open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rafael (Anjelu)

**Rafael** Azali moko yaba Anjelu sambo ya ki yudasi.
## Na Biblya
Okati ya biblya **Rafael** Azali na buku ya Tobia
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Gabriel (Anjelu)

**Gabriel** azalí móko yaba Anjelu sambo ya ki yudasi.

## Na Biblya
Okátí ya biblya **Gabriel** azalí na búku ebelé. 

## O Libanda ya áwa
## Mitúya ya míké
Rembrandt

**Rembrandt** (15 Yuli 1606- 4 Oktube 1669)Azalaka mopakoli, ya ekolo ya Olande 
## Mayé Azala
**Rembrandt** abótámákí  na kombo ya Rembrandt Harmenszoon van Rijn na engumba ya Leydena mokolo ya 15 Yuli 1606.
## Bowéyi
**Rembrandt** akufaka na Amsterdam o mokolo ya 4 Oktube 1669.
## Bayékoli na yé
## Buku
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Peter Paul Rubens

**Peter Paul Rubens** (28 yuni 1577 - 30 mayi 1640 ) azalakí mopakoli, ya ekolo ya Olande.

## Mayé Azala
**Peter Paul Rubens** abótámákí na engumba ya Siegen na mokolo ya 28 yúni 1577.

## Bowéyi
**Peter Paul Rubens** akúfakí na Anverse o mokolo ya 4 Oktube 1669.

## Bayékoli na yé
## Buku
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Rugby

**Rugby** Ezali Engumba ya Ingɛlɛ́tɛlɛ.
## Ekélami
Sport ya Rugby ebanda kuna na mobu ya 1823.
## Bato ya Bwanya
* William Webb Ellis
## O Libanda ya Awa""
## Mituya ya miké
Mimar Sinan

**Mimar Sinan** (?1489- 17 Yuli 1588) Azalaka Motongi, ya ekolo Turki 
## Mayé Azala
**Mimar Sinan** abotamaki o mobu ya 1489 pene ya Kayseri
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 17 Yuli 1588 na Istanbul.
## Buku
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Konstantine Simonov

**Konstantine Simonov** (1915-1979) azalaka mokomi ya ekolo Rusi. Ayébanaki pé na kombo ya Konstantine
## Mayé Azala
Kombo na yé ya mbotama ezali** Kirill Mikhailovitch Simonov** Abotama na Petrograd na mobu ya 1915.
## Bowéyi
Akufaka na Mosku o mobu ya 1979.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Diego Vélasquez

**Diego Vélasquez** (6 yuni 1599-6 aprili 1520) Azalaka mopakoli,ya ekolo Espanya
## Mayé Azala
**Diego Vélasquez** abótámákí  na kombo ya Diego Rodríguez de Silva y Velázquez  na engumba ya Séville na mokolo ya 6 juin 1599 .
## Bowéyi
Akufaka o mokolo ya 6 août 1660.
## Buku
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Veda

**Veda** ezalí búku esántu ya bahindu.

## Ekélami
Ekomámá mibú 1800 lb.Y-K.

## Biténi
Búku ya Veda ezalí na biténi mínei.

## O libánda ya awa

## Mituya ya miké
Andy Warhol

**Andy Warhol** (6 août 1928 - 22 février 1987) Azalaka mopakoli, ya mboka ya Amerika.

## Mayé Azala
**Andy Warhol** abótámákí na kombo ya Andrew Warhola, na engumba ya Pittsburgh na mokolo ya 6 août 1928.
## Bowéyi
**Andy Warhol** akufaka na New York o mokolo ya 22 février 1987.
## Buku
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** ( 8 Yuni 1867  - 9 Aprili 1959 ) Azalaka motongi, ya mboka ya Amerika.
## Mayé Azala
**Frank Lloyd Wright** abótámákí na engumba ya Richland Center na mokolo ya 8 Yuni 1867.
## Bowéyi
**Frank Lloyd Wright** akufaka na Phoenix o mokolo ya 9 avril 1959.
## Buku
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Alvar Aalto

**Alvar Aalto** ( 3 février 1898  - 11 mayi 1976 ) azaláká motóngi, moyémi ya Finland.

## Bomɔi
Aalto abótámákí na engumba ya Kuortane na mokɔlɔ ya 3 sánzá ya mísáto 1898.
Akufáká na Helsinki o mokɔlɔ ya 11 sánzá ya mítáno 1976.

## Mazíta o libándá

## Mituya ya miké
Aa (Falansia)

**Aa** ezalí motíma mwa Falansia.

## Wuta ya Kombo
Kombo ya ébélé ya *Aa* ewuti na germanikí "*aha*" oyo elingi koloba "mayi".

## Búku
* G. Courty La Vallée de l'Aa dans le pays de l'Artois ; Bulletin de la Société préhistorique française ; année 1916, vol. 13, no 6 ; p. 331-335
*Briquet, A. Note préliminaire sur quelques points de l'histoire plio-pleistocène de la région gallo-belge. Ann. de la Soc. gén. du Nord, 1907

## O libanda ya áwa

## Mituya ya miké
Aalter

**Aalter** ezali engumba na mboka ya Beljika

## Lisapo
**Aalter** ezali engumba na mboka ya Beljika okati ya etuka ya Falamia ya Monyɛlɛ. Ezali pene ya engumba ya Gand na óyo ya Bruges.

## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Abd Allah

**Abdallah** tǒ **Abd Allah** tǒ **Abdallāh ibn ʿAbd al-Muttalib** (?545 -570) azalákí tatá mobóti ya mahomet.

## Mayé azala
**Abd Allah ibn Abd al-Muttalib** azalaka mobáli mwa Āmina bint Wahb. Nayé abótama mosakoli ya islamu mahomet

## Bowéyi
**Abdallah** tata na Mahomet akúfaka na mobu ya 570 na nzela ya Medine.

## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Arona

**Arona** azalaka ndeko ya Mose  okati ya makomí esantu.

## Libota
Arona abotami na Yokébed na Amram. Azalaka kulútu ya Mose.

## Okati ya biblíya
Kombo ya Arona etangami yambo na biblíya okati ya búku ya Esode.
Atangami mpé na Boyókani bwa Sika o búku ya Ba-Ebré.

## Bowéyi
Na mayé makomami na biblíya, toyébi eté Arona akúfaka na mibú 123.

## O libanda ya áwa
## Mitúya ya miké
ABC (zuluná)

**ABC** ezalí zuluná ya mboka ya Espania

## Ekélami
ABC ékélami na engumba ya Madrid na mobú ya 1903.

## O libanda ya awa
*Site interneti ya ABC

## Mituya ya miké
Abɛlɛ

**Abɛlɛ** azalaka ndeko ya Kaina okati ya makomí esantu.

## Libota
Abɛlɛ abótami na Adamu na Ewa. Azalaka lɛki ya Kaina.

## Okati ya bibilia
Kombo na yé etangani na buku ya Ebandeli(4:1-26)
## O libanda ya awa
* na Internet

## Mituya ya miké
Kaina

**Kaina** azalaka ndeko ya Abɛlɛ  okati ya makomi esantu.

## Libota
Kaina abotami na Adamu na Ewa. Azalaka kulutu ya Abɛlɛ.

## Okati ya bibilia
Kombo na yé etangani na buku ya Ebandeli(4:1-26)

## O libanda ya áwa
* na Internet

## Mitúya ya miké
Aa (Motíma)

**Aa** ezalí nkómbó ya mitíma mwa Erópa.

## Wuta ya Nkómbó
Nkómbó ya mitíma *Aa* ewuti na germanikí *aha* óyo elingí koloba *mái*.

## Tálá mpé

### [[Alémani]]
* Aa (Möhne) na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
*  Aa (Nethe) na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
*  Aa (Werre)  na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
*  *[[Ahauser Aa]]* mpé Alstätter Aa  na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
*  Bevergerner Aa  na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
*  Bocholter Aa 
*  Borkener Aa 
*  Deeper Aa mpé Große Aa
*  Dreierwalder Aa mpé Speller Aa
*  Große Aa (Aabach)  na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
*  Große Aa (Ems) na Saxí-ya-Nsé
**  Giegel Aa
*  Halverder Aa mpé Schaler Aa
* *[[Hopstener Aa]]* mpé Speller Aa
* *[[Hörsteler Aa]]* mpé Dreierwalder Aa
* Kleine Aa (Aabach) na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
* Ladberger Aa
* *Mettinger Aa* (Speller Aa)
* Münstersche Aa na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
* *Ostbeverner Aa* (Eltingmühlenbachs)
* Recker Aa (Speller Aa)
* Schaler Aa
* Speller Aa na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe mpé Saxí-ya-Nsé
* Steinfurter Aa na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe
* Versmolder Aa
* Voltlager Aa
* Weeser Aa (Schaler Aa)
* Wilde Aa na Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe mpé Héssɛnɛ́

### Alémani mpé Olánde
*  Alstätter Aa 
*  Bocholter Aa 
*  Grenzaa 
*  Westerwolder Aa

### [[Falansia]]

* Aa (Falansia) 

### [[Swisi]]

*  Engelberger Aa na kanton Zámba na nsé mpé kanton Zámba na likoló
*  Sarner Aa na kanton Zámba na likoló
*  Grosse Melchaa  na kanton Zámba na likoló
*  Kleine Melchaa  na kanton Zámba na likoló
* Mönchaltorfer Aa na kanton Tsúri
*  Ustermer Aa na kanton Tsúri
*  Wägitaler Aa na kanton Shvits
*  Rigiaa na kanton Shvits
*  Chli Aa na Lachen, na kanton Shvits
*  Grosse Aa mpé Kleine Aa, na kanton Luzɛ́rn
*  Aabach (Bünz) na kanton Etúká y'Aar

### Letoni & Litwani

* Kurländische Aa (Lielupe)
* Livländische Aa (Gauja)

* Heilige Aa (Sventāja)

### Olánde

* Aa (Dieze)

### Olánde – Bɛ́ljika

* Aa tǒ Weerijs, na Antwerpen mpé Balabant ya Nola; vereinigt sich zur Mark bei Breda, *(= brede oder breite Aa)*.
** Grote Aa mpé Kleine Aa, (Aa of Weerijs)
** in den Niederlanden gibt es insgesamt fünf kleine Flüsse, die *Kleine Aa* heißen.
Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe

**Rein-ya-Nola-Falí-ya-Límbe** (*Nordrhein-Westfalen* na lokótá lialémani) ezalí etúká ya Alémani.
Atálákù

**Atálákù** azali moyémbi mpé mobwaki mabanga okati ya loyémbo.
## Wuta lya kombo
Kombo ya "*Atalaku*" ewuti na kikongo elingi koloba "Tala awa".
## Ebandéli ya ba atalaku
## O libanda ya awa
* RDC: «Atalaku» ou l’urgence du témoignage

## Mituya ya miké
Ebɛ́tɛli

**Ebɛ́tɛli** tǒ **ebɛ́tɛlɛ** ezalí elɔ́kɔ basálelaka mpɔ̂ na kobɛ́tɛ mizíki.

## Ndákisa ya biyémbeli
* Likembé
* Mbonda
* Lindánda
* Lokolé
Lindánda

**Lindándà** ezalí Ebétele ya singa. Ezalí esálele ya mizíki emɛmɛkɛ mpé ezalí na mángolá tô mbuma.

## Ekélami
Lindándà ekélami yambo épayi ya ba mora.

## Batéti lindándà ya bwanya
* Alain Makaba
* Flamme Kapaya
* Roxy Tshimpaka
* Félix Manuaku
* Eric Clapeton
* Franco Luambo Makiadi
* Bob Marley

## Bakéli Mandándà o mokili
* Yamaha
* Cort
* Takamine
* Fender
* Ibanez
Mose

**Mose** azalaka ndeko ya Arona  okati ya makomí esantu.
## Libota
Mose abotami na Yokébed na Amram. Azalaka léki ya Arona.
## Okati ya biblíya
Kombo ya Arona etangami yambo na biblíya okati ya búku ya Esode.
## Bowéyi
## O libanda ya áwa
## Mitúya ya miké
Ukulélé

**Ukulélé** ezalí Ebétele ya singa.
## Ekélami
**Ukulélé** ezalí Ebétele ewuti na mboka ya Hawayi. Ezalaka neti lindándà kasi ezali kaka na ba singa minéyi
Lokolé

**Lokolé** ezalí Ebétele ya Mbéta lya lidusu.
## Ekélami
Lokolé ewuti na ekolo ya ba Mongo. Ba oyo bazalaka okati ya etuka ya Ekwatéli.
## O libanda ya awa

## Tálá mpé
* https://lokoleyacongo.com/2019/03/30/the-language-of-the-lokole-drum/
Djembé

**Djembé** ezalí ebɛ́tɛli na lomposo la nyama loye lokangí likolo lya likonzi lya mweté.

## Ekélami
Djembé ewuti na mboka ya senegal

## O libanda ya awa
Sebene

**Sebene** na mindule ya Kongó-Kinsásá na Kongó-Brazzaville ezali eténi ya loyémbo oyo ébinisaka. Ebengami mpé générike.
## Wuta lya kombo
kombo ya "Sebene" ewuti na anglé *Seven*.
## Okati lya loyémbo
Wuta Franco Luambo MakiadiLoyémbo na kongo ezalaka na biténi mibalé.Yambo, ebandaka na bayémbi sima esukaka na Sebene.

Bisika oyo ba Atálákù bamésana kobwaka ba krie na bango.
## Ebételi
Sebene ebetamaka mingi mingi na lindándà sóló, esengisamaka na bibetele mosusu neti Mbonda, lokolé.

Ebetemaka mpé na sintétizer neti na loyémbo ya Frére Patrice Ngoy Musoko "Mbamba na Yesu".
## Ndakisa ya ba sebene
* Pentagone  Wenge Musica Bcbg 4X4 Tout terrain (1995)
* Débarquement, King Kester Emeneya (2007)
* Mama Siska, Zaiko Langa Langa
* Selfie, Koffi Olomide (2015)
* Seben, Ferre Gola (2015)
## Mituya ya miké
Patrice (Moyémbi)

**Patrice** azali moyémbi ya Reggae.
## Bomoi
Abotama na kombo ya Patrice Bart-Williams o mokolo ya  9 sánzá ya sambo mobu 1979. Azali mwana ya mokéli Bilili Gaston Bart-Williams.
## Libala
Azalaka mobali ya moyémbi Ayo.
## Palaki na ba nzémbo
* Lions
* Ancient Spirit
* How do you call it?
* Nile
* Free-Patri-Altion
## Mazita o libanda
* site internet ya Patrice
## Mituya ya miké
Pierre Moutouari

**Pierre Moutouari** (1950-2025) azalí moyémbi ya Kongó-Brazzaville.

## Bomɔi
**Pierre Moutouari** abótámá o mokɔlɔ ya 3 sánzá ya mínei 1950 na Kivinga Ngouri

## Pálaki na nzémbo
* Le Grand Retour De Pierre Moutouari.
* Missingué
* Jacky Ngombé

## Mazíta o libándá
* Likwé ya bomɔi na yé
*   Lisolo na Pierre Moutouari

## Mituya ya miké
Pamélo Mounk'a

**Pamélo Mounk'a** (10 Mayi 1945-14 Janvier 1996) azalaka moyémbi ya Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
**Pamélo Mounk'a** abotama o mokolo ya 10 Mayi 1945 na Brazzaville  na kombo ya Yvon Bingui Mbemba .
## Bowéyi
Pamélo Mounk'a akufaka na Brazzaville o mokolo ya 14 Janvier 1996. 
## Palaki na ba nzémbo
* L' Incontournable
* Vol. 1-Des Plus Grands Success
* Les Merveilles du Passé Pamelo Mounk'a et Les Bantous de la Capitale, Vol.2
## 0 libanda ya awa
* Biténi ya ba nzémbo na yé
## Mituya ya miké
Youlou Mabiala

**Youlou Mabiala** azali moyémbi ya Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
**Youlou Mabiala** abotama o mokolo ya 3 mars 1947 na Kongó-Brazzaville  na kombo ya Gilbert Youlou Mabiala.
## Palaki na ba nzémbo
* Loufou lakari
* Asumani
* Moséka
* Massi
* L'heure de midi
## 0 libanda ya awa
*     Lisolo na Youlou Mabiala
*  Palaki ya L'heure de midi
## Mituya ya miké
Ndɔmbɔlɔ

** Ndɔmbɔlɔ** ezali Mabína ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya ndombolo ebanda na Station Japana ya Radja Kula. Na palaki ebimaka na *[[Les Feux de l'amour]]* ya JB Mpiana.

## Ebénéli
Ndɔmbɔlɔ ebinamaka otié liboko liboso, olongoli, ozongisi; okangi lizita likolo.
## Na páláki ya bayémbi misusu
* Succès fou, King Kester Emeneya
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Wenge Musica BCBG

**Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain** ezalaka lingomba ya mindule ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
*Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain* ekélami na Bandalúngwa o mokolo ya 17 yúli 1981.
## Batébi mindulé
### Bayémbi
* JB Mpiana
* Werrason
* Blaise Bula
* Adolphe Dominguez
* Ferre Gola
* Alain Mpela
* Aimelia Lias
* Marie-Paul Kambulu
* Manda Chante
* Ricoco Bulambemba
* Machiro Kifaya
* Anibo Panzu
* Deno Star

### Batébi lindanda
* Alain Makaba
* Didier Masela
* Alain Mwanga-Zing Zong
* Christian Zitu
* Djolina Mandundila
* Blaise Kombo
* Eddy Kandimbo
* Patient Kusangila
* Burkina Faso Mbokalia
* Japonais Maladi
* Ficarré Mwamba
* Christian Mwepu Mabanga
* Aimé Bwanga
* Alain Mwepu

### Drum
* Ladins Montana
* Maradona Lontomba
* Titina Mbwinga AlCapone
* Séguin Mignon Maniata

### Batalaku
* Full King
* Roberto Wunda Ekokota
* Kennedy Mbala
* Tutu Callugi

### Batébi Mbonda
* Evo Nsiona Adiataki
* Don Pierrot Mbonda
* Ali Mbonda

### Babéti Synthé
* Désiré Kalala
* Christian Kalala
* Theo Bidens

## Bokabwani
Wenge Musica BCBG 4x4 Tout terrain ekabwanaki na biténi mibalé o mobu 1997 : Wenge Musica Maison Mère, Wenge BCBG.

## Palaki
# Bouger Bouger
# Kin e bougé
# Kalayi boeing
# Les anges adorables Vol.1
# Les anges adorables Vol.2
# Plein Feux
# Pentagone

## Mabina
* Sele
* Misile ya Sadamu hussein
* Boma liwanza
* Ndombolo
* Kiti sela ya mata
* Kitaku ta ku
* Nzatu tala
* nzango sobilé
## Buku
* Jean-Pierre François Nimy Nzonga "*[https://books.google.com/books?id=RiitbFuSessC Dictionnaire des immortels de la musique congolaise moderne]*" Editions Academia Bryllant, 2010

* Bob W. White et Lye M. Yoka "*[https://books.google.com/books/about/Musique_populaire_et_soci%C3%A9t%C3%A9_%C3%A0_Kinsha.html?id=6g03WinbakEC Musique populaire et société à Kinshasa: Une ethnographie de l'écoute]*" Editions L'Harmattan, 2010
* "*Les musiques du monde*" Editions Larousse, 2002
*"**" Verso, 2000

## Mazita o libanda
* Lisapo ya Wenge Musica na Kasaflo.net

## Mituya ya Miké
Ingɔnzá

**Ingɔnzá** ezalaka Mabína ya Kongó-Brazzaville.

## Ekélami
Mabína ya Ingɔnzá ebanda na moyémbi Chairman Koyo.

## Ebénéli
Ingɔnzá ebinamaka neti moto azoméla kopo.

## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Tshaku libondanse

**Tshaku Libondanse** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Tshaku Libondanse ebanda na Victoria Eleyson ya King Kester Emeneya. Na palaki ebimaka na * Longue histoire Vol1 &2*.
## Ebénéli
Kiwanzenza ebinamaka neti ozo tindika eloko na mopanzi ya lokéto.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Théophile Obenga

**Théophile Obenga** azali Mosapoli, mokomi, ya Kongó-Brazzaville.  
## Bomoyi
Théophile Mwené Ndzalé Obenga abotama o mokolo ya  2 février 1936 na Mbaya Kongó-Brazzaville.  
## Makomí
### Búku
* L’Afrique dans l’Antiquité : Égypte ancienne, Afrique noire, Paris, Présence africaine, 1973.
* Introduction à la connaissance du peuple de la République Populaire du Congo, Brazzaville, Librairies populaires, 1973.
* Afrique centrale précoloniale : documents d’histoire vivante, Paris, Présence africaine, 1974.
* La cuvette congolaise : les hommes et les structures : contribution à l'histoire traditionnelle de l’Afrique centrale, Paris, Présence africaine, 1976.
* Le Zaïre, Civilisations traditionnelles et Culture moderne (Archives culturelles d’Afrique centrale), Paris, Présence africaine, 1977.
* La vie de Marien Ngouabi 1938-1977, Paris, Présence africaine, 1977.
* Stèles pour l’avenir (poèmes), Paris, Présence africaine, 1978.
* Pour une nouvelle histoire : essai, Paris, Présence africaine, 1980.

## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Mutuashi

**Mutuashi** ezali Mabína ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mutuashi ezali malinga ya ba Luba. 
## Ebénéli
Mutuashi ébinamaka mingi na liputa na lokéto.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Victoria Eleison

**Victoria Eleison** ezalaka lingomba ya mindule ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
ekélami na Kongó-Kinsásá o mobu ya 1982.
## Batébi mindulé
### Bayémbi
* King Kester Emeneya
* Bipoli na fulu
* Joly Mubiala
* Sampayo
### Batébi lindanda
* Auguy Lutula
* Gianni Mangoma
### Drum
### Batalaku
* Mulo Scanto
* Guy Moller
## Palaki
* Succès Fou
* Longue histoire
* Débarquement
## Mabina
* Tshaku libondanse
* Kiwanzenza
## Buku
## O libanda ya awa
## Mituya ya Miké
Mbalax

**Mbalax** ezali miziki na malinga ya mboka Senegale.
## Ekélami
Mbalax ébetamaka na Tama na Sabar. 
## Bayémbi ya Mbalax
* Youssou N'dour
* Bab maal
## O libanda ya awa
## Mituya miké
P-Square

**P-Square** ezalí lingómbá lya mindúle lya Nizeria.

## Ekelami
P-Square ezali lingomba ya mindulé ya bamapasa mibalé Peter Okoye na Paul Okoye.

## Palaki na nzémbo
* 2003 : *Last Nite* (Timbuk2)
* 2005 : *Get Squared* (Square Records)
* 2007 : *Game Over* (Square Records)
* 2009 : *Danger* (Square Records)
* 2011 : *The Invasion* (Square Records)
*  2013: *double trouble* (Square Record)

## Mazíta o libándá
*Site internet ya P-Square

## Mitúya ya miké
Támà

**Támà** ezali Ebétele ya Mbéta ewuta na Senegale
## Ekélami
Neti Mbonda Támà ezalí ebétele na lomposo la nyama loye lokangí likolo lya likonzi lya mweté.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Sabar

**Sabar** ezali Ebétele ya mindule ewuti na Senegale.
## Ekelami
Ebétamaka mingi na mindule ya ba Mbalax.
## O libanda ya awa
## Mituya ya Miké
Steve Jobs

**Steve Jobs** (24 Février 1955- 5 Octobre 2011) azalaka mokonzi pé mokéli ya Apple.
## Bomoyi
steve Jobs abotamaka na San Francisco o mokolo ya 24 Février 1955. Azalaka mwana ya Abdulfattah John Jandali na Joanne Carole Schieble.
## Kélasi
Atanga na Homestead High School na Cupertino. O mobu ya 1972, amikomisaki na Reed College ya Portland
## Ekélami ya Apple
Elengo na Steve Wozniak  akélaki Apple o mokolo ya le 1er Avril 1976.
## Bowéyi
Steve jobs akufaka na ndaku na yé o mokolo ya 5 Octobre 2011 na Palo Alto (Kalifornia).
## Buku
## Bilili
* "jobs" ya Joshua Michael Stern, 2013.
* "Steve jobs" ya Danny Boyle, 2015.
## O libanda ya awa
*  http://allaboutstevejobs.com/
*  http://www.stevejobs.fr/biographie-de-steve-jobs/
## Mituya ya miké
Flavour N'abania

**Flavour N'abania** azalí moyémbi ya mboka Nizeria.

## Bomoyi
Flavour N'abania abótama na 23 Novɛ́mbɛ 1983 na Enugu.

## Palaki na ba nzémbo
* *[[N'abania]]* (2005)
* *[[Uplifted]]* (2010)
* *[[Blessed (Flavour N'abania album)|Blessed]]* (2012)
* *[[Thankful (Flavour N'abania album)|Thankful]]* (2014)
* *Ijele - The Traveller* (2017).
* *Awele* (2018).
* *Abeke* (2021).

## O libanda ya áwa
*  Site internet na yé

## Mituya ya miké
San Francisco

**San Francisco** Ezali engumba ya Mboka ya Amerika.
## Ekelami
Ezali engumba ya mibalé, na sima wa Los Angeles na etuka ya Kalifornia. Ekelamaka o mobu ya 1776.
## Buku
* (en) Gray Brechin, Imperial San Francisco: Urban Power, Earthly Ruin, University of California Press, coll. « California Studies in Critical Human Geography »,‎ 2006, 437 p. (ISBN 9780520250086).
* (fr) Frédéric Leriche, « Le redéveloppement urbain de Mission bay à San Francisco », L'Information géographique, vol. 69, no 8107,‎ décembre 2005.
* (fr) (en) Michelle Galindo (dir.) et Herausgegeben Von Michelle Galindo (dir.), San Francisco Architecture & Design, Te Neues Publishing Company,‎ 2005, 190 p. (ISBN 978-3-8327-9080-6).
* (en) Chester W. Hartman, City for Sale: The Transformation of San Francisco, University of California Press,‎ 2002, 488 p. (ISBN 9780520086050).
* (fr) Cynthia Ghorra-Gobin, « Los Angeles et San Francisco, bien des différences mais aussi bien des ressemblances », Hérodote, no 101,‎ 2001, p. 76-95.
* (fr) Florence Lipsky, San Francisco, la grille sur les collines, Paris, Parenthèses,‎ 1999 (ISBN 978-2-86364-077-7).
* (fr) Peter Lloyd, San Francisco, Könemann, coll. « Guide de l'architecture contemporaine »,‎ 1998, 308 p. (ISBN 978-3-89508-271-9).
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
Linus Torvalds

**Linus Torvalds** azali mokéli ya Linux o mobu 1991.
## Bomoyi
Linus Torvalds abotama na 29 desembe 1969 na Helsinki.
## Kélasi
## Mpéte na makumisi
* 2012: Kombo na yé ekotaki na tempelo ya internet na molongo ya bakéli ya bwanya. 
## Buku
*  Linus Torvalds, David Diamond : Just for Fun: The Story of an Accidental Revolutionary, New York, HarperBusiness, 2001, (ISBN 978-0-06-662072-5). 
*  Linus Torvalds avec David Diamond : Il était une fois Linux : L'extraordinaire histoire d'une révolution accidentelle, OEM, 2001, (ISBN 978-2-7464-0321-5).
## O libanda ya awa
## Mituya ya Miké
Roland Moreno

**Roland Moreno** (11 Yuni 1945- 29 aprili 2012) azalaka mokéli ya Karta ya puce.
## Bomoyi
Roland Moreno azalaka mokéli ya ékolo ya Fransia. Abotama o mokolo ya 11 Yuni 1945 na Kairo.
## Bowéyi
Akufaka na Pari o mokolo ya 29 aprili 2012.
## Bikéli
* Karta ya puce o mobu 1974.
## Buku
## O libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Pablo Neruda

**Pablo Neruda** (July 12, 1904 – September 23, 1973) azali montoki ya mboka ya Shíle
## Bomoyi
Abotami o yuli 12 mobu 1904.
## Bowéyi
Akufaka o setembe 23 mobu 1973.
## Buku
* Oda a la manzana, ntoki, 1957
* Vaguedivague 1958, 1971 Gallimard
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Fela Kuti

**Fela Kuti** Ezali moyémbi ya mboka Nizeria.
## Bomoyi
Fela Kuti abotama na 15 octobre 1938 na Abeokuta.
## Bowéyi
Akufaka o mokolo ya  2 août 1997.
## Palaki na ba nzémbo
* *[[Live!]]* (1971)
* *[[Why Black Man Dey Suffer]]* (1971)
* *[[Stratavarius]]* (1972)
* *[[Shakara]]* (1972)
* *[[Roforofo Fight]]* (1972)
* *[[Gentleman]]* (1973)
* *[[Confusion]]* (1975)
* *[[Everything Scatter]]* (1975)
* *[[He Miss Road]]* (1975)
* *[[Expansive Shit]]* (1975)
* *[[Kalakuta Show]]* (1976)
* *[[Zombie]]* (1976)
* *[[Upside Down]]* (1976)
* *[[Stalemate]]* (1977)
* *[[Observation No Crime]]* (1977)
* *[[No Agreement]]* (1977)
* *[[Sorrow, Tears and Blood]]* (1977)
* *[[Shuffering and Shmiling]]* (1978)
* *[[Internatinal Thief Thief]]* (1979)
* *[[Music of Many Colours]]* (con Roy Ayers, 1980)
* *[[Original Sufferhead]]* (1981)
* *[[Coffin for Head of State]]* (1981)
* *[[Teacher Don't Teach Me Nonsense]]* (1986)
* *[[Beasts of No Nation]]* (1989)
* *[[Confusion Break Bones]]* (1990)
* *[[Underground System]]* (1992)
## Buku
* Carlos Moore, *Fela Fela, cette putain de vie*. Karthala, 1982.
* Alexandra Stephanakis, *Fela, le souffle noir*. Altinea Collectionneur - Vade Retro, 2001.
## Bilili
* 1978 : Concert filmé en Allemagne (Festival de Jazz de Berlin).
* 1981 : *Fela in concert* (concert filmé à Paris, le 30 juin 1980, 57 min).
* 1982 : *Fela : Musique au poing* de Stéphane Tchal-Gadjieff et Jean-Jacques Flori (documentaire, 53 min, France).
* 1984 : *Fela Live at Glastonbury Festival 1984* (concert filmé au Royaume-Uni, 70 min).
* 2006 : *Fela: Fresh from Africa* d'Edward Jaheed Ashley (documentaire, 90 min, États-Unis).
* 2006 : *Suffering and Smiling* de Dan Ollman (documentaire, 60 min, États-Unis/Nigéria).
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Franco Luambo Makiadi

{ {Databox }}**Franco Luambo Makiadi** (6 July 1938 – 12 October 1989) azalaka moyémbi mpé mobɛ́ti lindánda ya Kongó-Kinsásá

## Bomɔi
Franco Luambo makiadi abotama na Sona bata o mokolo ya 6 July 1938. Kombo nayé ya mbota ezalaka "François Luambo Luanzo Makiadi". 

Azaláká mokeli wa lingómbá lya mindulé Tout Puissant OK Jazz.

## Bowéyi
Luambo akufaka na mont-Godine na Belgika o mokolo ya 12 October 1989.

## Palaki na nzémbo
* 1972-1973-1974 Franco et l'Ok Jazz (Album - 1975)
* 1970-1971-1972 Franco et l'Ok Jazz (Album - 1973)
* 1968-1971 Franco et l'Ok Jazz (Album - 1972)
* Franco & Le T.P. OK Jazz : Tour Derniere (Album - 1984 - Sonodisc)

## Mazíta o libándá
## Mitúya ya miké
Abeokuta

**Abeokuta** Ezali engumba ya Nizeria.
## Ekelami
Abeokuta Ezali engumba-mokonzi ya etuka ya Ogun. Ekélamaka payi ya  bahumbu o tango ya bohumbu na mobu 1825.
Ezalaka ekimélo na bango.
## Bato ya bwanya ya Abeokuta
* Fela Kuti
* Wole Soyinka
* Shane Lawal
* Jimi Solanke
## Buku
## O Libanda ya Awa
*  
## Mituya ya Miké
Yemi Alade

**Yemi Alade** azali moyémbi ya mboka ya Nizeria.
## Bomoyi
Yemi Eberechi Alade abotama na Marzo 13 mobu 1989 o engumba ya Abia.
## Palaki na ba nzémbo
* King of Queens (2014)
* Mama Africa (2016)
* Black Magic (2017)
* Woman of Steel (2019)
* Empress (2020)
* Rebel Queen (2024)

## O libanda ya awa
*  Site internet ya Yemi Alade
## Mituya ya miké
Enugu

**Enugu** Ezali engumba ya Nizeria.
## Wuta lya kombo
Na lokota ya Igbo *enugu* elingi koloba "engumba o lokolo ya ngomba".
## Ekelami
Enugu Ezali engumba-mokonzi ya etuka ya Enugu. 
## Bato ya bwanya ya Enugu
* Flavour N'abania
* Sonny Okosun
* Phyno
## Buku
## O Libanda ya Awa
*  Maloba ya ba Igbo
## Mituya ya Miké
J. Martins

**J. Martins** ezalí moyémbi wa mbóka Nizeria.
## Ekélami
J. Martins abótámá na 29 sánzá ya libwá 1977 na Onitsha.

## Pálaki na nzémbo
* E no easy
**Elevated* (2013)
**Authentic* (2016)
## O libándá ya áwa
*  Lisapo ya bomoyi na yé
## Mituya ya miké
Pizza

**Pizza** ezalí biléi eúti na Italia.

## Ekelami
Libosó ya kolíama o mokili mobimba pizza ezaláká ya bato ya Napoli.

## Elámbeli
Pizza elámbamaka na tomáti, na falíni ya mámpa.

## Mazíta o libándá

## Mituya ya miké
Mozzarella

**Mozzarella** ezalí fromázi eúti na mbóka ya Italia.

## Úta ya nkómbó
Nkómbó «mozzarella» eúti na italiani *mozza* óyo elingí koloba «kokata».

## Elambéli
Esálemaka na míliki ya ngɔ́mbɛ́ tǒ ya bufalo.

## Mazíta o libándá

## Mituya ya miké
Femi Kuti

**Femi Kuti** azali moyémbi ya Nizeria .
## Bomoyi
Femi Kuti abotami o mokolo ya 16 Yuni 1962. Azali mwana ya Fela Kuti .
## Palaki na ba nzémbo
* *Femi Kuti and the Positive Force*
* *[[Wonder Wonder]]* (1995)
* *[[Shoki Shoki]]* (1998)
* *Fight To Win* (2001)
* *Africa Shrine* (un album live enregistré à Lagos et sorti en 2004)
* *Live at the Shrine* (CD + DVD, 2004)
* *[[Day by Day (album de Femi Kuti)|Day by Day]]* (2008)
* *Day by Day Remixed* - Vol.1 (2010)
* *Africa for Africa* (2010)
* *No Place For My Dream* (2013)
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Frankie Manning

**Frankie Manning** ( 26 mayi 1914 - 27 aprili 2009 ) azalaka mobini mpé moko ya bakéli ya "Lindy Hop".
## Bomoyi
Frankie Manning abotamaki o 26 mayi 1914 na Jacksonville, Florida.
## Bowéyi
Frankie Manning akufaka na Manhattan, o 27 aprili 2009.
## Bilili
* *[[A Day at the Races (film)|A Day at the Races]]* (1937)
* *Radio City Revels* (1938)
* *Keep Punching* (1939)
* *[[Hellzapoppin' (film)|Hellzapoppin']]* (1941)
* *Hot Chocolates* (1941)
* *Jittering Jitterbugs* (1943)
* *[[Killer Diller (1948 film)|Killer Diller]]* (1948)
* *[[Malcolm X (movie)|Malcolm X]]* (1992) - choreography
* *Stompin' at the Savoy* (1992) - choreography
* *[[Jazz (documentary)|Jazz: A Film by Ken Burns]]* (2000)
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Nem

**Nem** ezalí biléi bya Vietnami.

## Ekelami
Esálamaka na ngúlu tǒ nsósó.

## Elámbeli

## Mazíta o libándá

## Mituya ya miké
Lindy Hop

**Lindy Hop** ezali mabina ya mboka ya Amerika.
## Ekélami
Lindy Hop ekélami epayi ya Frankie Manning.
## Ebinéli
## Buku
*  Frankie Manning et Cynthia R. Millman "Frankie Manning, l'ambassadeur du lindy hop"
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Pigeon (Mabína)

**Pigeon (Mabína)** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Kotazo ebanda na Victoria Eleison ya King Kester Emeneya. Na palaki ebimaka na * Longue histoire Vol1 &2*.
## Ebénéli
Kotazo ebinamaka neti ndeke azo fongwa mapapu pona ko pumbwa.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Kila mogrosso

**Kila mogrosso** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Kila mogrosso ebanda na Viva la Musica ya Papá Wemba. Na palaki ebimaka na *Somo trop*.
## Ebénéli
Kotazo ebinamaka néti moto azali ko tuntumuka na misapi liboso.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Hélicoptère (Mabína)

**Hélicoptère (Mabína)** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Hélicoptère ebanda na Bill Clinton Kalonji tango azalaka na lingomba ya Wenge Musica Maison mère ya Werrason.
Na palaki ebimaka na *Solola bien*.
## Ebénéli
Hélicoptère ebinamaka na kobanda ko tanga mituya uta moko ti na motoba.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Kisánola (Mabína)

**Kisánola (Mabína)** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabina ya Kisánola ebima na ba lingomba ebéle neti ya Wenge Musica Maison Mère ya Werrason. Mabina yango ezali na palaki na yé Témoignage.
## Ebénéli
Kisánola ebinamaka neti ozo sanola moto.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Ya Mado

**Ya Mado**  ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína Ya Mado ebanda na Fabregas Mbuyulu. Na palaki ebimaka na *[[Mascara]]*.
## Ebénéli
Ya Mado ebinamaka néti mwasi na mobali bazo sangana.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Fwengi

**Fwengi** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Fwengi ebanda na Roi David ya Wenge Musica Maison Mère. Na palaki ebimaka na *Alerte générale*.
## Ebénéli
Fwengi ebinamaka olingisi lokéto obaluki.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Kwasa-kwasa

**Kwasa-kwasa** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Kwasa-kwasa ebanda na Empire bakuba ya Pépé Kalle. Na palaki ebimaka na *Moyibi*. Na comores Kwasa kwasa ezali bwatu.
## Ebénéli
Kwasa-kwasa ebinamaka ozo tutisa maboko mibalé.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Spekilos

**Spekilos** ezali bisikiti ewuti na Bɛ́ljika.
## Wuta lya kombo
Kombo wa spekilos ewuti na latina *Speculator* oyo elingi koloba *Mongéngéli*
## Elambéli
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Kintsiona

**Kintsiona** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Brazzaville.
## Ekélami
Mabína ya  Kintsiona ebanda na lingomba ya Patrouille des stars. Na palaki ebimaka na (*Obus kanga bisaka*).

## Ebénéli
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Patrouille des stars

**Patrouille des stars** ezalaka lingomba ya mindule ya Kongó-Brazzaville.
## Ekélami
ekélami na Kongó-Brazzaville o mobu ya 1997.
## Batébi mindulé
### Bayémbi
* Kevin Mbouandé Mbenga
### Batébi lindanda

### Drum
### Batalaku
## Palaki

## Mabina
* Obus kanga bisaka
* Kintsiona
## Buku
## O libanda ya awa
## Mituya ya Miké
Extra Musica

**Extra Musica** ezalaka lingomba ya mindule ya Kongó-Brazzaville.
## Ekélami
ekélami na Kongó-Brazzaville o mokolo ya 23 sánzá ya mwambe 1993.

## Batébi mindulé
### Bayémbi
* Quentin Moyascko
* Guyguy Fall
* Doudou copa
* Herman Ngassaki

### Batébi lindanda
* Roga Roga
* Espé Basse
* Durrel Loemba

### Drum
### Mbónda
* Achille Akouala
### Batalaku
* Kila Mbongo

## Palaki
* Les nouveaux missiles
* Confirmation (1996)
* Ouragon (1997)
* Etat-major (1998)
* Shalaï (1999)
* Trop c’est trop (2001)
* Obligatoire (2003)

## Mabina
* Zangul
* Judo (Mabína)

## Buku
## Mazita o libanda
* Lisolo ya Extra na Congopage
* Kasa ya adiac-congo pona Extra
* Liyangani ya Bayémbi ya kala ya Extra

## Mituya ya Miké
Mandombe

*Mandombe* na ekomélí mandombe.

**Mandombe** ezalí ekomélí ya Afríka.

## Wuta lya kombo
Kombo mandombe ewuti na Kikongo elingí koloba *ya moyindo*.

## Ekélami
Mokéli ya Mandombe ezalaka Wabeladio Payi. Esaléma pona kokoma Tshiluba, Lingála, Kikongo ya leta mpé Kiswahili.

## Búku
* David Wabeladio Payi: *Le cours de Mandombe de l’inventeur Wabeladio Payi*. Éditions du C.E.N.A., s.a.
* David Wabeladio Payi: *L’histoire de Révélation de l’écriture Mandombe*. Éditions du C.E.N.A., s.a.
* David Wabeladio Payi: *Manuel d’Apprentissage a l’Usage Des Apprenantts*. Éditions du C.E.N.A., s.a.
* David Wabeladio Payi: *Mandombe : écriture négro-africaine*. Kinsásá: Centre de l'écriture négro-africaine: 1996.

## O libanda ya áwa
*  sítɛ ya makomí ya mandombe

## Mitúya ya miké
Wabeladio Payi

**David  Payi** (15 yánwali 1957- 4 apríli 2013) ezalaki mokomi mpé mokéli ya mandombe.

## Bomɔi
David Wabeladio Payi abótamaka o yánwali 15 mobú 1957 na Ngombe Lutete.

## Bowéyi
Wabeladio Payi akúfaka o apríli 4 mobú 2013 na Turkiya.

## Búku
* Wabeladio Payi: *Le cours de Mandombe de l’inventeur Wabeladio Payi*. Éd. CENA
* Wabeladio Payi: *L’histoire de Révélation de l’écriture Mandombe*. Éd. CENA
* Wabeladio Payi: *Manuel d’Apprentissage a l’Usage Des Apprenantts*. Éd. CENA

## Mazita O libandá
*  site ya makomi ya mandombe

## Etatoli
Ngombe Lutete

**Ngombe Lutete** ezali engumba ya etuka ya Bas-Congo.
## Bisika
Ngombe Lutete ezali engumba ya etuka ya Bas-Congo.
## Biténi ya Bato
## Bato ya bwanya
* Wabeladio Payi abotamaka na Ngombe Lutete.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Lucie Eyenga

**Lucie Eyenga** (? 1934-12 Décembre 1987) azalaka moyémbi ya Kongó-Kinsásá
## Bomoyi
Lucie Eyenga abotamaka na Mbandaka o tango ezalaka ko bengama Coquihatville.
## Nkota na Afrisa
Lucie Eyenga
## Bowéyi
Lucie Eyenga akufaka na mbula 57 o mokolo ya 12 Décembre 1987 na kinsasa.
## Palaki na ba nzémbo
* « Brigitte »
* « Mabe na yo moko »
* « Dit moninga »
* « Nasepeli mingi » 
* « Zozo moke »
## Buku
*  Sylvain Bemba "Cinquante ans de musique au Congo-Zaïre" Ed présence Africaine, 1984
## O libanda ya awa
*  Eteni ya bomoyi ya Lucie Eyenga 
## Mituya ya miké
Sylvain Bemba

**Sylvain Bemba** (17 février 1934- 8 Yuli 1995) azalaka mokomi ya Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
Sylvain Ntari-Bemba Abotami na Sibiti o mokolo ya 17 février 1934.
## Bowéyi
Akufaka na Pari o mokolo ya 8 Yuli 1995.
## Buku
*  Sylvain Ntari-Bemba  "Cinquante ans de musique au Congo-Zaïre" Ed,Présence Africaine, 1984
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Sibiti

**Sibiti** Ezali engumba ya etuka ya Lékumu na Kongó-Brazzaville.
## Bisika
Na mosika Sibiti ezali kati kati ya Brazzaville na Pwantenwa.
## Bato ya bwanya ya  Sibiti
* Sylvain Bemba abotama kuna.
## Buku
* Issangh'a Mouellet Wa Indo, *La guerre des pauvres, ou sur la piste de Sibiti : la Lékoumou dans la guerre du 18 décembre 1998 au sud du Congo-Brazzaville*, L'Harmattan, 2007, 98 p.  (récit personnel)
* Marcel Ipari, *Les populations de la région de Sibiti (Congo) : du XV à la fin du XIX siècle*, Université Panthéon-Sorbonne, Paris, 1988, 273 p. (thèse de 3 cycle d'Histoire)
* Joël Maloula-Goma, *Problèmes et perspectives de développement de l'agriculture congolaise : le cas du secteur de Sibiti*, Université Toulouse 1, 1986 (thèse de doctorat de Sciences économiques)
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
George Padmore

**George Padmore ** (28 yuni 1903 - 23 September 1959) azalaka mokomi mpé  Trinidadi na Tobago.
## Bomoyi
Abotama na kombo ya Malcolm Ivan Meredith Nurse o 28 June 1903 
## Bowéyi
Georges Padmore akufaka o sanza Setembe 23 mobu 1959.
## Buku
**The Life and Struggles of Negro Toilers* (London: Red International of Labour of Unions *Magazine for the International Trade Union Committee of Negro Workers,* 1931)
**Haiti, an American Slave Colony* (Centrizdat, 1931)
**The Negro Workers and the Imperialist War Intervention in the USSR* (1931)
**How Britain Rules Africa* (London: Wishart Books, 1936)
**Africa and World Peace* (Foreword by Sir Stafford Cripps; London: Martin Secker and Warburg Ltd, 1937)
**Hands Off the Protectorates* (London: International African Service Bureau, 1938)
**The White Man's Duty: An Analysis of the Colonial Question in the Light of the Atlantic Charter* (with Nancy Cunard) (London: W. H. Allen & Co., 1942)
**The Voice of Coloured Labour (Speeches and Reports of Colonial Delegates to the World Trade Union Conference, 1945)* (editor) (Manchester: Panaf Service, 1945)
**How Russia Transformed Her Colonial Empire: A Challenge to the Imperialist Powers* (in collaboration with Dorothy Pizer) (London: Dennis Dobson, 1946)
*"History of the Pan-African Congress (Colonial and Coloured Unity: A Programme of Action)" (editor) (1947). Reprinted in Hakim Adi and Marika Sherwood, *The 1945 Manchester Pan-African Congress Revisited* (London: New Beacon Books, 1995)
**Africa: Britain's Third Empire* (London: Dennis Dobson, 1949)
**The Gold Coast Revolution: The Struggle of an African People from Slavery to Freedom* (London: Dennis Dobson, 1953)
**Pan-Africanism or Communism? The Coming Struggle for Africa* (Foreword by Richard Wright. London, Dennis Dobson, 1956)

## o libanda ya awa
## Mituya ya miké
Korá

**Korá** ezalí Ebétele ya singa.
## Ekélami
Korá ezali na Kalabasi ma ba singa . Ekeseni na N'goni to Bolon.
## Batéti Korá ya bwanya
* Ablaye Cissoko 
* Doudou Cissoko
* Toumani Diabaté 
* Ballaké Sissoko 
* Ba Cissoko
* Foday Musa Suso
* Ali Boulo Santo
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Kora Awards

**Kora Awards** ezali likabo ya mindulé ya Afríka.
## Ekélami
Kora Awards o mbula 1994 epayi ya [Ernest Adjovi] wa ekolo [Benin. Na ebandéli ezalaka ko léka na Afrika ya ese.
## Biténi ya makambo
Kora awards ezali na makabo Zomi na moko.
* Moyémbi ya bwanya ya afrika sentral
* Moyémbi ya bwanya ya afrika wa nole
## Bayémbi bazua ba Kora ebele
* Koffi Olomide mbala mitano
* Werrason mbala mitano.
* P-Square mbala mitano.
## O libanda ya awa
*  Site internet ya Koraawards
* kasá ya Facebook ya Kora
## Mituya ya miké
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah ** (21 septembre 1909 - 27 avril 1972) azalaka mokonzi wa yambo ya Ghana.
## Bomoyi
Abotamaka o mokolo ya Setembe 21 mobu 1909 na Nkroful.
## Kélasi
Atangaka na Amerika mpé na Londole.
## Bowéyi
Akufaka na Bukarest o mokolo ya 27 avril 1972.
## Buku
* "Negro History: European Government in Africa", The Lincolnian, 12 April 1938, p. 2 (Lincoln University, Pennsylvania) - see Special Collections and Archives, Lincoln University
* Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah (1957). ISBN 0-901787-60-4
* Africa Must Unite (1963). ISBN 0-901787-13-2
* African Personality (1963)
* Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism (1965). ISBN 0-901787-23-X
## O libanda ya awa
*  Ekaniselo ya Kwame Nkrumah
## Mituya ya miké
Thomas Sankara

**Thomas Sankara ** ( 21 Décembre 1949 - 15 Octobre 1987) azalaka mokonzi-ékolo ya Burkina Faso.
## Bomoyi
Thomas Sankara abotamaka o mokolo ya 21 desembe 1949.
## Bowéyi
Thomas sankara abomaka na mokolo ya 15 0ctober 1987.
## Buku
*  Thomas Sankara, Oser inventer l'avenir, Pathfinder, 1991
*  Thomas Sankara, L'émancipation des femmes et la libération de l'Afrique, Pathfinder, 1990, 2001, 2008.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Lisese

**Lisese** ezali libola to makomi pona ko pésa bososoli, bwanya.
## Ndakisa ya Masese na Lingala
* " Mosapi moko esokolaka elongi te"
* " Basi batongoka ekolo te".
* " Bangaka makambo makambo ekobanga yo".
* " Matoyi elekaka mutu te"
## O libanda ya awa
* Kasá ya masese na Lingala
## Mituya ya miké
Windhoek

**Windhoek** ezali engumba mokonzi ya Namibia.
## Wuta lya kombo
Kombo ya Windhoek ewuti na lokota ya Afrikaans elingi ko loba * Esika ya mopépé*.
## Ekélami
Engumba ya Windhoek ekélama o mobu 1844 payi ya JonkerAfrikaner.
## Bato
## Mazita o libanda
* Site internete ya engumba ya Windhoek 
## Mituya ya miké
Marcus Garvey

**Marcus Garvey** ezalaka mokomi, montoki, ya Jamaïka
## Bomoyi
Marcus Moses Garvey abotama na Saint Ann's Bay azalaka mokomi pé motonki ya Jamaïka.
## Bowéyi
Akufaka na Londoni o mokolo ya 10 yuni 1940.
## Makomi
### buku
* The Philosophy and Opinions of Marcus Garvey. Edited by Amy Jacques Garvey. 412 pages. Majority Press; Centennial edition, 1 November 1986. ISBN 0-912469-24-2. Avery edition. ISBN 0-405-01873-8.
### Ntoki
*  The Poetical Works of Marcus Garvey. Compiled and edited by Tony Martin. 123 pages. Majority Press, 1 June 1983. ISBN 0-912469-02-1.
## Biilili
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Aubert Mukendi

**Aubert Mukendi** (? 1927- 26 Marsi 2016) azalaka mokomi ya Kongó-Kinsásá
## Bomoyi
Aubert Ntite Mukendi Manpaka mua Kanyinda abotamaka  o mobu 1927 na Mikalayi, Kasai ya Límbe. 
## Kélasi
Atangaka na Institut saint Boniface na Engumba ya Lubumbashi. Sima  nango atangaka na bobongo ya lovanium ya kinsasa mpé na bobongo ya liege.
## Bowéyi
Akufaka na Pari na mokolo ya 26 marzo 2016.
## Buku
*  " Grammaire objective du CILUBA " Ed présence Africaine.
*  " Les Mythes fondateurs de la culture Luba" Edition Furet
*  " Fondation la naissance du peuple Luba "– Tome 1 
*  " Fondation la naissance du peuple Luba "– Tome 2
## Mazita o libanda
* Blog ya Aubert Mukendi
* Losako ya Thierry Michel na Facebook
* Lisoli ya Aubert Mukendi
## Mituya ya miké
Bomengo ya Kongo eyi na likama (Búku)

**Bomengo ya Kongo eyi na likama?** ezali buku ya Patrice Lumumba.
## Likwé
## Etangi
### Lipalatani ya Kitawala
### Likébisi na makambo ya molangwa
* "* Quel sera l'avenir de notre beau pays si la grande partie de ses enfants était devenue des ivrognes, oublieux de leurs devoirs familiaux,sociaux,civiques et professionnels?
Tout pays dominé par l'alcoolisme,est un pays voué à la dégénérescence, à la ruine.*" 
## Na minoko misusu
*  "*Le congo terre d'avenir est-il menacé ?*" Ed Office de Publicité 1961
*  "*Congo my country*"
## Mazita o libanda
* https://web.archive.org/web/20180219022232/http://www.congoforum.be/upldocs/REM%2011.pdf
## Mituya ya miké
Ebalabala

**Ebalabala** ezali elakélo ya bikumbeli ebele neti moto, Nkinga, to mutuka.
## Ekélami
Mokéli ya yambo ya ebalabala ya motuka ezalaka John Patterson.
## Tina
Ebalabala na motuka ezali pona ko laka bobaluki ya nzela.
## Mazita o libanda
* Site ya bitéki ebalabala
## Mituya ya miké
Idi Amin Dada

** Idi Amin Dada** (17 sánzá ya mítáno 1928 - 16 sánzá ya mwambe 2003) azaláká mokambi-ekolo wa Uganda.

## Bomɔi
Idi Amin Dada abótámáká na nkómbó ya Idi Awo-Ongo Angoo na Kampala o mokɔlɔ ya 17 sánzá ya mítáno 1928.
Akúfáká na 16 sánzá ya mwambe 2003 na Djeddah.

## Mazíta o libándá
* lisolisi ya Idi amin dada 

## Mituya ya miké
Jean-Bedel Bokassa

**Jean-Bedel Bokassa** (22 février 1921 - 3 novembre 1996 ) azalaka mokambi ekolo ya Santrafríka.
## Bomoyi
Jean-Bedel Bokassa abotamaka o mokolo ya 22 Février 1921 na Bobangi.
## Bowéyi
Jean-Bedel Bokassa akufaka na Bangi o mokolo ya 3 novembre 1996.
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Jacques Prévert

**Jacques Prévert** (1900 -1977) azaláká montɔ́ki mpé mokomi wa Falansia.

## Bomɔi
Jacques Prévert abótámáká na 1900 na engumba ya Neuilly-sur-Seine.

## Bowéi
Jacques Prévert akúfáká na Omon-ville-la-petite o mobú 1977.

## Buku
* *Paroles*
* *Spectacle*
* *La pluie et le beau temps*

## Mazíta o libándá
* site ya ntɔ́ki ya Jacques Prévert

## Mituya ya miké
Amílcar Cabral

**Amílcar Cabral**  (12 Sánzá ya libwá 1924 - 20 sánzá ya yambo  1973),  azalaka mokanisi ya mboka ya Gine-Bisau.
## Bomoyi
Amílcar Cabral abotamaka na Bafatá o mokolo ya 12 Sánzá ya libwá 1924.
## Bowéyi
Akufaka na Conakry o mokolo ya 20 sánzá ya yambo  1973.
## Mazita o libanda
* lisololi ya Amilcar Cabral
## Mituya ya miké
Ahmed Sékou Touré

**Ahmed Sékou Touré** (9 sánzá ya yambo  1922 - 26 sánzá ya mísáto 1984 ) azalaka mokambi ekolo ya Gine.
## Bomoyi
Ahmed Sékou Touré abotamaka o mokolo ya 9 sánzá ya yambo  1922 na Faranah (Gine).
## Bowéyi
Akufaka o mokolo ya 26 sánzá ya mísáto 1984 na Cleveland
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Ahmadou Ahidjo

**Ahmadou Ahidjo** (24 août 1924- 30 novembre 1989) azalaka mokambi ekolo ya Kamerun.
## Bomoyi
Ahmadou Ahidjo abotamaka o 24 août 1924 na Garoua (Kamerun).
## Bowéyi
Ahmadou Ahidjo akufaka o 30 novembre 1989 Dakar (Sénégal).
## Mazita o libanda
## Mituya miké
Mengistu Haile Mariam

**Mengistu Haile Mariam** azalaka mokambi ekolo ya Etiopi.
## Bomoyi
Mengistu Haile Mariam abotamaka na Furii o mokolo ya 27 sánzá ya mítáno 1941.
## Mazita o libanda
* Bosambisi ya Mengistu Haile Mariam
## Mituya ya miké
Mpúnda (Mabína)

**Mpúnda** ezalaka Mabína pé Krie  ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
Mabína ya Mpúnda ebanda na Wenge BCBG ya JB Mpiana. Na palaki ebimaka na "*Soyons sérieux Vol1 &2*".
## Ebénéli
Mpúnda ebinamaka otomboli mibalé likolo mpé oza sala neti ozo dénda na mpúnda.
## O libanda ya awa
## Mituya ya miké
Milímo ya bikólo moíndo

**Milímo ya bikólo moíndo** ezali mokomami na mobu 1903 payi ya W. E. B. Du Bois.
## Likwé
Búku miango ezali nkomi ya lisapo ya bato moíndo na Amerika.
## Etangi
* " The history of the american Negro is the history of this strife" mokapo ya yambo.
## Na minoko misusu
*  "*The souls of black folk*" Ed A. C. McClurg & Co.1903
*  " *Les âmes du peuple noir *" Editions la découverte (2007)
## Mazita o libanda
*  Na lokota ya falansé
## Mituya ya miké
Dag Hammarskjöld

**Dag Hammarskjöld** (29 sánzá ya nsambo 1905- ) azalaka mokonzi ya ONU.
## Bomoyi
Abotamaka na Jönköping o mokolo ya 29 sánzá ya nsambo 1905.
## Bowéyi
Afukaka na Ndola o mokolo ya  18 septembre 1961.
## Búku
*  Brian Urquhart, Hammarskjold, [biographie], New York, Alfred A. Knopf, 1972
*  Alexis Leger et Dag Hammarskjöld, Correspondance : 1955-1961, textes réunis et présentés par Marie-Noëlle Little, Paris, Gallimard, 1993.
## Bilili
*  "Vol de nuit vers la mort : la fin violente de Dag Hammarskjöld"
## Mazita o libanda
* bilili ya Hammarskjöld
## Mituya ya miké
Bagó ya Bayindo

**Bágo ya Bayindo** (Dictionnaire Black) ezali bágo makomami na Christiane Passevant na Larry Portis o mobu 1995.
## Ekélami
Bágo yango ekomami na mobu 1995 na edisioni Jacques Grancher Paris ISBN: 2733904523
## Ba nkasa
Ba nkasa ya bágo yango ezali ya Makomi, Mindulé, Masoni.
## Mazita o libanda
* Esika ya bosombi
Bagó ya négritide

**Bágo ya négritide** (Dictionnaire de la Négritude) ezali bágo ya Mongo Beti na Odile Tobner.
## Ekélami
**Bágo ya négritide**  ekomami na edisioni L'harmattan na 1989.
## Mayé milobami
Ezali na ba nkása ya mitindo ebele: Masapo,bakomi, bayémbi...
## Mazita o libanda
*  Botéki na ndaku ya Edisioni
*  Mayé matali Négritide
## Mituya ya miké
Accra

**Accra** ezali engumba mokonzi ya mboka Ghana.
## Ekélami
Accra ékomaka engumba mokonzi ya Ghana na mobu 1877 na sima ya Cape Coast.
## Bato
Bato bazalaka 2 291 352 na mobu 2006. 
## Búku
* (en) Deborah Pellow, Landlords and lodgers : socio-spatial organization in an Accra community,  
* (fr) Mary Esther Kropp Dakubu, Parlons ga : langue et culture d'Accra (Ghana), L'Harmattan, Paris, 2006, 158 p. (ISBN 978-2-296-01713-9)
## Mazita o libanda
* Site ya ba nzunzi ya Accra
* Accra Metropolitan Assembly
## Mituya ya miké
Mákasi ya ko lingá

**Mákasi ya ko lingá** ezali Búku ekomaka na Martin Luther King.
## Likwé
Búku miango ezali na makapo Zomi na sambo.
## Etangi
## Na minoko misusu
*  "*Strength to love*" Editions Harper and Row,1963 .
* "*La force d'aimer*" Editions Casterman, 1964.
## Mazita o libanda
*Etangi na site www.ndlourdes.fr
* na maisonbible.fr
* na bago ya Stanford
## Mituya ya miké
Bagó ya lingála mambí ma lokóta

**Bagó ya lingála mambí ma lokóta** ezali bagó ya lingála ekomami na Ashem Tem Kawata.
## Ekélami
Bagó yango  ekelamaka na edisioni Karthala na 2001. ISBN: 9782845864948 
## Mazita o libanda
* Na Google
## Mituya ya miké
Msiri:Mokéli ya máni wa Katanga (Shaba)

**Msiri : Mokéli ya máni wa Katanga (Shaba)** (Msiri : Bâtisseur de l'ancien royaume du Katanga (Shaba) ezalí búku ya lísapo ya Máni Msiri Elikia M'bokolo.
## Likwé
Búku miango ezali ya lisolo ya ndenge Msiri akomaka mokonzi ya Katanga.
## Ekélami
Búku ya Msiri ekomamaka na edisioni *ABC*  ISBN:2.85.809.046.7
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Mobémbo na Afríka

**Mobémbo na Afríka** (Voyage en Afrique, à la recherche de mon moi enivré) ezali Búku ya bantonki ya Thierry Sinda.
## Likwé
*Mobémbo na Afríka* ezali na ba ntonki Zomi na motóbá ya mitindo mibalé:
* ba ntonki 
* ntonki ya biyémi.
## Ekélami
Ekomamaka na edisioni Sauve Terre o mobu 2003 ISBN:2-91433-414-1
## Etangi
*Nazo Banza
O Tango
nazalaka ko vanda
na ngonga
ya Abidjan.* kása 20
## Ma lokota mosusu
*  *Voyage en Afrique, à la recherche de mon moi enivré*
## Mazita o libanda
* Botéki lya Búku miango
* Kása na Zuluna Outremers360
## Mituya ya miké
Ngandó (Búku)

**Ngandó** ezali Búku ya Paul Lomami Tshibamba.
## Likwé
Ngandó ezali lisolo ya Musolinga. 
## Ba tumbutɛle
* Musolinga
* Koso
* Mama ngulube
* Saliyani
## Ekélami
Ezali na makapo libwa.

## Mazita o libanda
* botéki na Présence Africaine
## Mituya ya miké
Lisápo ya Afríka ya baíndo

**Lisápo ya Afríka ya baíndo** (*L'histoire de l'Afrique Noire* ) ezali Búku ya masapo ekomami na Joseph Ki-Zerbo.
## Likwé
Lisápo ya Afríka ya baíndo ezali buku ya yambo ya ko koma na mayé matali baindo na Afrika.
## Ekélami
## Na lokota isusu
*  *L'histoire de l'Afrique Noire* Edition Hatier 1978
## Mazita o libanda
* makomi na Africulture
## Mituya ya miké
Poso na bantoki misusu

*'Poso Na Ba ntoki misusu* (La peau et Autres poèmes) ezali Búku ya ntoki ya Jean Méttelus.
## Likwé
Ezali Búku ya ba ntoki motóbá.
## Ekélami
Ebimaka na Edisioni Seghers 2006.
## Etangi
## Ma lokota mosusu
*  *La peau et autres poèmes* Editions Seghers 2006.
## Mazita o libanda
*  Na Seghers]
## Mituya ya miké