Ajâm

**Ajâm** (*Gallus gallus domesticus*) èngghi panèka *unggas* ḍâri ordo Galliformes sè biyasa èyobu ka'angghuy èghuna'aghi dhâghingnga, tellor, bân buluna. Ajâm obuwân aropa'aghi katoronan langsung ḍâri sala sèttong subspèsiès ajâm alas sè èkennal mènangka ajâm alas mèra (*Gallus gallus*) otabâ ajâm bangkiwa (*bankiva fowl*) sè èpalolo' bân asalla dâri Asia Tenggara. Kabin selang antar ras ajâm ampon ngasèllaghi atosan galur ongghul otabâ galur murni kalabân cem-macem fungsi; sè palèng umum panèka ajâm potong (ka'angghuy èpotong) bân ajâm patellor (ka'angghuy èpondhut tellorra). Ajâm bisa jhughân èpakabin sellang kalabân bhâlâ semma'na, ajâm alas ijo, sè ngasèllaghi hibrida mandul sè ajâm lakè'na èkennal mènangka ajâm bekisar. Ajâm aparèng ḍuwâ' sombher protèin ḍâlem ḍhâ'ârân: dhâging ajâm bân tellor.

Paddhu pamandhengngan kona pangobuwân ajäm dâlem malolo' spèsiès panèka ènyata'aghi è ḍâlem *Encyclopædia Britannica* (2007): "Manossa lu-ghâllu malolo' ajâm asal Inḍia ka'angghuy kaparloaan ngaddhu ajâm è Asia, Afrika, bân Èropa. Ta' amaksod ka'angghuy èghâbây tellor otabâ dhâghing".

## Biologi bân habitat

Ajâm èngghi panèka mano' sè rajâ, aktif è bâkto sèyang. Bhâdhânna bungkol, sokona ta' abulu è sabâgiyân bânnya' ras, bân bângbângnga pènḍe'. Ajâm alas bisa ngabbher; ajâm bân otot ngabbherra berrâ' ghâllu ka'angghuy ngabbher lebbi ḍâri jârâ' semma'.  Okoran bân bârnana cem-macem antar ras. Ajâm ghântas ḍâri kaḍuwâ' jennis kelamin aghâdhuwi jâmbul adhâghing è cèthakka sè èsebbhut jhânggâr, bân kolè' sè melkot bân aghântong è kaḍuwâ' sisi è bâbâ paruhna sè èsebbhut pial; jhânggâr bân pial lebbi rajâ è ajâm lakè'. Sajumbla ras aghâdhuwi mutasi sè nyebbâbaghi bulu tambâ'ân è bâbâna mowaba, saèngghâ aparèng tampèlan jânggu' 

Ajâm panèka kèbân omnivora. È alas, ajâm ngarkar tana ka'angghuy nyarè bâi', sarangghâ, bân kèbân sè rajâna akadhi palapèng, olar kènè',  bân tèkos ngoḍâ. Sèttong ajâm bisa oḍi' kantos 5–10 taon, taghântong rassa. Ajâm palèng towa è dhunnya sè èkaonèngè oḍi' kantos 16 taon.

Ajâm sèpatta lèbur akanca, oḍi' akalompo', ngèrremmè tellor, bân marajâ ana' saccara komunal. Kokok ajâm lakè' panèka monyèyan sè kerras bân kadhâng cemprèng, sè aghuna mènangka sinyal tèritorial bâgi sjâm lakè' laènna, bân mènangka rèspon ḍâ' gangghuwan mendada' è kennangan sakètarra. Ajâm binè' akoko' lanyèng sa'amponna atelloran bân ngolok buḍu'na. Ajâm aparèng olokan paènga'an sè bhidhâ ka'angghuy nojjhuwaghi jhâ' bâḍâ *predator* sè nyemma'è ḍâri langngè' otabâ ḍâri ḍhârât.

## Asal

*Unggas* aèng otabâ ḍhârât sè mèbis kalabân ajâm alas moḍèren, ḍâlem Galloformes, ordo mano' sè tamaso' ajâm, slamet ḍâri kadhâddhiyân kapona'an Kapor–Paleogen sè matè'è sadhâjâ mano' è bhungka bân bhâlâna dinosaurus. Ajâm utamana aropa'aghi katoronan ḍâri anâm alas mèra (*Gallus gallus*) bân saccara ilmia èkalompo'aghi mènangka spèsiès sè paḍâ. Ajâm obuwân bhibhâs akabin sareng pandhudhu' ajâm mèra. Ajâm obuwân kamodiyân èpakabin sareng ajâm alas bu-abu, ajâm alas Sri Lanka, bân ajâm ijo; gèn ka'angghuy kolè' konèng, matsalla, èpamaso' ka ḍâlem mano' obuwân ḍâri ajâm alas bu-abu (*G. Sonnerstii*).  Ra-kèra ajâm abâgi antara 71 bân 79% gènomma sareng *unggas* alas mèra. .

## Pranala lowar

## Sombher