Patogèn

Ḍâlem biologi, sabuwâ **patogèn** (,  " nyanḍhâng sara " otabâ " sakè' ", bân   "pangèbâ/panyabbhâb") ḍâlem pangartèan sè lambâ' bân lowas, iyâ arèya ḍâng-èḍâng mahlok oḍi' otabâ bhârâng sè kellar aghâbây panyakè'. Patogèn segghut kèya èollok ***agèn infèksi*** otabâ ghâmpangnga iyâ rèya èolok **[[tèori koman panyakè'|koman]]**.

Oca' patogèn mola èangghuy taon 1880-an. Biyasana, oca' rèya èangghuy ghâbây aolok mikroorganisme sè nolar, marana *virus*, *baktèri*, *[[protozoa]]*, *[[prion]]*, *[[viroit]]*, otabâ kolat. Kèbân kènè', marana cacèng ''parasit'' bân *serangga*, bisa kèya nyabbhâb'aghi otabâ atartar panyakè'. Sakèng, biyasana kèbân ka'rowa èollok mènangka ''parasit'' (tèttè), bennè patogèn. 

Èlmo sè abulângè parkara mahlok nè'-kènè' sè pèra' kennèng ètèngghu ngangghuy mikroskop (tamaso' patogèn kènè') èolok mikrobiologi, ḍhinèng èlmo parkara *parasit* èolok parasitologi.

Bâḍâ bânnya' cara otabâ jhâlân ḍâ' patogèn kaangghuy alebbhu ka ḍâlem abâ' manossa otabâna kèbân. Sala sèttongnga kennengngan palèng serra' sè bisa ajâgâ patogèn iyâ arèya tana.

Panyakè' ḍâ' manossa sè èsabbhâbaghi karana *agèn infeksi* èolok mènangka **panyakè' patogènik**. Sakèng ta' kakabbhina panyakè' èsabbhâbaghi patogèn. Contona, *panyakè' bhârâ celleng* karana ècapo' abu marḍâ, panyakè' toronan marana *[[anèmia sèl sabit]]*, otabâ panyakè' autoimun marana *[[lupus]]*.

## Patogènisitas
**Patogènisitas** iyâ arèya kakellaran patogèn kaangghuy nyabbhâb'aghi panyakè', sè ghumantong ḍâ' ḍuwâ' parkara, iyâ jârèya:

* Infèktivitas → sabârâmpa kellar patogènna alebbhu bân nyèngghâddhi abâ'.
* Virulènsi → sabârâmpa sara panyakè' sè bhâkal molbul.

Para bhlânthèk èlmo ngangghuy atoran sè èolok Postulat Koch kaangghuy abhuktèaghi ajjhâ' sakènga sabuwâ koman ghu-ongghu panyabbhâbbhâ panyakè'na.

Contona: Panyakè' *[[meningitis|mèningitis]]* bisa èsabbhâb'aghi bânnya' patogèn (*baktèri*, *virus*, kolat, otabâ *parasit*). Sakèng, panyakè' kolèra pèra' èsabbhâbaghi bi' jennès magânna ḍâri *[[Vibrio cholerae]]*. Bâḍâ kèya patogèn sè pèra' agânggu orèng sè anḍi' dhâjâ kellar abâ' sè olè. Panyakè' mara jârèya èolok mènangka **infèksi oportunistik**, marana sè segghut molbul è roma sakè' ḍâ' pasièn sè marè sakè' sabellunna.

Infèktivitas bisa kateddhiân ngalèbâdhi:

*Nyeḍḍhing kas-terkas bhâreng ancaran abâ' orèng sè tasèngghât (ḍârâ, jhâil, otabâ lettèsân bâto'/ajjhim),
*Nyeḍḍhing ta' terkas lèbât pamowana bhârâng sè jhebbhâ (ella è*kontaminasi*), otabâ
*lèbât kèbân panyambi panyakè' (èolok *[[vèktor panyakè'|vèktor]]*), marana rengngè', lala' otabâ koto.

Sabâtara jârèya, virulènsi akaè'an parkara bârâmma patogèn nyambhung'aghi oḍi'na:
* Ngala' kakanan ḍâri abâ' korbhina (*inang*)
* Aghâbây racon kaangghuy nyènglaè sistem kategghuân, otabâ 
* madhâddhi olè sistem kategghuân abâ' ma'lè ta' kennèng èbhâsmè.

Bâḍâ tèori èolok virulènsi optimal, sè ka'emma patogèn arèya aènḍhâaghi kakowadhân ḍâri panyakè'na: cokop kowat kaangghuy nolar ka orèng laèn, sakènga ta' sara ghâllu ma'lè abâ' korbhina pagghun oḍi' saèngghâ sè panyakè' bisa nyambhung oḍi' bân bisa aperrèaghi polè ka katoronan korbhina.

## Sombher

## Mancapranala
* Pronunciation Guide to Microorganisms (1) 
* Pronunciation Guide to Microorganisms (2)