open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taksonomi Bloom

**Taksonomi Bloom** èngghi panèka taksonomi sè èghâbây ka'angghuy tojjhuwân panḍiḍighân. Taksonomi panèka lu-ghâlluna èsoson sareng Benjamin S. Bloom è taon 1956. È ḍâlem hal panèka, tojjhuwân panḍiḍighân èbâgi dhâddhi pan-bârâmpan *domain* (ranah, wilajâ) bân bhân-sabbhân domain èbâgi dhâddhi divisi sè lebbi rinci kalabân dhâsar hierarki.

Tojjhuwân panḍiḍighân èbâgi dhâddhi tello' bidang, èngghi panèka:

# *Domain Kognitif*, sè èssè kalakowan-kalakowan sè nekkanaghi ḍâ' aspek intelektual, akadhi pangataowan, pangartèyan, bân kamampowan mèkkèr.
# *Domain Afektif, panèka* nganḍung kalakowan sè nekkanaghi aspek-aspek rassa bân emosi, akadhi pangaterro, sèkap, apresiasi, bân cara panyasowayanna abâ' dhibi'na.
# *Domain Psikomotor,* nganḍung kalakowan sè nekkanaghi aspek-aspek kamampowan motorik akadhi tolèsan kalabân tanang, ngetik, alangnguy, bân ngoperasiaghi messin.

Pan-bârâmpan istilah laèn sè jhughân aghâmbhârraghi hal sè paḍâ sareng tello' domain panèka tamaso' akadhi sè ènyata'aghi sareng Ki Hajar Dewantoro, kreativitas, rassa, bân maksoḍ. salaèn ghânèka, bâḍâ jhughân istilah akadhi penalaran, panghayatan, bân pangamalan.

## Domain Kognitif
Bloom abâgi domain kognitif dhâddhi ennem ondhâghân. Domain panèka aropa'aghi ḍuwâ' bâgiyân: sè kapèng sèttong panèka Pangataowan (bhângsa 1) bân sè kaḍuwâ' panèka Kemampowan bân Katerampilan Intelektual (bângsa 2-6).

### Pangataowan
Èssè kamampowan ka'angghuy ngaonèng bân èngèt istilah, definisi, kabhânḍerrân, ide, pola, orotan, metodologi, prinsip dhâsar, bân salaènna. Ondhâghân panèka sè palèng rèndâ namong aropa'aghi prasyarat ka'angghuy ondhâghân samarèna. È ondhâghân panèka, morèd ajâwâb partanya'an sè èdhâsarraghi ḍâri apalan malolo. Contona, bâkto èsoro ajellassaghi *manajemen kualitas*, orèng è bâḍâ neng ondhâghân panèka bisa ajellassaghi kalabân jhârna' definisi kualitas, karakteristik produk kualitas, bân standar kualitas minimum ghâbây produk.

## Sombher
Politeknik Elektronika Negeri Surabaya

**Politeknik Elektronika Negeri Surabaya** (PENS) panèka parghuruân tègghi kajuruân negeri sè bâḍâ è Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Inḍonesia. Baḍan Kerjasama Internasional Jepang (JICA), mènangka panyaḍiyâ hibah ka'angghuy penḍirian PENS è taon 1986, èoba nyamana dhâddhi Electronic Engineering Polytechnic Institute of Surabaya (EEPIS). PENS resmi èpaddhek è taon 1988 mènangka Politeknik Elektronika bân Telekomunikasi (PET) è ḍâlem Institut Teknologi Sepuluh November kantos manḍiri è taon 2012. Politeknik ka’ḍinto jhughân ghâdhuwân Program Studi Luar Kampus (PSDKU) se baḍâ è Kabupaten Lamongan sareng Kabupaten Sumenep.

Mènangka politeknik, PENS nyadhiyâ'aghi penḍiḍighân kejuruan/terapan sè lebbi fokus ḍâ' kegiatan praktis `dâri teori. Kegiatan pangajhârân bân pangajhârân èlaksanaaghi konsep Penḍiḍighân Berbasis Laboratorium, èaḍaptasi sistem penḍiḍighân Jepoang, è ḍimma pangajharan bân penelitian èintegrasiaghi ḍâlem sèttong laboratorium.

PENS panèka sèttong-sèttongnga politeknik è Inḍonesia sè khusus è biḍang elektronik. Politeknik panèka cemerlang è biḍang robotika, ampon mennang 12 ghellâr ros-terrosân è Lomba Robot Inḍonesia (KRI) bân terros cemerlang è lomba-lomba sè paḍâ kantos samangkèn. Webometrics, sistem peringkat universitas global abasis situs web, ros-terrosan ngèbâ PENS mènangka politeknik tèngghi è Inḍonesia bân jhughân è Asia Tengghâra. Salaèn robotika, PENS jhughân èkennal è Teknologi Informasi, polana ampon mennang pangarghâ'ân TeSCA kalabân kategori Politeknik, sè èator sareng Telkom.

PENS aropa’agi settong pelopor è ḍâlem mamajuwâghi penḍiḍighân kajuruân è Inḍonesia. È taon 2019, Kementerian Penelitian, Teknologi, bân Penḍiḍighân Tègghi aghâbây PENS è peringkat lughâllu è ḍâlem clustering penḍiḍighân tegghi kajuruân. PENS jhughân panèka penyeḍia program Master Terapan bân Ḍoktor nasional sè lughâllu.

## Sejarah
Sejarah PENS èmolaè è taon 1985. E bâkto jâriya, tim studi awal ââri Baḍan Kerjasama Internasional Jepang (JICA) ka'angghuy bhântowan bân kerjasama teknis, sè èpimpin sareng Prof. Y. Naito ḍâri Institut Teknologi Tokyo, entar ka politeknik. Saellana alaksanaaghi observasi bân studi kelayakan è taon 1986, JICA èsetujui inisiasi kerjasama teknis è taon 1987 kalabân ngèrèm lema' ḍosen Inḍonesia ka universitas teknologi è Jeppang. Mènorot Ḍatabase Penḍiḍighân Tegghi, PENS èkaollè Kepotosan Penḍirian è tangghâl 29 Mei 1986.

#### Politeknik Elektronika bân Telekomunikasi (PET) 1988-1992
Tangghâl 15 Maret 1988, Pamarèntah Jeppang lèbât JICA resmi nyadhiya'aghi gheddhung kampus kasebbhut ka pamarènta Inḍonesia, èlengkapaghi sareng cem-macem pakakas penḍiḍighân. Saterrossa, è tangghâl 2 Juni 1988, Politeknik èresmiaghi sareng Presiḍen Soeharto kalabân nyama "Politeknik Elektronika bân Telekomunikasi (PET)" bân molaè bâkto jâriya taon ajhârân èmolaè. Kerjasama sareng JICA èterrossaghi kalabân bânnya' ḍosen politeknik sè èkèrèm ka bhân-sabbhân universitas teknologi è Jeppang bân sabâligghâ, èkirim pan-bârâmpan ahli Jepang ka politeknik panèka.

## Sombher
Hamzah Sulaeman

**Hamzah Sulaiman** (7 Jânuwari 1950 – April 2025  ) panèka pangosaha, seniman, bân tokang ghâbây busana sè oḍi' è Jogja. Hamzah panèka generasi kaḍuwâ' ḍâri kalowarga Mirota Group, sè anḍi' posat sovenir, Hamzah Batik, restoran bân studio tari. Mènangka seniman, otamana è dhunnya akting tor tari, Hamzah jhughân èkennal sareng nyama **Raminten**.

## Riwayât Kaoḍiân
Hamzah èlahèrraghi è tangghâl 7 Jânuwari 1950. Hamzah panèka pottra sè palèng ngoḍâ ḍâri pamaddhek *Mirota Group*, èngghi panèka Hendro Sutikno (*Tan Kiem Tik*) bân Tini Yuniati (*Nyoo Tien Nio*). Tarètanna empa' èngghi panèka Yangky Iswanti, Siswanto, Ninik Wijayanti, ban Ariyanti. Saterrossa Hamzah ajhâr neng è Universitas Gadjah Mada jurusân Biologi namong ta' lastarè. Saterrossa, Hamzah ajhâr è Universitas Sanata Dharma kalabân jurusân Bhâsa Inggris. 

Salastarèna lulus ḍâri Sanata Dharma, Hamzah alako mènangka pelayan è kapal pesiar è taon 1970. Saterrossa alako è Amèrika Serikat tello taon sabellumma abâli ka Inḍonèsia polana ramana sakè'. Areng-sareng tan-tarètanna, Hamzah ngèmbangaghi usaha sè èwârisaghi ḍâri orèng towana, Toko Mirota. Hamzah jhughân mokka' butik sè ènyamaè *Mirota Batik* (samangkèn *Hamzah Batik*) è Jhâlân Malioboro.

Hamzah narèma gellar Kanjeng Mas Tumenggung Hamijinindyo ḍâri Hamengkubuwana X.

Hamzah ampon sèdhâ è Yogyakarta, Rebbhu, 23 April 2025, malem. Kabhâr kamatèyanna èyomommaghi sareng manajemen lèbât akun media sosial Raminten Group, sè èkala' sareng media nasional.

## Akting
Hamzah molaè alako saccara profèsional sa'amponna pensiun ḍâri karir bisnissa. Hamzah aperan ḍâlem ketoprak komedi sè ajuḍul "Pengkolan" mènangka orèng binè' Jhâbâ seppo sè anyama **Raminten.** Hamzah saterrossa anyama'aghi nyama Raminten dhâddhi nyama rèstoran sè èpaddhèk, *The House of Raminten* bân *The Waroeng of Raminten*.

## Sombher
Universitas Jenderal Soedirman

**Universitas Jenḍeral Soeḍirman** (èsingkat unsoeḍ, Bhâsa Jawa: ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀ꦗꦺꦤ꧀ꦢꦼꦫꦭ꧀ꦯꦸꦢꦶꦶꦶꦶ university è Inḍonesia) panèka universitas è Inḍonesia) lokasi e Purwokerto, Kabupaten Banyumas, Jhâbâ Tengnga. Universitas panèka èresmiaghi tangghâl 23 Sèptèmber 1963. Universitas panèka ènyamaè kalabân nyamana Panglima Jenḍeral Soedirman, pahlawan nasional sè lahèr è Resiḍensi Banyumas, ka'angghuy maènga' jasana Ḍâ' ka nusa, bhângsa bân naghârâ.

Universitas Jenḍeral Soeḍirman panèka universitas negeri sè palèng towa nomer ḍuwâ' è Jhâbâ Tengnga sa'amponna Universitas Ḍiponegoro bân panèka sala sèttong universitas sè palèng bergengsi è Indḍnesia kalabân jumlah pelamar sè tèngghi è seleksi nasional sabbhân taon.

Universitas panèka, kalabân luas lebbi ḍâri 100 hektar, aghâdhui kampus sè rèlatif cellep, polana lokasi geografissâ è attas 210-245 meter è attas permukaan tase' bân è sokona Ghunong Slamet, lao'na Purwokerto. Salaèn iklim sè cèllep, kampus Unsoeḍ jhâu ḍâri hiruk pikuk kottah, sè adhâddhiyâghi konḍusif bân nyaman ka'angghuy kegiadhân pangajhârân. Salaèn jâriya, Purwokerto nyadhiya'aghi biaya oḍi' sè terjangkau.

Unsoeḍ jhughân ècanthet sala sèttong ḍâri 10 perguruan tinggi negeri sè palèng èkasennengi è Inḍonesia. Hal ka'dinto ècerminaghi ḍâlem ḍaya saing è ujian maso' Unsoeḍ 2013, sè èpangkat sanga' è nasional. È taon 2016, unsoeḍ èperingkat 16 perguruan tinggi sè palèng bhâgus sareng Ḍirektorat Jenḍeral Penḍiḍighân Tèngghi (Pemeringkatan Ḍikti). È taon 2020, Unsoeḍ èperingkat 14 perguruan tinggi negeri sè palèng èkasennengi è SBMPTN (Seleksi Nasional untuk Universitas Negeri) sè èlaksanaaghi sareng LTMPT . È taon 2021, Unsoeḍ èpangkat 17 mènangka universitas sè palèng bhâgus menorot 2021 SCImago Institutions Ranking (SIR) bân tamaso' 20 universitas sè palèng bhâgus è Inḍonesia. È taon 2023, Unsoeḍ ngalami kanaè'an sè cè' ceppètta è peringkat ḍomestik bân internasional mènorot lembaga peringkat internasional, peringkat 17 è Inḍonesia sareng Webometrics bân 14 è Inḍonesia sareng UniRank 4ICU.Pusat kaunggulân è ḍâlem pemberḍaya'an dhisa bân kebijaksana'an lokal mènangka iḍentitas otama Unsoeḍ bân èpaènga' pangakowan internasional panèka bâgiyân ḍâri misi Universitas Jenḍeral Soedirman mènangka "Universitas Sipil Kelas Ḍunia."

Universitas Jenḍeral Soeḍirman samangkèn aghâdhui ḍubellâs fakultas sè nyadhiya'aghi program penḍiḍighân è tingkat kejuruan, sarjana, master, ḍoktoral, bân profesional.

## Sombher
Universitas Sebelas Maret

**Universitas Negeri Semarang** (èsingkat **UNNES**, Universitas Nagari Semarang) panèka sala sèttong Universitas Negeri (PTN) è Inḍonesia sè samangkèn èpimpin sareng Rektor Prof. Ḍr. S Martono, M.Si. UNNES panèka sala sèttong bekas perguruan tèngghi IKIP sè statussâ aobâ dhâddhi Universitas. Kampus otamana bâḍâ è wilayah Sekaran (Gunungpati), lao'na Kottah Semarang, Jhâbâ Tengnga. Bân kampus laènna bâḍâ è Ngaliyan (Semarang), Keluḍ (Semarang), Benḍan Ngisor (Semarang) bân è Kemanḍungan, Tegal. Tangghâl 20 Oktober 2022, UNNES ampon dhâddhi Baḍan Hukum Universitas Negeri (PTN-BH) èdhâsaraghi kalabân Paratoran Pamarènta Republik Inḍonesia No. 36 taon 2022.

## Sajhârâ
Tangghâl 11 Maret 1976 kalabân baca’an Kapotosan Presiḍen Republik Inḍonesia parkara pembukaan Universitas Negeri Sebelas Maret Sorakarta, Universitas ka’ḍinto resmi èpaddhek dhâddhi Universitas Negeri è Sorakarta. Asal-usul èpadhâddhi UNS bisa ètelusuri è taon 1950-an. è bâkto ghâpanèka, Surakarta aghâdhuwân pangaterro ka'angguy maddhek perguruan tèngghi negeri dhibi’, ngangghep jhâ’ kottha-kottha laèn ampon aghâdhuwan perguruan tinggi sè aomor polowan taon. Nangèng, karana perrang, penyatuan pamarenta, gejolak politik, rontona èkonomi ḍaerah, tor laen samacemma, rencana ka'angguy maddhek perguruan tinggi negeri e Surakarta ta’ bisa ewujuddâghi.È taon 1953, sa'amponna kakacauan ampon èlang, pangaterro ka'angghuy mabâli universitas panèka tombu. Hal ka'ḍinto èkarèna'aghi status Surakarta mènangka pusat buḍâjâ Jhâbâ sè asli bân potensi penḍiḍighân sè signifikan, baik ka'anghuy staf guru bân morèḍ. Panitia ka'angguy maddhek perguruan tinggi ka’ḍinto èbentuk, sè èpimpin sareng Mohammaḍ Saleh, Walikota Surakarta âakto ghâpanèka. Namong, usaha panèka gagal sabellunna bisa èmolaè. Alasan-alasan panèka kakorangan sombher ḍaya kauangan ḍâri pamarèntah ḍaerah bân pusat, pangaterrona pan-bârâmpan kalompo' ka'angghuy maḍdhek universitas swasta dhibi', bân kakorangan sokongan ḍâri pan-bârâmpan è ḍâlem Universitas Gadjah Maḍa. Alangan-alangan ghâpaneka tor pambangunan se ghi’ terros èjhâlânnaghi è Surakarta dhâddhi sabâbbhâ gagasan ghâpanèka èlang. Hal ka'~into èpabânnya'aghi sareng gejolak politik è antara partai-partai politik sè aperrang ka'angghuy ngaollè kakobasa'an è pamarènta.

Sapolo taon saterrossa, taon 1963, Universitas Kota Sorakarta (UKPS) èpaddhek. Universitas ka’ḍinto èmolaè sareng pamarènta setempat bâkto ka’ḍinto, èpimpin sareng Utomo Ramelan. È bâkto panèka, Partai Komunis jhughân tombu kalabân bhâghus. Kabâḍâ'ân panèka èpangghi'i bânnya' aspek è ḍâlem kaoḍi'ân. Saterrossa, kalabân UPKS, beasiswa sosialis atambâ è penḍiḍighân perguruan tèngghi. Omor universitas panèka jhughân panḍa'. Bâkto kadhâddhiyân G30S (G30S) è Inḍonesia, akhèrra èlang, polana sadhâjâna aspek sosialisme/komunisme salastarèna èlarang.

## Sombher
Universitas Negeri Semarang

**Universitas Negeri Semarang** èngghi panèka esingkat UNNES, è dâlem Bhâsa Jhâbâ: ꦈꦤꦶꦮ꦳ꦼꦂꦱꦶꦠꦱ꧀ꦤꦒꦫꦶꦱꦼꦩꦫꦁ. Universitas Negeri Semarang Negeri PT sè samangkèn è PT Inḍonesia sareng Rektor Prof. Ḍr. S Martono, M.Si. UNNES panèka sala sèttong bekas perguruan tèngghi IKIP sè statusna ampon aobâ dhâddhi Universitas. Kampus otamana bâḍâ è wilayah Sekaran (Gunungpati), wilayah lao'na Kottah Semarang, Jhâbâ Tengnga. Bân kampus laènna bâḍâ è Ngaliyan (Semarang), Keluḍ (Semarang), Benḍan Ngisor (Semarang) bân è Kemandungan, Tegal. Tanggal 20 Oktober 2022, UNNES ampon dhâddhi Universitas Negeri Badan Hukum (PTN-BH) èbâdâ'aghi Peraturan Pemerintah Republik Inḍonesia Nomor 36 taon 2022. 

## Sejarah
Sejarah parkembangan Universitas Negeri Semarang sè sabellunna èkennal kalaban nyama IKIP Semarang, èmolaè kalaban èpaddhek pan-saponapan lembaga palatèyan ghuru è attas tingkatan SMA (SMTA). Lembaga palatèyan ghuru panèka: Middelbaar Onḍerwijzer A Cursus (MO-A) bân Miḍḍelbaar Onderwijzer B Cursus (MO-B). Kaḍuwâna panèka lembaga penḍiḍighân sè èpaddhek sareng pamarènta kolonial Bâlândhâ ka'angghuy nyiapaghi ghuru SMP (SMTP) bân SMA (SMTA). Mata kuliah MO-A bân MO-B èlaksanaaghi è Semarang kantos taon 1950. Taon 1950, mata kuliah MO-A dhâddhi mata kuliah B-I, bân mata kuliah MO-B dhâddhi mata kuliah B-II, sè èjalanaghi kantos taon 1960.

Perkembangan UNNES salastarèna bisa ètèngghu è tahap-tahap è bâbâ panèka.

#### 1960-1963: Fakultas Palatèyan Ghuru bân Penḍiḍighân (FKIP) bân Perguruan Tèngghi Olahraga (STO)
È taon 1960, mata kuliah B-I bân B-II èpadhâddhi sèttong ḍâ' Universitas Ḍiponegoro, sè abhânto Fakultas palatèyan bân Penḍiḍighân Ghuru (FKIP). neng è taon 1963, Ḍepartemen Penḍiḍighân Jasmani, sè asalla bâgiyân ḍâri mata kuliah B-II, èpèsa dhâddhi Perguruan Tèngghi Olahraga (STO) manḍiri è bâbâna Ḍepartemen Olahraga.

#### 1963-1965 : Lembaga Palatèyan dan Penḍiḍighân Ghuru Yogyakarta (IKIP) Cabang Semarang
è taon 1963, èpakalowar Kepotosan Presiḍen sè maddhek IKIP mènangka lembaga penḍiḍighân ka'angghuy palatèyan ghuru. E bakto ghâpanèka IKIP coma bâḍâ empa’ èngghi panèka: è Jakarta, Banḍung, Malang, ban Yogyakarta. FKIP-na Unḍip, sè èyangghep ta' sanggup manjeng dhibi', ètantoaghi mènangka cabang Semarang ḍâri IKIP Yogyakarta.

## Sombher
Universitas Gadjah Mada

Univèrsitas Gadjah Mada (èkotè' UGM) arèya sala sèttong parghuruwan tèngghi naghâri sè bâḍâ è Kabupatèn Sleman, Daerah Istimewa Yogyakarta, Indonèsia. Èpaddhek secara rèsmi è tângghâl 19 Dhèsèmbâr 1949, Univèrsitas Gadjah Mada tamaso' sala sèttong parghuruwan tèngghi palèng kona bân palèng bhâghus è naghârâ rèya, bân ampon èyakoni dâddhi sala sèttong univèrsitas palèng bhâghus è Indonèsia. È dâlem tatanan univèrsitas dhunnya QS 2026, UGM bâḍâ è tatanan sè ka-2 è Indonèsia bân sè ka-224 è dhunnya.

È bâkto èpaddhek, Univèrsitas Gadjah Mada coma anḍi' ennem fakultas. Sàttiya rèya, UGM ampon anḍi' 18 fakultas bân duwâ' sakola'an, iyâ arèya Sakola'an Vokasi bân Sakola'an Pascasarjhana. Fakultas-fakultas sè bâḍâ è UGM èbhâghi polè dâddhi dhèpartemèn-dhèpartemèn sè ngator program-program studi. Program studi sè bâḍâ è UGM tamaso' program sarjhana, magistèr, dhoktor, bân spèsialis.

UGM ngennengè bâghiyân lao' Kabupatèn Sleman, bâḍâ è sèttong kennengngan sè èkennal bi' nyama Bulaksumur, sè secara administratif alanjhang molaè dâri Sinduadi, Mlati sampè' Caturtunggal, Depok. 

## Pâmimpin
Rèya pâmimpin è Univèrsitas Gadjah Mada sè ghi' alako (adhinas):

* Rèktor: Prof. dr. Ova Emilia, M.Med.Ed., Sp.OG(K)., Ph.D.
* Wakèl Rèktor Bârâ'na Pândhidhigan bân Pangajhârân: Prof. Dr. Wening Udasmoro, S.S., M.Hum., DEA.
* Wakèl Rèktor Bârâ'na Kamahasiswaan, Pangabdhiyân dâ' ka Masyarakat, bân Alumni: Dr. Arie Sujito, S.Sos., M.Si.
* Wakèl Rèktor Bârâ'na Panalèttighân, Nallèaghi Usaha bân Akèrjâ Bhârângan: Dr. Danang Sri Hadmoko, S.Si., M.Sc.
* Wakèl Rèktor Bârâ'na Somber Dhâjhâ Manossa bân Kâuangan: Prof. Dr. Supriyadi, M.Sc.
* Wakèl Rèktor Bârâ'na Parancana'an, Asèt, bân Sistem Informatsi: Arief Setiawan Budi Nugroho, S.T., M.Eng., Ph.D.

## Sombher
Universitas Islam Negeri Raden Mas Said Surakarta

Univèrsitas Islam Naghâri Raden Mas Said Surakarta, sè dhimèn nyamana Sakola'an Tèngghi Aghâma Islam Naghâri (STAIN) Surakarta nallè aobâ status dâddhi Institut Aghâma Islam Naghâri (IAIN) Surakarta, arèya sala sèttong parghuruwan tèngghi naghâri Islam è lingkungan Kèmantèrian Aghâma Republik Indonesia sè kennengnganna è Kabupatèn Sukoharjo, Jhâbhâ Tengngâ. IAIN Surakarta nallè tèngghi statussa bân ghântè nyama dâddhi UIN Raden Mas Said Surakarta adhâsar dâ' ka Atoran Prèsidèn Republik Indonesia Nommor 42 Taon 2021 tângghâl 11 Mèi 2021. UIN Surakarta èparèngi nyama Raden Mas Said iyâ arèya nyama aslina dâri Mangkunegara I, sè maddhek sarta dhâddhi adipati sè palèng dha'-adha' dâri Praja Mangkunegaran Surakarta bân jhughâ Pahlawan Nasional Indonèsia. 

## Asal-osolla
Gagasan parkara paddheghân Lèmbâghâ rèya monjul dâri Prof. Dr. H. Munawwir Syadzali, MA ka'angghuy mabhâḍâ Lèmbâghâ Pândhidhigan Tèngghi Islam Unggulan sè bisa ngaghâbây lulussan sè mumpuni (*ulama plus*). Menurot orèngnga, membhina lèmbâghâ pândhidhigan tèngghi Islam ta' coma mabânnyak jhumlana, tape lebbi pantèng dâri jârèya iyâ arèya nambai bhâghus motuna pândhidhigan.

Ka'angghuy amenuhè pangterro loros jârèya, Munawwir ngerintès secara bâr-sâbhâr IAIN anyar sè nampong alumni dâri Madrasah Aliyah Program Khusus (MAPK), sèttong madrasah sè nekenaghi èlmu-èlmu kaislaman kalabân ngangghuy pangantar Bhâsa Arab bân Bhâsa Inggris. Paddheghân IAIN anyar rèya èmolaè bi' cara nyangkokaghi dâ' ka IAIN Walisongo Semarang lèbhât relokasi Fakultas Ushuluddin, Kudus bân Fakultas Syari'ah, Pekalongan dâ' ka Surakarta.

Angkatan palèng adha' 1992 ngabukkâ' duwâ' Fakultas; Syariah bân Ushuluddin, Fakultas Syariah narèma 80 mahasiswa Jurusan Muamalah Jinayah 20 mahasiswa bân Ahwalush syahsiyah 20 mahasiswa bân Fakultas Ushuluddin Jurusan Tafsir Hadis 20 mahasiswa bân Jurusan Aqidah Filsafat 20 mahasiswa.

Pambukkâ'an duwâ' fakultas jârèya secara rèsmi èmolaè bi' kuliyah partama Fakultas Syariah bân Ushuluddin, Surakarta, è tângghâl 12 Sèptèmber 1992 è Balai Kota Surakarta langsung bi' H. Munawwir Syadzali dhibi'. È bâkto jârèya orèngnga ngoca'aghi mon 14 IAIN è sa-fassana Indonèsia tamaso' sabâghiyân fakultas sè bâḍâ è luwar kampus indokna ghi' ta' mongghui kuwalitas sè èarep. Para dhosèn IAIN bânnyak sè ta' ngakowasaè Bhâsa Arab. Padahal Bhâsa Arab dâddhi alat ghâbây madâlem sombèr èlmu-èlmu kaislaman. Korang sèpḍâ, jhughâ bâḍâ è kamampoan abhâsa Inggris, dâddhi bhâsa komonikasi intèrnasional.

PERPRES Nommor 42 Taon 2021 dhâddhi tonggak bârsejarah ghâbây IAIN Surakarta sè sàttiya ampon sah ngangghuy nyama anyar dâddhi UIN Raden Mas Said Surakarta. Prosès pajhâlânan obâ status sè ponno tantangngan ta' ngèrèngaghi sakabbhènna orèng sè bâḍâ è IAIN Surakarta ka'angghuy mabulâtaghi tekad bân optimisme nuyul dâ' obâ'an sè lebbi bhâghus.

## Sombher
Pèdagogi

**Pèdagogi** èngghi panèka èlmo pangatowan ngenaè prinsip-prinsip otabâ strategi bân metode ḍâlem praktek pangajhârân.

Pedagogi jhughân kadhâng èmaksod ghâbây paghuna'an strategi pangajhârân sè teppa'. È ḍâlem hubunganna sareng strategi pangajhârân panèka, filsafat pangajhârân èterrapaghi bân èpangaro sareng pangataowan bân pangalaman latar belakang morèd, kabâḍâ'ân pribadi, lingkungan, bân tojjhuwân pangajhârân sè èrumusaghi sareng morèd bân ghuru. Sala sèttong contona panèka alèran pamèkkèran Socrates. 

## Ètimologi
Oca' "pèdagogi" asalla ḍâri bhâsa Yunani Kona παιδαγωγέω (paidagōgeō; ḍâri παίς *país*: na'-kana' bân άγω *ági*: ka'angghuy abimbing; saccara harfiah "ka'angghuy abimbing na'-kana'"). È Yunani Kona, oca' παιδαγωγός biasana èghuna'aghi ghâbây buḍâ' sè ngawasè pangajhârân ana'na towanna, è antarana, èbhâkta ka sakola'an (διδασκαλείον) otabâ palatèyan ( γυμνάσιον ), bân ajâgâ ana'na, bân ngèba *parlengkapan* (akadhi alat musik).

Oca' sè ahubungan sareng pèdagogi, èngghi panèka panḍiḍighân, samangkèn èghuna'aghi ka'angghuy aroju' ḍâ' kasadhâjâna *konteks* pangajhârân, ajhâr, bân bânnya' kagiadhân sè akaè' kalabân hal kasebbhut.

### Konsep
Pèdagogi panèka sala sèttong disiplin èlmo sè ajhâr ḍâ’ panḍiḍighân, khusussa panḍiḍighân na’-kana’. *Direktorat Tim Profesi Pengajaran*, è bâbâna Direktur Jenderal *Peningkatan Kualitas Pendidik bân Personil Pendidikan* (2006), ampon arumusaghi saccara substansial kompetensi pèdagogis. Kompetensi-kompetensi panèka tamaso' ngartè ḍâ' morèd, arancang bân alaksana'aghi pangajhârân, èvaluasi hasèl pangajhârân, bân ngèmbangaghi morèd ka'angghuy *èyaktualisasiaghi* bânnya'an *potensi*-na. Pèdagogi coma èmaksod mènangka cara bân praktek pangajhârân. panèka tamaso':

# Cara ngâjhâr
# Tèori pangajhârân
# *Umpan balik* bân panèlayan

## Sombher
Bakar Batu

Tradisi **Bakar Batu** (Mad: Obbâr Bâto) èngghi panèka sala sèttong tradisi penting è Papua Tengnga bân Papua Pegunungan sè aropa ritual amassa' abhâreng warga sakampong sè atujhuwân ka'angghuy asokkor, kalulusan, asilaturahmi (ngompolaghi trètan bân karabhât, nyambhut kabunga'an akadhi kalahèran, parkawinan adat, panobatan kapala suku), otabâ ka'angghuy ngompolaghi prajurit kaghâbây aperrang. Tradisi Obbâr Bâto umumma èlakonè sarèng suku padalaman/pegunungan, akadhi è Lembah Baliem, Lanny Jaya, Nduga, Pegunungan Tengah, Pegunungan Bintang, Jayawijaya, Tolikara, Yahukimo, bân laènna.

Èsebbhut Obbâr Bâto amarghâ onggu-onggu bâto èobbâr kantos panas mambârâ, pas ètompuk è attas kakanan sè èmassa'a. Namong è man-gaman kennengngan/suku, èsebbhut kalabân macem-macem nyama, misalla Barapen (Biak), Lago Lakwi (Lani, Tolikara) otabâ Logo Lakwi (Dani, Puncak), Mogo Gapil (Paniai), Kit Oba Isogoa (Wamena, Jayawijaya), Kelayogotago (Damal), Kerep Kan (Nduga), bân Hupon (Pegunungan Bintang).

## Ritual èpon akadhi ka'dinto

# Bâto ètompuk è attas pangobbhârân bân èobbâr kantos kaju obbhâr abhil bân bâto dhâddhi panas (kadhang kantos mèra mambârâ).
# Abhâreng sarèng ghâpanèka, warga laèn ngale lobâng sè cokop dâlem.
# Bâto panas ghellâ' èmaso'aghi ka dâsar lobâng sè ampon èparèngè alas dâun gheddhâng bân alang-alang.
# È attas bâto panas ghâpanèka ètompuk dâun gheddhâng, bân è attassa èsâbâ' dhâging bâbi sè ampon èkerrat-kerrat.
# È attas dhâging bâbi ètotop dâun gheddhâng, pas è attassa èsâbâ' bâto panas polè bân ètotop dâun.
# È attas dâun, èsâbâ' tellâ (*batatas*), ghisèng (*hipere*), bân sayoran laènna pas ètotop dâun polè.
# È attas dâun palèng attas ètompuk polè bâto panas bân tarahèr ètotop dâun gheddhâng bân alang-alang.

Bâbi sè èmassa'a ta' terros èghulu (disembelih), tapè èpana sabellunna. Manabi bâbi terros matè, maka partandhâ acara bhâkal sukses, tapè manabi ta' terros matè, maka partandhâ acara ta' bhâkal sukses. Saampona mateng, biasana saampona èmassa' salama 1 ejjhâm, sadhâjâna anggota suku akompol bân maghi kakanan ka'angghuy èdhâ'âr abhâreng è lapangan tengnga kampong, sopajâ bisa ngangka' solidaritas bân kabârengngan ra'yat Papua.

## Sombher
Institut Pertanian Bogor

Institut Pertanian Bogor (nyama bhâsa Inggris: *IPB University*) arèya Parghuruwan Tèngghi Naghâri sè kennengnganna bâḍâ è Kota bân Kabupatèn Bogor, Jhâbhâ Bârâ'. IPB molaèna arèya fakultas partanian dâri Univèrsitas Indonèsia. Tape, è tângghâl 1 Sèptèmber 1963, IPB lèpas dâri Univèrsitas Indonèsia bân paddhek dhibi' dhâddhi sèttong institut partanian. È tângghâl 7 Novèmbâr 2017, Institut Pertanian Bogor (IPB) rèsmi ollè status akrèdhitas pangkat A (bhâghus sara) adhisar dâri hasèl rapat Badan Akreditasi Nasional Perguruan Tinggi (BAN-PT). Menurot hasèl panèlayan *Business Innovation Center*–Kèmantèrian Risèt, Tèknologi bân Pândhidhigan Tèngghi RI, IPB dhâddhi parghuruwan tèngghi è Indonèsia sè palèng bânnyak molaè inovatsi (39,71 pèrsèn) abit sapolo taon teros-terusan (2008-2018). Parkara jârèya polana kabhârèsan IPB mabhâḍâ inovatsi-inovatsi sè mutuna bânnyak èkennal è nasional otabâ intèrnasional. È taon 2020, IPB bârès ollè pangkat 1 Kampus palèng bhâghus sa-Indonèsia menurot Kemdikbud. 

Sabelunna èresmèaghi è taon 1963, IPB arèya sèttong fakultas partanian è Univèrsitas Indonèsia. È tângghâl 1 Sèptèmber 1963, Prèsidèn palèng adha' Indonèsia, Ir. Soekarno, molaè maddhek gheddhung kampus sarta dhâddhi tanḍhâ èrèsmèaghina Institut Pertanian Bogor dâddhi parghuruwan tèngghi sè mandhiri.

Sàttiya, Rèktor IPB ghâbây pèriyodhè 2017-2022 iyâ arèya Prof. Dr. Arif Satria, S.P., M.Si.

## Kampus
IPB anḍi' ennem kampus sè èsebbhâr è sapa-napa kennengngan kalabân ghuna sè khosos:

* Kampus IPB Dramaga dâddhi kantor rèktorat bân powsat lalakon ajhâr-ngajhâr S-1, S-2 bân S3. Salaèn jârèya, èsadhiaghi fasilitas sosial bân fasilitas omoom.
* Kampus IPB Baranangsiang dâddhi powsat lalakon panalèttighân bân madhâjhâ masyarakat sarta pândhidhigan pascasarjhana èksèkutif.
* Kampus IPB Gunung Gede dâddhi powsat lalakon pândhidhigan manajèmèn bân binnis.
* Kampus IPB Cilibende dâddhi powsat lalakon pândhidhigan vokasional Sarjhana Terapan.
* Kampus IPB Taman Kencana dâddhi IPB *Science Technopark* (STP).
* Kampus IPB Sukabumi dâddhi kampus PSDKU ghâbây program vokasi

## Sombher
Universitas Surabaya

Univèrsitas Surabaya (èkotè' UBAYA) arèya sala sèttong parghuruwan tèngghi swasta è Surabaya, Jhâbhâ Tèmor. UBAYA arèya nerosaghi Univèrsitas Trisakti Surabaya sè èpaddhek è taon 1966. Nyamana èghântè dhâddhi Univèrsitas Surabaya è taon 1968. Arè  dâddhina UBAYA ètettepaghi è tângghâl 11 Marèt 1968. Univèrsitas rèya anḍi' empa' kampus, kampus 1 bâḍâ è Ngagel, kampus 2 bâḍâ è Tenggilis, kampus 3 bâḍâ è Trawas, bân kampus 4 Ubaya West Campus. Kampus 1 lebbi èfokusaghi ghâbây rèktorat bân politèknik, kampus 2 ghâbây pândhidhigan S1 bân pascasarjhana, sarta kampus 3 ghâbây lalakon ajhâr *outdoor* (è lowar gheddhung). 

UBAYA ollè Akrèdhitas Institusi pangkat A dâri BAN-PT è taon 2015 bân 2 bintang è dâlem *QS World University Rankings*. Univèrsitas rèya jhughâ ècathet dâlem *50 Promising Indonesian Universities*. Salaèn jârèya, Ubaya nengngennè pangkat 70 è dâlem *UI Green Matric World University*. 

## Asal-osolla
Univèrsitas Surabaya sè èkotè' UBAYA arèya nerosaghi Univèrsitas Trisakti Surabaya sè èpabidhâ bi' Yayasan Trisakti Surabaya dhisar dâri pèkkèran tokoh-tokoh masyarakat, pangajhâr, pangosaha bân pamarèntah. Adhisar dâri pèkkèran Kopala Otama Yayasan Univèrsitas Trisakti Surabaya Raden Soekotjo sè bâkto jârèya dhâddhi Walè Kota Surabaya, nyama Univèrsitas Trisakti Surabaya èghântè dhâddhi Univèrsitas Surabaya kalabân ètettepaghi lèbhât Akta Notaris Djoko Soepadmo, SH No. 25 tângghâl 6 Marèt 1968 sarta pambhento'an bân panetteppân Pangurus Yayasan Univèrsitas Surabaya (UBAYA) bi' tokoh-tokoh akadhi R. Soekotjo (Kopala), Prof. A.G. Pringgodigdo (Wakèl I), Prof. Mr. Boedisoesetya (Wakèl II), Oe Siang Djie (Wakèl III), Tan Hay Siang (Wakèl IV), R. Achmad (Sèkrètaris), The Sik Lwan (Sèkrètaris Ghântè), Kwee Hong Tjwan (Bendhahara), Soewarno (Bendhahara II), sarta anggòtana: Drs. Kwee Kee You bân Achmat Jasir. Yayasan Univèrsitas Surabaya nallè mèlè Prof. Mr. Boedisoesetya dhâddhi Rèktor palèng adha'. È bâkto molaè UBAYA paddhek, parghuruwan rèya anḍi' 3 fakultas iyâ arèya Farmasi, Hokom bân Èkonomi bi' jhumla mahasiswa bâkto jârèya ra-kèra 850 orèng. È tângghâl 11 Marèt 1968 paddheghân gheddhung UBAYA è jhâlân Ngagel Jaya Selatan sè ampon abit ambu polana korang bèayana kaangghuy èpateros polè, bân tângghâl jârèya èkèngaè dâddhi arè dâddhina Ubaya.

## Sombher
Universitas Terbuka

Univèrsitas Terbuka (èkotè' UT) arèya sala sèttong univèrsitas naghâri sè kantor posatta bâḍâ è Tangerang Selatan, Banten, Indonèsia. Èpaddhek è tângghâl 4 Sèptèmber 1984 bân èresmèaghi langsung bi' Prèsidèn Soeharto, sistem sakola'an UT bento'napândhidhigan jhâu. UT èpaddhek bân èdhukong bi' Pamarèntah Indonèsia dâddhi thângghâppân polana parghuruwan tèngghi naghârâ bâkto jârèya ghi' sakonè' kennengnganna bân bânnyak lulussan SMA/SMK sè ta' bisa nerosaghi polana mèlè alako. Dâddhi univèrsitas sè èbukkâ', UT anḍi' atoran ngabukkâ' dâptar ghâbây sapa bhâi sè lulussan SMA/SMK.

UT anḍi' empa' fakultas. UT anḍi' 39 unit, sè ènyamaè Unit Pelaksana Belajar Jarak Jauh (UPBJJ), sè èsebbhâr è sapa-napa dâèrah bân ètamba sèttong unit ghâbây sè bâḍâ è lowar naghârâ. 

## Asal-osolla

### Ordhè Anyar
È taon 1984, Dhirèktorat Jènderal Pândhidhigan Tèngghi mator mon univèrsitas naghârâ bâkto jârèya coma bisa nampong 4,5 pèrsèn—ra-kèra 36.000 orèng—dâri 805.000 lulussan SMA. Karèna ètampong è sapa-napa univèrsitas swasta. Sabelunna, pamarèntah ampon mabhâḍâ program diploma è sakabbhènna univèrsitas naghâri ghâbây nambai kennengnganna, tape ghi' ta' cokop ghâbây ngatasè masalah rèya. Parkara laèn sè madorong paddheghân UT iyâ arèya bâḍâna katèmpangan paddhâgghân è dhimma Polo Jhâbhâ lebbi bânnyak anḍi' univèrsitas dâri pada è lowar Polo Jhâbhâ. UT èpaddhek è tângghâl 4 Sèptèmber 1984 bân èrèsmèaghi bi' Prèsidèn Soeharto è Bina Graha. Rèktor palèng adha'na, Setijadi, èlantik è taon jârèya jhughâ bi' Mantrè Pândhidhigan bân Kabudhâjâ'ân Nugroho Notosusanto.

È taon 1986, sèttong panalèyân nuyulaghi mon UT èpèrtè dâddhi pândhidhigan tèngghi sè bânnyak èlebburi bi' bini' ngoḍâ sè ghi' ta' akabhin. Ra-kèra 30 pèrsèn mahasiswa UT arèya bini', kalabân lebbi dâri 67 pèrsèn omorra è bâbâna 30 taon.

## Sombher
Degung

**Degung** otabâ sè èsebbhut jhughân Gamelan Sunda, èngghi panèka sakompolan alat musik sè èmaènaghi sarèng masyarakat Sunda. Degung minangka unit gamelan bân degung minangka laras èsto cè' bidhâna. Dhalem teori gâpanèka, laras degung atarempa' (aèssè) dâri degung dwiswara (tumbuk: 2/mi bân 5/la) bân degung triswara: 1/da, 3/na, bân 4/ti. Pan-bârâmpan gamelan degung segghut aghâdhuwân bilah cadangan nada -3/ni ka'angghuy amaènaghi komposisi dhalem laras Madenda.

Sacara umum, bâdâ duwâ' artè parkara istilah degung:

# Degung minangka nyama parangkat gamelan.
# Degung minangka nyama laras bâgiyân dâri laras saléndro (adhâsaraghi teori Raden Machjar Angga Koesoemadinata).

Bâdâ pan-bârâmpan gamelan sè onèng bâdâ bân terros akembang è Jhâbâ Bârâ', antara laèn Gamelan Salendro, Pelog, bân Degung. Gamelan Salendro biyasa èghuna'aghi ka'angghuy ngirèngè partunjukan wayang, tari, kliningan, jaipongan, bân laèn-laènna. Gamelan Pelog fungsina para' padhâ sarèng gamelan salendro, namong korang akembang bân korang akrab è masyarakat sarta jârreng èkaghadhu sarèng grup-grup kesenian è masyarakat. Parkara panèka anandhâ'âghi cokop kabhâkkèlanna saparangkat gamelan kalabân kabâdâ'ân gamelan salendro, samentara gamelan degung èrasa'aghi cokop ngabhâkkèlè kakhasan masyarakat Jhâbâ Bârâ'.

Gamelan laènna èngghi panèka Gamelan Ajeng alaras salendro sè ghi' bâdâ è Kabupatèn Bogor, bân Gamelan Renteng sè bâdâ è pan-bârâmpan kennengngan, sala sèttongnga è Batu Karut, Cikalong Kabupatèn Bandung. Nèngghu bhângon bân interval gamelan renteng, bâdâ pandhâpât jhâ' kamongkènan rajâ gamelan degung sè samangkèn akembang, aorientasi dâ' gamelan Renteng.

Bâdâ gamelan sè ampon abit èkaloppaè èngghi panèka Koromong sè bâdâ è Kp. Lamajang Dèsa Lamajang Kec. Pangalengan Kab. Bandung. Gamelan panèka ampon ta' èmaènaghi molaè sakètar 35 - 40 taon bân ampon ta' bâdâ sè sangghup ka'angghuy nabbu polana gamelan koromong panèka èangghâp aghâdhuwân nillaè mistis. Gamelan koromong panèka samangkèn ghi' bâdâ bân èrapat kalabân saè. Sopajâ gamelan koromong panèka bisa ètabbu, maka ca'èpon sè nyepheng bân arabât gamelan gâpanèka kodhu èghâbây Duplikatta.

## Sombher
Drum

**Drum**, genḍerang otabâ tambur panèka sala sèttong kalompo' pakakas musik perkusi sè kadhâddhiyân ḍâri kolè' sè èpalanjhâng tor èpokol ngangghuy tanang otabâ tongket,  biasana èsebbhut Stick drum. Salaèn kadhâddhiyân ḍâri kolè', drum jhughân èghâbây ḍâri bahan laèn, akadhi plastik. Drum bisa ètemmoè è sabbhân dhunnya tor ngaghungè bânnya' macem, akadhi kenḍang, timpani, bodhrán, ashiko, snare drum, bass drum, tom-tom, beḍuk, sareng laèn samacâmma. 

È ḍâlem musik pop, rock, sareng jazz, drum biasana èmaksoḍaghi ḍâ' drum kit otabâ drum set, panèka sakalompo' drum sè biasana kadhâddhiyân ḍâri snare drum, tom-tom, bass drum, cymbal, hi-hat, sareng kadhâddhiyân ḍâri drum èlèktronik. Orèng sè amaèn drum set èsebbhut "drummer". 

## Bâgiyân drum
Komponèn-komponèn ḍâri sèttong drum è antarana:

# Kick Drum
# Snare Drum tom sè palèng rajâ è sèt drum, tor bass drum segghut èpasang è lantai otabâ è bâgiyân bâbá sareng bass drum è ghunaaghi peḍḍal panèka sèttong otabâ ḍuwâ' peḍḍal. 
# Tom Tom, tom tom panèka èbâgi dhâddhi ḍuwâ' macem panèka mounted otabâ rack tom kaangghuy tom-tom se ngangghuy panyekkeni sareng floor tom kaangghuy tom-tom sè maghunaaghi soko.
# Simbal, kaangghuy simbal panèka èbâgi dâ' hi-hat, crash cymbal, ride cymbal, chiness cymbal, splash cymbal, stack cymbal, effect cymbal sareng ozone cymbal.
# Perangkat keras otaba Hardware tamaso' korsè drum, stand cymbal, peḍḍal, stand hi-hat, sareng tom holder.
# Peḍḍal sè gandḍa panèka Peḍḍal drum sè jumlana bâḍâ ḍuwâ'

Drum biasana èkategoriaghi metorot tingkat arghâ. Bâḍâ drum sè esebbhut kalabân engry level  drum ghâbây para pemula. Bâḍâ jhughân drum kaangghuy tingkat menengah, tor bâḍâ jhughân drum kaangghuy tingkat attas. Biasana, drum kaangghuy tingkatan menengah sareng tingkatan attas ta' èghâbây kalabân cymbal. Kangghuy cymbal kodhu èbelli èpèsa. 

## Konstruksi drum
Shell otabâ selongsong panèka komponen dhâsar ḍâri drum. Shelly sareng selongsongah bisa èghâbây ḍâri kaju, bessè, otabâ akrilik. Ciri-ciri ḍâri shell panèka bhâkal apangaro ḍâ' sowara sè èhasèlaghi sareng drum. Biasana, shell sè èghâbây ḍâri bessè karakter sowarana panèka tajhem tor attack, sementara karakter sowara ḍâri drum sè èghâbâyaghu ḍâri kaju panèka anga'.

## Câm-macâmma drum

* Aburukuwa
* Ashiko
* Bodhrán
* Bougarabou
* Cajón
* Chenda
* Conga
* Davul
* Dhol
* Djembe
* Dunun
* Mridangam
* Taiko
* Tabla
* Tapan
* Timbales
* Timpani

## Sombher
Sarolèng

**Sarolèng** otabâ **Solèng** èngghi panèka alat musik dâri kaluwarga alat musik tiup kaju otabâ sè èghâbây dâri perrèng. Monyèna solèng acèri alos bân bisa èpadu sarèng alat musik laènna kalabân saè.

## Solèng Modèrn
Solèng modèrn kaghâbây para ahli umumma èghâbây dâri pèrak, mas, otabâ camporan kaduwâna, manabi solèng kaghâbây para morèd (pelajar) umumma èghâbây dâri nikèl-pèrak, otabâ logam sè èlapise pèrak.

Solèng konsèr standar èstel (ètala'aghi) è nada C bân aghâdhuwân jangkauan nada 3 oktaf sè èmolaè dâri *middle C*. Namong, è pan-bârâmpan solèng kaghâbây para ahli bâdâ konci tambâ'ân ka'angghuy ngacapè nada B è bâbâna *middle C*. Panèka artèna solèng aropa'aghi sala sèttong alat musik orkès sè tèngghi, namong *piccolo* sè lebbi tèngghi polè dâri solèng. *Piccolo* èngghi panèka solèng kènnè' sè èstel sèttong oktaf lebbi tèngghi dâri solèng konsèr standar. *Piccolo* jhughân umumma èghuna'aghi dhalem orkès.

Solèng konsèr modèrn aghâdhuwân bânnya' pèlèyan. *Thumb key B-flat* (sè ècipta'aghi bân èrintis sarèng Briccialdi) gâpanèka standar. *B foot joint* namong pèlèyan èkstra kaghâbây modèl panengnga ka attas bân profèsional.

Solèng *open-holed*, jhughân biyasa èsebbhut *French Flute* (è ka'dimma pan-bârâmpan konci aghâdhuwân lobâng è tengngana kantos pamaèn kodhu notop lobâng gâpanèka aghuna'aghi jhârijhina) panèka umum è pamaèn tingkat konsèr. Namong, pan-bârâmpan pamaèn solèng (otamana para morèd, bân malah pan-bârâmpan para ahli) mèlè *closed-hole plateau key*. Para morèd umumma aghuna'aghi panotop samentara ka'angghuy notop lobâng gâpanèka kantos èpon berhasèl ngoasaè panempadan jhârijhi sè cè' teppatta.

## Sombher
Asam ribonukleat

**Asam ribonukleat** (bhâsa Inggris, èrèngkes **RNA**) panèka molekul *polimer* sè anḍi' peran ḍâlem bânnya' biologis ḍâlem mengkode, *dekode*, *regulasi*, bân *ekspresi gen*. RNA bân DNA panèka *asam nukleat*, bân abhâreng kalabân protein bân karbohidrat, panèka aropa'aghi empa' *makromolekul* otama sè parlo ḍâ' kabbhi bhângon kaoḍi'ân sè èkataowè. akadhi DNA, RNA èrakit mènangka rantai ''nukleotida'', namong bânnè akadhi DNA, RNA lebbi segghut ètemmoè è alam mènangka sèttong untai sè atampè ka abâ' dhibi'na, bânnè untai ganda sè sang-pasangan. Organisme seluler aghuna'aghi RNA Duta (bhâsa Inggris) ka'angghuy maḍâpa' informasi genetik (aghuna'aghi horop G, U, A, bân C ka'angghuy noddhuwâghi *basa nitrogen* *guanin*, *uracil*, *adenine*, bân *sitosin* (bhâsa Inggris: cytosine)) sè ngara'aghi sintesis protein tatanto. Bânnya' virus sè *mengkode* informasi genetikka ngangghuy *genom* RNA.

Pan-bârâmpan molekul RNA sè abâgiyâghi peran aktif è ḍâlem sel kalabân cara katalisis reaksi biologis, ngontrol ekspresi gen, otabâ ngarassa'aghi bân akomunikasiaghi tangghebbhân ḍâ' sinyal seluler. Sala sèttong proses aktif panèka sintesis protein, fungsi universal è ka'ḍimma molekul mRNA ngator perakètan protein ḍâ'ribosom. Proses panèka aghuna'aghi molekul RNA transfer (bhâsa Inggris: *transfer RNA, tRNA*) ka'angghuy abherri' asam amino ka ribosom, è ka'ḍimma RNA ribosomal (bhâsa Inggris: *ribosomal RNA, rRNA*) saterrossa nyambhungaghi asam amino ka'angghuy abhângon protein.

## Sosonan
Struktur dhâsar RNA akadhi DNA. RNA panèka polimer sè èpadhâddhi ḍâri sajumla nukleotida. Bâng-sèbâng nukleotida anḍi' sèttong gugus fosfat, sèttong gugus pentosa, bân sèttong gugus basa nitrogen (basa N). Polimer panèka asoson ḍâri kaè'an sè alang-selling antarana gugus fodfat ḍâri sèttong nukleotida kalabân gugus pentosa ḍâri nukleotida laènna.

## Jennis
RNA sè ngèbâ pessan (*messenger RNA*/mRNA) panèka jennis RNA sè nerrossaghi informasi genetik ḍâri DNA ka ribosom, è ka'ḍimma sintesis protein (tarjemma'an) kadhḍdhiyân è sitoplasma sel. Orotan pengkodean mRNA nantowaghi orotan spesifik asam amino è ḍâlem protein sè èhasèllaghi. Namong, sabâgiyân bânnya' RNA, ra-kèra 97% è eukariota, ta' akode protein.

RNA sè ta' akode protein (RNA non-kode otabâ ncRNA) panèka bisa asalla ḍâri gen sè bhidhâ (gen RNA) otabâ ḍâri intron mRNA. RNA non-kode sè palèng kalonta panèka RNA transfer (tRNA) bân RNA ribosom (rRNA), sè kaḍuwâna aghâdhui peran penting ḍâlem proses tarjemma'an. Salaèn ghânèka, bânnya' ncRNA sè terlibat ḍâlem pangatoran gen, pangola'an RNA, bân fungsi seluler laènna. Bâḍâ RNA, sè èkennal mènangka ribozim, bisa makatalisasi reaksi kimia, akadhi mamotong bân agâbung molekul RNA laènna otabâ afasilitasè pambhângonan peptida ḍâlem ribosom.

## Sombher
Masjid Aghung Bhâ,ngkalan

Masjid Agung Bhângkalan aropa’agi sala settong masjid bersejarah e Madura, khusus epon e Kabupaten Bangkalan. Masjid panèka tamaso' sala sèttong situs warisan sejarah karajaan Islam sè perna bâdâ è Madhurâ. Menorot situs web simas Kementerian Keagamaan Indonesia (Kemenag RI), Masjid Agung Bangkalan pertama kale epaddek e taon 1819 sareng Sultan R. Abd Kadirun. [1]

Pambangunan Masjid Agung Bangkalan ta’ bisa epesa dhari sejarah awal relokasi pusat pamarenta’an karaja’an ka Madura.

Masjid panèka èbâdâ'aghi è attas tana 11.527 meter persegi bân bâdâ è bâbâna 3.000 meter persegi. Bisa nampung 5.000 oreng se abakte. Masjid Agung Bangkalan sacara resmi enyamae Masjid Agung Sultan Kadirun Bangkalan, enyamae kalaban nyamana se maddek, sanaos lebbi kalonta masjid agung Bangkalan. [1]

Arsitektur

Gaya arsitektur masjid panèka aghâdhui arsitektur tradisional Jawa, sè aghâbây ata'na ta' akadhi masjid sè bânnya' [2]
Sajjegghâ ètangkep bân èbuang Pangeran Tjakraadiningrat IV, sè marènta dâri taon 1718 kantos taon 1745, orèng Bâlândhâ nyebbut Sidingkap (dâri oca' Sido-Ing-Kaap/Afrika), sè asalla bâdâ è Disa Sembilangan, èpindahaghi ka Disa Kraton, Bangkalan, è taon 1747 [2]. Pambangunan tello' bhângon otama èmolaè:

1. Kraton (sisi temor)
2. Paseban (tengnga)
3. Kennengnganna ibada/masjid (sisi bara’)

Sejarah

Saterrossa, e taon 1847, karaja’an ka’dinto egante’e sareng kesultanan se epimpin sareng Sultan R. Abd. Kadirun. È ka'ḍinto Masjid Agung Bhângkalan ngalakoni pan-bârâmpan renovasi, namong ta' èoba ropana asalla, kantos Masjid Agung Bhângkalan tombu akadhi samangkèn. È taon 1950, bâdâ gempa sè para' marosak masjid, khusussa fasad (teras). Bupati Tjakraningrat ngalakoni renovasi se kapeng tello’. Molaè taon 1965, polana masjid ta' bisa nampung jema'atna, khusussa è bâkto sholat Juma'at bân sholat Led, rèncana kaangghuy èpabhâjheng tombu. Sèttong panitia èpadhâddhi pan-bârâmpan organisasi masyarakat, sè èkennal mènangka Panitia Agung Pembangunan Masjid Agung Kottha Bhângkalan. [2]

Kabhâdâân Masjid Samangkén

Katonna Masjid Agung Bangkalan è Madhurâ sè samangkèn aropaaghi hasèl gagasan fiketua kehormatan Yayasan TMJKB, se ngakompolaghi prinsip-prinsip arsitektur Islam kalabân pertimbangan makna sajarah geddhung kasebbhut. Rancangan arsitektur masjid panèka ta’ sakadar nèngghâ’aghi fungsi modern, nanging jughâ tetap ngajhâgâ identitas sajarah lan nilai simbolik Masjid Agung Bangkalan sabâgghi pusat keagamaan utama e kabupatèn panèka. Kalabân lastarena restorasi se terencana, kapasitas masjid ajhâdhi meningkat sacara signifikan, yâitu bisa nampung sakitar 6.000 orèng sè abâktè e dhalem bangunan utama, lan taneyanna bisa nampung lebbi dâri 5.000 orèng sè abâktè, se biasana dipangghuy e waktu salat besar lan acara keagamaan massal. Pengembangan arèya nunnjukaghi upaya nyelarâ’aghi kebutuhan jamaah modern kalabân pelestarian nilai sajarah masjid. [2]

Referensi
1. https://www.tempo.co/ramadhan/203-tahun-masjid-agung-bangkalan-sejak-dibangun-sultan-kadirun-368833
2. https://www.jawatimuran.disperpusip.jatimprov.go.id
Nandong

**Nandong** panèka traḍisi lèsan sè palèng èkasennengi bân sala sèttong simbol Simeulue. Menorot etimologis, *nandong* artèna "nâng-sennâng." Wujud senni ka’ḍinto aropa’aghi syair/pantun sareng sèttong kalompo’ penandong, palèng sakonè’na ḍuwâ’, èpimpin sareng penandong sè èsebbhut “ *pângoloh gandang*”.

## Sâjharana Nandong
*Nandong* panèka alat kanḍhâ sè èghunaaghi sareng orèng Simeulue, namong sakone' orèng sè bisa amaèn otabâ anyanyi*.* Samangkn, *nandong* ghi’ elampa’aghi nèng è acara kabinan tor asonnat. Traḍisi lèsan panèka ghi' ḍhâḍḍhi alat ka'angghuy nyampayyaghi pessen-pessen positif mènangka bâgiyân ḍâri wârisân buḍhâdjâ sabbhân arè orèng Simeulue. *Nandong* panèka puisi traḍisional orèng Simeulue, sè, ḍâri segi wujud bân sèfat, akaḍhi pantun, kalabân bhân-sabbhân ba'et èkaḍhâḍḍhiyâghi ḍâri empa' bhâris; bâdâ bâllu' kantos ḍubellas suku kata è sabbhân bâris; bân anḍi' pola sajak ab-ab*.* laèn sareng pantun sè pèkkèranna èsamporna'aghi  dâlem pan-bârâmpan bait otabâ serrèng sèttong ba'et, namong *nandong* koḍhu èsokong sareng polowan ba'et ghâbây abahas bhân-sabbhân topik. *Nandong* ce’ ketterra ḍâlem parkara sajhâk. Sajhâk-sajhâkna ta' ollè sombâng, mèlana bhâkal èyangghep gagal. *Nandong* aropa’aghi rangkayyân syair sè enyanyiyaghi sareng èrèngnga ghenḍhâng. Saterrossa, instrumen sè èghuna'aghi ampon ètambâ tamaso' biola. Menorot Satria, tamba'an biola ka'angghuy areng-sareng *Nandong* èlampa'aghi è taon 1970-an. Ḍhaḍḍhi, ponapa sè unik ḍâri *nandong?* Saḍhâjâ pâmator nyoba' aberri' pânjelasân sè acem-macem, bân inti ḍâri pemahaman panèka jhâ' *nandong* panèka traḍisi lèsan sè sanget nekkan ghâbây harmonisasi sowara ḍâlem nyampayyaghi hekmat lokal. Sala sèttong penandong ngoca' jhâ' penampilân *nandong* sè èpangaḍâ' panèka sowara sè merḍu sa'èngghâ bisa "mamonyè saèbu ba'et," polana atojjuwan, akaḍhi sè ètamba'aghi penandong sè laèn,  "kaa'ngghuy ma'alèm atè". Menorot sala sèttong pamaèn *nandong*, saèbu syair panèka asalla ḍâri "jiwa sè mellèng" masyarakat Simeulue sè sabbhân arè ngaḍhep ka iklim bân kondisi alam nusantara sè kerras bân ta' bisa èprediksi. Sabatara, Rasidin, pamator laen aḍhabu ja’ komposisi *nandong* ta’ bisa èpèsa ḍâri ḍhabuna Guste Allah tor Hadits Nabi, sânajjân psyair-syair ghânèka bannya’ se abahas parkara kaḍhunnya’an. Fungsina panèka ka'angghuy masyarakat ènga' masa sè ella lèbat.  Seni lèsan panèka ampon èssahaghi/èpaḍhâḍḍhi Wârisân Bhuḍhâjhâ ta' Benda Inḍonèsia (WBTB Inḍonèsia) è taon 2016 sareng Direktorat Wârisân Bhuḍhâjhâ bân Ḍiplomasi, Ḍirektorat Jenḍeral Kabhuḍhâjhâân, Kementerian Penḍiḍighân bân Kebhuḍhâjhâânn RI. 

## Sombher
Ing ngarsa sung tuladha

**ng ngarsa sung tuladha** aropa’aghi sala settong ajhârân kepemimpinan dâri Ki Hajar Dewantara, sè nekkanaghi jhâ’ settong pemimpin kodhu aparèng conto sè saè dâ’ orèng sè èpèmpèn. Ongkapan panèka dhâddhi bâgiyân dâri *trilogi* kapamèmpènan: *ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa,* bân *tut wuri handayani*. Kalabân prinsip panèka, para pamimpin bânnè namong aberri' parènta, tapè jhughân ngaton mènangka panutan moral, etika, alako kerras, bân tanggung jâwâb. È dâlem konteks pamolangan, ghuru èarep kaangghuy nojjhuâghi kalakoan sè bhâghus sè bisa èconto sareng morèd. Tello' frasa ''motto'' panèka ècerminaghi *trilogi* kepemimpinan è dunnya pamolangan: *è ada' kaulâh mimpin kalabân conto, dâri èrèng kaulâh èbhârengi kalabân ide bân saran, bân dâri budih kaulâh nolongè bân aberri' dorongan*. È masyarakat sè lebbi luas, prinsip panèka bisa jhughân èterrapaghi sareng para pamimpin pamarèntah, organisasi, bân keluarga kaangghuy aghâbây suasana sè harmonis, disiplin, bân kalabân integritas. Kalabân aberri' conto nyata, para pamimpin bisa lebbi ghâmpang mamotivasi orèng laèn bân bisa bangun saleng parcajâ.

## Konsep pamolangan Ki Hadjar Dewantara
Falsafah **“Ing ngarsa sung tuladha** ” è dâlem pamolangan sè `èmaksod èngghi panèka ghuru aropa’aghi panutan otama dâ’ para morèd. Guru ngajhâri bânnè namong lèbât oca', namong jhughân lèbât sikap, etika, disiplin, bân interaksi sabbhân arè. Panutan panèka abhânto morèd ngartè nilai-nilai akadhi tanggung jawab, jujur, alako kerras, bân saleng hormat. Manabi ghuru nojjhu'aghi kalakoan sè bhâghus—contona, dâtâng ta' tellat, ngator emosi, bân ngormatè pèkkèran—morèd lebbi ghâmpang niroh bân nerrap'aghi. Tello’ èlemèn poko’ pamolangan dâri pendiri sakola’an Taman Siswa èngghi panèka ungkapan-ungkapan sè asalla dâri basa Jhaba:

* Ing ngarso sung tuladha : è adâ’na (sèttong ghuru) kodhu nyadiya’aghi conto otabâ model kalakowan sè sae
* Ing madya mangun karsa : è tengnga kodhu ngasèllaghi ide dan inisiatif
* Tut wuri handayani : è budina kodhu aparèng samangat bân petodu.

Frasa katello' ampon èghâdhui simbol Tut Wuri Handayani, sè èghunaaghi mènangka logo Kementerian Pendidikan Dasar bân Menengah. Tello’ prinsip ka’dinto adhâddhiyaghi prosès pamolangan langkong agandhu’ artè, karana tokoh morèd èbentuk lèbât conto nyata sè ètangalè langsong dâlem kaodi’an sakola’an.

## Sombher