open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Litaliano

**Litaliano** lizalí lokótá la bato ba Italya. Elobamaka o eténi ya Swisi.

Map Italophone World - updated.png|
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Kokoma na maboko Cursif na eteyelo ya Italie .
Idioma%20italiano.png

## Notes et références

* 
* 
* 

## Tálá mpé
* Italya
* Swisi
Itimbiri

**Itimbiri** ezalí motíma ya Nola ya Kongó-Kinsásá o etúká ya Monyɛlɛ. Ebandí o Djamba mpé emibwákí o ebale Kongó. Nzelá ya likoló ezalí Rubi.

## Mingálá
* Loeka
* Lemoi
* Balima
* Maze
* Likati
* Tele
* Tinda
* Aketi
* Elongo
* Yoko
* Tshimbi
* Lese
Waleed Al-Husseini

**Waleed ** azalí mokomi wa Palesitíni na Falansia.

## Búku

**Blasphémateur ! : les prisons d'Allah*, 2015, Grasset ()
**English translation: 
**Une trahison française : Les collaborationnistes de l'islam radical devoilés* ("A French Treason: The Collaborators of Radical Islam Unveiled"), 2017, Éditions Ring 

## Tála mpé

Waleed Al-Husseini
Mokíla-ngola mwa elanga

**Mokíla-ngola mwa elanga** (*Phoenicurus phoenicurus*) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé zámba na Erópa mpé Afríka. Losála la Mokíla-ngola mwa elanga bazalí sokolá-mbwé. Elongi ezalí moíndo, likólo lya motó ezal'mbwé, libumu ezalí sokolá-ngóla mpé mokíla ezalí ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 14 cm. Na eloko malíli kokende na Afríka katikati.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Mokíla-ngola mwa ndáko

**Mokíla-ngola mwa ndáko** (*Phoenicurus ochruros*) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé ya mbóka na Erópa, Afríka mpé Azía. Losála la Mokíla-ngola mwa nkáko bazalí mbwé a makási. Elongi ezalí moíndo mpé mokíla ezalí ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 14 cm, bozito ezalí 17 g. Na eloko malíli kokende na Méditeranéa mpé Afríka ya nola.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Mpalúlu ya makála

**Mpalúlu ya makála** (*Parus major*) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé zámba na Erópa Afríka Azía. Losála la Mpalúlu ya makála bazalí bondɔbɔ́ (libumu), mpɛ́mbɛ́ (elongi) mpé moíndo (likoló lya motó mpé ntólo). Elýí  nyamankɛ́kɛ́, mimbóto mpé nkóna. Bolaí ezalí 14 cm, bozito ezalí 19 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 7,7 cm.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Mpalúlu ya mobélá

**Mpalúlu ya mobélá** (*Parus palustris*) ezalí ndɛkɛ ya zámba mpé mobélá na Erópa. Losála la Mpalúlu ya mobélá bazalí sokolá. Likoló lya motó ezal'moíndo, motó mwa nsé ezalí mpɛ́mbɛ́. Elýí mimbóto mpé nkóna. Bolaí ezalí 11.5 cm. 

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Mpalúlu ya nzeté

**Mpalúlu ya nzeté** (*Parus ater*) ezalí ndɛkɛ ya zámba na Erópa. Losála la Mpalúlu ya nzeté bazalí sokolá-mbwé. Motó ezalí moíndo na elongi mpɛ́mbɛ́. Elýí mimbóto mpé nkóna. Bolaí ezalí 11 cm. Ezalí mpalúlu mɔkɛ́ mɔkɛ́.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Ntólo-ngola

**Ntólo-ngola** (*Erithacus rubecula*) ezalí ndɛkɛ ya elanga mpé zámba na Erópa mpé nola ya Afríka. Losála la Ntólo-ngola bazalí mbwé, lipapú ezalí sokolá mpé ntólo ezal'ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́ mpé mbuma mɔkɛ́. Bolaí ezalí 14 cm, bozito ezalí 14-19 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 7 cm.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Yampɛkɛ

**Yampɛkɛ** tǒ **mbilambila** (*Hirundinidae*) ezalí ndɛkɛ ya mbóka ya zámba mpé libángá na Erópa. Losála la Melúla mobáli ezalí moíndo, la melúla mwásí ezalí sokolá. ekómo ezalí ezalí bondɔbɔ́. Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 13-19 cm, bozito ezalí 17-20 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 11-12 cm. Ezalí na Erópa ya apríli/ máyí téé sɛtɛ́mbɛ/ɔkɔtɔ́bɛ. Na eleko malíli kokende na Afríka.
Melúla

**Melúla** ezalí ndɛkɛ ya elanga, mbóka mpé zámba na Erópa. Losála la Melúla mobáli ezalí moíndo, la melúla mwásí ezalí sokolá. ekómo ezalí ezalí bondɔbɔ́. Elýí loambo, mɔsɔpí mpé mbuma. Bolaí ezalí 25 cm, bozito ezalí 100 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 13 cm.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Nkotemesi mɔkɛ́

**Nkotemesi mɔkɛ́** (*Dendrocopos major* tǒ *Picoides major*) ezalí ndɛkɛ ya zámba na Erópa. Losála la Nkotemesi mɔkɛ́ bazalí moíndo mpé mpɛ́mbɛ́. Mokíla mwa nsé ezalí ngóla. Elýí nyamankɛ́kɛ́ ya nzeté. Bolaí ezalí 23 cm, bozito ezalí 60-90 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 34 cm.
Nkotemesi ya mpúndu

**Nkotemesi ya mpúndu** (*Picus viridis*) ezalí ndɛkɛ ya zámba na Erópa. Losála la Nkotemesi ya mpúndu ezalí mpúndu, mpɛ́mbɛ́ (libumu) mpé ngóla (likólo lya motó). Elýí nyamankɛ́kɛ́ ya nzeté. Bolaí ezalí 32 cm, bozito ezalí 175 g.
Piká

**Piká** tǒ *pí* (*Pica Pica*) ezalí ndɛkɛ ya elanga na Erópa. Losála la piká bazalí moíndo, mpɛ́mbɛ́ (libumu) mpé bulé (lipapú). Elýí nyamankɛ́kɛ́, loambo, mɔsɔpí, mombɛmbɛ́, libelekete, ndɛkɛ mɔkɛ́, makeí ma ndɛkɛ, miselékéte, mbuma, mbóto mpé madɛ́su. Bolaí ezalí 43-45 cm (mokíla mpé lokóla), mokíla ezalí 24 cm, Bosándá bwa lipapú ezalí 19 cm, bozito ezalí 220 g.
Yanganga

**Yanganga** (*Corvus*) ezalí ndɛkɛ ya elanga na Erópa. Losála la yanganga ezalí moíndo. Elýí nyamankɛ́kɛ́, loambo, mɔsɔpí, mombɛmbɛ́, libelekete, ndɛkɛ mɔkɛ́, makeí ma ndɛkɛ, mbuma, mbóto mpé mpóko. Bolaí ezalí 47 cm, bozito ezalí 510 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 30,5 cm.
Pilulá

**Pilulá** (*Pyrrhula pyrrhula*) ezalí ndɛkɛ ya elanga, mbóka mpé zámba na Erópa. Na eleko malíli kokende na Erópa katikati, na eleko na mɔ́tɔ kokende na nola ya Erópa monyele. Ezalí mbwé. Likólo lya motó ezalí moíndo. Ntólo mpé libumu bazalí ngóla (mobáli) tǒ sokolá (mwásí). Elýí nyamankɛ́kɛ́. Bolaí ezalí 16,5 cm, bozito ezalí 30 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 9 cm. Elíyí mombóto mpé nkóna.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Alíkilíkoso

**Alíkilíkoso** (*Passer*) ezalí ndɛkɛ ya mbóka na Erópa mpé Azía. Losála la Alíkilíkoso bazalí sokolá to sokolá mpé mbwé. Elýí mbuma, nyamankɛ́kɛ́, mimbóto mpé nkóna. Bolaí ezalí 15 cm, bozito ezalí 30 g. Bosándá bwa lipapú ezalí 8 cm
Nsoso-monkoma

**Nsoso-monkoma** (*Fulica atra*)ezalí ndɛkɛ ya máyi na Erópa, Afríka ya Nola mpé Azía. Losála la Nsoso-monkoma ezalí moíndo. Elongi mpé ekómo bazalí mpɛ́mbɛ́. Elýí yɔ́nsɔ. Bolaí ezalí 38 cm, bozito ezalí 700-900 g.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Libata na motó mpúndu

**Libata na motó mpúndu** (*Anas platyrhynchos*) ezalí ndɛkɛ ya máyi na Erópa, Afríka ya Nola mpé Azía. Ezalí libata. Mobáli ezalí mbwé na ntólo sokolá mpé elembo bulé na lipapú; motó ezalí mpúndu. Mwásí ezalí sokolá mpé elembo bulé na lipapú. Ekómo ezalí bondɔbɔ́. Elýí yɔ́nsɔ. Bolaí ezalí 58 cm.

## Tála mpé
### Búku
* Ndɛkɛ ya Erópa : Búku ya baníngá ya ndɛkɛ na esé bapaya. Benziger, 2018.
Justin de Dieu Bwakungu Kaken

'Justin Bwakungu Kaken' est un Rdcongolais, originaire du village Banda-Massamba(Chef-lieu du groupement Kwitinda et Mission Catholique Sainte Cécile). Né le 18 octobre 1980 à  Dibanda-Butindi dans le territoire d'Idiofa, dans la province du Kwilu, il est fils de Médard Bwakungu Ngamba  enseignant et catéchiste à l'église catholique , et de Régine Kavunda Nswala. Justin écrit sa première lettre en Kikongo( une langue nationale de la RDC, aussi parlé au sud du Gabon, en République du Congo et au nord de l'Angola) à l'âge de 5 ans, avant qu'il entame ses études primaires dans une école primaire catholique dénommée E.P. Kinkasa pour les terminer à l'âge de 12 ans, à Saint François, dans la ville de Kikwit, le mégalopole provinciale. Il commence ses études sécondaires à la Mission catholique Sainte Cécile, va au collège Saint Jean-Bosco dit  Ndobo à Kikwit pour enfin décrocher, à l'an 2000, son diplôme l'école d'application de l'institut supérieur pédagogique de Kikwit. Il
est actuellement assistant à l'ISP-IDIOFA
Alfred Liyolo

**Alfred Liyolo** azalí mosáli bikeko ya Kongó-Kinsásá. Abótama o 30 máyí 1943 na Bolobo (Mai-Ndombe). Ayékola na Bobɔ́ngɔ bwa ntɔ́ki (*Académie des Beaux-Arts*) na Viɛnɛ (Otrish).

## Boyékoli
* Etéyelo ya yambo na Poto-Poto, Brazzaville
* 1958—1962 Bobɔ́ngɔ bwa ntɔ́ki na Kinsásá
* Il enseigne le dessin à l’Ecole Saint Georges de Kintambo
* 1963: *Etéyelo ya ntɔ́ki kosálela* na Graz, Otrish.
* 1965: Bobɔ́ngɔ bwa ntɔ́ki na Viɛnɛ.
* mobú mɔ̌kɔ́: boyékoli na Musée d’Ethnologie na Viɛnɛ.

## Tála mpé
* https://web.archive.org/web/20190404052330/http://www.maitreliyolo.com/s/bp/biographie.html
Amini Cishugi

**Henri Amini Cishugi** (13 yúli 1996) azalí mokomi wa lisoló wa Kongó-Kinsásá.

## Mikandá
### Babúku
*2016:  *At Home*
*2017:  *Pleasure of the Spirit and Eyes*
*2017:  *Journal de Ben Parker*
*2017:  *Le Secret* (L'Histoire d'Anna Beckinsale Marie, búku 1)
*2018:  *Mon copain de New-York City* (L'Histoire d'Anna Beckinsale Marie, búku 2)
*2020: *Ebola: Et maintenant, ils ne feront que parler de cette victoire*

## Tála mpé
Makolini

**Makolini** (*Magglingen* na alémani mpé *Macolin* na falansé) ezalí mbóka moke na kanton ya Bern na Swisi. Na Makolini ezalí *Eteyelo Fedelali ya Masano* (bobɔngɔ́ ya masano ya Swisi).

Bato bazalí 574 o 2006. Nkota bazalí alémani mpé falansé.
Listɛ ya bitúmbu

**Listɛ ya bitúmbu** ezalí listɛ lya bitúmbu na bobóyi moí-politíki ya Kongó-Kinsásá ya Lisangá lya Erópa mpɔ̂ moyanoli ya bobúki ya molɔ́ngɔ́ mpɔ̂ ya makokí moto tǒ makási mpé nguyá: 
* epekiseli kokende na Erópa 
* epekiseli kopésa mbɔ́ngɔ na moto wa kokokana
* epekiseli kopésa bozwi na moto wa kokokana
* bokangemi bwa mbɔ́ngɔ
Emmanuel Ramazani Shadari Mulanda

**Emmanuel  Mulanda** (abotamaki mokolo 29 novɛ́mbɛ 1960) azalí mosali politiki ya Kongó-Kinsásá.[1] Azalakí Bokulaka ya Etuka ya Maniema útá 18 yúli 1997 tée 3 ɔkɔtɔ́bɛ 1998 mpé útá máyí 2002 tée 2003. Azalí *minístɛlɛ wa káti mpé kímyá (polísi)* útá 20 dɛsɛ́mbɛ 2016.

Loléngé *minístɛlɛ wa káti mpé kímyá* azalí moyanoli ya bobúki míngi ya molɔ́ngɔ́ mpɔ̂ ya makokí moto ya polísi na Bas-Congo mpé Kasai; elɔ́kɔ: azalí na listɛ ya bitúmbu ya Lisangá lya Erópa: epekiseli kokende na Erópa útá 29 máyí 2017. 

## Búku
*  «Les 50 personnalités qui font la République démocratique du Congo : Emmanuel Shadary, président du Groupe parlementaire PPRD. Il coordonne la Majorité présidentielle (MP), 54 ans», in *[[Jeune Afrique]]*, 2572-2573, du 25 avril au 8 mai 2010, 

## Tála mpé
Galasísi kitɔ́kɔ

**Galasísi kitɔ́kɔ** ezalí bobɔ́kɔli na gasísi na basálele, b.n.b. eténi ya libáyá, mpúnda.
Jonathan Reichling

**eXemo** tǒ **Exemo**, azalí moyémbi wa rap wa mbóka ya Luksamburg.

Moyémbi eXemo abótámá na nkómbó ya **Jonathan Reichling** na engumba ya Luksamburg o mokɔlɔ ya 12 sánzá ya míbalé mobú 1989.

## Palaki na nzémbo

### Palaki
* Das Blut in meinen Adern (2011)

### Singɛl
* Öffne die Augen (2010)
* Eng kleng Natioun um Velostroun (2010)
* Das Blut in meinen Adern (2011)
* An iwwerhaapt wisou (2011)
* Das ist der Wahnsinn (2011)
* Stell dir mol eng Welt vir (2011)
* Haaptsaach nofir an dowidder (2012)

## Mazíta o libándá
* eXemo Facebook na yé

## Mitúya ya mike


__NOTOC__
Sylvie Lubamba

**Sylvie Lubamba**  azalí moyémbi mpé mokeli nzémbo ya Italya na Kongó-Kinsásá famille.

## Bomoyi
Renée Sylvie Lubamba abótámí o mokɔlɔ 29 febwáli 1972 na Firenze.
Henji Mboyo

**Henji Mboyo**, abótámí o  o Gbagba-ya-Glatt, azalí mosani ya Swisi spécialiste du galasísi kitɔ́kɔ.

## Biographie
Henji Mboyo abótámí o  o mbóka Gbagba-ya-Glatt na komíni ya Opfikon (Swisi). Táta mpé máma na yé bazalí ya Kongó-Kinsásá. Alobí falansé, lingɛlɛ́sa, lialemaniki mpé lialemani. 

O 2011, akendakí Bowélani bwa Erópa. O 2012, akendakí na *Eteyelo Fedelali ya Masano* na Makolini.

## Nkóndo ya balóngi
Azalakí ya 3 na Bowélani bwa Erópa bolɛngɛ́ 2012 na Montpellier (Falansia) mpé 2016 na Bern (Swisi).

## Notes et références

## Liens externes
* 
*  Résultats de Henji Mboyo sur le site de la *Fédération Suisse de Gymnastique*.
Romaníkí

**Romaníkí** ezalí loléngé la botongi bwa ndáko mpé Ndáko-Nzámbe na Erópa útó 1000 tí na 1130 (Falansia) tí na bonkámá bwa 13 (Espania mpé Nola ya Alpi).

Lininísa lya libúngútulú ezalí ya ndakisa na romaníkí.
Gotíkí

**Gotíkí** ezalí loléngé la botongi bwa ndáko mpé Ndáko-Nzámbe na Erópa útó ndámbo ya bonkámá bwa 12 tí na 1500.

Lininísa mopɔ́tú ezalí ya ndakisa na gotíkí.
Ebeí

**Ebeí** tǒ **ebɛi** ezalí loléngé la masúwa pátátálú.

## Galerie

File:Barges in ParisP1040388.JPG|Barge de charbon près du pont Notre-Dame.
File:Tidewater Barge - Columbia River.jpg|na Lisangá lya Ameríka
File:Barges at Széchenyi Chain Bridge, 2017 Lipótváros.jpg
Image:Pousseur-a-paris.jpg|Quatre petites barges de sable passant sous le pont Alexandre-III.
File:20110507 rhein042.JPG|na Rein (Erópa)
File:Barges on the Mississippi River, near St Louis -b.jpg
Image:Peniches sur la Seine a Boulogne P1000112.JPG|Quatre petites barges et une grande barge de sable le long du bois de Boulogne.
Image:Paris - Barges sur la Seine.JPG|Barges près du pont Mirabeau.
Gerald Ford

Gérald Rodolphe Ford abótámí o 14 yúli o mobú mwa 1913, + o 26 dɛsɛ́mbɛ 2006, azaláká bandá dɛsɛ́mbɛ 1974 téé yanwáli 1977, mokambi-ekólo wa 38 o Lisangá lya Amelíka.
Sangísa ekesáná

**Sangísa ekesáná** ezalí banzóto na shimí tó bacorps chimique, míbalé tó leká, etíámí esíká mókó, kasi, nzóto na nzóto ezalí komónana na ndéngé na yangó. Lisangá wáná ndé babéngaka mélange hétérogène tó sangísa ekesáná.

## Ndakisa
Sókí otíé pilipíli, matungúlu mpé mpɔndú na eboka. Lisangá wáná ezalí *sangísa ekesáná*, mpó, elóko na elóko ezalí omónana na ndéngé na yangó. Tángo otútí yangó, na súka ekokóma komónana káka néti elóko mókó: mpɔndú batútá. Wáná ekómí sangísa esangáná.

## Tálá mpé
* sangísa esangáná
* sangísa
* Kosanganisa

### Búku
* Bienvenu Sene Mongaba: *Le dictionnaire de chimie en lingála pour les élèves de Kinshasa*
Emelami

**Emelami** ezalí nzóto na shimí óyo ya kantité ya moké emelamaka na óyo ya kantité ya míngi. Óyo ya míngi babéngaka yangó emela.
Lisangá ya emela ná emelami epésaka lisangana (solution). 

## Ndakisa
Sókí otíé sukáli na káti ya mái mpó na kosála mái ya lóbo. Sukáli ezalí emelami (soluté). Mái ezalí emela tó solvant.

## Tála mpé
* Kosangana
* Kosanganisa
* Emela
* Lisangana
* Komelama
* Komelamisa
Aimelia Lias

**Aimelia Lias ** azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá abotama na kombo ya Jean-Baptiste Nzuzi Miankodila.
## Bomoi

## Palaki na ba nzémbo

### Na Lingomba ya Wenge BCBG
* "*Liberation*" nzémbo ya mitano na palaki ya (Titanic)

### Na Lingomba ya Wenge Musica Maison Mère
* *Effet Placebo* nzémbo ya misatu na palaki ya (A La Queue Leu-Leu)
### Ya yé moko

* Constat (2000)
* Race Des Vainqueurs (2009)
* Pusana To Vanda (2017)

## Bilili

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Emela

**Emela** ezalí nzóto na shimí óyo ezalí na kantité ya míngi mpé emelaka banzóto na shimí misúsu ya bakantité ya miké (bimelami mpé yangó nyónso ekosangana mpó na kosála lisangana  (tó solution).

## Ndakisa
Sókí batíé múngwa ná sukáli esíká mókó, ekozala ya kosangisa kasi esángáná té. Sókí babakísi mái, babalólí,
okomóna esangání. Mái emelí bangó. Mái ezalí emela (tó solvant).

## Tálá mpé
* Kosangisi
* Kosanganisa
* Kosangana
* Emelami
* Sangísa‎
Kosangana

**Kosangana**

## Na ndéngé ya shimí
Ntángo basoluté míbalé tó ebelé etíámí esíká mókó mpé ekomí komónana káka néti elóko móko.

Esálamaka ntángó batíé yangó na káti ya emela. Basoluté esanganí ná solvant mpó na kosála lisangana.

## Na ndéngé ya bato nyónso
Ntángo bilóko ezalí esíká mókó mpé ekómí komónana káka néti elóko mókó. Bilóko yangó esangání.

## Ndakisa
Na mái ya lóbo, sukáli ná mái emónanaka káka néti elóko mókó. Tokoloba sukáli esangání ná mái mpó na kosála mái ya lóbo.

## Tála mpé
* Kosanganisa
* Kosangisa
* Kobalola
* Kobalusa
* Kokangana
* Kokangisa
* Kobóngolana
* Sangísa esangáná 
* Kobongolisa
* Kobóngolanisa
* Kobóngwana
* Kobóngwanisa
Kosangisa

**Kosangisa**

## Na ndéngé ya shimí
Tango otíé banzóto na shimí míbalé tó ebelé esíká mókó. Bacorps yangó ekokí komónana néti elóko mókó (sangísa esangáná) tó mpé elóko na elóko ekokí komónana na ndéngé na yangó (sangísa ekesáná).

## Na ndéngé ya bato nyónso
Kotía bilóko ékóma esíká mókó.

## Ndakisa
Sókí batíé sukáli na kópo. Babakísí míliki ya pusyér. Babalúsí yangó na lútu. Elingí koloba, basangísí yangó.

## Tála pé
* Kosangana
* Kosanganisa
* Kobalola
* Kobalusa
* Kokangana
* Kokangisa
* Kobóngolana
* Sangísa esangáná 
* Kobongolisa
* Kobóngolanisa
* Kobóngwana
* Kobóngwanisa
Kosanganisa

**Kosanganisa** tó kohomogénéiser ekeséní ná kosangana. Ekeséní mpé ná kosangisa.

## Na ndéngé ya shimí
Kosála ke banzóto na shimí, míbalé tó leká, ésangana yangó na yangó mpé ékela sangísa esangáná.

## Na ndéngé ya bato nyónso
Kosála ke bilóko ésangana yangó na yangó tíí ékoma néti elóko móko.

## Ndakisa
* Sókí otíé pilipíli ná múngwa na eboka. Wáná osangísí pilipíli ná múngwa (kosangisa). Sikóyo tángu otútí yangó mpé esangání ekómí káka potopóto mókó (kosangana). Yó moto osálí pilipíli ná múngwa ésangana. Wáná osangánísí yangó (kosanganisa).
* Sókí osangísí mafúta na súde. Obalólí yangó tíí ebimísí savón. Okomóna bisíká mosúsu esálí bambumambuma, bisíká mosúsu potopóto. Okosanganisa yangó tíí bisíká nyónso ékóma potopóto ya ndéngé mókó.
Ebeya

**Ebeya** ezalí nyama.

## Distribution
L'aire de répartition du potto se situe en Afrique équatoriale :
* *P. p. potto*. Ya Gine na Nizeria.

* *P. p. edwardsi*. Ya ebale Nizer (07°01'E) na Nizeria, mpé na nola y'Angola, na Irneti (00°07'N; 21°38'E), na Mayombe.

* *P. p. ibeanus*. Ya Ubangi na ebale Kongo mpé ya Lualaba na rivière Lulindi, na montagnes d'Itombwe

* *P. p. stockleyi* na Mont Kenya.
Souther Corporation

**Souther Corporation** ezalí bobimisi búku na Bukavu.

Zuluná ya *Souther Corporation* bazalí:
*  Congo Plus Post
*  Souther Magazine
*  Souther Times
Gambala

**Gambala** tǒ **monsole** (*Nandinia binotata*) ezalí nyama ya mabɛ́lɛ eye elyáka nsuni mpé ezalí na makolo makúsé ná mokɔndɔ́tô mokila monɛ́nɛ.

## Tálá mpé
*  Preliminary survey on the bushmeatsector in Nord-Ubangi Province (DR Congo): Case of Gbado-Lite city and its surroundings
*
Elandélá

**Elandélá** ezalí nyama ebéndanaka na libumu.

### Tálá mpé
* ngandó
* móselékéte
* nyɔ́ka
* kóbá
* nkɔ́li
* ngoki
Kpɛngbɛ

**Kpɛngbɛ** (tǒ likembé) ezalí ebɛ́tele mizíki esálémí na biténi bya myeté bityámí likoló lya bikútu mpɔ̂ ya kobimisa lokito.

## Tála mpé
* Likembé
Kɛlɛlɔ́ekɛ́

**Kɛlɛlɔ́ekɛ́** (tǒ ''kalinɛ́ti) ezalí esálele ya mizíki ya mopɛpɛ ezalí na tiyó ya silɛ́ndɛlɛ, mwâ kɛlɛlɔ́.
Kɛlɛlɔ́

**Kɛlɛlɔ́** ezalí esálele ya mizíki na mopɛpɛ bakosálelaka yangó na mampingá.

## Tála mpé
* Mondúle
Loyémbo-lokúmu la Sidafríka

**Loyémbo-lokúmu la Sidafríka** ezalí loyémbo-lokúmu la Sidafríka o nkótá  isiXhosa, Isizulu, Sesotho, Afrikansi mpé Lingɛlɛ́sa.

## Loyémbo





















Lingála ya Michael Meeuwis & Annelies Verdoolaege.

## Tálá mpé
Lizɛ́zɛ́

Lizɛ́zɛ́ (tǒ *gitále*) ezalí esálele ya mizíki eye ezalí na nsinga babɛ́tɛkɛ na mosapi.

## Tála mpé
* Likembé
Elefo

**Elefo** ezalí esálele ya mizíki esálémí na ekútu tǒ na elɔ́kɔ ya loléngé la ekútu mpé ezalí na mbuma ikɛ́ikɛ́na káti.
Ndima

**Ndima** ezalí ebɛ́tele ya mizíki ya Áká (mbenga ya Kóngo).

## Tála mpé
* Ngɔmɔ
* Bibitá
* Mbonda
Yoane ya La Fontaine

**Yoane ya La Fontaine** tǒ **Jean de La Fontaine** azalakí mokomi buku mpe mobeti masolo ndenge na ndenge ya ekolo Falansia, oyo ayebani mingi mpenza mpo ya Masapo ma ye.

## Bomoi bwa mokomi
*Yoane ya La Fontaine* abotamaki na mobu 1621 na Château-Thierry na Falansia.

Na nsima ya botangi na eteyelo ya kati, baboti ba ye batindaki ye na Likindo Like mpo akoma gsango. Kasi, ntango alongwaki Likindo Like lina mpe aboyaki kolanda mosala mwa bosaleli Nzambe, La Fontaine akendeki na kelasi ya ngomba na engumba Paris mpo na kotanga mambi ma kokata mpe kosambisa makambo. Tango asili, akomaki moko wa baye basalisaka bato bakweli makambo mpo ya bolongi liboso ya ba zuzi. Kuna mpe abandaki kokende kokutana na bakomi buku baye bazalaki komibengama na nkombo ‘te 8a *Mampinga ma Etande ya Libungutulu*.

Na nsima ya liwa ya tata na ye oa 1658, azongaki epai na bango na mabele ma Chateau-Thierry mpo ya bokobi mosala tata asalaka ya bozali mokonzi oyo atalaka mpe abatelaka bibale mpe zamba inso. Ye nde moto apesaki mwana wa ye elengi mpe momeseno mwa kolinga biloko bwa mokili Nzámbe asalaki. Na mobu 1647, ayaki kobala Marie Héricart, mwasi moko ya mayele oyo, lokola ye moko, abandaki mpe kokende kosangana na bakeomi mpe bai mayele. Lokola mpasi ekotelaki ye na nsima ya liwa ya tata, *La Fontaine* azwaki lisalisi ya batu mingi ya nkita mpe bayebani mpe azalaki kokoba kosangana na bai mayele mpe bakomi baye bazalaki kokutana na ba mbalasani ya bango, kuna akutanaki na bakomi banene lokola Charles Perraut mpe mingi mpenza Moliére. Wana azwaki mokano mwa bomipesi na mosala mwa bokomi buku.

Na nsima ya bokomi buku ya ye ya liboso, *Ekomba mpé Etula ya mobali*, mbongola ya mokomi ya lokota la latin na nkombo Térence, *La Fontaine* abitmisaki buku ya masolo, matongi mpe malako. Na boyekoli lolenge la kokoma masapo ma bakomi ba kala ya nkota ya gresi mpe latina, mingi mpenza ya mokomi Esope, *La Fontaine* abimisaki, uta mobu 1668 tii 1694, *Masapo* montango 243, ibimaki na buku inene isato, yoko yoke na ya yango montango ya masapo. Ezali mosala mwa ye moye moyebani koleka mpe yoko ya nkoma mpe buku ya motuya mpe lokumu ya bakomi buku ba falansé. Akomi masapo ma ye na lolenge kitoko mpe abongisi ’te nyama ibeta masolo mpe izala na bilili mpe tmaloba bo bate. Yango wana azali kobanda to kosukisa masapo ma ye na bopesi malako kitoko. Na 1684, mpo ya mosala mwa ye mwa bokomi buku, bayambaki ye na Ndako mpé lingomba ya lokumu litali mambi ma mayele na makomi ma ekolo Falansia.

Na nsima ya bobeli makasi na mobu 1692, *La Fontaine* akufaki na engumba Pari na mobu 1695. Liboso ‘te akufa, akomaki ye moko maloba ma botiyi na likolo ya lilita la ye:

## Tála mpé
*  Masapo mwa La Fontaine (Wikipedia)
*  Masapo mwa La Fontaine (Búku na lingála
Masapo mwa La Fontaine

**Masapo mwa La Fontaine** bazalí búku zómi na míbalé ya Yoane ya La Fontaine.

Na boyekoli lolenge la kokoma masapo ma bakomi ba kala ya nkóta ya gresi mpé latina, míngi mpenzá ya mokomi Esope, *La Fontaine* abimisakí, uta mobú 1668 tii 1694, *Masapo* montango 243, ibimaki na búku inene isato, yoko yoke na ya yangó montango ya masapo. Ezalí mosala mwa yé moye moyebani koleka mpé yoko ya nkoma mpé búku ya motúya mpé lokúmu ya bakomi búku ba falansé. Akomí masapo ma yé na lolenge kitoko mpé abongisi ’te nyama ibeta masolo mpé izala na bilili mpé tmaloba bo bate. Yangó wana azalí kobanda tǒ kosúkisa masapo ma yé na bopesí malako kitoko. Na 1684, mpô ya mosala mwa ye mwa bokomi buku, bayambaki ye na Ndako mpé lingomba ya lokumu litali mambi ma mayele na makomi ma ekolo Falansia.

## Tála mpé
*  Yoane ya La Fontaine (Wikipedia)
*  Masapo mwa La Fontaine (Búku, mabongwani na lingála na Norbert Mbu Mputu)
Louis Portella Mbuyu

**Louis Portella Mbuyu** (28 julyi 1942) azalí epískɔ́pɔ ya ekeléziya katolike na dyosɛ́zi ya Kinkala na Kongó-Brazzaville.

Bokúli bonganga 1967, epískɔ́pɔ na dyosɛ́zi ya Kinkala o 2001.

## Notes
Bavili

**Bavili** to **Baluangu** baza bato, ndambo lisangá lya Bakôngo ba fandaka na Bitúká bya Kongó-Brazzaville (Kuilu, Pwantenwa), Gabɔ́ (Mayumba), Kongó-Kinsásá (Moanda) mpé Angola (Cabinda).

## Nkótá
Bavili balobaka lokótá civili mosika té na nkota ya Bayombé, Balumbu, Bakotchi mpé Balindji. Balobaka mpé kikɔ́ngɔ (kitúba) na étuka monéné Pwantenwa.

## Historia
Na tango ya kala (bambula nkama ya 15 té bambula nkama ya 19), Bavili ba zalaka bikonzi ya mboka monéné Esé ya Luangu.
Kabinda (esé)

**Kabinda** ezalaí etúká ya Angola, mpé esé ya Afríka 39 ya Lingómbá lya Afríka.


 Flag of Cabinda Province.svg|Bɛndɛ́lɛ ya etúká ya Kabinda
 Cabinda logo.gif|
 Cabinda.thumb.jpg|
 Flag of Cabinda (FLEC propose).svg|thumb|200px|direita|Bɛndɛ́lɛ ya Kabinda dipanda (FLEC-EC)
Lobino (búku)

**Lobino** ezalí búku ya Daniel Defoe.

## Tála mpé
*  Daniel Defoe: *Ebo embe Lobino = Robinson Crusoë*. Bolobo, Moyen Congo, Conco [sic] belge : Baptist Missionary Society, 1930 & 1946.
*  Daniel Defoe; Sidnie J Newbery: *Lobino : histoire na Moto na Mpoto*. Baptist Missionary Society, 1947.
*  Daniel Defoe: *Lobino : histoire na Moto na Mopto*. Bolenge, Congo Belge: Disciples of Christ Congo Mission Press, 1955.
Daniel Defoe

**Daniel Defoe** azalakí mokomi ya búku na Ingɛlɛ́tɛlɛ. Abótámí o Londoni pɛnɛpɛnɛ o mobú 1660, akúfí o Londoni, o apríli o mobú 1731.

## Búku
*  The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe, Of York, Mariner
*   Lobino : histoire na Moto na Mpoto

## Tála mpé
Ndáko ya bomei Mgr. Égide de Boeck

**Ndáko ya bomei Mgr. Égide de Boeck** ezalí Ndáko ya bomei na Lisala. Eténi bazalí na Bumba, Basankusu, Gemena mpé Budjala. Eye ezalí na Dyosɛ́zi ya Lisala. Mokambi azalí Lowi Nkinga, moyángeli azalí Victor Mwazaka. Nkómbó ya ndáko ezalí nsima Égide de Boeck.
Totómbola Lingála

**Totómbola Lingála** ezalí lisangá lya bôko bato baye balingi lingála mpé bazali komipesa mpó te: tokoma, toloba  mpé  toyekwisa  lingála linzenga. Ezalí na Ndáko ya bomei Mgr. Égide de Boeck.

Yangó elingí koloba’te tokoma mpé toloba lingála na maloba ma lingála:
- na bolandaka mibeko mya lokóta lingala.
- tángo na bosaleli mpámba mpámba maloba ma nkóta isúsu o lingála.

## Misala
Misala ndenge na ndenge mizalí kosálema o *Totómbola lingála C.C. Mgr Égide* bazalí
# Bosangisi muku ma kala ma lingala mpó ya bosali ebómbelo ya búku. (bibliothèque)
# Bobimisi mbala na mbala lokasa *Totómbola Lingála* mpó ya kolimbola mpé koninola yooko ya ndobela ibe ya lingala mpó ya kolingisa na batangwi bayéba lingála linzenga.
# Botei lingála linzenga o ladíó, o televizio, kelási mpé o bisika bisusu.
# Bobongisi môko muku ma kala ma lingála,
# Bokomi muku ma sika ma kelási, ma mambi ma Nzambe tǒ ma zebi na mambi masusu ndenge na ndenge.
# Bobokoli balakisi ba lingala mpé bolakisi lingala na baye balingi koyékola lyango.
# Bobongoli muku ma nkóta isúsu na lingála.
# Botekisi muku ma lingála o etekiseli ya muku b.n.b. (Librairie)

## Bato
Mokambi azalí Lowi Nkinga, moyángeli azalí Victor Mwazaka.

## Tála mpé
* Égide de Bœck
* lingala.li site ya «Totómbola Lingála»
Lowi Nkinga Bondala

**Lowi Nkinga Bondala** (tǒ *Louis Nkinga Bondala* na lokóta falansé) azalakí epískɔ́pɔ ya ekeléziya katolike na dyosɛ́zi ya Lisala na Kongó-Kinsásá o 1996-2015. 

Azalí mokambi ya Totómbola Lingála.

## Tála mpé
*  Biographie
Lowi Nganga a Ndzando

**Lowi (Louis) Nganga a Ndzando** (pɛnɛpɛnɛ 1923 – 13 febwáli 2014) azalakí epískɔ́pɔ ya ekeléziya katolike na dyosɛ́zi ya Lisala na Kongó-Kinsásá.

Bokúli bonganga 1953, epískɔ́pɔ ya Lisala o 1964, bosíli sánzá o 1997.

## Tála mpé
*  Biographie
Ernest Ngboko Ngombe

**Ernest Ngboko Ngombe** (*25 máyi 1964 na Kanva Mbonda) azalí epískɔ́pɔ ya ekeléziya katolike na dyosɛ́zi ya Lisala na Kongó-Kinsásá.

Bokúli bonganga 1996, epískɔ́pɔ ya Lisala o 2015 .

## Tála mpé
*  Biographie
Dyosɛ́zi ya Lisala

**Dyosɛ́zi ya Lisala** ezalí dyosɛ́zi ya ekeléziya katolike na Lisala.

## Epískɔ́pɔ
* 1921-1944 Gilles de Boeck, C.I.C.M.
* 1944-1964 Falaswa Van den Berghe, C.I.C.M.
* 1964-1997 Lowi Nganga a Ndzando
* 1997-2015 Lowi Nkinga Bondala, C.I.C.M.
* 2015 Ernest Ngboko Ngombe, C.I.C.M.
Lingómbá lya mizíki

**Lingómbá lya mizíki** ezalí lisangá lya balángá nzémbo babɛ́ti makembé ndéngé na ndéngé.

 Lisanga lya miziki ezali etuluku ya bayembi to ya bibɛtɛli oyo basangisami mpo na kosala mosala ya miziki.  Motango mpe kosangisa ya basangani etali mokolo miziki, tango mpe lolenge ya boyembi oyo etalisami.  Mbala mingi, ekambamaka na motambwisi moko.

Na kotalela mabota ya bisaleli ya miziki oyo esalaka yango (nsinga, mopɛpɛ ya mabaya, cuivre mpe percussion), orchestre ekoki kozwa mitindo mingi lokola na miziki ya kala, orchestre symphonie monene (mabota minei elongo), orchestre ya etuluku (mipepe ya mabaya, cuivre mpe percussion), fanfare (cuivre, saxophone mpe percussion), bagad (mopepe ya mabaya mpe percussion) to orchestre simple ya bansinga. 

## Lisapo ya lisanga lya miziki

Na ekeke ya 15 mpe ya 16 na Italie, mabota ya lokumu ezalaki na babɛti miziki mpo na kobɛta miziki mpo na mabina ya ndako ya mokonzi.  Ba lisanga lya miziki ya solo ya mikolo na biso ebimaki na nsuka ya ekeke ya 16, ntango ba bakomi miziki babandaki kokoma miziki mpo na bituluku ya bibɛtɛli, elongo na bokoli ya théâtre, mpe mingimingi opéra.  Ndakisa ya liboso ya lisanga lya miziki ya momesano ezalaki "Les Vingt-quatre Violons du Roi", oyo esalemaki na 1577 na France.

Na ebandeli ya ekeke ya zomi na nsambo, miziki ekomamaki mingi mpo na bituluku ya bayembi, oyo ezali ebandeli ya kobeta ya orchestre.  Opera ebimaki na Italie, na nsima na Allemagne mpe na nsuka na Autriche.

Na nsuka ya ekeke ya 17, opéra ekómaki mingi na Angleterre elongo na Henry Purcell, mpe na France elongo na Jean-Baptiste Lully.  A bandelisaki mpe esaleli ya ballet, elongo na Molière.  Na nsima, bazalaki kotya miziki ya bibɛtɛli mpe ya mongongo na kati ya ballets. 

Kasi na miziki ya Congo, lisanga lya miziki  ebotami na 1930 lokola Affeinta Jazz ya A. Damoiseau mpe P. Mwanga, Africa ambiance ya Kuka Mathieu, Africa Jazz Pepe Kale ti na Viva la musika ya papa Wemba, Wenge Musika ya JB Mpiana na Werrason etc… kasi na bokeseni muke na ba lisanga lya miziki ya poto ba oyo ya congo bazalaki kosala Rumba to ndombolo. Ba lisanga lya miziki ya Congo ekambamaka na moto moko to bibale oyo akela to moko ya bakeli yango. 

## Mokonzi ya lisanga lya miziki

Mokonzi, ye alandelaka ete miziki ebetama malamu mingi mingi ye pe azalaka alanga nzembo monene… N'a milulu ye nde akambaka makambo nioso… na Congo babengaka ye "Molakisi".
Likembé lya mpótó na mokɔndɔ́

**Likembé lya mpótó na mokɔndɔ́** (tǒ *pianó na mokɔndɔ́*) ezalí líkembé lizalí na mángolá.
Sylvain Kyungu Kabulo

**Sylvain Kyungu Kabulo** (abótami o xx yyyy 19xx) azalí mokomi mwa masoló ma mwǎna ya Kongó-Kinsásá. Afándí na Falansia.

## Bomɔi bwa mòtò

## Mikandá
### Búku
* / *Fifi et Patou rencontrent … *. Éditions Jeannette Kibangu, 2016.
* / *Fifi et Patou chassent les insectes*. Éditions Jeannette Kibangu, 2017.=(Fifi et Patou – búku 1)
* / *L’Anniversaire*. Éditions Jeannette Kibangu, 2019.=(Fifi et Patou – búku 2)
* / *Kwamé Nkrumah par Fifi et Patou*. Éditions Jeannette Kibangu, 2019.

## Lokúma
* 

## Tála mpé
* Fifi mpé Patu (búku)
MoziloCMS

**MoziloCMS** ezalí ekaniselo ya eyángeli-bokwi (EEB, SGC na falansé tǒ CMS na lingɛlɛ́sa). Ezalí na sítɛ moké mpé ezalí na nkótá mosúsu: Lingála, falansé, lingɛlɛ́sa, etc.

## Tála mpé
*  https://www.mozilo.de
*  https://github.com/mozilo/mozilo2.0
Mobimisi Jeannette Kibangu

**Mobimisi Jeannette Kibangu** (*Éditions Jeannette Kibangu*) ezalí mobimisi ya búku na lokótá lingála na Falansia.

Banda 2016, tobimisaki ebonga na biso ya sika na ɛntɛrnɛ́tɛ. Ezalí na minoko ebele. Po na sikoyo, makambo ekomami kuna ekomami na lingála,  lifalansé mpé na lokótá ya Afríka míngi.

## Tála mpé
* Éditions Jeannette Kibangu, rue Anselme 12, 93400 Saint-Ouen (Falansia)

## Lístɛ ya bakomi ya bobimisi Jeannette Kibangu
* Céline Lavignette-Ammoun
* Sylvie Lavoie
* Maxime Odin-Yves

## Lístɛ ya bayemi ya bobimisi Jeannette Kibangu
* Anbleizdu
* Dorine Ekpo
Engundukelo

**Engundukelo** ezalí nzelá óyo engbunduka etambolaka likolo na yango. Etongamaka na bibende ya makasi.
Ekaniselo ya eyángeli-bokwi

**Ekaniselo ya eyángeli-bokwi** (EEB, SGC na falansé tǒ CMS na lingɛlɛ́sa) ezalí ekaniselo mpɔ́ya kokela sitɛ wɛbɛ.

## Tála mpé
*  MoziloCMS
*  Wordpress
*  Drupal
Nzeté ya olive

**Nzeté ya olive** ezalí nzeté. Mbumba ya nzeté ya olive ezalí olive.

Nzeté ya olive etɔaka na mikili mya lombú Méditeranéa.
Félix Tshisekedi

**Félix Antoine Tshisekedi Tshilombo** azalaka moí ya politiki mpé Mokambi-Ekólo wa libosó Kongó-Kinsásá.

Azui bokonzi wuto 25 ya sanza ya yambo ya mobu nkoto mibale na zomi na libwa. 
(Bambula 3, Basanza 9 mpe Mikolo 26) 
Maponomi  : 30 ya sanza ya mibale ya 2018
mokambi ya mbulamatari : Bruno Tshibala, Sylvestre Ilunga mpe Jean-Michel Sama Lukonde.

Oyo azalaki liboso na ye : Joseph Kabila

## Mokambi ya bomoko ya afrika

6 ya sanza ya mibale ya 2021 - 5 ya sanza ya mibale ya 2022. 
(Basanza 11 mpe mikolo 30)
Oyo azalaki liboso na ye : Cyril Ramaphosa 
mokitani : Macky Sall

## Mokumbi UDPS

31 ya sanza ya misato ya 2018 - 28 ya sanza ya yambo ya 2019.
(Basanza 9 mpe mikolo 28) 
Maponomi : 31 ya sanza ya misato ya 2018.
Oyo azalaki liboso na ye : Étienne Tshisekedi
Mokitani : Jean-Marc Kabund (ya mwa mikolo)

## Ntoma ya Ekolo ya ndako ya nse ya kongo-kisasa

28 ya sanza ya zomi na moko ya 2011 - 18 ya sanza ya moyoba ya 2013.
(Mbula 1, Basanza 6 mpe mikolo 21) 
Maponomi : 28 ya sanza ya zomi na moko ya 2011.

## Bomoyi
✓ Félix Antoine Tshisekedi Tshilombo, abotami o mokɔlɔ 13 ya sanza ya motoba ya 1963 na Léopoldville (lelo Kinshasa), azali moto ya leta ya kongo-kisasa (RDC), mokonzi ya mboka banda sanza ya yambo ya 2019.

✓ Mwana ya mokambi mbulamatari ya kala Étienne Tshisekedi, aponami mokonzi ya Ekolo kongo ya demokrati na maponami ya mokonzi ya mboka na sanza ya zomi na mibale ya 2018. Atako ebimisaki ntembe mpo na bifundeli ya bokosi na maponami, oyo ezali politiki ya kimia ya bolekisi bokonzi ya yambo wuto lipanda ya mboka. Tshisekedi azalaki mokambi ya bomoko ya afrika kobanda sanza ya mibale ya 2021 kino sanza ya mibale ya 2022. 

✓ Félix Tshisekedi azali na libala mpe tata ya bana mitano. Akomaki Pantekote mpe mosangani ya Makita ya Nzambe na 2015 nsima ya kosangana na lingomba ya Philadelphia Mission Center mpe abatisamaki kaka na mobu wana.

## Kélasi
Tshisekedi asílisí tɛ́ kelasi na Bobɔngɔ́. Lipɔlɔ́mɛ lya *Institut des Carrières Commerciales* (ICC) na Bruxelles ezalí na lokutá.

## Lotómo ya bokonzi
* sánzá ya zómí na mɔkɔ 2011 : aponoki na palema.
* sánzá ya moko 2019 : aponoki na Mokonzi-ekolo na Kongo-Kinsasa.

## Etatólí
Naruhito

**Naruhito**  (徳仁, abótámi mokɔlɔ 23 ya sánzá ya míbalé ya 1960) azalaka mokonzi oyo abotamaki na Tokyo. 
Mokonzi wa ekólo (Amperɛrɛ) Zapɔ́ bandá 1 ya sánzá ya mítáno ya 2019.
Monte Águila, Shili

**Monte Águila** ezalí mbóka tǒ engumba ya Shili. 

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|

File:Bomberos monte aguila.jpg|

File:Img-estadio.jpg|

File:Entrada x yumbel.jpg|

File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|

File:Carros abandonados mte aguila.jpg|
LiveCode

**LiveCode** ezalí litámbuisi na bokeli bwa litámbuisi-mosálá (App) na Android, iOS, MacOS X, Windows, Linux mpé Unix. Ezalí litámbuisi-sɔ́mí (lisásɛ ezalí GPL) mpé .

Ndobélá ya bokomi bitámbuisi *LiveCode Script* ezalí komíkamba-elɔ́kɔ. Ndakisa ya ndobélá ya bokomi bitámbuisi:

```applescript
repeat ten times
    put "Hello world at" && the long time & return after field 1
    wait 1 second
  end repeat
```


## Búku
*  Lavieri, Edward. LiveCode Mobile Development HOTSHOT
*  Holgate, Colin. LiveCode Mobile Development Beginner's Guide
*  Schonewille, Mark. Programming LiveCode for the Real Beginner
*  Shafer, Dan. *Revolution: Software At The Speed Of Thought, Volume 1* (Runtime Revolution Ltd, 2003)
*  Wang, Wallace. Beginning Programming For Dummies, 4th Edition

## Tálá mpé
*  livecode.org (litámbuisi-sɔ́mí)
*  livecode.com (mombóngo)
Mokonzi

Mokonzi azali moto aponaki po na nzinga. Akoki kozala eloko, lisanga, sindika, to ekolo.

Mokonzi-ekolo akoki kozala aponaki moke to monene libota. Bokonzi na ye makasi to mabe na mboka mosusu.

Na Kongó-Kinsásá, Mokonzi-ekolo aponaki na mbúla ya bokóli mpɔ ya mapɔnɔmi.
Voice of America

**Voice of America** (VOA, *Loláká la Ameríka*) ezalí mabongisi ya monene koleka na Lisangá lya Ameríka, multimedia, mpo na kopesa sango. Epesaka sango na na nkota biyike, koleka motango ya 45, na bisika biye bizangi to bizali kaka na ndambo ya ba media ya nsomi. Ekelama na 1942. VOA emipesa na kosakola sango na mayele mpo ete bato bayeba. Esalaka na bonsomi nyonso mpe elobaka bosolo. VOA ezuwaka mosolo na yango na bafuti mpako mpo ezala kati na Agence ya Ameríka mpo na media ya mokili mobimba (U.S. Agency for Global Media).

Etinda mpe bonsomi ya VOA bipesameli na mibeko maye mibatelaka ba bapanzi sango ya VOA na bopusi (influence), mbamba (pression) to kozongisela mabe ya bakonzi ya gouvernement to ya baye ya politiki.

## Mokanda likonzi ya Loláká la Ameríka

Na 1976, président Gerald R. Ford atiyaki manzaka na Charte (mokanda likonzi) ya VOA moye molobi:

# VOA ekozala ntango nyonso liziba ya sango bato bakotiyela motema mpe ya bakondima. VOA ekozala sembo, ya katikati (objectif) mpe ya mayele.
# VOA ekolakisa Amerika, kaka ngambo moko te ya société, mpe ekopesa bongo projection ya ngambo nyonso mpe oyo bato bakoyeba, ya makanisi ya motuya ya Amerika mpe ya ba institutions.
# VOA ekotalisa mibeko to poliki ya Etats-Unis na polele nyonso mpe na ndenge ya elonga, mpe ekolakisa masolo mpe maloba ya ba thèses politiques na ndenge ya bokolo.

## 
Na 1994, Congrès ya Etats-Unis endimaki *International Broadcasting Act*. Mobeko moye mosengi mpe ete mosala ya ba banzi sango ya VOA ezala ya kilo ekondimisama, ya solo, ya katikati, ya mayele, etali ngambo nyonso mpe ekominisa bokeseni ya culture mpe société ya Amerika.

Na 2016, Congrès esakolaki lisusu na *National Defense Authorization Act* ete mosala ya kozuwa mpe ya kopesa sango mosengeli kokoba kozala ya bonsomi mpe ya bokatikati.

Mokolo na mokolo, bapanzi sango ya VOA basalaka mosala makasi mpo na kopesa ndakisa ya press libre na mokili.
Liloba lya Nzámbe

**Liloba lya Nzámbe** ezalí Biblíya katolike. Bazalí Bondeko bwa kala mpé o Bondeko bwa sika.

## Tála mpé
### App na Ebengeli
*  Biblíya "Liloba lya Nzámbe" na ebengeli ya sika
*  Kotíya app ''Liloba lya Nzámbe'' na ebengeli (fílime)

### Búku
*  Biblíya "Liloba lya Nzámbe". Verbum Bible, 1987, 2014: Limete.
Kotava

**Kotava** ezali lokótá malobami na bato ya bikolo ebele.

### Ekélami
Kotava ekélami epayi ya Staren Fetcey o mobu 1978.

*Kotava, lokóta na bato nyónso* : Lisanga na kotava ejalisami na ndengue ya komona malamu, mpo na bato nyónso.

Yango ejali kokola mpe ejali pete mpo na koyékola, mpe kosalela.

## Afabɛ́
### [[Moleli|Mileli]]

### [[Molelisi|Milelisi]]

## Ndakisa ya maloba

## Tála mpé
* Site ya interneti na kotava

## Nkásá o libándá
* Kotava-lingála bikólóngó
Zaiko Langa Langa

**Zaïko Langa Langa** ezalí etuluku ya miziki ya ekólo Kongo ya Demokratiki, esalemá na 1969.

Ba musiciens ya lokumu ebele babandaki kuna, lokola Papa Wemba, Pépé Felly, Evoloko Jocker, Jossart N'Yoka Longo na Bimi Ombalé. Ba groupes misusu ebele ebimaki na formation oyo, mingi na mua succès, neti Isifi Lokole, Yoka Lokole na Viva La Musica. Ba garder style, rythme funk caractéristique ya nouvelle génération ya rumba congolaise.
Loya

**Loya** ezalí sánzá tée eyenga ya Mbótama.

## Nzémbo ya Loya

## Tálá mpé
* Nzémbo ya Loya

### Búku
* 

### Nkásá o libándá
*
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** ezalí engumba ya Bulgaria. Ezalakí mbóka-mokonzi ya Bulgaria ya 1185 téé 1393.


SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
Panorama - panoramio (195).jpg|
Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Town Gallery.JPG|
Yésu, ndeko na bolingo

***Yesu ndeko na bolingo*** ezalí nzémbo ya kokumisa ya bamisíoni.



### Maloba
Yésu, ndeko na bolingo,

Yɔ́ olingi ngai míngi,

Yɔ́ okúfelákí ngai,

Otálísákí ngai nzéla.

*Mondimó (2x):*

Ngai na lingi  Nkóló Yésu,

Aleluya na Yésu!

Yésu yɔ́ malámu míngi,

Opésákí ngai bomɔi,

Ekozala mpé na sékô,

Bomɔi ekosíla tɛ́.

*Mondimó (2x)*

Atá bato bakobóya yɔ́

Bakolinga Satána,

Yɔ olingí bato nyɔ́nsɔ

Okobóya mɔ́kɔ tɛ́

*Mondimó (2x)*
Nzámbe na nkɛ́mbɔ, Nzámbe na nguyá

***Nzámbe na nkɛ́mbɔ, Nzámbe na nguyá*** (*Dieu tout-puissant, que tu es grand* o lifalansé, *How Great Thou Art* o lingɛlɛ́sa) ezalí nzémbo ya kokumisa ya bamisíoni.
Mái ma lobwakú (motíma)

**Mái ma lobwakú** (tǒ *Landwasser* na alémani) ezalí motíma na Etúká ya Mbwé na Swisi.

Ezalí na mbóka Davos téé motíma Albula. Bazalí gbagba  ya nzelá-masíni motóbá.

## Tálá mpé
* Gbagba ya Mái ma lobwakú
Gbagba ya Mái ma lobwakú

**Gbagba ya Mái ma lobwakú** ezalí gbagba ya nzelá-masíni mɔnɛ́nɛ́ na likoló na motíma Mái ma lobwakú na Etúká ya Mbwé na Swisi.

* bolaí: 136m
* bosándá: 65m
* botongi: 1902
* lisangó lya mokili mobimba lya LNZEBISO

## Ilingi

Fichier:CH Landwasser 1.jpg|Panoramawagen des Glacier Express bei der Einfahrt in den Landwassertunnel
Fichier:Landwasserviadukt Zug.JPG|Ansicht von der Strasse her
Fichier:Landwasserviadukt, aerial photography from northeast 2.jpg|Ansicht von Nordosten her
Fichier:Landwasser und Landwasserviadukt (2011).jpg|Landwasser und Landwasserviadukt (2011)
Fichier:Albula-Landwasser.jpg|Blick aus dem Zug auf Viadukt & Tunneleinfahrt (Sommer 2016)
Lingómbá lya Botángísí Nzebi mpé Liyébi lya Bikólo Bínsɔ

**Lingómbá lya Botángísí Nzebi mpé Liyébi lya Bikólo Bínsɔ** (LNZEBISO tǒ UNESCO na lingɛlɛ́sa) ezalí ........…
Nzémbo ya Loya (lístɛ)

Tálá ekakoli nzémbo ya Loya.

__NOTOC__ 

## T
* Tolelí Mesiya Yaka 

## Y
* Yaka 
* Yaka o mitéma 
* Yaka Tokozila yɔ̌ 
* Yaka Yaka Emanuel
* Yaka Yezu 

## Tálá mpé
* Les Chants pour les Temps d’Avent (LOYA) et de Noël (MBOTAMA)
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ (lístɛ)
Sántu Molisi

## Sántu
* Sántu Molisi (sántu), martíru ya Mbwaku, Swisi

## Mbóka
* Sántu Molisi (Etúká ya Mbwé) mbóka na kanton Etúká ya Mbwé na Swisi
* Sántu Molisi (Mbwaku) mbóka na kanton Mbwaku na Swisi
Sántu Molisi (Mbwaku)

Sántu Molisi (*Saint-Maurice na* falansé) ezalí mbóka na Kanton ya Mbwaku na Swisi.

*Ndáko ya babé Sántu Molisi* ezalí na Sántu Molisi. Ezalí ndáko ya babé kobanda o 515.


St-Maurice-Schloss.jpg|Das Schloss Saint-Maurice
Stmaurice sprungli 1782.JPG|Histor. Zeichnung desselben Schlosses, 1782
St-Maurice-Kirche.jpg|Ndáko ya nzámbe St. Sigismond
St-Maurice-Kapelle.jpg|Ndáko ya nzámbe Notre-Dame du Scex
St-Maurice-Strasse.jpg|Nzelá Sántu Falaswa
Ndáko ya babé

**Ndáko ya babé** ezalí ndáko tǒ lingómbá ya basa ́leli ba Nzámbé eyángélámí na abé.

## Tálá mpé
* Kuvá
* Monasitɛ́lɛ
Kuvá

**Kuvá** ezalí ndáko ya bato baye bamípésí na mosálá mwa Nzámbe (basángó, banyangó, bamófulɛ́lɛ).
Yango ekoki kozala na katikati ya mboka.
## Tálá mpé

* Monasitɛ́lɛ
* Ndáko ya babé
H.F. Diané

** Hassan « H.F. Diané » Fodé Diané Loukakou** azalí azalí mokomi mwa lisoló ya Kongó-Brazzaville.

## Bomɔyi
H.F. Diané abótámá na Brazzaville o mokɔlɔ ya 28 sánzá ya zómí 1988. Azalí ndeko wa mosani wa ndembo Romelu Menama Lukaku.

## Makomi
Makomi ya H.F. Diané ezalí na makota able.

### Masoló
* 2015: *Le Jazzman du Misanthrope*, Kindle.
* 2015: *Le Chasseur de Songes*, Kindle.

### Mikanda pona bana
# *Abradacactus*. Sète : FLAM, 36 p.  
# *Glouton d'or*. Sète : FLAM, 36 p.  
# *Perce-neige*. Sète : FLAM, 36 p.  
# *Campalune*. Sète : FLAM, 36 p.  
# *Bavardahlia*. Sète : FLAM, 36 p. 
# *Mugaie*. Sète : FLAM, 36 p. 
# *Frissonlit*. Sète : FLAM, 36 p. 
# *Potironchon*. Sète : FLAM, 36 p. 
# *Nama*. Sète : FLAM, 36 p. 
# *Dododendron*. Sète : FLAM, 36 p. 

## Mazíta o libándá
* Site officiel de l'auteur
* Wiki Les Floraflées
* Steve Rivière, interview avec H.F. Diané : « Si l’écriture ne prenait pas une telle place dans ma vie, j’aurais été jazzman », http://www.hautcourant.com, 25 novembre 2016
* Interview sur Radio Aviva, lors de la 32 Comédie du livre de Montpellier
* « H.F.DIANE, la jeunesse de la plume », ''The link fwi'', 11 juillet 2017
* Frédéric Mayet, « H.F. Diané crée un monde peuplé de fées et de fleurs », ''Midi libre'', 23 mars 2016
*Les Florafées : L'univers enchanteur de Diané Loukakou
Placide Jr

**Placide Jr** azalí moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 1 sánzá ya zomi o Madrid. O 2019 asáli lingómbá na yé Bakolo Génération International.

## Palaki

# 1 Rois 2:3 (2021)

#### Nzémbo

# Sans Issue

## Ntína
Bokungu (eténi)

**Eténi ya Bokungu** ezali móko ya eténi óyo ezali na káti ya etúká ya Tshuapa na Ekólo Kongó-Kinsásá.

Eténi ya Bokungu ezali móko ya eténi óyo ezali na kai ya etúká ya Tshuapa na ekólo Kongó-Kinsásá.

## Esika na yangó.
Ezalaka na katikati ya etuka ya Tshuapa, na ɛsti ya teritware-mokonzi ya Boende.

## Sité
Ezali na sité káka móko óyo ezali na bato pɛnɛ na 80 000, nkombo na yangó káka Bokungu mpé ezali na bapesi-toli-bakambi nsambo. 

## Bokonzi
Eténi ya Bokungu ezali na bokonzi mínei ná sheferi móko: 

* Bokonzi ya Loombo: 6 groupements de Mbóka 70
* Bokonzi ya Luando: 3 groupements de Mbóka 51
** groupement de Lofoma, Mbóka 12, dont: Bompongo, Nongo Mbelo, engumba ya Bosoliongo, mission catholique Yemo
** groupement de Biambe, Mbóka 14
** groupement de Nkombe (le plus vaste)
* Bokonzi ya Luay: 6 groupements de Mbóka 132
* Bokonzi ya Nkole: 4 groupements de Mbóka 42
Eténi ya Bokungu ezalí na bokonzi 4 mpé sheferi moko:

* **Bokonzi ya [[Lolaka (grupema)|Lolaka]]** : grupema 6 mpô na mbóka 66.
* **Bokonzi ya [[Loombo]]**: grupema 6 mpo na mbóka 70.
* **Bokonzi ya [[Luando (grupema)|Luando]]** : grupema  3 mpô na mbóka 51.

nongo mbelo, engumba ya bosoliongo, mission catholique Yemo

* groupement de Biambe, mbóka 14
* groupement de Nkombe (le plus vaste)

• *grupema ya Biambe*, mbóka 14

• *grupema ya Nkombe (*grupema oyo eleki monene) 

* **Bokonzi ya [[Luay (grupema)|Luay]]** : grupema 6 mpo na mbóka 132.
* **Bokonzi ya [[Nkole (grupema)|Nkole]]** : grupema 4 mpo na mbóka 42.

## Bato
Bokoli ya bato na Bokungu

## Références
Léonie Abo

**Wassis Hortense Léonie Abo**, ayebami mingi na kombo ya **Léonie Abo**. Abótámí o Congo-Kinshasa na mbula 1945.

Azali moto oyo alakisaki makambo mingi oyo ezalaki ko salema na tango ya boumbu ya moto moindo.
Maguy Kabamba

**Maguy** (Margaret) **Rashidi Kabamba** (Abótámí o o mokɔlɔ 3 ya sánzá ya 8 o mbula ya 1960) azali mokomi ya lisolo na falansé na mboka ya  Républika démocratika ya Kongo.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Mikandá
Bokungu (teritware ya)

**Teritware ya Bokungu** ezali moko ya bateritware ya etuká ya Tshuapa na ékolo Kongó-Kinsásá. 

## Esika ezali
Ezali na katikati ya etuká ya Tshuapa, na  ɛsti ya teritware-mokonzi ya Boende. 

## Sité
Teritware ya Bokungu ezali na sité moko oyo ezali na nkombo kaka ya Bokungu. Ezali na bapesi-toli 7  mpe na bato pene na 80 000.

## Basɛktɛrɛ
Teritware ya Bokungu ekabolami na basɛktɛrɛ minei mpe sheferi moko:

* Sɛktɛrɛ ya Lolaka : grupema 6 mpo na mboka 66
* Sɛktɛrɛ ya Loombo : grupema 6 mpo na mboka 70
* Sɛktɛrɛ ya Luay : grupema 6 mpo na mboka 132.
* Sɛktɛrɛ ya Luando: grupema 3 mpo na mboka 51
* 
* Sheferi ya Nkole : grupema 4 mpo na mboka 42. 
* Secteur de Loombo
*  
* Secteur de Luando : 3 groupements de 51 villages
** groupement de Lofoma,12 villages dont: bompongo, nongo mbelo, ville de bosoliongo, mission catholique Yemo
** groupement de Biambe, 14 villages
** groupement de Nkombe (le plus vaste)
* Secteur de Luay : 6 groupements de 132 villages
* Chefferie de Nkole : 4 groupements de 42 villages

## Makambo etali bato
**Bokoli ya bato na mboka**

• **1994**: 170 442

• **2004**: 167 963

## Mitindami
Bokɔnɔ́ bwa Sika 2019 Vilúsu Kolóná

**Bokɔnɔ́ bwa Sika 2019 Vilúsu Kolóná (CoVID-2019)** ezali bokɔnɔ́ bwa mpéma. Yangó ewútaka na vilúsu kolóná. Kopalangan ya bokɔnɔ́ bwa CoVID-19 ebandákí na engumba Wuhan na Shina mpé ezali kopanzana na ba mbóka misúsu wuta ebandí.

## Bilembo mpé Bimonisami ya Minene
Bilembo (fɛ́fɛlɛ, kɔsúkɔsú, mpási ya kompéma) ebandaka na mikóló 2 kinó 14 síma ya kozwa bokɔnɔ́/vilúsu. Makɔnɔ́ óyo eyebani ezali na bokeseni ya moke tǒ ebelé. Bokɔnɔ́ ya makasi ekokí komɛma bokɔnɔ́ ya mpéma (pneumonia), bokɔnɔ́ bwa mombuka (*insufficance rénale*), mpé na liwâ.
 
Benga monganga na yɔ̌ sɔ́kí ozalí na bilembo wana. Yebisa yé sɔ́kí okendaki mobembo mpe sɔ́kí okutanaki na moto óyo azwe bokɔnɔ́ óyo. Benga lopitalo LIBOSO okoma sɔ́kí ozalí na bosenga ya mónganga.

## Kopengolama ya CoVID-19

Sokola maboko na yɔ̌ na sabúni mpé na mái. Esengeli mpé kosokola maboko na yɔ̌ ata 20 sekondi. Salela kísi ya ba microbes óyo ezali ata na
60% ya alcool sɔ́kí sabúni na mái ezalí tɛ́. Esengeli obenga monganga na yɔ̌ sɔ́kí ozalí na bilembo óyo etangami na likoló.

Lisálisi ya solo solo ezalí tɛ́ pona CoVID-19.

## Tála mpé
* Litálisi PDF
* https://translationcommons.org/impact/covid19/?uid=lin-000