Martin Luther

**Martin Luther**, O.S.A. (Jèrman: [ˈmaɐ̯tiːn ˈlʊtɐ] ⓘ; 10 Nopèmber 1483 – 18 Pèbruwari 1546) iyâ arèya profèsor teologi, komponis, imam, bân rahib sè abhângsa Jèrman, sarta toko sè apangaro ḍâlem *Reformasi* Protestan.

Luther dhâddhi orèng tokang nentang pan-bârâmpan ajhârân bân praktèk ḍâlem Gereja Katolik Roma. Luther sanget abanta ka pandangan Katolik tentang indulgensi sè è ka ngartè Luther, kabhibhâsân ḍâri okoman parkara dhusa bisa è belli klabân pèssè. Luther abârri' osol diskusi akademis tentang praktèk bân kaèfèktifân indulgensi ḍâlem 95 Tesis karjâna taon 1517. Panolakgha kaangghuy ma abâli sakabbhina ajhârân ḍâlem tolèsân-tolèsânna karana pèntana Paus Leo X è taon 1520 bân Kaisar Romawi Suci Karl V è taon 1521 è *Sidang Worms* sampè' madhâddhi *ekskomunikasina* bi'sang paus sartana ma'lomma dhibi'na karana dhibi'na orèng sè malanggar hokom bi' sang kaisar.

Luther ngajhâri kasalamedhân bân, *konsekuensi* na, kaoḍi'ân sè lanjhâng ta' bhâkal è ka ollè klabân kalakowan bhâghus, namong è ka tarèma bi'orèng sè parcajâ polana anugera bhibhâs ḍâri rahmat Alla lèbât iman ḍâlem Yèsus Kristus sè dhâddhi panebbhussâ dhusa. Tèologina nantang otoritas bân pangkat kapausân klabân ngajhârri Al-kètab iyâ arèya sala sèttong sombher pangatowan sè è toronnaghi sacara Ilahiah ḍâri Alla jhugha nentang sakerdotalisme klabân mandhâng sakabbhina orèng krèsten dhâddhi imam sè kudus. Sakabbhina rowa sè mengidentifikasi dhibi'na klabân hal-hal kasebbhut, bân sakabbhina ajhârân Luther sè lebbi lowas, è sebbhut Lutheran, maskè Luther pakghun klabân Krèsten otabâ Injili coma kaangghuy nyama-nyama sè bisa è katarèma nyebbhut individu sè ngakoè Kristus.

Pangartèyan Alkètab sè è sabâ' ka ḍâlem bhâsa vernakular Jèrman (bânnè bhâsa Latèn) Alkètab bisa è akses bi'kaom awâm, saèngghâ ngasèllaghi dampak lowar biyasa è Gereja otabâ budâjâ na Jèrman. Hal kasebbhut bisa abhânto perkembangânna ḍâri vèrsi bako bhâsa Jèrman, nambâaghi pan-bârâmpan prinsip kaangghuy seni penerjemahan, bân bisa apangaroe panolèsân ḍâri artèyan bhâsa Inggris, iyâ arèya Alkètab Tyndale. Himne-himne karjâna apangaroè parkembangânna nyanyèyan sè baḍâ è ḍâlem Gereja Protèstan. Sè amantan klabân Katharina von Bora, mantan biarawati, dhâddhi moḍèl praktèk pakabinan klerikal, sè bisa madhâddhi kaom rohaniwan Protèstan kaangghuy akabin.

Ḍâlem duwâ' karjâ tolès sè dibudi, Luther abârri' pandangan *antagonis* ka kaom Yâhudi, nolès soal bahwa pan-bârâmpan roma sè è dissa bân sinagoge-sinagoge Yâhudi harussâ è pa ancor, pèssè na è sita, bân kabhibhâsânna kaom sè è dissa haros è bâtessè. È ancâm bi'sakabbhina *denominasi* Lutheran, parnyataan-parnyataan sè kasebbhut bân pangarona ka *antisemitisme* abârri' bhânthowan ka *kontroversial*la.

## Bâkto ngoḍâ
### Kalahèrân bân Pendidighân

Martin Luther lahèr ḍâri pasangânna Hans Luder (otabâ Ludher, kelak Luther) bân Margarethe (née Lindemann) binèna è 10 Nopèmber 1483 è Eisleben, Sachsen, sè è bâkto rowa paḍâ bâgiyân ḍâri Kakaisaran Romawi Suci. Martin Luther è baptis kalagghuânna è pèsta parèngadhân St. Martinus ḍâri Tours. Kalowargana a pinda ka Mansfeld è taon 1484, kennengnganna eppa'na sè dhâddhi tokang sèwa usaha è pan-bârâmpan kennengngan paleburân bân tambhâng dhimbhâghâ sarta dhâddhi sala sèttong orèng ḍâri empa' orèng sè abâkkèllè masyarakat ḍâlem dèwan è dissa. Hans Luther kapèlè dhâddhi anggota dèwan kottha è taon 1492. Martin Marty, orèng akademis religi, ejellasaghi tentang embu'na Luther sè dhâddhi orèng binè'sè cè' cakangnga bân katoronna peniaga sarta apendapat ka orèng sabbhân sè ngoca'embu'na Luther arèya palacor bân buḍâ' è kennengngan pamandiyân.

Hans Luther anḍi' trètan lakè' bân binè' bânnya', bân oca'na semma' klabân sala sèttong orèng è antarana, Jacob. Hans Luther anḍi' tèkad kaangghuy abâ'na dhibi' bân kalowargana, sarta atèkad kaangghuy nyaksè'è Martin, ana' lakè' sè wa'-towa'an, dhâddhi pangacara. Hans Luther ngèrèm Martin ka sakolah Latèn è Mansfeld, terros asakola ka Magdeburg è taon 1497, kennengngan sè è masoè sèttong sakolaan sè è kalola bi' sakalompo' orèng awâm sè è sebbhut Bhâlâ oḍi' abhâreng, bân Eisenach è taon 1498. Tello' sakola rowa jhuntrong ka sè è sebbhut "trivium": tata bhâsa, *retorika*, bân logika. Luther abhândhingè pendidikanna sè è dissa klabân purgatorium bân naraka.

È taon 1501, Hans Luther bâkto omor 17 taon, maso'ka Universitas Erfurt, sè è jellasaghi akanta romana bir bân tempat palacoran . Hans Luther malolo haros jhaghâ sabbhân lakghu jhâm empa' kaangghuy sè è jellasaghi iyâ arèya "arè ajhâr ngapal bân acap latèyan rohani sè ma lesso". Hans Luther ollè gellar magisterra è taon 1505.

Paḍâ bân pangaterrona eppa'na, Luther adaftar ka sakolaan hokom è universitas Erfurt kèya è taon jèya kèya (1505), namong ta'abit bân pegghâ' kuliah klabân kayâkinan hokom mempresentasikan ketidakpastian. Luther nyarè jamènan kaoḍi'ân bân arassa lèbur ka tèologi bân filsafat, lèbur ka aristoteles, William  ḍâri Ockham, bân Gabriel Biel. Luther ollè bânnya pangaro ḍâri duwâ' tutorra, Bartholomaeus Amoldi von Usingen bân Jodocus Trutfetter, sè ngajhâri kaangghuy asèkap curiga, bahkan ka pamèkèr rajâ, bân kaangghuy ngoji dhibi'na  sakabbhina haros menorot pangalaman.

Filsafat kabhuktè ta' memowassaghi, karana oca'na Luther, matabârraghi jamènan tentang angghuyyâ akal otabâ cara mekkèr tanpa nyinggung orèng laèn tantang lèbur ka Alla, sè oca'na Luther arowa lebbi pentèng. Luther aromasa bahwa akal ta' bisa nonton manossa ka Alla, bân Luther langsong ngembangngaghi hubungan cinta-benci saccara simultan klabân Aristoteles polana panekanna ka akal. Oca'na Luther, akal bisa è ghuna'aghi kaangghuy atanya hal sè akaè'ka manossa bân institusi, tapè bânnè Alla. Luther mayâkèn, manossa rèya bisa ajhâr tentang Alla coma lèbât wahyu ilahi, bân polana jèya Kètab Soccè dhâddhi sajân pentèng untuk Luther.

Luther ahèrra ngaè'aghi kapotosânna klabân kadhâddhiyân: è 2 Jules taon 1505, Luther abâli ka universitas klabân nompa'jhârân samarèna ella ngalèbâdhi jhâlânan bâkto molèna. Prappa'na ojhân dherres, Luther athowat marghâna kèlap sè nyambhâr è semma'na, "Tolong! Santa Anna, engko' bhâkal dhâddhi orèng rohèb", Luther terros acarèta ka eppa'na lamon Luther tako' ka kamatèyan bân hakèmânna pangèran. Luther sadar lamon thowattânna sè mènta tolong aropaaghi oca'sè ta' bhâkal bisa è dhina'aghi. Luther nyèngghâ ḍâri sakolaan hokom, ajhuwâl buku na, bân maso' *Biara* St. Agustinus è Erfurt è 17 Julè taon 1505. Kancana masambhung klabân kasossaânna Luther marghâna *kemangkatan* duwâ' kancana rowa. Luther seddhi polana nyèngghâ'â. Kancana sè hadir ngakan malem è acara perpisahan ngater ka labâng *Klausura Hitam*. Eppa'na cè' ghighirrâ marghâna sè è jhâllèng paḍâ na boros polana aberri' Luther pendidikan.

#### Sombher