Mano'

**Mano**' otabâ **Avès** iyâ arèya angghuta sarangah kèbân atolang lègir (vèrtebrata) sè anḍi' bulu bân lèmbâng. Avès tamaso' kèbân ovipar (sè anḍi' ana' lèbât cara atellor) sè adârâ panas.

Cem-macemma mano' cè' bânnya'en, ḍâri mano' kolibri sè kènnè' bân ngabbherra cè' santa'na, pingwin sè bisa alangngoy ngangghuy lèmbângnga, dâghâ mano' onta sè atèngghien ḍâri manossa. Kabânnya'an spèsiès mano' è dhunnya bisa ngabbher bi' lèmbângnga (akanṭa bhibhik, èntok, mano' krèja, mano' pelikan, lambhiji (mano' jhobhâ), sèka' (ellang), cendrawasih bân kèya ghi' bânnya' sè laènna), kajhâbhâna pan-brâmpan clèḍi mano' sè bâttrana èndemik (oḍi' è kennengan tetanto) akanṭa mano' onta, moa, kasuari, kiwi, pingwin, bân laènna. Rèken bâḍâ 8.800-10.200 spèsiès mano' è dhunnya bân pata 1.500 macemma bâḍâ è Inḍonèsia. Pan-brâmpan clèḍi mano' rèya sacara ilmiah maso' ka ḍâlem kellas *Avès.*

Satèya, mano' èkaonèngè jhâ' maso' ḍâ' komana'an ḍâri sarangah dinosaurus theropoda sè anḍi' bulu, bân dhâddhi tong-sèttonga angghuta dinosaurus sè ghi' oḍi'. Katon bhâlâ semma'en mano' sè ghi' oḍi' iyâ rèya bhâjâ (angghuta ḍâri klad Archosaurus sè ghi' bâḍâ iyâ rèya mano' bân bhâjâ). Mano' iyâ rèya kakomana'en *aviala* porbâ (sè angghutana kalebbhu ka gènus *Archaeopteryx*) sè kabit meddhâl na-rèna 160 juta taon sè lambâ' è Tiongkok. Manot bhuktè DNA, mano' modèrn (**Neornithes**) sè ngalakonè
èvolusi è pèriodè kapor madya dhâlâ pongkas, bân alako divèrsifikasi dhurus (messat) bân abbhrâ (kontras) è mangsa pokpara tompessa (pona) Kapor-Paleogen 66 juta taon sè tapongkor, sè matè'è pterosaurus bân sakabbhina dinosaurus bennè-mano'.

## Saranga

Klasifikasi otabâ Saranga'enna mano' halè ilmiah kabitta èpapak bi' Francis Willughby bân John Ray è taon 1676 ḍâlem èdisi *Ornithologiae*. Carolus Linnaeus ngaobâ klasifikasi rowa è taon 1758 ka'angghuy nyoson nyama biologi sè èghuna'aghi bâjâ satèya. Rèya pan-brâmpan klasifikasi mano' sè amabâ'ân:

### Infrakelas Palaeognathae
Palaeognathae otabâ "ubâng towa" iyâ rèya sala sèttong ḍâri duwâ' infrakellas sè èangkenè ḍâlem kellas taksonomi Avès bân ka'angghit ḍâri macem ratite bân tinamu. Ratite kabânnya'an iyâ rèya mano' rajâ bân asoko lanjhâng, ta' bisa ngabbher, bân ta' anḍi'tolang dâdâ sè lonas . Halè tradisional, kabbhina ratite èrajhum ḍâlem kennengan ordo Struthioniformes. Kanèng, analisis gènètik anyaran mapaghi jhâ' sarangah rowa bennè monofili polana asèfat parafili ḍâ' tinamu, kangsèna mano' onta èklasifikasiaghi (èsarangaaghi) mènangka tong-sèttongnga angghuta ordo Struthioniformes, bân ratite palèan sè èrajhum ḍâlâm kennengan ordo palèan.

* Klad Notopalaeognathae
** Ordo Aepyornithiformes – Mano' ghâjhâ (pona)
** Ordo Apterygiformes – Mano' kiwi
** Ordo Casuariiformes
** Ordo Dinornithiformes – Moa (pona)
** Ordo Rheiformes
** Ordo Tinamiformes – Tinamu

### Infrakelas Neognathae

Ḍâri sakabbhina mano' sè ghi' oḍi', kabânnya'an maso' ka ḍâlem infrakellas Neognathae otabâ "ubâng anyar". Sternum otabâ tolang dâdâ sè lonas bân ta' akanṭa rarite. Angghutana koncara mènangka carinatae.

* Klad Afroaves
** Ordo Accipitriformes
** Ordo Bucerotiformes
** Ordo Coliiformes – ghun bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Coliidae
** Ordo Coraciiformes
** Ordo Leptosomiformes – ghun bâḍâ sèttong spèsiès iyâ rèya *Leptosomus discolor*
** Ordo Piciformes
** Ordo Strigiformes – Mano' bhâung
** Ordo Trogoniformes – Mano' luntur
* Klad Aequornithes
** Ordo Ciconiiformes – Dhâlko'
** Ordo Gaviiformes
** Ordo Pelecaniformes
** Ordo Procellariiformes
** Ordo Sphenisciformes – Pingwin
** Ordo Suliformes
* Klad Australaves
** Ordo Cariamiformes
** Ordo Falconiformes
** Ordo Passeriformes – Mano' pangocè
** Ordo Psittaciformes – Bâyân
* Klad Columbimorphae
** Ordo Columbiformes – coma bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Columbidae
** Ordo Mesitornithiformes – coma bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Mesitornithidae
** Ordo Pterocliformes – Dhârâ beddhi
* Klad Cypselomorphae
** Ordo Aegotheliformes – Atoko
** Ordo Apodiformes
** Ordo Caprimulgiformes – Cabak
** Ordo Nyctibiiformes – Potoo
** Ordo Podargiformes – Paro-kata'
** Ordo Steatornithiformes – Mano' minnya'
* Superordo Galloanserae
** Ordo Anseriformes
** Ordo Galliformes
** Ordo Gastornithiformes (pona)
* Klad Gruae
** Ordo Charadriiformes
** Ordo Gruiformes
** Ordo Opisthocomiformes
* Klad Mirandornithes
** Ordo Phoenicopteriformes
** Ordo Podicipediformes – Titihan
* Klad Otidimorphae
** Ordo Cuculiformes – ghun bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Cuculidae
** Ordo Musophagiformes – Turaco
** Ordo Otidiformes – Kalkun-padang
* Klad Phaethontimorphae
** Ordo Eurypygiformes
** Ordo Phaethontiformes

## Bhrusan
Mano' oḍi' bân adu'-budu' kabânnya'an è kennengan tèngghângan bân ḍâ' 7 bennua, sadhâghâ adhâddhiân koloni (bhâllân) sè èkstrèm (mèlaghisè) otabâ cè' bânnya'na è ḍâlem koloni pabudu'ân Petrel Salju ghân anjhung 440 kilomèter (270 mil) è bun ḍâlemma bennua Antartika. Diversitas (sabhârângan) otabâ parbhidhâ'ân mano' sè palèng tèngghi bâḍâ è kennengan tropis. Jârèya la èpèkkèr sabbhânna jhâ' kaclèḍiân mano' sè atèngghiân èpolana hasèl ḍâri ondhâg spèsiasi è kennengan tropis . Nga' brâmma'a bhâi èlmo sè anyaran nemmo jhâ' ondhâghân sè amalang tèngghi sè èbhârânngè bi' ondhâg tompâssa (pona) sè arajâ'ân ètèmbhâng kennengan tropis. Pan-brâmpan kranḍât mano' la bisa madaptasi (aṭok oḍi') è dhunnya otabâ ka abâ'en dhibi'. Kalabân pan-brâmpan spèsiès mano'-tasè' sè ḍâpa' ḍâ' ka dhârât ghun ka'angghuy abudu' bân pan-brâmpan pingwin la ècatet jhâ' bisa nyèllâm dhâlâ arongan aing 300 mèter (980 soko).

Bânnya' spèsiès mano' sè la marèjik populasi ka'angghuy adu'-budu' è kennenganna la èintroduksi otabâ èsarmo'aghi (èbhusar'aghi' ka habitat anyar) bi' manossa. Pan-brâmpan sarmo la èkasajjhâ; akanṭa mano' Poro, la jhâma èkasarmo mènangka mano' sè bisa èodher. Kèya bâḍâ sè ta' èkasajjhâ, akanṭa karèjikka populasi bukong otabâ ṭaṭat jennis pandhita alas () è ṭa-koṭṭa è Amèrika Dâjâ samarèna sabbhâh ḍâri kennengan obuwân. Pan-brâmpan spèsiès tamaso' blekok kerbhi (), *Karakara kepala-kuning* bân Mano' Jâgâtowa Ghâlâ (), la ḍâpa' ka pan-brâmpan kennengan halè ta' èkasajjhâ (alami) ngalèbâdhi bâjâ aslina mènangka praktik agrikulturan sè adhâddhiaghi kennengan anyar sè sèpa'.

## Èghuna'aghi bi' manossa
Pan-brâmpan macemma mano', akanṭa ajâm, kalkun, bhânyak bân ètèk la èobu ḍâri lambâ' bân adhâddhi sombher protèin sè ghâmpèl; èkakan dhâghingnga otabâ tellorra.

## Sombher