Siti Aisyah We Tenriolle

Siti Aisyah We Tenriolle panèka bhâbinè' sè aghâdhui pangaro dâlem jhâjhârbâ'ân Sulawesi Sèltan, sè atugas mènangka Ratu (Datu) è Karajaan Tanete molaè parèngnga abad ke-19 kantos awal abad ke-20, khusussa dâri taon 1855 kantos 1910. Menangka panguasa binè' è tengnga struktur patriarkal sè kobâsa è masyarakat Bugiat, èpon muncul mènangka tokoh sè bisa èkaolle dâri akompolaghi kepemimpinan politik, keahlian intelektual, bân sensitivitas budaya dâlem ngator pamarèntah. Bâ'na èkennal bânnè namong mènangka pamimpin karajaan namong jhughân mènangka pelopor emansipasi bhâbinè'an è masyarakat Bugis. Kalaban kabijakan, contona pribadi, tor karya intelektual, Siti Aisyah We Tenriolle mokka’ kennengngan se lebbi lebar kaangguy paraban kaangguy noro’ pendidikan, sastra, tor kaodhi’an masyarakat. Kontribusina dâ' sastra khusussa dâlem pelestarian bân tolesan naskah Bugis madhâddhiyâghi tokoh sè signifikan dâlem sejarah intelektual nusantara.

Pangarohna èpabhâjheng è lowar Karajaan Tanete, sè èbâgi dâ' tradisi Bugis sè èghâdhui kepemimpinan binè', beasiswa, bân keberanian kaangghuy nantang norma-norma sosial è jamanna. Sosokna èkaenga'è samangkèn mènangka simbol ketahanan bân kabicaksana'an bhâbinè'an è dâlem sejarah Sulawesi Lao'.

## Kaodi'en
Siti Aisyah We Tenriolle naek tahta kalaban nominasi kakena, La Rumpang, se mele ambu tahta karana la towa omorra. Transfer kakobâsa'an panèka ècerminaghè kaparcaja'an sè kuat dâri keluarga karajaan dâ' kapasitas intelektual bân kepemimpinan Siti Aisyah, sambi jhughân ètegaskan legitimasi bhâbinè'an mènangka pangobasa è dâlem tradisi politik Bugis. È bâbâna pamarènta'anna, Karajaan Tanete èator lebbi sentral bân sistematis, èbâdâ'aghi è wilayah sè èangghep 61.180 hektar kalabân populasi 13.362 è taon 1861. È dâlem konteks kolonial abad ke-19, Siti Aisyah nojjhuaghi keahlian diplomatik kalabân ajaga hubungan strategis sè relatif stabil sareng pamarèntah kolonial Bâlândhâ. Cara panèka èmaksod bânnè namong kaangghuy ajhâuwi konflik terbuka namong jhughân kaangghuy ajaga otonomi dâlem karajaan bân mamastheaghi kelestarian ekonomi bân kaamanan politik Tanete è tengnga tekanan kolonial sè tombu è Sulawesi Lao'.

Saabidda marenta abidda ra-kera 55 taon, Siti Aisyah We Tenriolle nempattagi pendidikan menangka pondhuk dhasar pembangunan sosial. Puncak dâri komitmen panèka panèka èpadhâddhi sakola'an modern è taon 1908, lembaga pendidikan sè sajân èbukka' ghâbây sadhâjâ tingkatan masyarakat, ta' parduli status sosial otabâ jenis kelamin. Kabijakan panèka aropaaghi tandingan simbolis ghâbây sistem pendidikan kolonial, sè cèndhâng elit bân èksklusif ghâbây orèng Eropa bân bangsawan tertentu.

Salaèn kabijakan pendidikan formal, fokus sè kuat dâ' sastra Bugis bân tradisi intelektual abhânto mabâli literasi è Tanete. Katertarikanna kaangghuy ajhâr, nyalin naskah, bân ngèmbangaghi pangataowan lokal aghâbây èpon marenta mènangka periode sè penting dâlem kamajuan kaodhi'an intelektual Bugis bân mabâdâhaghi posisina mènangka penguasa binè' sè visioner bân berpengaruh dâlem sejarah Sulawesi Selatan.

## Kontribusi Sastra
Bâ'na aghâdhui peran penting dâlem abâliaghi epik La Galigo, sala sèttong karya sastra sè palèng lanjhâng è dhunnya, kalabân cara nerrak bân nyalin polè teks dâri aksara Bugis kona dâ' bhâsa Bugis sè lebbi èaksès sareng orèng-orèng sè sazaman. Upaya panèka bhunten namong ètojjuaghi kaangghuy ajaga keterusan tradisi sastra lisan bân tolesan Bugis namong jhughân kaangghuy mastèaghi jhâ' nilai-nilai kosmologis, etika, bân sejarah sè èwujudaghi è La Galigo pagghun odhi' è tengnga-tengnga obâ'ân sosial è jaman kolonial. È ḍâlem proses panèka, Siti Aisyah We Tenriolle akolaborasi sareng para sarjana bân ahli filologi Eropa, khususèpon B.F. Matthes, panèliti bhâsa bân sastra Bugis-Makassar sè kalonta. Kolaborasi panèka maddek Karajaan Tanete mènangka pusat konci ghâbây pangajharan filologi Bugis è akhir abad ke-19, sambi jhughân ningkataghi visibilitas internasional budaya Bugis lèbât arsip bân publikasi ilmiah è Eropa.

Kontribusina dâ' pelestarian La Galigo aghâdhui dampak jangka panjhâghân sè signifikan. Salaèn ajâgâ warisan sastra Bugis-Makassar sè penting, usaha-usaha panèka jhughân makowat jati diri budaya orèng Bugis bân negga'aghi peran bhâbinè'an mènangka wali, penerus, bân pengembang tradisi intelektual Indonesia. Lebat karya sè sèppe namong visi panèka, Siti Aisyah We Tenriolle èkaenga'è bânnè namong mènangka pangobâsa namong jhughân mènangka pangaoban warisan kabudâjâ'an sè ngalebbi'i jaman.

## Sombher