open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kimya

**Kimya** ezali liloba ya Lingála oyo elakisi kimia, kozanga makelele, mobulu to matata, mpe lisusu kimia ya motema. Esalelamaka mpo na kolakisa esika, eleko to ezaleli ya moto oyo azali na boboto mpe kimia.

## Ndimbola
Na Lingála, *kimya* ekoki kolakisa:
* esika oyo ezali na makelele te, lokola ndako, kelasi to esika ya losambo ;
* kimia ya motema, elingi koloba bozangi ya makanisi makasi mpe ya mobulu ;
* bozangi ya matata kati na bato, libota to lisanga.

## Bosaleli
Liloba *kimya* esalelamaka mingi:
* na masolo ya mokolo na mokolo ;
* na losambo mpe mateya ya lingomba ;
* na mateya ya etika mpe bomoto ;
* na miziki, banzembo mpe masolo ya bonkoko.

Ndakisa:
* *Tosengi kimya na ndako oyo.*
* *Azali na kimya ya motema.*

## Kimya na bonkoko
Na bonkoko ya bato ya Kongo, kimya ezali eloko ya ntina mingi. Ekangami na:
* limemia ;
* botosi ;
* boyokani kati na bato ;
* bomoi ya kimia na libota.

Moto oyo azali na kimya atalelamaka lokola moto ya bwanya, oyo ayebi komibatela mpe kotosa baninga.

## Boyokani na maloba mosusu
*Kimya* ekangami na maloba mosusu lokola:
* **Kimia** (paix) ;
* **Boboto** ;
* **Kozanga mobulu** ;
* **Koyokana**.

Ezali mpe kosala boyokani na makanisi ya minoko mosusu lokola *peace*, *calm* to *silence*.

## Tala mpe
* Kimia
* Mobulu
* Lingála
Bokonzi ya bokebi na Republiki Demokratiki ya Kongo

Bakonzo ya mobeko na République démocratique du Congo (RDC) ezali na parike nasionali 9 pamba na biloko ya kokuba mpe bisika ya kokutana na biboko 63, oyo Institut ya Congo mpo na bokolongono ya bomoi ya ndenge na ndenge (ICCN) ezali kokanisa. Bisali 10,47 % ya esika ya mboka

Na kati ya république démocratique du Congo, bato ya bisika oyo ebongwanami bazali kosala ete bitumba, ebale, lisuni, binunu, mboka, bisika ya mopanzi, bilanga mpe bisika ya likolo ekoki kobongwana.

## Mateya ya listoria
Kosala bisika oyo ebatelami ebandaki libosoliboso na nse ya boyangeli ya bokonzi ya bakolonia ya Belgique. Atako bongo, milende yango ekómi makasi banda lipanda ezwaki na 1960.

Parc national misato ya liboso ya Congo esalemaki na eleko ya Congo belge :

* 1925 : bokeli ya Parc national ya Virunga, parc national ya liboso ya Congo
* 1938: bokeli ya Parc national ya Garamba
* 1939 : bokeli ya Parc national ya Upemba

Uta bitumba na République démocratique du Congo, ba parcs congolais ezo souffrir na pochage mpe ba abuses misusu oyo ewutaki na bitumba. Niveau ya basali ezali mingi mingi moke, basali bazali mibange, mpe administration tango mosusu ezali na makoki te, na contexte ya bomati ya interaction na ba communautés oyo bafandi pene ya ba parcs.

Lelo oyo, monima moko ya mabanga oyo etongami na ekuke ya Parc national ya Virunga ezali kokundola mbeka oyo ekeseni na mosusu nyonso ya ba gardiens 23 (oyo batikalaki sembo na poste na bango mpe babungisaki bomoi na bango ntango bazalaki kobatela banyama yango na babomi-nyama).

## Liste ya ba parcs, ba domaines na ba réserves

## Banote na ba références
Bosɔtɔ ya likama na Kisangani

**Bosɔtɔ ya likama**, na engumba-etuka ya Tshopo ezali kobimisa mokakatano monene mpo na kobatela esika oyo ezali malamu mpe oyo ebatelami. Etangami lokola lolenge ya bosoto oyo ebebisaka bokolongono ya bato banso, oyo ezali na bopusi ya mbala moko na zinga zinga. 

## Likama ya zinga zinga
Na engumba-etuka ya etuka ya Tshopo, société BRALIMA efundami mpo na kozala ebebisaka mingi bosoto ya poison. , 
longola bifundeli oyo, ezali na bozali ya kolekisa ndelo ya biteni ya milangi oyo etandami zingazinga ya libongo ya ebale Tshopo, oyo ezali likama ntango nyonso mpo na bato ya mboka Kisangani.

## Lolenge ya bosoto ya likama
## Mitindo ya sika
Kati na bosoto ya likama, ezali na biteni mibale ya minene oyo ezali na makama mpo na bokoli ya boyokani :
* biloko mosusu ya bosɔtɔ oyo euti na nanotechnologie ;
* biloko mosusu ya bosɔtɔ oyo euti na mombongo ya biotechnologie (to bolukiluki na likambo yango).

## Makambo
## Bopekisa
## Botindiki ya bosoto ya likama
## Maloba mpe Ba références

## Tala pe
### Masolo oyo etali yango
Barrage ya N'djili

**Barrage ya Ndjili**, ezali na mokumba ya motuya mingi na bopesi mayi ya komela na ville-province ya Kinshasa. Ezali esika ya bopetoli mayi ya monene na République démocratique du Congo mpe Kinshasa, na makoki ya bopesi mayi ya monene oyo ekanisami pene na 220.000 m3 na mokolo, na bongo ekokisaka eteni monene ya bamposa ya mayi ya bato ya engumba mpe mboka-mokonzi, Kinshasa.

## Mikakatano mpe Makambo minene
* Ebale N’Djili ezali konyokwama na bosɔtɔ mingi, mbala mingi mpo na misala ya bilanga, ndenge ya mabe ya kosalela bosɔtɔ, biloko ya kosala na biloko ya chimique, mpe kobwaka yango na ndenge oyo eyokani te na mibeko, mpe nyonso wana esalaka ete mai ebeba. Situation oyo ezo affecter directement traitement pe distribution ya mayi ya komela na ville ya Kinshsas

* Mpela oyo ezongaka mbala na mbala, oyo ebakisami na mbongwana ya tango mpe na ndenge ya mabe ya kosalela bosoto, ezali kobimisa mikakatano minene oyo ekoki kobebisa ba infrastructures mpe kobebisa mosala ya usine ya bopeto.

* Bopanzani ya mabele pe bokati bazamba na bisika ya zinga zinga ememaka na kobebisa bisika ya bofandi pe ba infrastructures, ko compliquer bobateli ya stable pe, likolo ya nionso, bopesi mayi ya qualité ya malamu.

* Makoki ya bopetoli, atako milende esalemi mpo na komatisaka makoki ya izini mpo na bosenga ya mayi ya komela, ezali na bozangi ya bokeli oyo esengeli kotondisa mpo na kokokisa bamposa ya bavandi.

* Kozanga bokambami ya bosoto na engumba Kinshasa ezali kopesa nzela na kobebisama ya maziba ya mayi mpe ezali kopesa mpasi na mosala ya bakonzi mpo na kosala ete mayi ya komela ya malamu ezala, lokola bozindi ya mayi esalemaka mingi na tango ya mpela.

## Maloba mpe Ba références

## Talá mpe
### Masolo oyo etali yango
* Barrage.

### Ba Liens ya libanda
Nguya na Republiki Demokratiki ya Kongo

Secteur ya nguya na République démocratique du Congo ezali mingi mingi na biomasse traditionnelle, oyo ezali na 93% ya production primaire ya énergie ya mboka pe 94,4% ya consommation ya énergie primaire na mboka.

Pétrole brut oyo ebimisami na République démocratique du Congo (RDC) etindamaka mobimba na mboka mopaya, mpe biloko ya petrole oyo esalelamaka na mboka ekɔtisamaka na mboka mopaya. Na juillet 2022, gouvernement ebandisaki ba appels internationales ya ba expressions d’intérêt mpo na exploitation ya ba blocs pétroliers 27 na zamba ya bassin ya Congo mpe ba blocs misato ya gaz na lac Kivu. Misala miye mitelemeli makasi na ba scientifiques mpe ba ONG, baye balobi ete ekotia na likama moko ya ba sinks ya carbone ya motuya mingi na mokili mobimba: zamba ya mbula ya Bassin ya Congo.

Courant ezuaki kaka 3,7% ya consommation ya énergie ya suka ya RDC na 2019. 99,4% ya courant oyo esalemaki na ba centrales hydroélectriques, 0,3% na énergie solaire, pe 0,2% na ba installations ya biomasse.

Ba émissions ya CO2 oyo etali énergie par habitant na RDC na 2019 ezalaki kaka 15% ya moyenne mondiale mpe 70% ya moyenne ya Afrika.

## Bokeli ya nguya ya liboso
Na 2019, production primaire ya énergie ya République démocratique du Congo ekomaki na 1285 PJ (pétajoules), oyo 93% ewutaki na biomasse traditionnelle, 3,8% ewutaki na brut, mpe 3,1% ewutaki na hydroélectricité.

## Banote na ba références
2022 Mpela na Kinshasa

**Mpela ya Kinshasa ya 2022**, ebandaki le 12 décembre 2022, tango mbula makasi etikalaki banzela, ba infrastructures, mpe ba quartiers ebele na se ya mayi to ebebaki na Kinshasa, mboka-mokonzi ya République démocratique du Congo.

## Bebisi
Banzela mingi na centre-ville ya Kinshasa ezindaki lokola mbula makasi ekobaki na bangonga, esalaki ete bandako ebele ekwea.. Bato 141 bakufi na mpela eye. Bato mingi bakufaki mpo mabele epanzani mpo mbula makasi ebɛtaki. Bandako soki 280 ekweaki mpe bandako mosusu koleka 38 000 ezwaki mpasi na mpela yango. Bato milio zomi na mibale, bato mingi ya engumba yango, bazwaki mpasi na mpela yango..

## Banote na ba références
Déchets dangereux à Kisangani

**Les déchets dangereux|déchets dangereux à Kisangani**, Bosɔtɔ oyo euti na engumba-mokonzi ya etúká ya Tshopo ezali kobimisa mokakatano monene mpo na kobatela esika oyo ezali malamu mpe oyo ebatelami. Etangami lokola lolenge ya bosoto oyo ezali mabe mpo na bokolongono ya bato banso mpe ezali na bopusi ya mbala moko na zinga zinga.

Na engumba-etuka ya Tshopo, société BRALIMA efundami lokola oyo ebebisaka mingi bosoto ya ngɛngɛ. En plus ya ba accusations wana, ezali na présence ya koleka ndelo ya ba fragments ya milangi oyo etandami pembeni ya ebale Tshopo, oyo ezali kosala danger constant na population ya ebale ya Kisangani .

## Notes et références

## Voir aussi
Bosoto ya baplastiki na Kisangani

**[[w:Bosoto ya baplastiki na Kisangani|Bosoto ya plastiki na Kisangani]]**, ezali mokakatano monene, na lolenge ndenge na ndenge ya bosoto eyanganaka na balabala, kokanga ba gouttières mpe kosala mpela ebele. Bato bazali koyeba mingi bopusi ya likambo oyo na ezingelo mpe na bokolongono, lokola engumba mobimba ezali kokutana na mikakatano ya zinga zinga oyo ezali se kokola oyo ezali na boyokani na bosaleli mabe ya bosoto ya plastiki. Na ba quartiers mingi, milangi, ba sacs, mpe ba emballages eyanganaka pembeni ya bosoto oyo ekoki kobeba, kasi kozanga ko traité yango malamu.

## Lolenge ya ba esika ya bosoto ya plastiki
Engumba ya Kisangani ezali kokutana na accumulation ya bosoto ya plastique oyo ezali kokola oyo ebebisaka zinga zinga pe ebebisaka bokolongono bwa nzoto ya bato bansoe.

## Ntina ya bosangisi bosoto ya plastiki
Ezali na bantina ebele oyo etali bosangisi bosoto ya plastiki na engumba-etuka ya Kisangani :
* Kozanga ba infrastructure ezali kokambama ya bosoto, oyo esali que ba systèmes ya bosangisi pe traitement ya bosoto ezala te, esalisaka na accumulation ya ba plastiques na ba balabala pe na ba gouttières ;
* Bizaleli ya bavandi, mpo na bozangi boyebi mpe mateya na ntina ya misala ya bozongisi biloko mpe ya boyangeli bosoto, ezali kolendisa bato babwaka bosoto na bango ya plastiki na bozalisi ;
* Mikakatano ya nkita, oyo ezali kopekisa makoki ya bakonzi ya mboka mpo na kotia mosolo na ba solutions ya boyangeli bosoto na ndenge ya seko ;
* Kolekisa ndelo, na kosalela mingi biloko ya plastiki oyo ekoki kobwakama mbala moko na bomoi ya mokolo na mokolo, ebakisaka motángo ya bosɔtɔ ya plastiki oyo ebimaka.

## Bampasiya zinga zinga pe ya santé
Bato ya ville ya Kisangani ezo souffrir na ba makambo oyo ekoki kobima na ezingelo pe santé ebele :
* Bopusi ya bosoto ya plastiki na zingazinga ebebisaka ba écosystèmes ya mboka, ekangaka ba drains, mpe esalaka mpela, ebebisaka bikelamu ndenge na ndenge na kobebisa mabele mpe banzela ya mai ;
* Makama mpo na bokolongono ya bato banso oyo euti na bosangisi bosoto ya plastiki ezali na boyokani na bomati ya bokono lokola malaria mpe bokono ya diarrhee, mpo na bopanzani ya ba vecteurs (lokola ngungi) na bisika oyo bosoto ekangami.
* Mikakatano ya nkita mpe ya bomoi oyo etali boyangeli malamu te ya bosoto ya plastiki ezali mokakatano monene mpo na lisanga ya Congo, mpe mingi mingi mpo na engumba Kisangani, oyo ememi na bomati ya ntalo ya bokolongono mpe bokiti ya lolenge ya bomoi.

## Ba solutions oyo esengami
Bopanzi sango pe mateya oyo esalemi na bokeli ba campagnes na biteyelo pe ba quartiers pona koyebisa bato na ntina ya ba impacts négatifs ya ba déchets plastiques, tango wana kosala ba centres ya collecte ya ba plastiques oyo esalelami pona ko kosalisa kozongisa biloko na mosala pe kokamba ya bosoto

## Talá mpe
### Ba liens ya libanda
### Masolo oyo etali yango
* Bosɔtɔ
* Bosɔtɔ ya plastiki
* Bosoto ya likama na Kisangani

## Ba notes na ba références
Déchet

**Bosɔtɔ**,ezali eloko oyo ezali na nsuka ya bomoi na yango to eloko oyo ebongwani na nzoto to na biloko ya chimique, mpe yango ekómisi yango na ntina te to esengelaki kobwaka yango. Liloba yango euti na Lifalanse ya kala *déchiet* to déchié, oyo elimboli "motango oyo ebungaki na kosalela eloko moko," oyo etikali nsima ya kosalela yango.

Bosoto ezali kotalama mingi, na ebandeli ya ekeke ya 21, lokola libula ya mikakatano ya révolution industrielle pe urbanisation . Mitindo ya kobwaka yango ezali komonisa bandelo na yango, mpe bazali kotya likebi mingi na kosalela yango lisusu mpe kozongisa yango na mosala. Liloba "recyclé" esalelamaka tango mosusu tango ya kolobela bosaleli lisusu ya "matières premières secondaires" wana.

Na mokili mobimba, na 2015, ba tonnes miliare sambo kino zomi ya bosoto ya bingumba ebimisamaki . Engebene PNUE, na etuka ya Asie-Pacifique, 90% ya bosoto ya makasi ya bingumba esukaka na bisika ya bosoto ya polele mpe ezali liziba ya liboso ya bokono. Na Mumbai, koleka 12% ya bosoto ya makasi ya bingumba ezikisami na engumba to na bisika ya bobwaki bosoto, mpe ebebisaka makasi mopepe mpe mabele. Na mokili mobimba, bato milio 64 bazali kotungisama na bosoto oyo euti na bisika ntuku mitano ya minene ya kobwaka bosɔtɔ; na Mpoto, motuya ya bosɔtɔ ezali se kobakisama, mpe bato ya mayele balobi ete motángo ya bosɔtɔ ya bingumba ekoki lisusu mbala mibale na Azia mpe na Afrika na boumeli ya mbula 15 to 20. 99% ya biloko oyo ezuami na bozalisi ekomi bosoto na mikolo 42 te. Babwakaka bosɔtɔ mosusu kaka na babalabala to na biloko oyo ezalisamá.
Bosɔtɔ ya plastiki na République Démocratique du Congo

*
*'Bosɔtɔ ya plastiki na République démocratique du Congo''', ezali mokakatano monene mpo na zingazinga, mpamba te mboka ezali kokende na bingumba ya nokinoki epai wapi bosaleli ya ba plastiques oyo esalelamaka mbala moko ezali se kobakisama makasi. Engebene bolukiluki moko oyo esalemaki na Programme ya Nations Unies mpo na zingazinga, kosalela malamu bosɔtɔ ya plastiki ezali kosala ete mabelé mpe bibale ebebisama, mpe yango ezali na bopusi monene likoló na bikelamu ndenge na ndenge ya mboka mpe kolɔngɔ́nɔ́ ya nzoto ya bato nyonso.
Lisusu, lapolo ya Banque mondiale emonisi ete bozangi ya ba infrastructures ya malamu pona bosangisi bosoto pe bozongeli bosoto ebakisaka crise oyo ya zinga zinga, yango esali que action collective ezala na tina pona kokitisa ba effets ya bosoto ya plastique na écosystème ya Congo.

## Maziba ya bosoto ya plastiki
Bosoto ya plastiki na République démocratique du Congo ewutaka na bisika ndenge na ndenge, oyo ezali kolakisa mimeseno ya bomeli ya mboka mpe misala ya ba industries. 
### Emballages ya biloko
Mingi ya bosɔtɔ ya plastiki ezali na biloko oyo batyaka na kati ya biloko, bakisa mpe milangi ya plastiki, basaki, mpe biloko oyo basalelaka mpo na kosala bilei mpe biloko oyo ezali bilei te. Kosalela mingi baplastiki oyo esalelamaka mbala moko, oyo mbala mingi ekoki kozongisama na mosala te, ezali kosala ete bosɔtɔ eyanganaka na bisika ya bato nyonso mpe na banzela ya mai.
### Biloko ya kosomba
Bosɔtɔ ya plastiki eutaka mpe na biloko oyo bato basalelaka mokolo na mokolo, na ndakisa biloko ya kosakana, biloko ya elektroniki, mpe biloko ya ndako. Lokola bato bazali kolya mingi mpe bazali kozwa biloko oyo euti na mikili mosusu, motángo ya baplastiki oyo babwaki ezali se kobakisama.

### Bosɔtɔ ya industrie
Bosɔtɔ ya plastiki oyo ebimisami na baizini ya mboka, atako emonanaka mingi te, ezali komonisa liziba monene ya bosoto. Ba résidus ya production, oyo mbala mingi etambwisami malamu te, ebakisaka kilo ya bosoto ya plastique na zinga zinga.

## Kosala motango ya bosoto ya plastiki na mokili mobimba
Na likambo oyo ya sikisiki, pene na 350 millions ya ba tonnes ya bosoto ya plastique esalemaka na mokili mobimba mbula na mbula, kati na yango kaka 9% nde ezongisamaka na mosala, 19% etumbamaka, pene na 50% ebwakama na bosoto, mpe 22% etikali na zinga zinga. Ebongi koyeba ete kaka engumba Kinshasa ebimisaka koleka 10.000 tonnes ya bosoto ya makasi na mokolo, eteni monene na yango ezali ya plastiki, mpe kaka 5% ya bosoto oyo ya plastiki nde ezongisamaka mokolo na mokolo.

## Talá mpe
### Masolo oyo etali yango
### Ba liens ya libanda

## Ba notes na ba références
Mikakatano ya mayi ya malamu te na bamboka ya ekolo Congo démocratique

**Mikakatano ya mayi ya malamu te na bamboka ya [[République démocratique du Congo]]** ezali mikakatano oyo République démocratique du Congo, mboka oyo ezali na bomengo ya bomengo ya bozalisi, ezali kokutana na yango. Ezali kokutana na mikakatano minene mpo na kozwa mai ya malamu ya komɛla, mingimingi na bamboka ya mboka. Mai oyo ezali malamu te ezali liziba ya bokono mpe bozangi bilei, oyo ezali kobebisa bokolongono mpe bolamu ya bato.

## Contexte ya likambo
Pene na 60% ya bato ya bamboka na République démocratique du Congo (RDC) bazangi nzela ya kozwa liziba ya mayi ya komela oyo ebongisami. Bibale, mabeke mpe maziba ya mai, oyo mbala mingi ebebisami na misala ya bato, ekómaka biloko oyo ememaka bamaladi lokola choléra mpe dysenterie.

## Ntina ya Mai oyo ezali na bokengi te
* **Infrastructure insuffisante**: Kozanga ba systèmes ya bopesi mayi pe bopeto ya malamu ezali mokakatano monene.
* **Bosɔtɔ**: Kosala bilanga makasi, kotimola mabanga ya ntalo, mpe kosalela bosɔtɔ mabe esalaka ete lolenge ya mai ebeba.
* **Matata mpe bozangi bosikisiki**: Bitumba ya minduki ebebisaka milende ya botomboli mpe bozwi mayi.

## Ba conséquences
"Makambo ya mayi ya malamu te ezali makasi":
* Bokolɔngɔnɔ ya nzoto ya bato nyonso: Bokóli ya maladi oyo eutaka na mai, mingimingi epai ya bana  
* Nkita : Bobungisi ya bokeli mpo na bokono mpe bomati ya ntalo ya bokolongono ezali kosala bopusi na nkita ya mboka.

* Kotánga kelasi: Mbala mingi, bana oyo bazali na maladi bazangaka kelasi, mpe yango ekitisaka mabaku na bango na mikolo ezali koya.

## Ba solutions proposées
Pona kosilisa crise ya mayi, ba approches ebele ekoki kotalelama :
* Bobongisi biloko ya mosala : Botongi ya mabulu, ba systèmes ya filtration, pe bisika ya bopeto.
* **Bopanzi sango mpe mateya**: Manaka ya mateya na ntina ya bopeto mpe ntina ya mayi ya komela .
* Boyokani : Bosalisi na ba ONG pe baguvernema pona kosangisa makoki pe kosalela misala ya seko.

## Ba références
Michel Nkuka Mboladinga

**Michel Nkuka Mboladinga**, ayebani mpe na surnom « Mwana ya mwana ya Patrice Lumumba ", azali mosungi ya ndembo ya Congo, oyo akomaki mopanzi sango na ntango ya Coupe d'Africaine 2025, oyo ebongisamaki na Maroc .

Ayebani na lolenge na ye ya kotema ngui mpe ko ningana te na ba matchs ya équipe nationale ya République démocratique du Congo (RDC), na ko banzaka na Patrice Lumumba, moto ya lokumu mie ya lisolo ya lipanda ya ekolo Congo.

**Michel Nkuka Mboladinga,** ayebani mingi na kombo ya Lumumba Vea , azali mosungi ya ekipi ya mboka na République démocratique du Congo (RDC), Association Sportive Vita Club . Azali kosala mosala na ye banda 2013.

## Biografi ya bomoi ya bato
Azali na ebandeli ya République Démocratique du Congo . Michel Nkuka Mboladinga alobi ete azali ko soutenir équipe nationale congolaise wuto 2013, ndébélé ko banda wana ye a sua etelemeli ya elilingi mpe ko ningana te na tango ya ba milulu ya ndembo. Amimonisaka lokola artiste mpe divertisseur, azali ko affirmer que présence na ye na tribunes ezali acte artistique mpe ya souvenir  ,  .

Na Coupe d’Africaine 2025, Michel Nkuka Mboladinga abendaki likebi ya bapanzi sango mpe ya bato na kotikala kotelema malamu mpenza mpo na  mobimba ya masano ya RDC, ntango mosusu na piédestal oyo etelemaki mpenza . Posture na ye, na loboko ya mobali etombolami mpe loboko ya mobali efungwami na lola, e inspiré directement na mausolée ya Patrice Lumumba na Kinshasa, oyo ezali dominé na ekeko ya Premier ministre ya kala. Lolenge na ye ya kitoko, oyo ekundolaki sapeur (ba kostume ya langilangi, ba lunettes, mpe coiffure ), ebakisaki bokokani ya elilingi. Ezaleli oyo ekesanaki makasi na mopepe ya bomoi ya momesano ya ba tribunes mpe ezwaki ye likebi mingi na ba media social mpe lisusu na ba couvertures ya ba médias internationales  ,  ,  ,  .

Na nzela ya scène na ye, Michel Nkuka Mboladinga apesi lokumu na Patrice Lumumba (1925-1961), mokambi ya lipanda ya Congo mpe Premier ministre ya liboso ya mboka sima ya lipanda na 1960. Alimboli ete lolenge na ye ya kosala ezali na mokano ya kokundola ba valeurs associées na personna historique oyo, surtout dignité, liberté et émancipation africaine, en associant yango na a momekano ya masano ya kontina  ,  ,  ,  .

Michel Nkuka Mboladinga azali ko présenter na ba médias ebele lokola moko ya ba figures atypiques ya Coupe d’Africaine 2025. Popularité na ye ememi na bomati ya ba mesures ya sécurité na ba sorties ya stade mpo na nombre monene ya ba fans oyo balingi ko approcher ye. Na ba interviews ndenge na ndenge oyo bapesaki na ba médias africains mpe internationales, alakisaki kokamwa na ye na lokumu wana ya mbalakaka mpe a souligner mposa ya kotombola image ya RDC  ,  ,  .

## Banote mpe ba références

## Talá mpe

### Lisolo oyo etali yango

* Ngando Pickett azali moto ya mayele
* Mama Esengo

### Ba liens ya libanda
Bosɔtɔ ya plastiki na Goma

**Bosɔtɔ ya plastiki na Goma**, oyo ezali engumba etali mpasi lokola oyo ezali na etú ya République démocratique du Congo, pene na lac Kivu mpe na mboka ya Rwanda. Na bato mingi oyo bazali kokola noki, Goma ezali na mikakatano mingi ya mayele ya bokono ya mosuni, kati na yango, kotambwisa Bosɔtɔ ya plastiki ezali sima ya mpasi monene. Na nsonge ya kokende liboso ya bisika mpe kosila ya biloko ya kotonga malamu te, mabele ya plastik ezalaka mingi na biteni mpe na mayi, kokitisa makambo mabe na likambo ya mabele mpe bokono ya bato.

## Likoki ya bato na bokoki ya bokebi ya bomoi
Goma, na bato na yango oyo bazali koleka 1 million, ezali kokutana na kokoma minene ya bisika ya bato oyo ekobasisa likambo ya biso ya plastiki. Mzée yango, oyo ezali pene ya libuyu ya Kivu, ezali kolobama na plastiki mingi mpo na botosi ya bokebi ya biso ezali moke. Bato ya esika, mingi bazali kokutana na ndenge ya kosala ezala moke, bazali na likoki moke ya kosala ete bákanisa malamu biloko oyo baleki. Kosepela na yango, biloko ya plastique ezalaka na nzela, mai, mpe na ebale, ezali kozala lisusu na bokonzi ya mabe oyo ezali kobebisa bomoi ya biloko ya mai mpe bomoi ya bato ya esika.

## Kosangisa bato
Bato ya engumba ya Goma na ndenge ya basi ya liboso bazali kosala mpo na kokata kokendelema ya biloko ya plastique esalemaki kosɛnga na moto moko ya katikati ya Goma, na Ngáti ya République démocratique du Congo.

Bana ya mike mpe bayekoli bakokaki kobongisa mpo na koloba te na loto oyo ememi ndenge na esika ya lelo oyo ekangaka ekositembo ya ebale ya Kivu mpe mingi mpenza bato ya engumba yango oyo bazali na mpasi, oyo ememaka esika ya mike ya mpasi lokola esengo moko ya esengo ezali kobima na milulu ya mayele oyo bana oyo mingi bazali kobengana bakokaki kozala bantoma ya likambo ya écologique.

## Ba solutions oyo ba proposer

## Masolo oyo etali yango
* Bosɔtɔ ya likama na Kisangani.
* Bosɔtɔ ya plastiki na République Démocratique du Congo

## Maloba mpe Ba références
Bobateli bazamba na RDC

**Bobateli bazamba na RDC**, na mboka lokola République démocratique du Congo (RDC), oyo ezali na moko ya bitando ya bazamba ya mbula ya tropical na mokili mobimba, oyo ezali pene na 60% ya territoire na yango. Bazamba wana ezali na mosala ya motuya kaka te na biodiversité mondiale, kasi pe na réglementation climatique pe kosunga bomoi ya ba communautés locales. Kasi, bazali kokutana na makama oyo ezali se kobakisama, mpe yango ezali kosala ete libateli na bango ezala na ntina mingi.

## Ntina ya Bazamba na RDC
Bazamba ya RDC ezali na ntina mingi mpo na bantina mingi.

### Bokeseni ya bikelamu
Bazali kobomba biloko ndenge na ndenge ya bomoi oyo ekeseni na mosusu nyonso, bakisa mpe mitindo ya banyama oyo ezali na likama ya kolimwa lokola bonobo mpe okapi. Kobatela bisika wana ya bofandi ezali na ntina mingi mpo na kobika ya mitindo yango.    

### Bobongisi ya tango
Bazamba wana esalaka lokola ba sinks ya carbone, esalaka mosala monene pona kobundisa mbongwana ya tango. Basalisaka mpo na kobongisa ba cycles ya mayi mpe kopekisa érosion.  

### Makoki ya nkita
Bazamba epesaka biloko ya ntina, bakisa mpe mabaya, biloko ya zamba oyo ezali mabaya te, mpe mabele ya bilanga mpo na bato ya mboka.

## Makama mpo na bobateli zamba
Ba menaces ebele ezo pesa kilo na ba zamba ya RDC :
### Bokati bazamba
Kokata bazamba esalemaka mingimingi mpo na kokata banzete oyo eyokani te na mibeko, bilanga oyo bakataka mpe kotumba, mpe kotimola mabanga ya ntalo. Misala yango esalaka ete bazamba ebunga nokinoki.  

### Mbongwana ya tango
Bokeseni ya klima ezali na bopusi likoló na kolɔngɔ́nɔ́ ya bazamba, yango esalaka ete mitindo mosusu ya banyama ezala na likama mpe ebebisaka ba écosystèmes.
### Matata ya bato
Boweli kati ya baimboka ya mboka pe bakompanyi oyo ezali kosalela makoki ya zamba ekoki komema matata pe misala oyo ekoki koumela te.  
## Misala ya bobateli pe bobateli
Mpo na kobundisa makama yango, misala mingi esalemi:
### Politiki ya ekolo
Gouvernement ya Congo asali mibeko pe ba politiques pona kobatela bazamba, lokola Code forestiel, oyo ebongisi bokati banzete.

### Misala ya bobateli
Ba ONG pe ba initiatives internationales ezali kosala pona kobatela biodiversité na nzela ya misala ya bozongisi bazamba pe bobateli bisika ya bofandi.
### Boyebi ya bato ya mboka
Manaka ya bopanzi sango esangisi baimboka ya mboka na boyangeli ya seko ya bomengo ya zamba, kolendisa misala ya bilanga ya seko pe ndenge mosusu ya kokata banzete.  

## Talá mpe

## Ba notes na ba références
Bopusi ya mbongwana ya tango na bilanga na RDC

**Bopusi ya mbongwana ya tango na bilanga na [[République démocratique du Congo]]** ezali komonisa moko ya mikakatano ya makasi ya ekeke ya 21, na bopusi ya mozindo na ba secteurs nionso ya société, mingi mingi bilanga. Na République démocratique du Congo (RDC), mboka oyo ezali na bozwi mingi na biloko ya bomoi mpe na bikelamu ndenge na ndenge, bilanga ezali moboko monene ya nkita mpe ya bomoi ya bamilio ya bato. Kasi, makambo oyo mbongwana ya klima ezali kobimisa ezali kotya bilei mpe nkita na likama.

## Bokeseni ya mbula
Mbongwana ya tango ezali kosala mbongwana monene na ndenge ya mbula, oyo ezali kosala mbala moko bopusi na bozali ya mayi mpo na bilanga. Basali bilanga ya Congo batyaka motema mingi na mbula oyo ebɛtaka na eleko mpo na kosopela milona na bango mai. Ntango molai ya kokauka ekoki kokitisa bokeli bilanga, nzokande mbula makasi ekoki kobimisa mpela, kobebisa milona mpe biloko ya bilanga. Bokeseni oyo ezali kopesa mikakatano na mwango ya eleko ya kolona pe ematisaka likama ya bozangi bilei, mingi mingi na ba régions oyo ezali na likama mingi.

## Ba Températures oyo ezali komata
Bokóli ya molunge ezali kobebisa mbuma ya milona oyo ekoki kozwa molunge lokola masangu, loso, mpe manioko. Température makasi ekoki komema na stress ya mayi mpe kokitisa photosynthèse, na yango kozala na bopusi na mbuma. Boyekoli esakoli ete mbuma ekoki kokita na 5% na mobu 2030 mpe kino na 10% na mobu 2050 soki ba mesures ya adaptation esalemi te. Bokiti wana ya bokeli bilanga ezali bobele na likama te bobele libateli ya bilei, kasi mpe makoki ya basali bilanga ya kozwa mosolo, mpe yango ebakisaka bobola na bamboka.

## Biodiversité na ba écosystèmes
Mbongwana ya tango ezali na likama ya biodiversité ya bilanga na République démocratique du Congo (RDC), ezali kotungisa mitindo ya milona ya bonkoko mpe ezali kopesa nzela na kopalangana ya ba niama mabe mpe bokono. Kobungisa biodiversité ekoki kokitisa bokasi ya ba systèmes agricoles na makama ya climat, kosala ete milona ezala na likama mingi na ba chocs ya zinga zinga. Lisusu, kotya motema na motángo moke ya mitindo ya milona ekoki kosala ete basali bilanga bázala na likama ya kozwa maladi mpe na makambo ya ntango makasi.

## Talá mpe

## Ba notes na ba références
Biloko ndenge na ndenge mpe bobateli na République démocratique du Congo

**[[République démocratique du Congo]]** (RDC) ezali moko ya mikili oyo ezali na bikelamu ndenge na ndenge na mokili mobimba, ezali na mitindo ndenge na ndenge ya banzete mpe banyama ndenge na ndenge. Bazamba na yango ya mbula minene, mingi mingi oyo ya Bassin ya Congo, ezali na mokumba monene mpo na kobongola klima ya mokili mobimba mpe kobatela ba écosystèmes. Kasi, bikelamu yango ndenge na ndenge ezali na likama mpo na misala ya bato lokola kokata bazamba, kotimola mabanga ya ntalo, mpe bitumba ya bibundeli.

## Ntina ya Biloko ndenge na ndenge na RDC
RDC ezali na mitindo ya milona koleka 10.000 mpe pene na mitindo 1.086 ya bandeke, mingi na yango ezali esika moko. Bomengo wana ya bioloji ezali na ntina mingi kaka te mpo na écosystème ya mboka, kasi mpe mpo na kolɔngɔnɔ ya nzoto ya mokili. Bazamba ya Congo ezali na mosala monene na bokangami ya carbone, na yango ezali kopesa maboko na bitumba na mbongwana ya tango.

## Ba menaces pona biloko ndenge na ndenge
Atako ezali na bozwi mingi, bikelamu ndenge na ndenge na RDC ezali na likama mpo na makambo mingi. Kokata bazamba, oyo euti na bilanga mpe kokata banzete na ndenge oyo epekisami, ekitisaka bisika oyo bizalisami bifandaka. Lisusu, bitumba ya minduki na bitúká mosusu ezali kopesa mpasi mpo na milende ya kobatela mpe kosalela biloko na ndenge ya seko.

## Misala ya bobateli
Manaka ndenge na ndenge ya molongo mpe ya mboka ezali kosalama mpo na kobatela bikelamu ndenge na ndenge na République démocratique du Congo (RDC). Na ndakisa, UNESCO mpe Union internationale de conservation de la nature (UICN) bazali kokamba misala mpo na kobatela ba écosystèmes fragiles mpe kolendisa boyangeli ya seko ya biloko ya bomoi. Misala ya bobateli oyo esalemi na baimboka ezali pe kosalama pona kosangisa baimboka ya mboka na kobatela zinga zinga na bango.

## Talá mpe

## Ba notes na ba références
Pollution ya mopepe na République Démocratique du Congo

**Pollution ya mopepe na [[République démocratique du Congo]]** ezali problème munene ya environnement na mboka, surtout na ba zones urbaines lokola Kinshasa. Mbala mingi, nivo ya bosoto, mingimingi ya biloko mikemike ya PM2.5, elekaka makanisi ya Organisation mondiale de la santé (OMS). Ezalela yango ekómi lisusu makasi mpo bato bazali kokende nokinoki na bingumba, ndenge oyo baizini ekómi mingi, mpe ndenge bazali kosalela biloko oyo euti na mabanga ya ntalo.

## Niveau ya pollution ya mopepe
Qualité ya mopepe na République démocratique du Congo (RDC), mpe mingi mingi na Kinshasa, ezali kobangisa. Niveau ya PM2.5 ekoki kokoma na ba concentrations ya likama, mbala mingi koleka ndelo oyo OMS epesi toli. Na octobre 2025, Kinshasa ezwamaki na kati ya bingumba oyo ebebisami mingi na mokili mobimba.

## Ntina ya Pollution
Ntina minene ya bosoto ya mopepe na RDC ezali bongo bopanzani ya mituka, misala ya ba industries oyo ezali na mibeko te, mpe kotumba biomasse mpo na kolamba. Makɛlɛlɛ mpe nsolo mabe oyo euti na misala yango ebebisaka bomoi ya bato oyo bafandaka kuna.

## Bokasi ya bokolongono mpe zinga zinga
Pollution ya mopepe ezali na ba conséquences ya makasi na santé ya publique, ememaka na ba maladies respiratoires mpe cardiovasculaires. Bato oyo bazali na likama, lokola bana mpe mibange, bazali mpenza na mpasi. Lisusu, bosoto ezali mpe na bopusi likoló na ba écosystèmes ya mboka, mpe yango esalaka ete bikelamu ndenge na ndenge ebeba.

## Tala pe

## Ba notes na ba références
Bokambami ya bosoto na République Démocratique du Congo

**Bobateli bosoto na [[République démocratique du Congo]]** (RDC) ezali mokakatano monene mpo na bakonzi ya mboka mpe bokolongono bwa nzoto ya bato banso. Lokola bingumba ezali kokola nokinoki, bingumba lokola Kinshasa ebimisaka bosɔtɔ mingi mpenza, oyo mbala mingi etambwisamaka malamu te. Mokakatano oyo ezali na ba conséquences graves na environnement mpe na qualité ya vie ya bana mboka .

## Ezalela ya boyangeli bosoto ya lelo
RDC ezali kokutana na système ya gestion ya bosoto oyo ezali malamu mingi te, na koleka 70% ya bosoto oyo ebwakama na mopepe ya polele. Ezalela yango ebebisaka zingazinga mpe ebakisaka makama mpo na kolɔngɔnɔ ya nzoto. Mbala mingi, ba systèmes ya collecte mpe traitement ya bosoto ekoki te.

## Ntina ya Bokambami ya Mabe
Ntina ya bozangisi ya bosoto na ekolo Congo démocratique (RDC) ezali na bozangi ya ba infrastructures ya malamu, bozangi ya boyebi ya bato banso, mpe bozangi ya mosolo. Bakonzi ya mboka bazali kobunda mpo na kosalela ba solutions ya boyangeli bosoto na ndenge ya seko.

## Ba Initiatives na Ba Solutions
Misala mizali kosalema mpo na kobongisa boyangeli bosoto, lokola manaka ya bopanzi sango mpe misala ya komeka mpo na bosangisi bosoto na ndenge ya kopona. Bosalisi ya molongo mpe boyokani ya baimboka ezali na ntina mingi mpo na kolonga mikakatano miye.

## Talá mpe

## Ba notes na ba références
Ba ressources naturelles durable na République Démocratique du Congo

thumb
**[[République démocratique du Congo]]** ezali na bomengo ya biloko bizalisami, mingi na yango ezali na ntina mingi mpo na mbongwana ya nguya ya seko .Mboka yango ezali na ba réserves ya ba minerais ya motuya lokola cuivre, cobalt, mpe lithium, oyo ezali na ntina mingi mpo na ba technologies ya vert. Bokambami ya seko ya makoki wana ezali na tina mingi pona botomboli nkita pe bobateli zinga zinga.

## Makoki ya mabanga ya ntalo
République démocratique du Congo, ezali na ba réserves ya minerais ya minene, na kati na yango cuivre, cobalt, na coltan, oyo ezali na tina mingi pona ba industries ya technologie pe ya énergie. Engebene na Institut ya gouvernance ya ba ressources naturelles (2023), ba ressources wana ezali fondamentale pona transition énergétique. Lisusu, IMPACT (2023) emonisi ete RDC ezali moko ya bikolo oyo ezali na bozwi mingi na mokili mobimba na bozwi ya mabanga ya ntalo, oyo ezali komonisa libaku monene ya bokoli.

## Bazamba pe bikelamu ndenge na ndenge
Bazamba ya RDC ezali na biloko ndenge na ndenge ya bomoi mpe ezali na mokumba monene mpo na kobongisa klima. Bokambami na bango ya seko ezali na ntina mingi mpo na kobatela écosystème oyo ekeseni na mosusu. Réseau ya ba ressources naturelles (RRN) ezali na tina ya kolendisa boyangeli ya mayele pe ya seko ya bomengo ya zamba. Botalisi ya Société civile na RDC elakisi pe tina ya boyangeli bazamba na ndenge ya seko pona bolamu ya baimboka ya mboka.

## Énergie Renouvelable
RDC ezali na makoki mingi na ba énergie renouvelable, mingi mingi na ba ressources hydroélectriques na yango. Kokolisa secteur oyo ekoki kopesa maboko na bowumeli zinga zinga, ndenge elakisami na Invest in RDC (2023), oyo ekanisaka ete boyangeli makoki ya bozalisi ekoki kozala na bopusi malamu na bokoli ya nkita. Nations Unies (PNUE) (2023) ebakisi ete makoki ya mabanga ya ntalo ya RDC ekoki kosala mosala monene na mbongwana ya nguya ya mokili mobimba.

## Mikakatano mpe Mabaku
Atako bomengo na yango ya bozalisi, RDC ezali kokutana na mikakatano mpo na kotambwisa mpe kosalela bozwi na yango. Kotombola boyangeli ya polele pe ya seko ezali na tina pona kopesa matomba mingi pona bato. Centre ya mombongo mpe makoki ya bomoto (2023) esengi mbongwana na boyangeli makoki mpo na kosala ete bokoli ya bosembo mpe ya seko.

## Talá mpe

## Ba notes na ba références
Ba écosystèmes oyo ezali na likama na République démocratique du Congo

République démocratique du Congo, ezali esika moko ya bisika oyo bikelamu ndenge na ndenge ezali mingi na mokili mobimba, mingimingi zamba na yango ya mbula, oyo ezwi pene na 60% ya teritware na yango. Mboka oyo ezali mpenza eloko ya motuya ya écologie, ezali na banzete mpe banyama oyo ekeseni na mosusu nyonso, bakisa mpe mitindo ya banyama oyo eyebani mingi lokola ba gorilles ya ngomba mpe ba okapis. Kasi, bozwi wana ya bozalisi ezali na likama mpo na misala ya bato lokola kokata bazamba, kotimola mabanga ya ntalo, mpe kosala bilanga makasi. Kobatela ba écosystèmes ezali na tina kaka te pona biodiversité kasi pe pona bolamu ya ba communautés locales, oyo mbala mingi ba dépendre directement na ba ressources wana pona vie na bango.

## Bazamba ya mikili ya molunge
Bazamba ya tropical ya RDC, mingi mingi Bassin ya Congo, ezali na kati ya bazamba ya biodiversité mingi mpe ezali na rôle ya motuya mingi mpo na ko réglementer climat mondial. Bazali na mitindo ya banzete soki 10 000, mitindo 400 ya banyama oyo ememaka mabɛlɛ, mpe mitindo 1 000 ya bandɛkɛ. Kasi, bazali na likama ya kokata bazamba mpo na bilanga, kokata banzete na ndenge oyo epekisami, mpe kotimola mabanga ya ntalo. Pene na 0,5% ya bozipi ya zamba ebunga mbula na mbula, na mbano ya somo pona biodiversité pe ba communautés locales. 

## Bibale na Maziba
Ba systèmes ya bibale pe ya lac, lokola ebale ya Congo pe lac Tanganyika, ezali na tina mingi pona biodiversité ya mayi. Ba écosystèmes wana esungaka bankama ya mitindo ya mbisi mpe bikelamu mosusu ya mai. Bosɔtɔ ya baizini, bilanga makasi, mpe koboma mbisi mingi ezali kotya biloko wana ya ntina mingi na likama. Bopanzani na ba écosystèmes wana ekoki kozala na bopusi na bozangisi bilei ya ba communautés pembeni ya ebale oyo etali mayi wana pona bomoi na bango.

## Savane na Matiti
Ba savanes mpe matiti ya RDC, oyo efandi na mitindo ndenge na ndenge ya banyama, ezali mpe na likama. Ba écosystèmes wana ezali na tina mingi pona ba herbivores migratoires pe ba prédateurs oyo etali yango. Kopanzana ya bilanga, kobundisa banyama, mpe kobeba ya bisika ya kofanda ezali na likama mpo na bikelamu ndenge na ndenge ya bisika yango. Kobungisa bisika wana ya bofandi ezali na bopusi kaka na banyama ya zamba te kasi pe na ba communautés locales oyo etali ba écosystèmes wana pona bilanga pe bilanga ya bibwele.

## Biloko ya ndenge na ndenge ya banyama
RDC ezali na mitindo mingi ya banyama oyo ezali na likama ya kolimwa, na ndakisa ba gorilles, bangando, mpe ba chimpanzé. Kobundisa banyama na ndenge oyo eyokani te na mibeko mpe kobungisa bisika oyo efandaka ezali kotya mitindo yango na likama, mpe yango ezali kosala ete motángo ya banyama ekita. Na ndakisa, ba gorilles ya ngomba etángamaka lokola oyo ezali na likama monene ya kolimwa. Kobatela mitindo yango ezali na ntina mingi kaka te mpo na bikelamu ndenge na ndenge, kasi mpe mpo na kobatela ba écosystèmes oyo bato batalelaka.

## Talá mpe

## Ba notes na ba références
Bosɔtɔ ya plastiki na Lubumbashi

**[[w:Bosɔtɔ ya plastiki na Lubumbashi|Bosɔtɔ ya plastiki na Lubumbashi]]**, ezali komonisa mokakatano monene mpo na zingazinga na engumba yango, engumba ya mibale na monene na République démocratique du Congo. Lokola motángo ya bato ezali se kobakisama mpe bato bazali kokende nokinoki na bingumba, ndenge ya kosalela bosɔtɔ ya plastiki ekómi likambo oyo ezali kotungisa, mpe yango ezali kotya bakonzi ya mboka mpe bana-mboka na ezalela ya kozanga komiyoka malamu mpo na ezingelo. 
Fimbo oyo ezali likambo ya komitungisa, ezali kosala bopusi na zingazinga, bokolongono ya bato banso, mpe lolenge ya bomoi ya bavandi na engumba-etuka ya Lubumbashi.

## Mikakatano oyo etali bosoto ya plastiki
Bosɔtɔ ya plastiki na Lubumbashi esalaka bosoto monene ya mabele mpe banzela ya mai, oyo ezali kosala bopusi na ba écosystèmes ya mai mpe na bikelamu ndenge na ndenge. Ba drains oyo ekangami na plastique ememaka na mpela na bileko ya mbula, mpe ebebisaka bomoi ya bato. Kozala ya bosoto ya plastiki ekoki kozala na mbano mabe na bokolongono ya bavandi, mpe kolendisa kopalangana ya bokono

## Bozongisi na mosala ya bosoto ya plastiki
Milangi ya plastiki ekoki kozwa bomoi ya mibale, mingimingi na nzela ya misala ndenge na ndenge ya kozongisa yango na mosala. Basi oyo batekaka mafuta ya mbila, masanga ya bonkoko oyo bato mingi balingaka na Grand Katanga, basalelaka lisusu milangi yango lokola emballage mpo na biloko ya mayi oyo batekaka. Mokakatano ezali ete milangi yango ezwamaka esika nyonso na balabala, na bisika oyo babwakaka bosɔtɔ, ata na ba gouttières, mpe yango esalaka ete bato oyo basombaka yango bázala na makama mingi ya maladi ebele.

## Ba Solutions oyo ba proposer

## Masolo oyo etali yango
* Bosɔtɔ ya likama na Kisangani
* Bosɔtɔ ya plastiki na Goma
* Bosɔtɔ ya plastiki na République Démocratique du Congo

## Maloba mpe Ba références
Mosala ya bilanga écologique eumelaka na République démocratique du Congo

**Mosala ya bilanga écologique eumelaka na [[République démocratique du Congo]]** (RDC), na ba liens vérifiables, ezali na tina ya kolendisa misala ya bilanga oyo ezali na boyokani na zinga zinga na tango wana kokokisa bamposa ya bilei ya mboka oyo ezali se kokola. Na bozwi na yango ya bozalisi mingi mpe na bikelamu ndenge na ndenge, RDC ezali na makoki ya kozwa mayele ya bilanga ya seko oyo ebatelaka zinga zinga na tango wana ezali kosunga nkita ya mboka.

## Misala ya bilanga oyo ekoumela
Misala ya bilanga ya seko na RDC ezali na ba méthodes lokola agroécologie, agroforesterie, pe gestion intégrée ya ba ressources. Ba techniques oyo ezali na tina ya kobongisa productivité na tango ya ko minimiser ba impacts environnementaux.
### Agroécologie
Lolenge oyo elendisaka biodiversité mpe esalelaka ba techniques naturelles mpo na ko engrais na mabele mpe kopekisa ba niama mabe, na yango ekitisaka dépendance na ba inputs chimiques. 
### Agroforesterie
Kosangisa banzete na ba systèmes agricoles esalisaka na kobatela mayi, ko enrichir mabele, pe kobatela contre érosion.

## Misala ya Leta
Gouvernement ya Congo esali ba initiatives ebele pona kolendisa agriculture durable, na kati na yango ba subventions pona ba pratiques oyo ebebisaka zinga zinga pe ba programmes ya formation pona basali bilanga.  
### Ba subventions
Lisalisi ya mosolo ezali mpo na basali bilanga oyo bazwaka mayele ya koumela, na ndenge yango, kopesa nzela na mbongwana na bilanga oyo ekobebisa te zinga zinga.  

### Ba Programmes ya Formation
Ba ateliers pe ba séminaires ebongisami pona kopesa mateya na basali bilanga na maye matali mayele ya bilanga ya malamu, ba technologies ya sika, pe boyangeli makoki.

Boyokani ya mokili mobimba : Boyokani na mangomba ya molongo lokola UNESCO pe FAO esalemi pona kosunga misala ya bowumeli na RDC. Ba collaborations wana ezali na tina ya kokabola boyebi pe kopesa ba ressources pona ko développer ba pratiques agricoles durable.  
### Bosalisi na UNESCO
Misala lokola Couloir Vert ezali na tina ya kolendisa misala ya bilanga ya seko pe kokitisa bopanzani ya zinga zinga ya misala ya bilanga.  

### Lisungi ya FAO === Organisation alimentaire et agriculture ya Nations Unies epesaka toli ya tekiniki pe bisaleli pona kosunga basali bilanga bazua misala ya seko.

## Ba notes na ba références
Pollinisation na ba drones na République Démocratique du Congo

**Pollinisation ya ba drones na [[République démocratique du Congo]]**, ezali technique ya sika oyo esalelaka ba drones pona ko aider na pollination ya milona. Na République démocratique du Congo (RDC), lolenge oyo ekoki kosala mosala monene mpo na kobongisa bokeli bilanga, mingi mingi na bisika oyo ba pollinisateurs naturels ezali kokita.
## Avantages na ba défis ya Pollinisation ya ba Drones
Ba drones epesaka matomba mingi, na ndakisa likoki ya kokóma na bisika oyo ezali mpasi mpo na kokɔta mpe kosala pollinisation malamu na bisika minene. Kasi, mikakatano lokola ntalo mingi mpe bosenga ya mateya ya basali bilanga etikali.
## Ba perspectives ya mikolo ekoya
Avenir ya pollination ya drones na République démocratique du Congo (RDC) ezali komonana malamu, na ba initiatives oyo ezali kosalama mpo na kosangisa technologie oyo na ba pratiques agricoles traditionnelles. Esengeli kosala bolukiluki mosusu mpe kotya mosolo mpo na kosala ete makoki na yango ezala mingi..

## Masolo oyo etali yango

## Maloba mpe Ba références
I-land

**I-land** ( na Coréen : 아이랜드; RR: Airaendeu) ezali émission ya réalité ya survie ya Corée du Sud oyo ebongisami na Belift Lab, entreprise conjointe entre ba compagnies ya divertissement CJ E&M na Big Hit Entertainment.
Puissance solaire portable

**Puissance solaire portable**, elakisi ba systèmes oyo esalelaka ba panneaux solaires pona kobimisa courant na ba configurations mobiles pe ya poids léger. Ba appareils oyo esalelamaka na ba contextes ndenge na ndenge, kobanda na misala ya libanda tii na ba applications ya urgence.
## Ba applications ya énergie solaire portable
Basalelaka ba systèmes portables ya énergie solaire mpo na ko charger ba appareils électroniques, ba lampes électriques, mpe kutu ko électricité na ba petits outils. Bato mingi balingaka yango epai ya bato oyo batambolaka na bangomba, bato oyo basalaka bakaa, mpe bato ya mayele oyo basalaka na bisika ya mosika.
## Matomba mpe mabe
Matomba ya nguya ya moi oyo ekoki komema yango ezali ete eumelaka, ekitisaka etando ya carbone, mpe ezali pɛtɛɛ. Kasi, makambo ya mabe ekoki kozala ba frais ya ebandeli ya likolo mpe kozala na bondimi na ba conditions météorologiques ya malamu.

## Masolo oyo etali yango

## Maloba mpe Ba références
Eugène Kabongo

**Eugène Kabongo Ngoy** (abotámí o mokɔlɔ ya misato sánzá ya zomi na moko 1960) azalí mosali ya kala ya lisano ya ndembo ya Congo oyo abeta lokola attaquant na RFC Seraing, RC Paris, Anderlecht, Olympique Lyonnais na Bastia . 

## Statistiques ya carrière

### Ya mokili mobimba

: *Liste ya score na ba résultats ya DR Congo tally ya ba buts liboso, colonne ya score elakisi score après chaque but ya Kabongo.*
Jean-Paul Boketsu

**Jean-Paul Boketsu Bofili**, abotami na Congo démocratique, azali économiste  mpe mosali politiki ya République démocratique du Congo  . Azali sénateur congolais banda 2023  .
Winnart Nsangu

**Winnart Nsangu** azali peintre abotami mokolo ya ntuku mibale na sambo 1993, azali directeur ya collectif ya Kipelo mpe mokambi ya galerie na ngai Nsangu  .

## Ebandeli mpe boyekoli ya ebandeli
Winnat Nsangu abotami le 27 février 1993 na Kinshasa, na libota ya bana mwambe oyo azali ya quatrième. Atako amonisaki makoki ya kosala mayemi uta bomwana, ezalaki na eloko moko te oyo ekokaki kopesa likanisi ete azalaki kokende na mosala ya ntɔki. Ya solo, ayekolaki électricien mpe azuaki diplôme na ye na mobu nkoto mibale na zomi  na eteyelo Complexe scolaire Maman Beya  .

## Mosala ya ebandeli
Na mobu nkoto mibale na zomi na moko, Winnat Nsangu azuaki tour décisive na ko fonder, na ba ninga ebele, groupe artistique Les Aigles d’art. Mingi kati na basangani na yango, bakisa mpe Winnat ye moko, bazalaki kokende mbala mingi na ba ateliers ndenge na ndenge ya ba artistes ya lokumu  . Azuaki mateya na ye ya liboso na Danny Maluku na Djanny Mbela Ngalama na 2012. Na sima, azuaki formation na ba maîtres misusu ya peinture populaire lokola Alphi-Alpha (2013) na Landry Mulala (2013-2017), étudiant ya Chéri Chérin . Na 2017, asali elongo na moninga na ye Francesco Sunda collectif Kipelo , elingi koloba “ . talatala » na Kikongo, oyo ezali komonisa manifeste ya mosala na ye ya mayele  .

## Bondimi mpe Bilakiseli
Na nzela ya boyekoli na ye ya makasi, Winnat azuaki mbano ya lokumu mpo na jeune peintre ya avenir na 2018  . Exposition na ye ya liboso esalemaki na 2019 na hôtel Pullman na Kinshasa. Mobu 2020 ezali mbongwana monene na bobakisami ya bondimi. Winnat azali kosangana na ba expositions ebele, ezala na Kinshasa mpe na mokili mobimba, mingi mingi na Paris  . Abongisi présentation virtuelle ya misala na ye na tango ya Artcom Expo International mpe azali ko participer na exposition groupe na Musée national ya Congo. Mosala na ye elakisami mpe na Salon International d’Arts Plastiques Jeunes Talents na Mantes-la-Jolie, epai mayemi na ye “ Identité ya Nsuka » alongi mbano ya liboso « Ba arbustes ya matiti »  ,  . Aponamaki mpe mpo na Hakili la Kunu (Lamuka Molimo), exposition collective ya ba artistes congolais na Châteaudun. Longola yango, azali kosangana na exposition urbaine mpe ya ba voyageurs “ . Kiss na Toza » na Kinshasa, kosangisa ba artistes visuels ya minene ya Congo  .

## Makomi mpe ba références
Genocost

Liloba **Genocost** elimbolami génocide mpo na litomba ya nkita. Liloba oyo, ezali kolobela ntalo ya bato, ya bomoi mpe ya nkita ya bitumba ya mandoki oyo ezali na boyokani na bosaleli makoki ya bozalisi na République démocratique du Congo, ekotisami na mibeko ya ekolo. Mobeko n° 22/065 ya ntuku mibale na motoba sanza ya zomi na mibale mobu 2022. Likanisi yango ezali mpe kobunda na bibongiseli ya société civile oyo ezali kotombola ete bato bándima mpe bázongisa mpasi oyo bamilio ya bato bakutanaki na yango.
Michél Mazingu-Dinzey

**Michél Mazingu-Sinda-Dinzey** (abotámí o mokɔlɔ ya zomi na mitano sanza ya zomi mobu 1972), ayebani mpe na kombo ya **Michél Dinzey**, azali mobeti ndembo ya kala ya ndembo ya mosala oyo abeta lokola milieu . Abotami na Allemagne occidentale, a représentaki équipe nationale ya RD Congo . Azali mokambi ya masano ya KFC Uerdingen 05 .

Na carrière na ye mobimba, abeta na ba clubs ebele na ekolo Allemagne, na kati na yango FC St. Pauli, Hertha BSC, TSV 1860 Munich, Hannover 96 mpe Eintracht Braunschweig .