open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nganga-bobótisi

**Nganga-bobótisi** ezalí nganga eye eyékólí mambí ma bobótisi. Mónganga-mobótisi azalí mónganga óyo asáli nganga-mobótisi.

## Tálá mpé
* Nganga-bomwǎsí
* Mobótisi

----
Dwa (molúká)

**Dwa** (*Dua* o lokótá ya falansé) ezalí molúká ya Nola ya Kongó-Kinsásá o etúká ya Mambénga. Ebandí o Bosanga mpé emíbwákí o molúká Mongala.
Vrahovice

**Vrahovice** ezalí mbóka na Shekia. Ezalí mbóka mɔkɛ́, na  ya bato o mobú 2001.

## Tála mpé
* www.vrahovice.eu
Juliana Knust

**Juliana Knust Sampaio** (Niterói, 29 nsanza ya misató o 1981) azalí mosani mwa lisapo-lisano ya Brazil.
Moyíki

**Moyíki** ezalí zɛ́ke eye ezalaka nsima ya masúwa, ya mpɛ́pɔ mpɔ̂ na koyángela yangó. Ekoki mpé kozala yenda ya mótuka, ya engbunduka ya nkínga mpé bôngó na bôngó.
Pápa Falaswa

**Falaswa** (latɛ́: *Franciscus PP.*; abótámá o mokɔlɔ mwa 17 ya sánzá ya zómi na míbalé, mobú mwa 1936 mpe akufaki na mokolo ya 21 Aprili 2025, nkómbó ya yě **Jorge Mario **) azalí Mokambi-Ekólo ya Vatikani mpé Pápa ya Eklezya ya bakatolike úta mokɔlɔ mwa 13 ya sánzá ya mísáto, mobú mwa 2013. Tatá na yě azalákí mósali wa nzelá-masíni.
Amazon.com

**Amazon.com** ezalí magazíni ya búku mpé bikeko bisúsu na ɛntɛrnɛ́tɛ.

## Tála mpé

### Nkásá o libándá
* Amazon.ca
* Amazon.fr
Paulines (magazíni ya búku)

**Paulines** ezalí magazíni ya búku mpé nzémbo na Kongó-Kinsásá bándá o 1958.

Magazíni ya libóso ezalákí na balabála Charles de Gaulle 76 (lɛlɔ́ balabála Commerce) na Gombe. 

Lɛlɔ́, magazíni izalí na Gombe (KN), Kisangani (PO) mpé Lubumbashi (KT).

## Tála mpé

### Nkásá o libándá
* Sitɛ ya Paulines Tamtam
* Magazíni ya búku
Makua

**Makua** (**Makoua** na lifalansé) ezalí engúmba mpé mbóka-mokonzi ya *district de Makoua* o Kongó-Brazzaville. Bazalí bato 12 000 o engúmba.

## Mambí ma mabelé
Etúká ya Makoua ezali na ntaka ya kilomɛtɛlɛ 600 na Brazzaville, mboka-mokonzi ya ekólo yango, na nzela monene ya ekólo 2 (oyo ekangisaka engumba yango na Ouesso).

## Lisolo
Engumba yango ezwamaki lokola poste ya mission na 1933 na ba spiritains, na episcopat ya Mgr Guichard.

## Etatoli
Lukolela

**Lukolela** (**Loukoléla** na lifalansé) ezalí engúmba mpé mbóka-mokonzi ya *district de Loukoléla* o Kongó-Brazzaville. Bazalí bato 8 000 o engúmba.
Mosáká (engúmba)

**Mosáká** (**Mossaka** na lifalansé) ezalí engúmba mpé mbóka-mokonzi ya *district de Mossaka* o Kongó-Brazzaville. Bazalí bato 20 000 o engúmba.
Agnes Monica

**Agnes Monica** azalí moyémbi wa Indonezí, abótámáká o mokɔlɔ mwa yambo, mobú mwa 1986, o Jakarta.
Ebelé na basodá ya mpɛ́pɔ ya Zaire

**Ebelé na basodá ya mpɛ́pɔ ya Zaire** (tǒ *Force Aérienne Zairoise* na lokota falansé) ezalakí éteni ya ebelé na basodá ya Zaire. 

## Mpɛ́pɔ

* Mirage 5 (197: 17; 1993: 8; 2010: 5)
* MB-326GB (1974: 17; 1993: 8; 1988: 7; ca. 1995: 3)
* AT-6G (1974: 6)
* T-28 (1974: 10
* Soukhoï Su-25 (2010: 4)

## Tála mpé
*  African Mirages (ilingi)
*  Listɛ
*  Mirage #8.2 mpé Mig 21 #2.5
E. Kallina

**E. Kallina** abótámí na Otrish o bonkámá ya 19, akúfí o libángá Nsúka Kalina na Etímá Ngobila, Kinsásá, o mokɔlɔ 23 dɛsɛ́mbɛ o mobú 1882. 

Azalákí sodá (*lieutenant*) wa Otrish-Ungri banda o mobú 1892. Akɛndakí na Kongó ya Bɛ́lɛjika o yúli 1882.

## Tála mpé
* Gombe ezalakí *Kalina* téé o mobú 1966.

*  Biographie
Gabriel Braga Nunes

**Gabriel Braga Nunes** (abótámí o São Paulo, mokɔlɔ 7 mwa sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ 1972) azalí mosani wa Brazil.
Gérard Depardieu

**Gérard Xavier Marcel Depardieu** (abótámí o Châteauroux, mokɔlɔ 27 mwa sánzá ya zómi na míbalé 1948) azalí mosani wa Falansia.
Émile Etumangele Aseke Kangaseke

**Émile Etumangele Aseke Kangaseke** azalí député national ya Lodja na Kasai-Oriental. Azalí membre ya PDC, élu na février 2012.

Na tango boponami ya ba députés esalemaki, Député Etumangele abundisamaki makasi n'a banguna na ye, mingi mingi na baye balekaki ye na mosolo mpo ete ye alongua na ebonga mpe azala na libanda. Kasi ye alingamaki mingi na batu baye baponaki ye n'a Lodja mpé na bakozi na ye ya parti politiki ya PDC. Yango wana, banguna na ye bakokaki ye tɛ́. 

## Député national
Etumangele atikali ko sala mosala na ye na mayele, na botosi nyoso ya mibeko ya Leta mpe ya batu oyo baponaki ye na Lodja.

Etumangele ayaki ko yebana mingi na esaleli ya ye ya mosala na kati ya Commission Environnement, ressources naturelles et tourisme, na tango basalaki défense y'a projet ya mobeko moye motali ebombeli ya biloko Nzambe akela oyo kati ya Kongo nto pe loi y'a conservation de la nature. Esika wana, député Etumangele alakisaki na ba kongolais nioso été atangaki mpe avandisi mayele makasi na makambo oyo etali conservation ya ba niama, ba zete, mayi mpe mabele. 

Émile Etumangele Aseke Kangaseke azala lisusu molakisi monene (Professeur) ya ba mikolo ookati ya Institut Supérieur Pédagogique ya Gombe mpé na ba Universités mosusu ya mboka Congo.
Shekia

**Shekia** (*Česko*) tǒ **Republíki Sheki** (*Česká republika*) ezalí esé ya kati ya Erópa. Bashek balobaka lisheki. Mbóka-mokonzi Prag.
Hugo Chávez

**Hugo Rafael  Frías** azaláká militɛ́lɛ mpé Mokambi-ekólo wa Venezwela, abótámá o mokɔlɔ mwa 28 ya sánzá ya nsambo mobú mwa 1954, akúfí o mokɔlɔ mwa 5 sánzá ya mísáto mobú mwa 2013.
Nkomá

**Nkomá** ekokí kozala:
* bokomi, loléngé la kokoma
* monkomá, elembo ya kokoma
* búku tǒ monkandá
ESB Villeneuve-d'Ascq

**ESB Villeneuve-d'Ascq** ezalí basket-ball klub na Villeneuve d'Ascq na Falansia.

Mobɛ́ti : Lorraine Lokoka.
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** abótámáká o mokɔlɔ mwa yambo sánzá ya mísáto, mobú mwa 1958, o Gary, Indiana.
Anggun

**Anggun Cipta Sasmi** azalí moyémbi wa Indonezí, abótámáká o mokɔlɔ mwa yambo, mobú mwa 1974, o Jakarta. Akómí mwǎna Falansia o mobú 2000.
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** (abótámí o mokɔlɔ 18 sánzá ya nsambo 1918 na Mvezo, akúfí o mokɔlɔ 5 sánzá ya zómi na míbalé 2013) azalí mo-politíki mpé Mokambi-ekólo wa Sidafríka.
Bakangá yě na Robbeneiland mpɔ̂ na mibú ebelé.

Aza mokonzi ya Sidafrika.
Azía ya Límbe

**Azía ya Wɛ́sita**, **Azía ya Límbe** tǒ mpé **Azía ya Eloli**, ezalí eténi ya kontiná Azía eye evandaka o Límbe ya yangó mpɛmbɛ́ni ya Afríka mpé Erópa.
Kontiná

**Kontiná** ezalí etando ya mabelé ezíngámí na mái eye epusí etando ya esanga. Balobaka mpé kontiná lisanga lya bisé tǒ mikili. Ndakisa: Erópa mpé Azía izalí etando yɔ̌kɔ́ ezíngámí na mái, Erazía kontína mɔ̌kɔ́, kasi balobí yangó Erópa mpé Azía kontiná misúsu.

Ndéngé ya kosangisa kontiná:
Kontiná 7:
* Afríka
* Ameríka ya Nóla
* Ameríka ya Súdi
* Antartika
* Azía
* Erópa
* Oseanía
Kontiná 6:
* Afríka
* Ameríka ya Nóla
* Ameríka ya Súdi
* Antartika
* Erazía
* Oseanía
Kontiná 6:
* Afríka
* Ameríka
* Antartika
* Azía
* Erópa
* Oseanía
Kontiná 5:
* Afríka
* Ameríka
* Antartika
* Erazía
* Oseanía
Kontiná 5:
* Ameríka ya Nóla
* Ameríka ya Súdi
* Antartika
* Afríka-Erazía
* Oseanía
Kontiná 4:
* Ameríka
* Antartika
* Afríka-Erazía
* Oseanía
Villeneuve-d'Ascq

**Villeneuve-d'Ascq** ezalí engumba ya Falansia, etúká Nord-Pas-de-Calais. Ekútání na mabelé o loboko-ya-mwǎsí ya molúká ya Marque. Mito 64 000.
Boma

**Boma** ekokí kozala:
* Bóma engúmbá ya Kongó-Kinsásá
* Boma, engúmbá ya Ghana
* Boma, engúmbá ya Gine-Konakry
Ekono

**Ekono** ezalí etando ya mabelé lokola esanga kasi naíno tɛ́. Ezíngámí na mái kasi eteni ya yangó esangí na etando ya mabelé mosúsu.
Lombú Kaspi

**Lombú Kaspi** ezalí lombú la monɛ́nɛ o Azía ya katikáti mpé Erópa, o Monyɛlɛ ya ngómbá Kaukazi.
Baku

**Baku** ( o liazɛri) ezalí mbóka-mokonzi ya Azɛrbayzáni. Evandaka o Monyɛlɛ ya esé, o mbóngo ya Súdi ya ekono ya Abşeron eye ezalí o Límbe ya lombú Kaspi.
Lisangá lya Erópa

**Lisangá lya Erópa** 
to lisanga lya poto ezali lisanga ya boyangeli ya politiki mpe ya nkita ya bamboka 27 ya oyo bandimi kasundola ndambo ya makoki na bango na lingomba monene ya poto. Ezwui mabele monene koleka bamilio 4.2 ya Km², bato bazwami koleka bamilio 447 mpe ezali nguya ya misato ya nkita na mokili mobimba pona mombongo na bango na sima ya ba ameriki na chini. Lisanga lya Eropa etambolisami na boyokani ya Maastricht mpe boyokani ya Roma na lolenge na bango ya sika wuto 01/01/2009 mpe bokoti na mosala ya boyokani ya Lisbonne. Etambwiseli na yango esalemi koleka ba ndelo ya bikolo mpe boyangeli ya Ekolo : lingomba ya Eropa eponami na bayieropa bango moko, toli ya Eropa mpe toli ya lisanga ya Eropa ekumbami na bantoma ya bamboka ya lisanga. Mokambi ya bokonzi ya lisanga ya Eropa aponami na bayi lingomba ya Eropa na likanisi ya Toli ya Eropa. Esambiselo ya mibeko ya lisanga ya Eropa elandelaka botosi ya mibeko ya mibeko ya lisanga ya Eropa. 

## Limbola ya bendele ya lisanga lya Eropa

Bendele ya Eropa ezali elembo kaka ya lisanga lya Eropa te, kasi mpe ya bomoko mpe bomoto ya Eropa na ndenge ya monene, lokola ezalaki liboso bendele ya Conseil ya Eropa.  libungutulu ya minzoto ya wolo ezali komonisa bosungani mpe boyokani kati na bato ya Mpoto.  Motango ya minzoto ezali na boyokani te na motango ya bikolo o kati.  Bakeli ya bendele, Paul M.G Lévy na Arsène Heitz, balingaki bamonisa likoti ya lokumu ya minzoto 12 ya Maria na nzela ya Bac na Parisi.  Na yango, bendele etikali ndenge moko, ata soki Conseil ya Eropa (lelo oyo ezali na bikolo 46) to lisanga lya Eropa (oyo ezali na ba bikolo 27) ekómi monene.
Paul Joseph Mukungubila Mutombo

**Richard tedanga janoumbedji** (abótámá o mokɔlɔ mwa 26 dɛsɛ́mbɛ mobu mwa 1947) azalí nganga mpé mosakoli ya ekelézia na yɔ́ na Lubumbashi wa Kongó-Kinsásá. 

## Tálá mpé
Afabɛ́ ya milelisi

**Afabɛ́ ya milelisi** ezalí afabɛ́ eye ezangí lɛ́tɛlɛ mpɔ̂ na mileli, ndakisa afabɛ́ ya arabu. Lɛ́tɛlɛ bizalí mɔ̌kɔ́ milelisi.
François Hollande

**François ** (abótámí o mokɔlɔ 12 ya sánzá ya mwambe, mobú 1954, o Rouen) azalí prezidá mpé mokambi-ekólo ya Falansia eútí 15 ya sánzá ya mítáno 2012.
Catherine Samba-Panza

**Catherine Samba-Panza** (abótámí o mokɔlɔ 26 ya sánzá ya motóbá, mobú 1954, o N’Djamena) azalí prezidá mpé mokambi-ekólo ya Santrafríka eútí 20 ya sánzá ya yambo 2014.
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (Farrokh Bulsara; Gujarati: ફરોખ બલ્સારા‌, Pharōkh Balsārā‌; 5 Sánzá ya libwá 1946-24 Sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ 1991) azalí moyémbi wa Ingɛlandi.

## Diski
**Mr. Bad Guy* (1985)
**Barcelona* (1988)
Makoma

**Makoma** ezalí lisangá lya mizíki ya Kongó-Kinsásá. Ayémbí o lingála,  lingɛlɛ́sa, lifalansé mpé  lifalamá.

## Moto
*Nathalie Makoma (kino o 2004)
*Annie Makoma
*Pengani Makoma
*Tutala Makoma
*Duma Makoma
*Martin Makoma
*Patrick Badine

## Diski
*Nzambe na Bomoyi (Jesus For Life) (1999)
*Makoma (2000)
*Mokonzi na Bakonzi (King of Kings) (2002)
*Baby Come (2002)
*Na Nzambe Te, Bomoyi Te (No Jesus, No Life) (2005)
*My Sweet Lord (Gospel Edition) (Makoma featuring Nathalie Makoma) (2005)
*Evolution (2012)

## Tála mpé
*Site ɛntɛrnɛ́tɛ ya Makoma
*Site Facebook ya Makoma
Dave Mpeti Mpeya

**Dave  Mbeya**, ayébání na nkómbó **Mangobo**, azalí mosani wa Kongó-Kinsásá. 
Asáláká na Lokuli o OZRT.

## Ntína
*  « Le comédien Mangobo primé pour sa carrière artistique au 2ème Salon des littératures africaines », *Le Potentiel*, digitalcongo.net, 2009-02-12.
*  « RDC: le comédien Mangobo annonce son retour à Kinshasa », *Radio Okapi.net*, 2013-06-28
Mathieu Matondo Mateya

**Mathieu  Mateya**, ayébání na nkómbó **Sans Souci Mokili Ngonga**,  azalí mosani wa Kongó-Kinsásá. Akúí o mokɔ́lɔ 23, sánzá ya motóbá, mobú 2009 o Kinsásá.

## Ntína
*  « Le monde artistique congolais en deuil : l’Artiste comédien Sans Souci vient de tirer sa révérence ! », *Digital Congo*, digitalcongo.net, 2009-06-24
*  « Sans Souci Mokili Ngonga décédé », *Radio Okapi.net*, 2009-06-29
Maurice Ngabuka Bobota

**Maurice  Bobota**, ayébání na nkómbó **Lokuli**, azalí mosani wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o Kinsásá o mokɔlɔ 10, sánzá ya mítáno, mobú 1959, mpé akúfí o mokɔlɔ 8, sánsá ya zómi na míbalé, mobú 2012.
Asáláká na Mangobo o OZRT.

## Ntína
*  « Lokuli, le prince du rire est mort », *Nous*, nous-magazine.com, 2012-12-08
Sanza Nguma

**Sanza Nguma** ezalí lisolo na lingalá ya Bienvenu Sene Mongaba.

## Tála mpé
* Mabiki
* http://www.mabiki.net
* ISBN 2-930369-xx-x
Sántu Korneye

**Sántu Korneye** azalákí mokónzi ya batayon ya basodá ya Roma, óyo bábengaka "batayon ya Italia" na engumba ya Sezaré. Moto yangó azalákí moto malámu. Yé ná bato na yé nyonso bazalaki kotósa Nzámbé ya Bayúda. Azalákí kosálisa míngi Bayúda óyo bakelelá, mpé kosámbela Nzámbé tángo nyonso.

## Tálá mpé
### Búku
* Biblia: Misala 10: Nzámbé atindi anjelu epái ya Korneye.

### Wikipedia
* Korneye

## Références
Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi**(Koré ya Súdi:성재기;成在基, Sánzá ya libwá mikɔlɔ 11 1967 - Sánzá ya nsambo mikɔlɔ 26 2013) ezalí esé ya Human right activists and liberalism philosophers of Koré ya Súdi.
Chang Myon

**Chang Myon**(장면, 張勉, August 28, 1899 - June 4, 1966) azaláká bandá sánzá ya yambo mobú mwa 1956 téé sánzá ya yambo mobú mwa 1960, Vice mokambi-ekólo wa 4o Koré ya Súdi.
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** abótámí o mokɔlɔ mwa 6 sánzá ya nsambo o mobú mwa 1911, azaláká bandá sánzá ya yambo mobú mwa 1981 téé sánzá ya yambo mobú mwa 1989, mokambi-ekólo wa 40 o Lisangá lya Amelíka.
Pápa Pie XII

**Pie XII** (latɛ́: *Pius PP. XII*; abótámi o mokɔlɔ 2 sánzá ya mísáto, 1876 nkómbó **Eugenio Pacelli**, † 9 sánzá ya zómi 1958) ezalakí Mokambi-Ekólo ya Vatikani na Pápa ya Eklezya ya bakatolike na 2 sánzá ya mísáto, 1939 nsúka 9 sánzá ya zómi, 1958.

Catégorie : Pápa
Pápa Pie XI

**Pie XI** (latɛ́: *Pius PP. XI*; abótámi o mokɔlɔ 31 sánzá ya mítáno, 1857, nkómbó  **Achille Ratti**; † 10 sánzá ya míbalé 1939) ezalakí Mokambi-Ekólo ya Vatikani na Pápa ya Eklezya ya bakatolike na 6 sánzá ya míbalé, 1922 nsúka 10 sánzá ya míbalé, 1939.

Catégorie : Pápa
Stanley

**Stanley** ezalí nkómbó ya moto mpé ekokí kozala:
* Henry Morton Stanley, mopanzi ya Ingɛlɛ́tɛlɛ.
Mokapo

**Mokapo**, **mokabo** tǒ **sapítɛ**, ezalí eténi ya mosála mwa kokoma mwa lomeko, ndakisa búku. Mikapo mikokí kozwa mitángo, ndákisa *mokapo 7* tǒ mikokí kozwa nkómbó.
Henry Morton Stanley

**Henry Morton ** azalí mopanzi wa Ingɛlɛ́tɛlɛ. Abótámí o Dinbych o Ekólo Wali, mokolo 28 ya sánzá ya yambo, mobú 1841, akúfí o Londoni, mokolo 10 ya sánzá ya mítáno, mobú 1904.
Pápa Pie X

**Pápa Santu Pie X** (latɛ́: *Pius PP. X*; abótámi o mokɔlɔ 2.6 1835, nkómbó  **Giuseppe Melchiorre Sarto**; † 20.8 1914) ezalakí Mokambi-Ekólo ya Vatikani na Pápa ya Eklezya ya bakatolike na 4.8 1903 nsúka 20.8 1914.

Santu na 1954.
Vodacom

**Vodacom** ezalí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá.

## Tála mpé
* Limelo lya ebengeli na Kongó Kinsásá
Airtel Africa

**Airtel Africa** ezalí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá. Ezalakí Zain mpé Celtel.

## Tála mpé
* Limelo lya ebengeli na Kongó Kinsásá
Congo-China-Telecom

**Congo-China-Telecom** (CCT) ezalakí kompaní ya ebengeli GSM na Kongó-Kinsásá. Lélo, ezalí Orange Kongó.

## Tála mpé
* Limelo lya ebengeli na Kongó Kinsásá
Lubuntu

**Lubuntu** ezalí litámbwisi-masíni na esálela kala (Pentium) mpé síka (64bit). Ezalí na mbángo mpé esálelí nguyá míngi téé.

## Tála mpé
*  https://lubuntu.me
*  http://lubuntu.fr
Konde Bila

**Konde Bila** azalí mopakoli, mosáli mwa mbɛ́ki, mpé mosɛngi wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 25 mwa sánzá ya zómi na míbalé ya mobú 1937 o Katala o Kɔ́ngɔ ya Nsé, mpé akúfí o mobú 1995. Ayékólí o Bobɔngɔ́ bwa bikelá bwa Kinsásá kín’o 1960 mpé o Bobɔngɔ́ bwa bikelá ya Roma. Ayébání na bokúmisi libosó lipandá lokóla Nkusu Felelo tǒ Lufwa Mawidi, mpé bokúmisi bolekí nsima lipandá na Bobísó. Azalí mosálisi monyangó wa Bobɔngɔ́ bwa bikelá bwa Kinsásá útá 1965 mpé azalí motéyi na *Voix du Zaïre*.

## Références




## Búku
*  Ndombasi Kufimba, *Initiation à l’art plastique zaïrois d’aujourd'hui : 3e Congrès extraordinaire de l’AICA à Kinshasa du 10 au 23 septembre 1973*, Kinshasa, Département de la culture et des arts — Éditions Lokele,‎ 1973
*  Ndombasi Kufimba, Ntemo Musangi, *Anthologie des sculpteurs et peintres zaïrois contemporains*, Paris: Nathan, 1987. ISBN 2091683507 2092960679
* Joseph-Aurélien , Remi , Ivan , Wim , *60 ans de peinture au Zaïre*, Bruxelles: Les Éditeurs d’Art Associés,‎ 1989 (ISBN 2871030510 (likwé)
Bobɔngɔ́ bwa bikelá bwa Kinsásá

**Bobɔngɔ́ bwa bikelá** (*Académie des Beaux-Arts* o lifalansé) bwa Kinsásá bozalí bobɔngɔ́ wápi batéyélí bokeli bwa bikeko, bwa mayémi ma lángi mpé bwa lisɛngi.

## ...
* Konde Bila
* Ndoki Kitekutu
* Lufwa Mawidi
* Makala Mbuta
* Mpane Enkobo
* Mukendi Kanda
* Nginamau Lukiesamo
* François Tamba Ndembe
* Henri Kalama Akulez
Monkomá

**Monkomá** mozalí lolengé lwa epɛ́sɛli na bónganga-masíni. Ekokí kozala elembo tǒ nkomá ya bonkomá.
Ekeléziya katolike

**Ekeléziya katolike** ezalí eyamba ya bato baye bandimelá Yésu Klisto mpé bakambamaka na Pápa. 

**Ekeléziya katolike** ndé ekelézia mpé koloba moto óyo andimelá Yésu-Klísto engɛ́bɛ́nɛ́ na matéya ma bondimi bwa eyamba ya bamumpɛ́. Ekelézia yangó ezalí na balandi bilioni 1,2 o mokili mobimba. Mpó na kokóma mumpɛ́ ekosengela 'te moto azwa batísimo, alanda katékisimo mpé nsima ya kolanda katékisimo, yě akokúla mpé akopɛ́sɛmɛ eposá ya koliya ostíya mpé nsima akolanda matéya ma *confirmation.
Ekolo

**Ekolo** ekokí kozala :
* Ekólo, mbóka tǒ esé.
* Ekɔlɔ́, etíyele etóngámí na nsinga
* Ekolo (nyama), eténi ya nzóto ya nyama ekosálisa na kotámbola
Cobil

**Cobil** ezalí kompaní na nguyá ebembe na Kongó-Kinsásá. Ezalakí *Mobil Oil* téé 19??. 

Nkóló ezalí Republíki ya Kongó Demokratíki.
Engen

**Engen Petroleum** ezalí kompaní na nguyá ebembe na Sidafríka. Ezalakí *Mobil Oil* téé 1993. Na Kongó-Kinsásá, Mobil ekómaka Cobil o 19??.

Kompaní-mwǎna bazalí na Botswana, Namibia, Zimbabwe, Mozambíki, Kenya, Ghana, Gabon, Tanzania, Rwanda, Burundi, Zambia, Malawi, Lesoto, Eswatini, Morisi, La Réunion mpé Kongó-Kinsásá.

Nkóló ezalí Petronas.
La République (Zuluná)

**La République** (*Republiki* na lokótá lifalansé) ezalí zuluná tǒ mokandá ya ba nsango ya Kinsásá na lokótá falansé.
Lɔkɛnyɛ́

**Lɔkɛnyɛ́** ezalí motíma mwa Kongó-Kinsásá. Lizíbá lya yangó ezalí mpɛmbɛ́ni Katako-Kombe o Kasai ya Monyɛlɛ. Ekátísí Kasai ya Límbe mpé esopí o motíma Mfimi o káti ya etúká ya Bandundu.
Elanga (bokokani)

**Elanga** ekokí kozala:
* elanga, esíká mpɔ̂ na kolóna ;
* elanga to zardɛ ;
* elanga tǒ esío, eleko ya mpíɔ mpé bokaoki.
Lihausa

**Lihausa** tǒ **hausa** lizalí lokótá la botshadi. Lilobamaka o Afriká ya Límbe o biténi bya Benin, Burkina Faso, Kamerun, Kotdivuar, Ghana, Nizer, Nizeria, Sudani, Tsadi, Togo.
Yozéfi

**Yozéfi**, **Yozéfu**, tǒ **Zozéfi** (*Joseph* o lifalansé) ezalí nkómbó ya mobáli.

## Tálá mpé
* Yozéfi (Boyokáni bwa Sika)
Lisinwa

**Lisinwa** ezalí lokótá la Bahân, bato ba Sína.

Lisinwa ezalí ndé nkótá isúsu:
* ligán mpé lihân o Nola ya Sína mpé lokótá ya letá o Sína, Taiwan mpé Singapur;
* liwǔ o nzínganzínga ya Shanghai;
* liyuê o Súdi ya Guangdong, Guangxi mpé o nzínganzínga ya Hong Kong;
* ligân o Jiangxi;
* lihaka o Nola ya Guangdong, Fujian mpé Taiwan;
* limǐn o Guangdong, Fujian mpé Taiwan;
* lixíang o Hunan.
Guangzhou

**Guangzhou** –  o lisinwa – ezalí engumba enɛ́nɛ́ ya Súdi ya Sína, na bato bifúku 12,7 o mobú 2010. Ezalí engumba ya mísáto epúsí motángo ya bato o Sína, nsíma Shanghai mpé Beijíng. Ezalí engumba-mokonzi ya etúká Guangdong.

## Ntína




## Ótála mpé
* Guangzhou.gov.cn
Ferre Gola

**Ferre Gola** azalí moyémbi wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 3, sánzá ya mísáto 1976. 

Azalí moyémbi o lingómbá Wenge Musica 4×4 mpé alongwí yangó na Werrason. O mobú 2004 alongwí Werrason mpé akelí lingómbá Les marquis de Maison Mère. O mobú 2005 akɔ́tí o lingómbá Quartier Latin ya Koffi Olomidé.

O sánzá ya zómi na míbalé ya 2006, asálí paláki ya mandánda ya yě mɔ̌kɔ́ «Sens interdit».

O sánzá ya zómi ya 2009 asálí paláki ya mandánda ya míbalé «Qui est derrière toi ?» mpé o 2011 «Boîte noire».

## Palaki na nzémbo
### Palaki
* Sens Interdit na 2006
* Qui est derrière toi? na 2009
* Boite Noire na 2013

### Nzémbo
* Lubukulukumu (2008)
* Avant Goût (2011)
* Dérangement (2014)
* Seben (2015)

## Mpéte na makumisi
* Kora 2016 (Mowéli)
## Mazita o libanda
* ferregola.com
## Mituya ya miké
Les Bantous de la capitale

**Les Bantous de la capitale** ezalí lingómbá lya mizíkí lya Kongó-Brazzaville. Babɛ́tí mizíkí o mibú 1960.

## Ntína
* Clément , *Les Bantous de la capitale : les rois de la rumba africaine : chronologie des 48 ans d’existence*, Corbeil-Essonnes : Cyriaque Bassoka, 2008.
Redo Likinga

**Redo Likinga** azalí moyémbí ya Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 15 sánzá ya mísáto 1954 o Kinsásá. Akúfí o mokɔlɔ 8 sánzá ya mwambe 2013 na Reims o Falansia. Ayémbí na lingómbá le Malou útá 1968, na lingómbá Empire Bakuba útá 1971 na Pepe Kalle, Papi Tex mpé Dilu Dilumona. O 1974 akɔ́tí lingómbá Zaïko Langa Langa.

## Ntína
Simaro Lutumba

**Simon Lutumba Ndomanueno**, abêngámí **Simaro Lutumba Masiya**, azálí moyémbí wa Kongó-Kinsásá. 
Abótámí o 19 mársí 1938 o Lipopo (Kinsásá) mpé akúfi o 30 mársí 2019 o Pari.

## Mizíki
* 1958 lizɛ́zɛ́ lya mogbata na lingómbá lya mizíki Micra Jazz. 
* 1959 lingómbá lya mizíki Congo Jazz ya Gérard Madiata.
* 1961-1993 lingómbá lya mizíki OK Jazz
* 1994 lingómbá lya mizíki Bana OK en compagnie de Josky Kiambukuta mpé Ndombe Opetum. 

## Paláki
Simaro is credited with composing many songs for the band, including:

* *Likambo Zi Tu Zoto Esilkata Te* - bayémbí na Michel Boyibanda, Josky Kiambukuta mpé Sam Mangwana
* *Oko Regretter Ngai Mama* - bayémbí na Michel Boyibanda, Josky Kiambukuta, Wuta Mayi mpé Lola Chécain
* *Bodutaka* - bayémbí na Sam Mangwana, Michèl Boyibanda, Josky Kiambukuta mpé Lola Chécain
* *Mabele* - ayémbí na Sam Mangwana
* *Eau Benite* - ayémbí na Madilu System
* *Maya* - ayémbí na Carlyto Lassa
* *Testament ya Bowule* - ayémbí na Malage de Lugendo
* *Vaccination* - ayémbí na Kiesse Diambu
* *Ebale ya Zaire* - ayémbí na Sam Mangwana
* *Faute Ya Commercant* - ayémbí na Sam Mangwana
* *Cedou* - bayémbí na Sam Mangwana, Michel Boyibanda & Franco
* *Bisalela* - bayémbí na Youlou Mabiala, Josky Kiambukuta, Michel Boyibanda mpé Wuta Mayi
* *Mbongo* - ayémbí na Djo Mpoyi
* *Salle d'attente* - bayémbí na Ferre Gola, Josky Kiambukuta, M'bilia Bel and Papa Wemba
* *Kadima* - ayémbí na Djo Mpoyi

## Ntína
Ngbáráwá

**Ngbáráwá** tǒ **libómá lya mbwá** ezalí bokɔnɔ bwa virúsi óyo esálaka éte kovímba makási ya bɔngɔ́ na bato mpé nyama ya mabɛ́lɛ.
Bilembo bya ebandeli ezalaka fɛ́fɛlɛ mpé koyóka lokóla lotilíki ezalí koleka na esíka óyo eswámákí.
Bilembo óyo elandamaka mɔ̌kɔ́ na mɔ̌kɔ́ na nzela ya bilembo óyo ezalí: ngánzálánganzala ya nkándá , kozanga kofándisa na kímyá, kobánga mái, kokoka koningisa binama bya nzoto tɛ̂, mikakatano mya bokanisi, na kosénzwa.
Nsima ya bilembo komɔnana, ngbáráwá na ntángo míngi ebomaka.
Kobanda na ntángo óyo moto azwí bokɔnɔ tíí ntángo óyo bilembo bizalí kolakisa esála sánzá mɔ̌kɔ́ ntína sánzá mísáto.
Kasi, ntáno yangó mpé ekokí kochanger na kobanda ya mpɔ́sɔ mɔ̌kɔ́ tíí na koleka mobú mɔ̌kɔ́.
Ebéndé ya ntángo yangó ezalí ko dependre na ntángo óyo bokɔnɔ ekokoma na kátikati ya mintúngú. 

Ngbáráwá epésamaka koúta na bato tíí na nyama. Ngbáráwá ekokí koyambenela na ntángo óyo nyama óyo ezali na bokɔnɔ akwányí to aswí nyama mosúsu tǒ bato.
Nsɔ́i óyo eútí na monɔkɔ ya nyama óyo ezalí na ngbáráwá ekokí mpé koyambenelisa ngbáráwá soki nsɔ́i óyo ezalí na contact na miyoyo ya nyama mosusu to Moto.
la plupart ya rage na bomoyi ya bato ewuta na kosua ya mbua. koleka 99% ya ba cas ya rage na bamboka ebele esalamaka mingi soki mbua a sui Mutu. Na ba mboka ya  Amerique, ba longembu bazali ba nyama oyo ezalaka na rage, pe moke ya  5% ya cas ya rage na bomoyi ya Batu ewuti epai ya ba mbua. Ba rongeur bazuaka infection ya bokono oyo rarement. virus ya rage etambolaka na cerveau na njela  ya ba Systéme nerveux périphérique. Bokono ekoyebana kaka soki ba signe na yango emonani. 

Contrôle ya ba nyama na programme ya vaccination ekitisi ba risque ya rage oyo ewuti na bambua na bisika ebele na mokili mobimba. Kopesa batu mangwele liboso ya kosuama na mbua ezali recommender na baoyo na zali na risque ya makasi. Groupe ya baoyo bazali na risque ya makasi ezali ba oyo basalaka mosala ya kosunga ba bangembo to soki ofandi ntagno molayi na bisika oyo rages ezali mingi. na bato oyo bazali exposer na rage,Mangwele ya Rage be tango mosusu immunoglobuline ya rage ezali malamu mingi pona ko prevenir bokono soki mutu abandi traitement liboso ba signes ya rage esala manifestation. kosokola ba pota na makwanza pendant 15 minutes na savon pe na mayi, povidone d’iode, soki pe  badetergent oyo ekoki koboma virus, ezali pe malamu mingi na tina yako prevenir transmission ya virus ya rage. kaka batu mike ba bikaka na infection ya rage esalamaki na lisalisi ya traitement ya makasi, oyo eyabaki na nkombo ya  le protocol de Milwaukee.

Rage ezali responsable ya 26,000 tina 55,000 ya koboma na mokili mobimba na mbula moko. koleka 95% ya ba oyo bakufi ezali mingi na mikili ya  Asie pe Afrique. Rage ezali penza na mikili mingi soki pe koleka  150 countries ya bamboka pe na ba continent nyonso kasi na mboka ya Antarctique te. Batu koleka 3 billion bazali ko vivre na ba regions ya mokili bisika rage ezali. Mingi pe na  Europe na  Australie, rage ezali kozuama kaka na kati ya bangembo. Ba îles mingi ezali na bokono ya rage te.

## References
Zambezi

**Zambezi** ezalí ebale monɛ́nɛ ya Afríka ya Súdi. Ebandelaka o Zambia mpé elekaka Angola, Zambia, eténi ekɛ́ ya Namibia, mpé Mozambíki. Ebale elekí enɛ́nɛ ya mínei ya Afríka. Emíbwakaka na lombú India.
Komoe

**Komoe** ezalí ebale monɛ́nɛ ya Afríka ya Límbe. Ebandelaka o Burkina Faso mpé elekaka Kotdivuar.
Eugène Moke Motsüri

**Eugène Moké Motsüri** (abótámi o mokɔlɔ 18 mársi, 1916 na Mongobele, † o mokɔlɔ 6 apríli 2015) ezalakí episkopi ya Kinsásá ya Eklezya ya bakatolike o mokɔlɔ 1 sɛtɛ́mbɛ 1970 nsúka o mokɔlɔ 11 máyí 1991.

## Tála mpé
Ladíó Maria (Kinsásá)

**Radio Maria** ezalí radio katolike. Ezalí na Kitambo.

## Tála mpé
* Radio Maria (Bukavu)
* Radio Maria

*
Valery Leontiev

**Valery Yakovlevich Leontiev** (abótámí o mokɔlɔ 19 Sánzá ya mísáto 1949) azalí moyémbi wa Rusí. 

## Tála mpé
* http://leontiev.ru/
Ignace Matondo Kua Nzambi

**Ignace Matondo kwa Nzambi** (12 apríli 1932 – September 9, 2011) azalakí epískɔ́pɔ ya ekeléziya katolike na dyosɛ́zi ya Molegbe na Kongó-Kinsásá.

Bokúli bonganga 1964, epískɔ́pɔ na dyosɛ́zi ya Basankusu o 1974, epískɔ́pɔ na Molegbe o 1998, bosíli sánzá o 2007.

## Notes
Wikipedia Ntembe:Bontoma

## Article requests

Is anyone interested in starting the following articles in Lingala?
*:en:Ministry of Transport and Channels of Communication
* :en:Democratic Republic of the Congo general election, 2011
* :en:December 2013 Kinshasa attacks
* :en:Mathieu Ngudjolo Chui
* :en:Compagnie Africaine d'Aviation
* :en:Lignes Aériennes Congolaises (1997–2003)
* :en:Lignes Aériennes Congolaises (current)
* :en:Université Libre de Kinshasa
* :en:2013 Bukavu MI-8 crash
* :en:Régie des Voies Aériennes de la République Démocratique du Congo
* :en:Antoine Ghonda
* :en:Hewa Bora Airways
* :en:1998 Lignes Aériennes Congolaises crash
* :en:Hewa Bora Airways Flight 952
* :en:Hewa Bora Airways Flight 122
* :en:2013 Compagnie Africaine d'Aviation crash
* :en:1996 Air Africa crash
* :en:FlyCongo
WhisperToMe (discussion) 5 yúli 2015 à 06:54 (UTC)

## Wikimedia Sustainability Initiative
Hi all. Please help us to translate '''Sustainability Initiative''' on meta in your language and add your name to the '''list of supporters''' to show your commitment to environment protection. Let's spread the word! Kind regards, --Daniele Pugliesi (discussion) 28 novɛ́mbɛ 2018 à 16:47 (UTC)
Łobez

**Łobez** ezalí mbóka tô engumba ya Poloni na Monkɔkɔ 10,409 ya bato (2015).

## Mito

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
Epatíte A

**Epatíte A** (eye eyebanaki kala bo **epatíte eye epesamaka**) ezalí bokono makasi boye bopesamaka na foie na nzela ya virus ya epatíte A (HAV). Ba cas ebele elakisa obe bilembo mike to te mingi mpeza epayi ya bilenge. Ngonga kati ya tango virus ezwami na komonana ya bilembo, mpo na baye baza nayango, ezali kati ya poso mibale na motoba. Tango bilembo bisili komonana bikoki koumela poso mwambe mpe kozala na: nausée, kosanza, pulupulu, loposo ya jaune, fièvre, mpe mpasi na libumu. Pene ya 10–15% ya batu bamonaka bilembo kozongelaka nakati ya eleko ya sanza motoba sima na mbala ya yambo ya bozwi virus. Mbeba makasi ya foie esalemaka mpeza te kasi esalemaka mingi mpeza na kibomokolo.

## Ntína
Mingi mpeza ekabolamaka na bilei to mayi ya komela to mpe mayi oyo eza contaminé na nyei. Ba crustacés oyo elambemi malamu te ezalaka mpe mua ntina ya bokono oyo. Ekoki mpe kokabolama na nzela ya kosimba mutu oyo azali nayango. Atako bana bake balakisaka bilembo te tango bazwami na virus ena bakoki mpe kokabola yango epayi ya basusu. Sima na kozwama obe mbala moko na virus ena mutu akomaka immuniser koloba ete akozwaka lisusu te bokono bona bomoyi naye mobimba. Mpo na kosala diagnostic esengelaka komeka makila mpo ete bilembo nayango elandani na oyo ya maladi misusu ebele.  Yango ezali bongo moko ya ba virus mitano ya epatíte oyo eyebani, eza: epatíte A, B, C, D, na E.

## Bokébisi mpé lisálisi
Mángwelé ma epatíte A esalaka mpo na prevention. Ba mboka misusu esengaka yango esalema mbala na mbala mpo na bana mpe baye baza na risque monene mpe bazwa mangwele te liboso. Emonani neti esalaka mpo na bomoyi mobimba. Ba mesure misusu ya prevention eza kosokola maboko mpe kolamba bilei malamu. Traitement specifique eza te, kopema mpe komela ba nkisi mpo na nausée to pulupulu ezalaka recommendé kolandana na bosenga. Mingi mingi ba infections esilaka mpeza mpe bokono ya foie ekobaka lisusu te. Traitement ya mbeba makasi ya foie, soki esalemi, ezalaka na transplantion ya foie.

## Epidemiologi
Na mokili mobimba pene ya million 1.5 ya ba cas ya bilembo ya epatíte ezwamaka na mibu nionso mpe pene ya ebele ya bamillion ya bainfections. Esalemaka mingi na bituka biye bizali na assainissement malamu te mpe bozangi mayi ya petwa. Na ba pays en voie de développement pene ya 90% ya bana basilaki kozwa infection na mibu 10 nayango baza immuniser na kimokolo. Mingi mingi esalemaka na eleko ya ba épidémie na ba pays oyo eza kamua développés epayi wapi bana bazalaka exposé te tango bazali naino bake mpe mangwele epesamaka bisika mingi te. Na mobu ya 2010, epatíte A ya makasi ememaki liwa ya batu 102,000. Mokolo ya Mokili Mobimba mpo na Epatíte milulu misalemaka mibu nionso na mokolo ya 28 na sanza ya Sambo mpo na koteya likolo ya epatíte viral.

## Ba références
Chéri Samba

**Chéri Samba** azalí mopakoli wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 30, sánzá ya 10, mobú 1956 o Kinto M’Vuila.
Chéri Chérin

**Chéri Chérin** tǒ **Joseph Kinkonda** azalí mopakoli wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mobú 1955 na Lipopo (Kinsásá). Ayékólí o Académie des beaux-arts ya Kinsásá.

## Ntálá mpé
* Chéri Chérin, *African Contemporary.com*
* Chéri Chérin, CAAC Art.com
Simon-Pierre Lifoko

**Simon-Pierre Lifoko**, tǒ mpé *Lifoko du Ciel*, azalí mobáteli etóngá mpé moyémbi wa gospel wa Kongó-Kinsásá.

Balezi mirindi elah en Kisangáni.

## Tálá mpé
* Simon-Pierre Lifoko, Kasaflo.net
Jean Kasusula

**Jean Kasusula Kiritsho** (abótámí o Kisangani o mokɔlɔ 5 ya augústo o mobú 1982) na bokúse **Jean Kasusula** azalí mwǎna mbóka Kongó-Kinsásá mpé mosani mwa motópi.

## Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA 2010
**Jean Kasusula**, abandaki mpo na masano ya ndembo o finale ya Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA 2010 na ligne défense lokola défenseur gauche oyo ezali esika oyo alingaka na composition ya entraîneur Lamine N 'Diaye ya 4-5- 1. Ezali na ntina mingi. Match oyo TP Mazembe ya Congo démocratique na FC Internazionale Milano ya Italie nde club congolais e perdre na score ya 0 - 3 en faveur ya club italien, défaite oyo ekumisi équipe ya *' Jean Kasusula*. ' mpo na record oyo ya kozala club africain ya liboso mpenza oyo ekomaki na finale ya Coupe du monde ya ba clubs ya FIFA na 2010.

## Banoti na ba Références
Lacey Duvalle

**Lacey Duvalle** azalákí mwásí mosani ya Lisangá lya Ameríka. 

## Bɔ́mɔkí

Abótámí mokɔlɔ mwa 5 apríli, mobú mwa 1982 na etuka ya Washington.

## Tála mpé

* Lacey Duvalle - Internet Movie Database
* Lacey Duvalle - Internet Adult Film Database
* Lacey Duvalle - Adult Film Database
* Lacey Duvalle - Myspace
* Lacey Duvalle - Twitter
Congo Airways

**Congo Airways** ezalí kompaní ya mpɛ́pɔ ya Kongó-Kinsásá. Ebandákí na mibembo ya mpɛ́pɔ mibalé úta Kinsásá (Nzíli) na Kisangáni mpé Goma, mpé úta Kinsása na Lubumbashi (Lwano).

## Tálá mpé
### Nsángo
* «RDC : Congo Airways prend son envol», *Le Figaro.fr*, mokɔlɔ 9 sanza ya 10 mobú 2015
### Radio
* «Nsángo o lokóta lingála», Radio Okapi, mokɔlɔ 9 sanza ya 10 mobú 2015
Karaci

**Karaci** (ebéngélá: [karatʃi]) ezalí engumba-mokonzi ya etúká ya Sindh mpé engumba epúsí monɛ́nɛ ya Pakistáni na bato efúku 24 (o mobu 2015).
Lagos

**Lagos** ezalí engumba epúsí monɛ́nɛ ya Nizeria na bato efúku 13 (o mobu 2015) mpé engumba-mokonzi ya Letá ya Lagos.
Delhi

**Delhi** ezalí engumba epúsí monɛ́nɛ ya India na bato efúku 16 (o mobu 2015).  New Delhi, ekákoli ya yangó, ezalí engumba-mokonzi ya India.
Mpasi kouta na bolei

**Mpasi kouta na bolei** ezali mpasi ya bongo kolandana na kozanga kolia malamu mbala na mbala oyo ememaka mikakatano na nzoto to na bongo ya moto. Yango emonanaka na ba nzela ndenge na ndenge, oyo ekoki kozala mpasi ya kolia kolekisa ndelo oyo esalaka batu kolia bilei ebele mpeza na ngonga moke, anorexie mentale oyo esalaka batu kolia bilei moke mpeza na yango kozalisa bango na kilo ya nzoto moke, bulimie oyo esalaka batu kolia mingi mpe na sima koluka ndenge ya kobimisa biye baliaki, pica oyo esalaka batu kolia biye biliamaka te, mérycisme oyo esalaka batu kozongisa bilei, mpasi kouta na koboya/komipekisa kolia oyo esalaka batu bazanga mposa ya kolia, mpe kozala na mulongo ya ba mpasi misusu kouta bolei. Mpasi ya anxiété, depression, mpe toxicomanie yango emonanaka mingi epayi ya batu baye bazali na mpasi kouta na bolei. Bampasi oyo esangani te na obésité.

Ntina ya mpasi kouta na bolei eyebani mpeza malamu te. Ezala bafacteur génétique to ya environnement yango nionso emonani ezali na maye esalaka. Bomoto boye bosalaka ete batu balinga kozala na nzoto mike endimami ete yango mpe ememaka mikakatano ya mpasi kouta na bolei. Na ndakisa, mpasi kouta na bolei esimbaka 12% ya babini malinga. Baye bazwaki likama ya abus sexuel bakoki mpe kozwama na mpasi kouta na bolei. Ba mpasi misusu neti pica na rumination esalemaka mingi epayi ya batu baye bazali na maladies mentales. Diagnostic ya ba mpasi kouta na bolei esalemaka bobele mpo na mpasi moko na mbala.

Ba mpasi ndenge na ndenge kouta na bolei ekoki kosalisama na nzela ya traitement reatment. Yango ekoki kozala ba suivis, kolia malamu, mpe bokitisa makasi maye masalamaka na boluki ndenge ya bobimisi bilei na nzoto. Mingi mingi mpeza esengelaka te moto alalisama na mbeto ya lopitalo. Bakoki kosalela nkisi mpo na kosalisa na mikakatano misusu miye milandanaka nayango. Uta na mibu mitano, pene ya 70% ya batu baye baza na anorexie mpe 50% ya batu baye baza na bulimie babikaka. Libiki ya baye bazwumi na mpasi ya kolia kolikisa ndelo eyebani malamu te mpe emonani neti eza 20% kino 60%. Ezala anorexie to bulimie yango nionso ebakisaka nzela ya likama na liwa.

Na ba pays développés mpasi ya kolia kolekisa ndelo etungisaka pene ya 1.6% ya basi mpe 0.8% ya mibali na mobu songolo. Anorexie etungisaka pene ya 0.4% mpe bulimie etungisaka pene ya 1.3% ya bilenge basi na mobu songolo. Na eleko mobimba ya bomoyi kino 4% ya basi bazwamaka na anorexie, 2% bazwamaka na bulimie, mpe 2% bazwamaka na na mpasi ya kolia kolekisa ndelo. Anorexie na bulimie ezwamaka mingi mpeza pene ya mbala zomi epayi ya basi koleka mibali. Mingi mingi ebandaka na eleko ya suka ya bomwana to na ebandeli ya bokolo. Taux ya ba mpasi misusu kouta na bolei eyebani malamu te. Taux ya ba mpasi kouta na bolei emonani neti eza na se na ba pays en voie de développement.

## References
Mpasi ya miso

**Mpasi ya miso**, eyebani mpe bo **bokono ya miso** to **bogungisi ndenge ya komona**, eza mpasi eye esalaka moto kobungisa malembe malembe makoki ya komona kino na lolenge loye lomemaka mikakatano miye mikoki te kosalisama bo momesano, neti na bosaleli maneti. Mosusu ezalaka mpe na baye bazali na makoki moke mpo na komona mpo ete bazangi maneti to ba lentilles ya contact. Mpasi ya miso mingi mingi elimbomalaka bo kobongisa malamu koleka bomoni malamu mpeza na mabe likolo ya 20/40 to 20/60. Liloba **bolanda** basalelaka yango mpo na baye babungisi makoki nionso ya komona to baza pene ya kobungisa makoki nionso ya komona. Mpasi ya miso ekoki komemela batu mikakatano na misala mya bango ya mokolo na mokolo neti kotambwisa motuka, kotanga, kosangana na baninga, mpe kotambola.

Ntina ya mpasi ya miso eye eyebani mpeza mokili mobimba eza pupille kozanga kosala ndenge elongobani (43%), cataracts (33%), mpe glaucome (2%). Pupille kozanga kosala ndenge elongobani ekoki kozala mpasi na komona pene, mpasi na komona mosika, mpasi ya miso na botatoli biloko biye bilandani, mpe astigmatisme. Cataracts eza ntina eye eyebani mpeza mpo na bolanda. Mikakatano misusu miye mikoki komema nkokoso na miso eza dégénérescence maculaire kolandana na mibu ya moto, rétinopathie diabétique, opacification cornéenne, bolanda ya bomwana, mpe ba infections misusu ya ndenge na ndenge. Mpasi ya miso ekoki mpe kouta na nkokoso misusu yakati ya bongo kolandana na accident vasculaire cérébral, mbotama mobeso, to traumatisme na mpe makambo misusu. Makambo oyo ndenge na ndenge mayebani bo mpasi ya miso kouta na cortex. Komema bana epayi ya monganga mpo ete atala nkokoso nini ekoki kozala na miso nabango ekoki konetola lolenge loye miso nabango mikosala na mikolo mikoya mpe kozala na ndenge ya kosilisa kelasi. Komema batu bakolo epayi ya monganga ya miso ekoki mpe kozala ya litomba. Diagnostic epesamaka na sima ya bosali examen ya miso.

Organisation Mondiale ya Santé emoni ete 80% ya ba mpasi ya miso ekoki kozala prévenu to kobikisama na ba nkisi. Nakati nayango eza cataracts, the infections bolanda ya mingala mpe miso ya poti, glaucome, rétinopathie diabétique, pupille kozanga kosala ndenge elongobani, mpe mikakatano misusu ya bolanda ya bomwana. Batu mingi oyo baza na mpasi ya miso bazwaka lisungi ya réadaptation ya miso, mbongwana na nzinga nzinga nabango, mpe baappareil ya kosalisa bango.

Na mobu ya 2012, 285 million ya batu bazalaki na mpasi ya miso nakati nabango 246 million bazalaki na makoki moke ya komona mpe 39 million bazalaki balanda. Ebele ya batu baye baza na makoki moke ya komona baza na ba pays en voie de dévéloppement mpe baza na mibu koleka 50. Taux ya baye baza na mpasi ya miso ekitaki uta mobu ya 1990. Ba mpasi ya miso ememaka misolo ebele ya nkita ezala mpo na talo ya nkisi to mpe mpo na bobungisi makoki ya kosala mosala.

## References
Komelisa mwana libele

**Komelisa mwana libele** ezali kopesa ba bébé na bana mike miliki kowuta na libele ya mwasi. Ezalaka recommandé kobanda komelisa libele na ngonga ya yambo ya bomoyi ya mwana mpe na sima nayango kopesa mwana libele tango inso asengeli nayango. Nakati ya mua baposo ya ebandeli ya bomoyi, ba bébé bakoki komela mbala mwambe kino zomi na mibale na mokolo (sima na ngonga mibale to ngonga misato nionso). Molayi ya ngonga ya komelisa libele mingi mingi ezalaka minuti zomi kino zomi na mitano mpo na libele moko. Bileko ya bomelisi libele ekitaka kolandana na ndenge mwana akokola. Ba mama mosusu batiyaka miliki ya mabele nabango na biberon mpo ete basalela yango sima tango batikeli batu mususu bakengela bana nabango. Komelisa mwana libele ezalaka na litomba mpo na mama mpe mpo na mwana. Bilei biye bilengelami mpo na ba bébé bisalisaka mingi te neti libele ya mama.

Emonani ete ebele ya ba bébé koleka million bakoki kobikisama mibu nionso mokili mobimba na nzela ya komela mingi libele ya mama. Komelisa mwana libele ekitisaka likama ya infection ya ba voies respiratoires na pulupulu oyo ekoki kozwa mwana. Oyo eza bosolo ezala mpo na ba pays en voie de développement to mpe ba pays développés. Litomba mosusu ya komelisa mwana libele eza risque moke ya mwana kozua asthme, ba allergies kouta na bilei, bokono na coeliaque, diabete ya type 1, na leucémie. Komelisa mwana libele ekoki mpe kobakisa bokoli ya mayele ya mwana mpe kokitisa risque ya mwana kozwa obesité na kibokolo. Ba mama mosusu bakoki komona neti mua mindondo komelisa mwana libele, kasi esengeli mpe koyeba ete bana oyo bamelisi bango te libele ya mama bakolaka nabango mpe ndenge elongobanii – mikakatano ya makasi ekomelaka bango te na nzoto to bonkolongono nabango.

Litomba oyo mama azwaka na komelisa mwana libele eza na eleko ya kobota makila oyo akobungisa ekozala moke, utérus ekokonda malamu, kilo ya nzoto ekokita, mpe dépression post-partum ekozala moke. Ebakisa molayi eleko ya liboso ya menstruation mpe fertilité, eye eyebani bo lactation ya aménorrhée. Litomba ya eleko molayi ekoki kozala risque moke ya kozwa cancer ya libele, maladi ya motema, mpe polyarthrite chronique. Libota esalelaka misolo ebele te mpo na komelisa mwana libele nzoka nde bilei biye bilengelami mpo na bana bilekaka talo.

Mangomba ya santé, neti Organisation Mondiale ya Santé (OMS), esengaka ete sanza motoba mwana amelisama bobele libele ya mama. Yango elingi koloba ete bilei mosusu esengele te bapesa yango na mwana soki kaka te vitamine D. Ezalaka recommandé kokoba komelisa mwana libele mbala moko moko kino na eleko akokokisa mobu moko. Na mokili mobimba pene na 38% ya bana nde bamelaka libele ya mama na sanza motoba oyo elandi mbotama nabango. Na Etats Unis, pene na 75% ya ba mama esi babandi komelesa bana libele mpe pene na 13% nde bamelisa bana libele kino sanza motoba. Ba etat ya santé oyo epekisaka komelisa mwana libele eza mingi te. Na eleko ya komelisa mwana libele, drogues ya komisepelisa mpe ba nkisi mosusu ezalaka recommandé te.

## See also

## References
Etat ya Kifwafwa

**Etat ya kifwafwa** (**SE**) eza crise ya kifwafwa oyo ekoumela koleka minuti mitano to kopiquer crise koleka mbala moko nakati ya minuti mitano na mutu oyo azali kokoka te kozonga ndenge azalaka. Kala bazalaka kosukisa eleko ya crise na minuti 30. Ba crise ekoki kozala ya tonico-clonique na motindo moko moko ya kokangama na kofungolama ya maboko na makolo to ya lolenge oyo eza na kokangama te neti absence ya ba crise to ndambu ya ba crise ya bilinga bilinga. Etat ya kifwafwa ezalaka urgence eye etungisaka bomoyi ya mutu mingi mpeza soki traitement epesami na lobango te.

Etat ya kifwafwa ekoki kokomela baye basila kozwa kifwafwa na mpe baye baza na nkokoso ya kozalisa yango kouta na bongo. Nkokoso oyo ya bozalisi kouta na bongo ekoki kozala traumatisme, ba infections, to ba accident vasculaire cérébral. Mingi mingi diagnostic esalemaka na bomeki sukali kati ya makila, kozwa bilili ya moto, bomeki makila na ba lolenge ndenge na ndenge, mpe kosalela électroencéphalogramme. Ba crise psychogénique ya kifwafwa te ekoki komonana neti yango. Mitindo misusu miye mikoki komonana neti Etat ya kifwafwa eza hypoglycémie, kosala maye malongobani te, méningite, mpe loyenge.

Benzodiazépine eza ba nkisi oyo esengeli kobanda nayango na sima nayango mingi mpeza ezalaka kopesa phénytoïne. Ba benzodiazépine oyo ekoki kozwama eza lorazépam ya kokotisa na mizisa na mpe tonga ya midazolam. Ba nkisi misusu ya ndenge na ndenge bakoki kosalela yango soki nkisi oyo etangemi awa likolo eza kosalisa te, bakoki bongo kosalela acide valproïque, phénobarbital, propofol, to kétamine. Intubation ekoki kosengela mpo na kosalisa voie respiratoire mobeli. Kati ya 10 kino 30% ya batu oyo baza na etat ya kifwafwa bakufaka nakati ya mikolo 30. Ntina eye ezalisaki bokono, mibu ya mutu mpe bolayi ya eleko ya crise eza bafacteur ya motuya mpo na koyeba nini yango ekokoma. Etat ya kifwafwa ezwaka kino batu 40 kati ya batu 100,000 na mobu. Yango eza bongo 1% ya baye bakende na ba salles d'ugence.

## References
Tetanɔ́si

**Tetanɔ́si**, ezalí infection oyo eza kosalema mpeza na bokauki ya misunyi ya nzoto. Mingi mingi bokauki ebandaka na mbanga ebongo ekobi nzoto mobimba. Bokauki oyo mingi mingi eumelaka mua ba minuti mbala nionso mpe esalemaka mingi mingi mbala misato to minei na poso. Bokauki ekoki kozala makasi kino ata kobuka mikuwa. Bilembo mosusu ekoki kozala fièvre, kotoka, moto mpasi, mpasi komela eloko, hypertension artérielle, mpe motema kobeta mbangu. Komonana ya bilembo mingi mingi ezwa mikolo misato kino ntuku mibale na moko sima ya kozala infecté. Ekoki kozwa mua ba sanza mpo na mutu abika. Pene na 10% ya baye bazalaka infecté bakufaka.

Tetanɔ́si ezwamaka na nzela ya bactérie *Clostridium tetani*, oyo ezalaka mingi mingi na mabele, pousière mpe fumier. Mingi mpeza bactérie ekotelaka na esika loposo efungwami neti pota to lidusu ya pota oyo ekatemi na eloko oyo eza contaminé. Ebotaka ba toxins oyo epesaka mbilinga mbilinga na contraction ya misunyi ya nzoto mpe komema bilembo biye biyebani. Diagnostic elandanaka na bilembo biye bimonani. Bokono oyo ekobalamaka te na batu.

Mpo na komibatela na infection esengeli kozwa mangwele oyo elongobani yango ezali bongo Mángwelé ma tetanɔ́si. Mpo na baye baza na pota monene mpe bazwa na se ya dose misato ya mangwele esengeli nabango mangwele nionso na oyo ya immuno-globuline  mpo na tétanos. Mpo na baye bazwi infection, esengeli kosalela immuno-globuline to soki eza te basalela immuno-globuline ya kokotisa na mizisa (IVIG). Esengeli kosukola pota mpe kolongola poso nionso ya kokufa. Bakoki kosalela ba relaxant ya ba muscles mpo na kocontrôler bokauki. Pakapaka ya kopesa mopepe ekoki kosengela mpo na mutu oyo aza na mikakatano mpo na kopema.

Tétanos ebimelaka bisika nionso ya mokili kasi mingi mingi bisika ya molunge mpe mayi mayi epayi mabele eza na matère organique ebele. Na mobu ya 2013 ememaki liwa ya batu pene na 59,000 – motango oyo mokitaki kowuta na 356,000 na mobu ya 1990. Hippocrate atatolaki bokono oyo uta kala na siècle ya 5 Liboso ya Mbotama ya Kristo. Ntina ya bokono oyo esembolamaki na mobu ya 1884 na Antonio Carle mpe Giorgio Rattone na Université ya Turin mpe mangwele esalemaki na mobu ya 1924.

## References