open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kajang Lako

**Kajang Lako,** otabâ Roma Kajang Lako (è pan-saponapan ḍaèra tertentu èkoca' jhughân kalabân roma tuo sè ngaggungè artè roma kona) panèka roma kalabân gaya arsitèktur Batin, sè èkembhângaghi sareng suku Batin.

Roma traḍisional panèka ta' coma èbhângon kaangghuy alaksanaaghi fungsi praktissa roma mènangka kennengngan, namong jhughân èbhângon kalabâ marhatèyaaghi fungsi sosial sareng buḍâjâ maghârsarè Jambi.

## Sajhârâ
Kajang Lako otabâ Roma Tuo èngghi panèka roma adhât Jambi sè asalla ḍâri roma kaghungna suku Batin, sala sèttong suku è Propènsi Jambi. Leluhur orèng Batin asalla ḍâri 60 tumbi (kalowarga) sè ngallè ḍâri Koto Rayo lajhu pas abâgi dhâddhi 5 kalompo' kènè' sè neptep è 5 Bathin otabâ ḍusun. Kalabân oca’ laèn, ḍaèra Marga Bathin 5 èmaksoḍaghi ḍaèra kompolan 5 ḍusun. Lèma' ḍusun kasebbhut èngghi panèka Tanjung Muara Semayo, Ḍusun Seling, Ḍusun Kapuk, Ḍusun Pulau Aro, sareng Ḍusun Muara Jernih. Kabbhi abhângon roma kalabân bhângon malanjhâng sè èpèsa, jhâuna ra-kèra 2 mèter, tor ngadhep ka jhâlân. È buḍina roma è bhângon guḍâng kaangghuy nyèmpen paḍi hasèl panèn rèng-orèng ka'rowa.

Sampè’ samangkèn kampong orèng Bathin sè ghi’ eangghep asli bâḍâ è Kampong Lamo, Rantau Panjang, Kabhupatèn Merangin, Propènsi Jambi. È kampong kasebbhut bâḍâ rumpun roma Kajang Lako sè èpadhâddhi ngangghuy Kaju Bessè otabâ èkennal jhughân kalabân Kaju Ulin sè èkennal cè' ghâlina tor abit mènangka dhâddhi bahan dhâsarra. Ḍâri bânnya’na roma Kajang Lako e Ḍusun Tuo, bâḍâ sèttong roma se èkaparcajâi eomana Rato tor aropa’aghi bhângonan roma se palèng towa è kennengngan panèka, sè omorra eparkira’aghi kantos 700 taon. Roma kasebbhut samangkèn èkènnèngngè sareng kalowarga Iskandar, katoronan kapèng 14 ḍâri Puyan Bungkul otabâ sè maddhek Ḍusun Tuo.

## Bentu' Bâgiyân

### Bubungan ata'
Orèng lokal èka'ḍissa nyebbhut ghâpanèka bâgiyân Gajah Mabu'. Nyama panèka èkala' ḍâri gellar sè abhângon roma kasebbhut. 

Ata.

Tojjhuwân ḍâri ata'na roma kasebbhut, è antarana:

* Kaangghuy maghâmpang aèng toron, ènalèkana toron ojhân. 
* Saèngghâ hawa bisa ghâmpang maso' tor kalowar. 
* Èbâgiyân Ḍâlemma bisa eghuna’agi mènangka kennengngan panyèmpennan.

Kaangghuy malèbur bhângon bubungan sarebg ata', maka bhân-sabbhân konco'on bubungan èpasang sekepping papan sè lanjhâng tor loros ka attas malebbi'è tiang bubungan, saèngghâ pèngghirrâ ata' ta' èoladhi. Konco’na papan aḍâ’ sareng buḍi asilang tor èparèngè okèran. Manabi èoladhi ḍâri jhâu, akadhi tanḍu'un embi'.

## Sombher
Amaen korban

Amaèn korban otabâ è bhâsa Inggris èsebbhut playing victim panèka tengka gulina orèng sè apura-pura otabâ abâli-bâli jhâ' aba'na panèka orèng sè palèng loka. tojjuwan otama biasana kaangghuy ajhâuwi tanggung jawab, ètemmoè simpati, otabâ èpangaro orèng laèn kaangghuy abâgiyâghi. Namong, è bânnya' kasus, orèng kasebbhut saongghuna terlibat otabâ sala dâlem masalah kasebbhut. È praktekna, kalakoan sè amaèn korban serrèng èkaolle kalabân cè' halusna saènggâna ta' langsung èkennal. Pelaku bisa aghâdhui carèta sè sossa, nyalahaghi, otabâ pura-pura dhâddhi orèng sè palèng sossa kaangghuy mapangaro emosi orèng laèn. Hasèlna, orèng laèn arassa sala, ragu kaangghuy ngritik, otabâ akhèrra nyerah sanajân ta' bendher.

## Krakter
Karakteristik orèng sè amaèn korban è antarana malarat ngako sala, arassa ghâmpang èserrang, bân serrèng nyalahaghi orèng laèn. Istilah panèka bânnya' èghunaaghi è hubungan pribadi, pangaturan sosial, bân media sosial kaangghuy ngajhâri kalakoan manipulatif. Amaèn korban èangghep negatif polana ngalang kejujuran, tanggung jawab, bân pemecahan masalah sè sèhat. Manabi ta' èpèyara, hubungan sosial bisa dhâddhi ta' seimbang polana ta' andi' komunikasi sè jujur ​​bân terbuka. Dhari ka'dinto, parlo èbhândhingaghi antara korban sè ampon onggu-onggu ngalami kaadilan bân sè sengaja aghâdhui korban kaangghuy kaparlowan pribadi saènggâ konflik bisa ètanggung kalabân lebbi objektif bân adil.

Dhari ka'dinto, parlo èbhândhingaghi antara korban sè jhujhur ngalami ketidakadilan bân sè sengaja abâdâhaghi korban kaangghuy kaparlowanna dhibi'. Pamangghi panèka parlo sopajâ sadhâjâ konflik bisa èbâhas kalabân lebbi objektif bân adil, bân èjhâuwi dâri manipulasi emosional sè marosak hubungan sosial.

È jaman media sosial, korban ampon lebbi umum, polana orèng bisa aberri' carèta sè sèttong sisi bân emosional tanpa konteks lengkap. Postingan-postingan panèka serrèng aghâbây simpati orèng bânnya', sanajân faktana ta' jellas. Hasèlna, opini publik bisa bias, bân konflik bisa èpabânnya' èbandhingaghi èpècahaghi. Mèlana, ngartèaghi kalakowan sè èkabâ' sareng korban panèka parlo kaangghuy mastèaghi jhâ' penilaian konflik ta' èbâdâ'aghi namong dâri emosi. Cara sè kritis bân adil parlo kaangghuy mastèaghi jhâ' sadhâjâna pihak èperlakuaghi kalabân adil bân kaangghuy ajaga hubungan sosial sè sèhat bân konstruktif.

## Sombher

Bhângsa:Indonesia
Tongkonan

Tongkonan ( ᨈᨚᨃᨚᨊ ) iyâ arèya bengkona orèng Toraja è Propinsi Sulawèsi Lao', Indonesia. Arsitektur Tongkonan èkennal polana romana sè khas, kalabân sosonan bâbâ, tengnga, bân attas sè aghâdhui kabhâghusân èstètika è dâlem sosonan bân konstruksi. Tongkonan ta' èghuna'aghi polè mènangka kennengngan, namong serrèng ta' èpadhâddhi orèng, polana bhân-sabbhân kalowarghâ sè èpadhâddhi è dissa' umumma ampon abangun bengkona dhibi'. bengko adat Tongkonan sè èukir kalabân bânnya' artè, èlambangaghi status sosial pongghâbâna Tongkonan, sè èpadhâddhi orèng attas.

## Sosonan Roma
Arsitèktur Tongkonan èkennal polana khas-sâ, kalabân sosonan bâbâ, tengnga, bân attas sè aghâdhui kabhâghusân èstètika è dâlem sosonan bân konstruksi. Sistem sosonan bân konstruksi Tongkonan panèka sistem sosonan sè apèsa sè bâdâ bâgiyân-bâgiyân, panèka bâgiyân bâbâ (sulluk banua), bâgiyân tengnga (kale banua), bân atap (rantiang banua). Bâng-sèbângnga bâdâ sistem sosonan bân konstruksi.

Sistem sosonan bân konstruksi Tongkonan panèka struktur jama', sè gaya rèspon dâri sèttong angghuta sosonan dhâddhi sebbhâb lako dâ' angghuta sosonan sè nolongè. Sistem sosonan otama bengko Tongkonan panèka sistem rangka. Rangka è bâgiyân attas panèka bâgiyân dâri gheddhung bân jhughân afungsi kaangghuy nolongè beban atap. Beban dâri gheddhung bhâdhânna gheddhung èpabâli ka bhân sabbhân rangka soko, bân sabâgiyân bânnya' beban èpabâli lèbât dhâsar ka alas tana.

Konstruksi perrèng sè atompo' bân ètalè'è, èsokong sareng tiyang, aberri' kakowadhân struktural, sè mabi bâgiyân panèka bisa ngadeg kadhibi'an bân apèsa dâri struktur Tongkonan sè laènna. bengko tradisional Tongkonan èkaghâbây dâri kaju ta’ ngangghuy logam akadhi pako. Tongkonan, otabâ roma-roma tradisional Torajan, salanjhângnga persegi lanjhâng, kalabân lanjhâng bân lèbâr akadhi sè èsebbhut è attas. Motif-motif seni otabâ ukiran è attas Tongkonan alambangaghi pangarep jhâ' rèng-orèng è roma bhâkal odi' beccè'.

## Ma'na
Bengko adat Tongkonan, sè èukir bânnya' artèna, alambangaghi status sosial sè andi', èpadhâddhi è lapès attas. Contona, kaangghuy onèng latar kaodi'ân, status sosial, bân nyamana katoronan orèng coma kalabân atanya dâri Tongkonan sè kemma. Salaèn jârèya, ènyata'aghi jhâ' gaya odi'na orèng, artèna pola pèkkèran sè ènyata'aghi dâlem kalakowan, kodhu èpamaso' dâlem rangka bân struktur adhât sè èlembagaaghi, polana rèng-orèng panèka bâgiyân dâri komunitas komunitas sè bâdâ è Tongkonan.

## Sombher


## Rujughân

* Idrus, N.I. (2016). "Mana' dan Éanan: Tongkonan, Harta Tongkonan, Harta Warisan, dan Kontribusi Ritual di Masyarakat Toraja". Etnografy Indonesia. 1 (2): 12–26. doi:10.31947/etnosia.v1i2.1612. ISSN 2548-9747.
* Pakan, Pratiknjo, dan Mamosey (2018). "Rumah Adat "Tongkonan" Orang Toraja Kabupaten Tana Toraja Propinsi Sulawesi Selatan". HOLISTIK, Journal Of Social and Culture: 1–16.
* Sultan dan Mayasari (2014). "Teknologi Dan Konstruksi Rumah Tradisional Toraja (Tongkonan)" . DOCPLAYER. 49 (1): 40–45.
* Sir, M.M. (2018). "Karakteristik Konstruksi "tongkon" pada Arsitektur Tongkonan Toraja" . Seminar Ikatan Peneliti Lingkungan Binaan Indonesia: 101–105. doi:10.32315/sem.2.b101.
Herman Willem Daendels

**Herman Willem Daendels** () iyâ arèya perwira militer Bâlândhâ bân *administrator kolonial* sè ajabat mènangka Gubernur Jenderal Hindia Bâlândhâ ḍâri taon 1808 sampè' 1811.

## Kehidupan awal
Herman Willem Daendels lahèr tangghâl 21 Oktober 1762 è Hattem, Bâlândhâ. Ramana, Burchard Johan Daendels, ajabat mènangka sekretaris wali kota; èbhuna iyâ arèya Josina Christina Tulleken. Pendidikanna Daendels iyâ arèya è *bidang* hokom è Universitas Harderwijk bân ngaollè gelar doktor ḍâ' 10 April 1783.

## Karier
Ḍâ' taon 1806, salèrana èyolok moso Ratona Bâlândhâ, Rato Louis (*Koning Lodewijk*) ka'angghuy abhâktè polè è tentara Bâlândhâ. Salèrana èberri' tugas ka'angghuy ajâgâ provinsi Friesland bân Groningen ḍâri serranganna Prusia. Marèna suksès, pas èkèrèm ka Hindia Bâlândhâ mènangka Gubernur-Jenderal atas saranna *Kaisar* Napolèon Bonaparte.

## Pengangkatan mènangka Gubernur-Jenderal
Daendels ḍâpâ' ka Batavia tangghâl 5 Jânuwari 1808 aghântè'è Gubernur-Jenderal Albertus Wiede. Daendels ngembhân tugas sè èberri' moso Rato Louis ḍâri Hollandia ka'angghuy ngalakonè reformadi pamarènta'an sè korup dhâdhingghâlânna VOC. Salèrana jhughân èberri' pangkat militer palèng tèngghi mènangka marsekal Holandia sè èberri' sataon dabellunma ḍâ' 28 Jânuwari 1807 ka'angghuy negghu' bân ajâgâ Polo Jhâbâ ḍâri serranganna Inggris. Pangkat rèya èmolaè bâkto salèrana ḍâpa' ka Jhâbâ. Pengangkatan Daendels mènangka mardekal Hollandia mabâḍâ rassa kobâtèr ḍâri Napolen. Jârèya ngangghep jhâ' bhângsa Bâlândha bânnè bhângsa sè bisa aperrang bân ta' aḍḍhu anḍi' perwira kalabân pangkat sè palèng tèngghi èngak rowa. Pas ahèrra jârèya neggur alè'na, Louis Bonaparte, sè bâkto rowa dhâddhi Rato Hollandia.

## Abâli ka Eropa
Marèna abâli ka Eropa, Daendels èberri' tugas polè è tentara Prancis. Salèrana jhughân noro' tentara Napoleon aperrang ka Rusia.

## Referensi


## Pranala luar

* Encyclopaedia Britannica, Herman Willem Daendels
* Herman Willem Daendels - Rijksmuseum, Amsterdam 
* Herman Willem Daendels (1762-1818), de man die erbij was
* The only complete biography of Daendels is the now rather dated publication by Paul van 't Veer, Daendels, maarschalk van Holland (Zeist/Antwerpen: De Haan-Standaard Boekhandel 1963)
Sasadu

**Sasadu** èngghi panèka bengkoy adat suku bhângsa Sahu è Halmahera Bârâ' sè jhughân aropa'aghi suku bhângsa aslè bân palèng towa sè bâdâ è daèrah gâpanèka. È bengkoy panèka, masyarakat adat Sahu biyasa akompol dhalem partamoan-partamoan. È Halmahera Bârâ', bengkoy panèka lumra ètemmo è sabbhân dèsa.

Pangghuna'an Sasadu minangka kennengngan partamoan masyarakat biasana akait sarèng èbâdâ'âghina man-gaman acara, misalla ritual otabâ upacara adat akadhi paraya'an panèn bân pamèlèyan katowa adat, sarta nyambhut tamoy sè rabu. Maskè saka'dinto, Sasadu bisa jhughân èghuna'aghi namong ka'angghuy asanta tanpa bâdâ acara husus.

Sacara ètimologi, Sasadu asalla dâri oca' *sadu* sè dhalem bhâsa Sahu ta' aghâdhuwân artè ponapa'a, manabi dhalem bhâsa Ternate artèna èngghi panèka nèmbâ, bân *sado* artèna lengkapp, ghenna' ètonganna. Sasadu èbâghun è bâgiyân tengnga kampong otabâ dèsa kalabân lokasi sè ta' jâu dâri jhâlân. Parkara panèka èmaksoddaghi sopajâ Sasadu bisa èjangko kalabân ghâmpang kantos orèng-orèng dâri sadhâjâna pèngghir kampong bisa ngentare ka'angghuy akompol.

Struktur konstruksi bengkoy Sasadu benni namong aghâdhuwân artè fungsional, namong jhughân filosofis. Dhalem Sasadu, onggu-onggu èkandhu' man-gaman aspèk sè acerminnaghi artè, adat, bân budhâjâ masyarakat disa' è sampèng nillaè filosofissa. Parkara sè anillaè filosofis dâri Sasadu misalla katèngal dâri bhângon bangunan sè èghâbây dâri kaju bhungkana nyèyor bân perrèng.

Saterrossa è bâgiyân tombhu' (*atep*), bâdâ bula-bula sè èghântong è bilah kaju è sısı pucokka. Panèka aropa'aghi lambhâng dâri sokoh sè aghâdhuwân ma'na kastabilan. Arana jhughân èghâbây nondhu' kantos katèngal alabânan ara sarèng bâgiyân tombhu'na sè moncol ka attas. Panèka aghâdhuwân artè andhâp asor maskè sorang bâdâ è posisi poncak. Dâri seghi bhângon bangunan, Sasadu èghâbây pèndâ'. Dèsain panèka aghâbây sabbhân orèng sè maso'a ka dâlem èkajibbaghi nondhu' sabellunna. Parkara panèka aghâdhuwân artè sopajâ sadhâjâna orèng èpaèmot ka'angghuy salanjhângnga hormat bân patodu dâ' adat tanpa kacubâli.

Mongghu orèng Sahu, Sasadu èngghi panèka bengkoy sè èyibhârâttaghi minangka kapal perrang karaja'an Ternate sè èsebbhut *Kagunga*. Sasadu èyangghâp minangka *Kagunga Tego-tego*, èngghi panèka kapal perrang sè nyandâr ka pantai. Filosofi panèka aropa'aghi alasân ma' Sasadu salanjhângnga èbâghun sacara abhujhur ka ara daradân bân ghunong sarta èpenneng è tengnga kampong.

## Sombher
Roma musalaki

**Roma Musalaki** è Ende otabâ **Uma Manaran** (Umanetan Rimean) è Belu èngghi panèka conto bengkoy adat otabâ bengkoy tradisional sè bânnya' ètemmo è provinsi Nusa Tenggara Timur, Indonesia. Bengkoy panèka dibhi' dhâddhi lambhâng dâri provinsi Nusa Tenggara Timur. Bengkoy adat panèka aropa'aghi kennengngan tèngghâl husus kaghâbây kapala suku dâri pan-bârâmpan suku è provinsi Nusa Tenggara Timur. Amarghâ ampon dhâddhi lambhâng dâri provinsi, samangkèn dèsain bangunan pamarènta'an akadhi kalurahan, kacamatan, kantos kabupatèn è Nusa Tenggara Timur mayoritas aghuna'aghi konsèp dâri Roma Musalaki, sarta è pan-bârâmpan wilayah bengkoy panèka ampon èyengghunè sarèng masyarakat umum.

Roma Musalaki aslèna aropa'aghi bengkoy adat dâri masyarakat suku Ende Lio, amarghâ nyama Musalaki dibhi' èkala' dâri oca' dhalem bhâsa Ende Lio èngghi panèka *mosa* sè artèna katowa bân *laki* sè artèna adat, sè manabi èpagabung artèna èngghi panèka "katowa adat" otabâ "kapala suku", dâddhi bengkoy Musalaki èngghi panèka bengkoy sè dhâddhi kennengngan tèngghâl kaghâbây sesepuh otabâ kapala suku dhalem masyarakat suku Ende Lio.

Bengkoy Adat Musalaki aghâdhuwân bhângon parsèghi empa' kalabân tombhu' (atep) sè moncol tèngghi minangka simbol kasèttongngan sarèng Sè Mahacipta. Bhângon tombhu' gâpanèka èyakìnè amèrip lajâr parao akadhi carèta dhalem masyarakat disa' parkara nèmbhuyung dâri Suku Ende Lio sè ampon biyasa aghuna'aghi parao. È bâgiyân attas tombhu' bâdâ duwâ' ornamèn sè aghâdhuwân simbol èngghi panèka *kolo Musalaki* (kapala bengkoy keda) bân *kolo ria* (kapala bengkoy rajâ) è ka'dimma èyakìnè kaduwâ' bangunan aghâdhuwân hubungân spiritual.

Noto' sarèng nyamana, fungsi otama dâri bengkoy Musalaki èngghi panèka minangka kennengngan tèngghâl kaghâbây katowa adat otabâ kapala suku, husussa kaghâbây suku Ende Lio. Salaèn afungsi minangka bengkoy tèngghâl kapala suku, bengkoy adat panèka jhughân segghut èghuna'aghi minangka kennengngan ritual upacara adat, kagiyâdân musyawarah adat, bân man-gaman kagiyâdân adat laènna.

## Sombher
Ballaʼ Lompoa

**Ballaʼ Lompoa** èngghi panèka istilah kennengngan tèngghâl (dhâlem) rato/karaeng sarta pusat kagiyâdân adat masyarakat ètnis Makassar. Sabbhân daèrah aghâdhuwân Ballaʼ Lompoa-na dibhi' akadhi è Sungguminasa, Galesong, Limbung, Maros, Binamu, Bantaeng, bân laènna. Ballaʼ Lompoa sè cokop kalonta (terkenal) èngghi panèka Ballaʼ Lompoa ri Sungguminasa, sè bâdâ teppat è tengnga Kota Sungguminasa, Kabupatèn Gowa, Provinsi Sulawesi Selatan, aadhâp ka ara lao' è Jhâlân Wahid Hasyim. Lokasi gâpanèka aropa'aghi situs budhâjâ dhalem sèttong komplèk sè lowassa sakètar tello hèktar.

Ballaʼ lompoa ri Sungguminasa èbâghun taon 1936 saampona èangka'na Rato Gowa kapèng-XXXV I Mangimangi Daeng Matutu Karaeng Bontonompoʼ sè aghâlar Sultan Muhammad Tahir Muhibuddin. Pambangunan karaton bân pusat kagiyâdân pamarènta'an panèka èlakonè minangka panolagghân dâ' sala sèttong ayât Parjanjhiyân Bungaya sè anyata'aghi jhâ' ghâbbhâra (gerbang) bân tèmbok partahanan Rato Gowa kodhu èparosak bân Rato Gowa ta' ollè maddek bangunan polè tanpa èzin kompeni. Rato Gowa ta' èyollèaghi maddek parkampongngan, bengkoy, bân samacemma kantos jâuna sa'arè parjhlânan dâri pèngghir tasè', sarta èlarang jhughân maddek bèntèng-bèntèng otabâ kubu-kubu partahanan. Sè èpartahanaghi sarèng Bâlândhâ namong Bèntèng Ujung Pandang sè saterrossa aghântè nyama dhâddhi Fort Rotterdam.

È bâgiyân budina (Jhâlân Andi Lombasang) bâdâ tèmbok bâto alam sè tebbel bân labâng kaju sè lèbâr bân koko, manabi è bâgiyân adha'na a paghâr permanèn sè cendhek bân pakarangan sè abukka'. È sampèng bârâ' bangunan Ballaʼ Lompoa bâdâ bangunan rèplika Karaton Tamalate sè okoranna jâu lebbi rajâ sè èbâghun è èra kapamimpinna Bupati Gowa Syahrul Yasin Limpo è taon 1997-1998.

Lokasi Ballaʼ Lompoa ajarak korang lebbi 10 Km dâri Karebosi pusat Kota Makassar. Arus lalu lintas ka lokasi gâpanèka cè' lancarra amarghâ bâdâ è jhalur sè èlèbadhi *pete-pete* (angkot). Kawasan panèka bâdâ è empa' parsimpangan jhâlân, kantos aksès ka'angghuy maso' ka lokasi gâpanèka bisa alèbhâdhi kaempa' labâng ghâbbhâra. Labâng ghâbbhâra otama bâdâ è Jhâlân KH. Wahid Hasyim, labâng ghâbbhâra kapèng duwâ' bâdâ è bâgiyân budi Ballaʼ Lompoa èngghi panèka Jhâlân Andi Mallombassang, labâng ghâbbhâra tèmor bâdâ è Jhâlân Habibu Daeng Kulle bân labâng ghâbbhâra bârâ' bâdâ è Jhâlân A. Baso Erang.

## Sombher
Omo Niha

**Omo Niha** (otabâ ***Omo hada Niha***) panèka bângon bengko pangghung tradisional orèng Nias, khusussa ghâbây orèng bânnya'. Bengko adat Nias jhughân bâdâ macem laènna, èngghi panèka *Omo Sebua*, sè aropa'aghi kadhâddhiyânna kapala nagârâ *(tuhenöri)*, kapala dhisa *(salawa)*, otabâ para bângsawân. 

Bengko panggung panèka èpadhâddhi è attas kaju *nibung (Oncosperma tigillarium)* sè tèngghi bân rajâ, sè èbâdâ'aghi ḍâri rumbia *(Metroxylon sagu)*. Gâmbhâr lantayya lonjong (è Nias lao', tèmor, bân bârâ'), bân parsègi lanjhâng (è Nias tengnga bân lao'). Bângunan bengko panggung panèka ta' andi' pondasi sè èpasang è tana, bân sambungan è antarana rangka ta' ngangghuy pako, sè aghâbây tahan gempa.  Kamar-kamar è bengko tradisional panèka èbâgi ḍâddhi duwâ', bâgiyân aḍâ' ghâbây narèma tamoy sè ngènep, bân bâgiyân bingkèng ghâbây kalowarga sè andhi' bengko.

È tanèyan aḍa’na roma, biyasana bâdâ patung bâto, korsè bâto ka'angguy pèsta tradisional, bân è lapangan ḍisa bâdâ bâto-bâto rajâ sè seggut èguna’agi ḍâlem upacara alonca’ bato. Satèya, peninggalan bâto ḍâri jâman Megalitik akadhi panèka, sè kondisi ghi' beccè', bisa ètemmoè è dhisa-dhisa Bawomataluwo bân Hilisimaetano.

Bâdâ sèttong jenis bengko tradisional sè sabellunna èghuna'aghi khusus mènangka bengko ghâbây berhala orèng Nias, sè èsebbhut *Osali*. polana samangkèn kabânnya'an orèng Nias ampon narèma agama Kristen, nyamana *"Osali"* jhughân èghuna'aghi ka'angghuy maksod ghârèja.

## Tèngghu Jhughân

* Omo Sebua
* Suku Nias

## Rèferènsi
Ghumah Baghi

**Ghumah Baghi** otabâ **Rumah Baghi**, otabâ **Ghumah Tatahan**, èngghi panèka bengkoy adat tradisional è Provinsi Sumatera Selatan sè èbâghun sarèng Suku Besemah (otabâ èsebbhut jhughân Pasemah). Sacara ètimologis dhalem Bhâsa Indonesia *Ghumah* artèna Bengkoy, manabi *Baghi* (èbâca: bari) artèna towa. Salaèn èyartèaghi minangka bengkoy lami, towa otabâ kona, bisa jhughân Ghumah Baghi èsebbhut minangka "bengkoy tilaran jhaman dhimèn".

Mongghu komunitas masyarakat Suku Besemah, Ghumah Baghi benni namong kennengngan tèngghâl malolo, tapè jhughân minangka simbol strata (tingkatan sosial) kaghâbây sègghâdhuwân bengkoy bân èyangghâp sakral. Sadhâjâna Ghumah Baghi abhângon bengkoy panggung kalabân tèngghina 2 mèter dâri parmuka'an tana. Bâbâna bengkoy (kolong) biasana èpadhâddhi kennengngan nyèmpen kaju obbâr. Salaèn gâpanèka fungsina èngghi panèka dhalem rangka kaamanan sègghâdhuwân bengkoy. Sopajâ hèbân buas ta' bisa maso' sembarangan ka dhalem bengkoy. Parkara panèka èngèdhingaghi jhaman dhimèn lingkunganna seppè bân èkalèlèngè alas gung (hutan belantara).

## Geddhung
Bangunan bengkoy tradisional panèka cè' kokona. Bhârâng dasarra èngghi panèka kaju-kaju akualitas (misalla kaju entenam) sè èkala' dâri alas è sakètarra. Benni namong minangka pondasi, namong jhughân kaghâbây dhindhing, lantè, bân kaju okèran. Kaju-kaju panèka jhughân sè aghâbây Ghumah Bhagi kalonta cè' kokona.

Salaèn koko, Ghumah Baghi jhughân tahan lindhu. Tèyang Ghumah Baghi nèmpèl è attas sèttong bâto. Dâddhi nalèka bâdâ lindhu, tèyang-tèyang gâpanèka agherra' dinamis, namong agèsèr bhâi ta' kantos marobbu bangunan. Minangka buktè kakoko'anna, bâdâ Ghumah Baghi è Dèsa Bangke sè ampon aomor 300 taon.

Ghumah Baghi (Besemah) sabâgiyân rajâ abhângon amèrip parao rajâ. Contona sè bâdâ è Kacamatan Dempo Utara, bhâkal katèngal manabi tèyang bengkoyya èbukka'. Ta' ahèran, amarghâ Suku Besemah èngghi panèka pelaut. Èpon rabu ka Besemah nèmpak parao.

Tombhu'na (atep) èghâbây dâri sabut bhungka arèn bân rangkana aghuna'aghi perrèng. Sisi adha' tombhu'na sapintas mèrip bengkoy tradisional orèng Minangkabau, lancèp akadhi tandhu'. Namong manabi ètèngghu kalabân talètè, nyatana ta' salancèp Bengkoy Adat Suku Minangkabau. Sisi adha' sè lancèp gâpanèka èghâbây dâri kaju sè ampon èbhângon sabellunna. Konsèp konstruksi Ghumah Baghi aghuna'aghi pasak sè ahubungaghi bâgiyân rangka. Unikna, bâgiyân-bâgiyân sè ahubung ta' aghuna'aghi pako. Ka'angghuy lambârân-lambârân papan dhindhing èpasang ka rangka dhindhing alèbhâdhi lobâng alur minangka pangonci sopajâ nèmpèl koko akadhi èpako.

## Sombher
Stephen Hawking

Fisikawan teoritis bân kosmolog Inggris sè èkennal, sè palèng èkennal polana karya inovatifna tentang lubang ireng, relativitas umum, bân alam alam semesta. Salerana aberri' kontribusi bhâghus dâ' elmo, khusussa penemuan radiasi Hawking teori jhâ' lobang ireng èpancarraghi radiasi bân bisa akherra èuap, sè mabâli pemahaman kita dâ' lobang ireng bân fisika kuantum. Hawking lahir è tanggal 8 Januari 1942, è Oxford, Inggris. èpon ajhâr fisika è University College, Oxford, bân saterrossa ajhâr kosmologi è Universitas Cambridge. Maske èdiagnosis ALS (sklerosis lateral amiotrofik) è omorra 21 taon, èpon nerrossaghi penelitianna bân dhâddhi sala sèttong ilmuwan sè palèng berpengaruh è abad ke-20..

## Biografi
E bâkto Perang Dunnya II, èpon motossaghi kaangghuy ajhâr matematika è universitas, namong ramana terro ajhâr kedokteran. èpon ètarèma è University College Oxford, namong polana universitas panèka ta' nyadhiyaaghi gelar matematika, Stephen mele ajhâr fisika. Saellana tello taon (bân, ca'èpon, "ta' bânnya' alako kerras"), èpon lulus kalabân gelar kehormatan kelas sèttong è bidang elmo alam. Dhari ka'dhissa', èpon terros ajhâr kosmologi è Universitas Cambridge. Stephen ollè PhD bân akhèrra dhâddhi professor, pagghun mènangka guru è Universitas Cambridge è dhâlem pan-bârâmpan taon.

Stephen Hawking ajhâuwâlaghi jhâ' lobang ireng bhunten "ireng" sè saongghuna. Lebat efek mekanika kuantum è sekitar cakrawala peristiwa, lobang ireng bisa on-laon èpancarraghi partikel-fenomena sè èkennal mènangka radiasi Hawking. Temuan panèka nojjhuaghi jhâ' lobang ireng bisa èlang massa bân akhèrra èuap. Èbâreng Roger Penrose, Hawking jhughân aghâbây teorema singularitas, sè nyataaghi jhâ', è bâbâ kondisi tertentu, relativitas umum memprediksi bâdâna singularitas, titik-titik è dimma ruang bân bâkto robbhu.

Teorema panèka nyadhiyaaghi landasan matematika sè kuat ghâbây gagasan jhâ' alam semesta èmolaè dâri singularitas, akadhi è Big Bang. Salaèn jârèya, Hawking nojjhuaghi jhâ' lobang ireng andi' suhu bân entropi, bân kalabân cara ghâpanèka atoro' ka hokom termodinamika. Temuan panèka nyambung bates fisika gravitasi, mekanika kuantum, bân termodinamika, sè mokka' jalan ghâbây penyatuan teori-teori dasar. Hawking jhughân ajhâuwâlaghi paradoks informasi lubang ireng, parkara nasib informasi kuantum bâkto materi ghâgghâr dâ' lubang ireng, sè pagghun sala sèttong masalah sè palèng mendasar è fisika teoritis.

Hawking nolès pan-bârâmpan buku sè laris, è antarana "A Brief History of Time," sè aghâbây ide-ide ilmiah sè rumit ghâbây orèng bânnya'. Salerana panèka pendukung komunikasi sains bân narèma bânnya' penghargaan bân penghargaan. Hawking seda è tanggal 14 Maret 2018, èpanènggalè warisan sè langgeng è dâlem elmo bân budaya populer.

Karya Stephen Hawking cè' ngobâna pemahaman kaulâh tentang alam semesta bân madhateng inspirasi ghâbây generasi-generasi ilmuwan bân masyarakat umum.

## Sombher
Kalamangghâ

Kalamangghâ panèka kalompo' kèbân sè bâdâ sokona bâllu', èbâgi (oktopoda) è dâlem ordo Kalamangghâ, kellas Arachnida. Kalamangghâ èkabâliaghi sareng Kalamangghâ, bâ-labâ, tungau, bân koto. Bâdâ ra-kèra 2.000 macem Kalamangghâ. Bâdâ ètemmoè è lao' 49°N, salaèn è Selandia Anyar bân Antartika.

## Bâbâtek Fisik
Kalamangghâ ètandhâi kalabân sengnga' sè bâdâ è konco'na bunto'na, sè èghuna'aghi kaangghuy abèla dhibi' bân jhughân kaangghuy alabân mangsa. Bhâdhânna Kalamangghâ èbâgi dhâddhi duwâ' bâgiyân: sefalotoraks bân tabu'. Tabu' èpadhâddhi dâri mesosoma bân metasoma. Arachnoidea

## Racon Kalamangghâ
Kabbhi macem Kalamangghâ andi' racon. Umumma, racon Kalamangghâ panèka neurotoxin (racon saraf). Pangajhâbâna panèka Hemiscorpius lepturus, sè aghâdhui racon sitotoksik (racon sel). Neurotoksin aropa'aghi protein kènè', bân jhughân natrium bân kalium, sè agânggu transmisi saraf è korbanna. Kalamangghâ aghuna'aghi raconna kaangghuy matè'è mangsana kaangghuy ghâmpang èkakan.

Racon Kalamangghâ lebbi bisa ghâbây heksapod laènna, bân sabâgiyân bânnya' Kalamangghâ ta' èbâdâ'aghi bhâbhâjâ ghâbây manossa; sengnga' aghâbây èfèk lokal akadhi sakè' bân bârâ. Namong, pan-bârâmpan macem Kalamangghâ, khusussa sè bâdâ è kalowarghâ Buthidae, bisa abhâbhâjâ'aghi ghâbây manossa. Sala sèttong sè palèng bhâbhâjâ panèka Leiurus quinquestriatus, bân angghuta dâri genera Parabuthus, Tityus, Centruroides, bân khusussa Androctonus.

## Asalla Kalamangghâ
Kalamangghâ kona muncul è  jhâman Paleozoikum tengnga, ra-kèra 400 juta taon sè tapongkor. Bhân-sabbhân Kalamangghâ, Kalamangghâ jhâman kona lebbi sederhana dâlem bentu'ân. Bhâdhânna bâdâ bânnya' bâgiyân sè èlindungi sareng cangkang sè tèpès. Bhâdhânna sè laèn panèka okoranna bhâdhânna pan-bârâmpan Kalamangghâ jhâman kona, sè aropa 100 kalè okoranna Kalamangghâ samangkèn, okoranna 2 kantos 3 meter. salaèn jârèya, Kalamangghâ jhâman kona jhughân odi' è aèng.

## Taksonomi

* Infraordo Orthosterni
** Pavordo Pseudochactida
*** Superfamili Pseudochactoidea
**** Famili Pseudochactidae
** Pavordo Buthida
*** Superfamili Buthoidea
**** Famili Buthidae
**** Famili Microcharmidae
** Pavordo Chaerilida
*** Superfamili Chaeriloidea
**** Famili Chaerilidae
** Pavordo Iurida
*** Superfamili Chactoidea
**** Famili Chactidae
**** Famili Euscorpiidae
**** Famili Superstitioniidae
**** Famili Vaejovidae
*** Superfamili Iuroidea
**** Famili Caraboctonidae
**** Famili Iuridae
*** Superfamili Scorpionoidea
**** Famili Bothriuridae
**** Famili Hemiscorpiidae
**** Famili Protoischnuridae (pon tadâ')
**** Famili Scorpionidae
*** Superfamili *incertae sedis*
**** Famili Palaeoeuscorpiidae (pon tadâ')
** Pavordo *incertae sedis*
**** Famili Archaeobuthidae (pon tadâ')
**** Famili Palaeopisthacanthidae (pon tadâ')
**** Famili Protobuthidae (pon tadâ')
**** Famili *incertae sedis*, È dâlemma bâdâ genus *Corniops, Palaeoburmesebuthus*, bân *Sinoscorpius* sè pon tadâ' sadhâjâ

## Sombher-sombher
Pasèsèr Slopèng Sumenep

**Pasèsèr Slopèng Sumenep**  sèttong paanabân assrè sè bâdâ è Kottha Songennep tor kalonta kalabân sebbudhân Pantai Slopeng, èngghi panèka kennengan sè kasohor sè bâdâ è Disa Sèma'an, Kecamatan Dasuk, kotta Sumenep. 

Dhimèn, sanyatana Pasèsèr Slopeng saongghuna coma kennengan kaangghuy rèng-orèng sè alako tasè' nyarè jhuko'. Nangèng alamma tor pasèsèrra sè matapencot ka atè. È bingkèng arè, Pasèsèr Slopeng dhâddhi objek wisata è kotta Sumenep.Ta' sakonè' rèng-orèng sè amaèn dâri cem-macemma kennengan. Rèng-orèng bisa alangngoy sambi ngoladi kabâdâ'ân è kennengan panèka.

## Paanabân Assrè
Pasèsèr Slopèng Sumenep anḍi' pasèr potè bersè, alos bân kajhu-kajhu camara sè ajhâjhâr è kanan kacèr. Tompo'anna pasèr akadhi gunung ongghu lèbur èyabassagi. Kadhâng wisatawan bannyâ' sè onggâ ka attas kaangghuy arassaè nyamnna angèn sè ngalesser. Aèng tasè' sè bersè tor nyaman kaangghuy èpadhâddhi kennengan akompol sakanca'an, satarètanan, bân laènna.Pasèsèr Slopèng Sumenep tantona dhâddhi kennengan sè lèbur. Asabâb, sabbhân taon bâdâ bhâi acara-acara è laksanaagi è tempat rèya. Otamana marèna tellasan topa'.

## Fasilitas
Samangkèn tantona ampon bânnya' fasilitas è Pasèsèr Slopèng  Sumenep akadi tempat aghântè baju lalakè' bân babinè'. Kennengan WC lakè' bân babinè'. Musholla, Kantin, tempat jhu'-tojhu' è penggir tasè'. Taman na'-kana' kènè' amaènkennengan kaangghuy akemah bân mabâdâ acara. Acara sakola'an kantos acara kantoran. Bisa èlaksanaagi è kennengan rèya.

## Lokasi
Pasèsèr Slopèng bâdâ è Dhisa Sèma'an, Kacamadhân Dasuk, Kabupaten Sumenep, Madhurâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor. 

## Akses
Manabi kasokan èntar alân-jhâlânan ka Pasèsèr slopèng. È ka'dissa' bâdâ macemma kulinèr Lokal, akadhi Rujak Lontong, Ès Dâgân, tor laènnèpon, satè tor macemma kulinèr Khas Sumenep. Tantoèpon manabi Sampèyan kasokan nyarè kabhunga'an, ngèrèng alongghu ka Pasèsèr Slopèng è Kotta Sumenep.

## Sombher
Korangan

**Korangan** panèka operasi aritmatika sè awâkkèlè operasi maèlang bhârang ḍâri *koleksi*. Korangan ètandhâi kalabân tandhâ *minus*, −. Contona, è kalèmat marèna, 5−2 buwâ persik, artèna 5 persik kalabân 2 buwâ sè èkala', ngasèllaghi total 3 persik. Dhâddhi, salèsè ḍâri 5 bân 2 panèka 3; èngghi panèka, 5 − 2 = 3. Sabâtara sè akaè' sareng bilangan asli è aritmatika, korangan jhughân awâkkèlè pangosotan otabâ pangorangan jumla bânnya'an fisik bân abstrak ngangghuy cem-macem jennis objek è antarana *bilangan negatif*, pecca'an, *bilangan irasional*, vektor, desimal, fungsi, bân matriks.

Korangan noro'è pan-bârâmpan pola penting. Panèka antikomutatif, artèna ngobâ orotan, ngobâ tandhâ jâwâbhân. Panèka jhughân benni asosiasi, artèna mon ngorangè lebbi ḍâri ḍuwâ' angka, orotan pangorangan èlakonè parlo. Karana 0 panèka identitas aditif, korangan ta' ngobâ angka. Korangan jhughân atoro' ka atoran sè èprediksi ghâbây operasi sè takaè', akadhi tambâ'ân bân kalèyan. Kabbhi atoran panèka bisa èbuktèaghi, èmolaè kalabân korangan *bilangan bulat* bân ègeneralisasi ḍâ' *bilangan riil* bân salaènna. *Operasi biner* umum sè noro' pola panèka èyajhâri è *aljabar abstrak*.

Korangan bilangan asli panèka sala sèttong tugas bilangan sè palèng saderhana. Korangan angka kènè' bisa èyaksès sareng na'-kana' ghi' kènè'. È sakola'an SD, contona, morèd èyajhâri ka'angghuy ngorangè angka desimal, èmolaè ḍâri angka tongghâl bân nangani masala sè lebbi malarat.

È aljabar lanjudhân bân aljabar komputer, èksprèsi sè èbâgi ḍâ' korangan akadhi A − B biasana èghuna'aghi mènangka notasi stenografi ka'angghuy tambâ'ân A + (− B ). Dhâddhi, A − B nganḍung ḍuwâ' istila, èngghi panèka *A* bân − *B*. Panèka aghâbây lebbi ghâmpang paghuna'anasosiasi bân komutatif.

## Notasi

Korangan biasana ètolès ngangghuy tandhâ minus "−" è antarana suku; èngghi panèka, è notasi infiks. Hasèlla ènyata'aghi kalabân tandhâ *sama dengan*. Akadhi:

: 2 - 1 = 1  (èkoca' "ḍuwâ' èkorangè sèttong sama dengan sèttong")
: 4 - 2 = 2  (èkoca'aghi "empa' èkorangè ḍuwâ' sama dengan ḍuwâ'")
: 6 - 3 = 3  (èkoca'aghi "enam èkorangè tello' sama dengan tello'")
: 4 - 6 = -2  (èkoca'aghi  "empa' èkorangè ennem sama dengan negatif ḍuwâ'")

## Sombher
Julius Robert Oppenheimer

Julius Robert Oppenheimer, sè lebbi èkennal mènangka J. Robert Oppenheimer, panèka fisikawan teoritis Amerika sè èkennal mènangka "ramana bom atom." Julukan panèka dâtâng dâri peranna mènangka direktur Laboratorium Los Alamos è Proyek Manhattan è bâkto Perang Dunia II, proyek rahasia sè berskala bhâghus sè berhasil aghâbây bom atom pertama è dhunnya bân ngobâ jalanna perrang modern. J. Robert Oppenheimer lahir è tanggal 22 April 1904, è New York City, Amerika Serikat. Salerana èpabhâjheng è dâlem keluarga intelektual sè mabâdâhaghi minat dâ' elmo, khusussa fisika, sè bhâkal aghâbây salerana dhâddhi sala sèttong tokoh sè palèng berpengaruh dâlem perkembangan fisika nuklir abad ke-20.

Oppenheimer maso' ka Universitas Harvard, è dhissa' èpon nojjhuaghi kamampowan akademik sè luar biasa è bânnya' disiplin ilmu. Saellana lulus, èterrossaghi pangajharan è Universitas Cambridge è Inggris bân saterrossa è Universitas Göttingen è Jerman, sala sèttong pusat fisika kuantum è bâkto jârèya. È Göttingen, èpon alako è bâbâna Max Born, sè cè' èpangaro pemikiran ilmiah bân abhânto dasar pendekatanna dâ' fisika teoritis. Saellana lastare ajhâr, Oppenheimer molaè karir akademikna mènangka dosen bân peneliti è Universitas California, Berkeley, bân California Institute of Technology (Caltech). Kalabân pangajaran bân penelitianna, èpon aghâdhui peran penting dâlem mabâdâhaghi tradisi fisika teoritis è Amèrika Serikat bân ngajhâri bânnya' ilmuwan ngodâ sè bhâkal dhâddhi tokoh penting è fisika modern.

## Biografi
Oppenheimer aghâbây bânnya' kontribusi penting dâ' fisika teoritis, è antarana penelitian dâ' teori spektrum kontinyu, efek fotolistrik, bân pengembangan metode pangukuran kaangghuy èkalkolasi probabilitas transisi molekuler. Salerana jhughân nolès sala sèttong makalah sè partama sè nyaranaghhi kemungkinan lobang ireng, jhâu sabellunna konsep panèka ètarèma è bânnya' orèng. Salerana jhughân aghâbây pendekatan Born-Oppenheimer, sè pagghun aropaaghi prinsip dasar è fisika kuantum, kimia kuantum, bân astrofisika. È taon 1942, Oppenheimer èangghep sareng Jenderal Leslie Groves kaangghuy mimpin Laboratorium Los Alamos, pusat otama ghâbây pengembangan bom atom è dâlem Proyek Manhattan. È bâbâna pimpinanna, tim ilmuwan berhasil aghâbây sanjata nuklir sè partama. Oppenheimer pribadi nyakse'è uji coba bom atom pertama, Trinity, è tanggal 16 Juli 1945. Bom atom sè èkembhângaghi lèbât proyek panèka saterrossa èghunaaghi è pemboman atom Hiroshima bân Nagasaki è bulan Agustus 1945.

Kepemimpinan ilmiah bân keahlian intelektual Oppenheimer panèka berperan penting dâlem keberhasilan Proyek Manhattan, sè sacara mendasar ngobâ sejarah dunnya bân nandha'aghi awal jaman nuklir. Saellana Perang Dunia II, èpon atugas mènangka penasehat ilmiah ghâbây pamarèntah Amerika Serikat, è antarana anggota komite penasehat ilmiah Departemen Pertahanan, bân terlibat dâlem penelitian efek bân bahaya radiasi nuklir ghâbây manossa. Oppenheimer pagghun èkaenga'è mènangka tokoh sentral è dâlem perkembangan fisika modern bân aghâma'aghi energi nuklir, ghâbây tujuan militer bân sipil.
Roma Lamin

**Roma Lamin** èngghi panèka roma adhât dâri Kalimantan Timur. Oca' Lamin assalèpon ḍâri rumpun Bhâsa Kalimantan Utara sè èadopsi dâri Bhâsa Basap ka Bhâsa Kalimantan Tèmor, iyâ arèya Bhâsa Berau bân Kutai. 

Oca' Lamin iyâ arèya identitas masyarakat Dayak è Kalimantan Tèmor. Roma Lamin lanjângnga rakèra 300 mèter bân tègghina korang lebbhi 3 mèter.

Roma Lamin è kennal kalabân sebbudhân roma panggung sè lanjâng bân èbung-sambung. Roma rèya è kennengngè bânnya' kalowargâ karena okoranna sè rajâ. Bâḍâ roma Lamin kantos èkennengngè 12 kantos 30 kalowargâ. Roma Lamin bisa kèya nampong korang lebbi 100 orèng. È taon 1967, roma Lamin èresmikan moso pamarènta Inḍonèsia.

## Ciri Khas Roma Lamin
Roma Lamin anḍi' ciri khas sè omomma langsung bisa èabâs. Bentukna Roma Lamin è temmo macemma okèran-okèran otabâ ghâmbâr sè andi' ma'na ḍâ' masyarakat Dayak Kalimantan Tèmor. Fungsina okèran jârèya iyâ arèya kaangghuy ajhâgâ kalowargâ dâri malapetaka. Malapetaka rèya maksoddhâ bannyâ' èlmo hitam sè èyangghuy masyarakat Dayak kaangghuy macalaka' orèng laèn. Roma Lamin èkaghâbhây dâri kaju. Biasana kajhu ulin. Kajhu jârèya è kennal moso masyarakat kalabân sebbudhân kajhu bessè. Kabhârra mon kajhu rèya ècapok aèng atambhâ kowat. Tantona ta' ghâmpâng ngala' kajhu ulin è ḍâlem  hutan. biyasana halaman roma Lamin bâ patungnga. Patung rèya fungsina kaangghuy ajhâgâ roma dâri mara malapetaka.

## Lambâng Okèran Roma Lamin

Roma Lamin èkaghâbhây ḍâri kaju. Biasana kajhu ulin. Kajhu jârèya è kennal moso masyarakat kalabân sebbudhân kajhu bessè. Kabhârra mon kajhu rèya ècapok aèng atambhâ kowat. Tantona ta' ghâmpâng ngala' kajhu ulin è dâlem hutan. biyasana halaman roma Lamin bâdâ patungnga. Patung rèya fungsina kaangghuy ajhâgâ roma dâri mara malapetaka.Biyasana è roma Lamin bâdâ okèran mano' Ènggang, mano' asli Kalimantan. Masyarakat Dayak ngakoè jhâ' kèbân rèya bâgiyan dâri laluhurra otabâ bangaseppona sè moljâ, soccè, tor simbol pamersatu suku Dayak.Salaènna Ènggang bâdâ polè ghâmbârrâ mowana manossa, kelunan uyat (manusia utuh), lenjau (harimau), legunan (naga), aso (anjing) tanjau (guci) munik (kajhu bâringin).ârèya kaunikan roma Lamin, luar biyasa ongghu, ya? Kennengan rèya bannè coma kennengan tapè dhâddhi simbol adhat, gotong royong. Roma Lamin ta' bisa jhâu dâri filosofis masyarakat Suku Dayak dhibi'.

## Sombher
Abu al-Qasim al-Zahrawi

Abu al-Qasim Khalaf ibn al-Abbas al-Zahrawi (936–1013), sè èkennal mènangka Al-Zahrawi è Bârâ', panèka dokter, ahli bedah, bân ilmuwan muslim dâri Andalusia. Salèrana serrèng èsebbhut "Ahli Bedah Modern" polana kontribusina sè dâlem dâ' bedah bân kedokteran. Al-Zahrawi èkennal polana karyana, Al-Tasrif, sèttong ensiklopedia mèdis sè abâdâ'aghi rèfèrènsi otama Èropa bân dunnyah Islam sâjjhek berabad-abad. Relevansina ngalebbi'i jhâman, sè abhânto dhâsar praktèk mèdis modern.

## Asal-usulla bân Latar Kaodi'ân
Abu al-Qasim lahèr è Madinat al-Zahra, semma' Córdoba, Spanyol, sè è bâkto jârèya aropa'aghi pusat kamajuwân Islam è Andalusia. kabhâr tentang odi'na sè ghi' kènè' èbâtesi, namong èkennal jhâ' èpon asalla dâri kalowarghâ sè èdidi'. Pendidikan Al-Zahrawi èlaksana'aghi è Córdoba, è dissa' èpon ajhâr bhân-sabbhân cabang èlmo, khusussa kedokteran. Andalusia è bâkto jârèya panèka pusat intelektual è dhunnya, kalabân perpustakaan sè bânnya' bân para sarjana dâri bânnya' disiplin èlmo.

## Kontribusina Abu al-Qasim al-Zahrawi
Konco' karir Al-Zahrawi ètandhâi kalabân lastarèna karya sè bhâghus bân apangaro, Al-Tasrif li-man 'ajaza 'an al-ta'lif, ensiklopedia kedokteran sè bânnya'na 30 jilid. Sala sèttong jilid sè palèng kalonta èbahas panèka bâb operasi è dâlem, èbâgi dâ' bânnya' tèknik bedah, alat-alat sè èghuna'aghi, bân ghâmbhâr alat-alat medis.

* Salèrana sè partama ngajhâri cara aghâdhui jhâi'ân ngangghuy bula sotra kaangghuy nyambhung loka.
* Al-Zahrawi jhughân nemmo cara aghuna'aghi catgut mènangka dhâsar jhâi'ân, sè larut sacara alami è dâlem bhâdhân.
* Karyana tamaso' rèfèrènsi awwâ operasi caesar, mateppa' fraktur, bân tonsilektomi.

Al-Tasrif ètarjemahaghi dâ' bhâsa Latin sareng Gerard dâri Cremona è abad ka-12, sè dhâddhi sala sèttong teks mèdis otama è Èropa kantos abad ke-17.

## Pangarona è Jhâman Modern
Metode bân pakakas sè èkennalaghi sareng Al-Zahrawi aghâdhui dampa' sè dâlem dâ' parkembangan kedokteran modern. Bânnya' alat bedah sè èrancang, akadhi todi' bedah, tang, bân cauterizer, pagghun dhâsar dâlem rancangan alat medis samangkèn. Salaèn jârèya, cara sistematissa ghâbây praktèk bedah dhâddhi model ghâbây pendidikan kedokteran.

Universitas-universitas Èropa abad tengnga ngandalaghi Al-Tasrif mènangka pètodhu otama ghâbây pangajhârân medis, sè nojjhuwaghi pangaro lintas budhâjâ dâri karyana.

#### Rincian Teknis otabâ Statistik

* Al-Tasrif ètarjemahaghi dâ' bhâsa Latin è taon 1187 bân èkennal mènangka Liber Al-Tasrif.
* Al-Zahrawi nerrangngaghi lebbi dâri 200 alat bedah è dâlem ghâmbhâr sè rinci.
* Teknik jhâi'ân catgut sè èkembhângaghi ghi' èghuna'aghi è bedah modern.

## Sombher-sombher
Carl Sagan

Carl Sagan panèka astronom Amerika, ilmuwan planet, bân komunikator elmo sè èkennal polana karyana tentang kemungkinan kaodhi'ân è lowar bumi bân usahana kaangghuy mamajuaghi elmo. Carl Edward Sagan lahir è tanggal 9 November 1934, è Brooklyn, New York, Amerika Serikat, dâri keluarga imigran Yahudi. molaè ghi' kènè', Sagan nojjhuaghi rasa terro onèng sè tajem tentang alam semesta, khusussa saellana entar ka New York World's Fair è taon 1939. Pangalaman panèka mabâdâhaghi minatna dâ' elmo bân kosmos, sè bhâkal abhânto jalan odi'na bân karir intelektualna.

È bidang pendidikan, Carl Sagan ajhâr è Universitas Chicago, sèttong lembaga sè èkennal polana tradisi intelektual sè kuat. èpon ollè gelar sarjana (B.A.) è taon 1954, gelar master (M.S.) è taon 1955, bân gelar doktor (Ph.D.) è taon 1960 è bidang astronomi bân astrofisika. Pelatihan akademik sè kokoh aghâbây landhu'an sè penting ghâbây kontribusina dâ' elmo planet bân astrobiologi, bân jhughân peranna mènangka sala sèttong komunikator elmo sè palèng berpengaruh è abad ke-20.

## Biorafi
Carl Sagan aghâbây kontribusi sè signifikan dâ' elmo planet, khusussa dâlem pangajharan atmosfer bân kelayakan hunian planet è tata surya. Salerana ajellassaghi suhu ekstrim è permukaan Venus mènangka hasèl dâri efek rumah kaca sè èlang bân aghâdhui peran penting dâlem ngèmbangaghi pemahaman atmosfer Venus bân Yupiter. Sagan jhughân ilmuwan awal sè nyaranaghhi kemungkinan hidrokarbon cair è bulan Saturnus Titan bân lautan è bâbâ tana è bulan Yupiter Europa, sè bisa nolongè kaodhi'ân mikroba. Bâ'na jhughân aghâbây kontribusi dâlem pangajharan obâ'ân musiman bân iklim kuno è Mars.

È bidang komunikasi elmo, Sagan èkennal mènangka pelopor ekobiologi bân pendukung utama panèlusuran kecerdasan luar angkasa (SETI). Salerana terlibat langsung dâlem rancangan Pioneer Traces bân Voyager Golden Record, sè èbâkta pessen tentang peradaban manossa bân èkirim ka lowar tata surya. Pangaroh publik sè palèng bhâghus èwujudaghi lèbât serial televisi Cosmos: A Personal Voyage (1980), sè berhasil nyambung elmo bân masyarakat sè lebbi jhârna' bân aghâbây elmo bâgiyân dâri budaya populer global.

è lowar akademisi, Sagan aktif è advokasi sosial bân politik, khusussa parkara bahaya perang nuklir bân krisis lingkungan. Salerana aghâbây konsep "musim cellep nuklir," sè ngajhâri dampak iklim global dâri konflik nuklir sè èghâdhui skala bhâghus. Sagan jhughân aberri' kasakseyan è adha'na Kongres Amerika Serikat tentang masalah lingkungan akadhi pemanasan global, ros-terrosan maènga'aghi kecenderungan manossa kaangghuy maancor dhibi' lèbât penyalahgunaan teknologi bân pengabaian elmo.

Karya Sagan terros èpangaro riset ilmiah bân pemahaman masyarakat tentang ruang, kaodhi'an, bân kennengngan kita è alam semesta. Buku, ceramah, bân program televisina pagghun èsebbhut è pendidikan sains bân budaya populer.

## Sombher
Roma Gadang Kajang Padati

**Roma Gadang Kajang Padati** panèka roma adhât è Minangkabau sè ta' anḍi' ata' sè abhângon gonjong, namong noro'è bhângon ata' pedati sè aropa ata' pelana, namong tajhem (lancip) è konco'na. Roma adhât panèka bisa ètemmoè è Padang, khusussa è ḍaèra Kuranji, Pauh, bân Koto Tangah. 

È jhâman Kesultanan Acèh, bâḍâ atoran jhâ' roma gadang ta' kèngèng nèndhâ roma adhât è Darek, namong kodhu camporan Acèh sareng Minangkabau. Karana panèka roma adhât ka’ḍinto èpangaro sareng Acèh, langkong-langkong ḍâri bhângon ondhâghân sareng okèranna.

## Sajhârâ
Kesultanan Aceh èawwâlè kalabân karaja'an Samudra Pasai, sè saterrossa aobâ Acèh dhâddhi wilajâ kosmopolitan. Kesultanan Ace bâḍâ è konco' ḍâjânaSumatera, madhâddhi pamaso'an ka Selat Malaka bân bâḍâ è pèngghirrâ Samudra Hindia. Orèng ḍâri pan-bârâmpan kennengngan è dhunnya ḍâtâng ka Aceh bânnè namong ka'angghuy nyarè pon-rempon bân ngissè'è polè parsaḍiyâ'ân, namong jhughân ka'angghuy mamajhuwaghi paradaban, akadhi wisatawan Arab bân Gujarat.

Bânya' aspek bhudhâjâ material wilajâ pasèsèr èpangaro sareng Kesultanan Acèh, tamaso' roma-roma tradisional ala Melayu (Acèh). Cateddhân sè èmolaè ḍâri taon 1500 noddhuwaghi jhâ' arsitektur roma tradisional panèka dhâddhi poko' ḍâri aspirasi Kesultanan Acèh. È taon ghânèka jhughân sèttong pangèran Minangkabau sareng sèttong pottrè Acèh akabin. Namong, pakabinan ka’ḍinto ta’ ajhâlân kalabân saè, saèngghâ Acèh mangka' tor nyerrang ka Minangkabau. Acèh jhughân ngontrol sombher-sombher komoditas dhâghâng è pasèsèr bârâ'.

Molaè taon 1607 bâkto Acèh sè èpèmpèn sareng Sultan Iskandar Muda ngobâsaè pasèsèr bârâ', Acèh aghuli mènangka monopoli dhâghâng bân ro'-noro' ḍâlem adhât kabhudhâjâ'ân, kantos noro' makalowar paratoran. Sala sèttong atoranna èngghi panèka roma adhât kodhu èpaddhek kalabân nyampor pangaro Acèh sareng Minangkabau, tor ta’ kèngèng nindhâ roma adhât sè baḍâ è darek.

Pan-bârâmpan panalètè apangrasa jhâ’ sabbâb èlaksana’aghi paratoran ka’ḍinto karana masala topografi è ḍaèra sè ta' yâkin bisa maddhek roma-roma gadang akadhi sè baḍâ è ḍaèra Darek. Mèlana, baḍâ bhidhâna roma adhât è ḍaèra Darek bân ḍaèra pasèsèr akadhi Kotta Padang.

## Tipologi

Roma Gadang Kajang Padati èbhângon ka'angghuy pottrana sè anḍi' hubungan sareng panakanna sè *didakekan* otabâ èpasemma'. Saccara arsitektur, gheddhung panèka akadhi roma gadang jennis ata' sè aropa'aghi Tungkuih Nasè'. Bhidhâna bâḍâ è attas ata'an, sè aropa'aghi ata' pelana kalabân konco'na ta' èyangkat. Ènyamaè Kajang Pedati polana bhângon ata'na ngadopsi bhângon ata' pedati, alat transportasi tradisional sè ètarèk kerbhuy.

## Sombher
Richard Feynman

Richard Feynman panèka fisikawan teoritis Amerika sè èkennal polana karyana sè inovatif è bidang mekanika kuantum, elektrodinamika kuantum, bân fisika partikel, sè èghâdhui Hadiah Nobel Fisika è taon 1965 sareng Sin-Itiro Tomonaga bân Julian Schwinger. Richard lahir è tanggal 11 Mei 1918, è New York City, Amerika Serikat, bân èpèyara è Far Rockaway, Queens. molaè ghi' kènè', èpon nojjhuaghi bakat sè luar biasa è dâlem matematika bân fisika, sè aghâbây èpon dhâddhi sala sèttong fisikawan teoritis sè palèng berpengaruh è abad ke-20.

Feynman narèma pendidikan sarjana è Massachusetts Institute of Technology (MIT) bân ollè gelar Sarjana Sains è taon 1939. Saellana jârèya èterrossaghi studi pascasarjana è Universitas Princeton, è dhissa' èpon ollè gelar doktor (Ph.D.) è taon 1942 èbâwah bimbingan John Archibald Wheel. Pendidikan akademik panèka aghâbây landhu'an ghâbây kontribusina dâ' mekanika kuantum bân elektrodinamika kuantum.

## Biografi
Richard Feynman aghâbây kontribusi mendasar dâ' fisika teoritis, khusussa lèbât pengembangan rumusan integral jalur mekanika kuantum, sè mampu fenomena kuantum èpahami kalabân èpèkkèrraghi kabbhi lintasan partikel sè mungkin. Salerana jhughân aghâbây diagram Feynman, alat visual revolusioner sè aghâbây perhitungan è elektrodinamika kuantum (QED) bân fisika partikel. Salaèn jârèya, Feynman aghâbây kontribusi dâ' pemahaman superfluiditas helium cair bân èusulaghâghi model parton, sè aghâdhui peran penting dâlem pengembangan teori partikel subatom.

È dâlem karir, Feynman terlibat dâlem Proyek Manhattan è bâkto Perang Dunia II, sè aghâbây kontribusi dâ' pengembangan bom atom. è lowar akademisi, èpon èkennal è adha'na orèng bânnya' mènangka anggota Komisi Rogers sè nyelidiki bencana Space Shuttle Challenger, è dimma èpon nojjhuaghi kagagalan teknis kalabân pendekatan ilmiah sè sèderhana namong kobâsa. Feynman jhughân èkennal mènangka pendidik bân komunikator sains sè luar biasa, sè kuliah bân buku-buku populerna aghâbây fisika bisa èaksès sareng masyarakat awam. Sacara filosofis, Feynman èkennal polana rasa penasaran sè dâlem, skeptisisme dâ' otoritas, bân penekanan dâ' pemahaman konseptual sè konkrit. Kutipanna sè kalonta, "Apa sè ta' bisa ècèptaaghi, kaulâh ta' ngartè," ècerminaghi pamangghina jhâ' pemahaman sè lerres è dâlem elmo kodhu èbângun lèbât proses aghâbây bân ngoji. Cara panèka ampon dhâddhi inspirasi ghâbây generasi fisikawan, mahasiswa, bân pemikir ilmiah è sabâbhân dunnya.

Richard Feynman pagghun sala sèttong tokoh sè palèng berpengaruh bân èkasennengi è fisika modern, baik polana prestasi ilmiah bân kamampoanna kaangghuy nyampaiaghi ide-ide sè kompleks.

## Sombher