open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Les nouveaux missiles

**Les nouveaux missiles**  ezalí páláki ya yambo ya Extra Musica.

## Ekélami
Ekélami na Brazzaville na mobu 1995. Ezali na ba nzémbo motoba.

## Ba nzémbo
# Freddy Nelson
# Na Ko Bala Yo Na Ko
# Chagrin plus plus
# Dieu l'éternel
# Amie reviens
# Détresse

## Bayémbi
* Quentin Moyascko
* Guyguy Fall
* Oxygène
* Christian
* Herman Ngassaky

## Ba béti lindanda
* Roga Roga(solo)
* Espé basse(basse)
* Christian louemba
## Drum
* Ramatoulaye
## Ekembé
*Roga Roga

## Atalaku
* Kila mbongo
## Mazita o libanda
* Palaki yango na Itunes
* Na lokota ya espanya

## Mituya ya miké
Gradur

**Gradur** azalí moyémbi wa rap wa mbóka ya Falansia.

## Bomɔi
Moyémbi Gradur abótámá na nkómbó ya Wanani Gradi Mariadi na Roubaix o mokɔlɔ ya 28 sánzá ya mwambe mobú 1990.

## Palaki na nzémbo

## Mpɛ́tɛ́ na makúmisi
* Palaki ya wolo pona "*L'homme au Bob*" (2015)
* Palaki ya wolo pona "*ShegueyVara 2*" (2016)

## Mazíta o libándá
* Gradur Facebook na yé
* Twitter ya Gradur
* Instagram ya Gradur

## Mitúya ya mike
* Mindulé ya Gradure na ITunes
Awilo Longomba

**Awilo Longomba** azalí moyémbi ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoyi
Azalí mwǎna ya Vicky Longomba.

## Palaki na ba nzémbo
* 1995: Moto Pamba
* 1998: Coupé Bibamba
* 2002: Kafou Kafou
* 2003: Mondongo
* 2008: Super Man

## Mpéte na makumisi
## Mazita o libanda
* Lisololi ya Awilo longomba na Universrumbacongolaise.com

## Mituya ya miké
Yannick Bolasie

**Yannick Bolasie** azalí mobéti ndémbo ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoyi
Yannick Bolasie abótama na Lyon o mokolo ya tuku mibale na minei ya sanza motoba o mibu nkoto moko na tuku mwambe na libwa  (24 juin 1989). Azali ndeko ya babéti ndémbo Trésor Kandol, Lomana Lualua, Kazenga Lualua.
## Bisika abéta
* Floriana
* Plymouth Argyle
* Rushden
* Barnet
* Bristol City
* Crystal Palace (Uta 2012)
## Mazita o libanda
* Facebook ya Yannick Bolasie 
*Lokásá ya Yannick Bolasie na site ya lequipe.fr
## Mituya ya miké
Benoît Verhaegen

Benoît Verhaegen (8 sánzá ya yambo 1929 - 14 sánzá ya zomi 2009)

## Bomoyi
Benoit Verhaegen abótamaka o mokolo ya 8 sánzá ya yambo 1929 na Merelbeke.

## Bowéyi
Benoit Verhaegen akúfaka o mokolo ya 14 sánzá ya zomi 2009 na Montréal-les-Sources.

## Búku
### Makomi na yé
* Benoît Verhaegen, *Rébellions au Congo* (2 tomes), CRISP, Bruxelles, 1966 et 1969.
* Benoît Verhaegen, *Introduction à l’histoire immédiate*, Duculot, Gembloux, 1974.
* Benoît Verhaegen, *Kisangani 1876-1976 : Histoire d’une ville*. Presses Universitaires du Zaïre, Kinshasa, 1977.
* Benoît Verhaegen, *L’enseignement universitaire au Zaïre, de Lovanium à l’UNAZA 1958-1978*, L’Harmattan, Paris, 1978.
* Benoît Verhaegen, *La vie quotidienne à Kisangani en 1980*, Les Cahiers du CRIDE, no 48-49, 1980.
* Benoît Verhaegen, *L’association des évolués de Stanleyville et les débuts politiques de P. Lumumba (1944-1958)*, Les Cahiers du CEDAF, no2, 1983.
* Benoît Verhaegen, "* Femmes zaïroises de Kisangani ; combats pour la survie*" Ed l'Harmattan 2000.

### Makomi ya bato misusu
* Jean Tshonda Omasombo "*Le Zaïre à l'épreuve de l'histoire immédiate: hommage à Benoît Verhaegen*" Editions Karthala, 1993.

## Mazita o libanda
* litéya ya mayé étali"Histoire immédiate"
* Ekumisi ya site persee.fr sima ya liwa ya Benoit Verhaegen

## Mituya ya miké
Limbwá

**Limbwá** ezalí libóta lya nyama elyáka nsuni liúlání na mbwá. Mokengé na mbulú izalí limbwá.
Mokengé

**Mokengé** ezalí nyama ya mabɛ́lɛ. Ezalí limbwá eye ezalí na motó mpé mokɔndɔ́molaí na nkunza ebelé.
Chevrolet

**Chevrolet** ezalí kompaní ya bokeli mítuka ya Amérika.

## Ekélami
Ekelámí o mobú 1911 epana Louis Chevrolet. O mikolo mitangami nkoli yango ezali na maboko ya General Motors.
## Mazíta o libándá
* Site ya Chevrolet
* Facebook ya Chevrolet
## Mituya ya Mike
Etokó

**Etokó** tǒ **litokó** ezalí etanda basala na mándalálá.

## Ekélami
Etokó esalamaka na mándalálá ya ko kawǔka.

## Esaléli
Etokó ezalí na bisaléli ebele, neti kovanda, kolala.

## Mazita o libanda
* etokó na bagó ya Lingala.be

## Mituya ya miké
Alphonse Massamba-Débat

**Alphonse Massamba-Débat** (? 1921 -25 sanza ya misato 1977) azalaka mokonzi ya mboka ya Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
Alphonse Massamba-Débat abotamaka na nkolo.
## Bowéyi
Abomama o mokolo ya 25 sanza ya misato 1977.
## Buku
* *Le meilleur héritage*, Harmattan, 2003, ISBN 2738425526.
* *Pensées et actions politiques*, tome 1 : ISBN 978-2-84220-033-6, tome 2 : ISBN 978-2-84220-034-3, Éditions Paari, avril 2009
## Mazita o libanda
* eténi ya bomoyi ya Massamba débat na congopage.com
## Mituya ya miké
Pascal Lissouba

**Pascal Lissouba** azalaka mokambi-ékolo ya Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
Pascal Lissouba azalaka Mokambi-ékolo ya Kongó-Brazzaville o mokolo ya 15 sanza ya zomi na moko 1931..
## Bokonzi
Lissouba akamba Kongo-Brazzaville banda 1992 ti 1997. Ayaka ko longwa na bokonzi na sima bituma ya 1997 o esilisama ko longama na Denis Sassou N’Guesso.

## Búku
### Makomi na yé
*  "Congo: Les fruits de la passion partagée" 
Editions
### Makomi ba yé misusu
*  Babu-Zale "Le Congo de Pascal Lissouba".
## Mazita o libanda
* Kása ya congopage na mayé matali buku ya Lissouba na Sassou
## Mituya ya miké
PNP

**PNP** ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
PNP na fransé "*Parti National du Progrès*" ekélamaka na Paul Bolya.
## Búku
* Benoît Verhaegen,Jean-Claude Willame,Jules Gérard-Libois,Jean Kestergat,Jacques Vanderlinden  "*Congo 1960: Echec d'une décolonisation*" Ed Grip, 1970.
* Le Congrès de Coquilhatville et la création du parti national du progrès (P.N.P.)
## Mazita o libanda
*Kása ya ekélami ya PNP na cairn.info
## Mituya ya miké
Bolóko

**Bolóko** ezali esika ya bokangémi ya bato ya mbéba na mibuki mibéko ya léta.
## Tina ya boloko
Wuta kalakala boloko ezali esika ba tiyaka bato ya bobuki mibéko.
## Boloko miyébana o mokili
Esanga ya Roben esika bakangaka Nelson Mandela.
## Búku
* Philippe Combessie, Sociologie de la prison, La Découverte, Repères, 2004
## Bilili
* Bilili ya National geographic na mambi ya boloko
## Mazita o libanda
## Tala mpé
* Bolóko ya Makala
## Mituya ya miké
Jupiler

**Jupiler** ezali masanga ewuti na belgik.
## Ekélami
Jupiler ekélama na nkoli ya Piedbœuf na mobu 1966 o kombo ya Jupiler 5.
## Mazita o libanda
* site internet ya Jupiler
* site ya ab-inbev.be
## Mituya ya miké
Jean-Chrétien Ekambo

**Jean-Chrétien Ekambo** azali mokomi mpé molakisi ya Congó-Kinshasá.
## Bomoyi
Jean-Chrétien Ekambo Duasenge Ndundu abotami o Bosonzo, province ya Mongala, R.D.Congo o mobu 1953. Akoti école primaire na Roby mpe Collège Saint Thomas More ya Lisala. Azali moko ya promotion ya yambo ya Isti, banda 1973 kino 1977. Ayekoli mpe akomi docteur ya mayele ma communication na Université catholique de Louvain-la-Neuve o mobu 1985. Atangisi bana ebele na universités ya Congo banda mobu mona mpe akomi Recteur ya Ifasic (Institut facultaire des sciences de l'information et de la communication) banda 2002 kino 2009. Bayekoli zomi baleki o maboko ma ye mpe bazwi diplôme ya docteurs ya mayele ma communication.   

Jean-Chrétien Ekambo asali mpe mosala ya diplomate ya Zaïre atindami o ekolo Belgique (1986-1991) pe Luxembourg (1991-1992). Asukisi bo moteyi na bokomi professeur émérite na mobu 2018. J.C. Ekambo asali mpe lokola membre ya Csac (Conseil supérieur de l'audiovisuel et de la communication) kino mobu 2022.  
## Makomi
### Buku
* Paradigmes de communication, Ifasic éditions, 2002
* Nouvelle anthropologie de la communication, Ifasic éditions, 2004
* L'information et La Communication. Du chronique à l'uchronique, Paris, L'Harmattan, 2006
*Auteurs étranges. Dictionnaire des principaux auteurs en Sic, Paris, L'Harmattan, 2008,
*Lingo Pungi et J.C. Ekambo, Internet et le Congo, Cedesurk édition, 2009
*Dikanga Kazadi et J.C. Ekambo, Les Sic congolaises : les traces ignorées d'un champ de recherche, 2013
* Alain Kiyindou, Jean Chrétien Ekambo, Ludovic-Robert Miyouna, dirs, Communication et dynamiques de globalisation culturelle, Paris, Éd. L’Harmattan, 2009, 327 p.
* Histoire du Congo dans la presse, Paris, L'Harmattan, 2014
* Médias pionniers au Congo : Se kukianga 1891 et Minsamu miayenge 1892, Paris, L'Harmattan, 2016
* Félix Tshisekedi. Devenir Président en 50 + 20 jours, Paris, L'Harmattan, 2019
* Le Congo-Zanzibar du journaliste Henry Morton Stanley, Paris, L'Harmattan, 2023
### Ba nkása na yé
* Radio-trottoir: ses lois tendancielles.Botangi na ya kásá yango na africamuseum.be
* La problématique des anciennes technologies de la communication (ATC) africaines dans l'espace communicationnel contemporain Nkása na site ya lesenjeuxu-grenoble3.fr
* Emergence de la presse au Congo. De l'Etat Indépendante du Congo à l'indépendance du Congo en 1960.Edition L'Harmattan.

## Mazita o libanda
* Ba búku ya Ekambo na L'harmattan
## Mituya ya miké
Bernard Kolelas

**Bernard Kolelas** ( 12 sanza ya motoba 1933 - 13 sanza ya zomi 2009) azalaka moto ya politiki ya Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
Bernard Bakana Kolelas azalaka mokambi-léta ya Kongó-Brazzaville na tango ya bokonzi ya Pascal Lissouba
## Bowéyi
Bernard Kolela akufaka na Pari o mokolo ya 2009
Akundami o mokolo ya 22 sanza ya zomi na moko na Nsuele.
## Búku
### Masolo
*  "*le déchirement * " CEDA /NER, Côte d’Ivoire, Abidjan, 2006.
### Biméki
*  "*les épreuves initiatiques chez les Bantu*" Editions Menaibuc 2007
*  "*L'Afrique d'aujourd'hui et la foi chrétienne*" 
*  "*La Philosophie matswaniste et le pouvoir politique*" publié aux Éditions La Pensée universelle
## Mazita o libanda
* site ya MCDDI ya Bernard Kolelas
* Liwa ya Bernard Kolela na RFI
* Sassou na lilita ya Bernard Kolelas

## Mituya ya miké
MCCDI

**MCDDI** ezali lingomba ya politiki ewuti na Kongó-Brazzaville.
## Ekélami
Mokéli ya MCCDI ezalaka Bernard Kolelas oyo akufaka na mobu 2009. MCCDI ékélama na 1990.

Na fransé elingi koloba "*Mouvement Congolais pour la Démocratie et le développement intégral*".

## Loyémbo ya MCCDI
* MCDDI, c’est l’espérance, c’est la confiance,Sans faille en l’avenir,
## Mazita o libanda
* Site internet ya mcddi
## Mituya ya miké
Paul Bolya

**Paul Bolya** azalaka moto ya politiki ya kongo-kinsasa.
## Bomoyi
Paul Bolya azalaka tata moboti ya Désiré Bolya Baenga.
## Bowéyi
## Búku
* Isidore Ndaywel è Nziem "*Histoire générale du Congo: de l'héritage ancien à la république démocratique*"
* Le Congrès de Coquilhatville et la création du parti national du progrès (P.N.P.), Courrier hebdomadaire du CRISP 1959/41 (n° 41)p20
## Mazita o libanda
## Tala mpé
## Mituya ya miké
Hitachi

**Hitachi** ezali nkoli ya bokéli biloko ya elektonika
## Ekélami
Nkoli ya Hitachi ekélama na mobu ya 1910 pana Namihei Odaira. 
## Mazita o libanda
* Site internet ya Hitachi
## Mituya ya miké
Kongó bololo

**Kongó bololo** ezali lititi mpé liméli ya bololo.
## Esaléli
Na kongo ibalé basalélaka Kongo bololo mpo na Malaria. 
## Mazita o libanda
* Esaléli ya Kongó bololo
## Mituya ya miké
Bemba Saolona

**Jeannot Bemba Saolona** ( 3 Sanza ya libwa 1942 kino 1 Sanza ya libwa 2009] ya Politiki ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoyi
Bemba Saolona azalaka moto ya politki ya Kongó-Kinsásá. Azalaka mpé tata moboti ya Jean-Pierre Bemba, Caroline Bemba, Françoise Bemba mpé Catherine Bemba Mobutu,Biographie sommaire du Sénateur Bemba Saolona mwǎsi ya Mobutu Nzanga Ngbangawe.

## Bowéyi
Akufaka na Bruxelles o mokolo ya mibale na Sanza ya libwa o mibu nkoto mibale na libwa (1 Juillet 2009).

## Búku
* Jean-Claude Willame " L'automne d'un despotisme: pouvoir, argent et obéissance dans le Zaïre des années quatre vingt-dix" Edition Karthala 1992

## Mazita o libanda
* sango ya liwa ya Bemba Saolona na Jeune Afrique
* https://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=5397

## Mituya ya miké
Ramakrishna

**Ramakrishna** (18 sanza ya mibalé 1836- 16 sanza ya mwambe 1886)azalaka mokambi to guru ya bondimi ya Hindu.
## Bomoyi
Azalaka mwana ya Khudiram na Chandradevi. abotamaka na kombo ya Gadadhar Chattopadhyay na Kamarpukur o mokolo ya 18 sanza ya mibalé 1836.

## Bowéyi
akufaka na Calcutta o mokolo ya 16 sanza ya mwambe 1886. Akufaka na Cancer ya Kingo.
## Boyékoli na yé
* Vivekananda
* Romain Rolland
## Búku
* Rachel et Jean-Pierre Cartier " Ramakrishna Un maître pour notre temps" Editions La table ronde 2004
## Mazita o libanda

* site internet ya Ramakrishna
*  Buku ya Ramakrishna na albin-michel.fr

## Mituya ya miké
Bolóko ya Makala

**Bolóko ya Makala** na falansé *Centre pénitencier de rééducation de Kinshasa (CPRK)* ezalí bolóko ya monene na engumba ya Kinsásá.

## Ekélami
Bolóko ya Makala ekélami o mobu 1958. Boloko ya makala esalamaka pona koyamba bato 1500 kasi o mikolo mitangémi ezali na bato 6580.

Ezalí katama na biténi zomi ya ba ndako pona mibalé sé moko pona basi.

## Bisika
Boloko ya makala ezali na Avenue du 17 Mai Quartier Lubudi na engumba iké ya Selembao na Kinsásá.

## Mazita o libanda
* Maloba ya Jb ewanga na mayé etali makala
* mikakatano ya boloko ya makala
* kasa ya lemonde.fr ya Makala

## Mituya ya miké
Ntáká ya mpɛpɔ ya Ndolo

**Ntáká ya mpɛpɔ ya Ndolo** (code AITA : NLO • code OACI : FZAB) ezali ntáká ya mpɛpɔ ya engumba ya Kinsásá .
## Bisika
Ntáká ya mpɛpɔ ya Ndolo ezali na engumba iké ya Barumbu pene ya moliba ya Funa.

## Ekélami
Ntaka ya ndolo ekélami na mobu 1924. Mobémbo ya yambo esalamaka o mokolo ya 03 sanza ya minéi 1925.
## Matambi
Ndolo ezali na Etambi sé moko.
## Mazita o libanda
* Lisolo ya ékélami ya ntaka ya ndolo
* site ya Rva
## Mituya ya miké
Guy Menga

**Guy Menga** azali mokomi ya ekolo ya kongo-Brazzaville.
## Bomoyi
Guy menga abotamaka na Mankonongo na kombo ya Guy Gaston Bikouta Menga na mobu 1935.

## Búku
### Búku mwa yé
# La palabre stérile (1969)
# Kotawali (1977)
#Congo, la transition escamotée (1993)
#Les gens du fleuve Guy Menga ; illustrations de Nathalie Winsberg (3 février 1992)
#Case de Gaulle (17 avril 1992)
#Moni-Mambou : Retrouvailles (10 mars 1997)
#Les aventures de Moni-mambou (1975)
#L’affaire du Silure (2 décembre 1981)
#"Nsi, Mbanza" poèmes de Guy Menga écrits en kongo et traduits en français in Nouvelles Congolaises no 021 Sept /Oct 1998 Harmattan
### Búku ya bato misusu
* Victor Béry " L'enracinement culturel dans l'œuvre de Guy Menga: essai de re-contextualisation" Editions Publibook 2004

## Bambano na makumisi
* Grand prix littéraire d'Afrique noire 1969

## Mazita o libanda
* Facebook ya Guy Menga
* [[http://www.larevuedesressources.org/la-justice-dans-la-litterature-africaine-d-expression-francaise,1187.html kasa ya larevuedesressources.org pona Jean Malonga](http://www.africultures.com/php/?nav=personne&no=14300
*)
*  Mazita ya na site ebele ya mayé étali Guy Menga
* Ba buku ya Guy Menga na bukukuntu ya Defap

## Mituya ya miké
ADELF

**ADELF** ezali lingomba ya bakomi na lokota ya falansé.
## Ekélami
ADELF ekélami o mokolo ya 3 sánzá ya mibalé 1926.
## Ba mbano epesaka mibu nionso
* Mbano ya azia ya adelf
* Mbano ya eropa ya adelf
* Mbano ya Afrika ya adelf
* Mbano ya Karaiba ya adelf
* Mbano ya Falansia-belgika ya adelf
* Mbano ya ADELF-AMOPA
* Mbano ya ALPES-JURA ya adelf
* Mbano ya maghrebia
* Mbano ya Falansia-Liban
## Mazita o libanda
* Site internet ya adelf
* kasa ya ADELF na lelitteraire.com
## Mituya ya miké
Mbáno ya Afríka ya adelf

**Mbáno ya Afríka ya adelf** ezali mbáno epésami na lingomba ADELF na bakomi ya afrika oyo ba komaka na falansé.
## Ekélami
Mbáno ya Afríka ya adelf epésami yambo o mbu 1961 na Aké Loba pona buku na yé "*Kocumbo, l'étudiant noir.*".
## Eténi ya bayé bazwi
* Aké Loba
* Désiré Bolya Baenga
* Henri Lopes
* Guy menga
* In Koli Jean Bofane
* Alain Mabanckou
## Mazita o libanda
* Mbano ya afrika na site ya Adelf
## Mituya ya miké
Pierre Kanku Kasongo

**Pierre Kanku Kasongo** (27 sanza ya minéi 1937- 13 Sanza ya motoba 2009) azalaka mosani ya kongo-kinsasa.
## Bomoyi
Pierre Kanku Kasongo abotamaka na Kipushi o mokolo ya  27 sanza ya minéi mobu 1937.
Ayébanaki pona misani na yé na *La vie est belle*. Asanaki "vuandu" mobali ya Mamu mpé ya Kabibi.

## Bowéyi
Akufaka na Kinsasa o mokolo ya 13 Sanza ya motoba 2009. Akundamaka na lilita ya Benseke.

## Bilili
* "*La vie est belle*" Ya Mwenze Ngagura.

## Búku
* "Les cinémas d'Afrique: dictionnaire" Editions Karthala 2000
## Mazita o libanda
* sango ya liwa Pierre Kanku Kasongo
* kasa ya Pierre Kanku kasongo na premiere.fr
* mayé matali la vie est belle na site ya bfi.org
* Ekundéli ya Pierre Kanku Kasongo na Benseke
* kasa ya Pierre Kanku kasongo na lepotentiel

## Mituya ya miké
Evariste Kimba

**Evariste Kimba** (16 Sánzá ya sambo 1926 - 2 Sánzá  ya motoba 1966) azalaka mokambi-léta na tango ya bokonzi ya Joseph Kasa-Vubu.

## Bomoyi
Evariste Kimba abotamaka na mokolo ya 16 Sánzá ya sambo 1926 na Nsaka.
## Eboméli
O mokolo ya 2 Sánzá  ya motoba 1966, Evariste Kimba abomamaka na mibéko ya Mobutu. Ba ndiémbikaki yé elengo na Jérôme Anany, Emmanuel Bamba na André Mahamba.

## Mazita o libanda
* mayé matali evariste kimba na site ya Mwanashaba
* maloba ya Tshisekedi na Mobutu sima ya liwa ya Evariste Kimba 
## Mituya ya miké
Ntáká ya mpɛpɔ

**Ntáká ya mpɛpɔ** ezali bisika ya komata mpépo.
## Ekélami
Ntáká ya mpɛpɔ ezali na matambi ya nkita to ya bopumbwi.
## Molongo ya ba Ntáká ya mpɛpɔ
* Ntáká ya mpɛpɔ ya N'djili
* Ntáká ya mpɛpɔ ya Ndolo
* Ntáká ya mpɛpɔ ya Maya-Maya
* Ntáká ya mpɛpɔ ya Jomo Kenyatta
* Ntáká ya mpɛpɔ ya Murtala Muhammed
## Mazita o libanda
*  International Civil Aviation Organization.
*  International Air Transport Association.
*  Ba ntaka ya yambo na afrika
## Mituya ya miké
Shama Zulu

**Shama Zulu** ezali lisolóngo ébétami na biyémi.
## Likwé
Lisolo ezali ya elengé mwasi moko ya kombo ya Shama Zulu ya zolo munene.
## Moyémi mpé mokéli
Mokéli ya lisolo ya mikombe et ezalaka Saye LEPA-MABILA
## Masolóngo misusu
* "*Trois Frères pour une seule fille*"
* "*Le mystère de la fille Lungu*"
## Mazita o libanda
* kása ya  Lisapo ya biyémi ya Kongo-Kinshasa 
## Mituya ya miké
Cyrille Adoula

**Cyrille Adoula** (13 sánzá ya libwa 1921 - 24 sanza ya mitano 1978)

## Bomoyi
Abotomaka na le 13 sánzá ya libwa 1921
Azalaka tata moboti ya moyémbi wa zaiko Doudou Adoula.

## Ekélami ya MNC
Cyrille Adoula akélaka MNC elongo na Patrice Emery Lumumba, Joseph Iléo, Antoine Roger Bolamba.

## Bowéyi
Akufaka na Lausanne o mokolo ya 24 sanza ya mitano 1978 .

## Mazita o libanda
* kasa ya zolona lephareonline.net

## Mituya ya miké
Isidore Bakanja

** Isidore Bakanja** ( ? 1885 -15 sanza ya mwambe 1909) azalaka mokristo ya kongo-Kinsasa.
## Bomoyi
Azwaka batisimu na yé o 6 sanza ya mitano 1906.
## Bowéyi
Akufaki o mokolo ya 15 sanza ya mwambe 1909.
## Búku
* Raymond Boisvert et James Conlon, "* Bakanja*" (Nairobi, Publications Pauliniennes, 1996). 
* Charles Djungu-Simba, "Bakanja Isidore, vrai chrétien, vrai Zaïrois" Kinshasa, Médiaspaul, 1995, 32 p.
## Buku ya biyémi
* Bakanja, une vie sans compromis
1992, album brochée de 48 pages, texte et scenario d'Aldo Falconi, dessins de Massioni Makamba,
editions Saint Paul Afrique
* Bakanja
1980, album broche de 46 pages, format 20,7 x 19,2 cm, dessins de Lepa-Mabila Saye, texte de
Veve d'après le livre Bakanja Isidore martyr de chez nous, editions Saint Paul Afrique

## Loyémbo
* Fally Ipupa "Bakanja" (Droit chemin- 2006)
## Mazita o libanda
* eténi ya bomoyi ya Bakanja

## Mituya ya miké
Karaté

**Karaté** ezali lisano ewuti Japon.
## Ekélami
Karaté ekélami na Gichin Funakoshi na mobu 1882. Karaté étéyamaka na Dojo.
## Ba Karatéka ya Kongo ibalé
* Miguel Buba
## Mazita o libanda
* Karaté pona ba Congolais
## Mituya ya miké
Etéyelo ya Massamba

**Etéyelo ya Masamba** ezalí etéyelo ya Kinsásá o Kongó-Kinsásá.

## Ekelami
Etéyelo ya Masamba efungwama na mobú 1965 na engumba iké ya Limete.

## Biténi
Masamba ezalí na biténi mísáto:
# Etéyelo ya ba-elɛzi
# Etéyelo ya bǎna
# Etéyelo ya bilénge

## Bayékoli ya bwanya

## Mazíta o libándá
* Site internet ya Etéyelo ya Massamba
* Facebook ya Masamba

## Mituya ya miké
Dyosɛ́zi ya Molegbe

**Dyosɛ́zi ya Molegbe** ezalí dyosɛ́zi ya ekeléziya katolike na Molegbe.

## Epískɔ́pɔ
* 1998-2007 Ignace Matondo Kua Nzambi
Pierre Savorgnan de Brazza

**Pierre Savorgnan de Brazza** (Roma 25 yanwáli 1852 - 14 augústo 1905 Dakar), azalákí explorateur falansé. Yé moto ayéba ki éska oyo Kongó-Brazzaville ézali.
Kipushi

**Kipushi** ezali engumba na etuka ya Katanga. 
## Bisika
Kipushi ezali pene ya Zambia
## Ekélami
Kipushi eyebana pona ba mine ya mbengi na zenki
Engumba ya Kipushi ezali na biténi mibalé: Katapula na Kipushi.

## Bato
## Búku
* Christian Katwika Ndolwa "*Amélioration des performances du Nouveau Concentrateur de Kipushi: Application de la concentration gravimétrique centrifuge*" Editions universitaires Européens Mars 2016
## Mazita o libanda
* mwango ya Kipushi
* site internet ya Lisapo ya kipushi
* Site internet isusu ya Kipushi
* kasa ya lacroisette ya Kipushi

## Mituya miké
Bokúli bonganga

**Bokúli bonganga** ezalí epái ya ekeléziya katolike molúlú ya bokómisi moto sángó, kozwa bonganga.
Paul Lomami Tshibamba

**Paul Lomami Tshibamba** azalákí mokomi ya lisolo na falansé. Abótámí o Brazzaville o mokɔlɔ 17 sánzá ya nsambo 1914. Akúfí o Bruxelles o mokɔlɔ 12 sánzá ya mwambe 1985.

## Bomɔi

## Mikandá

### Búku
### Masapo
* « Légende de Londema suzeraine de Mitsoué-Ba-Ngomi », dans *Ngando et autres récits*, Paris – Kinshasa, Présence Africaine – Lokolé, 1982.

### Lisolo
*   *Ah! Mbongo*, 2007, préface d'Alain Mabanckou, L'Harmattan, 338 p.
*   Ngandó (Búku)(explication de G.-D. Périer), Bruxelles, Éd. G.A. Deny, s.d. [1949]. 
*   *Ngemena*, Yaoundé, CLE, 1981.

### Récits et Nouvelles
*   *La récompense de la cruauté* suivi de *N’Gobila des Mswata*, Kinshasa, Mont Noir, 1972.
* « Faire médicament », dans *Ngando et autres récits*, Paris, Présence Africaine – Lokolé, 1982 ( éd. dans Cultures au Zaïre et en Afrique, Kinshasa, ONRD, 1975).

### Articles
* « Concours littéraire – Les impressions d’un lauréat », *La Voix du Congolais*, 30, septembre 1948, .
*  *Explication à Ngando*, Bruxelles, Georges A. Deny, s.d. [1948].
* « Quelle sera notre place dans le monde de demain ? », *La Voix du Congolais*, 2, mars-avril 1945, .

## Tála mpé
* Mukanda (Université Lorraine)
Dyosɛ́zi ya Basankusu

**Dyosɛ́zi ya Basankusu** ezalí dyosɛ́zi ya ekeléziya katolike na Basankusu.

## Epískɔ́pɔ
* 1927-1951 Gérard Wantenaar
* 1952-1974 Willem van Kester MHM
* 1974-1998 Ignace Matondo Kua Nzambi
* 1998-2022 Joseph Mokobe Ndjoku
* 2022-sik'oyo Libère Pwongo Bope
Maurice Mpolo

**Maurice Mpolo** (abótámí o 4 sánzá ya mísáto 1928, akúfí o 17 sánzá ya yambo 1961) azaláká moí-politíki, abomamá elɔngɔ́ na Patrice Lumumba na sánzá ya yambo wa 1961.

## Bomɔi
Maurice Mpolo abótámáká na Inongo, 4 sánzá ya mísáto 1928. Azaláká mwǎna ya Mpolo Edouard na Bokako Tècle, azaláká tatá mobóti ya bǎna mínei.

## Lotómo ya bokonzi
Maurice Mpolo azaláká mokomi wa bilenge na bonkúmú ya Lumumba. O mokɔlɔ ya 15 sánzá ya libwá 1960, Lumumba atíyáká Mpolo monkozi wa limpingá ya basɔdá.
O mokɔlɔ ya 17 sánzá ya yambo 1961, Mpolo, Okito mpé Lumumba pɛnɛ ya Moboka ya Mwadingusha.
Na mobu 1992, o "Conférence Nationale" bakambi ya mboka ba mékaka ko tia mwinda na mayé étali liwa ya Mpolo, Okito, na Lumumba.
Nzóto ya Maurice Mpolo na ya baningá na yé ekátámáká mikémiké mpé ebwákámáká na *soude* epái ya Gerard Soete

## Makúmisi
* Nkómbó ya mofali ya Maurice Mpolo. epésama na mbano mpɔ̂ na liwa ya Maurice Mpolo.

## Búku
*  Ludo De Witte, L’assassinat de Lumumba, Paris, Karthala, 2000
*  Lumumba, un crime d'État, Colette Brackman, éditions Aden, Bruxelles 2002,
*  Un insoumis, Jean Van Lierde, Labor, Bruxelles 1998,
*  Patrice Lumumba, jeunesse et apprentissage politique 1925-1956, J. Omasombo Tshonda et B. Verhaegen, éditions Institut Africain - Cedaf - L'Harmattan Paris, 1998,
*  Les secrets de l'affaire Lumumba

## Mazíta o libándá
* Eteni ya bomoyi ya Maurice mpolo mabétami na mwana na yé na site Mbokamosika.com
* Facebook ya  Maurice Mpolo
* Liyanga ya botuni ya mayé matali liwa ya Mpolo na Okito
*  Elili ya esika ba boma Mpolo, Lumumba et Okito
* Mabota ya Mpolo esengi ya Makumisi pona na Mpolo na Okito
* Lisolo ya bobomi ya Mpolo,Okito, Lumumba

## Bilílí
* lisangisi pona bokanisi ya Mpolo, okito na Lumumba 28 Sanza ya yambo 2012
* Lisololi ya Jacqueline Mpolo na mayé étali liwa ya Tata na yé AfricaVision 17 Sanza ya yambo 2015

## Mituya ya miké
Wɛnzɛ ya Mungali

**Wɛ́ nze ya Mungali** ezali Wɛ́ nze ya engumba ya Brazzaville.
## Ekélami
## Buku
* SOUKA, J.F.S Thèse  "*Le Marché de Moungali : Etude Géographique d'un marché urbain*" Brazzaville : UNIVERSITE DE BRAZZAVILLE MARIEN NGOUABI, 1979. 245 p.  . (ill., tabl., photogr., cartes.) MEM. : GEOGR. : BRAZZAVILLE : 1979. 
## Mazito o libanda
* Molongo ya ba Wɛ́ nze ya Brazzaville
* Facebook ya Mungali 
* site ya engumba ya Brazzaville
## Mituya ya miké
Joseph Okito

**Joseph Okito** azalaka (5 Sanza ya yambo 1910-17 sanza ya yambo 1961 ) azalaka moto ya politiki ya Kongo-kinsasa abomama elongo na Patrice Lumumba.
## Bomoi
Joseph Okito abotamaka o mokolo ya 5 Sanza ya yambo 1910 na engumba ya Lusambo
## Ebomi
* Joseph okito abomama elengo na patrice lumumba o mokolo ya 17 sanza ya yambo 1961Eténi ya bobomi ya Joseph okito
## Buku
### Lisapolisano
* Aimé Césaire "*Une saison au Congo*" (1966)
### Liméki
* William H. Worger,Nancy L. Clark,Edward A. Alpers "*Africa and the West: From colonialism to independence, 1875 to the present*" Ed Oxford univeristy press 2010
* Jean-Jacques Arthur Malu-Malu "*Le Congo-Kinshasa*" Ed Karthala 2014
## Bilili
* Lumumba ya Raoul Peck (2000)
## Mazita o libanda
* Bomoi ya Joseph Okito na site ya Mbokamosika, Maloba ya koko na yé Okito Odimba Nestor
* Mayé élobama na liwa Ya Okito, Lumumba, Mpolo
## Mituya ya miké
Aimé Césaire

**Aimé Césaire** (26 sanza ya motoba 1913-9 sanza ya minéi 2008) azalaka mokomi ya masapolisano, montoki ya ekolo Falansia.Azalaka mokéli ya lobánzo ya Négritide elongo na Léopold Sédar Senghor.
## Bomoi
Aimé Césaire abotamaka o mokolo 26 sanza ya motoba 1913 na Basse-Terre.Azalaka mokambi ya engumba ya Fort-de-France Azalaka mpé tata moboti ya Ina Césaire. 
## Lotómo na bokambi ekolo
* 1945 - 2001 : Maire de Fort-de-France
* 1945 - 1993 : Député de la Martinique
* 1983 - 1986 : Président du conseil régional de la Martinique
* 1945 - 1949 et 1955 - 1970 : Conseiller général de Fort-de-France
## Bowéyi
Aimé césaire akufaka o mokolo ya 9 sanza ya minéi 2008 na Fort-de-France. Na matanga na yé bakambi ebele bayaka: Jacques Chirac, Nicolas Sarkozy, François Hollande.
## Buku
### Masapolisano
*  "*Et les chiens se taisaient*", Présence africaine, Paris, 1958, 1997
*  "*Une saison au Congo*" Ed seuil 1966
*  "*La Tragédie du roi Christophe*" Ed Présence africaine
*  "*Une tempête*" Ed Seuil
### Liméki
*  "*Discours sur le colonialisme*" Ed seuil 1966
### Ntoki
*  "*Cahier d'un retour au pays natal*" 1939
*  "*Les Armes miraculeuses*" Ed Gallimard 1970
## Mazita o libanda
* site ya Aimé Césaire
## Mituya ya miké
Raoul Peck

**Raoul Peck** azali Moyɛlimbini ya bilili ya ekolo ya Haiti.
## Bomoi
Raoul Peck abotamaka na Haiti na mobu 1958. avandaka na Kongo-Kinsásá na baboti na yé pona na kokima bokonzi ya Duvallier.
Azalaka monkomwa mwa bikéla ya Haiti o mibu 1990.
## Mbano na Makumisi
* Mbano ya Henri Langlois na 2015
* Mbano ya Chevalier de l'Ordre " Honneur et Mérite ", Haïti
* Mbano ya Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres, France
## Bilili
* Assistance mortelle (2013)
* Moloch tropical (2009)
* L’Ecole du pouvoir (2009)
* L’Affaire Villemin (2006)
* Sometimes in April (2005)
* Le profit et rien d’autre (2001)
* Lumumba (2000)
* Corps plongés (1998)
## Mazita o libanda
* kasa ya Raoul peck na Allociné
## Mituya ya miké
Ndaye Mulamba

**Ndaye Mulamba** azalaka mobéti ndémbo ya Kongó-kinsásá.
## Bomoi
Pierre Ndaye Mulamba abótama na Kananga o mokolo ya 4 sánzá ya zomi na moko 1948. Ayébi na makambo ya ndémbo mpo ye ndé moto atiya mikelé koléka ba beti nionso tino lelo. 
## Mbáno na Makumisi
* Mbano ya "l'Ordre national des Léopards"
* Mpete ya " mérite du Centenaire ya Fifa o mokolo ya  12 sanza ya minéi 2005.
## Buku
* Claire Raynaud «La mort m’attendra» éditions Calmann-Levy, 2010
## Bilili
*  "*Forgotten Gold*" ya Makela Pululu Luyeye na 2010.
## Mazita o libanda
* Site internet ya Ndémbo ya Kongo-Kinsasa
* Bilili mpé lisololi ya Pierre Ndaye Mulamba
* Bilili ya Lingomba ya ndémbo ya Kongo-kinsasa o mobu 1974
## Mituya ya miké
Liyanzi

**Liyanzi** ezali nyama ya moké ekotaka na lokolo to na misapi.
## Bisika na éwutéli
Mayanzi ekutanaka mingi mingi na Afrika, na amérika mpé na bisika ya moyi makasi. Liyanzi elingaka bisika ya zélo mpé ya salité mpo na ko kota na nzoto ya nyama mosusu to na nzoto ya moto.
## Bopétoli
• Ko sokola enama oyo liyanzi ekota na mayi na savon .
• kotia binama yango 15 minuti o kati ya potassium ya permanganate sima kotika binama na mopépé.   
• ko pakola binama mafuta ya ngombe pona mayanzi ekola lisusu te.

## Mazita o libanda
*  maloba pona mayé étali mayanzi
*  Site internet ya mayé étali Mayanzi
*  Kasa ezo lakisa ndenge liyanzi ekotaka na lokolo

## Mituya ya miké
Sodabi

**Sodabi** ezali masanga mbila ya Benin .
## Ekélami
Sodabi ewuti na ekolo ya Bénin. ezali na 40% ya Álɛgɛ.
## Mazita o libanda
* ekélami ya Sodabi 
## Mituya ya miké
Ashanti

**Ashanti** ezali bato moindo ya afrika ya limbe.
## Bisika
Bazali bato ya ekolo Akan, balobaka lokóta ya twi. Bazalaka na mboka ya Ghana.
## Ba ashanti ya bwanya
## Masese ya ba ashanti
# A lie can annihilate a thousand truths.
# A wise man who knows proverbs, reconciles difficulties.
# Hunger is felt by a slave and hunger is felt by a king.
## Búku
* Kouamé René Allou "*Les populations Akan de la Côte d'ivoire*" Editions l'harmattan ISBN : 978-2-296-55951-6 • janvier 2012 • 188 pages
## Mazita o libanda
*   site ya lisápo ya ba ashanti
*   Site internet ya ba ashanti 
## Mituya ya miké
Litúká

**Litúká** ezalí masíni ya kolámbela. 

## Ekelami
Ekelami ya litúká ekɛsɛ́ní na mitíndo na yangó.

## Mitíndo ya matúká
* Litúká ya makala neti mbabula
* Litúká ya gázi
* Litúká ya lotíliki

## Mazíta o libándá
* lituka na bagó ya dic.lingala.be

## Mituya ya miké
Ebengá

**Ebengá** ezali ndɛkɛ ya bingumba.
## Esaléli o tango ya kala
Kala na bikolo ya Eropa bato bazalaka ko saléla ebengá pona ko tinda mikanda.
## Búku
*  Alain Fournier "*L'élevage des pigeons*"
*  Pierre Corcelle "*LES PIGEONS. Races, Soins, Elevage*"
## Mazita o libanda
* Site ya bobokoli bibengá
## Mituya ya miké
Lesula

**Lesula** azali likako neti mpunga kasi akéseni na yé na elongi mpé na monene.
## Bokundoli
Bokundoli ya lesula esamala yambo na 2007 o Kongó-Kinsásá. Elili na yé ezwamaka na mobu ya 2012.
## Ewutéli ya kombo na yé
Kombo ya lesula ewuti na moliba ya Lomami. Kombo ya *Lesula* epesami na makotá ebele.
## Mazita o libanda
* Kasa ya Cnn pona bokundoli ya Lesula
* kasa ya lecongolais.cd o sima Bokundoli ya Lesula

## Mituya ya miké
Kandí

**Kandí** tǒ lisúsu móláso ezalí eteni ya mokɛ́ ya linono.

## Ekelami
Mokeli ya kandí ezalí Stephen Perry o mokɔlɔ ya 17 sánzá ya mísáto 1845. Ekelámí ya kandí eútí na latex.

## Esáleli
* Kandí asálemaka na botongi bilambá.
* Mpɔ̂ na kozínga nsúki.
* Mpɔ̂ na bǎna ezalí mpe esanele.

## Mazita o libanda
*site internet ya mokeli kandí
*Mokeli kandí mosúsu

## Mituya ya miké
Pɔpí

**Pɔpí** to mwana ya popi ezali Esanele ya bana.
## Ekélami
Pɔpí ezali esanele esalamaka na mpaká.
## Mitindo ya ba Pɔpí
* Barbie
* Kokeshi
## Mazita o libanda
* Mizé ya Pɔpí na Pari
* site ya lolénge ya ko kéla ba Pɔpí
* site mosusu ya bokéli ba Pɔpí
## Mituya ya miké
Sinagóga

**Sinagóga** ezalí ndáko esantu ya bayudasi.

## Ekelami
Na makomi ya bayudasi liloba tǒ lobanzo ya sinagóga.

## Na Bibilia ya ba yudasi

## Na Bibilia ya  ba kristo
Na bibilia ya ba kristo liloba ya sinagoga etangami mbala 42 neti na :
* buku na matié 12:9 "*Nsima ya kolongwa na esika wana akendaki na sinagoga na bango*"

## Búku
* Jean Daltroff, *La Route du judaïsme en Alsace*, I.D. l'Édition, collection Guides Découvertes, 2010
* Jean Daltroff, * La Synagogue du quai Kléber de Strasbourg (1898-1941)*, I.D. l'Édition, 2012
* Dominique Jarassé, *L'Âge d'or des synagogues*, éd. Herscher
* Dominique Jarassé, *Synagogues*, éd. Adam Biro

## Mazíta o libándá
* site ya botangi torah na internet

## Mituya ya miké
Dobok

**Dobok** ezalí elambá mpɔ̂ na kosála lisano lya taekwondo.

## Ekelami
Moláto ya dobok ezalí na biténi mísáto :
# Mazaka
# Mombáti
# Mokába

Mobú ya ekelami na yangó eyébání tɛ́.

## Bilembo
Bilembo na moláto ya dobok ezalí bísáto:
# Won, zolongano, elembo ya mapata 
# Bang, Karré, elembo ya mabele ;
# Kak, liyémi lya mbata isato elembo ya Moto

## Mazíta o libándá
## Mituya ya miké
Taekwondo

**Taekwondo** ezali lisano ewuti na Koré ya Súdi 
## Ekélami
Kombo ya Taekwondo ewuti na Choi Hong Hi.Taekwondo ekélami na Koré na mobu 1882. Taekwondo étéyamaka na Dojang .

Elamba ba lataka pona lisano ya Taekwondo ezali Dobok.
## Ba Taekwondoiste ya bwanya
* Rosa Keleku.
* Cheick Cissé wa Kotdivuar
* Firmin Zokou wa Kotdivuar
* Pascal Gentil ya Falansia.

## Búku
* Gilles R. Savoie "Manuel technique de taekwondo "  Eds Broquet septembre 2005
* Chong Soo Park "*Grand livre du Taekwondo*" Éditions De Vecchi, 1989
## Mazita o libanda
* Site ya Lingomba ya taekwondo ya bikolo nionso
* Site mosusu ya lingomba ya taekwondo
* Facebook ya Taekwondo RDC
*  Site na mituna ya Taekwondo
## Mituya ya miké
Lubomo

**Lubomo** tǒ mpé **Dolisie** ézali engumba ya Kongó-Brazzaville. Eza mbóka-mokonzi ya étúka wa Niari.
Libale (etúká)

**Libale** (tǒ **Pool** na lokótá lingɛlɛ́sa) ézali étuka ya Kongó-Brazzaville. Mbóka-mokonzi eza Kinkala.
Pascaline Bongo Ondimba

**Pascaline Bongo ** azali moto ya politiki ya ekolo ya Gabon.
## Bomoi
Pascaline Bongo Ondimba azali mwana ya Omar Bongo na Louise Mouyabi Moukala. Abótama o mokolo ya  10 sanza ya minéi mobu 1956 na Franceville.
## Mikakatano na ba mbemba
Pascaline Bongo ayébana mpé pona mikakatano ebele. Na falansia akotaka ba nionko ya nkoli Blue Mendel mpé tino lelo afuta yango té.

## Libala
O mobu 1995, abalaka Pierre Toungui. Liboso azalaka mwasi ya Jean ping.

Na bilili Kevin MacDonald "*Marley*" 2012 Pascaline Bongo andima ete azalaka mwasi ya Bob Marley.
## Mazita o libanda
* kasa ya leparisien
* nkasa ya mayé etali mosolo ya libota bongo
## Tala pmé
* Kevin MacDonald "*Marley*" 2012.
## Mituya ya miké
Omar Bongo

**Omar Bongo** ( 30 sanza ya zomi na mibalé 1935- 8 Sanza ya motoba 2009) azalaka mokambi-ekolo ya Gabon
## Bomoi
Omar Bongo abotama na kombo ya Albert-Bernard Bongo o mokolo ya 30 sanza ya zomi na mibalé na Lewaï. Abala mbala misato: Mwasi na yé ya yambo ezalaka Louise Mouyabi Moukala oyo abota na yé Pascaline Bongo Ondimba. 

O mokolo ya 31 Sánzá ya zomí mobu 1959 abalaka Patience Dabany na oyo abotaka Ali Bongo na Albertine Amissa Bongo.
Mwasi na yé ya suka ezalaka Edith Bongo mwana ya Denis Sassou N’Guesso.

Azalaka mpé moto ya Franc-Masonerie.

## Bowéyi
Omar Bongo akúfaka na Barcelona na cancer ya coloni o mokolo ya 8 Sanza ya motoba 2009

## Liwa ya Robert Luong
## Búku
* Pierre Péan "Affaire africaines" editions Fayard, 1983
* Philippe Decraene, Omar Bongo, Paris, Éditions Jeunes Afrique,‎ 1986, 221 p.
* François-Xavier Verschave "La Franca frique, le plus long scandale de la République"

## Mazita o libanda
* kasa ya zolona ya Jeuneafrique
* Ba kasa ya zolona rfi o liwa ya Omar Bongo
## Mituya ya miké
Barcelona

**Barcelona** ezali engumba ya etuka ya katalonia na  Espania.
## Lisápo
Kombo ya kala ya Barcelona ezalaka Barcino.
## Bato ya bwanya ya Barcelona
* Johan Cruyff
* Manuel Valls
* Enrique Vila-Matas 
* Carlota Baró
* Xavi Hernandez

## Mazita o libanda
* Site ya engumba ya Barcelona
## Mituya ya miké
Madrid

**Madrid** ezali engumba mpé mbóka-mokonzi ya ésé wa Espania. 
## Bato ya bwanya ya Madrid
* Alfred Di Stefano
* Zinédine Zidane
* Raoul
* Pablo Picasso
Ali Bongo

**Ali Bongo** azalí mokambi-ékolo wa Gabɔ́.

## Bomɔi
Ali Bongo abótámá na Brazzaville o mokɔlɔ 9 sánzá ya míbalé 1959. Azalí mwǎna wa Omar Bongo ná Patience Dabany. O nsima ya liwâ ya tatá na yé akóma mokonzi wa ekólo Gabɔ́.

## Mabala
Ali Bongo abálá mbála míbalé. abálá yambó Inge Lynn Collins nsima abálá Sylvia Valentin. 

Abótá bǎna mínei: Malika, Noureddine, Jalil mpé Bilal.

## Bokonzi
* 1989 à 1991: Mokono ya mayé etálí bonkozi ya libándá.
* 1990: Dépité ya Haut-Ogooué 
* 1999-2009 : Mokono ya mambi lya kiyéngéla mboka
* 2009: Mokambi-ekólo

## Mbano na makumisi
* Mpete ya monene ya "l'ordre international des Palmes académiques du CAMES"

## Búku
* Pierre Péan "*Nouvelles affaires africaines*" Ed Fayard
* Claude Dumont Beghi"* Le Gabon de l’héritage au partage *" Ed l'archipel
* Sylvain Nzamba "*Ali Bongo Ondimba Et L'ombre Du Patriarche*"  Ed Edilivre

## Mazíta o libándá
* Lisololi ya Ali bongo na Jeuneafrique
* Kasa isusu ya Jeune Afrique

## Mituya ya miké
Malaga

**Malaga** ézali engumba ya Espania, na Étúka ya Malaga. Ná etando ya , Malaga eza engumba motoba ya monene na Espania. Na 2012, engumba loye ezalaki na  bato.
Vivi

**Vivi** ezali engumba ya Kongo-kinsasa na etuka ya Bas-Congo.
## Bisika
engumba ya vivi ezali mosika té na oyo ya matadi. Elengo ezali nionso na etuka ya Bas-Congo.
## Ekélami
Engumba ya vivi ekélami o mokolo ya 26 sanza ya libwa 1879. Ezalaka mboka-mokonzi ya kongo-kinsasa uta 1 sanza ya sambo 1885 au 1 sanza ya mitano 1886.
## Mazita o libanda
* kasa ya bokakoli ya ekolo kongo na site ya congoforum.be
## Mituya ya miké
Libale (bokokani)

**[[Libale]]** ezalí:

* **[[Libale]]** eténi ya káti ya nzóto ezwámí na lobɔ́kɔ la mobáli la montolú mpé esálisaka mpɔ̂ na bongúmbwani bwa biléi.
* **[[Libale (etando)]]** tǒ **ngámbo ekúsé ya etando** etando ekɛ́kokokisa na bolaí.
* **[[Libale (mái)]]** epái mái makómi manɛ́nɛ.
* **[[Libale (etúká)]]** etúká na Kongó-Brazzaville.
Rosa Parks

**Rosa Parks** (4 sánzá ya mibalé 1913- 24 sánzá ya zomi 2005) à Détroit azalaka mombuni ya lipanda ya bato baindo o mboka ya amerika.
## Bomoi
Rosa Parks abotami o mokolo ya 4 sánzá ya mibalé 1913 na Tuskegee.
## Mayé asala
O mokolo ya yambo sánzá ya zomi na mibalé mobu 1955, Rosa Parks aboyaka kotikél mondele kiti okati ya bus. Makambo yango elekaka na Montgomery (Alabama).
Mokumbi ya Bus abéngelaka yé polisi mpé ba kanga yé na boloko.

## Bowéyi
Rosa Parks akufaka o mokolo ya 24 sánzá ya zomi 2005 na Detroit.

## Makomi
### Búku na yé
*  Rosa Parks "*My story*"
*  Rosa Parks "*I am Rosa Parks*"
### Búku ya bato misusu
*  Joyce A. Hanson "*Rosa Parks: A Biography*"
*  Ruth Ashby  "*Rosa Parks: Freedom Rider*""
*  Rob Shone, ‎Nik Spender "*Rosa Parks: The Life of a Civil Rights Heroine*"
## Bilili
* "*The Rosa Parks Story*" ya Julie Dash na mobu 2002.
## Mbáno na makusimi
* Etélemeli ya RER E na Pari
* Etélémeli ya Tramway na Paris
## Mazita o libanda
* site internet ya Rosa Parks
* Lisapo ya Rosa Parks
## Mituya ya miké
Patience Dabany

**Patience Dabany** azali moyémbi  ya ekolo ya Gabon.
## Bomoi
Patience Dabany abotama na kombo ya Joséphine NKama o mokolo ya 22 sánzá ya yambo mobu 1944 na Brazzaville.
## Palaki na ba nzémbo
* Associé II (1987) 33T/LP
* Dis-moi [Your love]-(1990) CD & K7
* Lévékisha (1994) CD & K7
* Chérie ton disque est rayé (1995) CD
* La vie à changée [ Nouvelle attitude] 1998 CD
* Article 106 ( 2001) CD
* Associé ( 2002) CD
* Obomiya (2004) CD
* No Comment ( 2007) CD
* La Locomotive (2010) CD
* La Locomotive II (2011) CD
## Búku
* Pierre Péan "Affaire africaines" editions Fayard, 1983
## Bilili
*  "*le collier de makoko*" ya Henri Joseph Koumba Bididi na 2011.
## Mazita o libanda
* Bomoi ya Patience Dabany na africultures
## Tala mpé
Ali Bongo
## Mituya ya miké
Manuel Valls

**Manuel Valls** azali mokambi-léta ya ekolo Falansia.
## Bomoi
Manuel Valls abotamaka na Barcelona 13 sanza ya mwambe 1962 azali mwana ya Xavier Valls na Luisangela Galfetti.
## Bokonzi
2001-2012: Mokonzi ya engumba ya Evry.

2012-2014: mokono ya mambi ya kati

2014-tino lelo: Mokambi-léta.

## Búku
* Jacques Hennen et Gilles Verdez, "*Manuel Valls, les secrets d’un destin*" éditions du Moment, 2013
* David Revault d'Allonnes et Laurent Borredon,"* Valls à l'intérieur*" éditions Robert Laffont, 2014, 
## Mazita o libanda
*  Fiche et action de ministre na site ya bonkomo ya Falansia.
*  Manuel Valls, na site ya Lingomba ya ba dépité ya falansia.

## Mituya ya miké
Edith Bongo

**Edith Bongo** (10 sanza ya misato mobu 1964- 14 sanza ya misato 2009) azalaka  mwasi ya Omar Bongo.
## Bomoi
Edith bongo abotamaka o mokolo ya  na Brazzaville azalaka mwana ya Denis Sassou N’Guesso
## Bowéi
Akufaka na Rabat na marok o sanza ya misato 2009.
## Mazita o libanda
* sango ya liwa ya edith Bongo
## Mituya ya miké
Fatou Diome

**Fatou Diome** azali mokomi masolo ya Senegale.
## Bomoyi
Fatou Diome abótama na esanga ya Niodor o Mobu 1968. Atanga na Bobongo ya Strasburg mpé akoma molakisi kuna.
## Búku
* *La Préférence nationale*, recueil de nouvelles, édition Présence Africaine, 2001
* *Le Ventre de l'Atlantique*, roman, éditions Anne Carrière, 2003  - éditions Le Livre de poche 30239
* *Les Loups de l’Atlantique*, nouvelles, 2002 – Dans le recueil : Étonnants Voyageurs. Nouvelles Voix d’Afrique.
* *Kétala*, roman, 2006, Éditions Flammarion
* *Inassouvies, nos vies*, roman, 2008, Éditions Flammarion
* *Le Vieil Homme sur la barque*, récit (illustrations de Titouan Lamazou), Naïve, 2010
* *Celles qui attendent*, roman, 2010, Éditions Flammarion
* *Mauve*, récit, 2010, Éditions Flammarion
* *Impossible de grandir*, roman, 2013, Éditions Flammarion

## Mapáléli
Fatou Diome azomélakami na maloba mwa yé ya bato ba yaka poto na ba bwato.
## Mbáno na Makumisi
* 2003:  Mbáno  ya "*Hémisphères-Chantal Lapicque*" pona "*Le ventre de l’Atlantique*".

## Mazita o libanda
Lisololi ya Fatou Diome na Humanite.fr
## Mituya ya miké
David Diop

**David Diop** (9 sánzá ya libwa mobu 1927- 29 sánzá ya Mwambe 1960) azalaka montoki ya ekolo Senegale.
## Bomoi
David Diop abotama o kombo ya David Léon Mandessi Diop na Bordeaux o mokolo ya 9 sánzá ya libwa mobu 1927.
## Bowéi
Afukaka na bokwéi ya mpépo oyo ezalaka koméma yé na Dakar o mokolo ya 29 sánzá ya Mwambe 1960 ,azalaka na mibu 33.
## Búku
### Ntoki
* "*Coups de Pillons*" ed Présence Africaine
### Makomi ya bato isusu
* Sana Camara, *La poésie sénégalaise d'expression française, 1945-1982*, L'Harmattan, 2011, 
* Maria Diop, *Biographie de David Léon Mandessi Diop*, Présence africaine, Paris, 1980, 36 p. 

## Bilili
* * *David Mandessi Diop, poète de l'amour*, film réalisé par son fils David Ika Diop, 1987, 
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Franceville

**Franceville** ezali engumba ya Gabon.
## Lisapo
Kombo ya Franceville epasamaka pana Pierre Savorgnan de Brazza o mobu 1880
## Bato ya bwanya ya Franceville
* Omar Bongo akundama na Franceville.
* Pascaline Bongo Ondimba abotama na Franceville
## Búku
* Mylène Rémy, « Franceville  », dans Le Gabon aujourd'hui, Paris, Éd. du Jaguar, 2005 
## Mazita o libanda
* lisapo ya ekélami ya Gabon
## Mituya ya miké
Lisala

**Lisala** ezalí engumba ya Kongó-Kinsásá o kati ya etuka ya Mongala.
## Lisapo
Lisala ezalaka kala Mboka-mokonzi ya etuka mabiangamaka Moyen-Congo.
## Etándo
Lisala ezali na biténi misato:
* Mongala-Motima : Lisanga zomi ya ba mboka 97 
* Ngombe-Doko : Lisanga zomi na libwa ya ba mboka 147 
* Ngombe-Mombangi : Lisanga zomi na motoba ya ba mboka 125 
## Bato
Lisala ezali na bato 421 005 na mobu (2004). Bikolo ya Lisala ezali ba Ngombe,ba Mongo,ba Ngandi, ba Ngwaka, ba Budja.
### Bato ya bwanya wa Lisala
* Mobutu Sese Seko mbotama na Lisala o mobu 1930.
* Honoré N'gbanda mbotama na Lisala o mobu 1946

## Mazita o libanda
* Diosézi ya Lisala
## Mituya ya miké
Dakar

**Dakar** ezalí mbóka-mokonzi ya Senegale.
## Bato
Na mobu 2011 Dakar ezalaka na bato .  
## Etándo
Etándo ya Dakar ezali 12 723 hab./km2 
### Bato ya bwanya ya Dakar
* Didier Awadi
* Wasis Diop 
* Alioune Kassé
* Ismaël Lô 
* Baaba Maal
* Doudou N'diaye Rose 
* Youssou N'Dour 
* Omar Pène 
* Thione Seck 
* Tom Frager
## Mazita o libanda
* site ya engumba ya Dakar
## Mituya ya miké
Koltan

**Koltan** ezali likɛ́le oyo basalélaka ba mobáyi.
## Bitumba
Uta suka ya mibu 1990, bitumba ekota na ekolo ya Kongó-Kinsásá pona Coltan.
## Búku
* Alberto Vazquez-Figueroa "* Le coltan*"
* Christophe Boltanski " *Minerais de sang : Les esclaves du monde moderne*", coll. Folio, 2014 (ISBN 978-2-07-045646-8), Grasset, 2012 (ISBN 978-2-246-76471-7).

## Mazita o libanda
* Site portabledusang ya makambo étali bobomi ya bato na Kongó-Kinsásá
* Koltan na site ya Consoglobe.com
* Kásá moyibi ya Koltan na Kongo-Kinsasa
* Enkète ya Onu ya mayé étali Bitumba na Kongo-kinsasa na Koltan
## Mituya ya miké
Gamboma

**Gamboma** ézali engumba ya Kongó-Brazzaville na etúká wá Palató (etúká). Eza engumba ya monene wa etúká loye.
Léopold Sédar Senghor

**Léopold Sédar Senghor** (9 sánzá ya libwa 1906 - 20 sánzá ya zomi na mibalé 2001)azalaka montoki, mokomi, mpé mokambi-ekolo ya Senegale
## Bomoi
Léopold Sédar Senghor abotoma na Joal o mokolo ya  9 sánzá ya libwa 1906.
## Bowéyi
Senghor akufaka na Verson o mokolo ya 20 sánzá ya zomi ya mibalé 2001 .
## Lotómo ya bokonzi
* 1960-1963 : Mokambi-ekólo wa Senegale
* 1963-1968 : Mokambi-ekólo wa Senegale
* 1968-1973 : Mokambi-ekólo wa Senegale
* 1973-1978 : Mokambi-ekólo wa Senegale
* 1978-1980 : Mokambi-ekólo wa Senegale
## Búku
* *Chants d’ombre*, poèmes, Éditions du Seuil, 1945
* "Départ", poème, Édition Poèmes perdus , 1964
* *Hosties noires*, poèmes Le Seuil, 1948
* *Éthiopiques*, Le Seuil, 1956
* *Nocturnes*, poèmes, Le Seuil, 1961
* *Lettres d’hivernage*, poèmes, Le Seuil, 1973
* * Chant pour Jackie Thomson*, poèmes, 1973
* *Élégies majeures*, poèmes, Le Seuil, 1979
* *Guélowar ou prince*, Le Seuil, 1948
* *Poèmes divers*, Le Seuil, 1990
## Mbáno na Makumisi
* Azalaka dokotolo ya bokumu ya ba bobongo 37.
* Bobongo Senghor wa francofonia
* Lycée Léopold Sédar Senghor

## Mazita o libanda
* kasa ya Senghor na Académie française
## Mituya ya miké
Cheikh Anta Diop

**Cheikh Anta Diop** azalaka mosapoli ya mboka ya Senegale
## Bomoi
Cheikh Anta Diop abotama o mokolo ya  29 sanza ya zomi na mibalé mobu 1923 na Thieytou.
## Bowéi
Akufaka o mokolo ya 7 sanza ya mibalé mobu 1986 na Dakar.
## Búku
### Makomi na yé
* *Nations nègres et culture : de l'Antiquité nègre égyptienne aux problèmes culturels de l'Afrique noire d'aujourd'hui*, 1954 .
* *L'unité culturelle de l'Afrique noire*, 1959 
* *L'Antiquité africaine par l'image*, Paris, Présence africaine .
* *L'Afrique noire précoloniale. Étude comparée des systèmes politiques et sociaux de l'Europe et de l'Afrique noire de l'Antiquité à la formation des États modernes*  .
* *Les fondements culturels, techniques et industriels d'un futur État fédéral d'Afrique noire*, 1960 ; réédité par Présence africaine sous le titre *Les fondements économiques et culturels d'un État fédéral d'Afrique Noire*, 2000 .
* *Antériorité des civilisations nègres : mythe ou vérité historique ?*, Paris, Présence Africaine, 1967 .
* *Parenté génétique de l'égyptien pharaonique et des langues négro-africaines*, Dakar-Abidjan, Nouvelles éditions africaines, 1977
* *Civilisation ou barbarie*, Paris, Présence africaine, 1981 .
* *Nouvelles recherches sur l'égyptien ancien et les langues africaines modernes*, Paris, Présence africaine, 1988 (ouvrage posthume).
### Makomi ya bato isusu
* Théophile Obenga, Cheikh Anta Diop, Volney et le Sphinx, Khepera/Présence africaine, Gif-sur-Yvette/Paris, 1996, 484 p. (ISBN 2-7087-0604-7)

## Mbáno na makumisi
## Mazita o libanda
* Site internet ya Cheikh Anta Diop
* kasa ya lemonde ya Cheikh Anta Diop
## Mituya ya miké
Kastɔró

**Kastɔró** ezalí nyama ya máyi mpé ya nzelá ya mái.

## Tála mpé
* Kastɔró ya Kanadá
* Kastɔró ya Erópa
* Kastɔró ya Kaliforníá
Patrice Ngoy Musoko

**Frère Patrice** azali moyémbi ya bokristo ya mboka ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoyi
Frère Patrice abotami na kombo ya **Patrice Ngoy Musoko** na engumba ya Mokama, okati ya etúká wa Bandundu . 

Azali mokambi mpé  moyebi. Abalaka o mokolo ya 10 yuli 1996, ndeko mwasi Esther Mutoko. Azali kulutu ya moyémbi Werrason.

## Palaki na ba Nzémbo
* 1992 : Mon Âme Loue L’eternel
* 1994 : Libala 1+1
* 1995 : Heritage
* 1996 : Daniel À Babylone
* 1997 : Nzambe Alinga Bato Na Ye
* 2000 : Tribunal
* 2000 : Mokolo Na Suka
* 2002 : Alleluia Adoration

* 2004 : Bonjour
* 2006 : Libala 1+1=2 (Remix Total)
* 2008 : Munduki
* 2011 : Pasteur Patron
* 2017 : Nani Aliee Mbuma

## O libanda ya awa
*  https://web.archive.org/web/20160818113159/http://godieu.com/musigodieu/patrice_ngoy_musoko.html
## Mituya ya miké