ຄວາມຍຸດຕິທຳດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ (ສະພາບດິນຟ້າອາກາດ)

thumb| ຂະບວນການຍ່າງປະທ້ວງຂອງບັນດາເຍົາວະຊົນເພື່ອຄວາມຍຸດຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ (2017).
**ຄວາມຍຸດຕິທຳດ້ານສະພາບດິນຟ້າອາກາດ ຫຼື ສິ່ງແວດລ້ອມ** ແມ່ນຄໍາສັບທີ່ໃຊ້ຕີກອບຄວາມໝາຍຂອງ ພາວະໂລກຮ້ອນ (Global Warming) ທີ່ເປັນບັນຫາທາງດ້ານຈັນຍາບັນ ແລະ ທາງດ້ານການເມືອງ, ເຊິ່ງມັນແມ່ນຫຼາຍກວ່າສິ່ງທີ່ເປັນສິ່ງແວດລ້ອມທຳມະຊາດທົ່ວໄປ. ຮູບການປະຕິບັດນີ້ແມ່ນເກີດຂຶ້ນໂດຍການເຊື່ອມໂຍງຜົນກະທົບຂອງການປ່ຽນແປງສະພາບດິນຟ້າອາກາດໃ່ສ່ກັບຄວາມຍຸດຕິທໍາ, ໂດຍສະເພາະແມ່ນ ຄວາມຍຸດຕິທໍາທາງດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ ແລະ ຄວາມຍຸດຕິທໍາທາງດ້ານສັງຄົມ, ນອກນີ້ກໍຍັງກ່ຽວຂ້ອງບັນຫາຕ່າງໆທີ່ໄດ້ກວດສອບເຊັ່ນ: ຄວາມສະເຫມີພາບ, ສິດທິມະນຸດ, ສິດທິສ່ວນລວມ, ແລະ ຄວາມຮັບຜິດຊອບທາງປະຫວັດສາດສໍາລັບການປ່ຽນແປງຂອງສະພາບອາກາດ (ຄວາມໝາຍຂອງ ຄວາມຮັບຜິດຊອບທາງປະຫວັດສາດແມ່ນຫົວໃຈສຳຄັນຂອງການໂຕ້ຖຽງໃນເລື່ອງຂອງຄວາມຍຸດຕິທຳ ແລະ ການວັດລະດັບຄວາມຮັບຜິດຊອບໃນຖານະທີ່ໄດ້ທຳການຜະລິດອາຍພິດເຮືອນແກ້ວຮ່ວມກັນທົ່ວໂລກໃນອາດີດ) . ຂໍ້ສະເຫນີຂັ້ນພື້ນຖານກ່ຽວກັບຄວາມຍຸດຕິທໍາໃນສະພາບດິນຟ້າອາກາດມີຄື ຜູ້ທີ່ມີຄວາມຮັບຜິດຊອບຕໍ່ການປ່ຽນແປງຂອງສະພາບອາກາດໜ້ອຍທີ່ສຸດ ແມ່ນຈະໄດ້ຮັບຜົນກະທົບອັນຮ້າຍແຮງທີ່ສຸດ     

ຄຳວ່າ ຄວາມຍຸດຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ (ສະພາບດິນຟ້າອາກາດ) ແມ່ນຍັງຫມາຍເຖິງ ການປະຕິບັດທີ່ຖືກຕ້ອງຕາມກົດຫມາຍ ຕໍ່ກັບບັນຫາການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດ. ໃນປີ 2017, ຈາກບົດລາຍງານຂອງ ໂຄງການສິ່ງແວດລ້ອມ ຂອງ ສະຫະປະຊາຊາດ (United Nations Environment Program) ໄດ້ລະບູວ່າ ແປດຮ້ອຍເກົ້າສິບສີ່ກິດຈະກໍາກຳລັງດຳເນີນການໃນທຸກທົ່ວໂລກ ໃນທ້າຍປີ 2018, ຂະບວນການພັກໂຮງຮຽນເພື່ອລວມຕົວກັນປະທ້ວງຕໍ່ຕ້ານການທຳລາຍສິ່ງແວດລ້ອມໄດ້ເລີ່ມຂຶ້ນໃນທົ່ວໂລກ,ໂດຍໄດ້ແຮງຈູງໃຈມາຈາກ ເກຣຕາ ທັນເບີກ (Greta Thunberg),ເຊິ່ງເປັນຜູ້ລິເລີ່ມການປະທ້ວງ ໃນປະເທດສະວີເດັນ 

## ສາເຫດຂອງຜົນກະທົບທີ່ແຕກຕ່າງກັນຈາກການປ່ຽນແປງດິນຟ່້າອາກາດ 
thumb| ການຮວມຕົວກັນເພື່ອຮຽກຮ້ອງຄວາມຍຸດຕິທຳດ້ານດິນຟ້າອາກາດ (2009).
ຄວາມສາມາດຂອງປະຊາຊົນເພື່ອການຫຼຸດຜ່ອນ ແລະ ປັບຕົວເຂົ້າກັບຜົນກະທົບທາງລົບຂອງການປ່ຽນແປງສະພາບອາກາດແມ່ນຂຶ້ນກັບປັດໄຈຕ່າງໆເຫຼົ່ານີ້ເຊັ່ນ: ລາຍຮັບ, ເຊື້ອຊາດ, ຊົນຊັ້ນ, ເພດ, ເງິນທຶນ ແລະ ການນຳສະເໜີວຽກງານທາງດ້ານການເມືອງ.   ປະຊາຊົນທີ່ຢູ່ໃນຄວາມທຸກຍາກ ຫຼື ຢູ່ໃນສະຖານະພາບທີ່ເປັນອັນຕະລາຍ ມີແນວໂນ້ມທີ່ຈະບໍ່ມີຊັບພະຍາກອນ ຫຼື ແນວຮັບປະກັນທີ່ຈໍາເປັນ ສຳລັບການຟື້ນຕົວຈາກໄພພິບັດທາງທຳມະຊາດ.  

ຕໍ່ມາ, ໃນເດືອນສິງຫາ ຫາ ເດືອນກັນຍາ ປີ 2002, ຄະນະສິ່ງແວດລ້ອມສາກົນໄດ້ມາເຕົ້າໂຮມກັນໃນ Johannesburg ສໍາລັບ ກອງປະຊຸມສຸດຍອດຂອງໂລກ (ກອງປະຊຸມສະຫະປະຊາຊາດ ວ່າດ້ວຍສິ່ງແວດລ້ອມ ແລະ ການພັດທະນາ).  ໃນກອງປະຊຸມຄັ້ງນີ້ຍັງເອີ້ນວ່າ Rio + 10, ຕັ້ງແຕ່ 10 ປີ ຫຼັງຈາກທີ່ໄດ້ຈັດ 'ກອງປະຊຸມສຸດຍອດໂລກ 1992 ', ຍຸດທະສາດ Bali ວ່າດວ້ຍຄວາມຍຸດຕິທຳດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ  ແມ່ນໄດ້ຖືກຮັບຮອງເອົາ.  ໃນປີ 2004, ກຸ່ມ Durban ສໍາລັບຄວາມຍຸດຕິທໍາທາງດິນຟ້າອາກາດໄດ້ຖືກສ້າງຂຶ້ນໃນກອງປະຊຸມລະດັບສາກົນໃນ Durban, ປະເທດອາຟຣິກາໃຕ້. ໃນທີ່ນີ້ແມ່ນມີຜູ້ຕາງຫນ້າຈາກ ອົງການ NGOs (Non-Government Organizations) ແລະ ກິດຈະກຳການເຄື່ອນໄຫວຂອງຊຸມຊົນຕ່າງໆ, ເຊິ່ງໄດ້ປຶກສາຫາລືກັນກ່ຽວກັບນະໂຍບາຍທີ່ມີປະສິດທິພາບ ເພື່ອແກ້ໄຂບັນຫາການປ່ຽນແປງຂອງດິນຟ້າອາກາດ  

ໃນ 'ກອງປະຊຸມສຸດຍອດ Bali ' ປີ 2007, ການຫາສຽງເພື່ອສະໜັບສະໜູນການຍຸດຕິການທຳລາຍສິ່ງແວດລ້ອມ ໄດ້ຖືກສ້າງຕັ້ງຂື້ນ, ແລະ ໃນປີ 2008, ກອງປະຊຸມພະແນກມະນຸດສະທຳສາກົນ ໄດ້ສຸມໃສ່ຄວາມຍຸດຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ ທີ່ກອງປະຊຸມຄັ້ງທໍາອິດໃນ ນະຄອນເຈນີວາ .  

ໃນປີ 2009, ເຄືອຂ່າຍ ການລົງມືປະຕິບັດຕໍ່ຄວາມຍຸດຕິທຳດ້ານດິນຟ້າອາກາດ ໄດ້ຖືກສ້າງຂຶ້ນໃນລະຫວ່າງການດໍາເນີນງານຂອງ ກອງປະຊຸມສຸດຍອດ Copenhagen .  ມັນໄດ້ຊີ້ແຈງເຖິງ ການບໍ່ເຊື່ອຟັງຂອງປະຊາຊົນ ແລະ ການລົງມືປະຕິບັດໂດຍກົງ ໃນລະຫວ່າງກອງປະຊຸມສຸດຍອດ , ແລະ ນັກເຄື່ອນໄຫວກິດຈະກຳດ້ານສະພາບດິນຟ້າອາກາດຈໍານວນຫຼາຍ ໄດ້ໃຊ້ຄໍາຂວັນທີ່ວ່າ:  'ການປ່ຽນແປງລະບົບ ບໍ່ແມ່ນ ການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດ'.  

ໃນເດືອນເມສາ 2010, ກອງປະຊຸມປະຊາຄົມໂລກ ກ່ຽວກັບການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດ ແລະ ສິດທິຂອງໂລກ ໄດ້ຈັດຂື້ນໃນ Tiquipaya, ປະເທດໂບລິເວຍ. ມັນໄດ້ຖືກຈັດຕັ້ງໂດຍລັດຖະບານຂອງໂບລິເວຍ ທີ່ເປັນການລວມຕົວຂອງປະຊາຊົນ ແລະລັດຖະບານ. ກອງປະຊຸມດັ່ງກ່າວໄດ້ຈັດພິມ ຫລື ລົງຂ່າວວ່າເປັນ "ຂໍ້ຕົກລົງຂອງປະຊາຊົນ" ເຊິ່ງຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີການສ້າງຄວາມຍຸດຕິທຳດ້ານດິນຟ້າອາກາດ ຫຼື ສິ່ງແວດລ້ອມຫລາຍຂຶ້ນ.  

ໃນເດືອນທັນວາ 2018, ຄວາມຕ້ອງການຂອງປະຊາຊົນສໍາລັບການຍຸດຕິທໍາດິນຟ້າອາກາດ, ລົງນາມໂດຍ 292,000 ບຸກຄົນ ແລະ 366 ອົງການ, ໄດ້ຮຽກຮ້ອງໃຫ້ຜູ້ແທນຂອງລັດຖະບານຢູ່ກອງປະຊຸມ COP24 ໃຫ້ປະຕິບັດຕາມ 6 ບັນຊີລາຍຊື່ຂອງຄວາມຕ້ອງການຄວາມຍຸຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ.  

## ການຕີຄວາມຫມາຍທີ່ຂັດແຍ່ງ 
ປະເດັນຫນຶ່ງທີ່ເປັນຂໍ້ໂຕ້ຖຽງກັນໃນການໂຕ້ວາທີ ກ່ຽວກັບ ຄວາມຍຸດຕິທໍາໃນສະພາບອາກາດ ແມ່ນບັນຫາລະດັບຫນຶ່ງທີ່ຖືວ່າ ລະບອບທຶນນິຍົມ (Capitalism) ເປັນສາເຫດຕົ້ນຕໍ. ຄໍາຖາມນີ້ມັກຈະນໍາໄປສູ່ຄວາມບໍ່ເຫັນດີເຫັນພ້ອມລະຫວ່າງບັນດາ ກຸ່ມສິ່ງແວດລ້ອມທີ່ເປັນເສລີນິຍົມ ແລະ ກຸ່ມສິ່ງແວດລ້ອມທີ່ເປັນອະນຸລັກນິຍົມ, ໃນອີກຄວາມໝາຍຫນຶ່ງແມ່ນ, ອົງການຈັດຕັ້ງຝ່າຍຊ້າຍ ແລະ ອົງການຈັດຕັ້ງຮາກຖານ. ໃນຂະນະທີ່ ຜູ້ຈັດຕັ້ງອົງການດັ່ງກ່າວຕ່າງໆ ແມ່ນຈະຕໍາຫນິ ແລະ ຕໍ່ສູ້ຕ້ານ ຄວາມຕ້ອງການເກີນຄວາມຈຳເປັນຂອງ ລັດທິເສລີນິຍົມໃໝ່ (Neoliberalism) ວ່າດ້ວຍການປ່ຽນແປງຂອງສະພາບອາກາດ ແລະ ການໂຕ້ຖຽງໃນເງື່ອນໄຂການປະຕິຮູບລະບົບຕະຫຼາດ, ມຸມມອງ ແລະ ທັດສະນະຄະຕິ ພາຍຫລັງການເກີດບັນຫາ ຂອງລະບົບເສລີນິຍົມທີ່ມີລັກສະນະເອົາລັດເອົາປຽບ ຫຼື ທີ່ມີລັກສະນະຂູດຮີດ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ເກີດບັນຫາ ແລະ ຜົນກະທົບທາງລົບຕ່າງໆຕາມມາ.   

### ກໍລະນີສຶກສາ: ພາຍຸ ເຮີຣິເຄນ ແຄທຣິນາ 
[thumb| ພາບນ້ໍາຖ້ວມຫຼັງຈາກ ພະຍຸ Katrina ຂອງ [:en:NASA|NASA. ]]
ອີງຕາມການສຶກສາຄົ້ນຄວ້າຫນຶ່ງ, ພາຍຸ ເຮີຣີເຄນ ແຄທຣິນາ (Hurricane Katrina) ໄດ້ເຮັດໃຫ້ມີຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ ການປ່ຽນແປງຂອງດິນຟ້າອາກາດແມ່ນໄດ້ໃຫ້ຜົນກະທົບຕໍ່ປະຊາຊົນ ຫລື ຊຸມຊົນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ,  ເນື່ອງຈາກວ່າ ຜົນກະທົບທີ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ກັບກຸ່ມທີ່ມີລາຍໄດ້ຕ່ໍາ ແລະ ຊົນເຜົ່າກຸ່ມນ້ອຍ ແມ່ນຮ້າຍແຮງກວ່າໝູ່.  ຊຸມຊົນທີ່ມີລາຍໄດ້ຕໍ່າ ແລະ ຊຸມຊົນຄົນຜິວດໍາແມ່ນມີຊັບພະຍາກອນຫນ້ອຍ ແລະ ມີຄວາມຈຳກັດໃນການເຄື່ອນຍ້າຍເພື່ອຫຼີກລ້ຽງກ່ອນພາຍຸຈະເກີດ.   ນອກຈາກນີ້, ຫຼັງຈາກພະຍຸເຮີລິເຄນ, ຊຸມຊົນທີ່ມີລາຍໄດ້ຕໍ່າແມ່ນໄດ້ຮັບຜົນກະທົບຫຼາຍທີ່ສຸດຈາກການປົນເປື້ອນ,   ]]
ໃນປີ 2018, ສິບຄອບຄົວຈາກບັນດາປະເທດເອີຣົບເຊັ່ນ: ປະເທດ ເຄນຢາ (Kenya) ແລະ ປະເທດຟິຈິ (Fiji) ອັນໄດ້ຍື່ນຄໍາຮ້ອງຕໍ່ຕ້ານ ສະຫະພາບເອີຣົບ ກ່ຽວກັບໄພຂົ່ມຂູ່ຕໍໍບ້ານເມືອງຂອງພວກເຂົາ ທີ່ເກີດຈາກການປ່ອຍອາຍພິດເຮືອນແກ້ວຂອງສະຫະພາບເອີຣົບ.  

### ຕໍ່ຕ້ານລັດ 
#### ເນເທີແລນ (ປະເທດ ໂຮນລັງ) 
ໃນປີ 2012, ທະນາຍຄວາມຊາວເນເທີແລນ, ຣອດເຈີ້ ຄ໋ອກ (Roger Cox) ໄດ້ໃຫ້ແນວຄິດກ່ຽວກັບການແຊກແຊງທາງການເມືອງເພື່ອບັງຄັບໃຊ້ການປະຕິບັດຕໍ່ຕ້ານ ການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດ .   ໃນປີ 2013, ອົງການ Urgenda, ມີຄະນະຜູ້ແທນ 900 ຄົນ, ໄດ້ຍື່ນຄໍາຮ້ອງຟ້ອງຕໍ່ ລັດຖະບານເນເທີແລນ ວ່າ "ບໍ່ໄດ້ໃຊ້ມາດຕະການເພື່ອຫຼຸດຜ່ອນການປ່ອຍອາຍພິດເຮືອນແກ້ວພຽງພໍ ອັນເຮັດໃຫ້ເກີດການປ່ຽນແປງທາງສະພາບອາກາດຢ່າງຮ້າຍແຮງ".   ມັນໄດ້ຖືວ່າເປັນ "ການຕັດສິນທີ່ໄດ້ຈັດວາງໄວ້ກ່ອນຫນ້ານີ້"  ໃນປີ 2018, ສານອຸທອນໃນເມືອງ La Hague ໄດ້ຢືນຢັນການຕັດສິນທີ່ກໍານົດໄວ້ກ່ອນຫນ້ານີ້ ທີ່ເປັນການບັງຄັບໃຫ້ລັດຖະບານເນເທີແລນ (ປະເທດໂຮນລັງ) ເພີ່ມຄວາມພະຍາຍາມຂຶ້ນຕື່ມ ເພື່ອຄວບຄຸມການປ່ອຍອາຍພິດເຮືອນແກ້ວໃນປະເທດເນເທີແລນ.  

#### ອື່ນໆ 
ຫຼັງຈາກການວາງກົດລະບຽບທີ່ພົ້ນເດັ່ນຂອງ ປະເທດເນເທີແລນ ໃນປີ 2015, ກຸ່ມຜູ້ປະຕິບັດຢູ່ໃນປະເທດອື່ນໆກໍ່ໄດ້ພະຍາຍາມໃຊ້ວິທີການທາງດ້ານການເມືອງແບບດຽວກັນ.    ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ກຸ່ມຕ່າງໆເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ໄປສານ ເພື່ອປົກປ້ອງປະຊາຊົນຈາກການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດໃນ ປະເທດເບຢ້ຽມ,  ນິວຊີແລນ,  ແອຟິກາໃຕ້,  ສະຫວິດເຊີແລນ  ແລະ ສະຫະລັດອາເມລິກາ .     

ໃນປີ 2016, ອົງການຂອງລັດຖະບານ ຟິລິບປິນ (ຄະນະກໍາມະການດ້ານສິດທິມະນຸດ) ໄດ້ເລີ່ມທຳການສືບສວນຢ່າງເປັນທາງການ ກ່ຽວກັບການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດຕໍ່ຕ້ານບັນດາ 47 ຜູ້ຜະລິດກາກບອນທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ.  

ໃນປີ 2017, ຊານຟຣານຊິສໂກ, ໂອກແລນ ແລະ ຊຸມຊົນແຄມຝັ່ງ ແຄລິຟໍເນຍອື່ນໆ ໄດ້ຟ້ອງຮ້ອງ ບໍລິສັດນໍ້າມັນເຊື້ອໄຟຫຼາຍແຫ່ງ ວ່າດ້ວຍການເພີ່ມທະວີຂອງລະດັບນ້ໍາທະເລ.  

## ເບິ່ງເພີ່ມຕື່ມ 

## ອ່ານ​ເພີ່ມ​ຕື່ມ 
* [Mary Robinson (2018) ຄວາມຍຸດຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ: ຄວາມຫວັງ, ຄວາມຟື້ນຟູ ແລະ ການຕໍ່ສູ້ເພື່ອອະນາຄົດທີ່ຍືນຍົງ (Bloomsbury Publishing)      ] 
* [Henry Shue (2016) ຄວາມຍຸດຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ: ຄວາມສ່ຽງອັນຕະລາຍ ແລະ ການປ້ອງກັນ (Oxford University Press)   ] 
* Bali Principles of Climate Justice 
* ສະຖາບັນສໍາລັບການສຶກສາການເຊື່ອມໂຍງສາກົນ 
* Space for Movement? 
* ການສະທ້ອນຈາກໂບລິເວຍກ່ຽວກັບຄວາມຍຸດຕິທໍາທາງອາກາດ, ການເຄື່ອນໄຫວທາງສັງຄົມແລະລັດ , PDF, ແກ້ໄຂໂດຍການກໍ່ສ້າງຂົວສ້າງ, ເດືອນກໍລະກົດ 2010,      
* ການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດແລະການຍຸຕິທໍາ: ກ່ຽວກັບຖະຫນົນຫົນທາງເພື່ອ Copenhagen, PDF, ມູນນິທິ Heinrich Böll, Berlin 2009 
* Broome, J (2006) "ການປັບປຸງນະໂຍບາຍໃນການຕອບສະຫນອງກັບການປ່ຽນແປງສະພາບອາກາດ: ບາງບັນຫາດ້ານຈັນຍາບັນ" (PDF) . HM Treasury . ຮັກສາໄວ້ຈາກ ຕົ້ນສະບັບ (PDF) ກ່ຽວກັບ 15 ເມສາ 2009. Retrieved 28 August 2009 
* ອາຟຣິກາເວົ້າເຖິງການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດ, PDF, ມູນນິທິ Heinrich Böll, Nairobi 2007 
* FOE Australia Climate Justice Position Paper, 16 ເດືອນທັນວາ 2006 
* Vandana Shiva - 2005, *Earth Democracy; ຄວາມຍຸດຕິທໍາ, ຄວາມຍືນຍົງແລະຄວາມສະຫງົບ*, ກົດຫມາຍພາກໃຕ້,      
* Geoffrey Pleyers, ການຍຸຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມໃນອາຍຸລະດັບໂລກ: ທັດສະນະການເຄື່ອນໄຫວສັງຄົມ, ISA-Sage, 2015 
* Goodman, James (2009) "ຈາກຄວາມຍຸຕິໂລກໄປສູ່ຄວາມຍຸຕິທໍາດ້ານສິ່ງແວດລ້ອມ?" "ນັກວິເວດວິທະຍາໃນຍຸກພາວະໂລກຮ້ອນ". ວິທະຍາສາດທາງການເມືອງໃຫມ່ . 31 (4): 499-514 doi : 101080/07393140903322570 

ໝວດ:ສິ່ງແວດລ້ອມ
ໝວດ:ສັງຄົມ
ໝວດ:ສັງຄົມມະນຸດ
ໝວດ:ວິທະຍາສາດ
ໝວດ:ນະໂຍບາຍ
ໝວດ:ການປ່ຽນແປງດິນຟ້າອາກາດ
ໝວດ:ໄພທຳມະຊາດ
ໝວດ:ການຮັກສາສິ່ງແວດລ້ອມ
ໝວດ:ຄວາມຍຸດຕິທຳ
ໝວດ:ຈະລິຍະທຳ
ໝວດ:ການປະຍຸກ
ໝວດ:ໄພສັງຄົມ
ໝວດ:Pages with unreviewed translations
ໝວດ:ທຳມະຊາດ
ໝວດ:ໂລກ
ໝວດ:ໂລກາພິວັດ
ໝວດ:ຄວາມຍືນຍົງ
ໝວດ:ການພັດທະນາ