open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fonds de promotion de l'industrie

**Fonds de promotion industrielle** "FPI" ézali institution publique ya République démocratique ya Congo (RDC), oyo esalamaki le 7 août 1989 na ordonnance n° 89-171. Mosala na yango ya liboso ezali ya kotombola bokóli ya baizini ya mboka na nzela ya kopesa lisungi na baizini oyo ezali, kolendisa baizini ya sika mpe kosalisa bokangami ya baizini kati na biteni ya nkita.

## Mikumba mpe mikano
FPI ezali na mokano ya:

* Kosunga ba industries oyo ezali: kopesa lisungi ya mbongo mpe ya tekiniki mpo na modernisation mpe expansion na yango.
* Kotombola ba industries ya sika: na ko financer ba projets innovants mpe na ko faciliter accès ya financing mpo na ba entrepreneurs.
* Kosunga ba petites et moyennes entreprises (PME): na nzela ya kopesa bango ba conditions ya financement oyo ebongi mpe lisungi oyo ebongisami mpo na bango.
* Kosalisa bokangami ya baizini: na nzela ya boyokani kati na baizini ya mike mpe ya minene, mpe kati na baizini ya baizini mpe baizini ya bilanga.
* Kosunga bolukiluki ya misala: na kofutama ya misala ya bolukiluki mpo na kokólisa baizini.

## Lisalisi mpe mosolo
Mbongo ya FPI eutaka libosoliboso na mpako ya promotion de l'industrie (TPI), oyo ebimisamaki na ordonnance-loi 89-031 ya le 7 août 1989. Mpako yango eutaka na biloko oyo batɛkaka kuna mpe na biloko oyo batɛkaka na mboka mopaya. Mbongo mosusu eutaka na misala ya kompanyi, na makabo, na banyongo, mpe na mbongo oyo eutaka na biloko oyo kompanyi yango ekɔtisi na kompanyi.

## Mikano ya mosala
Mpo na kozwa lisungi ya FPI, esengeli:

* Kosala na kompanyi moko oyo esalaka biloko mpo na kosalela yango na mboka to mpo na kotɛka na mboka mopaya.
* Kozala na ebongiseli ya malamu mpe kotambwisa makambo na ndenge ebongi.
* Pesá biloko oyo ekoki kofuta nyongo ya 150% ya mbongo oyo osɛngi, na ndakisa ndanga ya ndako to ya banki.

Bakompanyi ya mike mpe ya katikati oyo ezangi bibongiseli ya malamu ekoki kokɔta na bibongiseli mosusu oyo ezali na boyokani na FPI. Lisusu, misala nyonso misengeli kotalelama na mayele ya tekiniki, na makambo ya nkita mpe na makambo ya mosolo na misala ya FPI mpo na koyeba soki misala mikoki kolónga.

## Milende mpe makanisi
Uta ebandeli na yango, FPI esali mosala ya ntina mingi mpo na kopesa mbongo na misala ya baizini, kosala misala mpe kolendisa nkita ya RDC. Na 2024, na bokundoli ya mibu 35 ya mosala na ye, directeur général Bertin Mudimu Tshisekedi abendaki likebi na milende ya kopesa mbongo mpo na misala minene, kokolisa boyokani ya mayele mpe kosunga ba PME. Mikakatano ya mikolo oyo ezali na kati ya kokamba makama, komesana na mayele ya sika ya tekinoloji mpe kobongisa boyangeli. Elikya ya FPI na mikolo mizali koya ezali ya kopesa mbongo na ba entreprises oyo ezali na kati ya ba chaînes ya valeur, kosunga ba startups, kolendisa boyokani na kati ya ba régions, mpe kolendisa développement durable.

Na mokuse, Fonds ya promotion de l'industrie ezali kaka likonzi ya ntina mingi mpo na développement industriel na RDC, ezali na mokano ya kosunga bokóli ya nkita oyo ezali ya koumela mpe oyo ezali na bato nyonso.

## Makomi na nse ya lokasa
Didier Budimbu Ntubuanga

**Didier Budimbu Ntubuanga** azali politicien ya République démocratique du Congo.

## Biographie
### Bilenge na formation
Azali mwana ya Ambassadeur Dikumbaka Budimbu, professeur na Université pédagogique nationale ya Kinshasa lokola pe Université 
ya Kisangani mpe Suzanne Yala Kaba, azwaki pansiɔ na Société Congolaise ya Postes mpe Télécommunications.

### Carrière politique
Le 6 septembre 2019, Didier Budimbu Ntubuanga aponamaki ministre adjoint ya Éducation primaire, secondaire mpe technique EPST na gouvernement ya Ilunga.

Na mokolo ya 12 Aprili 2021, baponaki ye ministre national ya hydrocarbures ya République démocratique du Congo.

Na 2022 akoloba na Conférence ya MSGBC Oil, Gas & Power.

Fichier:Remise et reprise ministère hydrocarbures.jpg|Remise na reprise uta ministère ya ba hydrocarbure.
Fichier:Remise et reprise fin du ministère EPST.jpg|Remise na reprise ya suka ya ministère ya EPST.


## Ba polémique
Na sanza ya minei 2022, Didier Budimbu Ntubuanga akangamaki na Agence nationale de renseignements (ANR) na Kinshasa na likambo liye litali bokengi ya kati ya mboka.

## Bomoi ya moto ye moko
Didier Budimbu azali na bandeko basi 6 mpe bandeko mibali 4.

## Banote na ba références
Wazalendo

Ba ***wazalendo***, *ba patriotes* na kiswahili  elingi kolakisa bituluku ya komibatela na kongo-kisasa(RDC), esalemi na ba civils oyo bamipesaki mpona kobundela mboka na bango, na ba bundi ya bato ya mobulu bakomi mosungi ya Mampinga ya Ekolo Kongo Démokratik(FARDC).

Bituluku ya yambo ya wazalendo ebimi nsima ya bosengi ya Félix Tshisekedi ko banda Mokolo ya 3 Novɛmbɛ 2022, Kosenga na bilenge ya kongo babongisa bituluku ya bokengi mpe basunga mampinga ya république mpo na kobundisa 23 mars (M23) , . 
 

Nsima ya mobeko ya mbulamatari ya mokolo ya 3 sanza ya libwa ya mobu 2023, oyo endimaki kozala ya ba bato ya mobulu na kati ya Mampinga ya Ekolo Kongo Démokratik (FARDC), ebele ya bituluku ya basimba minduki oyo ezalaki na est ya RDC, oyo bitumba ya kala ezalaki kobundama na mampinga ya Congo, eyanganaki na nse ya elembo ya ba wazalendo, kati na bango ba bato ya mobulu Mai Mai, ba Nyatura (en), mpe na kolanda rapport moko ya ONU, ba Forces démocratiques de libération du Rwanda (FDLR), etuluku ya basimba minduki, oyo esalemi na ba Hutu, batɛmɛlaki mokonzi ya Rwanda Paul Kagame, mpe oyo bamoko na bakambi na yango basanganaki na génocide ya ba Tutsi na Rwanda na 1994.

## Makomi na nse ya lokasa
Corneille Nangaa

**Corneille Nangaa Yobeluo**, abotami mokolo mwa libwa ya sanza sambo ya mbula 1970 na Bogboya na territoire ya Wamba, na province ya Haut-Uele na republíki ya Kongó Demokratík azali politicien mpe motomboki ya Congo  . Mokonzi ya Commission électorale nationale indépendante kobanda mbula 2015 kino 2021, azali esika ena uta 2023 mokambi ya coalition politique-militaire oyo babengi Alliance politique-militaire (AFC), oyo esangisi Mouvement le 23 mars (M23), batomboki baye babandaki botomboki ya sika na mbula 2021 na est ya RDC.

Na août 2024, Corneille Nangaa azwi etumbu ya liwa pona kozanga koya naye na tribunal militaire congolais mpo na kosangana naye na botomboki ya m23 .

Ndeko na ye ya mobali, Christophe Baseane Nangaa, azali politicien, gouverneur ya etuka ya Haut-Uele banda 2019  .

## Etamboli
Corneille Nangaa aza mosimbami ya diplôme ya licence na économie na université ya Kinshasa . Kolobaka mibale ( Lifalanse mpe Lingelesi ), alobaka mpe Lingala mpe Swahili malamu mpenza. Corneille Nangaa azali protestant laïc ya Eglise de Christ na Congo  .

Na 2007, Corneille Nangaa akambaki botiami ya réseau ya boyebi ya maponami na Afrique centrale na kati ya ba organismes ya gestion ya maponami ya bikolo libwa ya etuka ya Afrique centrale  .

## Etatólí
AFC

* Bosangani ya ba lifalasa  des chiropracteurs, association oyo ezali ko défendre ba intérêts ya ba chiropracteurs français mpe kopesa nzela na ba malades mingi koleka ba bénéficier na soins ya chiropratique ;

* *Conférence américaine de football*, moko ya ba conférences mibale (bosangani) ya Ligue nationale de football (NFL) . ;
* *Lisangá ya ndembo ya Azia*, Lisangá ya ndembo ya Azia ;
* *Lisangá ya moziki ya ba beti ndembo* to *Athletic Football Club*, sigle oyo ezongaka mbala na mbala na ba kombo ya ba clubs ya football ya Anglais, Français na Belgique ;
* *Annecy Floorball Club*, club ya floorball na engumba Annecy ;
* Association française de cricket, organisme responsable ya organisation générale, développement, mpe promotion ya pratique ya cricket na France .
Alliance ya Ebale Congo

**lisanga ya ba** mapinga ya politiki ya ba masanga ya rebele mpe ba partis politiki oyo ekambami na mokonzi ya kala ya électorale nationale indépendante Corneille Nangaa oyo ezali koluka kokweyisa gouvernement ya République démocratique du Congo (RDC). Mosangani monene ya Alliance ya ebale Congo ezali Mouvement ya le 23 mars, groupe ya batomboki oyo esungami na Rwanda oyo epesameli etumbu na Etats-Unis mpe ONU  .
Mario Lemina

**Mario Lemina**, abotami na mokolo ya11 sanza ya mibale 1993 na Libreville ( Gabon ), azali mosani ya ndembo ya mokili mobimba ya Gabon oyo azali kosala lokola milieu na Galatasaray SK .

## Biografi ya bomoi ya bato
Daniel Michombero

**Daniel Michombero Mulume**, abotami na Goma, azali mopanzi sango ya télévisa congolais oyo azali kosala lokola correspondant ya TV5 Monde mpe agence ya sango Agence France Presse na est ya Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki.

## Tála mpé
Mtumiaji:Said Mfaume/Wanamuziki wa Kongo

Lingala: Oyo ezali liste ya bato ya miziki ya Kongo oyo esalemi na ndenge ya moto moko. Liste oyo ezali ya ndenge ya moto moko mpe ezali te officielle. Emonisaka ba nkombo ya ba musiciens ya Congo-Kinshasa mpe Congo-Brazzaville, kolanda mikolo oyo bazalaki na lokumu na nzela ya miziki. Mokano ezali ya kopesa litomba na mayele mpe lisolo ya miziki ya Kongo.

Kiswahili: Hii ni orodha ya wanamuziki wa Kongo iliyotayarishwa binafsi. Orodha hii si rasmi na inatoa majina ya wanamuziki wa Kongo-Kinshasa na Kongo-Brazzaville kulingana na nyakati walizovuma katika muziki. Lengo ni kutoa mchango kwa maarifa na historia ya muziki wa Kongo.

## Mbili

## Tatu
Kanda Bongo Man

**Kanda Bongo Man**, abotamaki na mobu 1955 na Inongo, Repubilika Demokratiki ya Kongo, azali moyi ya miziki ya soukous oyo eyebani mingi.

Kanda Bongo Man azalaki moyembi ya Orchestra Belle Mambo na mobu 1973, kotambola na soni oyo Tabu Ley apesaki. Karrière na ye ya solo ebandaki nsima ya kokende na Paris na 1979, epai oyo miziki na ye ebandaki kozwaka biloko ya Zouk (oyo eutaka na Antilles ya Falansɛ). Album ya liboso, "Iyole" na 1981, ná "Djessy" na 1982, ekómaki populɛr.

Ayebani mingi mpo na mbongwana oyo amemaki na miziki ya soukous. Na liboso, ba nzembo ya soukous ezalaki na lolenge ya koyemba mingi na ebandeli, sima gita ezalaki koya na suka. Kanda Bongo Man abongolaki style, atindaki gita epesama sima ya maloba nyonso ya nzembo, ata na ebandeli ya nzembo. Style na ye ya soukous epesaki mbotama ya danse ya kwassa kwassa, epai nyonga esalaka mouvement ya sima-koleka na mabɔkɔ kolanda nyonga.

Lokola ba musiciens mingi ya soukous ná rumba oyo bayaki liboso na ye, Kanda Bongo Man azalaki mpe na orchestre na ye. Ba musiciens mingi oyo bazalaki na ye bakomaki solo artistes. Moko oyo eyebanaki mingi ezalaki Diblo Dibala. Ayebanaki lokola "Machine Gun", Diblo Dibala azalaki partie importante ya groupe ya Kanda Bongo Man na ba album mingi lokola "Kwassa Kwassa" ná "Amour Fou".

Kanda Bongo Man azali kaka kozalaka na ba concerts na Europe ná Ameriki. Na sanza ya Juillet 2005, ayembaki na LIVE 8: concert ya Afrika na Cornwall.  

## Diskographie

* Iyole (1981)  
* Djessy (1982)  
* Amour Fou (1984)  
* Malinga (1986)  
* Lela Lela (1987)  
* Sai Liza (1988)  
* Kwassa Kwassa (1989)  
* Isambe Monie (1990)  
* Zing Zong (1991)  
* Sango (1992)  
* Soukous na Central Park (1993)  
* Tamu (1995)  
* Boyei na Afrika ya Sud (1995)  
* Francophonix (1999)  
* Balobi (2002)  
* Swalati (2003)  
* (2009)

## Ba liens ya libanda

* Soukous.com Biographie ya Kanda  
* Site Officiel   
* Mémoire ya miziki ya Afrika: Kanda Bongo Man 

## Maloba ya nse
Christelle Mbila

**Christelle Mbila**, abotami na mokolo ya le 14 juillet 1990 na Kinshasa, azali mokonzi ya kitoko ya Congo (RDC) .

## Biografi ya bomoi ya bato
Christelle Mbila ayekolaki mode na Institut Supérieur des Arts et Métiers na Kinshasa mpe sima ressources humaines na École pratique des hautes études commerciales liboso ayekola Master na sciences ya mosala na Université libre de Bruxelles na 2021. Azwaki couronne  ya Miss Kinshasa sima Miss Congo le 31 juillet 2008  .

A representaki République démocratique du Congo na Miss Monde 2008 .

## Banote mpe ba références
Merveille Bope

**Merveille Bope Bokadi**, abotami mokolo ya 21 sanza ya mitano 1996 NA Kinshasa, azali mosani ya ndembo. Asakanaka lokola mobateli ya katikati to mobateli.

## Biografi
### Na club
Na club TP Mazembe, alongi Ligue des champions ya CAF na Ligue des champions ya CAF 2015, alongi club ya USM Alger ya mboka Algérie na finale. Etumbu oyo epesi ye nzela ya kobeta na Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA 2015 oyo ebongisamaki na Japon. Na mboka na ye ya kobotama, ebeteli na ye esala ete azwa kombo ya Zidane.

Na mokolo ya 31 janvier 2017, a signaki na ekipi ya Standard de Liège na prêt na option ya kosomba. Merveille abeti match na ye ya liboso ya play-off na Rouches na Union saint-gilloise (2-2). Na mokolo ya 18 mai 2017, Standard e silisaki ba transferts ya Jonathan Bolingi, Christian Luyindama na Merveille Bope Bokadi, nionso na ebandeli edefamaki na Tout-puissant.

### Na lisanga ya Léopard
Na ekipi ya Léopard, abeta na Toulon Tournament na 2013 sima abandaki mbala ya liboso na Stade des Martyrs liboso ya Angola le 26 mars 2016 (elonga 2-1). Na sima Merveille a betaki pe lokola na Championnat ya ba nations africaines ya 2016 oyo ebongisamaki na Rwanda, akotisaki mongete na Angola. RD Congo elongi momekano na kobeta Mali na finale.

## Palmarès
### En club

### En sélection
Championnat d'Afrique des nations 2016 

## Notes et références
Nelly Tshela Mutay

**Nelly Tshela Mutay**, abotami o mokɔlɔ ya 25 sanza ya zomi na mibale 1970 na kisangani, azali juriste, mokomi, diplômé ya monoko ya français, consultante certifiée na leadership vertueux mpe molobi. Abotami na republíki ya Kongó Demokratíki.

Na sanza ya zomi na moko 2023, abandisaki mpe akambaki eteyelo ya bolamu ya bato ebengami: Académie d'Art Oratoire et Leadership. Azali mpe mokomi ya babuku ebele, mpe azui ba mbano mpe kondimama ebele, na ndakisa azui mbano ya mwasi oyo azali kofula, epesami na Mouvement Mondial ya Basi mpe Bilenge Basi ya Bakambi ya Afrika, na 2024.

## Biografi ya bomoi ya bato
Nelly Tshella, azali juriste, coach na leadership vertueux abotama na republíki ya Kongó Demokratíki. Azali kosala ba conférences mingi nakati ya mboka mpe na libanda ya mboka.

Na sanza ya misato ya mobu 2019, azalaki kopesa bilenge mateya, abandaki na momekano ya maloba ya basi mpo na bilenge basi ya kelasi. Molulu yango esalemaki na sanza ya misato, ezali lolenge malamu ya kopesa elenge mwasi makoki ya ntina mingi na bomoi na ye: koloba to koloba liboso ya bato.

## Bomoi ya mikanda

## esalaka

* 2020 : *Malikia*, Bande dessinée .
* 2020 : *Secteur ya Education ezali kokutana na mikakatano ya sika*.

* 2021 : *Module ya expression orale*, (Ebimisami na lipanda).

## Etatólí
Ladíó ya Mwǎsí

**Ladíó ya Mwǎsí**, izalí ladíó ya sango ya lisangá ya bǎsí óyo epesameli bǎsí na Kongó-Kinsásá. Ezalí kopanzana na bingumba míbalé ya mbóka, na Kinsásá (95,3 FM), na Mbuji-Mayi (98,5 FM), mpé na bisika ya zingazinga.

## Makambo ya kala
*Ladíó ya bǎsí* esalemaki o 24 ɔkɔtɔ́bɛ 2020 na likanisi ya mosangisi na yangó Esther Nkishi mpé na lisálisi ya organisation non gouvernementale *Génération femme* mpô na komílingisa bǎsí ba koyébisa. Ya libosó na Afilíka ya Katikati, ladíó óyo elobelaka bǎsí mpé etómbolaka bangó.

### Programɛ ya emisɔ́

* Quartier ya ofele (Mwǎsí abengí mpé alimbólí bomoi ya mokolo na mokolo ya quartier na yé)
* Na suka ya molongo (Po na koyebisa makambo ya mobulu na basi )
* Bokoli (Bǎsí ya mayele ya ba entrepreneurs balobeli misala na bango)

## Etatólí
Likanisi

**Likanisi**, **bobandi** tǒ **bobandisi likambo** ezalí ekela ya moto
óyo abimísí likanisi tǒ asálí elɔ́kɔ yɔ̌kɔ́.
Annie Anzouer

**Annie Anzouer** azali alanga nzembo ya Cameroun, moyembi mpe mosali ya restora. Abandaki na groupe ya Zangaléwa . Bikutsi na Makossa bazali na kati ya genre musical na ye.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Bomwana mpe ebandeli
**Annie Anzouer** abotamaki na 15 mai 1967 na Lolodorf, engumba oyo kala ezalaki na bokonzi ya bakolonia na Departema ya Océan na etúká ya Sudi ya mboka Cameroun . Bokoli na ye ya Protesta eyaka na nzela ya banzembo na ye.

Ebandeli na ye ezali na boyokani na chance ya bokutani na moyekoli moko, Roger Owona, na 1986 oyo azalaki kosala ba répétitions na salle ya eteyelo ya likolo liboso scène na ye ya liboso na Amphi 700 ya université ya Yaoundé I.

Libenga ya casting oyo alongaki na 1987 epesaki ye nzela ya kokende elongo na George Séba, na ntango wana mokambi ya miziki ya Cameroun, na tournée lokola vocaliste ya lisungi . Interprétation na ye ya *Nguiamba* na Anne-Marie Nzié ezuaki reconnaissance na ye na ba grands na ye. Akɔtaki na The Golden Sounds, orchestre ya bakɛngɛli ya mokonzi ya mboka ya Cameroun.

#### Ba influences na yango
Anne-Marie Nzié, Myriam Makeba, Patience Dabany, Nina Simone, Ella Fitzgerald nde ba ndakisa naye.

Mokomi, compositeur, moyembi, Annie Anzouer asalaka na ba artistes mpe ba masanga ya ndenge na ndenge dont Patience Dabany, Kwassio Band mpe Zangalewa yambo ya kobanda carrière solo  .

### Mosala
Azalaki mokambi ya cabaret moko na Douala . A tia mokoloto ba albums ebele.

#### Na Zangalewa

* *Maladi ya mpasi mpo na kosalisa* na 1989 na groupe The Golden Sounds. Elonga ya nzembo oyo mpe tournée oyo elandaki e établir lokumu ya Annie.
* *Bébé moko* na 1991 ezali confirmation; etuluku yango babengaka yango lelo Zangalewa .

Annie Anzouer abandaki mosala ya solo na suka ya 1991  .

Na mobu 1994 album na ye ya liboso ya solo, *Variations*, esalaki ete “Petite Sirène ya Kribi ” ayebana lokola moyembi ya mongongo.

Kati na mobu 2002 mpe mobu 2004, Annie Anzouer asalaki lokola promoteur culturel mpe directeur artistique . Na Douala, na Salle de Musique Cabaret « La Pêche », apesi ba émissions na Ben Decca, Lapiro de Mbanga, Ekambi Brillant, Charlotte Mbango, Papa Zoé, Douleur, Papa Wemba, Francky Vincent, Jocelyne Labylle .

Na mobu 2005, a participer na organisation ya ba ateliers ya koyemba na ba écoles.

Na mobu 2009, na série ya ba représentations en tant que membre ya musical moko na France, atie ba textes ya Léopold Sédar Senghor na Arthur Rimbaud na musique. Couverture na ye ya poème moko ya Rimbaud esalaki que public ekumisa ye.

## Misala

### Ba vidéos

* Zangalewa - *Bébé moko* (na Annie Anzouer)

### Discographie oyo ezali na kati

* *Bokeseni* na 1994, .
* *Visado* na 1997,
* *Soki Mayala* na 2004, .
* *Na bosso* na 2010

**Moko**

* *Elombe na ngai*
* *Kobosana te* (elongo na Tom Yoms)
* *Maladi Pasi pona ko traité* (na Zangalewa ) .
* *Nyanga*
* *Makambo Oyo Kuna*
* Tchombe ft. Jack Anzouer, oyo azali na mbongo mingi

## Nkuku
Ntango azalaki na mbula 16, Annie Anzouer akutanaki na bomama na ye ya liboso. Abalaki, na nsima abomaki libala, akutanaki na tata na ye ntango azalaki na mbula 43  .

## Banote mpe ba références
Henry fiti mbenza

Henry Fiti Mbenza azali moyebi ya kokela ba programme ya ordinatɛr mpe ya site internet, abotami na 2002 na Kinshasa, République démocratique du Congo. Azali mokambi ya Kinda-e, kompani oyo ezali kosala ba solution ya mayele mpo na kelasi mpe koyekola. Azali mpe mokomi ya Congonet 24, site moko ya sango na République démocratique du Congo.

## Bomoi mpe kelasi
Henry Fiti Mbenza akolaki na Kinshasa epai wapi asalaki kelasi na ye ya sekondɛr na Collège Saint Alphonse. Ayaki kozwa diplome ya Baccalauréat na Informatique mpe Gestion, oyo epesaki ye ndakisa ya kokota na mosala ya kokela ba programme ya ordinater.

## Mosala na ye
Na 2017, akɔtaki Kinda-e, mpe sik’oyo azali mokambi monene ya kompani yango. Na bokambi na ye, Kinda-e esalisi na kokela ba application mpe ba site internet ya mayele mpo na koteya mpe kolendisa koyekola. Mosala na ye etali mingi kobongisa makoki ya bato na nzela ya teknoloji numérique.

Na mosala mosusu, azali mokomi na Congonet 24, epai wapi akomaka masolo ya sango mpe alandaka makambo ya mikolo na République démocratique du Congo.

## Matomba mpe bobongisi
Henry Fiti Mbenza asali na ba projet mingi ya teknoloji, mingimingi na maye matali koyekola na nzela ya ba programme ya ordinater mpe ba sites internet. Mosala na ye ezali kosalisa bato mingi na RDC mpe Afrika mobimba na makambo etali kelasi mpe formation numérique.

## Mituya ya miké
Baleka Bamba Nzuji

**Baleka Bamba Nzuji,** abotami o 1943 na Léopoldville (abongwani nkombo Kinshasa ), azali mokomi mpe poète ya Congo  .

## Bomoi

### Bomwana mpe Boyekoli
Baleka Bamba Nzuji abotamaki na 1943 na Banzyville, na ntango wana ezalaki province ya Zaïre (ya sika République démocratique du Congo).

Ayebani mpo na mosala na ye ya monene na mikanda ya Afrika oyo balobaka Lifalanse, alongaki mbano ya mikanda na momekano ya Léopold Sédar Senghor na Kinshasa na 1969.

## Mikanda

### Ba romans

* *Ba défenseurs ya Zabolo*, Paris, France, Harmattan, 2010.
* *Mitema ya Basi* , Paris, France, na etúká ya Harmattan, 2010.
* *Mobeko ya kofanda nyɛɛ* , Paris, France, na etúká ya Harmattan, 2017.

## Etatólí
Stephanie Boale

**Stephanie Boale Manfroy**, *abotami na [[Mbándáká|Mbandaka]] na [[Kongó-Kinsásá|RDC]]*, azali mokomi  ya Belgique-Congo .

## Bomoyi
Stephanie Boale Manfroy abotama na Mbandaka na RDC mpe akolaki na Belgique. Ayekolaki journalisme na Institut des Sciences et Techniques de la Communication. Azali mokomi ya ba buku  mpe mikanda ya mamoba ebele oyo ekomami na falansé mpe na lingala . Azali mobandisi ya esika ya bonkoko ya Buku, oyo ezali na mokano ya kolendisa mokanda na kati ya bilenge  .

## Misala

### Ba romans

* Marcher sur vos traces en 2015 
* nsolo ya boyebi na 2023 
* Recueil de poèmes en 2016
* Le testament d'une mère
* Ntoma en 2010

## Etatoli
Mélanie de Boileau

**Mélanie de Boileau**, abotamaki na Abbeville na 1774 mpe akufaki na Versailles na 1864, azalaki mokomi mpe mosakoli ya lisapo ya France.

Ayebani mpo na misala na ye na mikanda mpe na boyekoli .

## Bomoi
Mélanie de Boileau abotami na mobu 1774 na Abbeville.

Abimisaki mikanda ya bokoi mpe ya mateya, na ndakisa *La Princesse de Chypre* (1807) mpe *Elisa to les trois chasseurs* (1808). Na 1809, *cours na ye ya ebandeli na histoire universelle* ezuami na ndako ya Écouen, institution ya Légion d’Honneur, esika akomaki molakisi ya liboso ya lisitoile na 1811  , .

Ayebani, elongo na Comtesse Anne-Marie Beaufort d’Hautpoul, mpo na makomi na ye mpo na bana.

Nsima ya kokweya ya Napoléon, abalukaki na mikanda ya lisapo mpe ya politiki, na ndakisa *Atlas chronologique* na 1822.

Akufaki na Versailles na 1864, mpe atikaki elembo monene na mosala ya boyekoli ya basi .

## Misala

### Ba romans
* *La Princesse de Chypre*,, buku ya lisitwale, Fléchet, Paris, 1807.
* * Elisa ou les trois chasseurs* roman, Fléchet,  Paris, 1808.

### Bomeki
*Appel à la nation française,* essai politique, Lenormand, Paris, 1820.

### Basusu

* * Cours élémentaire d'histoire universelle* mokanda ya boyekoli, Paris, Dentu, 10 vol, 1809.
* * Atlas chronologique* mokanda ya lisapo mpe ya bokomi, Paris, 1822.
* * Trois nouvelles politiques,* Lenormand*,* Paris,1824.
* * Fastes napoléens,* tableau historique, Didot, Paris,1854.

## Banote mpe ba références
Angèle Makombo

**Angèle Makombo**, azali mokambi ya Ligue des démocrates congolais (lingomba ya politiki) aponami Secrétaire exécutif adjoint ya SADC, mpo na kosangana na ye lokola Observateur international na maponami oyo ya Sanza ya mwambe 2022 na Kenya.

## Bomoyi

## Etatoli
Jeanne Madeleine Castille

**Jeanne Madeleine Castille**, abotami o mokɔlɔ 21 sánzá ya míbalé na mbula ya 1910 o Saint-Martinville mpé akufaki o mokɔlɔ 30 sánzá ya yambo 1994 o Louisiane , azalí mokomi, molakisi mpé mokomi ya ba mémoire ya Amerika. Azwaki Prix Saint-Simon mpe azwaki lokumu na nkombo ya Chevalier ya Légion d’Honneur sima ya kobimisama ya buku na ye *Moi, Jeanne Castille de Louisiane*  .

## Bomoi
Jeanne Madeleine Castille abotamaki na libota ya bana mitano na mokolo ya 21 Febwali mbula ya 1910 na Saint-Martinville, na etúká ya Louisiane, na États-Unis. Azali mwana mwasi ya Jean John Castille na Rose Thibodeaux  .

Azali na diplome na institut ya Southwestern Louisiana mpe diplome ya Master na Lifalanse na Iniversite ya Columbia. Longola yango, azwaki nbongi ya minoko na yuniversite ya Besançon mpe diplome na makambo ya nkita na yuniversite ya Tulane. Azali mpe na bokonzi ya koteya mikóló oyo bayebi kotánga te na yuniversite ya Sudi  .

Ayebanaki mpo na komipesa na ye na makambo ya bato, mingimingi mpo na kotombola Lifalansé na Louisiane  . Uta mbula 1933, azali kosala misala ya ba activistes mpo na kobatela monoko na ye ya mboka.

## Misala

* *Moi, Jeanne Castille, de Louisiane, 2006* 

## Banote mpe ba références
Géraldine Tobé Mutamande

**Géraldine Tobe**, abotami mokolo ya libua sanza ya mibale mobu 1992 na engumba  Kinshasa, azali artiste visuelle mpe artiviste congolaise (RDC) . Lokola afundamaki ete asalaki kindoki ntango azalaki mwana moke mpe babenganaki ye bilimu mabe na mobulu, sikoyo azali kopakola langi na milinga ya mwinda ya mafuta na ba toiles na ye . Mosala na ye ezali ko questionner ba croyances ancestrales mpe esika ya religion ya colonisateur, ezali ko décrire ba pasi personnelles wana, ainsi que ya basi na peuple congolais en général.

Azui lokumu na mokili mobimba, azali kosala ba expositions na ba mboka ekeseni na mokili mobimba mpe azali ko participer na ba projets oyo etali restitution ya ba oeuvres d’art.
Esanga ya San Lorenzo (Pérou)

Esanga San Lorenzo ezali pembenipembeni ya libongo ya Callao, na Pérou , ezali na mabongo mingi, na ndakisa Playa El Muerto  to Playa el Grande.  Ezali esanga oyo eleki monene na ekólo yango.

## Politiki

Ekɔtisamaki na Président Andrés Avelino Cáceres na territoire ya Province constitutionnelle ya Callao na mobeko oyo ebimaki le 18 novembre 1899. 

San Lorenzo ezalaki ntango nyonso na bato te, atako sikawa ezali na base navale ya Marine ya Pérou kuna.

## Références
David M Schwartz

**David M. Schwartz** born in 13 August 1953 in Chicago,Illinois. He is an American movie producer, writer, author and civil rights activist. He is best known for his work in the horror film genre, with his movie ''Las Vegas Bloodbath (1989)'' gaining recognition as one of the goriest B-horror movies of all time.

## Early life and career
David M. Schwartz was born and raised in the United States, where he developed a passion for the entertainment industry from a young age

## Education
David M. Schwartz pursued his education at Monmouth College, where he completed courses accredited by Pepperdine University.

## Filmography

* Las Vegas Bloodbath (1989) - Director, Writer
*  - Director, Producer

## Books

* *[https://books.google.com/books/about/Dana_Plato_s_Retreat.html?id=DxcEyQEACAAJ&source=kp_book_description Dana Plato's Retreat]*

## References
Marie-Claire Faray

**Marie-Claire Faray** Marie-Claire Faray azali mosali ya makambo ya bomoto mpe mobundi ya Republiki Demokratiki ya Kongó . Afandaka na Londres esika asalaka lokola mobundi mpo na kosilisa mobulu na basi  .

Alobi ete, atako basi ya Kongó basalemaki lokola bitando ya bitumba na tango ya bitumba na RDC, lelo oyo babwakami libándá ya mosala ya kolongisa kimia.  .

## Bomwana mpe kelasi
Faray azwaki diplome ya licence na sciences na Université Métropolitaine ya Londres, mpe diplome ya maîtrise na sciences na London School of Hygiene and Tropical Medicine. Azwaki mpe masomo na Université Queen Mary, mpe wana wana na Londres.  .

## Mosala
Faray asalaka lokola conseillère ya makambo ya mayele ya bokolongono ya nsuka ya eteyelo mpe mokambi ya bolukiluki na makama ya kokangama na Université Queen Mary ya Londres mpe na lopitalo Barts. . Faray azali kotombola bokeli ya malako ya mokili mobimba oyo ezali kotosa mibeko mpe guvernema  oyo ezali kosala kampanye mpo na kobundisa mobulu na basi na Afrika mpe mpo na bantina ya kimya mpe ya makoki ya bomoto  .

Faray azali kati na baoyo bazali kotombola Protokole ya Maputo mpo na kobatela makoki ya basi ya Afrika. Moko ya mikano na ye minene ezali ya kokitisa makambo mpo basi banso bazwa makoki ya bango ya bomoto mpe bokengi, na boyokani na ba ndingisa 3, 17, 18, 19 mpe 20 ya Déclaration Universelle ya Makoki ya Bomoto, na Afrika mobimba, kino na mobu 2020, na esika ya mouvement ya Mobu zomi ya Basi ya Afrika . Azali vice-président ya section britannique ya Ligue internationale ya basi mpo na kimia mpe bonsomi  mpe azali na comité exécutif ya Common Cause UK, plateforme oyo ezali kotombola basi ya Congo na Royaume-Uni  . Azali mpe mosangani ya boyokani ya Million Women Rise, lisanga ya basi ya ekolo  . Na mokolo ya 16 décembre 2007, Faray abandaki filiale ya WILPF na Kinshasa . Azali moko ya basi ya Kongó oyo bazali na liboso na mosala ya kobongola makambo na mboka Kongó .

## Ebongiseli ya Mabota Masangani
Faray azwaki biteni na bokutani ya bamboka ya ONU ya mbala mibale na mbula 2008, mpo na kotalela boyokani kati ya bibundeli ya mike mpe ndenge yango etindaka mobulu epesama na basi na Afrika .

## Nkuku
Faray azali kovanda na Londres na bana na ye mibale ya basi.  .

## Banote mpe ba références
Rebecca Masika Katsuva

**Rebecca Masika Katsuva** azali na mayo 26, 1966, na Republic ya Kongo, ezali mokonzi ya boboto ya bana, akopela mbala na nkembo ya ba lobi, mpe akosunga ba éke ya ba yebani ya bato banzoka. Abandaki Lingomba ya Bato Bayebani (APDUD) mpe akotela bopusi ya ba éke ya ba banzela, na kati ya bana, na esika ya Kivu ya Sidi ya Kongó-Kinsásá.

Azalaki na mwa Mayi na mwaka ya 1966, na Kivu ya Sidi, esika ya mibeko na Rwanda, Burundi ná Tanzania. Esika oyo ezalaki na mikongo ya mbote oyo ezali kotikala na nsima ya mbula ya 1990s, mingi na likambo ya ebale ya liboso ya Kongo, na nsima ya ya mibale. Azali na libanga na Bosco Katsuva, mobali ya milimo. Bazali na mokano ya bomoi oyo ezali ya malamu. Wakati ya ebale ya mibale ya Kongo, mibeko bakendeki na ndɔko na bango, kotyela mobali na ye na kosala na longola masanga, ye ná bányá na ye. Aléki akotala te. Bányá na ye basanganaki na likambo oyo. Rebecca Masika Katsuva ná bányá na ye basangani na bampika ya mobali na ye. Kasi, mbula ya nsima, azwaki nzela ya koluka mboka na ye lokola esika ya bibenda ya batonga ya misala na esika ya mikongo. Azali kokende na mitudi oyo esapali mpo na kosalisa ba victim ya masanga na biso na bampika na bango. Ayebaka bana 18, oyo bazalaki kofundama na ba mama oyo bazalaki na boyokani ya makasi.

Na mwaka ya 1999, abendaki na esika ya koyoka na ndaku na bana na Kongó, akoki na banzela eko lukemi makambo. Abengaki yango na nkombo ya sika esika na ye Chama ya Ba Noko ya Koyeba na Koyeka na Ndaku (APDUD) na mwaka ya 2002. Esika yango epesa lisungi mpo na bimwana ya basi oyo bazali na ba ngo te na ba banzela ya mabe. Bongo ezali kosalisa binganga ya mibale..

Azali na 2 février 2016, na mokakatano ya malariya, azali na mbula 50.

## Bokeseni
Na avril 2010, Rebecca Masika Katsuva azwaki Tuzo ya Ginetta Sagan ya Mboka ya Kasi na Bana batali ya 2010, oyo ebatelami na Amnesty International USA

## Tálá mpé
Nelly Mbangu

**Nelly Mbangu** azali mobundi ya makoki ya basi mpe bana ya Congo  . Asali na ebele ya ba organisations non gouvernementales na domaine oyo mpe co-fondateur ya mouvement ya ba organisations 30 oyo ezali na ba objectifs ya ndenge moko. Azali mobateli ya makoki ya bomoto mpe mokambi ya Aid and Action for Peace (AAP). Lisusu, Aide et Action pour la Paix esalaka na makambo ya boyangeli malamu pe bosilisi matata oyo etali makoki ya mabele. Makambo maye mbala mingi etali basi, yango wana Aide et Action pour la Paix ekangisaka makambo maye esika moko mpo na kozala na bopusi malamu na makambo ya makoki ya bomoto na nivo ya mboka  .

## Biografi ya bomoi ya bato

### Nkuku
Nelly Mbangu asali na boyekoli na ULPGL Goma mpe na université ya komunikasyon ya Chine. Azalaki na Goma na nsima ya mibu mibale ya ngala ya Congo. Azali na mwasi mpe azali na bana motoba.

## Mosala
Nelly Mbangu azali kosala campagne mpo na makoki mpe botomboli ya basi mpe bana ya Congo na Kivu ya Nord, na République démocratique du Congo . Mokonzi moko ya bitongisano na ye ezali koyekisa bana ete basi bakoki kozwa rôle ya kokanisa na esika ya bana. Na 2000, Mbangu ayebisaki malamu makambo ya nganga 1325 ya Conseil de sécurité ya Nations Unies, oyo epesaki nzela ya bokomi ya basi na misala ya esengo mpe nzela ya sécurité ya Nations Unies; azalaki na mayele ya mabe ndenge mibeko na koyangana na services esalaki na impact na basi na banganga ya milambo.

Mbangu ezali cofondatrice mpe président de la Dynamique des femmes juristes (DFJ), une organisation non gouvernementale oyo esali mpo na koyebisa na masalahisi ya droits ya mwasi na kati ya est ya Congo. DFJ ezali kobanga kopesa mateya ya boyangeli na ba mwasi mpe kosala ete ba mwasi balanda na justice. DFJ ezali kopesa lisungi ya mbongo, bokomi ya motema mpe ba services sociaux mpo na ba victim ya violences sexuelles mpe domestiques.

Mbangu azalaki mokonzi ya Democracy Research Center, moko ya baorganisations oyo ezali kokangama na Development Alternatives Incorporated, USAID mpe camp ya ba réfugiés ya Goma, desde 2006 hasta 2008. Azalaki mokonzi ya projet ya HelpAge International na mwa mwa octobre 2009 ti jusqu'à 31 mars 2011. Desde août 2012 ti janvier 2017, Mbangu azalaki coordinatrice ya Aide et Action pour la Paix (AAP), moko ya baorganisations oyo ezali koyekola mbongo ya mwasi mpe mwana, kokoma malamu na gouvernance, kokoma na likambo ya foncier mpe kosalisa environnement mpe ba ressources naturelles. Mbangu azali na comité directeur ya AAP Afrique.

Na sanza ya zomi na mibale 2016, ye ná mobali na ye bazwaki makama mingi ya koboma epai ya moto moko oyo abengaki ye nkombo na ye te.

Mbangu asangisi mpe na kolaaka Sauti ya Mama Mukongomani, oyo ye azali coordinatrice na yango (Liko ya mwasi ya congolaise), « mouvance ya banzela na esengo mpe lelo » oyo etindaka bana 30 ya bisika ya banzela mabe na Congo. Kanga nsima ya février 2017, azali na mokumba ya programme na Fonds ya banzela congolaises.

## Ba références
Rebecca Kabugho

Rebecca Kabugho, abotami na 4 septembre 1994 na Goma, azali moto ya lutte politique na République démocratique du Congo. Azali moko na mouvement ya citoyen monene na RDC, LUCHA. Na février 2016, akangamaki mpo na kosala manifestation mpo na botongi ya maponami na mboka. Na mbula 22, azalaki moto ya liboso na mokili oyo akangamaki mpo na politique.

Na 29 mars 2017, azwaki mbano ya "Femme de courage" epayi ya, Melania Trump, mwasi ya président ya États-Unis mpe Thomas A. Shannon, secrétaire d’État na makambo ya politique.

## Maloba mpe bandakisa
**Céline Bernath**, « Na mbula 22, Rebecca Kabugho azwi lokumu lokola mwasi ya liboso oyo azwi mbano ya mpiko ya basi [archive] », na **www.amina-mag.com**, 3 avril 2017 (talamaki na 8 avril 2017).

**(en)** « **Bomoi ya ba finalistes ya mbano ya International Women of Courage 2017 [archive]** », na site ya **departema ya Leta ya États-Unis** (talamaki na 3 avril 2017).

**(en)** « **Mbano ya International Women of Courage 2017 [archive]** », na site ya **departema ya Leta ya États-Unis** (talamaki na 3 avril 2017).


## Talá mpe

* [vidéo] «  Libándá ya mbano ya mokili mobimba mpo na mwasi ya mpiko  [archive] », sur YouTube
Douce Namwezi N'Ibamba

**Douce Namwezi N'Ibamba**, abotami na mokolo ya 11 février 1989 na Bukavu, azali mosakoli ya sango, mosaleli ya radio mpe entrepreneur social ya République démocratique du Congo, oyo alingi kopesa makoki na basi mpe bilenge na nzela ya culture, éducation mpe formation, na accent na égalité ya mibali na basi mpe hygiène.

## Biografi ya bomoi ya bato
N'Ibamba abotami o 11 février 1989 na Bukavu, engumba oyo ezali na libongo ya sud-ouest ya lac Kivu, mboka-mokonzi ya etuka ya Kivu du Sud, na République démocratique du Congo  . Baboti na ye bango mibale bazali ba infirmiers  . Azali moko ya bana mwambe  . Ntango azalaki na mbula mwambe, libota na ye esengelaki kokima ndako na bango mpe kofanda elongo na bato mosusu oyo balongolamaki na bandako na bango mpo na mwa ntango, nsima ya bitumba ya bana-mboka mpo na kozwa bokonzi  . Atangi na Collège Alfajiri mpe sima azui diplôme ya relations internationales na université officielle ya Bukavu . Uta bomwana, N'Ibamba alingaki kokoma mopanzi sango, kasi bato mingi bayebisaki ye ete ezali mosala ya basi te  . Kasi, na mokano, abandaki kobimisa ba émissions ya radio na âge ya 16 ans na station ya radio catholique, Radio Maria, mpe 2 ans sima tango akoti na Association des femmes en médias du Sud Kivu (AFEM) ya République démocratique du Congo  Na tango wana, RDC ezalaki na bitumba mpe N’Ibamba akabolaki na émission masolo ya ba soldats ya bana mike ya kala mpe ba viols en masse [3] Après 10 ans na bango AFEM, azuaki ebonga ya coordonnatrice intérimaire  .

Na 2016, N'Ibamba azwaki mokumba ya programme na MAMA Radio, radio moko oyo etalaka mingi ntina ya kobatela boyokani kati ya mibali na basi. Na 2018, atiki MAMA Radio mpo na kotonga Initiative Uwezo Afrika, ebongiseli ya mosala ya kozanga koluka mbongo, oyo ebundaka mipanzi ya maloba ya soni (tabous) etali mikolo ya sanza ya basi na nzela ya boyekoli mpe mayele ya hygiène sexuelle. Basalaka yango na nzela ya journalisme, formations professionnelles mpe entrepreneuriat social mpo na kopesa basi makoki ya komibatela. Ebongiseli yango epesaka mpe ba kits ya bopeto ya nzoto mpe ya mikolo ya sanza epai ya basi ya RDC, na ndenge ya kopesa ba serviettes menstruelles oyo ekoki kosalelama lisusu mpe kosukolama. Na 2020, elongo na ba structures culturelles motoba ya engumba Bukavu, Douce atomboli Espace Culturel KWETU ART, oyo azali présidente ya Conseil d’Administration.

Na suka ya 2020, BBC etangamaki na liste na yango ya mbula na mbula ya basi oyo bazali na bopusi mingi na mbula  ,  .

## Ba références
 

## Ba liens ya libanda
Neema Namadamu

**Neema Namadamu** azalí mwasi ya kobundisa na Congo mpo na kimia, droit ya basi mpe ba personnes handicapés. Abimisaki Maman Shujaa Media Center, oyo ezali organisation oyo ekozali kobanda na mediateurs numériques mpo na kopesa nzela na basi na kobunda na kimia na lelo ya Congo.

## Biografi ya bomoi ya bato
**Namadamu** azali na mboka ya hautes plaines ya Itombwe na province ya Sud-Kivu. Na ntango ya mbula mibale, amekomi na polio mpe azwi motindo ya miziki te na likambo ya maladie mpe ebimisaka ye na kokoma koyekola mbano ya bato ya mibale. Na nsima ya yango, tata na ye asalaki descision ya kozwa mwasi ya mibale mpo na RDC, bana ya mibale bazali "mokolo ya kosala mbi". Abongolaki que ntango azalaki mwana, asalaki na nzela te, na nsima, maman na ye, Polline Nyirambarato, amemaki ye na école ntango nzela eza mabe. Namadamu asalaki bokundoli ya koyeba bato ya mibale ntango azalaki na lycée mpe azalaki na émission ya ye ya radio. Na nsima, ntango abimaki na université, abandaki kobonga mwasi ya mibale ya tribu na ye oyo abikisi diplôme ya université na RDC.

Na nsima ya kozwa diplome, akomi eloko ya députée mpo na kob representation province na ye na Parlement. Na nsima ya kokota na Parlement, akomi conseiller technique ya ministre ya Genre mpe Famille ya RDC.

Na sima ya mikolo twenty-five, mwana mwasi ya Namadamu azwaki likama na batya ya esika ya bokonzi ya Congo mpe bakundaki ye. Namadamu asungi ete azalaki na esengo makasi ya komiferi, yango na makambo, akolaki koloba etali kobanga te mosala ya kofungola na libanda, 'Tozali kosala na nzela ya système,' alobaki. Namadamu abandaki Maman Shujaa Media Center oyo ezalaka na boyokani na World Pulse, réseau mondial ya kobatela basi. Sika ya mikili ezali na Bukavu, epai wana akoki kopesa lisolo ya l'éducation numérique na basi. Maman Shujaa ezali koloba 'Basi Ba-héros' mpe projet yango etaleli te kaka na koluka koyekola basi, kasi mpo na kopesa bango esika ya kokanisa hombo na nzela ya mokili. Basi nyonso bayekoli ndenge ya kokende komibota 'aktivist numérique' na RDC. Mosala na ye ekomaka 'ndambu ya komilanga mpe bokonzi ya basi na Congo oyo bazali na esika ya kobangisa makasi mpo na basi'.
Rosette Luyina Kiese

**Rosette Luyina Kiese** (azali na mokolo 3 Dɛsɛ́mbɛ 1989) azali monti na Congo oyo abimaka na sport ya koloba. Ndeko Luyina azwaki mabele na esika moko ya legi na ye ya mibale na esika ya bombasi ya mabele, nsima ya yango akomaki koluka sport mpe ayokaki na 2016 Summer Paralympics na Rio de Janeiro, Brazil.

## Mosala
**Rosette Luyina Kiese** azwaki lolenge ya kopetola nzoto na ye ya mopanzi na 2010 na nsima ya kokuba na motanga ya mboka na Rutshuru na Républika Démocratique du Congo. Akokaki na masolo ya kobongisa nzoto na boyebi ya Komiti ya Bato ya Mpepo ya Red Cross, oyo mpe epesaki ye prosthèse. Luyina bamemi ye na sport, oyo abimisaki ete ezalaki na ntina nanga te ya kokokisa ye na bomoi na ye.

Luyina akelaki na équipe ya République Démocratique du Congo mpo na 2016 Summer Paralympics na Rio de Janeiro, Brésil. ICRC esalisaki na lisungi mpo na kopesa biloko na ba athlètes baye bakokaki kokende na compétition. Akolaki na Claude Weshanga, Luyina azalaki na formation liboso ya Paralympics na Stade des Martyrs na Kinshasa. Akelaki lokola moto akotaki ndembo ya mbongo ya bokonzi ya mboka na Parade des Nations na 2016 Summer Paralympics ouverture. Asali compétition na shot put ya mwasi na klasse F57. Luyina akendaki na position ya 10 kati na ba athlètes 12, akomi distance ya 4.97 mètres (196 in).
Shaje Tshiliula

**Shaje Tshiluila** abotamaki le 5 Mársi 1949 na Likasi, na Zaïre (sik’oyo Kongó-Kinsásá).

## Bomoi
Ayekolaki na collège Albert I na Kinsásá, mpe na Bobɔ́ngɔ bwa Lovanium mpe Bobɔ́ngɔ bwa_Lubumbashii. Na 1974, abalanaki na Babi-Banga N'Sampuka.**</big></sup>''

Na 1973, Tshiluila akɔtaki na ''Institut des Musées nationaux du Zaïre''. Azalaki mokambi ya eteni ya bililingi ya kala (Art traditionnel) wuto 1983 kino 1986, mpé na 1987, batyaki ye lokola mokambi-mobateli ya mibale (Directrice Générale Adjointe). Na 1986, akómaki mokambi ya [[:en:National_Museum_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo|Musée ya Kinshasa]]. Na 1990, batyaki ye lokola professeur na [[Bobɔ́ngɔ bwa Kinsásá]].

== Misala ==

* **Tshiluila, Shaje (1987).** ''Kotalela biloko ya bomengo ya kelasi : Institut National des Musées du Zaïre''. **Museum**, 39 (1): 50–51. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1111/j.1468-0033.1987.tb00666.x doi:10.1111/j.1468-0033.1987.tb00666.x.]
* ''Bomengo ya kelasi na Zaïre : kokende na misaleli ya bokokani mpo na développement''. (1995)
* ''"Mosala ya kobuka mibeko"'', na kati ya **Caroline Gaultier-Kurhan*' (mokambi), *Patrimoine culturel africain*, 2001, lokasa 299–319
* *Taleli ya Africain na makomi ya etnographie na Europe mpe na Afrika*. (2002)
* *Basantu ya bosantu ya Bakongo*, na *Nature et culture na République Démocratique du Congo'', lokasa 112–117

## Ba ndakisa ya mikanda
Annie Sinanduku Mwange

**Annie Sinanduku Mwange** azalí minière ná militanse ya Congolais. Na 2024, abimaki na 100 mwasi.

## Mosala
Na 2010, Mwange abimisaki programme mpo na batoyi ba orphelins na Territoire ya Kailo, mais azwaki ngunga mingi te mpo balekaki na biloko. Mwange ayebaki esengo ya kotonga mbongo ya basi, oyo ekokisaki kobundisa mosala ya bana. Soki nazali na nsima, basi bazalaki koyokela mabe na mobulu ya sexe mpe banzela ya kobanga na mosala. Na ntina yango, Mwange abataki mouvement ya libateli mpo na kotala boni ya lelo na mobulu ya sexe na biloko.

Mwange abalaki Asefa, nsekisi ya libota ya ba civil oyo elibangi program ya libateli oyo ezali na motema na kolesa mpe koyekola mpo na kozongisela maboko ya nzela ya bangala mpe kokitisa nzoto mpe bomoi ya basi ya Kailo basi oyo bazali na mosala na ba min.

Lokola stratégie mpo na kokutana na esika ya ndenge-nsima mpe kolanda mabe ya ngenga, Mwange akoki na mposa ya basali ya ekolo na ye bapesa banzela ya kotonga na misala ya mininga, na esika ya mosala ya libanda oyo bapesaki bango, lokuta ya kokanga minéraux oyo ezali kozanga. Mpo na kopona yango, azali kotela bato ya mbongo mpo na kotalisa mbongo na basali ya mbongo (ntango mosusu biso oyo bazali na lisanga to libota). Akeyaki kuna na ndenge ya koleka 56 na bango bakoma ' mama boss ' to ' mama patronne ' ya mininga. Oyo mpe, azwaki lisungi ya Initiative Humanitaire ya Université Harvard mpe mbongo ya Agence ya Amerika mpo na développement international.

## Kondima
Na 2024, lisolo moko ya Mélanie Gouby óyo elobelaki Annie Sinanduku Mwange ezwaki nkombo mpo na Prix One World Media, oyo endimi bopanzi sango ya masolo na Sud mondial. Kaka na mbula wana, Mwange andimaki lokola moko ya ba " Basi 100 » na BBC.

## Bokomi ya eloko
Dikanda Diba

**Dikanda Diba** (abotami na mokolo ya 10 Ɔkɔtɔ́bɛ 1966) azalí mokonzi ya mbangu ya molai ya bikólo ya Kongó. Asalaki bitamboli ya bǎsí ya mitá 3000 na Mikili ya Ebongisami ya Olimpiki ya eleko ya ntango ya eleko ya 1988.

## Tálá mpé
Ruth Kipoyi

**Ruth Monique Kipoyi**  (abótami na mokɔlɔ ya 15 Oktoba 1997) azali mwasi oyo azali mosani ya ndembo ya ekólo Kongó-Kinshasa. Azali kobéta lokóla moyibi ya malongi na etuluku ya basi ya Al-Nassr na mokili ya Arabie Saoudite mpe na lisanga ya ekipi ya mbóka na ye, Kongó-Kinshasa.

## Carrière ya club
Na mokɔlɔ ya 15 Yulai 2021, Kipoyi asalaki mokano ya kokɔta na etuluku ya basi ya ndembo ya Simba Queens, oyo euta na Tanzani. Abetelaki na lisanga wana na bitángi ya kokɔta na Ligue ya Bapioni ya basi ya CAF mpo na mobu 2021, na eteni ya CECAFA. Etuluku yango esilaki na esika ya misato mpe ekokaki te kokɔta na bapɛsɛ ya suka ya Ligue ya Bapioni ya basi ya CAF.

### ALG Sport
Na sanza ya décembre 2021, akendaki na Turquie mpe akɔtaki na etuluku ALG Spor, oyo ezali na engumba Gaziantep, mpo na kobéta na eleko ya 2021–2022 ya lipa ya basi ya Turkcell. Na mokɔlɔ ya 9 mars 2022, afungolaki hat-trick na ye ya liboso na mosala, na kokɔta mibale misato na elonga monene ya 7-0 liboso ya Dudullu Spor. Na nsima, apesaki mabɔkɔ makasi na ekolo na ye mpo na kozwa mokonzi ya lipa ya basi ya saison wana. Na mokɔlɔ ya 18 ya sanza ya mwambe 2022, asalaki liboso na ye na Ligue ya Bapioni ya basi ya UEFA mpo na saison ya 2022–2023.

### Galatasaray
Na mokɔlɔ ya 4 août 2023, asalaki boyokani ya mbula moko na etuluku ya Galatasaray ya Turquie. .

## Mosala ya mokili mobimba
Kipoyi abengamaki na lisanga ya basi ya ekipi ya mboka ya République démocratique du Congo mpo na etape ya misato ya momekano ya kokɔta na masano ya basi ya Olympique ya CAF na 2020 . Abengamaki lisusu mpo na bitángi ya kokɔta na Coupe ya Afrika ya basi ya CAF na 2022, mpo na kobunda na Guinée équatoriale. Kasi, ekipi esengelaki kobima na momekano yango mpo na mikakatano ya misala ya bokende-bokende mpe mpɔ na kobanga ya mosolo.

## Bamibare ya mosala

## Makambi

; Super Ligue ya basi ya Turquie
:; ALG Sport ya mbongo
:: *Balongi* (1) . : Mobu 2021-22

## Talá mpe

* Liste ya ba femmes internationales ya football ya République démocratique du Congo

## Bibilite
Pápa Leo XIV

**Leo XIV** (latɛ́: *Leo PP. XIV*; abótámá o mokɔlɔ mwa 14 Sɛtɛ́mbɛ, mobú mwa 1955 na Chicago, Illinois, nkómbó ya yě **Robert Francis ** OSA (ˈrɒbərt ˈfrænsɪs 'priːvoʊst)) azalí Mokambi-Ekólo ya Vatikani mpé Pápa ya Eklezya ya bakatolike.
Limpingá Ngóla

**Limpingá Ngóla** (*[[lirusi]]:* Рабоче-крестьянская Красная армия (РККА) / Rabotsche-krestjanskaja Krasnaja armija (RKKA)) ezalákí limpingá lya Lisangá lya Soviet kobanda 1922 tii 1991.
Boapíli bwa Kyjiw

**Boapíli bwa Kyjiw** ezalákí bokonzi ya Slaví ya kala ya monyɛlɛ na eleko ca. 880–1240. Bikólo ya lelo Rusí, Ukraine, mpé Bielorusia etalelaka Boapíli bwa Kyjiw lokola liboso na bango.
Wolodymyr I

**Wolodymyr I Svyatoslavych** (*Lislav ya kala ya monyɛlɛ:* Володимѣръ Свѧтославичь Volodiměrŭ Svętoslavičǐ; * pene na mobú 960 pene na Pskov; † 15 Yuli 1015 na Berestovo pene na Kyjiw), óyo babengaki **Wolodymyr Monene**, **Santu Wolodymyr** tǒ **Moi Ngóla**, azalákí mokonzi ya Kyjiw kobanda 978/980 tii 1015. 

Batalelami lokola mokonzi ya ntina mingi ya Boapíli bwa Kyjiw, óyo, kati na makambo mosusu, abandaki kosala ete Boapíli ezala boklisto.
Lisanga ya basi ya mibeko

**Lisanga ya basi ya mibeko** ezali ebongiseli ya basi na Kongó-Kinsásá . Ekelama  na 2006 na Nelly Mbangu, dikitele  ya esika ya boluki démokrasia, oyo akomaki mokambi ya liboso ya esika eye.

## Makambo bazolobela
Na ebandeli ya ekeke ya 21, na Kongó-Kinsásá , bitumba ya bana mboka ezalaki makasi, batomboki bazalaki kobunda na basoda ya guvɛrnɛma. Na 2003, bayokanaki mpo na boyokani ya kimya, mpe baponaki bakonzi na 2006. Nzokande, mibu ya mobulu ememaki mobulu mingi na Est ya mboka, oyo elobelami lokola "mokonzi ya kobebisama ya basi na mokili mobimba".

## Mikano
Lisanga ya basi ya mibeko esalemaki mpo na kosala ete basi mpe mibali bokokani. Ebongiseli yango ezali na mokano ya kopesa makoki na basi mpo ete bayeba makoki na bango mpe bazala na elikya ya kozwa yango. Makoki maye mazali na lotomo ya kofanda kozanga kobangisa, bokengi ya mabele, kozwa misala ya ntina ya bomoi ya bato mpe kozwa ba tribunaux mpe ba tribunaux. Ebongiseli yango ezali na mokano ya kolendisa basi mpo na kozwa mibeko lokola mosala mpe na nsima bamonisi basi mosusu oyo bazali na mposa ya misala na bango, kokota na ba syndicats, kosangana na politiki mpe kozala na kati ya bibongiseli ya kozwa mikano na secteur public mpe privé.

## Etatólí