open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Popokabaka

**Popokabaka** ezali mboka, mokonzi ya etuka ya Kwango na Ekolo Congo démocratique.

## Géographie
Ezwami na nzela ya ekolo 16, na ngambo ya loboko ya mobali ya ebale Kwango na 198 km na sud ya engumba mokonzi ya etuka Kenge.

## Lisolo

## Bokambi ya misala
Na 2019, commune ya ba électeurs ezali na ba conseillers municipaux 7.

## Bato
Motángo ya bato ya mboka yango euti na mobu 1984.

## Esika

## Lisanga
Esika yango ezali na ndako-nzambe monene ya Lingomba ya Katolike ya Popokabaka. Ekomamaki na 1961 na nzela ya kokabwana ya diocèse ya Kisantu, ezali na nse ya Archidiocèse ya Kinshasa. Engumba yango ezali na ba paroisse mibale ya Katolike, Sainte-Famille oyo esalemaki na 1915 mpe Saint-Sauveur oyo esalemaki na 1961.

## Mateya

## Nkita
Banda kala, engumba yango ezalaki esika monene ya mombongo na etúká yango, epai bato ya mombongo ya Portugal bazalaki kotɛka biloko ya ntina mingi mpe kosomba biloko ya mboka.
Kwilu (etuka) .

**Etúká ya Kwilu** ezali depuis 2015 province ya république démocratique ya congo suite na rupture ya province ya Bandundu[1]. Na mokolo ya yambo, 2 sanza ya misato ya mobu 2015, mokonzi ya mboka atiaki mobeko ya kobongisa ndenge ya kosala ba provinces ya sika. Ekólo Kwilu ezongaki lisusu etúká. Esanga yango ezali na bonene ya kilomɛtrɛ-kare 79 906.

## Géographie
Kwilu ezali etúká ya wɛsti mpe ya kati ya ekólo yango, ezali na ndelo ya bitúká minei ya Congo.

## Esika
Mboka Kwilu ezali na wɛsti ya République démocratique du Congo, epai mabele ebebaka mingi.

## Bokambi ya misala
Na 2015, etuka ya Kwilu ekabwani na bingumba 2, bituka 5, ba komine 7 ya engumba, ba komine 8 ya mboka, ba secteurs 49 mpe ba groupements 502 :

* Ville ya Bandundu
** Ba municipalités urbaines ya : Basoko, Disasi (na Wombali) na Mayoyo .
* Engumba ya Kikwit
** Ba municipalités urbaines ya : Kazamba, Lukemi, Lukolela, Nzinda

* Territoire ya Bulungu
** ba secteurs ya ba secteurs : de Kipuka, Kwenge, Nko, Luniungu, Kilunda, Mikwi, Kwilu-Kimbata, Dwe, Niadi-Nkara, Imbongo
** Municipio rural : Bulungu
* territoire ya Masi-Manimba
** ba secteurs ya ba secteurs : Bidungi, Kinzenga, Kitoy, Mokamo, Mosango, Pay Kongila, Sungu, Kibolo, Kinzenzengo, Masi-Manimba
** Municipio rural : Masi-Manimba
* Teritware ya Bagata
** ba secteurs ya ba secteurs : Kwango-Kasai, Kwilu-Ntobere, Kidzweme, Manzasay, Wamba
** Municipio rural : Bagata, Bagata
* territoire ya Idiofa
** ba secteurs ya ba secteurs : Banga, Belo, Bulwem, Kalanganda, Kanga, Kapia, Kipuku, Madimbi, Mateko, Idiofa, Sedjo, Yassa Lokwa
** Ba municipalités rurales : Idiofa, Mangay, Dibaya Lubwe, Panu
* Territoire ya Gungu
** ba secteurs ya ba secteurs : Gungu, Kandale, Kilamba, Kilembe, Kisunzu, Kobo Masala, Kondo, Lozo, Lukamba, Mudikalunga, Mungindu, Ngudi
** Municipio rural : Gungu, azali moto ya mayele
Bagata (teritware) .

**Bagata** ezali territoire mpe localité ya province ya Kwilu na république démocratique ya Congo.

## Bolimbisi mpe bokaboli mike
Teritware ya Bagata ezali na bonene ya 17 776 km2, ekokani na bonene ya Swaziland to ya Koweït (ezali na esika ya 157 na kati ya bikólo 221).

Na etuka ya Kwilu, etuka ya Bagata ezali na ngambo ya nord-ouest. Ekangami na etuka ya Mai-Ndombe (na nord ya Kasai) koleka penza na bituka ya Idiofa mpe Kutu. Na wɛsti ya Ngomba Kwango, etúká ya Plateaux ezali ndelo ya wɛsti. Na nsima, teritware yango ekendeki na sudi-wɛsti tii na Kinshasa, mboka-mokonzi ya etúká. Bagata ezali na ndelo ya sudi na district ya Kwango (territoire ya Kenge).

Ezali na lolenge ya triangle oyo na nsɔngɛ na yango ezali engumba Bandundu na zingazinga na yango ebale Kasai mpe ebale Kwango ekutanaka, na ndelo na yango ya nord mpe ya ouest. Na kati ya Kwilu, etuka ya Bagata ekangami na etuka ya Masi-Manimba mpe ya Bulungu.

Ebongisami na ba collectivités mitano (5 secteurs) mpe na engumba moko.

*Ba secteurs*

* Kidzweme na mboka
* Kwango-Kasai na mboka
* Kwilu-Ntobere azali moto ya mayele
* Manzasay na ye
* Wamba-Fatundu

*Bazongeli maloba*

* Bagata

Biteni mitano (kolektivite) ekabolami na bituluku 72 oyo ezali na bamboka soko 630. Kaka Bagata, mboka-mokonzi na yango nde ezali na etɛlɛmɛlo ya engumba.

## Municipalité ya mboka
Territoire yango ezali na commune rurale moko oyo ezali na ba électeurs na nse ya 80 000.

* Bagata (commune), (7 ba conseillers municipales) .

## Environnement physique oyo ezali
Teritware ya Bagata ezali na ndelo ya ebale Kwango na wɛsti, mpe Kasaï na nɔrdi-ɛsti. Ekatisi yango na ebale Kwilu, oyo ekiti na Bandundu na Kwango mpe na ebale Wamba, oyo ekiti mpe na Kwango na Kingata, mpe na ebale  ⁇ Inzia, oyo ekiti na Bagata na Kwilu. Bibale nyonso wana ekoki kotambwisama na mai na bisika nyonso oyo ezali.

80% ya mabele na yango ezali savanne ya banzete mpe mwa ndambo na yango ezali savanne. Zamba ya Bagata ezali libosoliboso zamba ya bibale minene mpe ya bibale na yango, Kwilu mpe Kwango, nzokande ngámbo ya ebale Kasai ezali na bazamba te.

Atako mosala ya bilanga ezali lisusu mingi te, ezali na bisika misato oyo ezali naino na bazamba ya kitoko.

- Eteni ya Wamba: bazamba ya Kishia-Kambulu mpe ya Kishia Ngasi, bazamba ya Fabiese, ya Kingalabaka, ya Kingala Matele, ya Kingala Mubenga, ya Kimbwo, ya Ntundu-Kingundzu-Kimbwo, bazamba ya Kingonbe na Mukusu;

- Eteni ya Manzasay: zamba ya Bulunkunbi, oyo ekendaka kino na Pokane, Mobanda, Lufimpa, Lunkala, Ngeme, mpe zamba ya Ndana, oyo ya Tomenkuye, Kimbibi, likolo ya oyo ya Muli kino na Ngei, zamba ya Kibwadi, Kindongombe, ya Kinkwa, ya Mbalibi, ya Mpie, ya Mpimoy Kimwanza, ya Tikapaseka;

- Eteni ya Kidzweme: bazamba ya Mpanga, Lukwei, Kibey, Mbanzadi.

Mabelé ya zamba mpe ya matiti ya zamba ya etúká yango ezali na likama mpo na mɔ́tɔ ya zamba oyo ezali kozika mbala na mbala, banzete ya mikemike mpe banzete ya mikemike oyo ezali kokatama mbala na mbala.
Nzinda

**Nzinda** ezali commune ya engumba ya Kikwit na République démocratique ya Congo.

## Ba quartiers
Komine ekabwani na bituka mitano: Lumbi, Ndeke-Zulu, Kimwanga, Sankuru, Bruxelles.
Bulungu (teritware) .

**Bulungu** ezali territoire mpe localité ya province ya Kwilu na république démocratique ya Congo.

## Municipalité ya mboka
Territoire yango ezali na commune rurale moko oyo ezali na ba électeurs na nse ya 80 000.

* Bulungu, (7 ba conseillers municipales) .

## Esika

## Ba communautés ya ba communautés
Territoire ya Bulungu ekabwani na ba collectivités zomi (10 secteurs).

* Dwe
* Imbongo
* Kilunda
* Kipuka
* Kwenge
* Kwilu-Kimbata na mboka
* Luniungu
* Mikwi
* Niadi-Nkara azali moto ya mayele
* Nko
Gungu (territoire) .

**Territoire ya Gungu** est une entité déconcentrée de la province du Kwilu en république démocratique du Congo. Son chef-lieu est Gungu.

## Lisolo
Teritware yango esalemaki na mobeko n°81/AIMO ya 29 Sɛtɛmbɛ 1933.

## Municipalité ya mboka
Territoire yango ezali na commune rurale moko oyo ezali na ba électeurs na nse ya 80 000.

* Gungu, (7 ba conseillers municipales) .

Mbóka-mokonzi ya etúka ya Gungu ezalí engumba ya Gungu oyo ekabwani na bitúká libwa: Kwilu, mundele funji, kimbuta, kakobola, gizenga, lukwila, Congo, Lumumba mpe kinzungulu.

## Esika

## Ba communautés ya ba communautés
Territoire ya Gungu ekabwani na ba collectivités 12 (12 secteurs) mpe ba groupements 130.

* Secteur ya Gungu, esalemi na 7 groupes : Kangu, Kanzongo, Kunga Kihanga, Mweni mbangu, Mweni Ngungu, Shimuna na Yongo II.

* Secteur Kandala, oyo esalemi na ba groupes 11 : Bakwa Meya, Basamba, Kabambay, Kibanda, Kiehu, Kifuza, Kombana, Kudi, Mbondo, Ndjinga, Ngunda.

* Secteur ya Kilamba, esalemi na ba groupes 10 : Bondo, Bushi, Kazamba, Kindela, Mbangi, Mulaza, Musoto, Ndala-Pembe, Olume, Yongo.

* Secteur Kilembe, esalemi na ba groupes 16 : Banga Kilembe, Besi Bulenge, Besi Makola, Bushi, Katamba, Kinga Mumbanza, Kipita, Landa, Madimbi, Mbandji, Midiwa, Ndumbi, Ngudi, Nyanga, Pinda, Ubole.

* Secteur ya Kisunzu, esalemi na 8 groupes : Kibongo, Kingudi, Kisunzu, Mbamba, Mudimakatshi, Mudiniati, Mukinda, Mwilu-Mwilu.

* Secteur ya Kobo, esalemi na 9 groupes : Hago, Kabula, Kahunia Ngandu, Kiama Makinda, Kisongo Nzila, Mutombo Nzinga, Namabanza, Ndongela, Kitende.

* Secteur ya Kondo, esalemi na ba groupes 16 : Kahungu, Katembo, Katenga Kakuba, Katenga Kioswa, Kawaya, Keza Gisamba, Kilundu, Kinzashi Bama, Kinzashi Khumbi, Kisenzele, Lozi Makumbi, Manda Pulu, Muhange, Ngashi, Ngundu Kasandji, Ngundu Kindama.

* Secteur lozo, esalemi na ba groupes 13 : Dongo Selenge, Gatunda, Kapenda, Kimbunze, Kinguba, Kinzamba, Kungu-Nzumbi, Lozo Munene, Malundu, Munzombo, Musanga Lubwe, Ngondo, Ngunda.

* Secteur Lukamba, esalemi na 7 groupes : Ebiale, Kimbanda, Kimpundu, Lufushi, Lukamba, Matende, Mukulu.
* Secteur Mudikalunga, esalemi na ba groupes 12 : Holo, Kandongo, Kasanza Kafufu, Kashitu, Kizungu Nzadi, Mudikalunga, Mudikwiti, Mudiwamba, Mwandu, Ndala Kunda, Ngandu Kitshindji, Shimuna Kanga.

* Secteur Mungindu, esalemi na ba groupes 14 : Kahundji, Kangu, Kingulu, Kitombe, Kizungu, Mangolo, Mukoso, Mutombo Kangu, Mutundu, Ngongo Kisuma, Ngumba Ngulu, Ngwangwa, Niekenene, Pukusu.

* Secteur Ngudi, esalemi na 7 groupes : Bawongo, Bushi, Kimbembele, Kipindji, Ngashi, Ngudi, Samaba.
Bedi Mbenza

**Hugues Bedi Mbenza** uta ba nkombo na ye nionso, azali mosani ya ndembo ya mboka Congo, abotami mukolo ya zomi na moko o sanza libwa o mibu 1984 na Kinsasa. Asakanaka na poste ya mosani ya katikati.

## Biografi ya bomoi ya bato
Bedi Mbenza abandaki ndembo o mibu 2006, na AC Mosi. Na mibu 2007, akoti na TP Mazembe. Na mubi 2009, alongaki Ligue des champions ya CAF mpe Super Coupe ya CAF. Na tango ya Coupe du monde ya ba clubs ya mibu 2009, akotisaki mongete o ekipi Pohang Steelers na apesaki na Trésor Mputu ndembo na kati ya masano ya ndembo mpo ye pe atiya mongete. O mibu 2010, alongi Ligue des champions liboso ya Espérance sportive de Tunis o mboka ya Tunisie. Na Coupe du monde ya ba clubs ya mibu 2010, akotisaki lisusu mongete na ekipi ya CF Pachuca. 

Na mibu 2011, akoti na club belge RSC Anderlecht esika abeta ba masano zomi na minei.

Na mibu 2013, akoti na Club africain ya mboka Tunisie ​​mpo na yango abeta ntuku misato na motoba ya masano mpe akotisaki mongete mibale o masano mona.

Na sanza ya motoba o mibu 2015, Kozanga contrat moko te, akoti na FC Renaissance na mboka Congo.

## Na TP Mazembe
**Hugues Bedi Mbenza**, abandaki mpo na finale ya mibu 2010 Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA lokola mosani ya katikati mpe mokaboli ndembo katikati ya basani ya sima na ya liboso ya mongete na composition ya ekipi ya molakisi Lamine N'Diaye ya moko o mongete, minei o sima, mitano na katikati na moko liboso ya mongete neti 1-4-5-1. Masano katikati ya TP Mazembe ya Republique Démocratique du Congo  na FC Internazionale Milano ya Italie, oyo ya suka amonaki ba congolais ko pola na score ya 0 - 3 poya ba Italiens, bozangi elonga oyo ekumisi ékipi ya **Hugues Bedi Mbenza** mpo na mosala oyo ya kozala na club africain ya liboso mpenza oyo ekomaki na finale ya Coupe du monde ya ba clubs FIFA o mibu 2010.

## Liste ya ba prix
### Ntalo mpe mbano

* Molongi ya mbongo na ékipi o mboka Belgique uta club ya Royal Sporting Club Anderlecht o mibu 2012
* Molongi ya CAF Champions League na mubi 2009 mpe na mibu 2010 na TP Mazembe
* Molongi ya CAF Supercup na mibu 2009 na 2010 na TP Mazembe
* Championnat ya football ya République démocratique du Congo, abili molongi ya mboka Congo na ba mibu 2007,2009 na 2011 na TP Mazembe
* Molongi ya Championnat ya ndembo ya bikolo ya Afrika ya 2009 na mboka Congo

## Banoti na ba références

## Ba liens ya libanda

## Mabongoli
* Mbenza fr: Bedi Mbenza
Pamphile Mihayo Kazembe

**Pamphile Mihayo Kazembe** azali mosani ya ndembo ya Congo (RDC)  oyo abotami le 17 sanza ya libwa o mibu 1976 o mboka Lubumbashi. Abetaka lokola mosani ya katikati to mpe na sima penepene ya mokengeli mongete. Sikoyo azalaki mosungi ya TP Mazembe mpe mosungi ya molakisi ya ékipe ya mboka République démocratique du Congo. Azali pe tata ya bana minei.

## Biografi ya bomoi ya bato
Mihayo abetaka na TP Mazembe mpe azalaka Coupe du monde ya ba clubs ya mibu 2009 mpe na Coupe du monde ya ba clubs ya mibu 2010 esika azali capita. Abeta na finale oyo alongaki te katikati ya ékipe na ye TP Mazembe na ya mboka Congo na Inter Milan ya mboka Italie (kopolisa 3-0).

## Mobembo ya molakisi
* Banda sanza ya minei mubi 2017 : TP Mazembe

## Coupe ya mokili ya ba clubs ya FIFA 2010 na TP Mazembe
**Pamphile Mihayo Kazembe**, abandaki na finale ya Coupe ya mokili ya ba clubs ya FIFA 2010 na sima penepene ya moninga na ye ya masano Joël Kimwaki na biloko ezali na kati ya molakisi Lamine N'Diaye ya moko, minei, mitano mpe moko 1-4-5-1 . Masano kati TP Mazembe ya République Démocratique yaCongo na FC Internazionale Milano ya Italie, oyo ya suka emoni ba congolais kopola mingete misato na eloko te 3 - 0 pona bahi mboka Italie, kopolisama oyo ekumisi capita ya ba corbeau Lubumbashi na Pamphile Mihayo ékipe quipe ya Kazembe ezuaki likambo moko ya kokamwa ya kosala finale ya komekana mpe bongo ekomaki club africain ya liboso mpenza oyo ekomaki na finale ya Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA na mibu 2010, likambo moko ya kokamwa.

## Bomoi ya moto ye moko
**Pamphile Mihayo Kazembe**, libanda ya kozala mobeti ndembo to mpe molakisi ya masano ya ndembo, azali pe tata ya libota, abalani na mwasi na ye Sandra Kalonda mpe bango mibale esika moko ba boti bana minei.

## Liste ya ba prix
### Mbano mpe mbano
**Lokola mosani**
* Molongi ya Ligue des champions ya CAF o mibu 2009 mpe o mibu 2010 na TP Mazembe
* Molongi ya Super Coupe ya CAF o mibu 2010 na TP Mazembe
* Molongi ya RD Congo o ba mibu 2000, 2001, 2006, 2007 mpe 2009 na TP Mazembe
* Molongi ya Coupe ya DR Congo o mibu 2000 na TP Mazembe
* Molongi ya championnat ya Linafoot
**Lokola entraîneur**
* Molongi ya Coupe ya Confédération na TP Mazembe o mibu 2017
* Molongi ya championnat congolais (Linafoot) o mibu 2017

## Banoti mpe ba références

## Ba liens ya libanda

## Mabongoli
* Mihayo Kazembeu fr: Pamphile Mihayo Kazembe
Camp ya bato oyo bakimá mboka ya Kashaka & Shabindu

**Camp ya ba déplacés ya Kashaka & Shabindu**   ezali ndako ya koyamba bapaya na quartier Keshero, na Nord ya Goma, na République démocratique ya Congo (RDC). Camp yango ezali na bato oyo bakimá mboka na bango mpo na bitumba mpe mikakatano ya bato oyo ezangaka te na etúká ya Nord-Kivu .

## Ba referansi
Kwilu (ebale) .

**Kwilu**  ezalí bale ya Congo, na Bandundu na Ekolo Congo démocratique mpe ebale ya Uíge na Angola, ezali moko ya bibale ya Kasaï.
Laki ya Delcommune

**Laki ya Delcommune** (na kombo ya Alexandre Delcommune) to Nzilo ezali laki ya bato na République démocratique du Congo.

## Mikili
Epekisami na barrage ya Delcommune na ebale Lualaba, pene na Kolwezi na etúká ya Katanga.

Mai ya laki yango nde epesaka nguya na izini oyo ebimisaka mai na Nzilo.

Mbisi minene ya laki yango ezali: Labeo, Barbus, Clarias, Tilapia.[1]

## Talá mpe

* Lualaba

## Banote mpe ba références
Kidzweme

**Kidzweme**  ezali secteur ya est ya mitano oyo ezali na territoire ya Bagata. Mboka-mokonzi na yango ezali Tshibaně, mosika te na mboka Kidzweme oyo ezali na nkombo na yango. Bagata ezali na district ya Kwilu na centre ya ex-province ya Bandundu (lelo oyo province ya Kwilu) na République démocratique du Congo. Biteni mosusu ya mokili yango ezali: Kwango-Kasai, Kwilu-Ntobere, Manzasay mpe Wamba-Fatunda. .
Kwilu-Kimbata

**Kwilu-Kimbata**  ezali moko ya bituka 10 ya territoire ya Bulungu.

Ezali na bituluku 19 oyo: Bwaniangi, Moyele-Tango, Mayoko-Lutundu, Mayoko-Kwilu, Lundu, Moshia, Kibongo-Muyeke, Kibongo-Bulungu, Milundu-Nsiama, Mbelo-Lumeya, Nganga-Mandundu, Mukilu-Makuku, Muwayi, Mbushi, ...yassa-lokwa, Mukulu, Lukamba,Luvusi, etc.
Dwe

Secteur ya **Dwe**  ezali commune ya République démocratique du Congo, ezwami na nord-est ya engumba ya Bulungu, na province ya sika ya Kwilu[1]. Ezali na bamboka oyo: Mubolo, Dwe, Mayoko Saka-Saka, Ambura, Mikingi, Sala, Muyene, Mpenana, Nguaba, Sthampere, Mubini, Kimputu, Mpenana, Molili, Masinga, Mpolambua, Kitaba...
Tshikapa

**Tshikapa**  ezalí engumba mpé mbóka-mokonzi ya etúka ya Kasaï na Kongó-Kinsásá. Esika yango eyebani mingi mpo na mabanga ya ntalo. Ezwaki ebonga ya engumba na mobu 2003, esika moko na Mwene-Ditu, Bunia mpe bingumba mosusu ya RDC.
Nzela ya ekolo 2 (Kongo-Kinshasa) .

**Route nationale 2**  to mpe (RN2) ezali nzela ya ekolo ya Congo démocratique. Na ntaka ya kilomɛtrɛ 1 404,2 ezali na nzela oyo ezali kosangisa etúká ya Kasaï na etúká ya Kivu.
Kalehe

**Kalehe** ezalí mboka, mokonzi ya Kalehe na Sud-Kivu na Congo démocratique.

Ezali na bato soko 450 000 kino 850 000 oyo bafandaka na bamboka. Misala minene ya Kalehe ezali bilanga, kobɔkɔla bibwele, koboma mbisi, kobenda biloko ya ntalo (or, étain, colombo-tantalite, cassiterite, ..), mpe mombongo ya biloko ya kolya/ya mbisi.
Lubero

**Lubero**  ezali localité na est ya république démocratique ya Congo, chef-lieu ya territoire ya Lubero ya province ya Nord-Kivu
Uvira

**Uvira**  ezalí engumba ya etuka ya Sud-Kivu na ekolo Congo démocratique. Na 2018, ezalí engumba-mokonzi ya etuka oyo ezalí na kombo na yango.
Libándá lya Ndáko ya mpɛ́pɔ ya Kavumu

**Libongo ya mpɛpɔ ya Kavumu**  (IATA: BKY, ICAO: FZMA) eza aéroport oyo esalelaka Bukavu, engumba ya République démocratique ya Congo oyo ezwami na ngambo ya sud-ouest ya lac Kivu mpe mboka-mokonzi ya province ya Sud-Kivu na République démocratique ya Congo GCM. Aéroport yango ezali na kilomɛtrɛ 25 na nɔrdi ya Bukavu.
Beni (engumba) .

**Beni**  ezali engumba ya République démocratique ya Congo, ezwami pene na parc national ya Virunga, na plateau ya ngomba Ruwenzori (5109 m), na ndelo ya zamba ya Ituri, na province ya Nord-Kivu. Ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 90 na Kasindi, engumba moko oyo ezali pene na ndelo ya Ouganda.
Nzela ya ekolo 1 (Kongo-Kisàsa)

**Route nationale 1** (RN1)  ezali nzela ya ekolo ya Congo démocratique. Na ntaka ya 3 086,7 km, nzela oyo ezali kosangisa Boma-Matadi ⁇ Kinshasa, mpe Kinshasa-Kenge-Tshikapa-Kananga-Mbujimayi ⁇ Likasi-Lubumbashi.
Eteyelo monene ya mombongo na Bukavu

**Institut Supérieur de Commerce de Bukavu (ISC/Bukavu)** ezali eteyelo ya leta ya likolo, université pe ya tekiniki, ya ekolo Congo démocratique, ezwami na commune ya ibanda na Bukavu.

## Lisolo

## Esika oyo ezali

## Mosala

## Makambo oyo ebongisami

## Bazulunalo ya siansi

## Bomoi na kelasi

## Bakambi ya kala

## Molɔngɔ́ ya misala ya eteyelo monene

## Makomi ya ntina mpe bavɛrsɛ

## Lokasa ya libándá
 mokanda oyo esalelamaki lokola mokanda ya ebandeli mpo na kokoma lisolo oyo.

* Site officiel
Komitungisa ya Kamalondo

**Mpasi ya Kamalondo** ezali esika moko oyo ezali na balaki soki 50, mpe 22 kati na yango ezali minene mpenza. Eteni mosusu ya lobwaku yango ezali na Parc national ya Upemba mpe ezali na ngombangomba ya Lualaba. Laki ya monene ezali Laki Upemba mpe Laki Kisale.

Ekoki kozala ete na ntango ya kala, ezalaki kaka na laki moko ya monene.

## Laki
Na kati ya balaki ya Kamalondo, oyo eleki monene ezali:

* Kabele
* Kabwe
* Kang
* Kisale
* Kalondo
* Kapondwe na mboka
* Kasala
* Kayumba
* Kiubo
* Lukonga
* Lunde
* Mulenda na ye
* Muyumbwe
* Noala
* Sanwa
* Tungwe
* Upemba

## Makomi na nse ya lokasa

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔ́kɔ
Senold Tandia Akomboyo

**Senold Tandia Akomboyo**, Abotama na mokolo ya 2 sanza ya zomi na mibale na Kisangani (na etuka ya Tshopo), azali moto ya politiki ya Ekolo Congo démocratique (RDC). Azali leki ya ba ministres ya province ya économie, province Tshopo nomination provinciale ya le 24 septembre 2024 na gouverneur Paulin Lendongolia Lebabonga.
Ngbaka (bato)

Ba **Ngbaka**  bazali bato ya Afrika ya ntei. Ezali moko ya bituluku minene oyo efandaka na kati ya ebale Oubangui mpe katikati ya ebale Congo, na Nord-Ouest ya République démocratique du Congo.[1] Bazali bato ya etuluku monene ya monɔkɔ ya Bangala.

## Ba referansi
Ngbandi (bato)

Ba **Ngbandi** to **Sango**, bazali bato ya Afrique centrale, oyo bawuti na Sud-Soudan, bafandi mingi na République centrafricaine (RCA) mpe na République démocratique du Congo (RDC). Na bamboka mosusu, na ndakisa na sudi-ɛsti ya Cameroun, na Congo, mpe na sudi-wɛsti ya Soudan, ezalaka mingi te. Babengaka bango Sango na Centrafrique ntango balobaka sango mpe Ngbandi na RDC ntango balobaka ngbandi. Bato ya Ngbandi (Sango) bazali kati na etuluku ya bato oyo bafandaka na bibale, lokola yango emonisami na ndimbola ya nkombo Mong Bandi: bato ya mai.
Zongo (Ubangi ya Sudi)

**Zongo**  Ezali engumba ya ndelo ya etuka ya Sud-Ubangi (etuka ya Équateur liboso ya 2015) na République démocratique du Congo, mpe libongo na ngambo ya sudi ya ebale Oubangui. Engumba yango ezali na ngámbo mosusu ya Bangui, mboka-mokonzi ya République centrafricaine. Engumba mibale oyo ezali na boyokani na nzela ya masuwa mpe mombongo ezongelaki na bambula oyo euti koleka nsima ya kofungwama ya ndelo ya RCA. Atako ezwami na etuka ya Équateur, engumba ya Zongo ezwamaki ntango molai lokola quartier ya Bangui mpo na dépendance ya nkita na yango na Bangui. Likambo ya ntina ezali ete lokola bato ya bingumba yango mibale basalaka mombongo esika moko, yango ezali kosala ete bato oyo bafandi na bingumba yango bázala na boyokani makasi. Na likanisi oyo, esengeli kolobela bosangisi ya ba sous-régionaux. Zongo ezali kati na ba 9 ba villes socio-économiques minene na RDC (ba villes misusu 8 ezali: Baraka, Bandundu, Beni, Boma, Butembo, Likasi, Mwene-Ditu na Uvira).
Ngbaka minangende

**Ngbaka**, oyo babengaka mpe **Ngbaka Minangende** to **Ngbaka Gbaya**,  ezali lokota ya Voltaïco-Congolais elobamaka na bato koleka million moko na République démocratique ya Congo mpe na mwa bankoto ya bato na République du Congo. Babengaka yango mpe minangende ya ngbaka to gbaya ya ngbaka, ezali lokótá ya etuluku ya gbaya, mpo na kokesenisa yango na manza ya ngbaka oyo elobamaka na Centrafrique to na nkótá ya ngbaka oyo ezali na kati te.

## Ba referansi
Togbo (bato)

Ba **Togbo**  bazalí bato ya Afrika ya kati oyo bafandaka na République centrafricaine mpe na République démocratique du Congo. Bazali bato ya etuluku ya ba Banda.
Mbanza-Ngungu

**Mbanza-Ngungu**  ezalí engumba ya Kongo - Central na République démocratique ya Congo, ezwami na nzela ya engbunduka ya Matadi-Kinshasa oyo ezali esika ya monene. Na bato pene na 100 000, ezali engumba ya misato ya monene na etuka ya Kongo-Central.
Kwilu (Ebale ya Katarati)

**Kwilu**,  na Portugais,  Ezali ebale ya Mayombe, oyo ezali kokita na Angola mpe na République démocratique ya Congo, mpe ezali moko ya biteni ya ebale Congo. Ezali na molai ya kilomɛtrɛ soki 284.
Kwilu-Ngongo

**Kwilu-Ngongo**  ezali engumba mokonzi ya etuka ya Kwilu na Ekolo Congo démocratique.

## Geographie
Mboka yango ezali na nzela RP115 na 49 km na sud-ouest ya engumba-mokonzi Mbanza-Ngungu. Kwilu-Ngongo ekatisami na nzela ya engbunduka ya Matadi-Kinshasa, mpe ezwami na 17 Km ya nzela ya ekolo 1. Eteni ya ɛsti ya Kwilu-Ngongo ezali na mabwaku epai batyá banzete ya sukali. Eteni ya katikati mpe ya wɛsti ezali na bangomba mpe na bangomba mike.
Gombe-Matadi

**Gombe-Matadi** ezali na territoire Mbanza-Ngungu ya Kongo-Central, République Démocratique du Congo .  Mboka yango ezali na nzela RP115 na 49 km ya engumba Nkamba. Esika yango ezali na 51 km ya Mbanza-Ngungu mpe na 20 km ya Nkamba.
Lukala

**Lukala**  ezali mboka ya ekolo Congo démocratique, ezwami na territoire ya Mbanza-Ngungu, province ya Kongo central.
Kabondo (Kisangani)

**Kabondo**, kala ebengamaka na kombo ya *commune Bruxelles*, ezalí commune o ekolo Congo démocratique  ezwami o nord-est ya engumba Kisangani .

## Ba referansi
Moanda (territoire)

**Territoire ya Moanda** (to **Muanda**, **Mwanda** )  ezali moko ya bituka ya province ya Kongo-Central na République démocratique ya Congo.

## Ba referansi
Mbanza-Ngungu (teritware)

**Territoire Mbanza-Ngungu**  ezali moko ya biteni ya province ya Kongo central na République démocratique ya Congo. Mbóka-mokonzi ezalí Mbóka-Ngungu.
Kasu

**Kasu** to **Nkazu**  etuka ya Congo démocratique, mboka mokonzi ya etuka ya Lunzadi, ezwami na Territoire ya Mbanza-Ngungu, na province ya Kongo central.
Kitona

**Kitona**  ezalí mboka ya bato pene na 4 000 na etuka ya Congo central na République démocratique du Congo, na territoire ya Muanda. Ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ soki 600 na sudi-wɛsti ya engumba Kinshasa. Esika yango ezali na mwa ndako moko ya basoda mpe libándá moko ya mpɛpɔ.
Diocèse ya Boma

**Diocèse ya Boma** ( *Dioecesis Bomaënsis* )  ezali diocèse ya catholique suffragante ya archidiocèse ya Kinshasa na République démocratique ya Congo.
Nzela ya engbunduka ya Mayombe

**Nzela ya engbunduka [[Mayombe|ya Mayombe]]**  esangisaki na Boma na Tshela (RDC), na mokano ya kobakisa yango na République du Congo. Na ebandeli, etongamaki mpe etambwisamaki na Société des Chemins de fer voisins du Mayumbe (CVM), oyo esalemaki na mokolo ya 30 sanza ya nsambo ya mobu 1898[1] mpo na kotonga mpe kosalela nzela ya engbunduka ya 610 mm (2 ft) na etuka ya Bas-Congo. Na mokolo ya 1 sanza ya yambo 1936, société CVM ekomaki na kati ya Office des transports du Congo (OTRACO).
Tshela

**Tshela**  (to Tsiela to mpe Tsiela-Mbanga) azali mokonzi ya nkosi ya territoire eponyme ya district ya Bas-Fleuve, province ya Kongo central na république démocratique ya Congo.
Joël Kimwaki

**Joël Kimwaki Mpela**, azali mosani ya ndembo ya mboka Congo, abotami mikolo ya zomi na minei (14) o sanza ya zomi (10) o mibu 1986. Azali kobeta lokola mokengeli liboso ya mokengeli mongete, azali kobeta na FC Renaissance.

## Biografi ya bomoi ya bato
Kimwaki abandaki mosala na ye na Daring Club Motema Pembe na Kinshasa.

Na 2010, Kimwaki a signaki na Tout Puissant Mazembe. Abeta na Coupe du monde ya ba clubs na 2010, esika abeta na finale contre Inter Milan (défaite 3-0).

## Na koponama ya ekolo mboka Congo

Kimwaki abeta koponama na ye ya liboso na bai mboka ya ekolo ya Libye na CHAN o mibu 2009 (Elonga 2-0).

Asanganaki na CHAN o mibu 2009 na ékipe ya mboka République Démocratique du Congo.

Na mibu 2015, abengamaki na Florent Ibenge mpo abeta na CAN ya mibu 2015. Akotisaki mongete na ye ya liboso na bo mekisano na bai mboka Congo oyo Brazza.

Asanganaki na CHAN ya mibu 2016 na ékipe ya mboka République Démocratique du Congo oyo elongaki bomekisano ena.

## Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA 2010 na [[Tout Puissant Mazembe]]
**Joël Kimwaki Mpela**, abandaki mpo na finale ya Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA 2010 na pembeni ya mokengeli mongete na sima ya esika ya masano to mpe na défense uta eponeli ya moko, minei, mitano na moko neti etandelo ya 1-4-5-1 ya molakisi ya ékipe Tout Puissant Mazembe ndeko mobali Lamine N'Diaye . Masano ena ealaki katikati ya Tout Puissant Mazembe  ya Congo démocratique  na FC Internazionale Milano ya Italie , oyo ya suka emoni ba congolais kopola na mingete misato na eloko te  (3 - 0) pona ba Italiens nde bazuaki elonga, kopola ya lokumu mpo na ékipe ya **Joël Kimwaki Mpela** mpo Tout Puissant Mazembe ekomaki pamba te club ya liboso o kontina Africa oyo ekomaki na finale ya Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA na o mibu 2010, ezalaki likambu yako kamwisa mingi mpeza.

## Ba lokumu

## Liste ya ba prix

**Uta na club**

* Molongi ya Championnat ya République Démocratique du Congo na 2008 na DCMP
* Molongi ya Coupe Congo na 2009 na DCMP
* Na mibu 2010 finaliste ya Coupe du monde ya ba clubs
* Molongi ya championnat ya République Démocratique du Congo na 2011, 2012, 2013, 2014 na 2016 na Tout Puissant Mazembe
* Molongi ya Ligue des champions ya CAF na 2010 na 2015 na Tout Puissant Mazembe
* Molongi ya Super Coupe ya CAF na 2010 na 2015 na Tout Puissant Mazembe
* Finaliste ya Coupe ya Confédération africaine ya Football na 2013 na Tout Puissant Mazembe
* Molongi ya Coupe ya Confédération 2017

**Uta Koponama ya ekolo mboka Congo **

* Molongi ya Championnat ya Nations africaines (CHAN) 2009 mpe 2016 na République Démocratique du Congo
* Ya misato na Coupe d'Africaine 2015 na RD Congo

## Tala mpe lisusu
* Tout Puissant Mazembe
## Banoti na ba références
Mombongo ya mosolo ya Kongo

**Ba billets [[Falánga ya Kongó|ya franc congolais]]**   ezali moko ya mbongo ya liboso oyo bato basalelaka mpo na kofuta mbongo. Franc congolais (CDF) ezali mbongo ya mboka, ebimisami na Banque centrale ya Congo (BCC). Banda na ebandeli na yango, bankóto ya mbongo ya bibende ebimisamaki mpo na kokokisa bamposa ya nkita mpe ya libateli ya ekólo.
Likita linene lya bituka lya Katanga ya likolo

**Likita linene lya bituka lya Haut-Katanga** lizali lisanga lya mibeko lya etuka ya Haut-Katanga, o ekolo ya Kongo-Kisàsa. Institution ya tina na gouvernance locale, ezali na bisaleli ya tina  na bimoniseli ya bana mboka, na etamboli ya mibeko ya etuka pe bokengeli ya ba misala mikozwa ya etuka.

## Makambo ya kala
Ekelamaki lokola eteni ya bokaboli teritware na 2015, oyo emonanaki  etuka ya kala ya Katanga ekabolama na ba biteni ya bokambi minei, Assemblée provinciale ya Haut-Katanga ezali na kati ya esaleli ya kolendisa décentralisation. Mbongwana oyo ezalaki na mokano ya kopusana penepene na ba institutions publiques na bana mboka mpe kolendisa bokoli ya nkita mpe ya bomoi ya bato na bituka oyo esalemi sika  ,  ,  .
Théo Ngwabidje Kasi

**Théo Ngwabidje Kasi**, abotamaka na mokolo ya 27 sanza ya misato 1971 na Goma, azali moto ya politiki ya ekolo Congo démocratique. Azali député national ya législature ya minei, aponami na district ya Idjwi na Sud-Kivu. Na sanza ya minei ya mobu 2019 kino na sanza ya mitano ya mobu 2024 aponamaki lokola molandi na ye .

## Lisolo ya bomoi

Théo Ngwabidje Kasi alekisaki ndambo ya bolenge na ye na Goma esika atángaki kelasi ya ebandeli mpe na Bukavu esika atángaki na eteyelo ya ntei mpe azwaki diplome na ye ya Leta na Institut ya Bagira liboso ya kokende na Kinshasa mpo na kelasi ya likolo. Na 1994 azui licence na économie mpe finance na Institut supérieur ya philosophie na lettres (ISPL) na Kinshasa. Na 2008, azwi diplôme ya DEA na relations internationales, option économie internationale na Université pédagogique nationale.

## Mosala na ye

Théo Ngwabidje Kasi azalaki fonctionnaire banda 1996 kino 2001, mpe azalaki kosala na kati ya 2001 kino 2003 na Présidence de la République lokola mosungi na " cellule des experts en organisation " na cabinet ya conseiller spécial ya Chef de l'Etat. 
Azalaki mpe cadre ya Caisse nationale de sécurité sociale (CNSS) kobanda 2003 kino 2019 lokola expert, na sima directeur provincial na Sud-Kivu . Asali mosala ya kosalisa bato na boumeli ya mibu zomi, na ndakisa na nzela ya Rotary, epai azalaki kokamba club moko na engumba Bukavu mpe azalaki mosungi ya Gouverneur ya district .

## Mosala na ye ya politiki

Théo Ngwabidje Kasi azali mosangani ya Union pour la démocratie et le progrès social (UDPS). Na mokolo ya 9 sanza ya minei 2019, aponamaki gouverneur ya province ya Sud-Kivu, mpe azwaki ebonga na ye na mokolo ya 9 sanza ya mitano, na esika ya Claude Nyamugabo Bazibuhe .. Na sanza ya zomi na mibale 2020, azali Gouverneur ya yambo ya province oyo alobaki ete azali na kati ya "Union sacrée de la nation" ya Président Félix Tshisekedi . 
Na boumeli ya mibu 4, azali kokutana na ba motions ya méfiance 4, mibale kati na yango eboyamaki na ba députés provinciaux, mpe mibale mosusu ya censure mpo na gouvernement na ye, oyo emonanaki ete ezali na boyokani te na mibeko ya mboka na Cour constitutionnelle nsima ya voti .
Motion ya suka ya censure ebwakamaki na sanza ya misato 2023 liboso ete Vice-Premier Ministre mpe Ministre ya Intérieur ayebisa Gouverneur Théo Ngwabidje Kasi azonga na misala na ye.  Aponami député national nsima ya maponami ya décembre 2023 na circonscription ya Idjwi na province ya Sud-Kivu na kombo ya parti présidentiel .

## Bomoi na ye
Théo Ngwabidje Kasi azali mobali ya Coralie Asseli Kasi mpe tata ya bana mitano. Azali moklisto . .

## Références
Likita linene lya bituka lya Mai-Ndombe

**Likita linene lya etuka ya Mai-Ndombe** ezali lisangani ya mibeko ya etuka ya Mai-Ndombe na Ekolo Congo démocratique. Lokola ezali na mokumba ya komonisa matomba ya bato ya etúká yango, ezali na mokumba monene mpo na boyangeli mpe bokóli ya etúká yango.

## Makambo ya kala
Likita linene ya Maï-Ndombe esalamaki na kati ya décentralisation oyo ezalaki na kati ya Constitution ya 2006 ya République démocratique du Congo, oyo ekabolaki ba provinces minene ya kala na 26 provinces. Décentralisation yango ezalaki mpo na kopusa bakonzi ya Leta ete bazala pene na bana mboka mpe mpo na kolendisa boyangeli ya mboka.

Banda na ebandeli na yango, Assemblée provinciale ya Mai-Ndombe elekaki na biteni ndenge na ndenge ya kobongisama lisusu, oyo ezalaki na mikakatano ya nkita, ya politiki mpe ya bomoi ya bato, kasi ezalaki mpe na mbongwana monene na oyo etali komonisa bato ya mboka.
Laki Edward

**Laki Edouard** (Laki Mutsyamira) ezali moko ya balaki minene ya Afrika. Ezali na kati ya lobwaku ya Grand Rift, na ndelo kati ya République démocratique ya Congo (oyo ezali na 71% ya etando na yango) mpe Ouganda (29%).

## Géographie

Mboka yango ezali na nɔrdi, na ntaka ya mwa bakilomɛtrɛ na sudi ya équateur. Moto ya liboso ya Mpoto oyo amonaki laki yango ezalaki Henry Morton Stanley na mobu 1888. Abengaki yango na nkombo ya Edouard, mwana ya mokonzi ya Pays de Galles. Na nsima, laki yango ekómaki kobengama Laki Idi Amin to Laki Idi Amin Dada, na nkombo ya Idi Amin Dada, mokonzi moko ya Ouganda. Banda wana, babengaka yango Laki Édouard. Nkombo na ye mosusu ezali Albert-Edouard mpe Louta N'zighé.

Ebale Édouard ezwaka mai na bibale Nyamugasani, Ishasha, Rutshuru, mpe Rwindi. Eutaka na nɔrdi na Ebale Semliki, na Laki Albert. Ezali mpe na boyokani na nzela ya canal ya Kazinga na lac George na nord-est. Ezwami na 920 mètres na likolo ya mai, mpe ezali na bolai ya 77 kilomètre na 40, mpo na etando mobimba ya 2 150 km2 (15e ya continent na monene).
Laki Fwa

**Laki Fwa to Laki M'Fwa**, ezali laki ya République démocratique du Congo ezwami na province ya Kasaï-Central, na frontière ya Kasaï-Oriental, na territoire ya Dimbelenge na 140 km, na est ya ville ya Kananga, na nord-ouest ya ville ya Mbujimayi. Ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 41 longwa na Laki Munkamba. Laki ya Fwa ezali moko ya balaki ya ebale M'Fwa oyo ekotaka na Lubi mpe ekokani na laki moko mpo na kobakisama ya mai.

Ezali na bolai ya mɛtrɛ soki 1 500, na bonene ya mɛtrɛ 200, mpe na bozindo ya mɛtrɛ 30. Na ntango ya koloni, ezalaki na likama mpo na bato oyo bazalaki kosukola na mai mpo na maladi ya bilharziose.[1] Laki oyo ezali na polele lokola cristal. Mai ezali na langi ya bleu, na bisika mosusu ezali na langi ya mai ya pondu. Mabanga mpe zɛlo oyo ezali na nse ya laki yango nde esalaka ete langi na yango ezala kitoko ndenge wana. Laki ya Fwa ezali moke kasi ezali moko ya ba laki ya kitoko ya Congo.

## Lokasa ya libándá

* "Lac Fwa" , na alphabetta.fr (boluki na mokolo ya 31 sanza ya zomi na mibale 2023)
Laki Kafakumba

**Laki Kafakumba** ezali laki ya République démocratique ya Congo ezwami na territoire ya Sandoa, district ya Lwalaba, na province ya Katanga pene na Kafakumba, na ouest ya Sandoa.
Innoss'B

**Innocent Didace Balume**, ayebani na kombo ya Innoss'B, abotami mukolo ya mitano (5) na sanza ya mitano (5) o mobu 1997 uta etuka ya ya Goma, azali moyembi, rappeur, danseuse, mpe moyembi mpe mokomi ya nzembo ya congo kinsásá.

Atalelami lokola mobongisi-nzela ya genre ya miziki **AfroCongo**, bokangisi ya rumba ya congo, ndombolo na folklore musical africa.

## Biografi ya bomoi
### Bilenge na ebandeli
**Innoss'B** abotami na mobu 1997 na district ya Mpendo na ville ya Goma na Nord-Kivu. Awuti na libota ya ba alanga nzembo. Tata na ye azali mobimi mpe mama na ye moyembi ya église. Azali leki na bana 6. Abandaki koyemba uta mbula motaba (6)  lokola moko ya lisanga ya libota *Maisha Soul* na kati nango na Prince na ye Agakhan Balume, Eric Fonkodji Balume, Achille Djibril Balume. 
Lisanga yango babengaka yango pe *"Balume 4"* na oyo etali Jackson Five. 

### Nzela
**Innocent Didace Balume** abandaki mosala na ye na mobu 2010 tango alongaki momekano ya miziki *Vodacom Superstar*, oyo ebongisamaki na société ya télécommunications Vodacom. Prix oyo epesi ye nzela ya kosala kosala elongo na star ya américa **Akon**, smosungi na ye na ntango ya momekano.

Na mobu 2013, abimisi album na ye ya liboso na nzembo libwa (8) na kombo ya *Innocent Vol.1*.*.*

Na sanza ya mibale (2) o mobu 2018, Innocent abimisi single na ye "Ozo Beta Mabe", oyo esalaki que ayebana na kontina africa. Clip video yango ekómi na bamilio ya bato kotala na YouTube na sanza mitano. Ba singles na ye oyo ezwaki hit na sima "Yo Pe", "Meme", "Archour", "Olandi", "Amina" et "Best", esalaki ete ayebana na mikili mingi mpe asala mobembo na Mpoto.

Na mobu 2020, Innos'B akomi alanga nzembo ya congo ya liboso oyo azali na na milio nkama moko ya bato kotala na YouTube mpo na remix na ye "Yo Pe", oyo ezali na moyembi ya Tanzaniya Diamond Platnumz.. Na ntina ya boyebi na ye moko ya muziki, na mobu 2019, ba pesi lokumu BBC ba tiyaki ye na top 5 stars africaines oyo esengeli kolanda malamu.

## Discographie oyo ezali
### Ba album
* Na mobu 2013 :  *Innocent* Vol.1
* Na mobu 2021 : *Mortel 06*
* Na mobu 2023 : *Afrocongo planaet* 
* Na mobu 2024 : Calcul

### Ba muziki libanda ya album

## Misala ya bomoi ya bato
**Innoss'B**  esali fondation oyo babengi *Innocent Fondation* (IF) pona kosunga ba population oyo ezali na likama na ba domaines ebele. Mosali-bizueli yango azali komonisa komipesa makasi na bato, mingimingi nsima ya kobima ya ngomba ya Nyiragongo na sanza ya mitano o mobu 2021. Na bongo Inoss'B epesaki bandako na mabota oyo babungisaki biloko nyonso na ntango ya likama yango. 

### Kozwa esika mpe kotyola
Bazali kotyola ye mpo na etɛlɛmɛlo na ye na Rwanda. 
Na 2023, asakolaki mokano na ye ya kofunda TV5 Monde.

## Bomoto ya moto ye moko
Azali na boyokani na moyembi Rebo Tchulo banda bambula mingi mpe abotaki mwana mwasi na mobu 2021.

## Banoti mpe ba références

## Ba liens ya libanda

## Mabongoli
* fr: Innoss'B
Likita linene lya bituka lya Uele ya likolo

**Likita linene lya etuka ya Haut-Uele** lizali lisanga lya mibeko lya etuka lya  Uele ya likolo, na Ekolo Congo démocratique. Ezali na ntina mingi mpo na makambo ya Leta mpe mpo na bokóli ya etúká yango oyo ezali na nɔ́rdi-ɛ́sti ya ekólo.

## Makambo ya kala
Assemblée provinciale ya Haut-Uele esalamaki nsima ya mbongwana ya mbulamatari ya 2006 oyo ebongisaki lisusu ndelo ya ba provinces mpe elendisaki bibongiseli ya ba provinces na RDC. Mbongwana yango ezalaki mpo na kokitisa bokonzi mpe kokómisa bakonzi ya mboka penepene na bato.
Eteyelo monene ya Bunia

**Eteyelo monene ya mateya ya Bunia**, na mokuse ISP Bunia, ezali eteyelo ya Leta na Bunia (République démocratique du Congo). Ezalisamaki na mokolo ya 02 sanza ya zomi na moko 1968[1],[2],[3] na mobeko n° EDN/SR/07/1406/SG/304. Lelo oyo, Institut ezali na ba domaine ya ba études mitano, kati na yango biologie na chimie, géographie na gestion ya environnement, français na ba langues africaines, anglais na culture africaine, commerce na administration, mathématiques na physique.

Campus yango ezali na quartier ya MUDZIPELA na commune ya SHARI na engumba ya Bunia, province ya ITURI na nord-est ya République démocratique ya Congo.Congo.

## Mosala
Mokano ya ISP/BUNIA ezali ya kopesa na mboka balakisi ya malamu, oyo bazali na makoki ya koteya mpe ya bizaleli malamu.
Eteyelo monene ya mateya ya Kisangani

**Eteyelo ya likolo ya mateya ya Kisangani** (ISP KIS) ezali eteyelo ya likolo oyo ezwamaki na 1993 mpe ezwami na engumba ya Kisangani, mboka-mokonzi ya province ya Tshopo.

## Lisolo
Eteyelo ya likolo ya mateya ya Kisangani ya ezali moko ya ba institutions ya l'Etat oyo ezalisamaki na kati ya cadre ya politique ya éclosion ya ba établissements d'enseignement supérieur mpe universitaire na ba provinces ya République démocratique ya Congo.

Na nzela ya Etinda ya Ministre No ESU/CABMIN/0076/93 ya mokolo ya 22 sanza ya motoba ya mobu 1993 oyo ezalaki kobakisa na Etinda ya Ministre No ESU/CABMIN0041/93 oyo etali kofungola biteyelo ya biteyelo ya likolo mpe ya ba iniversite,Eteyelo ya likolo ya mateya ya Kisangani  efandaki na Kisangani, na nsima na esika ya Eteyelo ya likolo ya mateya ya Kisangani oyo ezalaki na nzela TP/Kabondo esika oyo misala na yango ya kelasi ebandaki na mokolo ya 18 sanza ya yambo ya mobu 1994.

## Mosala
Esika yango ezali na mokano ya kopesa formasyo na bato ya mayele na makambo matali mateya, na ngambo moko, mpe na makambo matali informatique mpo na kokamba misala, na ngambo mosusu. Ezali mpe na mokumba ya kobongisa bolukiluki na ntina ya kobongola mayele ya koteya mpe ya informatique ya bokambi na bosenga ya bokóli ya mboka.
EPPR Kisangani

*h'EPPR*',  oyo eyebani mpe na kombo ya L'École belge, ezali eteyelo ya ebandeli mpe ya secondaire na Kisangani, na Ekolo ya Congo démocratique.

## Makambo ya kala
Ebandaki na kombo ya L'Ecole Belge na mokolo ya 15 sanza ya mibale ya mobu 1939 na ba Belges, oyo bayaki na Stanleyville, lelo oyo Kisangani uta na Belgique na mokolo ya 30 sanza ya zomi ya mobu 1938.

L'appellation "Ecole Belge" est ancienne et continue à être utilisée même si d'autres institutions gèrent les lieux. Actuellement (2020), elle n'a pas de liens avec la Belgique. Elle utilise simplement les mêmes locaux que l’ancienne école E.P.P.S. (École Privée à Programme Spécial) qui était dite « belge » parce que le gouvernement belge supportait tous les frais du seul directeur-enseignant (Yves Piron) et aussi parce qu’elle recevait régulièrement la visite d’un inspecteur de l’enseignement venant de Belgique, les cours étant basés sur ceux donnés en Belgique. . L’E.P.P.S. a cessé ses activités avec les pillages de 1991.
Jean Goubald Kalala

**Jean Goubald Kalala** ezali a mobɛti guitare mpe moyembi congo , sɛkrɛtɛrɛ mbala mingi ya kala mpe molobeli ya Amicale des musicians du Congo (AMC).
Goubald ayembi na Lingala, Tshiluba na Français, na style atypique na bosangisi ya miziki reggae, blues, RnB, jazz. na ba Congolais rumba..

## Biografi ya bomoi
Abotami na Mbuji-Mayi mukolo ya ntuku mibale na mibale (22) o sanza ya mitano (5) o mobu 1961, mwana ya jurist, Jean Goubald akolaki na Kinsasa, na commune ya Lemba. Azali mwana ya minei (4) na libota ya bato sambo (7) mpe mwana mobali ya mibale. Atangi na Albert College Boboto College ya lelo mpe na Saint-Théophil na Lemba (Kinshasa) esika azui diplôme na ye ya l’Etat na kolongaka koleka 60% na mobu 1981. Akoti na lisanga ya muziki na Université de Kinshasa (UNIKIN) esika ayekolaki pharmacie, mpe na suka azwi mokano ya ko banda muziki.

Abandi mosala ya muziki na ye na mobu 1973 na etuluku ya mboka, Bella Buzo, sima Les Étoiles na baninga na ye ya bomwana bavandi na balabala ya Rubi na Lubefu na Lemba-Foire. Asalaka elongo na Gérard Madiata, Tabu Ley Rochereau, Kalama Soûl, Youlou Mabiala, Mbilia Bel, Redo Likinga, Mopero wa Maloba, Papa Wemba (na nzembo *[[Longembo Papa Wemba chante Longembo|Longembo]]*) na groupe Zaïko Langa Langa kati na basusu. Abandi muziki ya ye moko sima ya kotika etuluku Okwess.

Na mukolo ya mwambi (8) ya sanza ya sambo (7) o mobu 2005, abimisi album na ye ya liboso, *Bombe anatomique*, oyo na kati nango ba muziki ezwami zomi na mibale (12). Sima aye kobimisa album ya libale o nkombo *Normes*.

Na mobu 2012, azali kozala na lisanga ya ba alanga nzembo mpo na muziki *Stop à la guerre!* (Lutumba Simaro, Félix Wazekwa, Fally Ipupa, Innoss'B, Mokonzi Kester Emeneya, Barbara Kanam, Mbilia Bel, MJ30, Papa Wemba, Koffi Olomidé...).

Na mobu 2019, aponami député national na circonscription ya Mont-Amba.

## Ba lokumu

## Oyo ezali na kati

## Banoti na mpe ba références

## Ba liens ya libanda

## Mabongoli
* Goubald Kalala fr: Jean Goubald Kalala
Institut nationa lya préparation professionnelle

L**'Institut National de Préparation Professionnelle** (INPP) esalamaki na 1964, na mobeko n° 206 ya le 29 juin 1964. Ekomi institution publique ya République démocratique du Congo na caractère technique mpe social na personnalité juridique mpe na autonomie administrative mpe financière na 2009, na nse ya tutelle ya Ministère ya Emploi, ya Travail mpe ya Prévoyance Sociale.

## Makambo ya kala
Pona kokokisa mikano na yango, esengeli kosala INPP na territoire national mobimba  .

Mpo na kokokisa mikano na yango, INPP esengeli kozala na bisika nyonso na ekólo mobimba

INPP ezwamaki na 1964. Misala na ye ekendeki na Kinshasa na 1966 mpe ebandaki na 1969 na Bas-Congo;

Na 1971 misala ebandaki na Lubumbashi, na nsima na 1973 na Kisangani mpe na 1981 na Kikwit.

Eteni ya Kananga na Kasaï ya Ouest efungwamaki na 1999. Na 2002, misala ya Direction provinciale ya Mbujimayi mpe oyo ya Goma ebandaki. Bureau ya liaison ya Uvira efungwamaki na 2007 mpe na 2008 filiale ya Kindu

Lelo oyo, Institut National de Préparation Professionnelle ezali kosala na bingumba minene ya République Démocratique du Congo mpe ezali kozwa lisungi ya bibongiseli mingi ya Leta mpe oyo ezali ya Leta te mpo na kobongisa lolenge ya mateya na yango mpe mpo na kopalanganisa yango na bisika ndenge na ndenge; na ndenge yango, ezali kopesa nzela na kopesa mateya oyo ebongi na bamposa ya bakompanyi.
Laki Kalenga

Laki ya Kalenga ezali laki moko yaRépublique démocratique ya Congo ezwami na district ya Haut-Lomami pene na Kinda, na sud ya Kamina.
Laki Kasuku

**Laki Kasuku** ezali laki ya Congo démocratique, ezwami na kati ya Maniema na sud-ouest ya Kindu. Euti na Ebale Kasuku, oyo ekɔtaka na Ebale Congo.

## Talá mpe

* Congo (ebale) .
Eteyelo ya Santu Paulo

**Eteyelo Santu Paulo** (oyo babengaka yango pe **Institut Kitumaini** ) ezali eteyelo ya mateya  ezwami na Bukavu, na R.D.Congo. Baboti ya Lingomba ya Barnabite nde babandisaki yango na 1951.

## Organisation ya etangiseli
Mateya ebongisami mpo na cycle secondaire: cycle long inférieur ya mbula mibale elandami na cycle long supérieur ya mbula minei oyo esangisi ba sections Latin-Philo (Litéraire) - Commerciale et Gestion - Scientifique Biologie-Chimie - Scientifique Math-Physique

* Professionnel: kelasi ya ba professeurs oyo bayebi mosala na bango malamu (CSP) na secrétariat-comptabilité-informatique.
Laki Kinda

**Laki ya Kinda** ezali laki moko ya République démocratique du Congo ezwami na district ya Haut-Lomami pene ya Kinda, na sud ya Kamina.
Furaha Toto Safari Chimanuka

**Furaha Toto Safari Chimanuka,** abotami na Buholo 2, azali mwasi ya mibale oyo afandi na esika ya burgoumestre na commune ya Ibanda nsima ya Madame Hedwa Ciza, azali kosenga bopeto na commune ya Ibanda. Azali mwasi ya politiki na République démocratique ya Congo oyo azui candidature lokola député provincial na circonscription électorale ya ville ya Bukavu.
Jean-Jacques Purusi Sadiki

**Jean-Jacques Purusi Sadiki,**  abotami le 5 décembre 1964 na Lwiro, azali molakisi ya ba université mpe moto ya politiki ya République démocratique du Congo. Azali Gouverneur ya province ya Sud-Kivu banda 02 mai 20241.