open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esdras Kambale

**Esdras Kambale** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azalaki ministre ya Culture mpe Arts na gouvernement ya Muzito I.

## Biografi ya bomoi ya bato
Esdras Kambale Bahekwa abotama na Butembo, na etuka ya Nord-Kivu, na ekolo Congo démocratique. Azwaki diplome na mateya ya pédagogie appliquée (Anglais/Culture africaine) na Institut national pédagogique (IPN), Kinshasa/Binza. Master of Arts na mateya na Iniversite ya Londres (Instituts of Education). Na ebandeli azalaki Chef des Travaux na Institut Supérieur pédagogique (ISP) / Gombe, na sima azalaki na misala minene na ba services ya renseignement ya régime Mobutu. Na yango, asalaki na Katanga, banda 1990 kino 1993, lokola Directeur adjoint na SNIP/DI/RG na novembre 2007, azalaki Ministre ya Culture mpe ya Arts na Gouvernement ya Antoine Gizenga.

## Talá mpe

* Muzito I Gouvernement
* Gouvernement ya République Démocratique du Congo
* Politique ya République Démocratique du Congo

## Banote mpe ba références
Upio Kakura Wapol

**Upio Kakura Wapol** azali molakisi na ba université mpe moto ya politiki ya Congo démocratique. Azalaki ministre ya Droits de l'Homme na mbulamatari ya Muzito I kobanda sanza ya zomi ya mobu 2008 kino sanza ya mibale ya mobu 2010.

## Biografi ya bomoi ya bato
Upio Kakura Wapol aponamaki lokola député ya Territoire ya Mahagi (Eastern Province) na Parti ya peuple mpo na reconstruction mpe démocratie na ba élections législatives ya juillet 2006. Azalaki na esika na ye ya mosala na ntango ya Assemblée législative ya liboso ya République ya misato kobanda 2006 kino 2012.

Na sanza ya misato ya 2023, Upio Kakura Wapol azalaki moko ya bato oyo basalaki, elongo na Grégoire Bakandeja mpe Alexis Kaziota, Parti socialiste mpo na bosembo mpe bosembo (PSIJ). Azali mpe secrétaire général ya PSIJ.

## Talá mpe

* Muzito I Gouvernement
* Gouvernement ya République Démocratique du Congo
* Politique ya République Démocratique du Congo

## Banote mpe ba références
Ferdinand Kambere

**Ferdinand Kambere** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azali ministre ya Emploi, ya Travail mpe ya Sécurité sociale na gouvernement Muzito I.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Talá mpe

### Masolo oyo etali yango

* Muzito I Gouvernement
* Gouvernement ya République Démocratique du Congo
* Politique ya République Démocratique du Congo

## Banote mpe ba références
Jose Endundo Bononge

**José Endundo Bononge**, Abotami na mokolo ya 8 sanza ya mwambe 1943 na Tondo, azali moto ya politiki ya Ekwatere na ekolo Congo démocratique. Azali mokambi ya Parti démocrate-chrétien (PDC) mpe aponamaki député ya circonscription ya Mbandaka.

## Biografi ya bomoi ya bato
José Endundo Bononge abotamaki na mokolo ya 8 sanza ya mwambe ya mobu 1943 na Tondo na territoire ya Bikoro na province ya Equateur. José Endundo Bononge azali pharmacien na kelasi, asalaki misala ndenge na ndenge na ba entreprises publiques na RDC, na ndakisa na "Office congolais de contrôle" (OZAC ya kala) mpe na "Office des routes". Azalaki mpe mokambi ya chambre de commerce franco-zaïroise.

Akotaki na Rassemblement congolais pour la démocratie (RCD) mpo na mwa ntango moke liboso ya kokota na Mouvement de libération du Congo (MLC) ya Jean-Pierre Bemba Gombo, oyo azalaki moko ya ba acteurs ya influence. Na ebandeli ya gouvernement ya transition, aponamaki ministre ya misala ya Leta mpe ya Infrastructure. Akotika mosala na ye nsima ya komilela ya parlementaire mpo na mbeba ya kanyaka.

Asanganaki na bato mosusu ya politiki mpo na kosala lingomba ya politiki ya sika ebengami Union nationale des démocrates chrétiens (UNADEC). Nsima ya bokeseni ya makanisi kati na bakonzi ya lingomba, asalaki lingomba ya sika ebengami Parti démocrate-chrétien (PDC).

## Banote mpe ba références
René Isekemanga Nkeka

**René Isekemanga Nkenka**, abotama na 4 février 1951, azali moto ya politiki kino-congolais. Azalaki ministre ya Hydrocarbures na gouvernement ya Muzito I na RDC, wuta 27 octobre 2008 kino 19 février 2010. Akufaki na mokolo ya 26 sanza ya zomi na mibale 2020.

## Bibliographie ya mikanda

* “ . Ba Mongo babomakana na Befale », lisolo ya T. Matotu, *Le Soft International*, n. 945, 14 avril 2008 .
Luzolo Bambi

**Emmanuel-Janvier Luzolo Bambi Lessa**, abotami na mokolo ya 31 sanza ya yambo 1958 na Lisala, azali moto ya politiki ya ekolo Congo démocratique. Azalaki ministre ya justice na gouvernement ya Muzito kati 2008 na 2012.

## Biografi ya bomoi ya bato
Luzolo Bambi abotamaki na mokolo ya 31 sanza ya yambo 1958 na Lisala na baboti bawuti na etuka ya Bas-Congo. Tata na ye, Joseph Bambi, azalaki soda ya Force publique du Congo belge, mpe na nsima ya Armée nationale congolaise.

Atángaki kelasi na Lisala, na Kinshasa mpe na Matadi, epai ya ba Frères de Saint-Jean-Baptiste de la Salle, mpe na Athénée central. Ayekolaki droit mpe sciences politiques nsima ya ba humanités littéraires na Matadi. Azwaki diplôme ya droit na Université ya Kinshasa (UNIKIN) na 1985, esika asalaki lokola assistant d'enseignement mpe na sima azongelaki mosala na ye na Faculté ya droit na Université ya Lubumbashi. Ayekolaki na nsima na Institut des sciences pénales et de criminologie ya Aix-en-Provence mpe na université Aix-Marseille III epai azwaki DEA na droit pénal mpe sciences criminelles na 1990 mpe doctorat d'État na droit na 1996, mpe prix Balaja. Azwaki mpe diplome na École nationale d'administration na Paris.

Luzolo Bambi akozala ministre ya justice na gouvernement ya Muzito kobanda 2008 kino 2012. Na nsima, na sanza ya yambo ya mobu 2014, aponamaki zuzi na Cour constitutionnelle elongo na bato mosusu ya lokumu ya mboka, na ndakisa professeur Félix Vunduawe te Pemako, Évariste-Prince Funga Molima Mwata, Benoit Lwamba Bindu oyo akómaki mokambi na yango, mpe na mokolo ya 31 sanza ya misato ya mobu 2015, Joseph Kabila aponaki ye lokola mopesi-toli monene na makambo matali boyangeli malamu mpe kobundisa kanyaka, kobotola mosolo mpe kofuta mosolo ya bateroriste.

## Banote mpe ba références
Mopipi Mukulumanya

**Mopipi Mukulumanya** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azalaki ministre ya santé publique na mbulamatari ya Muzito I kobanda 10 octobre 2008 kino 19 février 2010.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Banote mpe ba références
César Lubamba Ngimbi

**César Lubamba Ngimbi** azali moto ya politiki ya Congo, azali ministre ya Urbanisme mpe Habitat na gouvernement ya Muzito III.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Boyekoli ya monganga mpe mosala

### Carrière politique

#### Ministre
Adolphe Lumanu

**Adolphe Lumanu Mulenda Bwana N'sefu**, abotama na mokolo ya 5 sanza ya libwa 1952 na Kabinda na etuka ya Lomami (République démocratique du Congo), azali moto ya politiki.

## Carrière politique
Aponamaki député national ya circonscription électorale ya Kabinda na province ya Lomami mpo na mbala ya yambo kobanda le 22 septembre 2006 ti le 25 novembre 2007, na sima na avril 2012 ti octobre 2014 mpe na 3ème législature na janvier 2019 ti lelo.

Azalaki pe Premier Vice-Président ya Groupe Parlementaire ya PPRD (GP-PPRD) na Assemblée Nationale kati Octobre 2006 na Novembre 2006. 2007.

Longola misala wana, azalaki mpe na mikumba oyo:

Azalaki liboso Conseiller Principal mpe Coordinateur-Chef ya Cellule d'Études na Ministère ya Relations na Parlement (Août 1990  ⁇  Octobre 1991) mpe Conseiller Politique ya Ministre ya Justice mpe Garde des Sceaux, Droits et Libertés des Citoyens (Oct.  ⁇  Déc. 1991).

Na nsima, azalaki Délégué ya Eteyelo ya likolo mpe ya université na Conférence Nationale Souveraine (CNS) mpe Directeur ya Cabinet ya Ministre oyo azalaki na mokumba ya boyokani na Parlement kati na 1991 mpe Avril 1992 esika akomaki Directeur ya Cabinet ya Ministre ya Affaires foncières kino Octobre 1992. Akomi Conseiller na Collège Politique et Diplomatique na Cabinet ya Président ya République banda 1992 kino 1997.

Azali moto ya mayele na Conclave Politique ya Kinshasa: 1993. Na sima akomi Directeur Nationale Adjoint ya Police des Mines et des Hydrocarbures ya Police Nationale Congolaise (février 1998 - décembre 1999). Wuta mokolo ya 3 sanza ya yambo 2001 kino mokolo ya 14 sanza ya minei 2001, azalaki Vice-Ministre ya Intérieur oyo azalaki na mokumba ya Territoriale mpe ya Affaires Coutumières.

Na sima, akomi Vice-Gouverneur oyo azalaki na mokumba ya makambo ya nkita, ya mbongo mpe ya bokolisi ya province ya Kasaï Oriental: banda 19 novembre 2001 kino 16 mai 2004 na sima Coordinateur ya Bureau d'Études, Stratégies et Actions ya PPRD (2004 kino 2006).
Simon Bulupiy Galati

**Simon Bulupiy Galati** azali moto ya politiki kino-congolais. Azalaki membre ya PPRD, azalaki député national oyo azalaki ko représenter la Province orientale na Assemblée nationale sima ya ba élections ya 2006[1]. Na nsima, azalaki vice-Premier ministre oyo azalaki na mokumba ya ba poste, ba téléphones mpe ba télécommunications na mbulamatari ya Muzito II kobanda 19 février 2010 kino 11 septembre 2011, na sima ministre ya Emploi, ya Travail mpe ya Providence sociale na mbulamatari ya Muzito III kobanda 11 septembre 2011.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Mateya

### Komipesa

## Banote mpe ba références
Jean-Baptiste Ntahwa Kuderwa

**Jean-Baptiste Ntahwa Kuderwa Batumike** azali moto ya politiki ya Congo démocratique abotama na mokolo ya 18 sanza ya nsambo 1955 na Kanyola. Azalaki ministre ya budget na mbulamatari ya Muzito II kobanda 19 février 2010 kino 6 avril 2012.

## Biografi ya bomoi ya bato
Nthawa Kuderwa abotamaki na mokolo ya 18 sanza ya nsambo 1955 na Kanyola na secteur Ngweshe ya territoire ya Walungu na Sud-Kivu. Atángaki kelasi ya ebandeli mpe ya mibale (lingomba ya mikanda) na Alfadjiri College na Bukavu, epai azwaki diplome na 1975. Azwaki diplome na makambo matali nkita na École nationale des finances na 1980. Kaka na mbula wana, abandaki mosala na ye na Ministère ya Finances mpe ya Budget na direction ya Contrôle-Budget, mpe na nsima aponamaki lokola vérificateur ya ba dépenses engagées.

Na 1984, ayekolaki makambo etali banki na Finafrica Milan na Italie. Azwaki diplome ya licence na sciences économiques (économie internationale mpe monnaie) na Université libre ya Kinshasa na 1996. Na 2002, azwi diplome na finances publiques na Institut ya Fonds monétaire international na Washington, mpe na 2005, diplome na préparation mpe exécution ya budget ya l'Etat na École nationale d'administration na Paris.

## Talá mpe

### Banote mpe ba références
Bernard Biando Sango

**Bernard Biando Sango** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azali Ministre ya Solidarité mpe Action humanitaire na Gouvernement Tshibala kobanda 9 mai 2017.

Azalaki mpe ministre ya Commerce, ya ba Entreprises ya mike mpe ya kati kati kati na 2010 mpe 2011 na mbulamatari ya Muzito II. Sika oyo azali député national ya province ya Mobay Mbongo, azali mpe secrétaire général ya parti politique UDEMO.
Gilbert Tshiongo Tshibinkubula Wa Tumba

**Gilbert Tshiongo Tshibinkubula Wa Tumba** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azalaki ministre ya énergie na gouvernement Muzito III[1] mpe azalaki directeur général ya Regideso na 1971.

## Biografi ya bomoi ya bato
Gilbert Tshiongo Tshibinkubula Wa Tumba abotamaki na Katenge na 1942. Atángaki kelasi ya yambo mpe ya mibale na ndako ya ba Frères de la charité na Lusambo.

## Ba références
Fridolin Kasweshi

**Fridolin Kasweshi Musoka** azali moto ya politiki ya Congo. Azali ministre ya Infrastructure, ya Misala ya Leta pe ya Reconstruction na ba gouvernements Muzito II, Muzito III kobanda 10 février 2010 tii 6 avril 2012, pe azali ministre ya Planification du territoire, ya Urbanisme, ya Habitat, ya Infrastructures, ya Misala ya Leta pe ya Reconstruction ya Matata kobanda 28 avril 2012. Auti na province ya Katanga, esika azalaki ministre ya Infrastructure ya province.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Mosala ya politiki

## Banote mpe ba références
Jean-Pierre Bokole Ompoka

**Jean-Pierre Bokole Ompoka** ayebani na kombo ya **Jean-Pierre Bokole**, Abotami na mokolo ya 21 sanza ya yambo 1961 na Inongo na etuka ya Mai-Ndombe, azali moto ya politiki ya Congo na Ekolo Congo démocratique (RDC).

Asalaki na Société belge, oyo ebengami Société de Culture au Zaire (SCZ), filiale ya société générale de Belgique, mpe na nsima azalaki Mokonzi ya departema ya administratif mpe ya financier na Direction d'hygiène aux frontières kobanda 2000 kino 2008.

Na 2008, akotaki na politiki lokola Mokambi ya Cabinet ya Ministre ya Affaires Sociales et Actions Humanitaires, Barthélemy BOTSWALI (2008-2009) na sima Ministre ya Recherche Scientifique et Innovations technologiques na Gouvernement MUZITO II & III (2010-2011).

Na kati ya 2011 mpe 2018, azalaki député national mpe mokambi ya sous-commission ya ressources naturelles ya grande commission ya environnement, ressources naturelles mpe tourisme ya Assemblée nationale; poste oyo epesaki ye nzela ya kosangana na révision ya code minier ya RDC oyo endimamaki na 2018 na nse ya kokamba ya président Joseph KABILA KABANGE.

Na 2020, atikaki parti ya Barthélemy BOTSWALI, CODELI mpo na ko créer parti Congo Espoir ya groupement ADRP, parti membre ya Majorité présidentielle.

Na kati ya 2020 mpe 2022, azali Directeur général ya Société d ⁇ Expertise en Radioactivité (SER) oyo ezali na siège social na Lubumbashi, na région Est ya mboka. Azali Directeur général ya l'Institut ya ba Musées Nationaux ya Congo wuta septembre 2022.
Richard Muyej

**Richard Muyej Mangeze Mans**, abotami na mokolo ya 31 sanza ya zomi na mibale 1954 na Élisabethville (lelo Lubumbashi) azali moto ya politiki ya Ekolo Congo démocratique mpe gouverneur ya etuka ya Lualaba kobanda 2016 kino 2023.

## Biografi ya bomoi ya bato
Nsima ya kelasi ya secondaire na Institut Saint-Joseph ya mboka na ye, ayekolaki histoire na Institut national pédagogique ya Kinshasa mpe azwaki licence na 1979. Kobanda 1980 kino 1993, azalaki molakisi ya istware, na nsima azalaki mokambi ya biteyelo. Kobanda na 1994, azalaki na ba expériences mingi na gestion ya ba entreprises publiques, na molongo directeur général ya hôtel Karavia na Lubumbashi, directeur représentant ya Sodimico, directeur général ya Kisenge Manganèse mpe membre ya Conseil d'administration ya Gécamines, na nsima ya OFIDA.
André Shikayi Luboya Bankina

**André Shikayi Luboya Bankina** azali moto ya politiki ya Congo. Azali Ministre adjoint ya budget na gouvernement ya Muzito III[1] na bokambi ya Joseph Kabila.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Mateya

### Komipesa

### Ministre

## Banote mpe ba références
Joas Mbitso Ngedza

**Joas Mbitso Ngezza** azali moto ya politiki ya Congo, azali vice-ministre ya finances na gouvernement ya Muzito III.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Boyekoli ya monganga mpe mosala

### Carrière politique

#### Ministre

## Ba références
Charles Alulea Mengulwa

**Charles Alulea M'mengulwa** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Ministre ya Développement rural na gouvernement Muzito III (2011-2012), azali lelo mokambi ya province na Office congolais de contrôle (OCC) na Kongo-Central. Na mokolo ya 29 août 2022, directeur provincial Charles Alulea, azwi trophée Kongo epesami na ba Ne Kongo na prix ya meilleur directeur provincial wana azalaki directeur provincial ya Kongo-Central.

## Ba références
Musa Kalema

**Musa Kalema** azali moto ya politiki ya République démocratique ya Congo vice ministre ya mosala mpe ya protection sociale mpe azali député.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Nzela

## Boyekoli

## Banote mpe ba références
Georges Zuka Mun'do Ngonda Lemba

**Georges Zuka Mon'do Ugonda-Lemba** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azali Vice-Ministre ya Intérieur na gouvernement Muzito III.

## Biografi ya bomoi ya bato
Georges Zuka Mon'do Ugonda-Lemba, kombo na ye mobimba, azali moto ya ekolo Congo, abotama na Leverville (na sima ekomi Lusanga) na mokolo ya 21 sanza ya misato 1957 na etuka ya lelo ya Kwilu (etuka ya kala ya etuka ya Bandundu) na ekolo Congo démocratique. Atángaki na biteyelo ya basango ya ba Jésuites (1964-1976), na Mission catholique Tumikia, na Collège jésuite ya Kiniati mpe na Petit Séminaire ya Kinzambi, oyo ezalaki mosika te na engumba ya Kikwit.
Justin Kalumba Mwana Ngongo

**Justin Kalumba Mwana Ngongo** azali moto ya politiki ya Congo démocratique, avoka ya mosala.

Liboso mpe sima ya maponami na ye, Kalumba Justin azalaki kosala lokola avocat na cabinet ya botongi ya nzete Bernard Claude Mbu-ne-Letang, mpe na sima conseiller juridique ya ministre ya Agriculture, Pêche et Élevage, na 2001. Na mbula oyo elandaki, azwaki mpe mosala yango na biro ya ministre ya makambo matali nkita, liboso akóma mokambi ya biro ya ministre ya makambo matali mimbongo na 2003 mpe ya makambo matali mosolo na mbula yango. Na 2006, aponamaki député ya circonscription ya Kasongo na province ya Maniema. Na 2011, aponamaki Ministre ya Commerce ya République démocratique du Congo. Na janvier ya mbula oyo elandaki, aponamaki lisusu député national na circonscription ya Kasongo. Na sanza ya minei ya mobu 2012, aponamaki Ministre ya transport mpe ya ba voies de communication.

Justin Kalumba Mwana Ngongo atikaki mosala ya Secrétaire général ya PANU mpe ya membre ya parti depuis 2011[1], nsima ya kozala patron ya ba Compagnons d'André Philippe Futa oyo ekambami na Samy Tshisekedi.

## Banote mpe ba références
Patrice Kitebi Kibol Mvul

**Patrice Kitebi Kibol Mvul**, abotami na mokolo ya 11 sanza ya libwa 1954 na Kenge, azali moto ya politiki ya Ekolo Congo démocratique. Na mokolo ya 28 sanza ya minei 2012, aponamaki ministre délégué ya Premier ministre ya République démocratique ya Congo, oyo azalaki na mokumba ya mbongo, na kati ya gouvernement ya Matata I na mobeko ya mokonzi ya mboka. Azali moko ya bato ya parti politique Action pour le renouveau et le développement du Congo oyo ezali membre ya l'Union sacrée (kolition ya président Tshisekedi).

## Biografi ya bomoi ya bato
Patrice Kitebi abotamaki na mokolo ya 11 sanza ya libwa 1954 na Kenge na etuka ya Kwango (ya kala Bandundu). Atangi kelasi na université ya Kinshasa esika azuaki licence na économie. Na 2016, aponami directeur général ya fonds ya promotion ya industrie (FPI).

Patrice Kitebi afundami elongo na Ministre wa yambo ya kala Matata Ponyo Mapon mpe moto ya mombongo ya Afrika ya Sudi Kristo Groblert na likambo ya koyiba mosolo ya 205 millions ya ba dollars na ntango ya botongi parc agro-industriel ya Bukanga Lonzo. Na mokolo ya 15 sanza ya zomi na moko 2021, Cour constitutionnelle elobaki ete ezali na makoki te ya kosambisa bato misato oyo bafundamaki na bango

Na sanza ya motoba ya mobu 2022, likambo ya sika efungwamaki liboso ya Cour de cassation, kasi ba co-accusés misato baboyaki bokonzi ya Cour de cassation. Na sanza ya Yuli, Cour de cassation ezongisaki likambo yango na Cour constitutionnelle. Cour constitutionnelle etalelaki na novembre 2022 ete ezali constitutionnellement na ndingisa ya kosambisa  ⁇  mokonzi ya kala ya ekolo to premier ministre oyo azali lisusu na mosala te na tango ya kosambisa  ⁇ [3]. Kosambisama ya sika ekobanda na mokolo ya 21 sanza ya mwambe 2023, kasi esambiselo ekati ete esengeli te kosambisa Kitebi na kosambisama wana.

## Banote mpe ba références
Lidie

**Lidie (babengaka yango mpe Lidia, babengaka yango Lydie na Lifalanse)** ezali mboka ya kala na Azía Mineure (Anatolí), oyo mboka-mokonzi na yango ezalaki Sarde . Liloba yango etikalaki kosalelama mpo na etúká yango na boumeli ya eleko oyo etikali ya Antiquité, kasi ezwaki lisusu bokonzi na yango ya politiki te, elekaki na nse ya bokonzi ya makonzi ya Bagreke na ntango wana na nse ya bokonzi ya Baloma

## Botiami
Lidie azalaki na Turkí, ezali na nɔrdi ya Misí mpe na sudi ya Karí, na wɛsti ya Iǒnia mpe na ɛsti ya Frigía.  Région ezali très chanceuse, ezingami na ba rivières ebele.

## Monɔkɔ
Balobaka Lidiěn ezalaki monoko ya Indo-Europe.

## Argent ya officiel

Mbongo ya bibende ezalaki komonana na wɛsti ya Anatolí na ntango ya bakonzi ya Lidiěn. Yango ezali mbongo ya bibende oyo esalemi na électrum, alliage ya wolo mpe ya palata, oyo ebɛtami na mitindo ndenge na ndenge (misato to minei), oyo ezali na na lobɔkɔ ya mobali (mopanzi ya liboso) elilingi (lolenge moko) oyo ezali na relief, mingimingi nyama, oyo ntango mosusu ezali na nsima elembo ya mabulu oyo esalemi na punch. Bazali kotyana ntembe na dati mpe esika ya sikisiki ya mbongo wana ya liboso ya bibende.
Modeste Bahati Lukwebo

**Modeste Bahati Lukwebo**, abotami le 13 janvier 1956 na Katana na Sud-Kivu, azali économiste mpe homme politique ya République démocratique du Congo. Azali ministre ya Économie nationale kobanda le 7 décembre 2014 kino le 19 mai 2017 mpe ministre ya Etat oyo azali na mokumba ya Plan ya Gouvernement Tshibala kobanda le 20 mai 2017 kino le 6 septembre 2019. Azali mokambi ya Sénat kobanda le 2 Mars 2021.
Jean-Claude Kibala

**Jean-Claude N'Kolde Kibala** Abotama na 03.06.1965 na Kamituga na RDC. Azalaki ministre ya Fonction publique na ba gouvernements ya Matata I na Matata II kobanda 6 avril 2012 kino 19 septembre 2015. Azali membre ya Mouvement social pour le renouveau (MSR).

## Bibliographie ya mikanda

* 
* 
*
Remy Musungayi Bampale

**Rémy Musungayi Bampale** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azali ministre ya l'Industrie, ya ba Petites et Moyennes entreprises, asalaka na kati ya Alliance pour le développement et la République (ADR) ya François Mwamba, secrétaire général ya kala ya MLC.

## Talá mpe
Gouvernement ya Matata

### Banote mpe ba références
Celestin Vunabandi

**Célestin Vunabandi Kanyamihigo**, Abotama na 19 mai 1964 na Jomba, na territoire ya Rutshuru, na province ya Nord-Kivu na République démocratique ya Congo, azali mokonzi ya ekolo Congo, ministre ya planification mpe ya suivi ya mise en œuvre ya révolution ya modernité wuto avril 2012 kino décembre 2014.

Celestin Vunabandi Kanyamihigo azui diplôme na économie appliquée na Université ya Kinshasa na 1988, azali mobali ya libala mpe tata ya bana 7.

Na 1990, azwaki diplome na Centre de perfectionnement na Techniques de développement mpe diplome na École nationale des finances mbula moko na nsima.

Asalaki misala mingi na mbulamatari ya Congo, na ndakisa:
Bruno Kapanji Kalala

**Bruno Kapanji Kalala** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Na mokolo ya 28 sanza ya minei ya mobu 2012, aponamaki ministre ya mayi mpe ya lotiliki na mbulamatari ya Matata I na mobeko ya mokonzi ya mboka.

## Biografi ya bomoi ya bato
Bruno Kapanji Kalala azali moto ya etuka ya Kwilu.

## Banote mpe ba références
Félix Kabange Numbi Mukwampa

**Félix Kabange Numbi Mukwampa**, Abotama na mokolo ya 7 sanza ya zomi na moko 1973 na Lubumbashi (Katanga), azali moto ya politiki ya Congo (République démocratique du Congo).

Docteur na médecine mpe chef ya travaux na faculté ya médecine ya Lumbumbashi, azalaki ministre provincial ya ba mines, ya environnement, ya tourisme, ya ba sports na loisirs, ya culture na ba arts entre 2010 na 2012 na sima azalaki Président national ya Eveil de la conscience pour le Travail et le Développement (ECT) entre 2011 na 2017.

Na avril 2012, akomi membre ya Bureau politique national ya majorité présidentielle (MP) mpe aponami Ministre national ya Santé publique mpe Ministre national ya Affaires foncières na gouvernement Augustin Matata Ponyo I na II, na bokambi ya Joseph Kabila Kabange.

Na sanza ya mitano ya mobu 2017, aponamaki Ministre ya Mboka mpo na kobongisa etando ya mabele mpe kobongisa bingumba na mbulamatari ya Bruno Tshibala, na bokambi ya Joseph Kabila Kabange.

Na sanza ya zomi na mibale 2018, aponamaki député national mpe provincial mpo na législature 2019-2023. Azali membre ya commission socio-culturelle mpe ya commission des sages na assemblée nationale.

Na sanza ya zomi na mibale ya mobu 2019, abimisaki Rassemblement de la Génération Joseph Kabila (RGJK), lingomba ya politiki mpe ya bana mboka.
Jean-Paul Nemoyato Begepole

**Jean-Paul Nemoyato Bagebole**, abotami na mokolo ya 17 sanza ya zomi na moko na 1969 na Ngwale, azali moto ya politiki ya Ekolo Congo démocratique mpe molakisi na université. Azali mokambi ya lingomba ya politiki Debout Congolais pour la Renaissance mpe azali moko ya ba membres ya Convention des démocrates chrétiens (CDC) ya Mokonda Bonza Florentin. Azali ministre ya Économie mpe Commerce na gouvernement ya Matata.

Jean-Paul Nemoyato azali, na 2021, mokonzi ya Alliance pour la transformation intégrale du Congo (ATIC). Parti yango esanganaki na Union sacrée de la nation (en), coalition ya Assemblée nationale oyo esungaki président Félix Tshisekedi[1].

## Banote mpe ba références
Célestin Tunda Ya Kasende

**Célestin Tunda Ya Kasende** azali avocat mpe moto ya politiki ya Congo abotama le 21 juillet 1954 na Bukavu (Sud-Kivu). Mosangani ya mobandisi ya PPRD (lingomba ya mokonzi ya kala Joseph Kabila) mpe mosangani ya Front commun mpo na Congo, azalaki vice-Premier ministre, ministre ya justice mpe mobateli ya bilembo na mbulamatari ya Ilunga kobanda sanza ya libwa ya mobu 2019 tii ntango atikaki mosala na ye na sanza ya nsambo ya mobu 2020.

Azalaki kala vice-ministre ya mambi ma bapaya na mbulamatari ya Matata I banda 2012 kino 2014, pe député na Assemblée nationale.
Willy Makiashi

**Willy Makiashi**, abotami le 2 juillet 1967 na MC Lozo, azali moto ya politiki ya Congo-Kinshasa. Azali vice-Premier ministre ya Emploi, ya Travail pe ya Providence sociale na gouvernement ya Matata II kobanda le 8 décembre 2014. Azalaki Secrétaire permanent mpe porte-parole ya Parti Lumumbiste Unifié (PALU).

## Biografi ya bomoi ya bato
Willy Makiashi abotama le 2 juillet 1967 na MC Lozo, azali mwana ya Delphin Makiashi na Alfreda Ganene. Azalaka moto ya secteur ya Kondo, na territoire ya Gungu, district ya Kwilu na province ya Bandundu.
Gustave Boloko Nkeli

**Gustave Boloko Nkeli** azali moto ya politiki ya Congo démocratique.

Azali ministre ya makambo ya mabele na mbulamatari ya Matata II.

## Banote mpe ba références
Émile Mota Ndongo Kang

**Emile Mota Ndongo Khang** azali moto ya politiki ya République démocratique du Congo mpe Ministre national honoraire ya agriculture, pêche et élevage na kati ya gouvernement Matata II. Azalaki mpe professeur ya ba universités na République démocratique du Congo. poste ya suka oyo azalaki na yango ezalaki oyo ya recteur ya université M'siri 1er a bunkeya.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Ba références
Omer Egwake

**Omer Egwake Yangembe**, akomami mpe **Egbake**, azali moto ya politiki ya Congo-Kinshasa. Azalaki mbala na mbala ministre: ministre ya bilenge mpe ya masano, ministre ya kobongisa mabele, ya bingumba mpe ya ndako mpe vice-ministre ya portefeuille. Azali député ya Assemblée nationale oyo aponami na Bumba nsima na maponami ya législatives ya 2006 na 2011.

Banda 9 mai 2017, azali vice-ministre ya poste, télécommunications mpe TICN na gouvernement Tshibala.
Eugène Serufuli Ngayabaseka

**Eugène Serufuli Ngayabaseka**, abotami na mokolo ya 27 sanza ya misato 1962 na Rurama, azali moto ya politiki ya ekolo Congo démocratique, mbala mingi azalaki ministre. Azalaki Ministre ya ba entreprises ya mike mpe ya katikati kobanda 2016 kino 2017. Azalaki ministre ya Développement rural na 2014 mpe gouverneur ya province ya Nord-Kivu na RDC kobanda 31 juillet 2000 kino 24 février 2007.

## Talá mpe
Jeannot Matadi Nenga

**Jeannot Matadi Nenga Ngamanda** azali moto ya politiki ya Congo-Kinshasa. Azali ministre ya Énergie mpe ya Ressources hydrauliques na gouvernement ya Matata II kobanda le 8 décembre 2014.
Pascal Isumbisho Mwapu

**Pascal Isumbisho Mwapu** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Na mokolo ya 25 sanza ya libwa 2015, aponami ministre ya Fonction publique na gouvernement ya Matata II na ordonnance présidentielle.

## Biografi ya bomoi ya bato
Prof. Pascal Isumbisho Mwapu azalaki secrétaire académique ya Institut supérieur de développement rural (ISDR) Bukavu mpe na sima ya kozala directeur général ya institution wana na 2010-2011, azalaki candidat na députation nationale mpe provinciale.

## Boyekoli
Professeur Ordinaire Pascal Isumbisho Mwapu azali:

* Monganga na Sciences Biologiques na Iniversite ya Namur/Belgique
* Master na Aquaculture na Iniversite ya Liège/Belgique
* Diplôme na Biologie na ISP ya Bukavu/RDC
* Spécialité ya kosala : Limnologie, Pêche na Aquaculture 

## Banote mpe ba références
Germain Kambinga

**Germain Kambinga Katomba** abotama na 15 avril 1978, azali acteur politique ya RDC

## Carrière politique
Na 2005, abandaki carrière politique na ye na kati ya Mouvement de libération du Congo, MLC en sigle, parti politique oyo ekambamaki na Jean-Pierre Bemba, esika asali molobeli wuto 2007 tee na 2014. Atikaki MLC kaka na mbula wana.
Georges Wembi Loambo

**Georges Wembi Loambo** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azalaki ministre ya Plan mpe Révolution ya modernité na mbulamatari ya Matata II kobanda 25 septembre 2015 kino 19 décembre 2016.

## Biografi ya bomoi ya bato
Abotami na Kalima, kasi azali moto ya etuka ya Sankuru, Georges Wembi Loambo ayekolaka na Matadi mpo na kozwa diplome na Humanités scientifiques, na option Biochimie. Na France, atángaki na eteyelo ya ntei (Science de la gestion appliquée en informatique).

### Mosala
Nsima ya kosilisa kelasi na ye, abandaki kosala na Banque centrale ya Congo, esika akomaki mokambi. Na sanza ya minei 2007, aponamaki mokambi ya cabinet ya Ministère ya Finances, esika azalaki kino sanza ya mibale 2010. Na 2014, akomi directeur adjoint ya cabinet ya ministre ya Budget, Michel Bongongo. Na mokolo ya 25 sanza ya libwa 2015, aponamaki ministre ya Plan mpe Révolution ya modernité na kati ya gouvernement Matata II, na esika ya Olivier Kamitatu. Azalaki na esika wana koleka mbula moko mpe Jean-Lucien Bussa Tongba akitanaki ye na mokolo ya 19 sanza ya zomi na mibale 2016.

Nsima ya kotika ba ministères, azongelaki mosala na Banque centrale ya Congo esika asalaki lokola cadre na administration ya yango.

### Nkuku
Georges Wembi Loambo abalaki mpe azalaki na bana ebele.

## Banote mpe ba références
Antoine Boyamba Okombo

**Antoine Boyamba Okombo** azali moto ya politiki ya Ekolo Congo démocratique mpe vice-ministre ya ba Congolais ya libanda na kati ya gouvernement ya Matata II.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Ba références
Franklin Tshiamala Manyiku

**Franklin Tshiamala Manyiku** azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Na mokolo ya 7 sanza ya zomi na mibale ya mobu 2014, mokonzi ya mboka Joseph Kabila aponaki ye na esika ya mokambi-molandi ya plan na mbulamatari ya mibale ya Premier ministre Augustin Matata Ponyo.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Boyekoli

## Mosala ayebi

## Mosala ya politiki

## Ba références
Enoch Ruberangabo Sebineza

**Enock Ruberangabo Sebineza** azali moto ya politiki ya Congo démocratique.

## Biografi ya bomoi ya bato
Abotama na 1957 to 1958, azali moto ya Sud-Kivu. Azalaki moto ya Tutsi mpe azalaki mokambi ya SHIKAMA, oyo ezalaki komonisa Banyamulenge. Asalaki mpe dialogue inter-congolais mpe asalaki misala minene na province na ye, Sud-Kivu. Azalaki mpe mokambi ya conseil d'administration ya Société sidérurgique ya Maluku.

## Carrière politique
Kati 2003 na 2006, azalaki député na parlement ya transition.

### Ministre adjoint
Na mokolo ya 7 sanza ya zomi na mibale ya mobu 2014, mokonzi ya mboka Joseph Kabila aponaki ye na esika ya mokambi ya ministre ya poste, télécommunications, ba technologies ya sika ya information mpe communication (PT-NTIC) na kati ya gouvernement ya mibale ya Premier ministre Augustin Matata Ponyo, na nse ya bokonzi ya ministre ya sika, Thomas Luhaka Losendjola, mpe vice-Premier ministre.
Jean-Lucien Bussa Tongba

**Jean-Lucien Bussa Tongba**, abotama le 26 mars 1962 na Likaw na territoire ya Budjala, azali moto ya politiki ya Congo. Azali ministre ya commerce extérieur wuta 2017.

## Biografi ya bomoi ya bato
Mobandisi mpe mokambi ya lingomba ya politiki Courant des démocrates rénovateurs (CDER) kobanda 2013 kino décembre 2016. Na sima ya maponami ya mokonzi ya mboka na 2016, akambaki délégation ya opposition politique na pré-dialogue oyo ezalaki na bokambi ya secrétaire général ya kala ya Organisation de l'unité africaine (OUA), Edem Kodjo, oyo ekosukisa na gouvernement d'union nationale oyo ekozala na primauté ya opposition. . Mobandisi ya lisanga ya politiki: Coalition des démocrates (Code), oyo ezwaki, nsima ya maponami ya parlement ya décembre 2018:

* ba députés nationals mwambe
* guvɛrnɛrɛ moko ya etúká
* vice-gouverneur moko
* sénateur moko

## Références
Henri Yav Mulang

**Henri Yav Mulang**, Abotami na Lubumbashi na 1955 na libota ya ba ruund, azali moto ya politiki ya Congo. Azalaki ministre ya finances kati ya 8 décembre 2014[ mpe août 2019.

Akotaki na Association nationale des entreprises ya Zaïre na 1979, liboso ya kosala lokola mokambi ya ba études na Fédération des chambres de commerce des États d'Afrique centrale (1984-1989), na sima ya kosala lokola conseiller technique principal na Gatt (Accord général sur les tarifs douaniers et le commerce, oyo ekomaki Organisation mondiale du commerce, OMC), na Libreville mpe na Genève.

Na 2005, Yav aponamaki directeur adjoint ya cabinet ya Ministre ya Industrie mpe ya ba PME ya Congo, Jean Mbuyu Numyongola, na sima, na 2006, mokambi ya Fédération des entreprises du Congo (FEC), oyo azwaki mokumba ya kobalusa yango kino aponamaki na cabinet ya président, na suka ya sanza ya yambo 2009.

## Banote mpe ba références
Oly Ilunga Kalenga

**Oly Ilunga Kalenga** azali monganga mpe moto ya politiki ya Congo abotama na mokolo ya 24 sanza ya motoba 1960 na Lubumbashi. Azalaki Ministre ya Santé ya République démocratique ya Congo wuto 2016 kino 2019. Bafundaki ye na koyiba mbongo ya bitumba na Ebola, bakatelaki ye etumbu ya mbula mitano ya misala makasi na mokolo ya 23 sanza ya misato 2020.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Bilenge mpe bomoi na Belgique
Nkombo na ye mobimba Oly Ilunga Kalenga Tshimankinda, abotamaki na mokolo ya 24 sanza ya motoba ya mobu 1960 na Lubumbashi (RDC), na tango wana ezalaki kobengama Élisabethville. Tata na ye, Placide Ilunga Kakasu, azali soda oyo asanganaki na coup d'état ya Albert Kalonji na Sud-Kasai, mpe akokoma général de brigade liboso ete azwa lipanda nsima na coup d'état ya 1975
Emmanuel Ilunga Ngoie Kasongo

**Emmanuel Ilunga Ngoie Kasongo**, Abotami le 16 novembre 1963 na Kolwezi na Katanga, azali moto ya politiki ya Congo.

Membre fondateur ya Parti Action républicaine pour le progrès (ARP) na 2013, ayaki na 2016 na Genval na conclave ya opposition congolaise ebengami na Étienne Tshisekedi, président ya Union pour la démocratie et le progrès social (UDPS), na sima na dialogue ya ville ya l'OUA mpe na 2018 na oyo ya CENCO.

Aponamaki na 2016 vice-ministre ya Affaires étrangères oyo azalaki na mokumba ya ba Congolais ya libanda na gouvernement ya Badibanga.

Na 2017, akomi Ministre délégué ya Affaires étrangères oyo azali na mokumba ya ba Congolais ya libanda mpe asali mpe 2 mois d'intérim lokola Ministre ya Affaires foncières na gouvernement Tshibala.

Banda 2018, azali membre ya Front commun pour le Congo (FCC), lingomba ya politiki oyo mokonzi na yango ezali mokonzi ya kala ya Congo, Joseph Kabila Kabange.
Samuel Adubango Awotho

**Samy Adubango Awotho** (abotami na Laybo, Ituri, le 18 février 1975) azali moto ya politiki ya République démocratique du Congo mpe député national, aponami na maponami ya Mahagi na etuka ya Ituri. Mokonzi ya politiki ya Congrès national congolais (CNC), azalaki vice-ministre na vice-primature na Transports et voies de communication na 2016. Azali vice-ministre ya makambo ya libanda banda le 12 avril 2021.

## Biographie

Samuel Adubango Awotho abotami le 18 février 1975 na Adubayo. Auti na etuka ya Ituri, azali membre ya parti politique Congrès national congolais (CNC), na groupement politique Alliance pour le avenir et alliés (AA/a)

## Banote mpe ba références
Botakile ya Noele

**Noël Botakile** azali moto ya politiki ya Congo, ministre ya Agriculture ya République démocratique ya Congo[1] na gouvernement ya Badibanga (2016-2017). Auti na etúká ya Mongala mpe azali molakisi na iniversite.

## Banote mpe ba références
Freddy Kita

**Freddy Kita Bukusu**, abotama na 1965, azali moto ya politiki ya Congo démocratique. Azali vice-ministre ya coopération internationale kobanda 2017 kino 2019, na sima vice-ministre ya plan banda septembre 2019.

Azali mpe mobandisi ya Mouvement du peuple pour le progrès social, parti politique kino-congolais oyo esalamaki na 2017.
Bweta ya Kayo

**Bweta ya Kayo** ezali mabulu ya mayi oyo ezwami na etando ya Lubudi na etuka ya Lualaba, na République démocratique ya Congo, na sudi-ɛsti ya mboka,Ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 1 290 longwa na engumba-mokonzi Kinshasa.

## Nkombo ya mboka
Nkombo ***Kayo*** ezali ya ebandeli uta na esika ya Lubudi . Ezali kolobela likambo moko boye ya mimeseno to ya bozalisi ya chutes mpe etúká oyo ezali zingazinga na yango. Ndenge oyo mabwaku ya Kayo etongamá na klima ya molunge mpe ya mikili ya molunge, oyo esalaka ete banzete ebotaka malamu mpe banyama ndenge na ndenge.

## Lisolo
Mabulu ya Kayo eyebani mpo na motuya na yango ya bomoto mpe mosala na yango na ba ekosystème ya esika ya Katanga. Banda kala, bato ya Shamende mpe ya Musasha, oyo bafandaka pembeni na yango, basepelaka na mabwaku yango mpo na kozwa mai mpe biloko mosusu oyo ezalaka na kati. Ebale yango ebendaka mpe bato ya mayele, bato oyo bayaka kotala yango, mpe baturiste oyo basepelaka na bikelamu ndenge na ndenge ya bomoi mpe bisika ya ndenge na ndenge.

## Ndimbola
Na ntaka ya mɛtrɛ 1290 likoló ya ngomba, Mai ya Kayo ezali na bisika ndenge na ndenge. Mokili oyo ezingi ba kokwea ezali na bangomba na na nɔrdi-wɛsti ya mboka Shamende, mpe Musasha , nzoka nde ekomi ya patatalu na sudi-ɛsti. Esika oyo eleki molai na etúká yango ezali na mɛtrɛ 1 372 likoló ya mai, na kilomɛtrɛ 1,2 na sudi-wɛsti ya mapata. Esika yango ezali na bato mingi te, ezali na bato 11 na kilomɛtrɛ-kare moko, mpe zingazinga na yango ezali na mabele ya pɔtɔpɔtɔ.

## Mikili

### Klima
Etando oyo ezali zingazinga ya mai ya Kayo ezali esika ya molunge mpe ya molunge, mpe mbula na mbula molunge ezalaka 20 °C. Na sanza ya Sɛtɛmbɛ, molunge ezalaka makasi mpenza (24 °C), mpe na sanza ya Yanuali malili ezalaka makasi mpenza (16 °C). Mbula ebɛtaka mingi na mbula moko ezali milimɛtɛlɛ 1 174. Novɛ́mbɛ ezali sanza ya mbula mingi na 232 mm, nzokande Yuni ezali sanza ya kokauka na 1 mm.

## Bingumba oyo ezali zingazinga
Etúká oyo ezali zingazinga ya Mabulu ya Kayo ezali na bamboka oyo ezali na esika moko, lokola Kayo mpe Shamende, Kiona mpe Kabwila ezali na 9 km na  nɔrdi-wɛsti mpe Mushasha na 3 1⁄2 km na sudi-ɛsti ya Lubudi na sudi-wɛsti, mingi mpenza bisika ya mike ya mboka. Bato bazali mingi te na esika yango mpe ezali na biloko mingi te oyo ebatelaka esika yango, yango wana bato basalaka mingi te na esika yango.

## Bililingi
*Etalase ya mayi ya Kayo na Lubudi, na etuka ya Lualaba, na République démocratique ya Congo.*
Fichier:Chutes_Kayo_1.jpg
Fichier:Chutes_Kayo_2.jpg
Fichier:Chutes_Kayo_3.jpg
Fichier:Chutes_Kayo_4.jpg
Mabangá ya Livingstone

Mabulu ya Livingstone, oyo babengi yango na nkombo ya David Livingstone, moto moko oyo ayaki kosala mibembo mpo na koyeba mokili, Bazali molɔngɔ ya ba mbangu na nzela ya nse ya Ebale Congo na nse ya pisini ya Malebo na République démocratique ya Congo. Ebale yango ekatisaki bangomba ya Crystal.

## Ndimbola
Mabwaku yango ekesenisaka bonene ya mai na mɛtrɛ 270 na ntaka ya kilomɛtrɛ 350. Ebandaka pene na **Pioka**, na nsima ebale moko ememaka mai na ntaka ya kilomɛtrɛ 100 kati na **Pioka** mpe **Sangila,** na nsima ebale yango ezongaka lisusu tii na Matadi.[1]

## Lisolo
Kutu, Livingstone asalaki ata mobembo moko te na eteni wana ya Afrika ya Wɛsti.

Na nsuka ya ekeke ya zomi na libwa, batongaki nzela ya engbunduka Matadi-Léopoldville mpo na kokatisa mai ya ebale yango.

Ezalaki na ntango ya kokita ya Afrika-Raft na ba mbangu wana nde Philippe ya Dieuleveult mpe baninga na ye motoba babungaki na mokolo ya 6 Augusto 1985 na ba chutes Inga.

## Talá mpe

* Liste ya ba cascades
* Ba barrages ya Inga
* Canal ya Congo

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔ́kɔ

* Biloko oyo etali etando ya mokili:   

## Makomi na nse ya lokasa
Mabangá ya Dipera

Mabulu ya Dipera na Ekolo Congo démocratique. Ezali na Kalule-Nord na etuka ya Haut-Katanga, na sudi-ɛsti ya mboka, na 1 300 km na sudi-ɛsti ya Kinshasa, mboka-mokonzi ya mboka. Bweta ya Dipera ezali na mɛtrɛ 1283 likoló ya mai

## Nkombo ya mboka
Nkombo  ***Dipera*** eutá na nkótá ya mboka oyo elobamaka na etúká ya Kalule-Nord na Haut-Katanga. Ezali na boyokani na bisika to masolo ya bonkɔ́kɔ oyo mayokani na mabé yango.

## Lisolo
Atako ba cascades ya Dipera eyebani mingi te na mokili mobimba, ezali na esika monene na makanisi ya bato ya mboka. Balobaka ete ezalaki esika ya koyangana mpe ya milulu na bonkɔkɔ mosusu ya kala, mpe ezalaki na ntina mingi mpo na bato oyo bazalaki kosala mibembo mpo na kolona mboka.

## Ndimbola
Mabwaku ya Dipera ekeseni na mosusu nyonso mpo na bonene na yango mpe ndenge oyo ebatelami malamu. Mai ya mbu ekitaka na ntaka ya bamɛtrɛ ebele, ebimisaka mbonge mpe mabulu ya mai oyo ebatelaka matiti oyo ezali pembenipembeni .

## Mikili

### Klima
Mabwaku ya Dipera ezali na bisika ndenge na ndenge. Eteni ya nɔrdi-wɛsti ezali na bangomba, mpe eteni ya sudi-ɛsti ezali na mabelé ya patatalu. Esika oyo eleki molai na esika yango ezali na mɛtrɛ 1 477 mpe ezali na kilomɛtrɛ 2,9 na sudi-wɛsti ya mapata. Bato bazali mingi te na etúká yango, bato 11 na kilomɛtrɛ-kare moko. Mabelé ya zingazinga ezali mingimingi na mabele ya pɔtɔpɔtɔ mpe bitwɛlɛ bipanzaná.

Kuna, mbula ebɛtaka mingi te mpe molunge ezalaka makasi te. Mwayene ya molunge na mbula ezali 20 °C, na bokeseni ya minene: sanza ya Sɛtɛmbɛ ezali sanza ya molunge koleka, na mwayene ya 24 °C, mpe sanza ya Yanuali ezali sanza ya malili koleka, na 16 °C. Mbula ebɛtaka mingi (1 174 mm) na mbula mobimba, mpe sanza ya Novɛmbɛ ebɛtaka mingi (232 mm) mpe sanza ya Yuni ekaukaka mingi (1 mm).

### Nzela
Mabulu ya Dipera ezali na kati ya etando ya mai ya etúká ya Haut-Katanga. Yango ezali kobuka nzela ya ebale ya esika yango, oyo ebandi kokita na eleko ya mbula mpe ebandi kokita na eleko mosusu.

### Kotambola na mai
Lokola mai na yango ezalaka mbangumbangu mpe mabwaku ezali makasi, masuwa ekoki kotambola te na mai oyo ezali pembeni ya mai ya mbu. Nzokande, bisika ya likoló mpe ya nse ya mai ezali na kimya, ezali malamu mpo na koboma mbisi mpe misala mosusu ya mai.

## Bingumba ya zingazinga
Lokola bato bazali mingi te, bingumba oyo ezali pembeni ya Mabulu ya Dipera ezali mingi te. Nzokande, engumba ya Lubumbashi, mboka-mokonzi ya nkita ya etuka ya Katanga, ezali na ntaka ya mwa mosika, mpo na kopesa nzela na bato oyo balingi koyeba makambo mpe na bato ya mayele.

## Mobembo
Atako ezali na bisika ya kitoko, mai ya mbu ya Dipera ekómá naino mingi te mpo na kosala mibembo ya baturiste. Kasi, bato oyo balukaka bisika ya ndenge mosusu mpe ya kitoko basepelaka na yango mingi. Esika yango ezali mpe esika ya misala ya bonkɔ́kɔ.

### Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔ́kɔ
 

## Nkasa mpe maloba mosusu

### Maloba ya ntina

### Bavɛrsɛ
Mabwaku ya Lofoyi

**Mabulu ya Lofoyi** (oyo ekomami mpe **mabulu ya Lofoï**) to mabulu ya Kaloba, ezwami na Parc national ya Kundelungu na Katanga, na République démocratique ya Congo.

Ba cascades oyo eza ba cascade ya likolo na Afrique centrale na 384 m ya likolo kati na yango 347 na kokita ya polele.

Ebale Lofoyi ezali moko ya bibale ya Lufira, ebale ya Congo.

## Makomi na nse ya lokasa

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔ́kɔ

* Ressource relative à la géographie : 
** World Waterfall Database   
* Photo aérienne de la chute
* Map of Kundelungu National Park
Mwa mapata ya ebale Lukaya

Mwa Mabulu ya Ebale Lukaya ezali ebele ya mwa mabulu ya ebale Lukaya. Ezali na sudi ya Kinshasa, mboka-mokonzi ya République démocratique ya Congo. Bazali na bolai ya mɛtrɛ moko.

## Lisolo
Na eleko ya koloni, ba Jésuites oyo bafandaki na sanza ya motoba 1893 na Kimbangu (lelo komine ya Masina) bazwaki mokano ya kotika esika wana, oyo bamonaki ete ezalaki malamu te, mpo na kokende kofanda na Kimwenza, pene ya Mai mike ya ebale Lukaya.

## Mikili
Mwa mabwaku yango ya mai ezali lokola laki moko mpe libongo moko ya zɛlo.

Bato mingi oyo bayaka kotala esika yango, ata mpe bato oyo bafandaka pembeni na yango, basepelaka na yango mingi. Na ngámbo moko ya laki yango, ezali na restora moko, mpe na ngámbo mosusu, ezali na esika moko oyo babengi  ***lola ya bonobo*** , oyo eyebani mingi mpo na bonobo. Esika oyo ya bosantu, oyo ezali esika ya mibale oyo eyebani mingi na mboka (nsima ya volcan Nyiragongo) , ezwamaki na 1994 na Claudine André. Azali na esika yango banda 2002.
Likita ya etúká lya Kivu ya Nord

**Likita linene lya bituka lya Kivu ya Nord** ezali lisanga ya mibeko ya etuka ya Nord-Kivu, na République démocratique ya Congo. Ezali na ntina mingi na bokambi ya mboka, na ndakisa na makambo ya mibeko, ya kokamba misala ya etuka mpe ya komonisa bana mboka ya etuka yango.

## Makambo ya kala
Ebandaki na 2006, na ntango Mibeko ya mboka ya République démocratique ya Congo ekotaki na makasi, likita ya etuka ya Nord-Kivu ezali mbuma ya ndenge ya kopesa bokonzi na bato mosusu, oyo ezalaki na mokano ya kopesa bonsomi mingi na ba bitúká. Ezwaki esika ya bibongiseli ndenge na ndenge oyo ezalaki kotambwisa makambo ya mboka na boyangeli ya kala.

Nord-Kivu, ezali na ɛsti ya mboka, ezali etuka ya mayele mpe ya mpasi, oyo ezali na bitumba mpe mikakatano ya nkita. Makambo yango nde esimbi mosala mpe mikano ya Liyangani.

### Kiti
Biro ya likita ya etuka ezali na Goma, mboka-mokonzi ya Nord-Kivu. Atako ndako yango ezalaki kosala, bato mosusu bazalaki koloba ete ebongaki te mpo na kokokisa bamposa ya eteyelo yango.

## Nzoto mpe ndenge oyo esalemi

### Bandimi
Likita ya etúká ezali na ba députés 48 oyo baponami na ba maponami ya bituka mpo na mandats ya mibu mitano. Ba députés oyo ba zali ko ba mboka mpe bingumba ya province, na ndakisa Goma, Beni, Butembo, Masisi, Rutshuru, Lubero pe Walikale.

### Biro ya liyangani
Biro yango ezali na mokumba ya kokamba misala ya Assemblée provinciale. Ezali na bato oyo:

* Mokambi moko;
* Mokambi moko;
* Rapporteur moko;
* Rapporteur ya molandi;
* Moto moko oyo azalaki kotuna mituna.

### Bakomite ya ntango nyonso
Liyangani esalaka na nzela ya ba commissions spécialisées oyo batalaka makambo ya sikisiki, lokola:

* Makambo ya nkita mpe ya mosolo;
* Bokengi mpe kobundela mboka;
* Bokolongono mpe mateya;
* Ba misala ya moboko mpe bokóli.

## Mikumba mpe mikumba
Lisangani ya etúká ezali na misala misato ya minene:

# Mibeko: Ekotya mibeko ya etuka (mibeko ya mboka) na makambo oyo etuka ekoki kosala, lokola kobongisa etuka, mateya ya ebandeli mpe ya mibale, mpe kolongono ya nzoto.
# Bokengi ya bakonzi: Ekengelaka misala ya gouverneur mpe ya ba ministres ya bituka, na ndakisa na kotalaka ba budgets na bango mpe ba rapports d'activités.
# Bazali: Ba députés provinciaux basalaka lokola ba relais kati na population mpe administration provinciale, kosamba mpo na bamposa mpe mposa ya bana mboka.

### Mikakatano mpe makambo
Likita ya etúká ya Nord-Kivu ezali kotambola na kati ya:

* Bitumba ya minduki mpe kozanga libateli oyo euti na bituluku ya minduki ya mboka mpe ya bapaya.
* Mikakatano ya bato, na ndakisa kokima ya ebele ya bato.
* Mikakatano ya nkita oyo eutaka na kosalela biloko ya mokili na ndenge ya mabe mpe na kozanga bokóli ya misala ya moboko.
* Bopusi mpo na boyangeli ya polele mpe ya kofungwama liboso ya ba critiques ya corruption.

Atako mikakatano wana, lisanga ezali na mokumba ya ntina mingi na stabilisation mpe na bokóli ya etuka, na kobakisa biyano ya mboka na mikakatano ya makasi oyo ezali na Nord-Kivu.

## Talá mpe

### Masolo mosusu

## Makomi ya ntina mpe bavɛrsɛ mosusu
Bikuke ya Lifelo

**Bikuke ya Lifelo** – lobwaku ya ebale Lualaba (na eteni ya likoló ya Congo) na nse ya mabanga ya mabanga ya Kongolo, na ɛsti ya République démocratique ya Congo (na etúká ya Tanganyika).

Na esika yango, mai ya ebale ekómaka moke mpe mbonge ekómaka makasi, yango wana masuwa ekoki kotambola kuna te. Ezali mpe na ba rapides mpe ba cascades ebele na eteni ya Lualaba kati na bingumba ya Kongolo mpe Kindu.

Ferdinand Goffart alobeli esika yango na maloba oyo: "**Lokola Lukaga eleki, lobwaku yango ekangami lisusu mpe nsima ya kofungwama mbala mibale, ebale yango ekɔti na Kongolo na nzela ya libulu ya mabanga oyo ezali na bolai ya mɛtrɛ soki ntuku mitano, oyo babengaka Ekuke ya lifelo. Nsima na yango, ekatisaki bituluku mitano ya mbonge oyo ekokaki kokatama te. Nsima ya kozwa Luama na lobɔkɔ ya mobali, lobwaku na yango ezali lisusu monene mpe ebale yango etondi na bisanga, ekɔti na mokili ya bangomba, epai mai na yango ekɔti na Kasongo mpe Nyangwe mpe ebimisi mai ya Nyangwe mpe mai ya Shambo.**"