open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grace Kutino

**Grace Kutino**, abotami na mokolo ya 11 mars 2000 to 1999 na Kinshasa ( République Démocratique du Congo )

## Bomoyi
Grace Emie Kutino abotami na mokolo ya  11  sanza ya misatu mobu 2000 to 1999 na Kinshasa  , . Azali mwana mwasi ya Pasteur Kutino Fernando, mobandisi ya lingomba ya Armée de victoire.  .

### Kelasi
Grâce Emie Kutino azali na diplôme ya licence (diplôme ya kotika eteyelo ya ntei) na gestion mpe administration oyo azuaki sima ya kokende na eteyelo ya likolo ya Robert-Doisneau na Corbeil-Essonnes   .

### Mosala ya lingomba
Na 2017, atiamaki lokola pasteur na Église ya Armée de Victoire na Paris, église indépendante ya réveil.

### '''Politiki'''
Na mokolo ya 8 sanza mwambe 2025 Grace Kutino aponamaki mokambi ya bilenge na bokambami ya mibalé  ya Judith Suminwa 

## Etatoli
Joana Tomás azali moto ya mayele

**Joana Domingos dos Santos Filipe Tomás Martins**, Ayaki na 1969, nde moto ya basangá Angola, azali kosala ndenge mokambi ya basekretere mikolo ya Organisation ya basi ya Angola banda 2021.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Bilenge mpe Boyekoli
Joana Domingos dos Santos Filipe Tomás Martins azali na bonsomi na 1969 na Calandula (Angola) na etuka Malanje.

Azongaki na mobu ya 1980 na batali ya liboso Agostinho Neto liboso atikala na libala na familia na ye na Brésil, na esika afandaka kolakisa lisanga na bato ya bato ya mike. A monaka boyebi ya komunika na Université méthodiste ya São Paulo mpe alukaka diplôma na 1993.

### Mosala
Na 1995, Tomás azongaki Angola epai amiyaki liboso bokonzi na ye ya kozua mateya ya basilisi Televisão Pública de Angola.

Akomelami mpo na kokanga motema na bokaboli ya ba télévision ya mobu ya Cuando Cubango liboso na kokoma moto ya mikolo TPA International .

Na mpungu-pongo na ye mpe na bokolongono na ye ya mosala, azwi Bongo Maboque na 2004 mpe Trophée ya etuka ya liboso ya mayele ya ba journal na 2008.

### Carrière politique na activisme
Tomás akobakisa mobeko na ye ya politiki na kokóma na MPLA, epai azali kobomba na misala mingi ya mayele mpe ba campagne. Na 2019, bakomá ye mokonzi na Bureau politique ya Komite ya molongo ya parti.

Ayokaki bokomela na Organisation ya basi ya Angola (OMA), esika moko ya politiki ya etuka oyo ekoki na MPLA, oyo etali koluka kobundisa likambo ya kopesana mabe na basi.

Na 2005, Tomás abotamaki na Komite National ya OMA mpe na sanza ya sanza ya misato 2021 apesamaki likita ya mokambi ya basoda ya mikolo mitano

Aza na libaku ya kosukola Luzia Inglês Van-Dúnem.

## Maloba mpe mateya
Julia Nicol

**Julia Nicol** (1956 – 3 sanza ya minei 2019) azalaki moto ya Afrika ya Sud, moto ya kosala mpo na makambo ya bosembo mpe mobombi buku. Nicol asalaki elongo na mabongisi ya bato ya LGBT na Afrika ya Sud mpe azalaki moko na bato oyo batongaki mpe bamemaki Organisation of Lesbian and Gay Activists (OLGA).

## Biografi ya bomoi ya bato
**Nicol** Azali kombo na 1956 na Johannesburg. Azalaki kotanga na Université ya Cap mpe azalaki kosala mosala ya biblotekier tii na boumeli ya kotalela maponami na 1997. Nicol atangisaki na kosala lokola activiste ya LGBT na ntango ya lelo ya 1980. Nsima, atongaki lisanga ya liboso ya basengeli ya mibali na Afrika ya Sudi oyo eyebanaki na kombo Lesbians in Love and Compromising Situations (LILACS).

Lokola activiste, Nicol mpe azalaki na bokono na groupe ya Association gay ya Afrika ya Sudi (GASA) mpe azalaki kati ya bato oyo batangi LAGO (Basimbi mpe bangai bazali koyangana na bopanzi).

Na nsima, lisanga yango ekokaki komonisa Bokokani ya activists ya basengeli ya mibali mpe basi ya moke (OLGA). Nicol ná motema na ye, Lapinsky, nyonso bazalaki na karolo ya ntina mpo na kofakasela lolenge ya bikateli ya LGBT na mouvement anti-apartheid.

Afuaki na 3 avril 2019.

## Tanda mpe Makomi
Sibongile Ndashe

**Sibongile Ndashe**  azali avokate ya Afrika ya Sudi mpe moto ya kobatela batomboki ya bato. Azali kosala na bokonzi ya mibeko ya mayele ya bato sukisa banda 1999, azali kosala elongo na misala mingi oyo ezali kobatela batomboki ya basi mpe ya bato nyonso.

Na 2014, azalaki kotonga Initiative mpo na litiges stratégiques na Afirika, mpo na kosunga bamboka baboti likambo na kotalela ba tribunaux na makambo oyo ezali koleka na identité ya sexe mpe orientation sexuelle.

Nzela-mpasi ya kobebisa lisusu kozanga koboma mikano ya lolenge ya koleka ya libala ya bana ya moko na moko, batambwaki na Oktoba 2017 na Tanzania, balobaki na ye "kokoma lolenge ya koleka ya libala".

## Biografi ya bomoi ya bato
Sibongile Ndashe azali kosala na domaine ya mikonzi ya bomoi ya bato banda 1999. Azwi diplôme na makoki na batumu ya Université ya Cape Western, epai amemaki bakalore ya mikonzi.

### Mosala
Azali kobanda mosala na ye lokola clerc juridique na kati ya Centre ya ressources juridiques na Afrika ya Sud.

Na 2001, Sibongile Ndashe asali na Bokonzi ya Kondision ya Afrika ya Sudi lokola mokambi ya mayele na bokonzi ya ba juge Johann Kriegler na Kate O'Regan.

Kuta 2002 tii 2007, azalaki kosala lokola mayele ya mibeko na Women's Legal Centre, azalaki kotala mingi mikakatano oyo ezali na lolenge ya bokonzi ya basi .

Azali kosala lokola lingomba ya mibeko (avocate) na Centre international mpo na kobatela mibeko ya bato (Interights) uta 2007 tii 2013 .

Na tango yango, azali kosalisa makambo na Afrika ya Sud, elongo na misala ya bokonzi ya moto, mpiko na bosangisi te, mpe makambo oyo ebongisami liboso ya Komisioni ya Afrika ya Bokonzi ya Moto mpe ya Bato

Ndashe azwaki ebandeli ya Initiative mpo na litiges stratégiques na Afrika (ISLA) na 2014 mpe akómaki mokambi monene ya mosala na yango. Ndashe azali mpe kobongisa Réseau africain ya bakambi ya mibeko mpo na makoki ya bato LGBTI (ALRILaN), mpo kosalisa bakambi ya mibeko oyo basali na makambo wana mpe kosunga masangá LGBTI na Tribinal africain ya makoki ya bato mpe ya bato nyonso.

## Bokangami na Tanzanie na 2017
Na Octobre 2017, Sibongile Ndashe bakómaki kobwakama elongo na bato mosusu ya lisanga na ye mpe bato ya organisation ya Tanzanie Chesa (Community Health and Education Services and Advocacy), baponiaki bango mpo na “kolendisa homosexualité”, oyo ezali maladi ya kozwa ndako na Tanzanie. Bákómaki kobwakama tango bazalaki na likutanisi mpo na koluka ndenge ya mibeko ya kokundola moloi oyo epesamaki na Octoba 2016.

Mobeko mopekisi kampanye ya komibatela na VIH/SIDA mpo na mibali oyo basangisaka nzoto mibali na mibali to basi na basi, yango esali ete bakanga balopitalo mingi ya privé oyo epesaka lisalisi ya VIH.

Ndashe azali kobatela bosembo ya lisangani, akotolaki te nsango ya kolendisa boyebi ya bandeko ya mbota moko, na kokanisa ete ezali lisangani mpo na kobongisa bokemi ya misala ya bobateli ya ndenge na ndenge mpo na bato bazali na VIH. Bapesi nsango mpe ye bazali kokoba na mbula nkama, na mabe te.

Na mokolo ya 28 Ɔkɔtɔbɛ 2017, babimisaki ye mpe na nsima babenganaki ye na Afrika ya Sudi. .

## Tanda mpe makomi
Organisation ya basi ya Angola

**Organisation ya basi ya Angola** (na Portuguese : Organização da Mulher Angolana, OMA) ezali lisanga ya Angola oyo ekotisi basi na misala mpo na kolendisa Mokano ya bato ya kobwaka Angola (MPLA). Ebotami na 1962 na Deolinda Rodrigues Francisco de Almeida mpe basangani mosusu.

## Kolakisa
Esalemaki na 1962 mpo na kosunga MPLA, Lisanga ya basi ya Angola (OMA) ekómaki sima ya boyangeli ya bonsomi ya Angola na 1975 lokola esika ya mosala mpe bokonzi ya basi na kati ya mabongisi ya bokonzi ya mboka.

Uti 1985 tii 1987, bonganga ya bato bazalaki konyokwama. Bomoto ya mpétu na miso ya misia mpe kozala na lisumu na etuka ezali kobeta mitema ya bango basi oyo bazali na bisika ya mbu ya mosika. Kasi na tango oyo mpe, Angola esalaki mibeko ya liboso ya kobundisa koboya bobangi mpe esɛngi koyekola kotya mpangi lokola nzela ya kosalisa basi oyo bazali te na boyekoli.

Na mbula 1976, amemaki na esika lisusu ezaleli na yango ya premier organe exécutif ya etuka mpe amemaki Ruth Neto lokola coordinateur national. Na nsima ya restructuration ya 1983, amemaka secrétaire générale mpe akonzi comité national ya bato 53 mpo na ntango ya mbumba mibale ya mibu. OMA esalaki mpo na boyekoli ya basi, ekangaki program ya koyekola koteya mpe esalisaki mpo na kozwa mibeko oyo etindi kozanga discrimination na misala mpe na bonsomi ya kobeta maboko na misala.

## Tanda mpe Makomi
Grace Yamba Kazadi

## Biographie
**Grace Yamba Kazadi**, abotami le 13 octobre 1988 na Lubumbashi, azali politicien congolais (DRC). Député ya district ya Kanyama wuta février 2019, atiki mosala na 2024 mpo akoma vice-ministre ya makambo ya bapaya ya République démocratique du Congo 
## Carrières politiques
Gracia Yamba Kazadi abandaki mandat na ye ya yambo lokola député national le 13 février 2019, mandat oyo esilaki le 15 décembre 2023. Aponami lisusu mpo na mandat ya mibale kobanda le 12 février 2024. Kasi, alongolamaki na ebonga kobanda le 15 juin 2024 kino le 15 décembre 2028 sima ya kondima mandat oyo etalemaki ete eyokani te na ye misala ya parlement. Azwaki esika na ye na député apesi na Léon Kabamba Ngombe.

## Activité parlementaire

Na mandat na ye, Gracia Yamba Kazadi a participer activement na ba procédures parlementaires. Mingimingi a votaki mpo na kopesa nzela na mibeko mpe mibeko mingi ya ntina, kati na yango:

Mobeko moye mobongoli mpe mobakisi mobeko mwa maponami lokola mobongisami kino lelo;
Mobeko ya mibeko ya misolo ya mobu ya mosolo 2023;
Mobeko ya mibeko oyo etali mosala mpe bokengeli ya ba institutions de crédit;
Mobeko moye mobongoli mpe mobakisi mobeko mwa 30 janvier 1940, moye motia code pénal congolais na oyo etali bopekisa mpe bopemisi mombongo ya bato;
Mobeko ya mobeko oyo etali bobateli mpe bopesi biyano na baye bazali kobundisa makoki ya bomoto na ekolo Congo démocratique;
Botali mpe bondimi mwango ya mibeko ya mosala.
## Notes de réferences
Serge Olene

**Serge Olene** azali mosali ya politiki congolais (RDC) mpe membre ya gouvernement Lukonde II  na RDC.

## Biographie

## Notes et références
Eudy Simelane azali moto ya mayele

**Eudy Simelane**, abotami na 11 mars 1977 na KwaThema mpe apusamaki na 28 avril 2008, ye mokasi ya misala ya mboka ya Afrika ya Sudi na mopanzi ya ekip ya mboka, mpe moko ya bato oyo bazali kolanda mposa ya bato ya ndenge ya elengi, bazali lésbiennes, gays, bisexuels mpe transgenres (LGBT)

## Makambo ya solo
Eudy Simelane azalaki moko ya basi ya liboso oyo bafandaki polele lokola lesbienne na KwaThema, engumba moko na sudi-wɛsti ya Springs. Babetaki ye na makasi mpe babomaki ye kuna. Nzoto na ye ezwamaki na ebale moko na KwaThema. Babetaki ye na makasi mpe babetaki ye mbeba mbala tuku mibale na mitano na elongi, na ntolo mpe na makolo.

## Mpasi ya mobeko
Liwa na ye emonanaki lokola mbeba ya koyina oyo asalaki mpo na orientation sexuelle na ye. Momeseno ya "kobongisa kosangisa nzoto na makasi" epalangani mingi na Afrika ya Sudi, mpe mibali bazwaka basi na makasi mpo na "kobikisa" bango na mposa na bango ya kosangisa nzoto. Bato babale basusu ya lesbienne, Sizakele Sigasa na Salome Masooa, banyokolamaki mpe babomamaki na sanza ya nsambo 2007.

## Kosambisama
Na 11 sanza ya mibale 2009, procès ya bato minei oyo basalaki makambo mabe esalemaki na Delmas, na etuka ya Mpumalanga. Moto moko kati na bato minei yango alobaki ete azali na mabe mpe bazei ye na boumeli ya bamibale na mibu 32 mpo na kosala mpiko mpe koboma. Na septembre 2009, moto mosusu abomamaki na boumeli mobimba plus mibu 35, mpo na koboma, mpiko mpe kolanda biloko ya bato, kasi bato mibale ya suka basengelaki kopesama te. Bamesa bazalaki te na makanisi ete Eudy Simelane abomaki mpo na ndenge azalaki kokoma mpamba na bomoyi na ye.

## Tanda mpe Makom
Patricia Kavanagh, oyo azali na mbula 19

**Patricia Olive « . Pat » Kavanagh** Abotamaki na 31 janvier 1940 na Durban mpe akufaki na 20 octobre 2008 na Londres. Azalaki agent littéraire ya Afrika ya Sud mpe Grande-Bretagne

## Lisolo ya Bomoi

### Bomoi ya kokanga miso
Kavanagh azalaki na mbongwana 31 ya sanza ya libanga 1940 na Durban, Afrika ya Sudi, na tata moko ya mokonzi ya bamokanda liboso mpe nsima na mosala na ye lokola moninga ya mabombe na SAAF na ntango ya Mobu ya Liboso ya Misala Minene ya Ndugu. Pe na mama moko ya kombo Olive (azalaki Le Roux), ya batisami lokola mosali ya bokebi ya kala ya bokoli ya bato. Kavanagh azali na eyenga moko ya mwasi, Julie Kavanagh, oyo azali mokambi ya mibeko ya baleti, mpe na eyenga moko ya mobali, Michael O'Brien, oyo azali mokonzi ya misolo ya mabele, azali kotika bomoi na Vancouver, na Kolombi-Britannique, Kanada.   .

Kavanagh azwaki na mwasi ya mwandi Julian Barnes oyo azali mpe mosali ya bantu ya bangambo. Bapekisi na nɔ́rdi ya Londres. Na mbula ya 1980, Kavanagh abandoni Barnes mpo na boyokani na Jeanette Winterson, mwandi ya Oranges Are Not the Only Fruit, kasi azongaki nsima na libala. Winterson ayebisaki ete boyokani yango ebengaki liboso ya lisolo na ye La Passion (1987).

Aboyi na mitema na mayele ezali 20 octoba 2008 na Londres, na mbula 68, mpe akufá na etuka ya likoló ya batumu ya Highgate. , .

### Nzela ya mosala
Azali kotambwisa na Université ya Cap, kasi azali kokoba elengi na ye mpo na mosala ya kozala likanisi. Azali kosala rôle oyo ezali te na crédit mpe oyo azali te kotuna na Under Milk Wood ya Dylan Thomas nsima ya kokende na Grande-Bretagne na 1964. Azali te kozwa mbongo mpo na rôle yango, kasi, lokola ayebisaki nsima, akokaki « komeka Richard Burton ». Mosala oyo ezali kofinisa carrière na ye ya kokanisa. Azali kosala mpo na J. Walter Thompson lokola rédactrice, azongisa mayebisi mpo na poste ya agent littéraire mpe afandaka na «AD Peters, agent ya légende oyo alakisaka ye ndenge ya kosala mosala yango», azwami koyekola ndenge ya kosolola mpe amemaka ye na bokonzi ya okukendelema droits ya sérialisation mpe ya ba journaux mpo na groupe ya ba clients ya liboso ya agence, kati na bango Arthur Koestler, SJ Perelman, Rebecca West mpe Tom Wolfe.

Kavanagh akómaki mosali ya Martin Amis na mobu 1985, oyo alingaki ye nsima ya mibu 23 mpo na "kobondela" na mosali ya Amerika Andrew Wylie, na ndenge ya kozwa mbongo ya liboso mpo na buku na ye moko The Information.

Na 2001, mobongisi na ye, oyo sikawa azalaki komi na nkombo Peters, Fraser & Dunlop, abetaki na CSS Stellar, likambo moko ya kompani oyo eyebani na marketing ya bisika ya sport. Kavanagh azalaki moko ya bato mingi ya liboso ya kosala oyo basalaki lisusu mobongisi na biso na septembre 2007 mpo na kosala United Agents. Bakili na ye basili koya kosangana na ye na biro mpo ya sika.

## Maloba mpe mateya
Buvandji

Ba **Buvandji** (báwuvándji ekomami mpɛ **Bouvandji** to **Buvanji** ), oyo mpɛ bakoki kokoma Buvandji to Buvanji, bazalí na ntina ya lisoló lokola lisangá ya bafutisi (bafuti bisɔni), lisangá ya mabóta mpɛ bokonzi na bokó ya Ngoyo mpɛ Loango.
Molɔngɔ́ ya mabota o ekólo Vili

Na Afilika, bato bafandaka wana na ndenge ya mabota oyo esali ba mboka ya bipayibipai. Ekólo Vili ezali mpe na libongi ya kolanda mobeko oyo.

Na monɔkɔ ya Vili, **Lika : nda "**, elakisi elembo tɔ̌ likambo ya motuya koleka ya boyekoli molɔngɔ ya libota mpe ya botongi bomoko ya bato.
Holding Cabinet G10

**Holding Cabinet G10** (ekelamaki na 2022) ezali kompaní ya Kongó-Kinsásá, etuluku ya bakompanyi, oyo ezali kosala na ndenge ya monene na misala ya kopesa bato mosusu na kotia mbongo na makambo ya ndenge na ndenge oyo endimami na mibeko.

## Ekelami

## Mazíta o libándá
* https://www.holdingcabinetg10.com

## Etatólí
Felix Lee

**Lee Felix Yongbok Francis Ibara-Koumou**, abotami le 15 septembre 2000 na Kinshasa (Congo-Kinshasa) (azali na loposo ya moindo ya albino) mpe ayebani na nkombo na ye ya scène **Felix** (필릭스), azali rappeur, moyembi mpe mokomi ya nzembo ya Congo oyo azali kosala na Corée du Sud. Azali membre ya groupe ya bana mibali ya Corée du Sud Stray Kids.
Rosé

**Roseanne Akissi Park**, ayebani na nkombo **Rosé**, abotami le 11 février 1997, na Abidjan, Côte d’Ivoire (mpe akolaki na Accra, Ghana na mbula nsambo yambo akende na Corée du Sud) (azali na loposo ya pembe to ya pembe mingi), azali moyembi, mokomi ya nzembo, mpe compositeur ya Corée du Sud mpe ya Ivoire. Uta 2016, azali membre ya groupe ya ba filles ya Corée du Sud Blackpink, oyo azali vocaliste principal na yango.

## Kobakisa
Libanda ya mpepo ya mokili mobimba ya Goma

Libanda ya m  .Libongo ya mpɛpɔ ya mokili mobimba ya Goma (IATA: GOM • OACI: FZNA) ezali libándá ya mpɛpɔ se moko na engumba Goma na ɛsti ya République démocratique du Congo. Ezali na etuka ya Nord-Kivu, na libongo ya Lac Kivu, na kilomètres 14 na sud ya stratovolcan active Nyiragongo mpe pene na ndelo na Rwanda. Ezali na piste moko ya bolai ya 3.000 m.

katikati ya bambula ya 1970, mosala ya kobongisa libándá ya mpɛpɔ ya kala epesamaki na lisangá moko ya mwa ntango moke ya bakompanyi misato ya botongi ya France: Dumez Afrique, Société Générale d’Entreprises (lelo oyo Vinci) mpe Spie Batignolles . Piste ekómaki molai kobanda na 2 200 kino na 3 000  na bitume ya monene mpe bandako oyo ebongi na Ebandeli ya mpepo ya mokili mobimba Piste ezalaki na mwinda mpe biloko mosusu ya kosalisa lokola PAPI ( Approach Slope Indicator ) na nsuka ya sudi ya piste. Tango mosala esilaki na 1978, aéroport ebandaki koyamba mbala na mbala ba avions minene, na kati na yango DC-10, DC-8 na Boeing 707 . Na tina ya bozalani ya ngomba ya moto ya Nyiragongo na nord ya piste 17, pene na 14  , ba décollages mpe kofanda mpepo minene na mabele esalemaka kaka na direction ya sud, to piste 35, oyo ezali polele mpe elongolami malamu, na overflight ya ville mpe ya Laki Kivu oyo ezali pene

Na boumeli ya mosala, ezalaki na...10 janvier 1977, kopanzana monene ya ngomba ya Nyiragongo, oyo kosopana ya lava na yango etɛlɛmaki na nɔrdi ya mboka Munigi, na ntaka ya kilomɛtrɛ misato longwa na nsuka ya nzela ya kopumbwa na nɔrdi ya libándá ya mpɛpɔ. Mosala ebandaki lisusu mwa mikolo nsima ya bozongi ya bato oyo bamibombaki na libándá ya engumba, mingimingi na Rwanda, ekólo oyo ezalaki pembenipembeni.

2002, eteni ya misato ya nɔrdi ya nzela ya kopumbwa ezipamaki na lava mpo ngomba yango ebimaki, mpe yango esalaki ete nzela ya kopumbwa ezala mokuse banda na mɛtrɛ 3000 tii soki 2 000 

Uta sanza ya nsambo 2020, piste ezongi na bolai na yango ya ebandeli ya 3 000  na bobakisi ya goudron mpe nzela ya kokita na nzela mibale na suka ya piste 17.Ebongolamaki na mokolo ya 05/15/2018 Ebongolamaki na mokolo ya 10/22/2023

## likama
Na 2008, décollage ya aborsion ya avion Douglas DC-9 oyo ebengami vol 122 ya Hewa Bora Airways mpe kokweya na yango na kitambola moko ya populaire oyo ezalaki na suka ya piste esalaki liwa ya batu 40, kati na bango kaka 3 voyageurs.

Na sanza ya zomi na moko 2019, mpɛpɔ Dornier Do 228 ekweaki kaka nsima ya komata na libándá ya mpɛpɔ, mpe ebomaki bato mingi oyo bazalaki na kati mpe na mabele.

### Kokanga aéroport ya mokili mobimba ya Goma
Na mokolo ya lomingo, 26 janvier 2025, aéroport international ya Goma esengelaki kokangama na bakonzi ya Congo, nsima na occupation mpe situation ya sécurité na région en général mpe na ville ya Goma en particulier. Ba attaques oyo esalemaki na aéroport na M23 oyo esungami na Rwanda esalaki que piste ya aéroport ebebisama mpe ezala na service te.
Mbé

**Mbé** ezalí engumba ya ekólo Congo. Ezalí o etúká ya Ngabé ó katí ya Djoué-Léfini, pènɛ na 200&nbsp;km na nɔrdi-ɛsti ya Brazzaville.

## Ezalela ya libula ya mokili mobimba
Siti oyó ebakisami na molongó ya UNESCO na mokɔlɔ 12 sánzá ya motóbá ó mobú 2008.

## Bató ya lokumu
* Ngalifourou.
Iloo

**Iloo** (babengaka yango mpe **Iloy Loubath Imoumba** tɔ̌ **Mboulignaoh Illoh**), Makoko ya Mbé, azalí mokonzi ya libotá ya ba Téké ya Mbé mpé mokonzi ya ba Téké (bato ya Gabɔ́, ya Kongó-Blazavile mpe Kongó-Kinsásá) kobandá mobú 1874. *Makoko*, *Onkô* tɔ̌ *Ma-Onkô* ezalí nkómbó ya lokumú oyó bapesaka na mokonzi.

Iloo Mboulignaoh akomi mokonzi na liwa ya mokonzi Ngantho ó mobú 1874, nsimá ya maponami mpɔ̂ na kokamba Bokonzi ya Téké.

## Talá mpe
* Makoko de Mbé
* Mbé
* Teke
* Ngaliema
LIL GUSII & XOON

**LIL GUSII & XOON (nkombo na ye ya solo ezali Eirik Robert Rogers) azali YouTuber mpe rappeur oyo azali na canal ya YouTube oyo ebengami Mbukangwe Kangowa nkombo**  **“Ngumza Kwanza.”**

## Boyokani na ye na bato ya Afríka

**Ye azali moto oyo alingaka bonkoko ya Afrika mpe alingaka koyekola nkota, bonkoko, bato na bango, mpe apesaka bango lokumu koleka bato mosusu nyonso na mokili. Akanisaki kutu na etuluku moko ya bato to** **likanda ya batu eyebani na nkombo ya "Population X", oyo akanisaki soki ezalaki, bango nde bakozwa mokili, mpe na yango, bato ya Mputu bakozala te na Amerika, Ostreliya, mpe mingimingi na Afrika.**

Kasi ya basolo baoyo mingi, azali mondele nani akolinga bato ya baindo makasi koleka akolinga bato na bango. Soki moto oyo akokende na Kongo, osengeli kolinga ye ya limemya, mpo na akolinga Kongo ya moko oyo akolinga mboka mosusu na mabelé.

### Boyokani mpe mayele na ye ya bituluku mosusu na Afríka
**Mpo ete alingaka koyekola makambo matali bonkɔ́kɔ ya batu ya Afríka koleka bonkɔ́kɔ ya mikili misusu, soki akei na Kongo, akozala na boboto mingi na batu Kongo. Yango wana, bato nyonso ya Afrika basengeli komemya ye.**

**Na kolanda ye, alobi ete minoko mingi ya Afrika ezali na nkɔkɔ moko soki ozongi nsima, ata soki boyokani na bango emonani te na système ya Elinguistics.net. Andimi ete nkótá nyonso ya mboka ya Afrika ezali na bituluku misato: Négro-égyptien, Berbo-sémique, mpe Khoisan. Bato mosusu ya Afrika oyo bayekolaka makambo ya nkótá bazali mpe na likanisi yango.**

**Elinguistics.net ezalaka na ntango mosusu na libunga, mpo na kolanda ye, site yango ezali komona bokokani mingi kati na minoko oyo ezali mpenza na bokeseni na ndenge ya ba génétiques, lokola oyo ya Allemand mpe Jula (Jula ezali lokota ya Mande oyo elobamaka na nord-ouest ya Côte d'Ivoire,) mpe** **Alemanya ezali lokota ya ba Allemands, oyo ezali mpenza na boyokani te. Na bokeseni, système ya Elinguistics.net emoni bokokani moke kati na minoko mingi ya Afrika, mingi mpenza kati na Afrika ya ntei mpe ya weste, ndakisa mibale ezali Bambara mpe Lingala mpe Kikongo mpe Lingala (alobi ete ekokani mingi koleka oyo système emoni).**

**Andimi ete esengeli kotalela malamumalamu bokeseni oyo ezali kati na minɔkɔ oyo elandi.**

### Minoko oyo kozala na ekokani moke mpo na ye, kasi mingimingi mpo na système na yango
Limemanya mpe Lijula: 100, mpo na ye, 77,2, mpo na système na yango

Igbo mpe Kazakh: 96,3 mpo na ye, 73,2 mpo na système na yango

Malay mpe Zulu: mpo na ye, 100, 85,4 mpo na système na yango

Lingelesi mpe Linyanza: 94,7 mpo na ye, 87,8 mpo na oyo

Hindi mpe Luo: 91,2 mpo na ye, 75,2 mpo na oyo

### Minoko oyo kozala na ekokani mingimingi mpo na ye, kasi moke mpo na système na yango (Minoko na Afríka mpe liboso na Amerika)
Kikongo-Kituba mpe Lingala: 35,2 mpo na ye, 61,4 mpo na système na yango

Guarani mpe Umbundu: 75 mpo na ye, 91,8 mpo na système na yango

Lunda mpe Quechua: 76,1 mpo na ye, 82,8 mpo na oyo

Chokwe mpe Nahuatl: 71,9 mpo na ye, 87,5 mpo na oyo

Igbo mpe Maya: 70 mpo na ye, 93,9 mpo na oyo
But na Filet

**Kasi na filet** (kombo ya solo **Hugues Maluta Makanda** ), abotami na11 , 1986 na Kinshasa, azali mosani ya miziki, moyembi , mokomi ya nzembo mpe mobini ya Congo .

## Biografi ya bomoi ya bato
Mais na filet abotami na Kinshasa ( République Démocratique du Congo ) le...11 , 1986 Azali ancien membre ya orchestre Villa Nova ya artiste congolais Fabregas  .

Sikawa azali Président ya orchestre na ye moko mpe fondateur ya étiquette Ephraim Music.

## Lisolo

### Villa Nova
Na 2016, But na filet akoti na orchestre Villa Nova ya artiste congolais Fabregas, oyo azali ancien membre ya orchestre Werrason 's Wenge Musica Maison Mère .

Na mbula wana, mobali oyo azuaki surnom Maestro Fabregas apesaki ye chance ya kobimisa single na kombo ya "Mauvais Temps".

Na sanza ya mitano 2019, alongwaki na Villa Nova mpo na kobanda mosala na ye ya solo  .

### Carrière ya solo
Na juin 2019, Kasi na filet abandi carrière na ye ya solo. Abimisaki projet na ye ya liboso, *Reculer Devant*, na31 août 2019, oyo esalemi na 7 titres . Track *Mon Choix* ezali hit ya munene ya album  .

Na juin 2020, abimisi nzembo " *Tirer* " oyo ezali titre ya album na ye ya mibale ya solo, na kombo ya "Positionnement"  . Ebimisamaki na mokolo ya30 avril 2021 .

## Discographie oyo ezali na kati

### albums ya solo

* 2019 : *Kosala securité Na liboso*
* 2021 *Kobongola esika na esika*

### Albums na Villa Nova

* 2017 : Manaka ya kelasi

### Ezali na makambo mingi

* Ɔkɔtɔbɛ 2019 : "Yeke Yeke" na Werrason na album ya Werrason Formidable  .

## Mbano ya kozwa
Na 2019, azwaki nkombo ya Emoniseli ya mobu na Prix ya Pool Malebo  .

## Ba références
Bokonzi ya Benga

**Bokonzi ya Benga** ezalí mokonzi ya bonkoko na Gabɔ́. Ezalí na Cap Esterias, mosiká te na Parc national ya Akanda.

## Lisoló
Bokonzi ya Benga ezalí esiká ya lisangá oyó esalisaka na kobatela bonkoko ya ekolo ya Benga.


Fichier:Hangar_de_la_chefferie_Benga.jpg|alt=Siège de la chefferie| Kiti ya bokonzi
Fichier:Hangar_de_la_chefferie_Benga_1.jpg|alt=Hangar de la chefferie| Hangar ya Mokonzi
Fichier:Hutte_du_Gabon.jpg|alt=Hutte de la chefferie| Ndako ya Mokonzi
Fichier:Entrée_de_la_chefferie_Benga.jpg|alt=Voie d'entrée de la chefferie| Nzela ya kokota na bokonzi ya mokonzi
Mibéngá mya Hoyo

**Mibéngá mya Hoyo** bazalí mibéngá óyo ezalí na Ngómbá Hoyo. Bazalí mibéngá 40.

## Lisapo
Bokutani ya mabulú ya libosó ebandákí na eleko ya bokónzi ya kolonia; bayékólákí yangó na mobimba na yangó ya kokamwa te kinó na 1943 na *ingénieur* ya zébi makɛ́lɛ Désiré J. B. Ruscart, *prospecteur* óyo azalákí kosála na *Syndicat d’études du Nord-Est* ya Kongó. Ezalákí moto yangó ya mayele nde amónisákí ntína ya bisíká óyo guano ezalí na káti ya mabulú yangó míngi. Dépôt moko ya libosó, óyo ya Atshobaki, ebimákí na 1941 na *Comité national* ya Kivu, kási ebandákí kosála litúnele mosúsu tɛ́.

Mabulú, óyo epalangani zinga zinga ya *périphérie* mobimba mpé na káti ya bottɛ́ngtɛmi ya ngómbá, libosó libosó na *niveau* 1100m mpé 1200m, ezalí mbano ya bopanzáni ya mabelé na sé ya mabelé. Kinó lɛlɔ́, mabulú minɛ́nɛ 26, óyo ekabólámí na bituluku zómi na míbalé, ezwamí, kási motángo na yangó etíkálí naíno tɛ́ mpé bato bakoki kokɔta tɛ́. Ekokí kozala eté bakomona makambo ya sika, mpámba tɛ́ Ngómbá Hoyo ezalí lokóla linuká.

## Tálá mpé
Mani ya Tio

**Bokonzi ya Tio** ezalakí ekoló ya Afilíka ya Wɛsti ya katikati na Kongó-Blazavile ya lelo mpe Kongó-Kinsásá, ya bato ya Tio (Teke ya Ɛsti). Na mboka-mokonzi na yango na bisiká ya patatalu ya Mbe (esiká Mbe ya mikɔlɔ na biso ezali) mpe mboka-mokonzi na yangó ya mombongo na Pool Malebo. Ezalí na ntina te bokonzi yangó ekómaki koleka 200&nbsp;km na nɔrdi tii na sudi, mpe koleka 300&nbsp;km na ɛsti tii na wɛsti.

## Mambí ma mabelé
WikiTok ya mboka

**WikiTok** ezalí aplikasi ya web oyo elakisaka masolo ya Wikipedia ya pwasa na format ya défilement infini oyo ekokani na TikTok . Esalemi na ingénieur civil mpe logiciel Isaac Gemal oyo azali na New York na sanza ya mibale 2025, application yango ezali na mokano ya kopesa alternative "anti-algorithmique" na ba plateformes ya ba médias sociaux ya bonkoko tout en combattant doomscrolling .

## Bokoli
WikiTok esalemaki le 3 février 2025, sima ya Gemal komona tweet viral ya développeur Tyler Angert oyo a proposaki "wikipedia nionso na page moko, oyo ekoki ko défiler".  Gemal asala prototype ya liboso na pene na ngonga mibale, na kosalelaka éditeur ya codage Claude LLM na Cursor, asilisaki yango na ngonga ya 2 ya tongo kaka na butu wana. 

Application etongamaki na React 18, TypeScript, Tailwind CSS, mpe Vite, oyo ezalaki kaka na mwa bankama ya milɔngɔ ya code oyo ezalaki na infrastructure ya backend te.  Gemal asali projet oyo ezala source ouverte, na code oyo ezali na miso ya bato nyonso na GitHub .

## Bosalisi ya mosala
WikiTok esalela basaleli na ndenge ya pwasa mpenza biteni ya masolo ya Wikipedia oyo euti na pene na 9,5 millions ya Wikipedia  ba entrées. Botali ya lisolo moko na moko ezali na elilingi ya écran mobimba uta na Wikipedia mpe eteni ya makomi mokuse. Basaleli bakoki kofina "Tángá mingi" mpo na kokɔta na lisolo mobimba ya Wikipedia, to kokoba kosala défilement mpo na komona bokoti ya mbalakaka oyo elandi.

Application yango esalaka lokola appli web progressive oyo ekoki ko télécharger lokola hybride entre appli na site internet. Esalaka na ba navigateurs mobiles mpe na bureau, mpe esalemi mpo na kozala na réponse soki basaleli bazali kosala défilement na mosapi monene na bango na ba appareils mobiles to kosalela curseur na ba ordinateurs ya bureau. Kobanda 2025, WikiTok esungaka minoko 14 ekeseni mpo na bobongoli masolo. 

## Filozofi
Gemal a positionné explicitement WikiTok lokola "anti-algorithme," kotelemela ba demandes ebele ya ko mettre en œuvre ba algorithmes ya contenus personnalisés. Na interview na Business Insider, Gemal alobaki boye: "Nazalaki na batu ebele ba messager ngai et même kosala ba problèmes na GitHub na ngai kosenga mua algorithme ya WikiTok fou fou... toza déjà dirigés na ba algorithmes sans pitié, opaques na vie na biso ya mokolo na mokolo; pourquoi tokoki te kaka kozala na petite coin moko na mokili sans bango?" 

Application yango ezali na mokano ya kobundisa " doomscrolling " – momesano ya kolya kozanga makanisi bansango ya mabe na nzela ya internet oyo ekoki kobimisa mitungisi, kozanga lisungi, mpe nkanda. Na bokeseni na ba plateformes ya bonkoko ya ba médias sociaux, WikiTok elongolaka na nko ba algorithmes, ba piblisite, mpe bolandi ya basaleli.

## Talá mpe

* Application web oyo ezali kokende liboso

## Ba références

## Ba liens ya libanda

* Official website
* wikitok on GitHub
Ngómbá Hoyo

**Ngómbá Hoyo** tǒ **Ngómbá Homa** ezalí ngómbá o Monyɛlɛ ya Kongó-Kinsásá. Ngómbá yangó ezalí mabanga ya *calcaire* óyo ezalí na mibéngá 40. Bolai na yangó ezalí 1.450 m. Ezalí eténi ya zámba ya Ituri mpé ezwamí na ntáká ya kilomɛtɛlɛ soki 70 na Límbe ya Etímá Alubɛ́, na ntaka ya kilomɛtɛlɛ 92 longwa na Nola ya Beni mpé na ntáká ya kilomɛtɛlɛ 19 longwa na Súdi ya Komanda.

## Tálá mpé
* Mibéngá mya Hoyo
Kobeta libanga

**Kobeta libanga** ezali liloba (expression) ya Lingála oyo esalelamaka mingi na République démocratique du Congo mpo na kolimbola kosala makasi, koluka bomoi na mpasi mpe kotikala na molende liboso ya mikakatano ya bomoi ya mokolo na mokolo.

## Ndimbola
Na Lingála, liloba *kobeta* elingi koloba kosala to kobɛta, mpe *libanga* elingi koloba libanga (pierre). Kasi na sens figuré, **kobeta libanga** elingi koloba te kobɛta libanga ya solo, kasi elakisaka kosala makasi mpo na koluka bomoi, kobunda mpo na kofanda malamu na bomoi ya mokolo na mokolo.

Selon diksionɛrɛ ya Lingála–Falansɛ, liloba *libanga* eutaka na expression *kobeta libanga*, oyo na ebandeli elakisaki mosala ya kobɛta to kosangisa mabanga mpo na koluka mbongo, mpe na sima ekómaki liloba ya sens figuré mpo na kolimbola bomoi ya mpasi mpe molende ya kosala.

## Kosalela na bomoi ya mokolo na mokolo
Expression *kobeta libanga* esalelamaka mingi na masolo ya bato, na bomoi ya engumba mpe ya mboka, mpo na kolimbola situation oyo moto azali kosala makasi mpo na kokokisa bamposa na ye. Esalelamaka mpe na masolo ya politiki, ya économie mpe ya société mpo na kolakisa bomoi ya bato ya mikolo nyonso.

Na mingi ya makambo, liloba oyo elakisaka molende, kokanga motema mpe kondima kosala ata soki makambo ezali mpasi.

## Na culture populaire
Na culture populaire congolaise, mingi na miziki ya Lingála mpe na masolo ya bomoi ya engumba, expression *kobeta libanga* esalelamaka mpo na kolimbola bomoi ya bato oyo bazali koluka ndenge ya kosala mpo na kofanda malamu, kozanga kotala mpasi oyo bakutanaka na yango.

## Tala mpe
* Lingála
* Langues de la République démocratique du Congo

## Références
Minɔkɔ ya République démocratique du Congo

**Minɔkɔ ya République démocratique du Congo** ezali minɔkɔ nyonso oyo basalelaka na ekolo ya République démocratique du Congo (RDC). RDC ezali moko ya bamboka ya Afrika oyo ezalaka na minɔkɔ mingi koleka, mpo na motángo monene ya bato, masanga ya bato (ethnies) mpe histoire ya ekolo.

Ezali na minɔkɔ ya Leta, minɔkɔ ya mboka, minɔkɔ ya lokota ya mokolo na mokolo, mpe minɔkɔ oyo eutaka na bamboka mosusu.

## Minɔkɔ ya Leta
République démocratique du Congo ezali na minɔkɔ mibale ya Leta :

* **[[Falansɛ]]** – lokota ya Leta, ya boyekoli, ya bokonzi mpe ya mikanda ya Leta  
* **[[Lingála]]** – moko ya minɔkɔ minene ya kosolola, mingimingi na engumba mpe na bitúká ya wɛsti mpe ya nɔrdi

## Minɔkɔ ya mboka (minɔkɔ ya mboka nyonso)
Longola minɔkɔ ya Leta, RDC ezali na minɔkɔ minene ya mboka oyo basalelaka mingi na bitúká ndenge na ndenge :

* **[[Lingála]]** – minɔkɔ ya wɛsti mpe nɔrdi  
* **[[Kikongo]]** (to Kikongo ya Leta to Monokutuba) – minɔkɔ ya wɛsti  
* **[[Swahili]]** – minɔkɔ ya ɛsti mpe sudi-ɛsti  
* **[[Tshiluba]]** – minɔkɔ na katikati ya ekólo

Minɔkɔ oyo minei eyebani lokola **minɔkɔ minene ya mboka** mpe basalelaka yango na masolo ya mokolo na mokolo, na mateya, na radio mpe na masangá ya bato.

## Minɔkɔ mosusu ya mboka
Na kati ya RDC, ezali mpe na minɔkɔ mingi ya mboka, oyo basalelaka na bitúká to na masangá ya bato ya sikisiki. Minɔkɔ yango ekómaka minɔkɔ ya eteni ya bato, mpe ezalaka eteni ya motuya ya bonkɔkɔ mpe bomoto ya bango.

Ndakisa ya minɔkɔ mosusu :
* Kiyaka 
* Kipende 
* Kimanianga
* Kindibu
* Kimbala
* Kiyansi
* Kiluba ya Katanga  
* Kitetela  
* Kimongo  
* Kilemba  
* Kinyanga  
* Kihavu  
* Kilega
* Mashi
* Uruund  

Motángo ya minɔkɔ nyonso ya mboka na RDC eyebani mpenza te, kasi ekoki koleka nkama mibale.

## Minɔkɔ ya bapaya
Na bomoi ya mikolo na mikolo, bato ya RDC basalelaka mpe minɔkɔ ya bapaya, mingimingi :
* Falansɛ
* Anglais
* Portugais
* Arabe (na bituka mosusu)

Minɔkɔ yango basalelaka mingi na boyekoli, na mombongo mpe na masolo ya mokili mobimba.

## Motuya ya minɔkɔ na RDC
Minɔkɔ ezali eteni ya ntina mingi ya culture ya RDC. Ezali kolakisa ndenge bato bazalaka, ndenge basalelaka masolo, miziki, masapo mpe boyebi ya kala. Kobatela mpe kotombola minɔkɔ ya mboka ezali likambo ya motuya mpo na kobatela patrimoine culturel ya ekolo.

## Tala mpe
* Lingála
* Kikongo
* Swahili
* Tshiluba
* Culture congolaise

## Références
Mopakano

**Mopakano** ezali liloba ya Lingála oyo elimbolaka moto oyo azali paien to moto oyo akoki te kondima to kosala mingi na bokristo to na boyekoli ya Nzambe. Liloba yango esalelamaka mingi na masolo maye na makambo ya mosala ya engumba, eglise, mpe masolo ya mayele ya bomoi.

## Ndimbola
Na Lingála, mpo na komema moto oyo  abakisi boyekoli ya monene to eklezia moko, bato bazalaka na makanisi ya komema ye lokola mopakano.  Na dictionnaire Lingala-Falansɛ, mopakano elimbolaka païen to non croyant, esika ezalaka moto oyo akokisamaka te na boyekoli ya mombongo mpe akosaneli lisusu na misala ya eklezia.

## Kosalela na lingala
Liloba mopakano ezali na bikolo ndenge na ndenge ya Lingála mpo na kolimbola:
* moto oyo akoki te kondima Nzambe to kosalela bokristo
* moto oyo azali kotambola na lolenge esengeli te
* moto oyo azali komesanola na misala ya eglise na mwa ndenge moko

## Tala mpe
* Lingála
* Bokristo

## Référence
Mondimi

**Mondimi** ezali liloba ya Lingála oyo elimbolaka moto oyo azali kondima, mingimingi kondima Nzambe to Bonzambe moko. Liloba yango esalelamaka mingi na masolo ya losambo, ya bomoi ya mokolo na mokolo mpe na masolo ya Ekolo (culture).

## Ndimbola
Na Lingála, liloba *mondimi* eutaka na mosala **kondima**, oyo elingi koloba koyamba, kondima to kozala na bondimi. Yango wana, **mondimi** elimbolaka moto oyo azali na bondimi ya losambo, ata soki azali mondimi ya bokristo, ya Islam to ya religion mosusu.

Liloba *mondimi* ezalaka ya monene mpe ya neutre, pamba te elakisaka bondimi ya moto sans kolakisa soki azali na religion nini.

## Kosalela na lingála
Liloba *mondimi* esalelamaka na bikolo nyonso ya Lingála mpo na kolimbola :
* moto oyo azali kondima Nzambe
* moto oyo azali kosala losambo
* moto oyo azali kolanda mibeko ya religion moko

Ndakisa :
* **Azali mondimi.**  
* **Bato ya mondimi bazali kosangana mpo na losambo.**

## Kokesana na maloba mosusu
Na Lingála, ezali maloba mosusu oyo ekoki kokokana na *mondimi*, kasi ezalaka na ndingisa mosusu :

* **Moto ya losambo** – moto oyo azali kosala losambo mpe kolanda misala ya religion
* **Nganga-Nzambe** – prêtre to mosali ya losambo na bokristo
* **Pastɛrɛ** – mokambi ya losambo na Église protestante
* **Mopakano** – moto oyo azali kondima te (non-croyant to païen)

## Tala mpe
* Lingála
* Losambo
* Bokristo
* Religion

## Références
Mobikisi

**Mobikisi** ezali liloba ya Lingála oyo elimbolaka moto oyo abikisaka, elingi koloba moto oyo asalaka mpo na kobikisa moto mosusu, lisanga ya bato to ekolo na likama, mpasi to likambo moko ya mpasi.

Liloba oyo esalelamaka na makambo ya bomoi ya mokolo na mokolo, na makambo ya losambo mpe na masolo ya culture.

## Ndimbola
Na Lingála, liloba *mobikisi* eutaka na mosala **kobikisa**, oyo elingi koloba kobatela bomoi, kolongola moto na likama to kosala ete azala lisusu malamu. Yango wana, **mobikisi** elimbolaka moto oyo azali kosala mosala ya kobikisa to kosunga bato na mikakatano minene.

Liloba *mobikisi* ekoki kosalelama na sens ya solo to na sens figuré, kolanda contexte.

## Kosalela
Na bomoi ya mokolo na mokolo, *mobikisi* ekoki kolimbola :
* moto oyo abikisaka moto na likama (ndakisa na accident)
* moto oyo asungaka bato na tango ya mpasi
* moto oyo atalelamaka lokola moto ya ntina mpo na kobatela bomoi ya bato

Na losambo, liloba *mobikisi* esalelamaka mingi mpo na kolimbola moto oyo atalelamaka lokola mobikisi ya bato, kolanda bondimi ya religion moko.

## Na losambo
Na bokristo, liloba *mobikisi* esalelamaka mpo na kolimbola Yesu Kristo lokola moto oyo atalelamaka lokola mobikisi ya bato, kolanda boyekoli ya bokristo. Na makambo mosusu ya losambo, liloba yango ekoki kosalelama mpo na kolimbola moto to eloko oyo epesaka lobiko to bokolongono ya molimo.

## Kokesana na maloba mosusu
* **Mobikisi** – moto oyo abikisaka
* **Mondimi** – moto oyo azali kondima
* **Moto ya losambo** – moto oyo azali kosala losambo
* **Nganga** – moto ya misala ya molimo to ya culture, kolanda contexte

## Tala mpe
* Lingála
* Losambo
* Bokristo
* Yesu Kristo

## Références
Mobulu

**Mobulu** ezali liloba ya Lingála oyo elakisi bozangi ya kimya, bobebisi ya ordre, makelele mpe matata kati na bato to na esika moko. Esalelamaka mpo na kolakisa état oyo kimia ezali te, ezala na bomoi ya mokolo na mokolo to na makambo ya lisanga.

## Ndimbola
Na Lingála, *mobulu* ekoki kolakisa:
* makelele mpe kosangana ya misala oyo ebebisaka kimya ;
* matata, bitumba to kozanga boyokani kati na bato ;
* état ya bozangi ordre na esika moko, lokola na nzela, na marché to na lisanga.

## Bosaleli
Liloba *mobulu* esalelamaka mingi:
* na masolo ya mokolo na mokolo ;
* na masolo ya lisanga mpe ya politiki ;
* na mateya ya etika mpe ya bomoto ;
* na miziki mpe masolo ya bonkoko.

Ndakisa:
* *Mobulu esalemaki na marché.*
* *Bato bazalaki na mobulu mpo na kozanga boyokani.*

## Mobulu na bonkoko
Na bonkoko ya bato ya Kongo, *mobulu* etalelamaka lokola eloko mabe oyo esengeli kokima. Ezali kopesa mpasi na bomoi ya lisanga mpe ekoki komema na matata minene soki etelemaki te.

Bato ya bwanya basengaka tango nyonso **kimya** mpe **boyokani** mpo na kokitisa mobulu na libota mpe na mboka.

## Boyokani na maloba mosusu
*Mobulu* ekangami na maloba mosusu lokola:
* **Matata** ;
* **Makelele** ;
* **Bozangi kimya** ;
* **Bobebisi ordre**.

Mobulu ezali mpe eloko oyo etalelamaka lokola  opposé ya **[[Kimya]]**.

## Tala mpe
* Kimya
* Matata
* Lingála
* Bonkoko ya Kongo
Moto ya politíki

**Moto ya politiki** ezali moto oyo azali kosala to kosangana na misala ya politiki, mingimingi na bokambi ya mboka, ya etúká to ya lisanga. Moto ya politiki akoki kozala moto oyo aponami na bato to oyo atyami na bokonzi mpo na kosala misala ya bokambi mpe ya mibeko.

## Ndimbola
Na Lingála, liloba *moto ya politiki* elakisi moto oyo:
* azali kosangana na misala ya politiki ;
* azali koluka to kosalela bokonzi ya Leta ;
* azali kosala mpo na kobongisa mibeko to mikano ya bokambi.

Moto ya politiki akoki kosala na nzela ya maponami to na nzela ya bokangami na ebongiseli ya Leta.

## Misala ya moto ya politiki
Misala ya moto ya politiki ekoki kozala:
* kosala mibeko ;
* kokamba bato to bitúká ;
* kolobela posa mpe matata ya bato ;
* kosala mikano mpo na bokambi ya mboka.

## Moto ya politiki na lisanga
Na lisanga, moto ya politiki azali na mokumba monene mpo na:
* boyokani kati na bato ;
* bokengi mpe kimya ;
* bokoli ya économie ;
* bosembo mpe boyangeli ya malamu.

Nzokande, misala ya moto ya politiki esengeli kosalama na bosembo mpe na bososoli mpo na bolamu ya bato nyonso.

## Boyokani na maloba mosusu
*Moto ya politiki* ekangami na maloba mosusu lokola:
* **Politiki**
* **Mokonzi**
* **Bokambi**
* **Citoyen**

## Tala mpe
* Politiki
* Mokonzi
* Bokambi
* Citoyen
Tatá-mokonzi

**Tatá-mokónzi** azali liloba ya Lingála oyo elobelaka moto oyo azali mokambi monɛ́nɛ ya mbóka moko. Azali moto oyo asimbaka bokonzi ya likoló na Leta, mpe azali mokambi ya bomoyi ya politiki ya mbóka.

## Ndímbolá
Na Lingála, liloba **tatá** elakisi tata to moto ya bokonzi mpe ya bosungi, nzokande **mokónzi** elakisi mokambi to moto oyo azali na bokonzi. Tango liloba mibale esangani, **Tatá-mokónzi** elakisi moto oyo azali lokola tata ya mbóka, oyo azali na mokumba ya kokamba, kobatela mpe kosala ete mbóka etambola malamu.

## Mosala
Tatá-mokónzi azali na mikumba ebele, lokola :
* kokamba Leta mpe kosala mikano ya minene
* kozala mokambi ya mampinga ya mbóka
* kobatela mibeko mpe bokengi ya mbóka
* kolakisa mbóka na libándá na boyokani ya bikólo

Na bikólo mingi, Tatá-mokónzi akoki kozala :
* présida ya republíki
* mokonzi (na bokonzi ya bokonzi ya libota)
* mokambi ya Leta oyo aponami to akɔti na bokonzi na ndenge mosusu

## Kosalela liloba
Liloba **Tatá-mokónzi** esalelamaka mingi na :
* masolo ya politiki
* mateya ya istware ya mbóka
* masolo ya bomoyi ya Leta
* mikanda mpe masolo ya kelasi

Na Republíki ya Demokratíki ya Kongó, liloba oyo esalelamaki mingi mpo na kolobela bakambi ya Leta lokola bakambi ya mbóka.

## Tala mpe
* Politiki
* Mokonzi ya mbóka
* Présidá ya republíki
* Leta

## References
* Dictionnaire Lingála–Falansé, dic.lingala.be
* Meeuwis, Michael. *Lingála Grammar and Culture*, Lincom Europa
Mbembɛ́

**Mbɛ́mbɛ** ezali nyama ya molúle (mollusque) ya libota ya bagastropode, oyo etambolaka malembe mpe ezalaka na libanga (coquille) na mokɔ́ngɔ́ na yango. Mbɛ́mbɛ ezalaka mingi na bisika ya mai, zamba to na bisika ya mai-mabele, mpe esalelamaka lokola bilei na bitúká mingi ya Republíki ya Demokratíki ya Kongó.

## Ndimbolá
Mbɛ́mbɛ ezali nyama ya molúle oyo ezangaka makolo ya solo, kasi etambolaka na nzela ya nzoto na yango ya se, oyo etondaka na mafuta ya mai (mucus). Ezali na libanga oyo ebatelaka nzoto na yango mpe esalisaka yango kokima banguna.

## Ezaleli
Mbɛ́mbɛ ezalaka:
* na bisika ya mai to bisika ya zamba
* na bisika oyo mabele ezalaka na mai mingi
* mingi mingi na butú, pamba te ezalaka nyama ya butú

Ezali kolia:
* matiti
* makasa ya banzete
* biloko ya mabele oyo ebebaki

## Mbɛ́mbɛ lokola bilei
Na bisika mingi ya Kongó, mbɛ́mbɛ etalelamaka lokola **nyama ya zamba**. Esalelamaka na kolamba bilei ya bonkɔ́kɔ́ mpe ezali na ntina mingi na bilei ya bonkɔ́kɔ́ mpo na protéine na yango.

## Mbɛ́mbɛ na bonkɔ́kɔ́
Na bonkɔ́kɔ́ ya bato mingi ya Kongó, mbɛ́mbɛ ezalaka eloko ya bomoi ya mokolo na mokolo. Ezalaka:
* elembo ya motema molai (pamba te etambolaka malembe)
* elembo ya bokebi mpe motema ya kimya

## Boyokani na banyama mosusu
Mbɛ́mbɛ ekoki kosanganisama na banyama mosusu ya molúle lokola:
* **limasɔ́n** (escargot ezangaka libanga)
* **mollusque**

## Tala mpe
* Nyama ya molúle
* Bilei ya bonkɔ́kɔ́
* Banyama ya zamba
Matata

**Matata** ezali liloba ya Lingála oyo elakisi likambo ya botungisi, boswani to kozanga boyokani kati na bato. Esalelamaka mpo na kolakisa matata ya bomoi ya mokolo na mokolo, matata ya libota, ya lisanga to ya politiki.

## Ndimbolá
Na Lingála, *matata* elakisi:
* boswani kati na bato mibale to koleka ;
* likambo oyo ememaka botungisi to mpasi ;
* kozanga boyokani kati na bato, lisanga to bikólo.

Liloba oyo esalelamaka mingi mpo na kolakisa likambo oyo esengeli kosila to kosalelama na bokebi.

## Mitindo ya matata
Matata ekoki kozala na mitindo ebele, lokola:
* **matata ya libota** – matata kati na bato ya ndako moko ;
* **matata ya lisanga** – matata kati na bandako to lisanga ;
* **matata ya politiki** – matata kati na bituluku to bikólo ;
* **matata ya mosala** – matata kati na mosali mpe mokonzi ya mosala.

## Boyokani na maloba mosusu
*Matata* ekangami na maloba mosusu lokola:
* **Mobulu** ;
* **Boswani** ;
* **Mpasi** ;
* **Likambo**.

Ezali mpe etalelamaka lokola eloko oyo ezali na boyokani ya mabe na **[[Kimya]]**.

## Tala mpe
* Kimya
* Mobulu
* Bosembo
* Lingála
Bosolo

**Bosolo** ezali liloba ya Lingála oyo elakisi eloko oyo ezali ya solo, ezangi lokuta mpe ekoki kondimama lokola likambo ya solo. Bosolo ezali likanisi ya ntina mingi na bomoi ya bato, na esika, na losambo mpe na boyangeli ya lisanga.

## Ndimbolá
Na Lingála, *bosolo* elakisi:
* eloko oyo ekokani na makambo ya solo ;
* likambo oyo ezangi lokuta ;
* maloba to misala oyo ekoki kondimama lokola ya solo.

Bosolo esalelamaka mpo na kolakisa ndenge ya kosolola mpe kosala na bosembo mpe na polele.

## Bosolo na bomoi ya lisanga
Na bomoi ya lisanga, bosolo ezali motuya monene mpo na:
* kotonga boyokani kati na bato ;
* kosilisa matata ;
* kolongisa bosembo ;
* kotosa mibeko mpe makambo ya esika.

Lisanga oyo etongami likoló ya bosolo etalelamaka lokola lisanga ya kimya mpe ya bokasi.

## Bosolo na esika mpe losambo
Na mateya ya etika mpe ya losambo, bosolo etalelamaka lokola motuya ya motema. Balingi bosolo balendisamaka koloba mpe kosala makambo na bosolo, pamba te bosolo ememaka kimya ya motema mpe boyokani na baninga.

## Boyokani na maloba mosusu
*Bosolo* ekangami na maloba mosusu lokola:
* **Bosembo** ;
* **Polele** ;
* **Kosepela na bosolo**.

Ezali mpe etalelamaka lokola eloko oyo etelemeli **[[Lokuta]]**.

## Tala mpe
* Lokuta
* Bosembo
* Kimya
* Lingála
Kisantu

**Kisantu** ezali engumba ya République démocratique du Congo, oyo ezali na etúká ya Kongo-Central. Ezali moko ya bingumba ya ntina ya etúká yango, eyebanami mingi mpo na bomoi ya losambo, boyekoli mpe jardin botanique na yango.

## Esika
Kisantu ezali na sud-ouest ya RDC, pene ya ebale Inkisi, mpe ezali pene ya nzela monene oyo ekangisaka engumba ya Kinshasa na engumba ya Matadi. Esika na yango esalaka ete ezala engumba ya motuya mpo na mombongo mpe mobembo kati na bingumba ya Kongo-Central.

## Lisolo
Kisantu ekómaki engumba ya ntina na suka ya ekeke ya zomi na libwa (XIXe siècle), mingimingi na ntango ya misala ya mission catholique. Batongi misala ya losambo, biteyelo mpe bisika ya bokolongono, oyo esalaki ete Kisantu ekóma centre ya losambo mpe boyekoli na etúká ya Kongo-Central.

## Économie
Économie ya Kisantu etalemi mingi na :
* bilanga mpe mombongo ya biloko ya bilanga
* misala ya mombongo ya mboka
* mosala ya biteyelo mpe bokolongono
* tourisme, mingimingi mpo na jardin botanique

Jardin botanique ya Kisantu ezali moko ya bisika eyebanami mingi, oyo ezalaka na biteni mingi ya banzete mpe biloko ya bilanga.

## Bato
Bato ya Kisantu bazali mingi ya mabota ya Kongo. Minɔkɔ oyo esalelamaka mingi ezali Kikongo ya Leta, Lingála mpe Falansɛ, oyo ezali monoko ya Leta mpe ya boyekoli.

## Bomoi mpe culture
Na Kisantu, bomoi ya culture ezali kosangana na losambo, masano, miziki mpe masolo ya mboka. Misala ya eglise, ba fêtes religieuses mpe masano ya mboka ezalaka na esika monene na bomoi ya bato.

## Tala mpe
* Kinshasa
* Matadi

## Références