open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joko Tole

**Joko Tole** otabâ **Pangèran Secodiningrat III** panèka pangèran Sumenep kapèng 13 bân marènta sè abidhè 45 taon molaè taon 1415 sampè' taon 1460, ajhenengan potra dâri Radèn Ayu Potrè Konèng, piyo' dari Pangèran Bukabu.

## Riwayat kelahiran
Joko Tole panèka potra sè lahèr dari kabin batin antara âbuna kalabân Pangâran Adipeday. Adipeday engghi panèka pangeran Sumenep sè marenta bakto neka bân masok pangeran Sumenep sè kapeng 12.

Maberra'na Putre Koneng lebat kabin batin neka madateng kontroversi è kraton mala eyanggep maberra' è loar kabinan bân agabay nesso oreng toana. Putre Koneng ahirra ngala' kepotosan kaangguy ngasingagih baji'na kalaban cara nyaba' baji Joko Tole eyalas. Baji neka dibudina are è temmo terros erabat Empu Keleng bân sareng sè nemmo panèka, baji Joko Tole esosoe sareng susu kerbuy.

Joko Tole jugan gaduan ale' enggi panèka Jokowedi.

## Kesaktean
Joko Tole kesuwur daddi oreng blater otaba ksatria sè gaduan kesaktean sè tenggi. Molae omor 6 taon, Joko Tole molae ngeluwaragih kejunelan-kejunelan sè luar biasa bân abareng Bapak angkadda Joko Tole aherra ngabula è kraton Majapahit. Neng Majapahit, Joko Tole ahasel ajalanagih lakona bân daddi sala sèttong perwira è kraton sè kasebut, selaen panèka ajengan jugan daddi manto Patih Muda Majapahit.

Pan barampan kasuksesan Joko Tole è Majapahit eantarana abangun pintu gerbang kraton, benteng Kalimo'ok bân ehasil mekala pangeran Bali enggi panèka Dempo Abang.

Sala sèttong senjata andalan Joko Tole sè daddi legenda enggi panèka pecut bân kesuwur esebut pecut Joko Tole. Ajenengan jugan gadhuwan jeren sè menorot legenda jeren neka gadhuan kalembang bân bisa ngabber. Jeren ngabber gadhuan Joko Tole daddi simbol kapahlawanan, kajentenan, bân kakoatan jugan kataatan.

## Pangeran Secodiningrat III
Sapotar taon 1415, Joko Tole kalaban rajina enggi panèka Dewi Ratnadi kembali da kraton Sumenep (keraton Banasare) kaangguy nemoe ebuna RA Putre Koneng. Bekto panèka Joko Tole jugan elantik daddi pangeran Sumenep ka 13 bân asandang gelar **Pangeran Secodiningrat III**. Taon 1460, Pangeran Secodiningrat III egante sareng potra pertamanah enggi panèka Arya Wigananda.


Bhângsa:Biografi
Joshua Igho

**Joshua Igho** (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 18 April 1968) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia. 

## Karjâ
### Buku

* Nyanyian Kemarau (antologi puisi, SmartPro, 1999)
* Dian Sastro for President #3 (Akademi Kebudayaan Yogyakarta, 2005)
* Persetubuhan Kata-kata (Taman Budaya Jawa Tengah, 2009)
* Requiem bagi Rocker (Taman Budaya Jawa Tengah, 2012)
* Dari Sragen Memandang Indonesia (DKDS, 2012)
* Amarah (Gramedia Pustaka Utama, 2012)
* Indonesia dalam Titik 13 (Aswaja, 2013)
* Dari Negeri Poci 4 (Kosakata Kita – Komunitas Radja Ketjil, 2013)
* Puisi Menolak Korupsi 2 (Forum Sastra Surakarta, 2013)
* Dari Negeri Poci 5 (Kosakata Kita – Komunitas Radja Ketjil, 2014)
* Dari Negeri Poci 6 (Kosakata Kita – Komunitas Radja Ketjil, 2015)
* Memo untuk Presiden (Forum Sastra Surakarta, 2014)
* 1000 Haiku Indonesia (Kosakata Kita, 2015)
* Kitab Karmina Indonesia (Kosakata Kita, 2015)
* Dari Negeri Poci 7: Negeri Awan (Kosakata Kita – Komunitas Radja Ketjil, 2017
* Mengunyah Geram (2017)
* Merawat Kebinekaan (Balai Bahasa Jawa Tengah, 2017)
* Jendela Pekalongan (Pustaka Senja, 2018)
* Senyuman Lembah Ijen (Pemprov Jatim & DKB, 2018)
* Kepada Hujan di Bulan Purnama (Museum Rumah Budaya Tembi, 2018)
* Dari Negeri Poci 8: Negeri Bahari (Kosakata Kita – Komunitas Radja Ketjil, 2018)
* Menjemput Rindu di Taman Maluku (Bengkel Sastra Taman Maluku, 2018)

### Mènangka èditor
* Kesan Pergaulan Bersama Adi Winarso (Akademi Kebudayaan Tegal, 2009)
* Jejak Pemalang dalam Gambar (Kantor Humas Kabupaten Pemalang, 2010)
* Antologi Puisi Penyair Indonesia 1: Angkatan Kosong-Kosong (Dewan Kesenian Tegal, 2011)
* Setiap Anak Terlahir Istimewa (cerpen Dianna Firefly, LeutikaPrio, 2012)
* Tunas (cerpen Eko Tunas, Cresindo Press, 2013)
* Spiritual Fighter (filosofi bela diri, karya Aji Susilo, 2017)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Jrebeng Lor, Kedopok, Probolinggo

**Jrebeng Lor** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Jrebeng Wetan, Kedopok, Probolinggo

**Jrebeng Wetan** iyâ arèya nyamana *kelurahan* è Kecamadhân Kedopok, Kottha Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Bhângsa:Jhâbâ Tèmor
Bhângsa:Kedopok
Bhângsa:Indonesia
Ka'-sèka'an

**Ka'-sèka'an** (*Euphorbia hirta*) iyâ arèya tombuwân sè biasa tombu è pèngghir jhâlân. Ghlâghâra olo' bân jhekjhek. Tombuwân panèka segghut èkaghunaaghi ghâbây jhamo.  Ca'na rèng-orèng è Filipina, ka'-sèka'an panèka bisa ngobatè demam berdarah. Tapè tadâ' bhuktè sè bisa adukung fakta jâriyâ'

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Euphorbiaceae
Kabhupatèn Bhângkalan

**Kabhupaten Bhângkalan** enggi panèka sala sèttong kabupaten è polo Madura, provinsi Jaba Temor. Ibukottana enggi panèka **[[kotta Bangkalan]]**. Lokasi kabupaten Bangkalan bada è ujung paleng bara' polo Madura, abatessan kalaban tasek Jaba è daja, kabupaten Sampang è temor, bân selat Madura è laok jugan bara'. pelabbuhan Kamal enggi panèka labang otama Madura dari polo Jaba.

Kabupaten Bangkalan ebagi dadi 18 kecamatan, sè ebagi dadi pan berempan disa bân kelurahan. Pusat pemerentaan bada è kecamatan Bangkalan.

Sajjegga eresmiaghi Jembatan Suramadu, Kabupaten Bangkalan ampon daddi labang otama Polo Madura tor sala settong tojjuwan wisata se ekasennengnge e Jhaba Temor, sae dhari kaasreyan alamna (Bukit Jaddih, Gunong Geger, Mandi Sumber Bening – Langkap – Modung, jh.l.); kabudâjâ’ân (balapan sapè, bân salaènna), bân wisata kuliner, tamaso’ nase’ ètèk khas Madhurâ.

## Sejarah
Sejarah kabupaten panèka è molai dari jaman kraton Majapahit bekto Brawijaya V daddi pangeran (taon 1468 - 1478). Kraton Palakaran selokasina è kecamatan Arosbaya daddi kraton Islam bân Kyai Pratanu daddi pangeran. Bekto jaman kraton Mataram (Islam) eprentah sareng Sultan Agung, kompoi Kyai Pratanu enggi panèka Raden Praseno daddi pengobasa sadaja polo Madura bân enyandnag gelar Pangeran Cakraningrat I tape posat kraton bada è Sampang.

## Geografis
Posisi geografis kabupaten Bangkalan: antara 112º–113º Bujur Temor bân 6º–7º Lintang Laok. Luas wilayah kabupaten neka 126.182 Ha, keadaan topografina ebagi daddi daerah lamba sè loasna 68.454 Ha otaba 54,25%, sisana emassok daerah tenggi. Katenggian kabupaten neka eyantara 12 – 74 meter dpl.

## Pemerentaan
Kabupaten Bhângkalan èbâgi daddi 18 kecamatan, 273 disa bân 8 kelurahan. Ka belu bellas kecamatan-kecamatan è kabupaten Bangkalan enggi panèka: Kecamatan Arosbaya, Bangkalan, Blega, Burneh, Galis, Geger, Kamal, Klampis, Kokop, Konang, Kwanyar, Labang, Modung, Sepulu, Socah, Tanah Merah, Tanjungbumi bân kecamatan Tragah.

## Plessir
### Plessir alam
Bânnyak kenengan plessir sè massok kategori obyek plessir alam è Bangkalan eyantarana:Pantai Rongkang, Pantai Sambilangan, Bukit Geger, Goa Bintang, Goa Planangan, Pantai Betoh Malang, Pantai Maneron, Pantai Siring Kemuning, Pantai Tanjung Modung bân laen-laen.
### Plessir budaya
* Bahhong
* Museum Purbakala
* Kerapan sapi
* Benteng
### Plessir religi
* Pesarean Aermata
* Buju Sara
* Syaikhuna Kholil
* Makam Agung

## Tèngalè jughân
* Kotta Bhângkalan
* Bupati Bangkalan

## Pranala loar
* Lokasi plessir è Bangkalan

## Pranala Situs
* Situs Kabupaten Bangkalan 
* Situs Bangkalan Memory 


Bhângsa:Kabhupatèn
Kabupaten Gorontalo

**Kabupaten Gorontalo** arèya sala sèttong kabupaten è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâdâ è Limboto. Penduduk Kabupaten Gorontalo bâdâ 355.988 orèng.

## Kacamatan
Kabupaten Gorontalo andi' sanga bellâs kacamatan:
# Asparaga,
# Dungaliyo,
# Batudaa,
# Batudaa Pantai,
# Bilato,
# Biluhu,
# Boliyohuto,
# Bongomeme,
# Limboto,
# Limboto Barat,
# Mootilango,
# Pulubala,
# Tabongo,
# Telaga,
# Telaga Biru,
# Talaga Jaya
# Tibawa,
# Tilango, dan
# Tolangohula.

Bhângsa:Kabhupatèn
Bhângsa:Geografi
Kabhupatèn Gorontalo Ḍâjâ

**Kabhupatèn Gorontalo Ḍâjâ** arèya sala sèttong kabhupatèn è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâḍâ è Kwandang. Penduduk Kabupaten Gorontalo Dâjâ bâdâ 125.768 orèng.

## Kacamatan
Kabupaten Gorontalo Dâjâ andi' sabellâs kacamatan:

* Aggrek,
* Atinggola,
* Biau, bellâran dâri Kacamatan Tolinggula 2011,
* Gentuma Raya,
* Kwandang,
* Monano, bellâran dâri Kecamatan Anggrek 2011,
* Ponelo Kepulauan, bellâran dâri Kacamatan Kwandang 2011,
* Sumalata,
* Sumalata Timur, bellâran dâri Kacamatan Sumalata 2011,
* Tolinggula, dan
* Tomilito, bellâran dâri Kacamatan Kwandang 2011.
Bhângsa:Kabhupatèn
Bhângsa:Geografi
Kabhupatèn Pamekkasân

**Kabhupatèn Pamekkasân** otabâ **Mekkasân** èngghi panèka sala sèttong kabhupatèn è polo Madura, Propinsi Jhâbâ Tèmor. Èbhu kottana èngghi panèka **[[kotta Pamekasan]]**. Lokasi kabhupatèn Pamekkasân bada è tengah polo Madura, abatessan kalaban tasè' Jhâbâ è Ḍâjâ, kabupaten Sumenep è tèmor, sellat Madhurâ è lao' bân kabupaten Sampang è bârâ'.

Kabhupatèn Pamekkasân è bâgi dhâddhi 13 kecamatan, sè è bâgi dhâddhi pan-brâmpan dhisa bân kelurahan. Pusat pemerentaan bâḍâ è kecamatan Pamekasan.

**Geografi**
Kabupaten Pamekasan iyâ arèya sala sèttong kabupatèn neng è polo madhurah, sè tempat epon è simpang jaringan jhâlân Sampang-Sumenep. Loasna 79.230 hektar, èpadhâddhi 13 kecamatan bân 189 dhisa. Secara jembar, Kabupaten Pamekasan aropa’agi tana randha e lao’ ban tana tènggi è kampong tengnga bân lao’, kalabân lereng ta’ korang dhari 2%.

## Plessir
* Pantai Talang Siring
* Pantai Jumiang
* Api abadi
* Batu Ampar

## Pranala loar
* Lokasi plessir è Pamekasan


Bhângsa:Geografi
Kabhupatèn Pohuwato

**Kabupaten Pohuwato** arèya sala sèttong kabupatèn è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâdâ è Marisa. Penduduk Kabupaten Pohuwato bâdâ 128.748 orèng.

## Kacamatan
Kabupaten Pohuwato andi' tello' bellâs kacamatan:

* Buntulia,
* Dengilo,
* Duhiadaa,
* Lemito,
* Marisa,
* Paguat,
* Patilanggio,
* Popayato,
* Popayato Barat,
* Popayato Timur,
* Randangan,
* Taluditi, dan
* Wanggarasi.

Bhângsa:Kabhupatèn
Kabhupatèn Sampang

**Kabupaten Sampang** èngghi panèka sala sèttong kabupaten è polo Madura, provinsi Jaba Temor. Ibukottana enggi panèka **[[kotta Sampang]]**. Lokasi kabupaten Sampang bada è tengnga polo Madura, abatessan kalaban tasek Jaba è daja, kabupaten Pamekasan è temor, bân selat Madura è laok bân kabupaten Bangkalan è bara'.

Kabupaten Sampang ebagi dadi 12 kecamatan, sè ebâgui dâddi pan-berempan disa bân kelurahan. Pusat pemerèntaan bada è kotta Sampang.

Ârea panèka 1.228,25 km² bân è sensus 2010 kabbhi 877.772 orèng bân è sensus 2020 populasina 969.694 orèng. Perkiraan resmi ghâbây tengnga taon 2024 panèka 1.033.926 orèng – sè èpadhâddhi 512.140 orèng lake' bân 521.786 orèng binè'. Pusat administrasina ènggi panèka palabbuwân Sampang, neng pasèsèr lao'na Madhurâ.

catètan :

# Kabupaten Sampang tamaso' Polo kene' Polo Mandangin, pasèsèr la'na Madhurâ. 
# Kadhâddiyán dâri 6 kacamadhân (Banyanyar, Dalpenang, Gunung Sekar, Karang Dalem, Polagan dan Rong Tengah) bân 12 disa.

## Plessir
* Polo Mandangin
* Pantai Camplong
* Pemakaman Madegan
* Waduk Klampis
* Air terjun Toroan
* Reruntuhan Raden Segoro bân alas monyet Nepa
* Reruntuhan Pababaran
* Batu Ampar

## Pranala loar
* Lokasi plessir è Sampang

Kabhupatèn_Sampang
Bhângsa:Kabhupatèn
Kabhupatèn Boalemo

**Kabupaten Boalemo** arèya sala sèttong kabupaten è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Ibu kottana arèya bâdâ è Tilamuta. Penduduk Kabupaten Boalemo bâdâ 147.682 orèng.

## Kecamatan
Kabupaten Boalemo andi' pètto kacamatan:

* Botumoito
* Dulupi
* Mananggu
* Paguyaman
* Paguyaman Pantai
* Tilatuma
* Wonosari
Bhângsa:Geografi
Bhângsa:Kabhupatèn
Kabhupatèn Bone Bolango

**Kabupaten Bone Bolango** arèya sala sèttong kabhupatèn è Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi. Kottha otamana arèya bâḍâ è Suwawa. Ghungghung orèng è Kabupaten Bone Bolango bâḍâ 158.550 orèng.

## Kecamadhân
Kabhupatèn Bone Bolango anḍi' empa' kecamaḍhân:

* Bone Pantai
* Kabila
* Suwawa
* Tapa

Bhângsa:Geografi
Kacang tana

**Kacang tana** (*Arachis hypogaea*) otabâ **kacang kolè**' iyâ arèya tamenan cang-kacangan anggota famili Fabaceae sè ella ètamen polana ngasèlaghi. Tamenan arèya dhâddhi cang-kacangan palèng pentèng samarèna kadhelli. Kacang tana bânnè tamenan asli Indonesia, malaènaghi tamenan asli benua Amèrika.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Kacobhung

**Kacobhung** iyâ arèya tombuwân akembhâng anggota famili Solanaceae, tombuwân arèya ghi' akarabhât bi' *Datura*, kembhâng iyas sè kembhânga aropa tarompèt sè rajâ. Kacobhung biasana akembhâng potè otabâ, tapè hibridana akembhâng cem-macem bârna. Èparkèraaghi tombuwân arèya pertama kalè èangghuy ghâbây bhât-obhâtân è abad kasapolo.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Solanaceae
Kacèpèr

**Kacèpèr** (*Psophocarpus tetragonolobus* (L.) D.C.) otabâ **kocèpèr** iyâ arèya tombuwân sè nalar ḍâri famili Fabaceae. Buwâ bân konco'na kacèpèr èkakan, biasana èkaghâbây ghângan.

## Panyalambherrân
Tombuwân arèya ètamen è Asia Tèmor Lao', Papua Nugini, polo-polo è Pasifik, bân Afrika. Madagaskar, India, Mauritius, Papua Nugini, bân Asia bâgiyân lao' arèya èsebbhut kennengngan asalla kacèpèr.

## Ghâḍhuwân Kimia
Kacèpèr tamaso' ka cang-kacangan sè tèngghi ghâḍhuwân mènnya'na, kapprana 15%. Ghâḍhuwân proteinna ra-kèra 30-37%.

## Paghuna'an
Buwâna sè lembu' èkakan, otamana è Asia, tapè ḍâun, ghlâghâr, bighi, bân ramo'na paḍâ anḍi' gizi sè tèngghi.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Kademangan, Kademangan, Probolinggo

**Kademangan** iyâ arèya nyama *kelurahan* è *wilayah* Kacamadhân Kademangan, Kotthah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Kaju jhârân

**Kaju jhârân** otabâ **palembhâng** (*Lannea coromandelica*) iyâ arèya ka'-bhungka'an è dâlem famili Anacardiaceae sè tombu è Asia Lao' bân Tèmor Lao'. Kaju arèya biasana tombu dhâghâ 5-10 m. Kaju jhârân biasana ètamen ghâbây tamenan pangandeng.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Anacardiaceae
Kaligrafi

**Kaligrafi** dâri bhâsah Yunani: καλλι "bhâgus" + γραφος "nolès”) otabâ Seni Khot iyâ arèya seni nolès bhâgus klabân bulpèn bâdi hiasan. Makkè kaligrafi bhâsa Arab tarkenal, kèng bânnyak jughen kaligrafi bhâsah latèn.

## Kaligrafi Islam
Kaligrafi Islam biasah dâri yât-ayât Al-Qur’an. Bentukna cem-macem, kadeng ngangghuy kertas, kadung ngangghuy logam otabâ kolè’. Contonah sè bâdâh è Al Hamra, Spanyol.

### Kaligrafi Islam Kontemporer
Kaligrafi Islam kontemporer iyâ arèya karjâ sè bidâh dâri dâri kaidâ kaligrafi konah. Akembang sanget è media bân acâm-macâm. Madzhab kakdintoh aleppas kabiasaan khot duk-ponduk, pus-kampus akadhi Naskhi, Tsulutsi, Farisi, Diwani, Diwani Jali, Kufi, bân Riq’ah.
Corak kaligrafi Islam Kontemporer èbâgi dâ’ klompok tradisional, igural, ekspresionis, simbolik, bân abstraksionis mutlak.

### Kaligrafi Arab Kajuh
Kaligrafi Arab Kajuh èokèr dâri kajuh; kajuh jâtèh, mahoni bân laènnah. Kaligrafi rèya dâri Jepara. Sè-èssènah ètokèl klabân Ayat Al-Qur’an. Kaligrafi Arab Kajuh kaligrafi Allah Muhammad, Kaligrafi ayat Kursi, Kaligrafi Ayat sèbuh dinar, kaligrafi asmaul husna, bân kaligrafi sorat Al-Qur’an.

Bhângsa:Kabhângkèdhân
Kalimantan Bârâ'

**Kalimantan Bârâ**' panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Kalimantan Bârâ' aletta' è lajân palèng bârâ polo Kalimantan. Ibukotta propinsina panèka kottah Pontianak. Bhâsah daerah otamana panèka bhâsa Dayak bân Melaju. Loas propinsina panèka 115.114,32&nbsp;km2 kalaban12 kebhupatèn bân 2 kottah. Jumlah dhikkè' propinsi arèya ra-kèra 4.395.983 orèng.

Bhângsa:Geografi
Kalimantan Lao'

**Kalimantan Lao**' (aksara Jawi: کاليمانتان سلاتن‎) panèka sala sèttong propinsi è Indonesia. Propinsi Kalimantan Lao' aletta' è polo Kalimantan. Ibukotta propinsina panèka kottah Banjarmasin. Bhâsah daerah otamana panèka bhâsa Banjar. Lowas propinsina panèka 36.805,34 km² kalabân 11 kebhupatèn bân 2 kottha. Jumlah dhikkè' propinsi arèya ra-kèra 3.626.616 orèng. 

Bhângsa:Geografi
Kalimantan Tengnga

**Kalimantan Tengnga** panèka sala sèttong propinsi è Inḍonesia. Propinsi Kalimantan Tengnga bâḍâ è tengngana polo Kalimantan. Ibukottha propinsina panèka kottha Palangkaraya. Bhâsa ḍaèra otamana panèka bhâsa Ngaju. Loas propinsina panèka 153.564,50 km2 kalabân 13 kabhupatèn bân 1 kottha. Ghungghung ḍhikkè' propinsina arèya ra-kèra 2.212.089 orèng.

Bhângsa:Geografi
Kalkal otek

**Kalkal otek** (*Desmodium gangeticum*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili cang-kacangan (Fabaceae). È Kètab Ayurwèḍa, tombuwân arèya aropa'aghi sala sèttong tombuwân sè palèng èkaparlo.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Kalkal otek ngennèng tombu ghân samèter, ghlâghârrâ akaju è bungkèlla, biasana ètombui lu-bulu alos. Bhângon ḍâunna loncong tellor, sè lanjhângnga bisa tombu ghân 15cm. Kembhângnga abârna bungo bâk ngapotè. Bhutorra pèppè', tèpès, abilu' sè aèsse 6-8 bighi, bân alu-bulu kèya. Kalkal otek kappra ngembhâng bân abuwâ è bulân Agustus bân Novèmber.

## Ghâḍhuwân kimia
Tombuwân arèya aghâḍhu N-dimetiltriptamin, hypaphorin, hordenin, Caudicin, gangetin 3-H, gangetin, bân desmodin.

## Panyalambherrân
Kappra tombu è Afrika tropis, India, Cèna, Jeppang, Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Flipina, bân Australia.

## Paghuna'an
Bâgiyân sè èghuna'aghi biasana ramo' otabâ sakabbhina tombuwân arèya.

## Carana Aperghi

### Namen belta
Belta kennèng ètamen ḍâri bighi è bulân panamennan Maret ghân April. Bighina ètamen è *polybag* sè aèssè tana, beḍḍhi, bân ella èsaloy celaṭṭong. Bighi ghellâ' bhâkal akocambâ è arè ka 7-10. Samarèna arowa, belta kasebbhut ella bisa èyallè ka tana saellana 45-50 arè è *polybag*.

### Maranta tana bân bhuṭok
Tana sè ḍâgghi' ètamenna kodhu èlanḍu' kaḍâ', mon parlo èselghâ. Bhuṭok ra-kèra 10 ton/hèktar kodhu èsaloyaghi ka tana bâjâ namenna. Bhuṭok nitrogen bi' fosfor èberri' sabânnya' 20kg/hèktar bân 40kg/hèktar. Mon parlo kèya, tana kodhu èberri' kèya bhuṭok zinc 20kg/hèktar ènga' nitrogen.

### Namen belta ka tana
Belta sè ella akocambâ, kennèng èyallè ka tana sè ella èparanta. Mon kabâḍâ'ân hawa kerrèng, panamennan bisa èyambhâr ghân bulân Juli, otabâ bâjâ kabâḍâ'ân hawa bâk bâcca. Engghâna belta sè èparkèra'aghi cokop iyâ arèya 45 èkalè 45cm, sè artèna tana sè ella èparanta ghellâ' bisa ètamennè 50.000 belta è sahèktara tana.

### Dhâddhi tamennan sella
Tamennan kalkal otek arèya kennèng ètamen kadhibi' otabâ bi' tamennan sè laèn, misalla *[[poplar]]* sè nganḍengngè tombuna kalkal otek. Salaènna arowa, pao bân jhâmbhu cocok kèya ètamen bi' kalkal otek.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Kaju nèmor

**Kaju nèmor** (*Euphorbia pulcherrima*) iyâ arèya tamenan subtropis bagiân lao' bân Amèrika Serikat (AS). Joel Roberts Poinsett ngalontaaghi tamenan èyas rèya ka AS è taon 1825. È bhâsa Indonesia, tamenan arèya èkoca' *kastuba*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Euphorbiaceae
Kamal, Bangkalan

**Kecamatan Kamal** panèka sala sèttong kecamatan è Kabhupatèn Bhângkalan. Loas kecamatan panèka 41,40 Km² kalaban 10 disa bân 48 dusun. Penduduk kecamatan Kamal bada 44.897 jiwa otaba 10.827 KK (2007), kapadatan 1.027 oreng per Km² bân tengkat partombuwan penduduk 3% sabbhân taon.

## Pemerèntahan
Sa-dhisa è Kacamadhân Kamal èngghi panèka:
# Tajungan
# Gili Barat
# Banyuajuh
# Kamal
# Tanjungjati
# Kebun
# Gili Timur
# Gili Anyar
# Telang
# Pandabah

## Sombher

Kabhupatèn Bhângkalan
Kamonèng

**Kamonèng** (*Murraya paniculata)* iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka dâlem famili Rutaceae. Tombuwân sè ghi' safamili bi' dâun kari arèya andi' nyama lokal antara laèn *kemuning* (Jhâbâ), *kamuning* (Sunda), *kajeni*, *kemuning*, *kemoning* (Bhâli), *kemiuning* (Sumba), *kamuni* (Mbojo) bân èn-laènna.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Tèngghina sampè' 1,8-12m. Ranca'na sè ella towa abârna potè bâk bu-abu ka bu-abu bâk konèng. Bhângon ḍâunna loncong tellor, sèrèng ḍâunna rata, dhinèng bhungkèl ḍâunna abunter. Kembhângnga metto dhuli kalèncapan ranca'na, abârna potè, bâuna seddhâ'. 

## Panyalamberrân
Kamonèng nyalambher è naghârâ Cèna, Taiwan, Bhutan, Kamboja, India, Indonesia, Jeppang (Kapolowan Ryukyu), Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Nepal, New Guinea, Pakistan, Philippines, Sri Lanka, Thailand, Vietnam; Australia, bân Kapolowan Pasifik Bârâ' Lao'.

## Sombher

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rutaceae
Kangkong

**Kangkong** (*Ipomoea aquatica* Forsk.) iyâ arèya tombuwân sè èkaghângan bân satèya molaè ètamen. Kangkong bânnya' èjhuwâl è sar-pasar. Tombuwân bisa ètemmowè è Asia bân sangghup tombu è è kennengan sè rembeng.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Convolvulaceae
Kanigaran, Kanigaran, Probolinggo

**Kanigaran** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Kanigaran, Probolinggo

**Kanigaran** panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Kapo

**Kapo** (*Ceiba pentandra*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Kapo arèya sokkla ḍâri Amèrika Lao' bâgiyân ḍâjâ, Amèrika Tengnga, bân Karibia. Mon varitas *C. pentandra* var. *guineensis* sokkla ḍâri Afrika bâgiyân bârâ'. Kapo èkocaâ' kèya *kapok* (Inggris, Malaysia); *kapuk* (Inḍonesia); *kau-kau* (Bugis); *buboi*, *balios* (Tagalog) bân èn-laènna.

## Jhâjhârbâ'ân ropa
Bhungkana kapo arèya rajâ, tombuna taonan, kaoncara polana serrat buwâna. Tèngghina kappra ghân 30-40m tapè *varitas* *caribaea* ngennèng tombu sampè' 70m.

## Panyalambherrân
Kapo sokkla ḍâri Amèrika tropis. Panyalambherrân èmolaè ra-kèra taon 1500. Makkè ella èjhârbâ'aghi tamennan dhuli lowar Afrika, tapè taḍâ' bhuktè sè ètemmowaghi. Bâḍâ bhuktè ekologi, botani, bân sitologi jhâ' kapo arèya sokkla tombuwân Afrika bâgiyân bârâ' bân tengnga. Carana bhungka kapo nyalambherri Saghârâ Atlantik arèya ghi' ta' ngennèng ècarèta'aghi, tapè buwâna ngennèng ngambâng bân èlanyo' aèng saghârâ. Èkoca'aghi jhâ' bhungkana kapo èperghi è Afrika Bârâi', lajhu nyalambher ka Afrika Tèmor bân Asia. Satèya ètamen è naghârâ tropis, otamana è naghârâ Asia Tèmor Lao', akadhi Thailand bân Inḍonesia.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Malvaceae
Kalkulus

**Kalkulus** (Bhâsah Latin: *calculus*, artèna "bâto kènè'", ghâbây mitong) panèka cabang èlmo matematika sè mencakup bâtesan, toronan, integral, bân deret tak èngghâ. Kalkulus panèka èlmo sè mempelajari paobâan, sé dâmma geometri sè mempelajari bhângon bân aljabar sè mempelajari operasi bân penerapan untuk bellâ pabhârengan. Kalkulus aghâdhui aplikasi sè bhâbu dâlem bidang-bidang sains, ekonomi, bân teknik; sarta kèngèng ajâwab berbagai masalah sè ta' kèngèng èbellâaghi klabân aljabar elementer.

### Sombher

Bhângsa:Èlmo
Karabisto

**Karabisto** otabâ **kalabisto** (*Chrysopogon zizanoides*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Poaceae. Tamennan arèya tombu taonan, artèna bisa tombu è osom apa bhâi aliyas ta' kennal osom. Tamennan arèya kalonta polana pangasèl om-ro'oman.

Ramo'na èpakerrèng pas èpadhâddhi paro'om lomarè sè èssèna kalambhi otabâ bhârâng penteng laènna, misalla kerrès bân bhâtèk. Bâu ro'om arèya èasèlaghi dâri bagiân ramo'na.

Tamennan arèya tamaso' ka komoditas dhâghâng kènè', makkè ella bânnya' èghunaaghi minnya'na è industri om-ro'oman.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Poaceae
Karotong

**Karotong** (*Graptophyllum pictum*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Acanthaceae. Karotong biasana ètamen è pakarangan roma ghâbây tamennan èyas. Tombuwân arèya asalla dâri Papua Nugini bân Polinesia.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Acanthaceae
Kastorè

**Kastorè** (*Abelmoschus moschatus*) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka famili Malvaceae. Kastorè arèya kalonta kalabân polana ngasèlaghi mènnya' kastorè.
## Nyama lokal
Kastorè bânnya' sebbhutenna, misalla *kakapasan*, *kaworo*, *regula*, *rewulow*, *waron*, bân *bukal*. Bhidhâ bi' è Sumatera, kastorè èkoca' *gandapura*.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Malvaceae
Katongghing

**Katongghing** (*Telosma cordata*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Apocynaceae. Katongghing arèya tombuwân sokkla ḍâri Cèna bân Indocèna. Tombuwân arèya salaènna tombu aghâl tapè ètamen kèya.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Apocynaceae
Katès

**Katès** (*Carica papaya*) panèka tombuwân sè asalla ḍâri Meksiko bâgiyân lao' bân ḍâjâ ḍâri Amerika Lao'. Tombuwan arèya bâjârina nyalambher ka man-ḍimman bân bânnya' ètamen è sadhâjâ tana tropis ghâbây èkala' buwâna. *C. papaya* panèka tong-sèttongnga spesies è ḍâlem genus *Carica*. Nyama *pepaya* , è bhâsa Indonesia èkala' ḍâri bhâsa Belândhâ, "papaja", sè asal ḍâri nyama bhâsa Arawak, "papaya". Neng è bhâsa Jhâbâ èsebbhut "katès", dhinèng è bhâsa Sunda "gedang".

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Caricaceae
Kaḍhelli

**Kadhelli** (*Glycine max*) iyâ arèya sala sèttong tamenan sè dhâddhi bahan dhâsar bânnya' kakanan Asiya Tèmor mènangka kècap, tahu, bân tèmpè. Mènorot panèngghâlân arkèyologi, tamenan arèya ella ètamen sajjhek 3.500 taon abiddhâ.

Kadhelli aropaaghi sombher protèin nabati bân minnya'. Naghârâ pangasèl kadhelli otama è dhunnya iyâ arèya Amèrika Serikat makkè kadhelli ghi' bhuru ètamen manossa è lowar Asiya samarèna 1910.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Kaḍḍâs

**Kaḍḍâs** (*Andrographis paniculata*) iya arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Acanthaceae. Kaḍḍâs anḍi' khasiyat obhât adhâpor terna jhekjhek sè tèngghina bisa atekka 90cm. Tombuwân arèya èparkèra'aghi sokkla ḍâri Asia tropika. Pacèrcèranna dhuli Inḍia ka lao' èngghâ Siam, ka tèmor èngghâ Tanjhung Malaya, kamoddhian ka Jhâbâ. Tombu landhu è kennengngan sè anḍi' curah ojhân 2000–3000&nbsp;mm/taon bi' suhu oḍâra 25-32°C. Kabhâdegghan sè èbhutowaghi alebbhu seḍḍheng, iya arèya 70-90% bi' sonar sè abâk abit. Kaḍḍâs èkoca' kèya *sambilata* (Malaju); *ampadu tanah* (Somattra Bârâ'); *sambiloto*, *ki pait*, *bidaram andiloto* (Jhâbâ Tengnga); *ki oray* (Sonḍhâ), bân èn-laènna.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Acanthaceae
Kebonsari Kulon, Kanigaran, Probolinggo

**Kebonsari Kulon** panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Kasèmbhu'ân

**Kasèmbhu'ân** (*Paederia foetida*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiceae. Asalla tombuwân arèya ḍâri Asia tropis sè ella èpakennal ka Mascareses, Melanesia, Polinesia, bân Kapoloan Hawaii. Tombuwân arèya anḍi' bâu sè bâceng, akadhi bâuna kento'. Mangkana è bhâsa Indonesia èkoca' *daun kentut*.

## Jhâjhârbâ'ân ropa

### Ghlâghâr
Kasèmbhu'ân arèya tombuwân taonan, bâk akaju, nalar, sè tombuna asanglè' ka attas bân nalar kèya ka tana. Ghlâghârrâ abârna bhiru ngoḍâ, rampèng, bhuleddhâ 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rubiaceae
Kedung Galeng, Wonoasih, Probolinggo

**Kedung Galeng** iyâ arèya nyamana *kelurahan* è Kacamadhân Wonoasih, Kottha Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonèsia.

Bhângsa:Geografi
Kencor

**Kencor** (*Kaempferia galanga* L.) iyâ arèya sala sètttong tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Zingiberaceae. Tombuwân arèya aghandu' minnya' atsiri bân alkaloid sè èmanfaataghi ghâbây stimulan. Nyama bhâsâ Indonesiana arèya  **'kencur**'.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Kenitu

**Kenitu** (*Chrysophyllum cainito*) iyâ arèya wâ'-buwâ'ân dâri famili Sapotaceae. Dhâghing buwâna abârna potè, bighina abârna celleng agilap. Tombuwân arèya rassana manis, mangkana èkasennengè rèng-orèng. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Sapotaceae
Kenjeran, Sorbhâjâ

**Kenjeran** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Kerrabhân sapè

**Kerrabhân sapè** aropa'aghi sèttong istilah kaangghuy nyebhut perlombaan addhuan sapè dari Polo Madhura, Jaba Temor. dalam perlombaan ka'dintoh, sapasang sape sè narek kaleles sè eaddhu tandessa buruna sape sareng pasangan-pasangan sape sè laen. jhauna addhuan kasebbhut rakera 100 meter bân bakto addhuan rakera sapolo detik sampe' samenit. Pansaponapan kottha è madhura mabada karapan sape è Bulan Agustus sareng September sabbhan taon, kalaban addhuan final è aherra bulan september otaba Oktober è è eks Kota Karesidenan, Pamekasan kaangghuy arebbhu' Piala Bergilir Presiden.

Bhângsa:Bhudhâjâ
Kertasè

**Kertasè** (*Rotheca serrata*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Kertasè ngennèng tombu sampè'3,5m tèngghina, anḍi' ghlâghâr bunter, bân kembhânngga abârna potè. Kertasè èkoca' kèya *buangkudu* (Batak Toba), *tanjau handak* (Lampung), *senggugu* (Melayu), *singgugu* (Sunda), bân *senggugu* (Jhâbâ Tengnga); *senggugu* (Inḍonesia).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Lamiaceae
Ketapang, Kademangan, Probolinggo

**Ketapang** panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Keḍhâbung

**Keḍhâbung** otaba **ḍhâbung** (*Parkia javanica*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Buwâna akanta pette, bighina abârna celleng bân ta' abâu. Buwâna bisa kèya èghâbây obhât. Keḍhâbung èkoca' kèya *kedawung* (Jhâbâ), *kupang* (Sabah), *amarang* (Palawan), bân èn-laènna.

## Paghuna'an
Bighi, kolè' kaju, bân ḍâunna keḍhâbung kappra èghuna'aghi ghâbây cem-macem kaghuna'an. Bighina èkakan kèya, anḍi' ro'om sè ta' paḍâ. Bighina kappra ghâbây nambhâi mènjhen. Kolè' kaju bân ḍâunna ghâbây nambhâi mèncrèt kèya. Kolè' buwâna ngasèllaghi bârna celleng otabâ sokklat, tapè ta' bânnya èyangghuy è pabrik.

## Sombher


Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Kirana Kejora

**Kirana Kejora** (lahèr è Ngawi, Jhâbâ Tèmor, 2 Fèbruari 1972) panèka sala sèttong panolès asal Indonèsia.

## Karjâ
* Kepak Elang Merangkai Eidelweis (novel, 2006)
* Antologi Tunggal Cerpen & Puisi Selingkuh (2006)
* Antologi Tunggal Cerpen & Puisi Perempuan dan Daun (2007)
* Novel Elang (2009)
* Novel Querido (2011)
* Bintang Anak TUHAN (2011)
* Novel Air Mata Terakhir Bunda (2012) best seller dan diangkat ke film layar lebar
* Novel Ayah Menyayangi Tanpa Akhir (2013) best seller dan diangkat ke film layar lebar
* Novel Pencarian Cinta Terakhir (2013)
* Novel Kenang Langit (2014)
* Novel Kidung Cinta Sejati (2014)
* Novel Surga Kecil di Atas Awan (2015)
* Novel Rindu Terpisah di Raja Ampat (2015)
* Novel True Friendship (2015)
* Novel Senja di Langit Ceko (2016)
* Novel Surat Kecil dari Surga (2017)
* Novel Arjuna (2018)
* Novel Yorick (2018) best seller dan diangkat ke film layar lebar
* Novel Impian 1000 Pulau (2019) –novelisasi film

Bhângsa:Panolès
Klèkè

**Klèkè** (*Jatropha curcas* L.) panèka tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Ombhut akaju rèya sè bânnya' ètemmowè è daerah tropis. Tombuwân arèya èkennal cè' tahanna kakerrèngan. Klèkè kabânnya'an èsettèk bhungkana. Maskè ella abit èkennal ghâbây bahan obhât bân racon, bâjâ riya klèkè èkaghâbây *bahan bakar hayati* ka mesin diesel polana kandungan minya' bighina. Sabelluna, kerabhât klèkè sè laèn iyâ arowa *Ricinus communis* ella èkaghâbây camporan pelumas lu-ghâllu.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Euphorbiaceae
Klèmbâ'

**Klèmbâ**' (*Rheum officinale*) iyâ arèya tombuwân sè ngasèlaghi bahan ghâbây obhât bân om-ro'om. Biasana ramo'na sè èmanfaataghi. Ramo'na èkaghâbây camporan "*klembak menyan*" bi' orèng Jhâbâ. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Polygonaceae
Kokon

**Kokon** otabâ **walèkokon** (*Schoutenia ovata*) iyâ arèya ka'-bhungka'an kènè' sè tamaso' ka dâlem famili Malvaceae. Bhungkana kokon arèya bisa ètemmoè è alas tipe osoman sè tombu è Jhâbâ bân polo laèn è tèmorra. Walèkokon andi' nyama laèn *harikukun* (Sunda); *lanji, walikukun* (Jhâbâ), bân *east indian wood* (Inggris).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Malvaceae
Kol-kolan

**Kol-kolan** (*Melicope denhamii*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Rutaceae. Tombuwân biasana tombu bisa tombu sampè ka katèngghiân 1.000 è attas paadâ'ân tasè'. È bhâsa Indonesia èkoca' **ki sampang**.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rutaceae
Kolek

**Kolek** iyâ arèya la-ola sokkla ḍâri Inḍonesia, èkaghâbây dhuli gheḍḍhâng otabâ sabbhrâng longghâ sè èkolop bi' pathè bân ghulâ mèra. Kapprana kolek pèra' bâḍâ è bulân Pasa bhâi.
Bhângsa:La-ola
Komangè

**Komangè** (*Ocimum × citriodorum*) iyâ arèya tamenan sè dâunna segghut èkaghâbây lalap. Bâu dâunna taḍâ' paḍâ, bân sakonnè' bânnya' akantha jherruk peccel. Ḍâun komangè arèya sala sèttong palappa mon aghâbâyâ pèpès. Biyasana ḍâun komangè arèya mon èkalalap, segghut èkakan bi' tèmon, gobes, bân cèngi. Ḍaun ka'ḍinto bisa ètemmowè è sabbhân-sabbhân ḍaèra è Inḍonèsia.

## Sombher

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Lamiaceae
Kedung Asem, Wonoasih, Probolinggo

**Kedung Asem** panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Bhângsa:Geografi
Klabhet

**Klabhet** (*Trigonella foenum-graecum*) iyâ arèya tombuwân dâri famili Fabaceae. Dâunna èkaghâbây tambhâ, dhinèng bighina èmanfaataghi ghâbây palappa. Klabhet biasana èghunaaghi ghâbây palappana kare. 

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Koncè pet

**Koncè pet** (*Kaempferia rotunda*) iyâ arèya tombuwân sè ghi' bân-lambâna kencor. Bhidhâ bi' kencor sè lebbhi bânnya' èghunaaghi è massa'an, koncè pet arèya khusus èkaghâbây jhâmo. Salaènna rowa, dâunna lebbi bhâghus, mangkana segghut ètamen è pekarangan.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Konḍur

**Kondur** (*Benincasa hispida*) iyâ arèya tombuwân sè tombuna nalar sè ètanem polana buwâna bisa èkakan bân èangghep mènangka ghângan.

Buwâna alos bân paadâ'ana abulu mon ghi' matta. Nalèka ella massa' buwâ panèka èlang buluna bân dhâddhi olo', bân bisa èsèmpen abit. Ropa buwâna bâdâ sè bunter bân bâdâ sè ngenjher, bisa sampè' 2 m. Makkè biasana èjual pas ghi' lanjhânga satenga sampè' 1 m. Buwâ panèka awwâla ètamen è Asia Tèmor Lao', tapè satèya ètanem kèya è Asia Tèmor bân Lao'.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Cucurbitaceae
Kopi

**Kopi** otabâ **kobhi** (*Coffea* sp.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Kopi panèka sala sèttong komoḍitas è dhunnya sè ètamen lebbi ḍâri 50 naghârâ. Ḍuwâ varitas kopi sè ella kalonta iyâ arowa kopi robusta (*Coffea canephora*) bân kopi arabika (*Coffea arabica*).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Rubiaceae
Koran

**Koran** (ḍâri bhâsa Bâlândhâ: *krant*, dâri bhâsa Perancis *courant*) otabâ sorat kabhâr iyâ arèya panerbi'ân sè dhammang bân ghâmpang èbuwâng, biasana ècèta' è dhlubâng abhândhâ sakonnè'. Dhlubâng arèya ekoca' dhlubâng koran, aèssè bhâr-kabhâr palèng anyar sabhârâng topik. Molaè dâri politik, kriminalitas, olahraga, bân salaènna. Koran biasana kiya aèssè karikatur, sè nyampolèaghi parkara sè èbahas. Bhârâng arèya bâdâ komik, TTS, bân hiburan laènna.

Bâḍâ sorat kabhâr sè andi' topik samacem, misalla kabhâr politik, tana, industri, olahraga, seni, bân sè laènna.
Korma

**Korma** (Madhurâ: ꦏꦺꦴꦂꦩ)(bhâsa Arab تمر‎ *Tamr*; nyama Latèna *Phoenix dactylifera*) panèka tamenan lem-paleman (*Arecaceae*) è dâlem genus *Phoenix*, bighina kèngèng èkakan. Maskè asala ta' èkataoè polana ella sajjhek abit ètanem, èparkèraaghi taneman arèya asala dâri tana seddhi' Lompong Persia. Tèngghi bhungkana bisa atekka 15-25 m, tombu sabhungka otabâ nyelbhi' dâ' sèttong sistem paramo'an. Lanjhâng dâunna 3-5 m, klabân duri ka dhânang dâun bân andi' ra-kèra 150 selbhi dâun ngodâ. Lanjâng dâun ngodâna 30 cm bi' lèbâr 2 cm.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Arecaceae
Koncè

**Koncè** (*Boesenbergia rotunda*) iyâ irèya tombuwân sè èkaghâbây palappa è dâlem massa'an Asia Tèmor Lao'. Salaènna èkaghâbây palappa, koncè kèya biasa èmanfaataghi ghâbây jhâmo. Ropa ombina bhidhâ polana tombuna loros ka dâlem tana.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Zingiberaceae
Komèrè

**Komèrè** (*Aleurites moluccana*) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Bighina komèrè èghuna'aghi ghâbây mènnya' bân palappa. Tombuwân arèya ghi' sakarabhât bi' sabbhrâng.

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Euphorbiaceae
Korrie Layun Rampan

**Korrie Layun Rampan** (lahèr è Samarinda, Kalimantan Tèmor, 17 Agustus 1953 – wafat è 19 Novèmber 2015 ka omor 62 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân èditor Indonèsia.

## Karjâ
### Kompolan puisi
* *Matahari Pingsan di Ubun-Ubun* (1974)
* *Cermin Sang Waktu* (sareng Gunoto Saparie, 1976)
* *Sawan* (1978)
* *Suara Kesunyian* (1981)
* *Nyanyian Kekasih* (1981)
* *Undangan Sahabat Rohani* (1991)

### Kompolan carèta pandhâ'
* *Kekasih* (1981) Ende: Nusa Indah
* *Malam Putih* (1983) Jakarta: Balai Pustaka
* *Perjalanan Guru Sejarah* (1983) Jakarta: Bahtera Jaya
* *Matahari Makin Panjang* (1986) Jakarta: Bahtera Jaya
* *Perhiasan Bumi* (1986) Jakarta: Bahtera Jaya
* *Perhiasan Bulan* (1988) Ende: Nusa Indah
* *Perhiasan Matahari* (1989) Jakarta: Bala Pustaka
* *Ratapan* (1989) Jakarta: Balai Pustaka
* *Tak Alang Kepalang* (1993) Jakarta: Balai Pustaka
* *Rawa* (2000)
* *Perjalanan ke Negeri Damai* (2003)
* *Kayu Naga* (2007)

### Novèl anak
* *Pengembaraan Tonsa di Posa* (1981)
* *Nyanyian Tanah Air* (1981)
* *Lagu Rumpun Bambu* (1983)
* *Cuaca di atas Gunung dan Lembah* (1985)

### Novèl
* *Upacara* (1978)
* *Lingkaran Kabut* (2000)
* *Perawan* (2000)
* *Wanita di Jantung Jakarta* (2000)
* *Api, Asap, Awan* (2002)
* *Bunga* (2002)

### Kajian sastra
* *Puisi Indonesia Kini: Sebuah Perkenalan* (1989)
* *Cerita Pendek Indonesia Mutakhir: Sebuah Pembicaraan* (1982)
* *Kritik Sastra Indonesia Mutakhir* (1982)
* *Perjalanan Sastra Indonesia* (1983)
* *Suara Pancaran Sastra* (1984)
* *Wajah Sastra Indonesia* (1984)
* *Fungsi Sastra, Bahasa, dan Seni Budaya dalam Pembangunan Bangsa* (1984)
* *Kesusastraan Tanpa Kehadiran Sastra* (1984)
* *Puisi Indonesia Hari Ini: Sebuah Kritik* (1985)
* *Sajak-Sajak Rendra dan Angkatan 80 dalam SAstra Indonesia* (1985)
* *Aliran-Aliran Cerita Pendek* (1995)
* *Wanita Penyair Indonesia* (1997)
* *Leksikon Susastra Indonesia* (2000)

### Mènangka editor
* *Trisno Sumardjo: Pejuang Kesenian Indonesia* (1985)
* *Iwan Simatupang: Pembaharu Sastra Indonesia* (1985)
* *Nyanyian Ibadah* (1985)
* *Antologi Puisi Wanita Penyair Indonesia*
* *Matahari Sabana*
* *Angkatan 2000 dalam Sastra Indonesia*
Bhângsa:Bhujhângghâ
Korsè

**Korsè** panèka sala sèttong parabhutan bengko sè biyasa èghunaaghi ghâbây kennengngan toju'. Umumma, korsè andi' 4 soko sè èghunaaghi ghâbây mèkol è attasa.

Dâlem kaodi'an manossa, korsè èghunaaghi ghâbây toju' longkang anggota bhâdhân otabâ mènangka mèkol longkang bhâdhân sè laèn. Korsè jhughâ bânnya' èghunaaghi dâlem kaodi'an sarèh-arèh è kantor, sakola, bengko bân èn-laèna, saèngghâ korsè aghâdhui manpaat sè bânnya' dâlem kaodi'an manossa.

## Abâs kèya

* Mèjâ
* Lomarè

Bhângsa:Parabhut
Korèa Lao'

**Republik Korèa** (bhâsah Korèa: *Daehan Minguk* [Hangul: 대한민국; Hanja: 大韓民國]; bhâsah Ènggris: *Republic of Korea/ROK*) otabâ biyasah èkennal mènangka Korèa Lao' panèka sabigghi' naghârâ è Asia Dhimor sè alebbhu longkang lao' Semenanjung Korèa, è lajân dâjâ, Republik Korèa bâtes Korèa dâjâ, è dimmah duwâ' aèttong mènangka sabigghi' naghârâ èngghâ taon 1948. Bahar konèng è lajân barat, Jeppang abâdâh è seberang bahar Jeppang (èsebbhut "bahar dhimor" sareng rèng-orèng Korèa) bân sellat Korèa abâdâh è longkang tengghârâh. Naghârâ arèya èkennal klabân nyamah *Hanguk* (한국; 韓國).
Bhângsa:Naghârâ
Kottha Gorontalo

**Kottha Gorontalo** arèya ibu kottana Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi bân kottha palèng rajâ è provinsi rowa. Ghungghung orèng è Kottha Gorontalo bâḍâ 210.882 orèng.

## Kacamatan
Kabhupatèn Pohuwato anḍi' sangang kacamatan:

* Kota Selatan,
* Kota Utara,
* Kota Barat,
* Kota Timur,
* Kota Tengah,
* Dungingi,
* Dumbo Raya,
* Hulonthalangi, bân
* Sipatana.
Bhângsa:Geografi
Koṭṭa Mekkasân

**Kotta Pamekasan** enggi panèka sèttong Koṭṭa è Kabupaten Mekkasân è propinsi Jâbâ Tèmor. Kotta Pamekasan panèka edadiaghi posat kotta Kabupaten Mekkasân.

Bhângsa:Madhurâ
Krato'

**Krato**' otabâ **kerato**' otabâ **karopo** (*Phaseolus lunatus*) iyâ arèya tatamennan ḍâri famili cang-kacangan (Fabaceae). Krato' kappra èkaghâbây ghângan. È pan-brampan kennengngan è Indonesia, krato' èkoca' kèya *kacang mas, roay* (Sonḍhâ); *kara, kratok* (Jhâbâ); bân *saru* (Minahasa).

Bhângsa:Totombuwân
Bhângsa:Fabaceae
Kottha Sorbhâjâ

**Kottha Sorbhâjâ** (Carakan: ꦏꦺꦴꦠ꧀ꦝꦯꦺꦴꦂꦧꦗ) iyâ arèya kottha otamana Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia, dhâdhâp kottha *metropolitan* sè palèng rajâ è provinsi kasebbhut. Sorbhâjâ rèya kottha sè palèng rajâ kaḍuwâ è Inḍonèsia samarèna Jakarta.

Kottha Sorbhâjâ bâḍâ 800 km è bâgiyân tèmor Jakarta, otabâ 435 km bun bârâ' tasè' Ḍènpasar, Bhâli. Kottha Sorbhâjâ bâḍâ è tasè' ḍâjâ Polo Jhâbâ bâgiyân tèmor sè dhep-addhebbhân bi' Sellat Madhurâ bân tasè' Jhâbâ.

Sorbhâjâ anḍi' lowas ra-kèra ±335,28 km², bân 3.000.076 orèng sè oḍi' è Sorbhâjâ è nga'-tengnga'na taon 2023. Da'èra *megapolitan* Sorbhâjâ dhâddhi kennengan *metropolitan* palèng rajâ nomer ḍuwâ' è Inḍonèsia samarèna Jaboḍètabèk. Kottha Sorbhâjâ bân kennengan Gerbangkertosusila anḍi' sèttong lapangan kapal ngabbher antaranaghârâ iyâ rèya Bandar udara Internasional Juanda sè bâḍâ ra-kèra 20 km è bâgiyân lao'na kottha Sorbhâjâ, bân anḍi' ḍuwâ' palabbhuwân iyâ rèya Palabbhuwân Tanjung Pèrak bân Palabbhuwân Ujung.

Kottha Sorbhâjâ kaoncara bi' jhulughân Kottha Pahlawan polana bâkto perrang tangghâl 10 Novèmber 1945 dhâddhi sajhârâna perrang rèng-orèng Sorbhâjâ ka'angghuy arebbhu' kamardhika'anna bhângsa Inḍonèsia ḍâri serrangan sakanthè' (*sekutu*). Sorbhâjâ toman dhâddhi kottha palèng rajâ è Hinḍia Blândhâ bân dhâddhi kennengan dhâghâng è Nusantara sè paḍâ bân Hong Kong bân Sanghai bâkto jârowa. Mènorot Bappenas, Kottha Sorbhâjâ iyâ rèya sala sèttong ḍâri empa' kotta palèser partombuwân è Inḍonèsia paḍâ bân Mèḍan, Jakarta, bân Makassar.

## Sajhârâ
**Etimologi**

Oca' Sorbâjâ (Bhâsa Sansekerta: Śūrabhaya) segghut èartèaghi sacara filsafat sebâgây simbol parjhuwângan antara tana bân aèng. Selaèn rèya, oca’ Sorbhâjâ rèya asalla ḍari mitos perrang antara jhuko' sura (hiu) bân baya (buaya), sè moncol dhugâ'ân jhâ' abânto’ nyamana “Surabaja” asalla samarèna kejhâḍiyân perrang rèya. Oca’ Sorbhâjâ rèya ekaparcaja sebâgây ghâbungan ḍâri nyamana duwâ’ tokoh kalonta  ḍâri jhâman lambâ’ iyâ arèya Suropati sareng Purbaya.

## Sombher


Bhângsa:Koṭṭa è Inḍonesia
Kreavi

**Kreavi** panèka situs web tempat palakoh desain bân seni grafis è Indonesia aghâbây galeri bân pamèr karjâ visual, akadeng ilustrasi, ghâmbhâr, desain, foto, animasi bân video. Kreavi jhughâ bâdâh fasilitas nyarèh lakoh saèngghâ bhisa adhâddhih bâddhâ para palakoh industri kreatif klabân bânnya' perusahaan sè bhutoh jasana. Salaèn rowa, Kreavi jhughâ abâdâhaghi acara pesamoan è kampus-kampus nasional, lokakarya bân jhughâ bâ-lombâ ghâbây palakoh desain bân seni grafis è Indonesia.
Bhângsa:Internèt
Krembangan, Sorbhâjâ

**Krembangan** panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

## Referensi

### Pranala luar
*  BPS Kota Surabaya
*  Situs Resmi Kota Surabaya
*  Prodeskel Binapemdes Kemendagri 

Bhângsa:Geografi
Bhângsa:Kota Surabaya
Bhângsa:Kecamatan di Kota Surabaya
Bhângsa:Kecamatan di Jawa Timur
Kuntowijoyo

Prof. Dr. **Kuntowijoyo**, M.A. (lahèr è Sanden, Bantul, Yogyakarta, 18 Sèptèmber 1943 – wafat è 22 Fèbruwari 2005 ka omor 61 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân budayawan Indonèsia.

## Karjâ
### Sastra
* *Kereta yang Berangkat Pagi Hari* novel (1966)
* *Rumput Danau Bento* drama (1969)
* *Tidak Ada Waktu Bagi Nyonya Fatma* drama (1972)
* *Barda dan Cartas* drama (1972)
* *Topeng Kayu* drama (1973)
* *Khotbah di Atas Bukit* novel (1976)
* *Makrifat Daun-Daun Makrifat* kompolan puisi (1995)
* *Impian Amerika* novel (1998)
* *Hampir Sebuah Subversi* kompolan carèta pandha' (1999)
* *Isyarat* kompolan puisi (1976)

### Nonfiksi
* *Dinamika Umat Islam Indonesia* (1985)
* *Budaya dan Masyarakat* (1987)
* *Radikalisasi Petani* (1993)
* *Pengantar Ilmu Sejarah* (1995)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Kurnia Effendi

**Kurnia Effendi** (lahèr è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 20 Oktober 1960) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.

## Karjâ
### Karjâ kadhibi’
* Senapan Cinta (kompolan carèta pandhâ', Penerbit KataKita, Jakarta, April 2004)
* Bercinta di Bawah Bulan (kompolan carèta pandhâ', Penerbit Metafor Publishing, Mei 2004)
* Aura Negeri Cinta (kompolan carèta pandhâ', Lingkar Pena Publishing House, Juli 2005)
* Kincir Api (kompolan carèta pandhâ', Gramedia Pustaka Utama, Agustus 2005)
* Selembut Lumut Gunung (kompolan carèta pandhâ', Cipta Sekawan Media, Januari 2006)
* Burung Kolibri Merah Dadu (kompolan carèta pandhâ', C Publishing, Februari 2007)
* Interlude-Jeda (kompolan carèta pandhâ', Lembaga Pemerhati Kebijakan Publik, September 2007)
* Kakawin Gajah Mada (novel, Pusat Bahasa, 2009)
* Merjan Merjan Jiwa (novel, Pustaka Kartini, 2010)
* Anak Arloji (kompolan carèta pandhâ', Serambi, 2011)
* Musim Gugur Telah Usai (kompolan carèta pandhâ', Elexmedia Komputindo, 2012)
* Mendaras Cahaya", (kompolan carèta pandhâ', Rumah Anggit, 2012)
* The Four Fingered Pianist (memoar, Hikmah Publishing, 2009)
* Sue Aziz. Jalan Indah Menuju Usia Emas (memoar, Sue Aziz, 2012)
* Teman Perjalanan (2015)

### Puisi, karjâ abhâreng
* Pesta Sastra Indonesia (Kelompok Sepuluh, Bandung, Juli 1985)
* Sajak Delapan Kota (Kompak, Pontianak, 1986)
* Malam 1000 Bulan (Forum Sastra Bandung, 1990 dan 1992)
* Potret Pariwisata dalam Puisi (Pustaka Komindo, 1991)
* Perjalanan (Sanggar Minum Kopi Denpasar, 1992)
* Gender (Sanggar Minum Kopi Denpasar, 1994)
* Bonzai’s Morning (Denpasar, 1996)
* Dari Negeri Poci 3 (Yayasan Tiara Jakarta, 1996)
* Trotoar (Roda-roda Budaya Tangerang, 1996)
* Mimbar Penyair Abad 21 (Dewan Kesenian Jakarta, 1996)
* Antologi Puisi Indonesia (Komunitas Sastra Indonesia, 1997)
* Antologi puisi tunggal “Kartunama Putih” (Penerbit Biduk, Bandung, 1997)
* Jakarta dalam Puisi Indonesia Mutakhir (Dinas Kebudayaan Provinsi DKI, 2000)
* Gelak Esai & Ombak Sajak Anno 2001 (Penerbit Kompas, Juni 2001)
* Puisi Tak Pernah Pergi (Penerbit Kompas, Juli 2003)
* Bisikan Kata, Teriakan Kota (DKJ bân Bentang, Desember 2003)
* Mahaduka Aceh (Pusat Dokumentasi Sastra HB Jassin, 2005)
* Dari Negeri Poci 4 (Kosakata Kita Jakarta, 2013)
* Dari Negeri Poci 4 (Kosakata Kita Jakarta, 2014)

### Prosa, karjâ abhâreng
* 20 Tahun Cinta (Senayan Abadi Publishing, Juli 2003)
* Wajah di Balik Jendala (Lazuardi Publishing, 2003)
* Kota yang Bernama dan Tak Bernama (DKJ bân Bentang, Desember 2003)
* Addicted 2U (Lingkar Pena Publishing House, 2005)
* Jl. Asmaradana (Penerbit Buku Kompas, 2005), Ripin (Penerbit Buku Kompas, 2007)
* Tukang Bunga dan Burung Gagak (Kosa Kata Kita, 2011)
* Surat (novelet, Elexmedia Komputindo 2013)
Bhângsa:Panolès
Kurniawan Junaedhie

**Kurniawan Junaedhie** (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 24 Novèmber 1956) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia. 

## Karjâ
### Karjâ kadhibi’
* *Rumpun Bambu* (Purwokerto, 1975)
* *Armageddon* (sareng Ahita Teguh Susilo, Purwokerto, 1976)
* *Waktu Naik Kereta Listrik* (Jakarta, 1977)
* *Selamat Pagi Nyonya Kurniawan* (Tiara Kliq, Jakarta, 1978)
* *Cinta Seekor Singa* (Penerbit Bisnis2030, Jakarta, 2009)
* *Perempuan dalam Secangkir Kopi* (Kosa Kata Kita, Jakarta, 2010)
* *100 Haiku untuk Sri Ratu* (Bisnis2030, Jakarta, 2010)
* *Bibir di Bawah Bantal* (Kosakatakita, Jakarta, 2011).
* *Opera Sabun Colek* (cerèta pandâ’, Kosa Kata Kita, 2011).

### Karjâ asareng
* *Cerita Pendek Indonesia 4* (Editor Satyagraha Hoerip, Gramedia Pustaka Utama, 1985)
* *[[Dari Negeri Poci]]* (sareng 12 penyair Indonesia, Pustaka Sastra, Jakarta, 1993)
* *[[Dari Negeri Poci]] 2* (sareng 45 penyair Indonesia, Pustaka Sastra, Jakarta, 1994)
* *[[Dari Negeri Poci]] 3* (sareng 49 penyair Indonesia, Majalah Tiara, Jakarta, 1996)
* *The Fifties Selection* (sareng 19 penyair lainnya, Pustaka Kreasi, Jakarta, 2009)
* *Senandoeng Radja Ketjil* (sareng 16 penyair Indonesia lainnya, Kosa Kata Kita, 2010)
* *Kitab Radja-Ratoe Alit* (sareng 49 penyair Indonesia lainnya, Kosa Kata Kita, 2011)
* *Bangga Aku Jadi Rakyat Indonesia* (sareng 50 penyair Indonesia lainnya, Kosa Kata Kita, 2012)
* *[[Dari Negeri Poci]] 4: Negeri Abal-Abal* (sareng 98 penyair, Kosa Kata Kita, 2013).
* *[[Dari Negeri Poci]] 5: Negeri Langit* (sareng 98 penyair, Kosa Kata Kita, 2014).
* *[[1000 Haiku Indonesia]]* (Kosa Kata Kita, 2015)
* *[[Kitab Karmina Indonesia]]* (Kosa Kata Kita, 2015)
* *[[Dari Negeri Poci]] 6: Negeri Laut* (sareng 175 penyair, Kosa Kata Kita, 2015)
Bhângsa:Bhujhângghâ
Kèka

**Akèka** otabâ **Kèka** (bhâsa Arab عقيقة; (Madhurâ: *ꦲꦏꦺꦏ* otabâ *ꦏꦺꦏ)* iyâ arèya lalakon nyambhelli kèbân è ḍâlem sarè'at Islam, mènangka rassa sokkor ommat Islam mongghu Ghustè Pangèran bherkat bhâji' sè lahèr. Okom akèka noro' kamampowanna sè palèng kellar iyâ arèya *sunah muakkadah*, bân arèya kèngèng *jumhur* olama' noro' hadis. Kamoddhiyan bâḍâ olama' sè nerrangaghi jhâ' akèka rèya mènangka dhebbhus: artèna akèka jârowa meccat bhughetan jin sè abhâreng bhâji' sajjhek lahèr.

Bhângsa:Aghâma