè caèran. Kista ovarium bisa dhâddhi è kabbhi omor rèng binè', tapè lebbi umum è bhâkto reproduksina. Dhâddhi jarang kadhâddhiyân marèna menopause. Kista ovarium maso' è ḍâlèm kasus ginekologi sè bânnya' ḍâri kabbhi sè ganas ginekologi. Kebânya'an kista ta' bahaya. Kadhâddhiyân kista ovarium iyâ arèya bâḍâna tombu sel-sel otot polos teppa' ovarium sè jina'.

## Faktor
Faktor abento' kista ovarium bisa èpangaroè bi' omor reproduksi, cara ngakan otabâ kabiyasa'an ngakan sè ta' beccè' 

## Macemmaa ovarium
Oca' ovarium è kalompo'aghi dhâddhi kista non neoplastik otabâ kista ovarium jina' bân kista ovarium ganas. Kista ovarium sè jina' bhâkal kene' bân èlang dhibi' pas la ollè 2 sampè' 3 bulân tapè anḍi' risiko akembang dhâdhi kanker ovarium ghun palèng benya' 2%. Kista rèya èkennal kista fungsional sabâb abento' bâkto siklus menstruasi normal otabâ marèna telor èpaburu bâkto ovulasi. Kista ovarium sè ganas èsebbhut kista neoplastik otabâ hasèl tombu ḍâri kista ovarium jina' sè dhâddhi kanker ovarium bân omomma kodhu èoperasi. Omor rèng binè' èkoca' dhâddhi sabâb faktor ḍâri timbunan kista ovarium ḍâ' kanker ovarium. Kanker ovarium bisa matè'è on laon sabâb aropaaghi faktor otama ḍâri kabbhi kanker ginekologi.

## Tanḍhâ
Gejala kista ovarium biyasa metto rasa sakè' otabâ nyèlo è tabu' sè bisa èlang bân bisa muncul polè. Rasa nyèlo rèya bisa kadhâddhiyân è kangan otabâ è kacèr, bi' rasa nyèlo bisa metto prappa'en ngelakonè jima'. Gejala rèya kaḍi' mentruasina aobâ bân masalah pencernaan. Mon kista rèya bhesa otabâ ovarium rèya agesèr, kista rèya bisa nyabâbaghi nyèlo sè rajâ. Rèya bisa nyabâbaghi arassa terro pingsan bân bisa nyabâbaghi sakè' cèthak.

## Dampa'
Dampa' sè bisa kadhâddhiyân kista ovarium iyâ arèya organ reproduksi kaganggu, korangnga kasobhuran, sossa nganḍung sampè' strès. Kista ovarium bisa apengaroè nganḍungnga rèng binè mètorot okoran, macemma, bân indung telor sè èkenning. Mon coma sèttong indung tellor sè èkenning, bâḍâ kemongkènan ghi' bisa nganḍung.

## Diagnosa
Kista ovarium bhuto diagnosa sakabbhina lèbât anamnesis, perèksa bhâdhân bân perèksa penunjang akaḍi' USG, CT scan bân MRI. Marèna diagnosis pas èobservasi bân operasi sesuai pasien.

## Sombher
Opu Daeng Risadju

**Opu Daeng Risadju** iyâ arèya pajhuâng asal Sulawèsi Laok sè dhâddhi Pahlawan Nasional Inḍonèsia. Opu Daeng Risadju ngaanḍi' nyama kèni' Famajjah. Opu Daeng Risadju ḍibi' aropaaghi gellar kabângsawânan Karajhâân Luwu sè èsemattaghi ka Famajjah ongghu aropaaghi angghuta kalowargâ bângsawan Luwu. Opu Daeng Risadju aropaaghi ana' ḍâri pasangan Opu Daeng Mawellu kalabân Muhammad Abdullah to Barengseng sè bhâbbhâr ning Palopo ka 1880.

## Massa ngoḍâ
Ning kotta panèka Famajjah kabhâbbhâr ka 1880, mènangka potra ḍâri Muhammad Abdullah To Baresseng bân Opu Daeng Mawellu. Kalowargâ panèka èyanggâp kalowargâ bângsawan. Kadhi kabânnyaan orèng Islam ka masana, Famajjah coma ajhâr ngajhi Al-Qur'an ta' asakola formal. Dhibi'na akabin kalabân ajjhi Muhammad Daud, bân èkennal kalabân nyama Opu Daeng Risadju. Kalowargâ panèka toman dhingghâl ning Parèparè, sabowa kotta palabuân laèn ning Sulawèsi Laok sè ngadhâp Sellat Makassar.

Sajjhek kennal H. Muhammad Yahya, Opu Daeng Risadju molaè aktif ning partai Syarikat Islam Inḍonèsia (PSII). Yahya iyâ arèya paḍâgâng Sulawèsi Laok sè toman amukim abit ning Jhâbâ bân maddhek PSII ning Parè-parè. Saampona agabung, Opu Daeng Risadju bân lakèna mukkak PSII ning Palopo ka 14 Januwari 1930.

Paresmiân PSII Palopo èkabidhi rapat rajhâ ning Pasar Lambhek Palopo (samangkèn Jhâlân Landau). Rapat èkèntarè pamarènta Karajâân Luwu, pangoros PSII pusat, pamoka masyarakat, bân masyarakat omom. Hasèl rapat maresmiaghi Opu Daeng Risadju mènangka katowa. Mènangka tarètana, Mudehang, mènangka tokang tolès. Mudehang èpèlè karana dhibi'na tamatân sakola ḍâsar lèma taon sè bisa maca bân nolès.

Tatapèna, ka masa panḍuḍukân Jeppang, ta' bânnya' kagiaḍân sè Opu Daeng Risadju lakonè ning PSII. Panèka èsabâbbâghi karana pamarènta Jeppang alarang bâḍâna kagiaḍân politik Organisasi Pargerraghân Kabângsaan, tamaso' PSII. Opu Daeng Risadju molaè aktif polè ka masa   rèvolusi ning Luwu.

Karana ḍukungan ḍâri rakyatḍhâ sè rajhâ, pihak Bâlândhâ sè kerja sama sareng controleur afdeling Masamba ngangghâp Opu ngasut rakyat bân ngalakonè tinḍâkân provolatif sopajhâ rakyat ta' parcajhâ polè ka pamarènta. Ahèrra, Opu èyaḍili bân ècabut gellar kabângsawânna. Ta' coma ghâpanèka, tekkanan jughân èbâghi ka lakèna bân pihak kalowargâna Opu sopajhâ mataḍâ' kagiaḍân ning PSII.

Opu Daeng Risadju pas ètangkep bi' sarḍâdhu NICA ning Lantoro bân èghibâ nojjhu Watamponè kalabân cara ajhâlân soko salanjhâng 40 km. Opu Daeng Risadju pas ètahan ning panjârâ Bonè salama sabulân tanpa èyaḍili, pas èpangallè ka panjârâ Sengkan, tor èpangallè polè ka Bajo. Opu Daeng Risadju pas èpabèbas tanpa èyaḍili saampona 11 bulân ajhâlâni tahanan. Opu Daeng Risadju pas abâli ka Bua bân nettep ning Belopa. Ka taon 1949, Opu Daeng Risadju ngallè ka Parè-parè noro' potrana Ajjhi Abdul Kadir Daud. Opu Daeng Risadju sèdhâ ḍâlem omor 84 taon, ka 10 Fèbruwari 1964. Pamakamanna èlakonè ning koburân rato-rato Lokkoe ning Palopo tanpa bâdâ upacara kahormaḍhân.

## Sombher

Bhângsa:Pahlawan Nasional Inḍonèsia
Siti Manggopoh

**Siti Manggopoh** (bhâbbhâr ning 01 Mèi 1880-22 Agustus 1965) iyâ arèya sorang pajhuwâng bâbinè' ḍâri Manggopoh, Lubuk Basung, Agam. Dhibi'na toman ngobârrâghi parlabânan ḍâ'ka kolonialis Bâlândhâ ḍâlem perrang sè èkennal mènangka perrang Belasting.

## Riwâyât
Ka taon 1908, Siti ngalakonè parlabânan ḍâ'ka kabijâghân èkonomi Bâlândhâ lèbhât pajâk pèssè (belasting). Paratorân belasting èyanggep atentangan kalabân aḍât Minangkabau, karana tana iyâ arèya anḍi'na komunal otabâ kaum ning Minangkabau. Ka tangghâl 16 Junè 1908, Bâlândhâ sanget kawalahan ngaḍhâpphi toko bâbinè' Minangkabau panèka, saèngghâ minta bântowan ka sarḍâdhu Bâlândhâ sè bâḍâ ning lowar nagari Manggopoh. Perrang panèka pas ènyamaè Perrang Belasting.

Kalabân siasat sè èyator saḍâmikian ropa bi' Sitti, dhibi'na bân pasokanna bisa mamatè 53 orèng sarḍâdhu panjâgâ benteng. Mènangka bâbinè', Siti Manggopoh cokop manḍiri bân ta' aghântong ka orèng laèn. Dhibi'na mamfaattaghi naluri kabâbinè'na sacara pènter kaangghuy nyarè informasi mènangka kakoaḍân Bâlândhâ tanpa hanyut èbuway rayuân kabbhi.

Dhibi'na toman ngalamè konflik bâtin ènalèkana bhâkal mabâḍâ panyerbuân ka benteng Bâlândhâ. Konflik bâtin kasebbhut iyâ arèya antara rassa kaèbuân sè ḍâlem ḍâ'ka potrana sè errat nyoso ning sèttong pihak bân ologhân jiwa kaangghuy aleppas rakyat ḍâri kadzâliman Bâlândhâ ning pihak laèn. Namong dhibi'na dhuli kalowar ḍâri kassah kalabân matennangaghi ologhân jiwana kaangghuy abhânto rakyat.

Tangghung jâwâbbâ mènangka èbhu èlaksanaaghi polè salastarèna alakonè panyerrangan. Sampè' potrana, Dalima, èghibâ mabhuru dhibi'na ka alas salama 17 arè bân saterrosâ èghibâ serta nalèkana dhibi'na ètangkep bân èpanjârâ 14 bulân ning Lubuk Basung, Agam, 16 bulân ning Pariaman, bân 12 bulân ning Padang. Mungkin karana potrana ghi' kèni' otabâ karana alasan laènna, ahèrra Siti Manggopoh èbèbassaghi. Namong lakèna èbuwâng ka Manado.

## Sombher

Bhângsa:Tokoh ḍâri Agam