open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parfait Mandanda

**Parfait Mandanda** azali moyambi na motópi ya Kongo-Kinsásá.
## Bɔmɔi
Parfait Mandanda abótama na Nevers o mokolo ya 10 sanza ya zomi na moko mobu 1989. Azali leki ya Steve Mandanda
## Mangomba ya motópi
* 2009-2010: France AS Beauvais 
* 2010-2011: Turquie Altay İzmir 
* 2011-Tino lelo: Sporting de Charleroi
## Mbano na makumisi
## Mazita o libanda
* Kasa ya Parfait Mandanda na site ya footballdatabase.eu
* kasa ya Parfait Mandanda na site ya sofoot.com
* Facebook ya Parfait Mandanda
* Parfait Mandanda na sudinfo.be
## Mituya ya miké
Normandi

**Normandi** ezali etúká  ya ekolo Falansia.
## Lisapo
Etuka ya Normandi esalama na bosangisi ya bitúka mibalé.
## Bisika
Normandi ezali na likoló mpé límbe ya mboka ya Falansia.
## Bato
Na mobu 2013 Normandi ezalaka na bato 3 328 364.
## Bonkita
Bonkita ya Normandi ekélami na Libongo ya Le Havre.

## Mazita o libanda
* Site internet ya Etúká ya Normandi 
## Mituya ya miké
Bashō Matsuo

**Bashō Matsuo** azali montoki ya Japon.
## Bɔmɔi
Bashō Matsuo abotama na kombo ya Kinsaku Matsuo o mobu 1644 à Iga-Ueno.
## Bowéi
Akúfaka na Osaka o mokolo ya 28 sánzá ya zomi na moko mobu 1694.
## Buku
* 1672. *Kai oi*
* 1683. *Minashiguri*
* 1687. *Yimatire lesakaka*
* 1691. *Basho no utsusu kotoba*
* 1692. *Heikan no setsu*
* 1694. *Betsuzashiki*
## Mazita o libanda
* Eténi ya bomoi ya Bashō Matsuo
* Haiku ya Basho Matsuo
## Tala mpé
* Haiku
## Mituya ya miké
Jorge Luis Borges

**Jorge Luis Borges** azali mokomi mpé montoki ya Argentina.
## Bomoi
Jorge Luis Borges abotama na Buenos Aires o mokolo ya 24 sánzá ya mwambe mobu 1899.
## Bowéi
Akúfaka  o mokolo ya 14 sánzá ya motóba 1986 na Shnɛ́f (Swisi).

## Búku
### Ntoki
* * Fervor de Buenos Aires* (1923)
* *Luna de enfrente* (1925)
* *Cuaderno San Martín* (1929)
* *El hacedor* (1960)
* *El otro, el mismo* (1964)
* *Para las seis cuerdas* (1965)
* *Elogio de la sombra* (1969)
* * El oro de los tigres* (1972)
* *La rosa profunda* (1975)
* *La moneda de hierro* (1976)
* *Historia de la noche* (1977)
* *La cifra* (1981)
* *Los conjurados* (1985)
### Masolo

## Mbano na makumisi
* Mbano ya Cervantes
## Mazita o libanda
Riffi Mandanda

**Riffi Mandanda** azali moyambi na motópi ya Kongo-Kinsásá.
## Bɔmɔi
Riffi Mandanda abótama na Le Havre o mokolo ya 11 sanza ya zomi na mobu 1992.  

Azali leki ya Steve Mandanda mpé ya Parfait Mandanda.

## Mangomba ya motópi
* 2010-15: France CAEN 
* 2015-2016 lelo: Ac Ajjacio
## Mbano na makumisi
## Mazita o libanda
* Kasa ya Parfait Mandanda na site ya footballdatabase.eu
* kasa ya Riffi Mandanda na site ya lfp.fr
* ebengi ya Riffi Mandanda na lingomba ya Kongó-Kinsásá
## Mituya ya miké
Le Havre

**Le Havre ** ezali engumba ya Falansia na etuka ya Normandi.
## Bisika
Le Havre ezali engumba ezali na etuka ya Normandi.
## Bato
Na mobu 2013 Le Havre ezalaka na bato 172 074.
## Bonkita
Bonkita ya Le Havre evandéli mingi na Libongo.
### Libongo
Libongo ya Le Havre ezali libongo ya mibalé ya ekolo Falansia na sima ya oyo ya Marseille.
## Mazita o libanda
* Site internet ya Le Havre
## Mituya ya miké
Shnɛ́f (engumba)

**Genéva** ezali engumba ya Swisi. Ezalí mbóka-mokonzi ya Kanton ya Shnɛ́f.
## Lisapo
## Bato
## Bisika
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Dijon

**Dijon** ezali engumba ya ekolo Falansia na etúká ya Bourgogne-Franche-Comté.
## Lisapo

## Bisika

## Bato

## Bonkita
## Mazita o libanda
* Site internet ya Dijon
## Mituya ya miké
Buenos Aires

**Buenos Aires** ezali engumba-mokonzi ya ekolo Argentina
## Lisapo
Kombo ya Buenos Aires na ndínga ya lingála elingi koloba *Mopepe malamu*.
## Bisika
Buenos Aires ezali na likoló mpé monyɛle ya Argentina na etúká ya Buenos Aires.
## Bato
Na mobu 2010 Buenos Aires ezalaka na bato 15 625 084 
## Bonkita
## Mazita o libanda
* Site internet ya Buenosaires
## Mituya ya miké
George Gordon Byron

**George Gordon Byron** azali mokomi mpé montoki ya Británi-Monɛ́nɛ.
## Bomoi

George Gordon Byron abótama na Lóndɛlɛ o mokolo ya 22 sánzá ya yambo mobu 1788.

## Bowéi
Akúfaka  o mokolo ya 19 sánzá ya minéi 1924 na Missolonghi.
## Búku
### Ntoki
* Bardes anglais et critiques écossais (1809)
* La Malédiction de Minerve (1811)
* Souvenirs d'Horace (1811)
### Masolo

## Mbano na makumisi

## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
* Kasa ya Byron na site ya  agora.qc.ca
Bâle (engumba)

**Bâle** ézali engumba ya misató na ekolo o Swisi. 

Ezalí mbóka-mokonzi ya Kanton ya Bâle-Engumba.

Na étando ya 23, 91 km2, engumba loye ézakaki na  bato.
Bâle-Mbóka

**Bâle-Mbóka** (lialemani: *Basel-Landschaft*) ezalí kanton ya Swisi. Mbóka-mokonzi ezalí engumba ya Liestalé.

## Lokótá
Lialemani ezalí nkótá ya letá. Lialemaniki ezalí lokótá ya bato.

## Lisapo
Ezalí kanton ya Swisi bandá o mobú 1501.

## Mambí ma mabelé
Bâle-Mbóka ezalí na yura. Etando ezalí 518 km².
Liestalé

**Liestalé** (lialemaniki: Lieschtel) ezalí engumba ya kanton ya Bâle-Mbóka mpé mbóka-mokonzi ya kanton Bâle-Mbóka.
Shnɛ́f

**[[Swisi]]**
* Engumba:
** Shnɛ́f (engumba)
* Kanton:
** Kanton ya Shnɛ́f

**[[Lisangá lya Bikólo bya Molɔ́ngɔ́]] (LIBIMO)**
* Engumba:
** Shnɛ́f (engumba)
ABBA

**ABBA** ezalákí lingomba ya mindulé ya Swédi 1972 útá 1982.
## Ekélami
Lingomba ya Abba ekélamaka na sánzá ya zomi na moko mobu 1972.
## Bayémbi
*  Agnetha Fältskog
*  Benny Andersson
*  Anni-Frid Lyngstad
*  Björn Ulvaeus
## Palaki na ba nzémbo
* 1973 : *Ring Ring (album)|Ring Ring*
* 1974 : *Waterloo (album)|Waterloo*
* 1975 : *ABBA (album)|ABBA*
* 1976 : *Arrival (album, ABBA)|Arrival*
* 1977 : *The Album (album d'ABBA)|The Album*
* 1979 : *Voulez-Vous*
* 1980 : *Super Trouper*
* 1981 : *The Visitors (album)|The Visitors*
* 2021 : *Voyage*

## Bilili
* 1978 : *Vive ABBA*
* 1984 : *ABBA In Concert*
* 1994 : *Thank You ABBA*
* 1998 : *Essential Stockholm*
* 1999 : *The Winner Takes It All*- Documentaire
* 2003 : * The Definitive Collection*
* 2003 : * ABBA In Concert (DVD)*
* 2003 : *ABBA Gold - Greatest Hits*
* 2004 : * The Last Video*
* 2004 : * Super Troupers - Documentaire*
* 2005 : * Music In Review*
* 2005 : * ABBA The Movie (DVD)*
* 2005 : *The Complete Studio Recordings (ABBA)|The Complete Studio Recordings*
* 2006 : * The Ultimate Review *
* 2006 : * ABBA 16 HITS*
* 2006 : * ABBA Number Ones*
* 2008 : *Mamma Mia*
## Búku
* 2000  ABBA: The Book, Jean-Marie Potiez, Aurum Press Ltd (hardback edition)
* 2001  ABBA La Légende, Jean-Marie Potiez, Universal/Hors Collection site officiel du livre
* 2006  A Tribute To Frida, Jean-Marie Potiez (en collaboration avec Philippe Elan), Schwarzkopf & Schwarzkopf site officiel du livre
* 2007  Abba La Biographie, Frédérique Courcier, France Europe Éditions
* 2008  ABBA: The Scrapbook, Jean-Marie Potiez, Plexus Publishing site officiel du livre
* 2010  ABBA Une légende nordique, Jean-Marie Potiez, Editions Didier Carpentier site officiel du livre

## Mbáno na makumisi
* Mbano ya "*Rock and Roll Hall of Fame*" na mobu 2010.
## Mazita o libanda
* site internet ya ABBA
## Mituya ya miké
Adolphe Dominguez

**Adolphe Dominguez**  "Tata Mobitshe"  azalí moyémbi mpé mokéli loyémbo ya Kongó-Kinsásá. Azalaka moko ya bayémbi ya (Wenge Musica BCBG).

Adolphe Dominguez abótama na Kinshasa o mobú 1966. Ayébání mpé na kombo ya "*Tata*", "*Tata mobitshe*" "*Le grand sapeur*".
Kombo na yé ewúta na mokɛli bilambá Adolphe Dominguez.

Azalí mpé mokɛli ya lingomba ya Wenge Tonya Tonya.

### Ex De Wenge Musica 4x4 B
* "* Voyage mboso*" (Kalayi boeing)
* "*La vie*" (Les anges adorables Vol.1)
* "* La Vérité*" (Pentagone)

### Ex De Wenge Musica Maison mère
* "*Verset Oublier ?*" (Force d'intervention Rapide)
* "*Mission Impossible*" (Force d'intervention Rapide)
* "*Papson*" (Solola Bien)
* "*Heritier*" (Solola Bien)
* "*Voyage-Remix*" (Terrain Eza Miné)

### Album
* Affaire Tonya Tonya (2001)
* Mouna (2002)
* 25 minutes-Jugement Dernier (2004)
* Voyage Cayenne (2006)
* Suspension (2010)
* Intouchable (2013)
* Amitié (2017)
* Pièce contre pièce (2021)
* 12 (2024)

## Anciens Membres De Wenge Tonya Tonya
* Didier Lacoste 2001-2002
* Spino Ladjatence 2001-2002
* Chibida Dumbu 2001-2002 
* Walli Kikomba 2001-2002
* Jitrois Galliano 2001-2003
* Shella Mputu 2001-2004
* Didier Anaconda 2001-2004
* Ilus Matshuda 2001-2004
* Pitshou Malela 2001-2006
* Lisha Shombo 2001-2004
* Bonbon Kojack 2002-2004
* Thierry Finite De 2002-2013
* DVD Musica Valéry 2003-2004
* Danny Mayas 2003-2013 
* Ferrari Awisha 2004-2013
*

### Animateurs
* Brigade Sarbati 2001-2001
* Kerozene Kero 2001-2001
* Washington Libango 2001-2002
* Petit Reagan Chirac 2001-2002 (akufa)
* Diego Cao 2001-2007
 
### [Guitares]
* Mateta Papillon (Guitares Solo, Rythmique) 2001-2005
* Canard Solo (Guitares Solo, Rythmique) 2001-2006
* Hadji Solo (Guitares Solo) 2002-2013

### [Basse]
* Fiston Lusamba Bass (Basse) 2001-2002 (akufa)
* Michel Lumana Bass (Basse) 2001-2002
* America Bass 2001-2008
* Kalo Bass (Basse) 2001-2016

### [Batterie]
* Papy Drum (Batterie) 2001-2002 
* Avril Drum (Batterie) 2001-2015

### [Percutions]
* Mandjeku Mbonda (Congas) 2001-2003 
* Shora Mbonda (Congas) 2001-2002
* Chris Mbonda (Congas) 2001-2016
* Henri Frappe (Congas) 2001-2016 
   
### [Claviers ]
* Julien Mukuna (Synthé) 2001-2003

## Mituya ya miké


## Nkásá o libándá
* Adolphe Dominguez. Discogs
Alain Makaba

**Alain Makaba** azali moyémbi mpé mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Alain Makaba abotamaka o mokolo ya 29 sanza ya minéi mobu 1968

Azali mwana ya clément makaba kayele and matapa helene.
## Palaki na ba nzémbo
### Na palaki ya bato misusu
* "*Zaintoin*" Wake Up Palaki ya Papa Wemba na Koffi Olomide.
* "*Sujet de prières*" Bakala dia Kuba ya Papa Wemba
### Na wenge Musica 4X4
* Fisol   (Bouger Bouger)
* Princesse (Kin e bougé)
* Kitshidja
* Dizo izo (Pentagone)

### Ya yé moko
* "*[[Pile ou Face]]*"
* "''Ya ku Dominer''"

## Mazita o libanda
* Eténi ya bomoi ya Alain Makaba 
## Mituya ya miké
Alain Moloto

**Alain Moloto** (27 sanza ya sambo 1961- 2 sanza ya mibalé 2013) azalaka moyémbi ya boklísto ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Alain Moloto abotamaka na Kisangani o 27 sánzá ya sambo  1961.
## Bowéyi
Akufaka o mokolo ya 2 sánzá ya mwambe mobu 2013.
## Palaki na ba nzémbo
### Palaki na yé moko
# Jésus le Prince Glorieux (1994)
# Les fruits de mes lèvres (2010)

### Palaki na lingomba ya GAEL
# Yahwe Tobelemi (1999)
# Sublime (2001)
# Sublime II (2003)
# 1 heure avec Jésus Christ, Volume 1, Live (2003)
# 1 heure avec Jésus Christ, Volume 2, Live (2004)
# Adorons L'Éternel, Volume 3 (2005)
# 1 heure avec Jésus Christ, Volume 3, Live (2007)
# The best of Gael Vol. 1 (Lingala) (2009) 
# The Best of Gael Vol. 2 (Français) (2010) 
# Live Célébration Gaël (2011)
# Amour Eternel (2011) 
# Je suis - vol.1 (2013)
# Je suis - vol.2 (2014)
## Búku
* "*Louange et Adoration notre culte et notre vie*" Ed Gael (2011)
## Mazita o libanda
* Facebook ya lesamis d'alain moloto
## Mituya ya miké


[Catégorie:Mokrísto moyémbi ya Kongó-Kinsásá]]
Aimé Bwanga

**Aimé Bwanga** azali moyémbi mpé mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Aimé Bwanga azali moko ya bakéli ya Wenge Musica BCBG 4x4.
## Palaki na ba nzémbo
### Ya yé moko
* Humanité (1995)
* Engombi (1997)
* Jugement Dernier (1998)
* Pièce Rare (2001)
* Vert Vert Toleka (2003)
## Bilili
### DVD & VHS Clips
*Humanité (1995)
*Engombi (1997)
*Jugement Dernier (1998)
*Pièce Rare (2001)
*Vert Vert Toleka (2003)
## Mazita o libanda
* Aimé Bwanga na site ya Afrisson
* Track ya Mindulé ya Aimé Bwanga o mokolo ya 12 sanza ya yambo 2002 
* Lisolo ya Wenge Musica na mbokamosika.net
## Mituya ya miké
Aké Loba

**Aké Loba** azalaka mokomi ya mboka ya Kotdivuar. 
## Bomoi
*Gérard Aké Loba* abotamaka na engumba ya Abobo Baoule
## Bowéyi
Akúfaka na Aix-en-Provence o mokolo ya sánzá ya mwambe 2012.

## Búku
*  1960 : *Kocoumbo, l’étudiant noir*, Paris, Flammarion
*  1966 : *Les fils de Kouretcha*, Bruxelles, Éditions de la Francité
*  1973 : *Les Dépossédés*, Bruxelles, Éditions de la Francité
*  1992 : *Le Sas des parvenus*, Paris, Flammarion.
## Mbano na makumisi
* mbáno ya Afríka ya Adelf o mobu 1961

## Mazita o libanda
* Aké Loba na site ya Africlutures
* Site internet ya Aké Loba
* Sango ya Liwa ya Aké Loba na News Abidjan.net

## Mituya ya miké
Blaise Bula

**Blaise Bula** azalí moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Blaise Bula abotama o mokolo ya 22 sanza ya minéi 1967 na Kinsásá. Azalaka moko ya bayémbi ya Wenge Musica BCBG. 
Azalí yaya ya Willy de Boule.

## Palaki na ba nzémbo
### Na wenge Musica
* "*Dodo la Rose*" Bouger Bouger
* "*Eve Sukali*" Kin e bougé
* "*Jessy Chouchou De London*" Kalayi boeing
* "*Masampu*" Les anges adorables Vol.2
* "*Filandu*" Pentagone

### Na wenge Bcbg
* "*Likala Moto*" Titanic

### Ya yé moko
* "*Pondération 8*" (2000) 
* "*Balia Ngando*" (2007)
* "*Le vainqueur des dangers*" (2011)
* "*Rendekita*" (2018)

## Mazita o libanda
* Eténi ya bomoi ya Blaise Bula na universrumba
* Facebook ya Blaise Bula
## Mituya ya miké
Titina Al Capone

**Titina Al Capone** azalí moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Titana azalaka moyémbi ya kala ya Wenge Musica BCBG.

## Palaki na ba nzémbo
### Na Wenge Musica
* "*Kama vuama*" Les anges adorables Vol.2
### Na Wenge BCBG
* "*Tour Eiffel*" Titanic
* "*Le Tenant Du Titre*" Internet
### Na Quartier Latin
* "*Danao*" Affaire d'Etat
* "*Mondoungou*" Danger De Mort 
### Ya yé moko
* No Comment
* Affaire à Suivre
* Elengi Ya Nielele

## Mazita o libanda
* Facebook ya Titina Al Capone
## Mituya ya miké
Musefu

**Musefu** ezali engumba ya ekolo Kongó-Kinsásá na etuka ya Kasai ya Límbe.
## Bisika
Engumba ya Musefu ezali na etuka ya Kasai ya limbé na mabele ya Luiza. 

Ezali na ndelo ya etuka ya Katanga na ya oyo ya Kasai ya Límbe.

## Bato
## Bonkita
Mabele ya Musefu ezali na wolo.

## Mazita o libanda
* [Engumba ya Musefu na site ya getamap.net](http://fr.getamap.net/cartes/democratic_republic_of_the_congo/congo_democratic_republic_of_the_(general)/_musefu/)
* site internet ya Kasai ya límbe
## Mituya ya miké
Bulangéti

**Bulangéti** ezali eteni ya kitendi ya mbeto.
## Ewutéli ya kombo
Kombo ya bulangéti ewuti na ndinga ya anglé "*Blanket*".
## Ekélami
Bulangéti esalémaka na Ntokíya to na nkúngé.

## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Birago Diop

**Birago Diop** azalaka mokomi ya ekolo ya Senegale.
## Bomoi
Birago Diop abotama o mokolo ya 11 sanza ya zomi ya mibalé 1906 na Dakar.
## Bowéyi
Diop akufaka o mokolo ya 25 sanza ya libwa 1989.
## Mbano na makumisi
* Mozwi mbáno ya Afríka ya Adelf  na mobu 1964
## Búku
* "*Contes d'Amadou Koumba*" collection "Ecrivains d'Outre-Mer", ed Fasquelle - 1947; ed.Présence africaine- 1960
* "*Leurres et Lueurs*" Ed.Présence africaine- 1960 
* "*Nouveaux Contes d'Amadou Koumba*" Ed Présence Africaine
* "*La plume raboutée*" Ed présence Africaine 1978
* "*Contes et Lavanes*" Ed Présence africaine - 1963
* "*L'Os de Mor Lam*" Ed N E A- Dakar 1966 
* "*A Rebrousse-temps*" Ed. Présence africaine 1982
* "*A Rebrousse-gens *" ed Présence africaine 1985
* "* Contes d'Awa*" ed N E A - Dakar 1977
* "*Du Temps de ....*""ed l'Harmattan 1987
* "*Et les yeux pour me dire*" ed l'Harmattan 1989

## Kasa ya zolona
* ARNOLD Frédéric, " Moult", in Vie et Langage, n°148, juillet 1964, pp. 383-386.
* BERGEVIN (Daniel de), " Les grands Écrivains africains : Contes et Lavanes, par Birago Diop ", Dakar-Matin 6 du 29 mars 1963.
* BLAIR Dorothy, préface aux Tales of Amadou Koumba, Oxford University Press, London, 1966.
* CHESNEAU Nicole, "Les Nouveaux Contes d'Amadou Koumba par Birago Diop" in bulletin de la Sotafom, 10 février 1959.
* FALL Khady, "De l'oral à l'écrit : les contes d'amadou koumba de Birago Diop et les kinder- und hausmärchen des frères Grimm" , Etudes Germano-Africaines n°4 1986.
* DUVIGNAUD Jean,  "Birago Diop, le poète de la brousse", in Jeune Afrique du 30 juin 1963.
## Mazita o Libanda
* site internet ya Birago Diop
## Mituya ya miké
Alain Mpela

**Alain Mpela ** azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Alain Mpela yoka abotama na mobu 1971. Azali moko ya bayémbi ya Wenge Musica BCBG.
Ayébani mpé na kombo ya "*Afande*", "*Motswa*", "*Tshakulenda *". Azali yaya ya Gecko bouro Mpela.

## Palaki na ba nzémbo
### Na lingomba ya Wenge Musica
* "*Promesse Bouboule*" nzémbo ya mitano na (Les anges adorables Vol.2)
### Na Lingomba ya Wenge BCBG
* "*Procès Mambika*" nzémbo ya mitano na palaki ya (Titanic)
* "*Kap Kapita*" Internet
### Na Bato misusu
* "*Mortel Combat*" na léki nayé Bouro Mpela.
### Ya yé moko
* Intifada (2003)
* Mortel Combat (2005)

## Bilili
* Plaisir Acoustique
## Mazita o libanda
* Kasa ya Alain Mpela na universrumbacongolaise.com
## Mituya ya miké
Armeni

**Armeni** ezalí esé ya Azía.


Yerevan-Republic Square-02-Museum-2019-gje.jpg|Yerevan
Haghartsin-26-Gregorkirche-Muttergotteskirche-2019-gje.jpg|Haghartsin
Zvartnots-16-2019-gje.jpg|Zvartnots
Etchmiadzin-Kathedrale-10-Turm-Detail-2019-gje.jpg|Etchmiadzin
Noravank-Taeuferkirche-04-2019-gje.jpg|Noravank
Noravank-Kreuzstein-24-2019-gje.jpg|Khatchkar
Bobɔ́ngɔ bwa Tulúsi

**Bobɔngɔ́ bwa Tulúsi** (na lokóta ya Falansé *Université de Toulouse*) ezalí okati ya engumba ya Tulúsi na Falansia.

Kélasi mitangamakà na lokóta ya Falansé.

## Biteni ya Boyébi

## Lisanga ya Mituna na Bolùki

## Búku

## Makasa ya boyébi
Tulúsi

Engumba **Tulúsi**, *Toulouse* na lokóta ya lifalansé), ezalí engumba na Falansia. 

## Lisapo
Ezalakí mbóka-mokonzi ya Máni Wisgótí mpé Langdoc.

**Toulouse** ezali engumba ya ekolo Falansia na etúká ya Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées.
## Lisapo

## Bisika

## Bato

## Bonkita
## Mazita o libanda
* Site internet ya Toulouse
## Mituya ya miké
Tundula

**Tundula** ezalí esóbé ya nola. Ezalí na Siberí, Norvej, Finilanda, Kanadá, Alaska, Groenlandi. Banzeté bazalí tɛ́.

## Bilili

Bering Land Bridge NPr Serpentine Hot Springs.JPG|Tundra an der Beringstraße
Alaska Peninsula National Wildlife Refuge Landscape.jpg|Bergtundra in der Arktis Alaskas
Muskox Autumn Colors.jpg | Moschusochsen in der herbstlichen Tundra Alaskas
Northwest Territories tundra stones.jpg|Landschaft in den Nordwest-Territorien Kanadas
Nunavut dyke.jpg|Luftaufnahme der Tundrenlandschaft bei Kivalliq, Nunavut
HBC Ford Lake 1996-08-01.jpg|Verlassene Hütten im (Ukkusiksalik-Nationalpark), Nunavut
Nachvak Fjord Labrador 2008.JPG|Am Nachvak-Fjord im Torngat-Mountains-Nationalpark Labradors
Greenland-sydkap hg.jpg|Tundra bei Sydkap, Kangertittivaq (Ost-Grönland)
Landmannalaugar in summer 2009 (13).jpg|Wiesentundra beim isländischen Landmannalaugar
Spitsbergen reindeer02.jpg|Spitzbergen-Rentier auf der gleichnamigen Insel
SH101771.JPG|Moostundra auf Franz-Josef-Land
Bierikjåhkå Sarek.JPG|Bergtundra (Fjäll) in Nordschweden
Mountain landscape in the Circumpolar Urals.jpg|Bergtundra im Ural
Bolshezemelskaja tundra 1.JPG|Tundralandschaft im europäischen Teil Russlands
Kara-river.jpg|Am Unterlauf des Kara-Flusses in Russland
Tundra in Siberia.jpg|Tundra bei Dudinka am Jenissei in Sibirien
Wandern Schweiz auf Cassons bei Flims.jpg|Frostmusterboden in der alpinen Stufe der Schweizer Alpen
Tibet - Trek 2 - 32 plateau and some sun (150305984).jpg|Tundrenartige Gebirgsvegetation im Himalaya
IslaBridges1.jpg|Antarktisches tundraähnliches Moor auf den Inseln südlich von Feuerland
Kerguelen RallierDuBatty edit.jpg|Subantarktische Wiesentundra und auf den Kerguelen
Saxifraga oppositifolia 14-98-45.jpg|Gegenblättriger Steinbrech
Rhododendron lapponicum 1999-07-07.jpg|Lappland-Alpenrose
Taymyr Ust-Port Mammutknochen 200008040040.jpg|Mammutknochen aus der Tundra bei Ust-Port am Jenissei
Kittiwake Cape Graham Moore 7 1995-06-10.jpg|Dreizehenmöwen auf den Klippen von Cape Graham Moore (Südostspitze der Bylot-Insel an der Baffin Bay)
Spheniscus magellanicus burrow 2.jpg|Zwei Magellan-Pinguine auf den Falklandinseln
Colony of aptenodytes patagonicus.jpg|Königspinguine in der südgeorgischen Wiesentundra
Klimawandel Expriment Abisko.JPG|CO2-Begasungs-Experiment der Naturwissenschaftlichen Station Abisko (Nordschweden) in einem Tundramoor am Torneträsk
Vientiane

**Vientiane** ezalí mbóka-mokonzi ya Laos.

## Gallery

File:Pha_That_Luang,_Vientiane,_Laos.jpg| 
File:Wat Si Muang.jpg| 
File:Vat Phra Kèo.JPG|
Dili

**Dili** ezalí mbóka-mokonzi ya Timor ya monyɛlɛ.

## Gallery

Gouverneurspalast klein 2002.jpg|Ndáko ya guvɛnɛmá.
Timor Leste Nacional Stadion.jpg|Stade national, agrandi et rénové en 2012.
Timor oriental dili.svg|Plan de ville.
PT Dili 1952-1975 COA.svg|1952-1975
Sucos Dili.png|
Bobongoli na shimi

Bobongoli na shimi ezali bobongwami ya bisimbamaka. Na tango ya bobongoli esalamaka, bizali ya shimi lokola atomi, iyoni to molekili ebongwamaka. Biloko oyo ezalaki na ebandeli, babengaka yango bibongolana. Biloko oyo esalamaka, babengaka yango : bisalami. Uta na tango ya bakoko na biso na Kemet, eyebanaki ete : nyonso ebongwamaka, eloko moko te ebungaka. yango nde na shimi, tobengaka : mobeko ya bobateli bisimbamaka.

Babobongolani na shimi etindaka esimbamaka (matière) ébongwama motindo na yango ya shimi.
Azía ya Katikáti

**Azía ya Katikáti** ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o katikáti ya yangó. Bisé ya Azía ya Katikáti bazalí Afganistáni, Kazakstáni, Kirghizistáni, Uzbekistáni, Rusí,Tazikistáni mpé Turkmenistáni.
Azía ya Sidi

**Azía ya Sidi** ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o sidi ya yangó. Bisé ya Azía ya Sidi bazalí Bángaladɛ́si, Butáni, India, Madívi, Nepáli, Pakistáni mpé Sri Lanka.
Azía ya Monyɛlɛ

**Azía ya Monyɛlɛ** ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o monyɛlɛ ya yangó. Bisé ya Azía ya Monyɛlɛ bazalí Sína, Hong Kong, Koré ya Nola, Koré ya Súdi, Zapɔ́, Makau, Mongolí mpé Taiwan.
Azía ya Súdi-Monyɛlɛ

**Azía ya Súdi-Monyɛlɛ** ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o Súdi-Monyɛlɛ ya yangó. Bisé ya Azía ya Súdi-Monyɛlɛ bazalí Brunei, Indonezí, Kamboji, Laos, Malesí, Myanmar (Birmani), Filípino, Singapur, Thailandi, Timor ya monyɛlɛ mpé Vietnami.
Esanga ya Man

**Esanga ya Man** ezalí esanga kati káti ya esanga ya Británi-Monɛ́nɛ mpé esanga ya Irlandí o lombú ya Irlandí.
Danyo Ilunga

**Danyo "Dibuba" Ilunga**  azalí mobɛ́ti bibɔtú wa Congo. Abótámí o mokɔlɔ 31 sánzá ya liboso 1986 na Kinshasa o Congo.
Wenge Musica Maison Mère

**Wenge Musica Maison Mère** ezalí lingómbá lya mindule ya Kongó-Kinsásá óyo esimbami na maboko ya moyémbi Werrason.

## Ekélami
*Wenge Musica Maison Mère* ekélami na bokabwani ya Wenge Musica BCBG o mobu 1997.

## Batébi mindulé
### Bayémbi
* Werrason
* Adolphe Dominguez
* Ferre Gola
* Baby Ndombe
* Adjani Adjedje 
* Serge Mabiala
* JDT Mulopwe
* Didier Lacoste
* Aimelia Lias
* Kabose Bulembi
* Héritier Watanabe
*Teka Diobanza 
*Jitrois Galliano 
*Eboa Lotin 

### Batébi lindanda
* Japonais Maladi
* Didier Masala
* Flamme Kapaya
* Christian Mwepu
* Patient Kusangila
* Burkina Faso 
* Otis Lumumba 
* Polystar Coréen 
* Mayi Ndombe 
* Pikas Mbayabo 
* Mimiche Bass
* Michel Bass 
* Koko Kimbangu 
* Christian Solo
* Bikorine Makaba
* Sarah Solo

### Drum
* Papy Kakol 
*Cambodge Motul 
*Nicolas Waga Kakol 

### Batalaku
* Bill Clinton Kalondji
* Celeo Scram
* Roi David
* Kene Kene
* Brigade Sarbati
* Prince d'Angola
* Bercy Muana

### Batébi Mbonda
* Ali Mbonda
*Awulu Wala Mbonda 

## Bokabwani
O mobu 2004, Bayémbi Ferre Gola, Jdt, Bill Clinton Balongwaka Wenge Musica Maison Mère pona ko sala ya bango lingomba o kombo ya Les Marquis de Maison Mère.

## Palaki

# Force d'intervention rapide (1998)
# Solola Bien(1999)
# Terrain Eza Miné (2000)
# Kibuisa Mpimpa (2001)
# À la queue leu leu (2002)
# Tindika Lokito (2003)
# Alerte Générale (2004)
# Témoignage (2005)
# Sous-Sol (2006)
# Temps Présent, Mayi ya Sika (2008)
# Techno Malewa Sans Cesse (2009)
# Diata Bawu (2011)
# Techno Malewa Sans Cesse Suite et fin (2011)
# Satelitte+2 (2012)
# Éducation (2013)
# Attentat Saviana (2013)
# Flèche Ingeta (2014)
# Sans Poteau (2015)
# Bonne Année La Zamba Playa (2016)
# 7 Jours de la Semaine (2017)nouvel album

## Mabina
* "Mbuji Mayi-Kananga"
* "Helicoptère"
* "Tatu Kansebu"
* "Kilumbu kia kiesse"
* "Sous-Marin"
* "Koyimbiko"
* "Kotiko"
* "Kingotolo"
* "Phénomène"
* " Fwengi"
* "Kibongila"

## Mazita o libanda
* Palaki Ya Wenge Musica Maison Mère na site ya Itunes https://itunes.apple.com/fr/artist/wenge-musica-maison-mere/id309943981

## Mituya ya Miké
Solola Bien

**Solola Bien**  ezali páláki ya mibalé ya Wenge Musica Maison Mère.
## Ekélami
Ekélami na JPS PRODUCTION na mobu 1999. Solola bien ezali palaki na ba nzémbo Zomi

## Ba nzémbo
# "Solola Bien"  Ngiama Makanda (Werrason)
# "Cresois"  (Ali Mbonda)
# "Papson"  Ngiama Makanda (Werrason)
# "Koffi ayina"  Ngiama Makanda (Werrason)
# "Vita-Imana"  (Ferre Gola) 
# "Likama"  (Didier Massela)
# "Augustine"  Ngiama Makanda (Werrason)
# "Rendez-vous manque"  Ngiama Makanda (Werrason)
# "Robert Basende"  (Japonais Maladi)
# "Heritier"  (Adolphe Ebodja)

## Bayémbi
* Werrason
* Adolphe Dominguez (Elongo Lodi)
* JDT Mulopwe 
* Didier Lacoste
* Baby Ndombe
* Serge Mabiala
* Adjani Sesele
* Ferre Gola

## Ba béti lindanda
* Japonais Maladi (solo, mi-solo, rythmique)
* Flamme Kapaya (solo, mi-solo, rythmique)
* Patient Kusangila (rythmique, mi-solo)
* Didier Massela (basse)

## Drum
* Papy Kakol Sebondo

## Mbonda
* Ali Mbonda

## Atalaku
* Celeo Scram
* Bill Clinton Kalonji

## Mazita o libanda
* https://web.archive.org/web/20170518002852/http://www.koraawards.com/fr/musique/focus-werrason/
* https://web.archive.org/web/20171217183235/http://www.kasaflo.net/artistes/liste/werrason/biographie.htm
## Mituya ya miké
Étienne Tshisekedi

**Etienne Tshikedi Wa mulumba** azalaka moí ya politiki mpé Moyángeli wa yambo o ekolo ya kongó-Kinsásá.
## Bomɔi
Etienne Tshikedi abotama na Kananga o mokolo ya 14 sánzá ya zomi na mibalé mobu 1932.
## Kélasi
Tshikedi Wa Mulumba atanga na Bobɔ́ngɔ ya Lovanium bisika asilisaka kélasi na yé na bokomi dokotolo ya mibéko.Ye pe moto liboso ya kozwa ngala wana na Kongó-Kinsásá.

## Lotómo ya bokonzi
* 29 sánzá ya libwa – 1er sánzá ya zomi na mibalé 1991: Moyángeli wa yambo 
* 15 sánzá ya mwambe 1992 – 18 sánzá ya misato 1993: Moyángeli wa yambo 

## Mosala na Leta na Kongo-Kinsasa
Etienne Tshisekedi azalaki moto ya ministre ya nakati na nse Mokonzi Mobutu na mbula 1965.

Sima na lidusu na Mokonzi, Etienne Tshisekedi azalaki kotele mela Mokonzi Mobutu na mbula 1980. Libota na ye atikalaki na mboka na Poto.

Etienne Tshisekedi azalaki Ministre ya yambo na mbula 1991, sima na 1992.

## Kufa
Etienne Tshisekedi akudeki na Bruxelles po na komisalisa na sambo mobu 2014. Akufaka na bokono na engumba ya Bruxelles o mokolo ya 1 sánzá ya mibalé mobu 2017.

Ebenbe ekoya na mboka Kongo o mokolo ya 30 sanza ya mitano mobu 2019. Bakundaki sima ya milulu.

Na mbula 2019, Félix Tshisekedi, mwana ya Etienne Tshisekedi baponaki ye Mokonzi ya mboka Kongo. 
## Búku
### Búku
* {fr} Etienne Tshisekedi Wa Mulumba "Le peuple d'abord" 

### Búku ya bato misusu
* Dieudonné Ilunga Mpunga, *Étienne Tshisekedi : le sens d'un combat*, l'Harmattan, Paris, 2007, 202 p.  
* Évariste Tshimanga Bakadiababu, *Tshisekedi ou Le combat pertinent pour libérer le Congo-Zaïre ? : questions à l'UDPS*, l'Harmattan, Paris, 2006, 105 p. 
* Mwamba Tshibangu, Alexis Kabambi "Étienne Tshisekedi, la trajectoire vers la présidence" Editions L'harmattan 
## Mazita o libanda
* Site internet ya UDPS
* Mususu ya UDPS

## Etatólí
Internet (Páláki)

Internet L'album De  JB Mpiana Et Wenge BCBG. 2001 

SIMON MUSIC  2001

=Album "Internet "=
(Disc 1) 

1 Internet  (JB Mpiana)

2 Kap Kapita   (Alain Mpela)

3 Bea Zodeguem"  Ngiama Makanda (JB Mpiana)

4 L'espoir De Chigago  (Ficarre Mwamba)

5 Jeannette"  (JB Mpiana)

6 Love Air Line   (Jules Kibens)

7 Tshico Londonien (Toutou Caludji)

8 Pacte Divin (Seguin Mignon Maniata)

9 Sans De Toucher   (JB Mpiana)

(Disc 2)

10 Le Tenant Du Titre (Titina Alcapone)

11 Le Duo De Paris  (Chai Ngenge Ibuba)

12 Sens Unique (Theo Bidens)

13 Feux D'artifices  (JB Mpiana)

14 Persecution  (JB Mpiana)

15 Fleur L'amour  (Rio Kazadi)

16 Consolation  (JB Mpiana)

[Chanteurs]

* JB Mpiana (Chanteur)
* Alain Mpela (Chanteur)
* Jules Kibens (Chanteur)
* Chai Ngenge Ibuba (Chanteur)
* Rio Kazadi (Chanteur)
* Tutu Caludji (Chanteur)
* JDL Loko (Chanteur)
* Bikou Le Brun (Chanteur)
* Richard Mukena (Chanteur)
* Bogus Bompema (Chanteur)

[Guitares]

* Coco Pinacolada (Guitares Solo,Mi-Solo,Rythmique)
* Ficarre Mwamba (Guitares Solo,Mi Solo)
* Alba Accompagnero (Guitares Rythmique)

[Bassistes]

* Sunda Bass (Basse)

[Batteries]

* Titina Alcapone (Batteur)
* Seguin Mignon Maniata (Batteur)

[Congas]

* Jimmy Mbonda (Congas)
* Séguin Mignon Maniata (Congas)

[Animateurs]

* Tutu Calugi(Animateurs)
* Gentamicne Lissimo (Animateur)
* Killimandjaro Clinton Kalonji (Animateur)

[Synthétiseur]

* Theo Bidens (Synthé)
* Eric Synthé(Synthé)

[Absences Des Musiciens]
* Abigael Shaggy (Chanteurs)
* Armen Ngolo (Chanteur)
* Chikito Mutakatif (Chanteur)
* Didi Kalombo (Chanteur)
* Djo Lokiss (Chanteur)
* Dolin Masengi (Chanteur)
* Erick Kabuya (Chanteurs)
* Jessan Sakoko (Chanteurs)
* Yondi Okosha (Chanteur)
* Blaise Élément (Danseurs)
* Mulala Mule Rouge (Danseurs)
* Apiss Volcan (Animateur)
* Cellulaire Vanga (Animateur)
* Bic Rouge (Guitares Solo,Mi Solo)
* Fede Tchibangou (Guitares Rythmique)
* Pathy Moleso (Guitare Solo, Mi-Solo)
* Champions Djikapela Esthétique (Batterie)
* Cédric Guezula (Synthé)
Titanic (Páláki)

Titanic Wenge BCBG.

1 Titanic" (Tutu Caludji)
2 R.D.C "  (JB Mpiana)
3 Barracuda"  Ngiama Makanda (Alain Makaba Prince)
4 Omba"  Ngiama Makanda (Maître Ficarre)
5 Procès Mambika"  (Alain Mpela Afande)
6 Likala Moto"  (Blaise Bula)
7 Tour Eifel" (Titina Al capone)
8 Champion Kapangala" (JB Mpiana)
9 Libération "  (Aimelia Lias)
10 Serge Palmi"  (Burkina Faso Mbokaliya)

[Chanteurs]

* JB Mpiana (Chanteurs)
* Alain Mpela (Chanteurs)
* Blaise Bula (Chanteurs)
* Aimelia Lias (Chanteurs)

[Guitares]

* Alain Makaba Prince (Guitares Solo,Mi Solo,Rythmique)
* Fi carre Mwamba (Guitares Solo,Mi Solo)
* Burkina Faso Mboka Liya (Guitares Solo,Mi Solo)
* Patient Kusangila (Guitares Rythmique)
* Zumangana Fiston (Guitares Rythmique)

[Basse]

* Patient Kusangila (Basse)
* Prince Alain Makaba (Basse)

[Congas]

* Séguin Maniata (Congas)
* Naisice Konga(Congas)

[Batterie]

* Titina Al Capone(Batterie)
* Seguin Mignon Maniata (Batterie)

[Animateur]

* Tutu Caludji(Animateur)

[Synthe]

*Theo Bidens (Synthé)

[Absences Des Musiciens]

* Chai Ngegne Ibuba (Chanteur)
* Jules Kibens (Chanteur)
* Rio kazadi (Chanteur)
* Alba Accompagnero (Guitares Rythmique)
* Sunda Bass (Basse)
* Bijdana Vungu Champions (Animateur)
* Héritier Watanabe (Chanteur)
* Mulala Mulé Rouge (Danseurs)
Ya ku Dominer

**Ya ku dominer**  ezali páláki ya mibalé ya Alain Makaba.
## Ekelami
### Ba nzembo
# * Ya ku dominer*
# * Kisakata *
# * Code moral*
# * Zonga*
# * Ozwi Esika*
# * Parfum Sukali*
# * Mwana A' Congo*
# * Wemina*
# * Signe Des Temps*
# * Ngala Na Biso*
# * Awa Oke*
# * A Jamais Dans Mes Bras*
# *Bikisa Biso*

## Bayembi
* Alain makaba
* De bleu Kinanga
## Atalaku
* Sangoku
## Mazita o libanda
Pile ou Face

**Pile ou Face**  ezali páláki ya Yambo ya Alain Makaba.

## Ekelami
### Ba nzembo
* * Pile ou Face"
* *Droit de Vivre*
* *Fi-Sol*
* *Inoubliable*
* *Nandagwe*
* *Kaka Pasi*
* *Chance*
* *Tchane*
* *Call me up*
* *Inoubliable (Instrumental)''

## Bayembi
* Alain Makaba
* JB Mpiana
* King Kester Emeneya
* Dindo Yogo
* Sam Mangwana

## Atalaku
* Roberto Nkokota
* Tutu Calugi
## Mazita o libanda
Black Bazar (Páláki)

**Black Bazar** ezali Pálaki ya ba nzembo ya bayembi Sam Tshintu na Modogo Abarambwa ekelama osima ya buku ya Alain Mabanckou.
## Ekelami
Pálaki ya Black Bazar ebimaka o mobu 2012.
### Ba nzémbo
# *Black Bazar Face A *
# *Kinshasa-Havana*
# *Black Romance *
# *Black Bazar Face B *
# *Caro Amor*
# *Madame la Chance*
# *Dans Mes Veines *
# *Boussole*
# *Fantastic*
# *Fessologue*

## Bayembi
* Sam Tshintu
* Modogo Abarambwa
## Babéti Lindanda
* Cain Madoka 
* Beniko Popolipo
* Michel Lumana
* Simolo Katondi (Drum)
* Denzu Mbonda (Mbonda)

## Atalaku
* CNN Kombe
## Mazita o libanda
* Lisolisi ya Alain Mabanckou na bobimi ya palaki ya Black Bazar
* Pálaki ya Black Bazar na site ya lusafrica.fr
* Boyoki ya Pálaki Black Bazar na site ya chartsinfrance.net
## Mituya ya miké
Black Bazar Round 2

**Black Bazar Round 2** ezali Pálaki ya ba nzembo ya bayembi Sam Tshintu na Modogo Abarambwa ekelama osima ya buku ya Alain Mabanckou.
## Ekelami
Pálaki ya Black Bazar ebimaka o mobu 2013.
### Ba nzémbo
# *Black Bazar Round 2 *
# *Mystic Bazar*
# *Beau Gosse*
# *Bela Mambo *
# *Sweet Home*
# *Un peu de toi*
# *Songa Flesh*
# *Combo Congo*
# *Zabouka*
# *Black mani*
# *Bala bala*
# *Les Jaloux vont maigrir*
# *Black Bazar Round 2 * (Version radio)

## Bayembi
* Ballou Canta
* Pim's Lomena
* Karashika 
* Soleil Wanga

## Babéti Lindanda
* Cain Madoka 
* Beniko Popolipo
* Michel Lumana
* Do Akongo 
* Olivier Tshimanga 
* Flamme Kapaya 

## Atalaku
* Roi David

## Mazita o libanda
* Lokasa ya mayé matalaka palaki Black Bazar na site ya pageafrik.info
* Palaki ya Black Bazar Round 2 na site ya Musicme.com
## Mituya ya miké
Šiprage

**Šiprage** ezalí mokonzi ya Bosnia na Erzegovina.
## Climat

## Populasión

## Galleria

|Plan (18,42 x 14.2 m) Roman basilica, 5. century
|One of two last stećak, 12. century


## Reference
Jean Tokole Ilongo

**Jean Ilongo Tokole** azalí moyángeli-etúká wa yambo wa etúká ya Tshopo. Apɔnakí o mársi 2016. Bopɔni kobɔngisakí na CENI.

## Boyékoli
Jean Ilongo Tokole est diplômé de l'Institut facultaire agronomique de Yangambi

## Bomɔi bwa yɔ́ mɔ̌kɔ́
Jean Ilongo Tokole azalí abálá.

Azalí na Kisangani, mbóka-mokonzi ya etúká.

## Références
Ntángo ya molɔ́ngɔ́

**Ntángo ya molɔ́ngɔ́ (UTC)** tǒ **Ntángo ya Greenwich (GMT)** (*Coordinated Universal Time* na lokótá Lingɛlɛ́sa) ezalí ntángo na Londoni.

* *Ntángo ya Kinsásá* ezalí UTC + ngonga mɔ́kɔ́.
* *Natángo ya Lubumbashi* ezalí UTC + ngonga míbalé.
Wikimedia Commons

**Wikimedia Commons** ezalí ebómbelo ya elílíngi na Wikipedia na lokótá la bokɛsɛni.

Bazalí 38 000 000 elílíngi na Wikimedia Commons.


Fichier:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|Bild des Jahres 2006: Polarlicht am Bear Lake in der Eielson Air Force Base, Alaska, Vereinigte Staaten.
Fichier:Broadway tower edit.jpg|Bild des Jahres 2007: Broadway Tower in  Cotswolds, Vereinigtes Königreich.
Fichier:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|Bild des Jahres 2008: Pottok-Ponys, Spanien.
Fichier:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|Bild des Jahres 2009: Sikh-Pilger beim Goldenen Tempel in Amritsar (Indien) nach einem rituellen Bad.
Fichier:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|Bild des Jahres 2010: Very Large Telescope der Europäischen Südsternwarte.
Fichier:Lake Bondhus Norway 2862.jpg|Bild des Jahres 2011: Blick auf den Bondhus-See in Norwegen.
Fichier:Pair of Merops apiaster feeding.jpg|Bild des Jahres 2012: Bienenfresser *(Merops apiaster)*.
Fichier:Glühwendel brennt durch.jpg|Bild des Jahres 2013: Glühwendel.
Fichier:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|Bild des Jahres 2014: Schmetterlinge trinken die Tränen von Schildkröten in Ecuador.
Fichier:Pluto-01_Stern_03_Pluto_Color_TXT.jpg|Bild des Jahres 2015: Pluto.


## Tála mpé
*  commons.wikimedia.org
Lisoló

## Ndimbola
lisolo ewuti na likelelo "kosolola" oyo elakisi kobeta masolo. 
lisolo ezali bokaboli makanisi na nzela ya balobeli, makomi to mpe balolengi misusu pona bopesi to bozwi basango okati na bato mibale to mingi

## Bolamu ya lisolo

1.  Epesaka na moto makoki ya koyebisa basusu makanisi na ye ;

2. Esungaka na bokolisi bolingo okati na bato ; 

3. Ebakisaka makanisi mpe mayele ;

4.  Esungaka na boyebani ; 

5. Mpe misusu...
Huldrych Zwingli

**Huldrych Zwingli** (1 yanwáli 1484 - 11 ɔkɔtɔ́bɛ 1531) ezalí mobandisi wa Ekeléziya ngɛlɛ́sa ya Tsúri (Swisi)..
Henri Bullinger

**Henri Bullinger** (18 yúli 1504 - 17 sɛtɛ́mbɛ 1575) azalakí mokitani wa Huldrych Zwingli na Ekeléziya ngɛlɛ́sa ya Tsúri.
Ubuntu

**Ubuntu** ezalí litámbwisi-mokonzi lya Afríka na kompíta. Ezalí ofelé.

## Tála mpé
* ubuntu.com

* Edubuntu
* Kubuntu
* Lubuntu
Microsoft Windows

**Windows** (*lininísa* na lingɛlɛ́sa) ezalí litámbwisi-mokonzi lya Microsoft na kompíta. 

## Tála mpé
*
Mac OS

**MacOS** (*Macintosh Operating System* tǒ *litámbwisi-mokonzi Macintosh* na lingɛlɛ́sa) ezalí litámbwisi-mokonzi lya Apple na kompíta.

## Tála mpé
*
Linux

**Linux** ezalí litámbwisi-mokonzi nsɔ́mí na kompíta. Ezalí ofelé.

## Tála mpé
* Ubuntu
* FreeBSD
Pingwini

Pingwini ezalí ndɛkɛ ya Antartika. Epumbwí téé, enyanyí mpé epumbwí na máyi.


Aptenodytes forsteri -Snow Hill Island, Antarctica -adults and juvenile-8.jpg|Deux manchots adultes encadrant leur petit
Penguinu.jpg|Manchot à jugulaire qui marsouine
Pygoscelis antarctica trying to get to iceberg.wmv.OGG|Colonie de *Pygoscelis antarticus* sur un iceberg.
Kaiserpinguinjunges.jpg|Petit Manchot Empereur
Bruno Tshibala

**Bruno ** azalí moí-politíki mpé mbulamatári wa Kongó-Kinsásá bandá mokɔlɔ 7 sánzá ya nsambo 2017.

## Mituya ya miké
Ekeléziya

**Ekeléziya** ezalí lingómbá lya bato bazalí na boyambi loléngé lɔ̌kɔ́.

## Tála mpé
* Ekeléziya katolike
* Ekeléziya ɔtɔdɔ́kisi
* Ekeléziya ya misíoni
Sakramɛ́ntu

**Sakramɛ́ntu** ezalí 

## Ekeléziya katolike
Na ekeléziya katolike bazalí sakramɛ́ntu nsambo:
# Batísimu
# Nkótísá
# Ukarístia
# Ntúbélá
# *Onction des malades
# Bokúli bonganga (*Diacre, Sángó mpé epísikɔ́pɔ)
# Bolóngani
Cyprien mpé Daphrose Rugamba

**Cyprien** (1935-1994) mpé **Daphrose Rugamba** (1944-1994) bazalakí limbalé katolike koboma o 6 aprili 1994. Bazalakí babandisi ba Lingómbá Emmanuel na Rwanda.
Martíru

**Martíru** azalakí moto ya mpási, azalí konyɔ́kwama míngi.

## Martíru ya Kóngo-Brazzaville
* Epísikɔ́pɔ wa lokúmu Émile Biayenda († 18 marsi 1977)

## Martíru ya Kóngo-Kinsásá
* P. Joseph Schürmann, SCJ (1882-24. Aprili 1951, Mokaria)
* Klementina Anoalite Nengapeta (1941-1964)
* Mgr Munzihirwa, † Bukavu 1996
* Floribert Bwana Chui bin Kositi, (1981-2007)

### Wamba 1964
P. Henricus van der Vegt, P. Josephus Tegels, P. Franciscus ten Bosch, P. Joannes de Vries, P. Henricus Hams, P. Petrus v. d. Biggelaar, P. Joannes Slenter, P. Gerardus Nieuwkamp, Br. Damianus Brabers, Fr. Josephus Vanderbeek, Br. Aloisius Paps, P. Carolus Bellinckx, P. Leonardus Janssen, P. Cristianus Vandael, P. Clemens Burnotte, P. Jacobus Moreau, Br. Andreas Laureys, P. Hermanus Bisschop, P. Josephus Conrad, P. Joannes Trausch, P. Amor Aubert, P. Henricus Verberne, P. Arnoldus Schouenberg, Br. Arnolfus Schouenberg, P. Gulielmus Vranken, P. Hieronimus Vandemoere, Mgr. Joseph Wittebols, P. Bernardo Longo

### Uvira 1964
Albert Joubert, Luigi Carrara, Giovanni Didonè, Vittorio Faccin

## Martíru ya Rwanda
* Cyprien mpé Daphrose Rugamba († 7. April 1994)
* Evariste Kagorora († 11. April 1994)

## Martíru ya Uganda

* Santu Yozefu Mkasa Balikuddembé († Nakivubo, 15. November 1885)
* Santu Andele Kaggwa († Munyonyo, 26. Mai 1886)
* Santu Ponziano Ngondwe († Ttakajjunge, 26. Mai 1886)
* Santu Dionigi Ssebuggwawo († Munyonyo, 26. Mai 1886)
* Santu Atanasio Bazzekuketta († Nakivubo, 27. Mai 1886)
* Santu Gonzaga Gonza († Lubowa, 27. Mai 1886)
* Santu Mattia Mulumba († Kampala, 27. Mai 1886)
* Santu Noè Mawaggali († Mityana, 31. Mai 1886)
* Santu Charles Lwanga († Namugongo, 3. Juni 1886)
* Santu Achilleo Kiwanuka († 3. Juni 1886)
* Santu Adolf Mukasa Ludigo († 3. Juni 1886)
* Santu Ambrosius Kibuuka († 3. Juni 1886)
* Santu Kizito (*1872, † 3. Juni 1886)
* Santu Lukas Baanabakintu
* Santu Giacomo Buuzabalyawo
* Santu Gyaviira
* Santu Anatolio Kiriggwajjo
* Santu Mukasa Kiriwawanvu
* Santu Mugagga
* Santu Bruno Sserunkuuma
* Santu Mbaga Tuzinde
* Santu Yohanne Maria Muzei († Mengo, 27. Januar 1887)
Sato ya Beaumaris

**Sato ya Beaumaris** ezwami o esanga Anglesey, o Ekólo Wali, na engumba Beaumaris. Botongami na yango ebandaki o mobu 1295, sima ya bozwami (conquête) ya Ekólo Wali na mokonzi Édouard Ier. 

Misala mitambusamaki na architecte savoyard Jacques ya Saint-Georges. Les travaux, mpe esengaki misolo ebele. Misala misukaki kino o mobu 1330 kasi sato esilaki te.

## Lisolo
### Bonkámá XIII mpe XIV
Bitulba okati ya ba nkumu ya mboka Wali mpe ba konzi ya Ingetele mpo na bozwi (contôle) ya etando ebandi o mobu  1070

### Bonkámá XV kino XXI

* Na mobu 1400,  Owain Glyndŵr atambusi botomboki mpo na bokonzi ya ba i ekolo Ingɛlandi o Nordi ya Ekólo Wali. Sato ya Beaumaris ekwei o maboko ya ba tomboki na mobu 1403. Sato ezongaki o maboko ya basoda ya Ingɛlandi o mobu 1405.
* Na mobu 1642, botomboki ya ingetele ya liboso mobandi o kati ya bato ya mokonzi Charles Ier mpe ba *Têtes-Rondes*, bato ya *Parlement*
* Na mobu 1925, *baronnet* Richard Williams-Bulkeley a pesi Beaumaris o Bulo ya misala (*Bureau des Travaux*) oyo abandisi manáka munene ya bobongisi.

## Botongi

Botongami ya sato esila te, kasi soko esilaki, elingaki elandana solo na sato ya Harlech. Bitonga mibale eye bazali na *plan* oyo elanda na bokesi ,ingi mpenza te
Baferme ya Hälsingland etiama fololo

**Baferme ya Hälsingland etiama fololo** bizali moko ya biloko ya Unesco na Swési biye mi bakisamaki na 2012.
## Molɔngɔ́ ya baferme
Baferme nsambo oyo ebakisama na liste ya biloko ya Unesco o mobu 2012 bangoyo:
* Bommars, na Letsbo, na komíni  ya Ljusdal ;
* Erik-Anders, na Söderala, na komíni  ya Söderhamn ;
* Fågelsjö Gammelgård, na Fågelsjö, na komíni  ya Ljusdal ;
* Gästgivars, na Vallsta, na komíni  ya Bollnäs ;
* Jon-Lars, na Alfta, na komíni  ya Ovanåker ;
* Kristofers, na Järvsö, na komíni  ya Ljusdal ;
* Pallars, na Alfta, na komíni  ya Ovanåker.

## Bilili


Bommars 03.JPG|Bommars
Erik-Anders 1.jpg|Erik-Anders
Fågelsjö gammelgård 01.jpg|Fågelsjö gammelgård
Hälsingegården Gästgivars.jpg|Gästgivars
Jon-Lars exteriör.jpg|Jon-Lars
Kristofers.JPG|Kristofers
Pallars huvudbyggnad.jpg|Pallars


## Lien externe
* Fermes décorées de Hälsingland na site ya Unesco
Parke ya Virunga

**Parke ya Virunga**, kala Parke Albert, ezali parke ya kala ya Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki oyo ekalamaki uta mobu 1925. Ezali na nkita minga na bonyama mp bozamba na yango. Des traces d'okapis y ont par ailleurs été récemment observées. Parke ezuwami na Est ya Kongo Kinsasa mpe ezipi ndambo ya bangomba Virunga mosika te na Rwanda mpe Uganda. Ekotaki omolongo ya patrimwane ya Unesco o mobu 1979 mpo na bonyama mpe bozamba na yango malamu.

## Lisitwale
Bototngami ya parke ya Virunga elandani na makambo mibale ya minene oyo ezalaki liboso na yango.Na ebandeli, nkumu Léopold ya mibale a kelaki na 1889 reserve ya koboma nyama mpon na kobatela banzɔku na bo bomi ya mabe.Na mbisa likanisi ya  Carl Akeley, oyo lilita ezuwami na parke, ya botongi tɛmpɛlɔ́ o Virunga, na sima ya missio na ye ya ya bolukiluki (exploration) oyo asalaki o Kivu na 1921..
Parke ya Virunga ezali parke ya liboso na Afrika ko landana na boumeli. Ekelamaki le 21 avril 1925 na kombo parke Albert ya yambo (nkumu ya babelge)|Albert]].

## Bonyama
* Mikomboso ná makako
* Ba liya kaka misuni (carnivores)
* Ba ongule (Ongulés)
* Nyama-nkɛkɛ
* Bandeke
## Bozamba

Okokuta *Oleaceae*
## Bilili

File:Virunga National Park-107996.jpg|
File:Virunga National Park-107997.jpg|
File:Virunga National Park-108016.jpg|
File:Virunga National Park-108017.jpg|
File:Virunga National Park-108020.jpg|
File:Virunga National Park-119499.jpg|
File:Virunga National Park-119501.jpg|
File:Virunga National Park-119502.jpg|
File:Virunga National Park-119503.jpg|
File:Virunga National Park-119504.jpg|
File:Virunga National Park-119505.jpg|
File:Virunga National Park-119507.jpg
File:Virunga Mountain Gorilla 1.jpg|Gorilles de montagne
File:Bukima Patrol Post.jpg|Kaa Bukima ezwami na  bangomba Mikeno, efandelo ya mikomboso ya ngomba kongo
File:Ruwenzori Mountains Virunga National Park.jpg|Bangomba Rwenzori
File:Rugendo in bukima.jpg|
File:Volcano shelters.jpg|
Rwindi 49.jpg|Deux lions males reposant dans une aire ouverte dans le parc national près de Rwindi
Elephants et buffled dans le parc des Virungas, 2003.jpg|elephant africain et buffles africains

## Refences
Souk En Nhas

**Souk En Nhas** (Lingala: Zándo ya kwivre (motako)) ezali moko ya bazándo ya medina ya Tunisia. Biloko bitekamaka mingi kuna bizali biloko ya kwivre.

## Esika ezwami

Zando oyo ezwami kati ya nzela na nkombo Kasbah mpe zando El Grana.

## Maloba

Na suka ya siɛklɛ ya 19, Charles Lallemand akendeki na Tunisia mpe atikaki maloba mpo na zando.

## Note mpe reference
Baforge ya Engelsberg

**Baforge ya Engelsberg** bizali ndakisi ya mobimba mpe oyo ya libombami malamu na maye matali mambi ya mabende na mboka Swédi oyo ebimisika ebende ya malamu mingi oyo esalaki ete Swédi ezala mboka ya liboso ya molongo mpo na mambi ya bibende na siɛklɛ ya 17 mpe ya 18.

Bato ya mosala wallon na lisalisi ya Louis De Geer nde ba bandisa bakompanyi eye. Ba mbotama wallon batikala kobika onte ya Swedi kino siekle ya 19.

Baforge ya Engelsberg bakotisamaki na liste ya Unesco na 1993. 

## Bilili

Engelsbergs bruk Herrgården med flyglar.JPG|Le manoir aux ailes
Engelsbergs bruk Herrgården från trädgårdssidan.JPG|Le manoir du côté du jardin
Engelsbergs bruk Västra flygeln 02.JPG|L'aile ouest
Engelsbergs bruk Slaggstenstornen.JPG|Les deux tours de pierre de laitier
Engelsbergs bruk Herrsmedjan.JPG|La forge


## Voir aussi

### Liens externes
*  Descriptif UNESCO
*  Ekomuseum
*  Engelsberg Ironworks
Force d'intervention rapide

**Force d'intervention rapide De** Wenge Musica Maison Mère.
Les Musiciens Y'an Participer 
Force d'intervention rapide 

#### L'albums
# "Intervention Rapide" (Bill Kalonji ) 
# "Chantal Switzerland" Ngiama Makanda (Werrason)
# "Kalayi Boeing"(Werrason)
# "Verset Oublier ?"(Adolphe Ebodja)
# "Mission Impossible" (Adolphe Ebodja)
# "Fredy Movadi"  (Werrason)
# "Thethe Tumba" ( Christian Mwepu)
# "P.D.G. Makambo"( Didier Masela)
# "Likelemba" (Didier Masela)
# "Orphelin"  (Michael Tshendu)

[Chanteurs]
 
*Werrason (Chanteur)
*Adolphe Dominguez (Chanteur)
*J.D.T Mulopwe (Chanteur) 
*Didier Lacoste (Chanteur)
*Michaël Tshendu (Chanteur) 
*Baby Ndombe (Chanteur)
*Serge Mabiala (Chanteur)
*Adjani Sesele (Chanteur)
*Ferre Gola  (Chanteur)
[Guitaristes]

* Japonais Kyoto Maladi (Guitare Solo,Mi-Solo, Rythmique)
* Flamme Kapaya (Guitare Mi-Solo, Solo, Rythmique)
* Guylain Mpungi (Guitare Rythmique)
* Didier Masela (Basse)
 *Christian Mwepu (Basse)

[Batteurs]

* Papy Kakol (Batterie)

[Congas]

* Ali Mbonda (Congas)

[Animateurs]

* Celeo Scram  (Animateur)
* Bill Clinton Kalonji (Animateur)

[Synthétiseur]

* Vasco Des Gamma (RIP) (Synthé)

[Absences Des Musiciens]

* Papy Mbonda (Congas)
Moske El Ghassiroun

**Moske El Ghassiroun** (Arabe:  مسجد الغاصرون‎‎) ezalaki loko ya bamoske ya Medina ya Tunisia. Moske oyo ezali lisusu te.

## Istware
Moske etongamaki na ntango ya hafside.

## Esika
Ezwamaki na nzela  El Ghassiroun.

## Reference
Moske El Ghouri

**Moske El Ghouri** (Arabe: مسجد الغوري‎‎) ezalaki loko ya bamoske ya Medina ya Tunisia. Moske oyo ezali lisusu te.

## Esika
Ezwamaki na nzela El Haddadine

## Wapi nkombo ezwamaki (Etymology ?)
Nkombo yo euti na nkombo ya mosantu moko,  Cheikh Abi Yahia Ben Abi Baker El Ghouri El Safakisi (Arabic: أبي يحيى بن أبي بكر الغوري الصفاقسي‎‎) oyo azalaki moto ya mayele oyo abika na siekle 18. 

## References
Roubaix

**Roubaix** (  ), *Robaais* na lokóta ya lifalamá, ezalí engumba o nola ya Falansia, etúká Hauts-de-France, na pembeni ya Bɛ́ljika.

Na mobu 2013 Roubaix ezalaka na bato .

Ezali na bato  nkóto nkama moko, Roubaix, municipalité Ya misato na monéné na Hauts-de-France na motángo Ya bato , ezali moko ya Ba centres urbains Ya Métropole européenne ya etuka ya Lille (MEL).

Ville ya Art pe Histoire na 2001, Roubaix eyebani mingi poya na architecture na yango bokóli ya nkita oyo ekutanaki na yango na révolution industrielle na XIX siècle, grâce ya industrie ya textile,  ezalaki moko ya ba capitales ya mokili na ebandeli ya XX ya 20 ekeke .Roubaix ezalaki esika éyé ba kompani minene ya France ezalaka ko sala ba commande na nzela ya post. Engomba éyé ekeseni  réseau na yango ya ba associations riches na rôle na yango ya pionnier na domaine social.

Ata ko Roubaix ezali esika monene ya mosala, chômage ezali kaka makasi pe 74 % ya territoire ya engumba etangami lokola quartier prioritaire na se ya politique urbaine (QPV), ezali na pauvreté makasi. Engumba ezali kobunda na mikakatano na makambo etali déindustrialisation ya ba années 1970 na 1980, présence makasi ya ba élèves na ba installations universitaires na yango pe ba écoles ya lokumu, développement ya ba secteurs économiques ya sika, politique culturelle ambitieuse, pe capacité makasi ya innovation (ndako na €1, programme ya déchets zéro, etc.).

## Mazita o libanda
* Site internet ya Roubaix