Perrang Dhunnya I

**Perrang Dhunnya I** (bhâsa Ènggris: World War I) è singkat dhâddhi PD1 iyâ arèya perrang global terposat è Èropa sè è molaè tangghâl 28 Julè 1914 sampè' 11 Nopèmber 1918. Perrang arèya è sebbhut Perrang Dhunnya otabâ Perrang Rajâ (bhâsa Ènggres: Great War) sajjhek bâkto kadhâddhiyân sampè' è molaè Perrang Dhunnya II è taon 1939, bân Perrang Dhunnya pertama otabâ Perrang Dhunnya I samarèna jèya. Perrang arèya bânnya' ngangghuy kakowwatdhân rajâ è dhunnya, sè kabâgi dhâddhi ḍuwâ' aliansi sè ta' paḍâ, iyâ arèya Sekutu (adhâsar Èntèntè tello' sè jhâghâ dari Britania Raya, Prancis bân Rusia) bân Blok Sèntral (kaposat è Aliansi tello' sè terdiri ḍâri Jèrman, Austria-Hungaria, bân Italia; namong, bâkto Austria-Hungaria ngalakonè serrangan samentara persekutuan rèya asèpat dèfènsif, Italia ta' noro' aperrang). Kaḍuwâna ngalakonè reorganisasi (Italia bâḍâ è Sekutu) bân malowas abâ' bâkto bânnya' naghârâ noro' ḍâlem perrang. Lebbi ḍâri 70 juta tentara militèr, tamaso' 60 juta orèng Èropa, è mobilisasi ḍâlem sala sèttong perrang palèng rajâ ḍâlem sajjhârâ. Lebbi ḍâri 9 juta prajurit sè matè, tarotama perrèna kamajjhuwân Tèknologi sè nèngkattaghi tèngkat mamatèyaghina sanjhâta tanpa mempertimbangngaghi perbaikan perlindungan otabâ mobilitas. Perrang Dhunnya I iyâ arèya konflik palèng rajâ nomer ennem ḍâlem sajjhârâ dhunnya, saèngghâ mokka' jhâlân kaangghuy pan-bârâmpan obâ'ân politik kadhi rèvolusi è bânnya' naghârâ sè terlibat.

Sebbâbbhâ kaangghuy bâkto lanjhâng Perrang rèya bâḍâ kabhijhâghân lowar naghârâ imperialis kakowwatdhân rajâ Èropa, tamaso' Kakaisaran Jèrman, Kakaisaran Austria-Hungaria, Kasoltanan Ustmaniyah, Kakaisaran Rusia, Imperium Britania, Rèpublik Prancis bân Italia. Pembunuhan tangghâl 28 Junè 1914 ka Adipati Agung Franz Ferdinand ḍâri Austria, sè ngawârèsè takhta Austria-Hungaria, bi' orèng sè nasionalis Yugoslavia è Sarajèvo, Bosnia bân Bosnia Herzegovina iyâ arèya sè ngawwâllè perrang Dhunnya rèya. Pembunuhan kasebbhut sampè' ka ultimatum Hasburg ka Karajhâân Sèrbia. Sajumla aliansi sè è bentu' salama pan-bârâmpan dasawarsa sabelluna ka ghuncang, saèngghâ ḍâlem ètongan mènggu sakabbhina kakowwatdhân rajâ terlibat ḍâlem perrang; lèbât koloni na, konflik rèya kasebbar ka sakabbhina dhunnya.

È tangghâl 28 Julè, konflik rèya è bukka' kalabân Invasi ka Sèrbia bi' Austria-Hungaria, è toro'è Invasi Jèrman ka Bèlgia, Luksemburg bân Prancis; bân serrangan Rusia ka Jèrman. Samarèna pawai Jèrman è Paris tersendat, Front Bârâ' ngalakonè pertemporan atrisi statis kalabân jalur parit sè ngobâ sakonnè' kabâḍâ'an sampè' taon 1917. È Tèmor, angkatan dhârât Rusia bisa ma kala pasukan Kasultanan Ustmaniyah noro' ḍâlem perrang taon 1914, Italia bân Bulgaria taon 1915 bân Rumania mabhâttal noro' perrang samarèna Revolusi Oktober è ahèr taon. Samarèna serrangan Jèrman è salanjhângnga Front Bârâ' taon 1918, Sekutu maksa tantara Jèrman nyorot ḍâlem serrangan sè berhasèl bân tantara Amèrika Serikat molay saroju' ngalakonè gencatan sanjhâta è tangghâl 11 Nopèmber 1918 sè paghi' è kennal kalabân Arè Gencatan Sanjhâta. Perrang rèya ambu kalabân kamennangan pihak Sekutu.

Kadhâddhiyân è Front Britania paḍâ dhibu akanta Front aḍâ', karna para pihak ella usaha memobilisasi tenaga manossa bân sombher daya èkonomi kaangghuy ngalakonè perrang sakabbhina sampè' tontas. È ahèr perrang, empa' kakowwatdhân imperial rajâ - Kakaisaran Jèrman, Rusia, Austria-Hungaria bân Ustmaniyah - bhubhâr. Naghârâ sè aghântè'è ḍuwâ' kakaisaran sè è sebbhuttaghi pertama kaèlangan bânnya' wilajâ, samentara ḍuwâ' na bhubhâr sakabbhina. Èropa Tengnga pecca dhâddhi pan-bârâmpan naghârâ kènè'. Liga Bhângsa-Bhângsa è bentu' kalabân arepphân nyèngghâ konflik kadhi rèya salanjhutdhâ. Nasionalisme Èropa sè kalowar akibat perrang bân pambubârân kakaisaran, dampa' kala Jèrman bân masala kalabân Traktat Vèrsailles è yâkènè dhâddhi faktor sebbâbbhâ pecca na Perrang Dhunnya II.

## Nyama
È Kanada, Maclean's Magazine è bulân Oktober 1914 nolès, *"Sejumlah perang diberi dan dinamakannya sendiri. Perang ini namanya perang Besar"*. Sajjhârâ asal mola na bân bulân pertama perrang è paterbi' è New York è ahèr taon 1914 kalabân jhuluk The World War (Perrang Dhunnya).  Salanjhâng periode antar perrang, perrang rèya lebbi serrèng è sebbhut Perrang Dhunnya bân Perrang Rajâ è naghârâ sè ngangghuy bhâsa Ènggris.

Samarèna pecca na Perrang Dhunnya kaḍuwâ 1939, Istila Perrang Dhunnya I otabâ Perrang Dhunnya ḍâ'-kaḍâ'na dhâddhi standar, kalabân sejarawan Britania bân Kanada sè lebbi senneng Perrang Dhunnya ḍâ'-kaḍâ'na bân Amèrika Perrang Dhunnya I. Kaḍuwâ Istila rèya paḍâ è angghuy slaanjhâng periode antarperrang. Frasa "Perang Dunia pertama" awwâllâ è angghuy bulân Sèptember 1914 bi' filsuf Jèrman Ernest Haeckel, sè ngako *"tidak ada keraguan bahwa alur dan tokoh 'Perang Eropa' yang di khawatirkan ... akan menjadi perang dunia pertama dalam artian sepenuhnya"*. T*he First World War* (Perang Dunia Pertama) paḍâ aropaaghi jhuluk buku sajjhârâ taon 1920 karjâ Perwira bân Jurnalis Charles à Court Repington.

## Sombher