open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trésor Mputu Mabi Kulila

**Trésor  Mabi Kulila** abótámi mokɔlɔ ya zomi na sanza ya zomi na mibale omobu ya nkoto moko na nkama libwa na ntuku mwambe na mitano (10 décembre 1985) na Kinsásá azalí mosani wa motópi wa mokili mobimba wa Kongó-Kinsásá, atikaki kobeta na ba léopards na Nkóto mibale na zomi na mitano (2015) sikoyo azalí ó nsé ya kɔntalá na lingómbá ya Angola Kaburscorp.

## Mangómbá ma motópi
*  (mwǎna)  Jac Trésor FC
*  2002–2004 Kin City FC
*  2004–2013 Tout Puissant Mazembe Englebert
*  2014–     Kabuscorp FC do Palanca	

## Ekípi ya ekólo
*  2004–	 Kongó-Kinsásá
Isidore Ndaywel è Nziem

**Isidore Ndaywel è Nziem** (7 sánzá ya míbalé 1944) azalí molobeli mpé mosapoli wa Kongó-Kinsásá.  

## Mayé Asala
Isidore Ndaywel è Nziem abótama na Ipamu o kati ya etúká ya Bándundú na mokɔlɔ mwa 7 febwáli 1944. Akomá babúku ebelé na maye matálí masapo ya mbóka ya Kongó-Kinsásá

Na mikɔlɔ óyo etangémí, azalí mokónzi ya *Société des historiens congolais*.  

Atangísá na Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi, na Bobɔngɔ́ Marien Ngouabi, mpé na óyo ya Bobɔngɔ́ bwa Laval na Kanadá.

## Kelasi na bipayi atanga
 
Isidore Ndaywel è Nziem atangá na Bobɔngɔ́ bwa Sorbonne (Pari) na Falansia, bisíká akómá dokotolo wa makambo etálí masapo. 

O mobú mwa 1976, azaláká SOHIZA (Société des Historiens Zairois) na basapoli basúsu ba Kongó-Kinsásá neti  Zacharie Tshimanga wa Tshibangu.

## Makomí

### Búku
* «Mokolo mwa Congo, Uta ebandeli kino lelo», Wavre, Mols/Le Cri
* «La société zaïroise dans le miroir de son discours religieux (1990-1993)», Bruxelles, CEDAF, 1993.
* «Histoire du Zaïre : de l’héritage ancien à l’âge contemporain» Louvain-la-Neuve, Duculot, 1997.
* «Du Congo des rébellions au Zaïre des pillages», in: Cahiers d'études africaines, vol. 38, cahier 150/152, Disciplines et déchirures : les formes de la violence (1998), p. 417-439, publié par EHESS, 1983.
* «Histoire générale du Congo : de l’héritage ancien à la République démocratique» Paris, Bruxelles, De Boeck & Larcier – Département Duculot, 1998
* «Nouvelle histoire du Congo», Bruxelles, le Cri, 2009, 744 p.

## Tála mpé
Bato

**Bato** bazalí bato bafándí ó mbóka yɔ́kɔ́, balobaka lokóta lɔ́kɔ́ mpé bazalí na bonkɔ́kɔ bɔ́kɔ́.
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba

**Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba** (28 yúni 1948) azalí mosapoli wa Kongó-Kinsásá.

## Mayé asála
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba abótámá na 28 yúni 1948 Nkamba-Oswe na etúká ya Kasai ya Monyɛlɛ.

Azalí mwǎna wa Mekunyo Ntshedi Fabien na Nyamwetshi Iyonga Sala.

Azalí mokomi wa yambo óyo akomá búku ya lisapo na makambo ya mikóló na mibú ya Kongó-Kinsásá. Búku mwangó mokomámákí na 1989, nkombo na yango ezalí *Chronologie générale de l’histoire du Zaire : des origines à 1988* na lokóta ya falansé.

## Kelási na bipayi atanga
Émile Mandjumba atangákí kélasi na yé mobimba na Kongo-Kinsásá. Kelási na yé ebandí na etúká ya Katanga epayi ya bamissioni.

Na mobú mwa 1976, azwaka Licence ya Masapo na Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi, nsima atangáká na Bobɔngɔ́ bwa Kinsásá

### Búku
* «Chronologie générale de l'Histoire du Zaïre (Des origines à 1988)» Editions CRP, Kinshasa,1989

## Makomí misusu
* 'Monographie économique et sociale du territoire d'Albertville (1933-1959)' Edition UNAZA université nationale du Zaïre, Campus de Lubumbashi, Faculté des Lettres, Département d'Histoire, Lubumbashi, 1976 
* 'L'agriculture africaine dans la zone de Kalemie : (1933 - 1959) ; la politique, les formes d'organisation et les résultats ' dans Cahiers économiques et sociaux ; 22.1984, 3, 314-346, Kinshasa 
* 'L'agriculture africaine dans la zone de Kalemie (territoire d'Albertville) de 1933 à 1952' dans Revue canadienne d'études du développement ; 9.1988, 2, 219-233
Mobú

**Mbúla** tǒ **mobú** bazalí
* eleko ya sánzá zómi na míbalé.
* mbúla ya mbótámá, mobú mwa mbótámá.
Mótuka

**Mótuka** ezalí ekúmbele na motɛ́lɛ mpé ekosálisa mpɔ̂ na bomɛmi moto to libótá na nzelá eléngɛ́lámí mpɔ̂ ya yangó.
Bobɔ́ngɔ bwa Lubumbashi

**Bobɔ́ngɔ bwa Lubumbashi** na lokóta ya Falansé *Université de Lubumbashi* (Unilu) ezali  okati ya engumba ya Lubumbashi na Etúká ya Katanga. Ezali okati ya lisanga ya bobɔngɔ́ bwa Kongo-Kinshasa oyo ebengami na Falansé *Université nationale du Congo*.

Kélasi mitangama na lokóta ya Falansé.

Uta Sanza na mobu ya desembe 2015 Gilbert Kishiba Fitula nde mokonzi ya Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi.

## Lisapo ya Ekelami nango

Bobongo ya Lubumbashi ekelama na mobu ya 1956 o tango Mboka ya Kongo-Kinsasa ezalaka na ma boko ya Belezi. kombo nango ya yambo Ezalaka "Université officielle du Congo et du Rwanda-Urundi" 

## Biteni ya Boyébi
Bobongo ya Lubumbashi ezali na biteni ya boyébi Zomi na mitano:
* Eteni ya Boyébi Letele
* Eteni ya Boyébi Masapo
* Eteni ya Boyébi Mibéko
* Eteni ya Boyébi Politiki na mambi ya Bigumbà
* Eteni ya Boyébi Bonganga
* Eteni ya Boyébi Mutu
* Eteni ya Boyébi Mambi ya Farmasi
* Eteni ya Boyébi Shimi

## Bisanga ya Mituna na Boluki
*CERPHA na Falansé "Centre d'études et de recherches en philosophie africaine"
*CERDAC na Falansé "Centre d'études et de recherches documentaires sur l'Afrique centrale"
*CELA na Falansé "Centre d'études des littératures africaines"
*CEPAC na Falansé "Centre d'études politiques en Afrique centrale"

## Bayékoli ya Kala mpe ya bwania
Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba, Mokomi mwa yambo ya buku

## Bakambi ya kala mpe ya bwania
Isidore Ndaywel è Nziem oyo azalaka mokéli na mokonzi ya CERDAC na SOHIZA na mibu mwa 1970.

## Makomi
**Búku**
*

**Makasa ya boyébi**
* Recherches linguistiques et littéraires (Revue du CRELLE)
* Mitunda
* Les Cahiers philosophiques africains
* Likundoli
* Études d'histoires africaines
* Les Cahiers congolais d'études politiques et sociales
* Les Annales de la faculté polytechnique
* Les Annales de la faculté de droit
* Les Annales de la faculté des sciences
* Les Annales de la faculté de médecine vétérinaire
* Lubumbashi médical
* Sid'Excellence, revue du Centre d'excellence de prise en charge du VIH/SIDA
## O libanda
*  Site officiel
*  Catalogue des bibliothèques universitaires UNILU
## Makomi ya miké
Edema Atibakwa Baboya

**Jean-Baudouin  Atibakwa Baboya**( - 1 Máyí 2007) azalaka molobeli wa Kongó-Kinsásá.

## Maye asala
Edema azalaka molobeli ya mambi ya lokóta ya lingála. Akoma mpé ba búku na ba bago na lokótá ya lingála.

## Kélasi na bisika atanga
Atanga na mbóka ya Falansia bisika asilisaki kokoma nyangó ya Boyébi ya Mambi ya Lokóta na mobú mwa 1998.

Etuna nayé  ezalaka na falansé "Etude lexico-sémantique des particularismes français du Zaïre"  esalamaki na bokambí ya molakisi Mary-Annick Morel ya bobongo bwa Pari 3

## Bowéyi
Edema akufaki na Ottawa okati ya mbóka ya Kanadá na mobú mwa  1 Máyí 2007.

## Makomi
### Búku
*DIKI-KIDIRI, M., A. EDEMA et C. CHANARD (éds.). Cahiers du Rifal. Le traitement informatique des langues africaines, (vol 23) Agence de la francophonie / communauté française de Belgique, 2003, 102 p. 
*EDEMA, A. L'orthographe des langues de la République démocratique du congo: entre usages et norme. Cahiers du Rifal, 2003, n° 23, p. 76-83. 
* A. EDEMA. Les langues africaines sur la toile. Cahiers du Rifal, 2003, n° 23, p. 5-32. 
*EDEMA, A. L'importance des données de l'ethnoscience pour une terminologie culturelle intégrée. in A. Clas, H. Awaiss et J. Hardane, L'éloge de la différence: la voix de l'autre: AUPELF-UREF, Actualité francophone, Universités francophones, 2001, p. 329-344. 
*EDEMA, A. Glottoculture et glottophagie en République démocratique du Congo. Mémoires de la Société Linguistique de Paris, 2000, n° VII (Nouvelle Série), vol. Les langues en danger, p. 57-77. 
*EDEMA, A. Terminologie européenne et terminologie africaine: éléments de comparaison. Terminologies nouvelles, 2000, n° 21, vol. Terminologie et diversité culturelle, p. 32-38. 

### Makasa
* Edema, Atibakwa Baboya « Des lexiques en langues africaines (sängö, wolof, lingála) pour l'utilisateur de l'ordinateur », Meta, vol. 42,  n° 1, 1997, p. 94-109.

## Notes et références
Vivaldi (litámbwisi-bolúki)

**Vivaldi** ezalí litámbwisi-bolúki. Ezalí na Microsoft Windows, OS X mpé Linux (b.n.b. Ubuntu tǒ FreeBSD). Ezalí na lokóta falansé. 

## Tála mpé
*  www.vivaldi.net/
Bobɔ́ngɔ bwa Kisangani

**Bobɔngɔ́ bwa Kisangani** na lokóta ya Falansé *Université de Kisangani* (Unikis) ezali  okati ya engumba ya Kisangani na Etúká ya Etúká ya Monyɛlɛ. Ezali okati ya lisanga ya bobɔngɔ́ bwa Kongo-Kinshasa óyo ebengami na Falansé *Université nationale du Congo*.

Kélasi mitangamakà na lokóta ya Falansé.

## Lisapo ya Ekelami nango
Bobɔngɔ́ bwa Kisangani ebiangamaka libosó "Univerisité Libre du Congo" na mokelami na yango o mobu ya 1963. Ekelamaka epayi ya ba Misíoni, na sima mwa mikolo ekomaka Université nationale du Zaïre (UNAZA), Campus de Kisangani (1971-1981).

Uta 1981, ekoma *Université de Kisangani*, na lingala *Bobɔngɔ́ bwa Kisangani*.

## Biteni ya Boyébi
Bobɔngɔ́ bwa Lubumbashi ezali na biténi ya boyébi zómi na mitáno:
* Eteni ya Boyébi Letele na Masapo
* Eteni ya Boyébi Mibéko
* Eteni ya Boyébi Politiki na mambi ya Bigumbà
* Eteni ya Boyébi Bonganga 
* Eteni ya Boyébi Boyangéli na Politiki
* Eteni ya Boyébi Bokambi
* Eteni ya Boyébi mambi
* Eteni ya Boyébi 

## Lisanga ya Mituna na Bolùki
*CRIDE na Falansé "Centre de recherche interdisciplinaire pour le développement"

## Bakonzi Uta Bofungwémi
*Dr Robert James Decker (1963 - 1965)
*Rév. Dr Mel Loewen (1966 - 1967)
*Rév. Dr Ben Hobgood (1967 - 1970)
*Pr TSHIBANGU TSHISHIKU, recteur plénipotentiaire (1971 - 1981)
*Pr KOLI ELOMBE, vice-recteur (1971 - 1973)
*Pr ELUNGU Pene ELUNGU, vice-recteur (1973 - 1977)
*Pr DIAWAKU dia NSEYILA, vice-recteur (1977 - 1979)
*Pr BAMWISHO MIHIA (1983 - 1986)
*Pr MWABILA MALELA (1986 - 1993)
*Pr LOFO LIANDE (1993 - 1997)
*Pr LUKOBA CHABALA (1997 - 1999)
*Pr ABIBI AZAPANE MANGO (1999 - 2001)
*Pr LABAMA LOKWA (2001 - 2005)
*Pr NGBONDA DAULY (2005 - 2010)
*Faustin Toengaho Lokundo (2010 - 2019)
*Pr Benoît Dedh'a Djailo (2019 - 2022)
*Jean-Faustin Bongilo Boendy (2022 - lelo)

## Bayékoli ya Kala mpe ya bwania
* Augustin OSUMAKA, Mokonzi ya Engumba ya Kisangani
* Faustin TOENGAHO, Mokonzi ya Bobongo ya Kisangani
* Lola KISANGA, 

## Bakambi ya kala mpe ya bwania
*Zacharie Tshimanga Wa Tshibangu: oyo azalaka mokéli na mokonzi ya mibalé na SOHIZA
*Benoît Verhaegen: Molakisi mpé Mosapoli ya Mboka Beljika
*Alphonse Maindo: molakisi ya politiki

## Makomi
**Búku**
*

**Makasa ya boyébi**
* "Les cahiers du CRIDE"

## Etaléli Mosusu

## O libanda
*  https://web.archive.org/web/20120731022907/http://www.unikis.ac.cd/
## Makomi ya miké
Edmund Dene Morel

**Edmund Dene **, na bopéto **Georges Edmond Pierre Achille Morel de Ville** (10 yúli 1873 - 12 novɛ́mbɛ 1924) azalaka mopanzí sango, mokomi.

## Mayé Asala
Edmund Dene Morel abundela miniololo na bohumbu óyo ba belezi ba monisaka ba Kongolé na tángo ya bokonzi ya Léopold II.

Etumba yangó ebandaka na George Washington Williams.

## Bowéyi
Edmund Dene Morel akufaka na Bokono ya motéma o mokolo ya 12 novɛ́mbɛ 1924 na Engumba ya Devon (Ingɛlandi).

## Makomi
### Búku
*  E. D. Morel’s History of the Congo Reform Movement, Londres, Oxford University Press,? 1969, 289 p..

*  *Affairs of West Africa*. 1902.
*  *Red rubber : the story of the rubber slave trade flourishing on the Congo in the year of grace 1906*, 213 S., ISBN 0-8371-1161-7
*  *The black man's burden. The white man in Africa from the fifteenth century to World War I*, E. D. Morel. Repr. ed. 1920

## O libanda

## Mitúya mya miké
Serge Diantantu

**Serge Diantantu** (04 máyí 1960 - 4 yúni 2022) azali moyémi ya ekolo ya  Kongó-Kinsásá.

## Mayé Asala
**Serge Diantantu** abotama o mokolo ya 04 máyí 1960 na Mbanza-Ngungu,etuka ya Bas-Congo.
## Kélasi
Serge Diantantu Abanda kélasi nayé ya miké na Kisásá. Na mbula ya 1981, Akendaka Na mboka ya Fransia pona kosilila Kélasi nayé. 
## Lolenge nayé ya ko yéma
Lolenge ya ko yéma ya serge Diantantu ebangami "Mindélô". 
Ye moko apesa yango kombo wana na biyemi nayé. 
## Buku
### Buku ya Biyémi
*Attention Sida. Sarcelles, Paris Exotic, 1994 (Les aventures de Mara). Épuisé.
* Simon Kimbangu. 1, La voix du peuple opprimé mort au bout de 30 années de prison. Amfreville-la-Mivoie, Mandala, 2002. Épuisé.
* Simon Kimbangu. 2, Le triomphe par la non-violence. Amfreville-la-Mivoie, Mandala, 2004. Épuisé.
* Il fut un jour à Gorée : L'esclavage raconté à nos enfants. Texte de Joseph N'Diaye. Neuilly-sur-Seine, M. Lafon, 2006.
* L'Amour sous les palmiers. Amfreville-la-Mivoie, Mandala, 2006.
* La Petite Djily et Mère Mamou. Lucé, Diantantu Éditions, 2008.
* Femme noire, je te salue. Lucé, Diantantu Éditions, 2008.
* Simon Kimbangu. 3, Lipanda dia Zole, la Liberté à jamais. Amfreville-la-Mivoie, Mandala, 2010.
* Mémoire de l’esclavage : Bulambemba. Le Lamentin, Caraïbéditions, 2010.
* Serge Diantantu "Mémoire de l'esclavage" Editions Caraibeditions, Mai 2015

## Mpète na Makumisi
* 2008: Ekumisi ya engumba ya Lyon
* 2010-2013: Azali na Buku ya batu muindo ya bwania o Mboka ya Fransia
* 2013: Ekumisi ya "FETKANN de la Jeunesse"

## O libanda ya Awa
* https://web.archive.org/web/20160610232311/http://www.serge-diantantu.com/accueil1_m.html
## Mituya ya miké
Hallain Paluku

**Hallain Paluku** 9 yúli 1977 azalí moyémi ya ekolo ya Kongó-Kinsásá.

## Mayé Asala
Hallain Paluku abotama o mokolo ya 9 yúli 1977 na Kinsásá. Azalí mokéli na biyémi ya "Bana Boul", abanda mosala yango na toli ya bayémi neti Barly Baruti na Thembo Kash.

## Kélasi
Hallain Paluku Atanga kélasi nayé na kisasa liboso ya kokende ko vanda na mboka ya Beljika.

## Búku
### Buku ya Biyémi
* *Missy*  (2006) aux éditions La Boîte à bulles (avec Benoit Rivière et Svart).
* *Rugbill*  (2007) aux éditions Carabas.
* *Mes 18 ans, parlons-en !*  (2009) aux éditions Joker éditions.

## O libanda ya Awa
* Hallain Paluku

## Mituya ya miké
SOHIZA

**SOHIZA** ezalaka *Lisanga ya Basapoli ya Zaïre* (Kongo-Kinsásá). Na lokota lya Falansé elingaka ko loba *Société des Historiens Zairois*
O mokolo ya lelo, SOHIZA ezalaka lisusu tɛ̂. Ekoma na kombo mosusu "Société des Historiens Congolais".

## Ekelami
SOHIZA Akelamaka tango basapoli nionso ya Kongo-kisasa ya yambo na Lubumbashi o Mokolo ya 16 fébwali 1974. Na bayé bazalaka o mokolo yango tokoki kotanga Isidore Ndaywel è Nziem oyo azalaka molakisi na bobongo ya Lubumbashi mpé Zacharie Tshimanga Wa Tshibangu ya Institut supérieur Pédagogique ya Bukavu.

## Bakonzi Na Bakambi
Mokonzi ya SOHIZA na Bokélami na yango ezalaka Isidore Ndaywel è Nziem. Mokonzi ya Mibale ezalaka Zacharie Tshimanga Wa Tshibangu.

## Makomi
### Buku
# **Émile Mandjumba Mwanyini-Mbomba** «Chronologie générale de l'Histoire du Zaïre (Des origines à 1988)» Editions CRP, Kinshasa,1989 
# **Isidore Ndaywel è Nziem** «Histoire générale du Congo : de l’héritage ancien à la République démocratique» Paris, Bruxelles, De Boeck & Larcier – Département Duculot, 1998

## O libanda ya awa

## Mituya ya miké
Mwana Lesa

**Mwána Lesa** (nkómbó ya mbótama **Tomo ** ? 1896- ? 1926) azalákí mokambi mpé ngánga-nzambe ya mbóka ya Malawi.

## Mayé Asala
**Mwána Lesa** na bopéto Tomo Nyirenda azaláká mokambi ya lingomba ya Kitawala óyo Babelezi babóyáká na ntángo ya boúmbu. Kitawala ezaláká kobóya boúmbu na bokonzi ya Babelezi. Na liwâ na yé mokambi mosúsu abimáká na nkómbó ya Bushiri Lundungu

## Bowéyi
Mwána Lesa akúfáká na mabɔ́kɔ ya Bakonzi ya mbóka ya Zambi. Ba óyo basilísáká kotía yé nsinga na nkíngó mpé kodiembikisa yé.

## Makomi
### Búku
* Isidore Ndaywel è Nziem "Histoire générale du Congo: de l'héritage ancien à la république démocratique"p.421

## Mazíta o libándá
*  Nyirenda, Tomo; in: Dictionary of African Christian Biography

## Mituya ya miké
ENAF

**ENAF** na lokóta ya falansé (*Église des noirs en Afrique*) ezalí kombo ya kala ya lingomba ya Simon Pierre Mpadi. O mikolo mitanganmi eyébani na nkombo ya Mpadisme tǒ REMPAD  (*Réligion Mpadiste*).

## Bondimí
Nzambe ya bandimi ya ENAF azalí *Wamba wa Mpungu Tulendu*

Batindami bazali babalé:
*Simon Kimbangu mobikisi wa yambo
*Simon Pierre Mpadi mobiski wa mibalé

Bandimi Bakoki kozala na milongani ebelé, mpé ko méla likaya.

## Búku Esantu
Búku esantu epayi ya bandimi ya ENAF ezali Ntemo kia Kuanza

## Makomi
*Susan Asch *L'Eglise du prophète Kimbangu: de ses origines à son rôle actuel au Zaïre* Editions Karthala 1983 
* François Michée Nzenza Mpangu, *Kimbanguisme et messianisme juif *
* Claude Prudhomme *Les religions dans les sociétés coloniales (1850-1950)* in HMC Editions Karthala 2013

## Libanda ya Awa
* - Site internet ya bampadi na falansé  

## Mituya ya Miké
Simon Pierre Mpadi

**Simon Pierre  Buka Makengo Nsuka** (?1906 -19 Marsi 1991) azaláká mokéli mpé mokambi ya Ligomba ya REMPAD na lofalansé *Religion Mpadiste*

## Mayé Asala
Simon Pierre Mpadi azalaka mombóto ya Vitinimi-na-Mpangu-zi-Kongo óyo ezalaka libota bwa bokónzi mboka ya Angola.  Asalaka na *Armée du salut*

Abala Mama Nianga mpe Abota bana mitano:
# Julienne Sela, 
# Mpadi Fils, 
# Mpadi Titi Dominique, 
# Mpadi Lulendo Marc 
# Mpadi Matusila. 

## Etumba na yé
Simon Pierre Mpadi abundela makombo na bohumbu okati ya kongo-kisasa. Etumba nayé ezalaka pona lipanda mpe pona bosilisi na bohumbu ya bato moindo okati ya Afrikamobimba.
Etumba na yé ezalaka mpe mpo Bo nzambe ya mindele elungwa na mabélé ya batu miyindo. Na yango,o mokolo ya 07 Septembre 1939 akengedaka ko tika mikano nayé épayi ya mokonzi belezi Jean Pacquet.

### Lotɛ́mɛ na Boloko
13 Septembre 1939: Bokangi ya Simon Pierre Mpadi na engumba ya KINSANGI mpé bomémi mwa yé na kisasa.

17 avril 1946 : Nkota ya Boloko ya Elisabethville (Lubumbashi). kuna, akutanaka na Simon Kimbangu oyo azali mpo na bampadi mobikisi ya yambo.

1er Mai 1960: Bobimi Boloko.
## Bowéyi
Simon pierre Mpadi akufa na mokolo ya 19 Mars 1991 na Engumba ya kinsasa
## Makomi
### Buku
* Susan Asch *L'Eglise du prophète Kimbangu: de ses origines à son rôle actuel au Zaïre* Editions Karthala 1983
* François Michée Nzenza Mpangu, *Kimbanguisme et messianisme juif *Editions publibook, 
* Claude Prudhomme *Les religions dans les sociétés coloniales (1850-1950)* in HMC Editions Karthala 2013
### Makasa
* Guy Bernard *Diversité des nouvelles Églises congolaises *  Okati ya Cahiers d'études africaines Année 1970, Volume 10, Numéro 38, pp. 203-227
## O Libanda ya awa
* Site internet ya bampadi na falansé  
* Blog ya mompadi

## Mituya ya miké
Bushiri Lungundu

**Bushiri Lungundu**( 23 yúni 1911- 23 yúni 1945) Azalaka mokambi ya Lingomba ya Kitawala. Amipesaka nkombo ya "*Mufalme wa watu wehusi*" na kiswahili oyo elengi ko loba na lingala "*Mobikisi ya batu moindo* "

## Mayé Asala
Bushiri Lungundu abotama o mokolo ya 23 yúni 1911 na etuka ya Etúká ya Monyɛlɛ

Azalaka mwana ya papa Sala Mbongo na Mama Eylo.

Na mobu ya 1944, Atombokela makasi ba belezi  yé na ba ndimi nayé na Lutumbu-Masisi. Esukaka na lipanzi ya ligomba nayé mpé na bokangémi nayé.

## Bowéyi
Bushiri Lungundu akufaka o maboko ya ba belezi. Batiaka yé singa na kingo mpé ko diembikisa yé o mokolo ya  23 juin 1945.
## Makomi
### buku
* Jean-Jacques Arthur Malu-Malu *Le Congo-Kinshasa* Editions Karthala 
* Alexandre Cauchois *Histoire insolite et secrète des Témoins de Jéhovah*Editions
## O libanda ya Awa

## Mituya ya Miké
Batatoli ya Yehova

**Batatoli ya Yehova** Ezali lingomba wa bakristo oyo etatolaka bokonzi ya Yehova nzambe mwa biblia.
## Ekélami
Mokéli ya Lingomba ya **Batatoli ya Yehova** ezalaka Charles Taze Russell
## Makita
Batatoli ya Yehova ba yanganaka mbala mibalé o pɔsɔ.
## Makomi
**LINƆ́NGI YA MOSƐNZƐLI **

Ezali zulunalo ya batatoli ya Yehova.
## O libanda
* - Site internet ya batatoli ya Yehova na lingala
## Mituya ya miké
Moyémi

**Moyémi** azalí moto óyo akwélaka ba búku na biyémi tǒ mpé óyo ayemaka káka.

## Bayémi óyo bayébana
* Hallain Paluku
* Serge Diantantu
* Barly Barti
* Hergé
* Uderzzo

## O libanda
## Mituya ya miké
Bobɔ́ngɔ bwa Ekólo mpé ya Batéyi

**Bobɔ́ngɔ bwa Ekólo mpé ya Batéyi ** na falansé *Université Pédagogique Nationale* ezali bobongo na kati ya engumba ya Kinsásá.

## Ekelami
Université Pédagogique Nationale ekelamaka o yambo na kombo ya Institut pédagoqiue national de Léopoldville na mokolo ya 22 Septembre 1961.

Esalemaka pona kobisa balasaki ya kongo-kinshasa uta balakisi ya belezi ba longwaka na makambo ya Lipanda.

## Biteni ya Boyébi
Université Pédagogique Nationale ezali na biteni ya boyébi Zomi na mitano:
* Eteni ya Boyébi
* Eteni ya Boyébi Masapo na letele
* Eteni ya Boyébi Mibéko
* Eteni ya Boyébi Politiki na mambi ya Bigumbà
* Eteni ya Boyébi Bonganga na bonganga ya ba niama
* Eteni ya Boyébi Mutu
* Eteni ya Boyébi Mambi ya Farmasi

## Bisanga ya Mituna na Boluki
* CIAD
* CPP
* EDAP
* UNIVERSITIC

## Bayékoli ya Kala mpe ya bwania

## Bakambi ya kala mpe ya bwania
* Jean-Robert Kasele

## Makomi
**Buku**
## O libanda
*  https://web.archive.org/web/20160513011647/http://upn.ac.cd/

## Makomi ya miké
Cité 15

**Cité 15**  ezalí búku ya lisoló lya Charles Djungu Simba Kamatenda. Ebima na mobú mwa 1988 na mobimisi búku Harmattan.

## Likwé
Lisoló ya *Cité 15* ezalí na engumba ya *Poto Poto* okati ya ekólo *Oyombokate*. 

## Ba Tumbutɛ́le
* Félicité-Fortuné Aroumbayard (Camarade président)
* Hippolyte Mawese
* Hodari
* Kandem
* Yowani
* Ebebah
* Youlia
* Mututina

## O Libanda ya Áwa

## Mitúya ya miké
Henri Lopes

**Henri Lopès** (1937-2023) azalí mokomi masoló ya Kongó-Brazzaville.

## Mayé Asala
Henri Lopès abótami o mobú 12 sɛtɛ́mbɛ 1937 na engumba ya Léopoldville. Ezalaka mokambi Mokambi letá uta 1973 ti 1975. Nasima, akomaka etoma na mboka ya Falansia uta 1998 ti 2015.
Atanga kélasi nayé ya miké na Brazzaville mpé na Bangui. Na mobu ya 1963 akomaka nyango na Bobɔ́ngɔ wa Sorbonne na Paris.

## Makomi
### Búku
* Le Méridional (Editions Gallimard, 2015, ISBN 978-2070148271)
* Une enfant de Poto-Poto (Editions Gallimard, 2012, ISBN 978-2070136087)
* Ma grand-mère bantoue et mes ancêtres les Gaulois. Simples discours (Paris: Editions Gallimard, ISBN 978-2070715879)
* Le Lys et le Flamboyant (Paris: Seuil, 1997, ISBN 978-2020200967)
* Le chercheur d’Afriques (Paris: Seuil, 1990, ISBN 978-2020849609)
* Le Pleurer-rire (Présence Africaine, 1982, ISBN 978-2708704046). Translated into English by G. Moore as The Laughing Cry: An African Cock and Bull Story, Readers International, 1987, ISBN 978-0930523336
* Sans tam-tam (Éditions CLE, 1977, ISBN 978-2723500135)
* La Nouvelle romance (Yaoundé: CLE, 1975)
* Tribaliques (Yaoundé: CLE, 1971). Translated into English as Tribaliks: Contemporary Congolese Stories (Heinemann African Writers Series, 1987, ISBN 978-0435907624)

## Mpète na Makumisi
* 1972: Grand Prix Littéraire de l'afrique noire for *Tribaliques*
* 1992: Grand prix de la francophonie
* 2002: Honorary doctorates from University of Paris XII and the University of Quebec
* 2013: Honorary doctorate from University of Sonfoniah, Guinea
* 2015: Officer of the Légion d'Honneur

## O libanda ya awa
Kitawala

**Kitawala** ezalaka lingomba ya bondimí ya Mwana Lesa. Nkombo ya kitawala ewuti na ingelesi " *[[Watch Tower]]* "

## Ekélami
Bondimi na makanisi ya Kitawala ewuta na ba Batatoli ya Yehova ya Amerika neti Joseph Booth na Charles Taze Russell. Ekélami nango ebandaka yambo na etuka ya Katanga, sima ayaki ko kota na bituka misusu ya kongo-kinsasa.

### Mwana wa Lesa
Mokéli mpé mokambi ya yambo ya kitawala ezalaka Mwana Lesa oyo nkombo nayé na bopéto ezalaka Tomo Nyirenda.

### Bushiri Lundungu
Sima ya Nkufa mpé ya mwa mikolo, Bushiri Lundungu Asangisaka ba ndimi nayé o kombo ya kitawala. Atéyaka makambo ya lipanda na bobimi na bohumbu o maboko ya ba belezi.

## Bozaleli
Na Lingomba ya Kitawala bokambi na bokonzi ezali boye:
# Mobatéli mpate
# Mobatéli mpate ya moké oyo mpe bengaka (Mwalimu)
# Bakulutu
# Basaleli na misala

## Mibeko
Mibéko ya kitawala ezali Zomi.Tokoki kotanga mwa éténi awa:
:
# Ko yiba té
# Ko langwa té
# Ko kosa té
# Ko ina Mosolo
# ko boma té
# Ko Tosa baboti

## O Libanda ya awa
* - Buku na Bilili o makambo ya Kitawala 

## Makomi
### Búku
* MWENE BATENDE, Mouvements messianiques et protestation sociale. Le cas du Kitawala chez les Kumu du Zaïre. Kinshasa, Facultés Catholiques de Kinshasa, 1982, p. 14 et 214-215.

## Mituya ya Miké
William Henry Sheppard

**William Henry Sheppard** (8 mársi 1865-25 novɛ́mbɛ 1927) azalaka misíoni ya Ameríka. Asalaki misioni na Kongó na Tango ya Léopold II

## Mayé Asala
Sheppard abótamaka na Waynesboro, Virginia o mokolo 8 mársi 1865.

## Bowéyi

## Makomi
### Búku
* William H.Sheppard "*Presbyterian Pioneers in Congo*". Richmond, Va., Presbyterian committee of publication, 1917. 
**Nkoma ya Batu misusu**

## O libanda
*  ya mé élékaka
*  "Black Livingstone", - D.L. Parsell, *National Geographic News*

## Mituya ya miké
George Washington Williams

**George Washington Williams** (16 ɔkɔtɔ́bɛ 1849- 2 augústo 1891) azalaka mosapoli, avoka, mokambi ya mboka ya Amerika.

## Mayé Asala
**George Washington Williams** abotami na Bedford Springs o mokolo ya 2 augústo 1849. Atangaka boyébi bo nzambe na Cambridge, Massachusetts.

Na sima nango, akomaka mobatéli mpaté mpé avoka.

## Mokanda na Léopold II
Akomélaka Lépold II mokanda pona kebisa yé na mayé mitalaki Bohumbu na moniokoli okati ya Kongo. O mikolo miango ba belezi bazalaka kokata ba kongolé maboko to makolo soki ba kokisaki misala na bango Té.
## Bowéyi
George Washington Williams akufaka na bokono ya tuberkilose na engumba ya Blackpool o mokolo ya 2 Agosto 1891.
Bakunda yé na Ekundéli Layton, Blackpool.
## Makomi
###### Makomí ya George Washington Williams
* George Washington Williams "*History of the Negro Race in America, 1619–1800 et 1800-1880.*" 1882
* George Washington Williams " *A History of the Negro Troops in the War of Rebellion, 1861-1865* "
### Nkoma ya bakomi basúsu
* John Hope Franklin "*George Washington Williams: A Biography*", Chicago: University of Chicago Press, 1985; Reprint, Durham, N.C.: Duke University Press, 1998.
## O libanda
*  http://www.worldcat.org/identities/lccn-n50-015757/
## Mituya ya miké
Zacharie Tshimanga wa Tshibangu

**Zacharie Tshimanga wa Tshibangu** (4 ɔkɔtɔ́bɛ  1941 - 10 dɛsɛ́mbɛ 1985) azalaka Mosapoli wa Kongó-Kinsásá.  

## Mayé Asala

**Zacharie Tshimanga wa Tshibangu** abótama na engumba ya Musefu na etuka ya Kasai ya Límbe na mokɔlɔ mwa 4 ɔkɔtɔ́bɛ  1941. Akoma ba búku ebelé na mayé matali masapo ya mboka ya Kongó-Kinsásá
Azalí mosapoli wa yambo ya koma búku na mayé matali lisapo ya Kongó-Kinsásá

Atangisa na Institut Supérieur Pédagogique ya Bukavu, na Bobɔ́ngɔ bwa Kisangani. Bisika azalaka mokónzi.

Azalaka mpé mokónzi osima ya Isidore Ndaywel è Nziem na ligomba ya SOHIZA. Óyo basála elengo na basapoli ya Kongó-Kinsásá misusu.

## Kelási na bipayi atanga

Libosó yako kende o mboka mopaya Tshimanga wa Tshibangu atangaka kelási nayé mobimba na Kongo-Kinshasa.
Bokoti na yé na bobɔ́ngɔ emɛma yé na mboka ya Falansia. Kuna na mobu ya 1967 azwaka licence ya lisapo na zéogalafi. Na mobu ya 1968, azwaka Maitrise ya lisapo. Asúkisaka kelási na yé o mobu mwa 1971 tángo akomaka dokotolo ma makambo etali Masapo.

Kelási minango ma masalamaka manso na Bobɔ́ngɔ Toulouse Jean-Jaurès

Na sima ya kotanga kelási na Falansia, Tshimanga wa Tshibangu ozóngaka o mboka pona kosala mpé mpo na kotángisa. 

## Bowéyi
Professeur Tshimanga wa Tshibangu akúfaka o mokolo ya 10 dɛsɛ́mbɛ 1985 na Bruxelles mboka ya Beljika

## Makomí
### Búku
* «Histoire du Zaïre» Editions Ceruki, 1976.
* «Enseignement en République du Zaïre : guide pédagogique» Editions BASE, 1986. (Sima liwa nayé)

## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Lingómbá ya Politiki ya Batéké (UNIBAT)

**UNIBAT** ezalaka *Lingomba ya Politiki ya Batéké* na lokóta lya Falansé elingaka koloba *Union des Batékés*.

## Ekelami
UNIBAT ezalaka lisangá ya téké na humbu. Bikólo wana míbalé nde evandaka yambo na Etúká ya Kinsásá.
Na tángo ya lipanda ekɛndaka mpé o *Table Ronde* elengo na ba lingomba neti ABAKO,MNC, PNP.

## Bakónzi na bakambi
Pierre Mombele nde azalaka mokéli ya UNIBAT.

## Makomí
### Búku
# Marc Pain: *Kinshasa: la ville et la cité*
# Jean-Claude Willame: *L'odyssée Kabila*

## O libanda ya áwa

## Mitúya ya miké
Pierre Mombele

**Pierre Mombele** ezalaka mokéli ya *Lingomba ya Politiki ya Batéké* (*Union des Batékés*)

## Bomoyi
Pierre Mombele azalaka mwána ya séfi kutimié. Azalaka mpé tatá ya mokéli nzémbo Stervos Niarcos.

## Misala
Pierre Mombele azalaka Ministre na lingomba ya Cléophas Kamitatu.

## Makomi
### Búku
# Marc Pain: *Kinshasa: la ville et la cité* 
# Jean-Claude Willame: *L'odyssée Kabila*

## O libanda ya áwa

## Mitúya ya miké
Mokomi ntoki

Mokomi ntoki azali moto oyo akomaka ma nkoma ya ntoki, Ekomá, Loyémbo.
## Bakomi Ntoki ya Afrika
* Martial Sinda
* Thierry Sinda
* Léopold Sédar Senghor
* Aimé Césaire
* Alain Mabanckou
* Patrice Lumumba
* Marcus Garvey
## Bakomi Ntoki ya bikolo misusu
* Sully Prudhomme
* Rabindranath Thakur
## Eteni ya loyémbo
Patrice Lumumba na zulunalo INDEPENDANCE ya M.N.C. na septembre 1959.

**Pleure, O Noir Frère bien-aimé**

"O Noir, bétail humain depuis des millénaires
Tes cendres s’éparpillent à tous les vents du ciel
Et tu bâtis jadis les temples funéraires
Où dorment les bourreaux d’un sommeil éternel.

Poursuivi et traqué, chassé de tes villages,
Vaincu en des batailles où la loi du plus fort,
En ces siècles barbares de rapt et de carnage,
Signifiait pour toi l’esclavage ou la mort,..."

## Buku
* Antoine Tshitungu Kongolo "*PANORAMA DE LA POESIE CONGOLAISE DE LANGUE FRANCAISE (CONGO-KINSHASA)*" Editions L'harmattan 2003
* MBU-MPUTU Norbert X "*La Poesie Congolaise a L'aube D'un Jour Nouveau*" Editions media com x 2012
## Mituya ya Miké
Martial Sinda

**Martial Sinda**abotamaki na 1935 mpe akufaki na mokolo ya 16 Yuli 2025 aza mokomi ntoki mpé mokomi ya masolo ya Mboka Kongó-Brazzaville.

## Bomoyi
Martial Sinda abotama na mobu ya 1935.Azali moboti ya Mokomi ntoki Thierry Sinda
## Makomi
### Buku
* *Premier chant du départ*, Pierre Seghers, 1955 (poèmes) — réédité en 1956.
* *Le Messianisme congolais et ses incidences politiques, kimbanguisme, matsouanisme, autres mouvements*, Payot, 1972. 
* *[[André Matsoua]] : fondateur du mouvement de libération du Congo*, Afrique Biblio Club, Paris, Abidjan, Dakar, 1977. ISSN 0338-0882
* *[[Simon Kimbangu]] : prophète et martyr zaïrois*, Afrique Biblio Club, Paris, Abidjan, Dakar, 1977. 
* « L'État africain postcolonial : les forces sociales et les communautés religieuses dans l'État postcolonial en Afrique », *[[Présence africaine]]*, 1983, n° 127, p 240-260.
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
Thierry Sinda

**Thierry Sinda** aza mokomi ntoki mpé mokomi ya masolo ya Mboka Kongó-Brazzaville.
## Bomoyi
Thierry Sinda aza mwana ya Martial Sinda. 
## Makomi
### Ekoma
* "*[[Mobémbo na Afríka]]*" Editions Atlantica, Sauve Terre, 2003
* "*Anthologie des poèmes d’amour des Afriques et d’Ailleurs*" - Néo-négritude, les nouveaux chevaliers de la poésie du monde noir- Thierry SINDA, éditions Orphie, Paris, 2013
## O Libanda ya Awa

## Mituya ya Miké
Ngúma

**Ngúma** azalí nyama ya biténi ya nyóka.

## Bozaleli
Ngúma azalí nyóka  mpé nyama ya zámba. Azalí na biténi míbalé.
Mpo ete alía, ngúma abomaka banyama misúsu na kolínga bangó tii na bǒ zangi mpéma. 
Ngúma alíaka matíti té, alíaka káka misuni.

## Biténi ya ba ngúma
* Ngúma ya Mái
* Ngúma ya Monama

## Bisika ezalaka
Ngúma akútanaka míngi na Ameríka na bikólo neti: 

## O Libanda ya áwa
## Mitúya mya miké
Ngúma ya Mái

**Nguma ya Mayi** azalí nyama ya biténi ya ba nyóka.

## Bozaleli
Ngúma ya mái azalí nyóka  mpé nyama ya zamba. Poté alíya ngúma abomaka ba nyama misúsu na kolinga bangó tína bǒ zangui mpéma. 
Ngúma ya mái aliaka matíti té, alíaka káka Misuni.

## Biténi ya ba Nguma
*

## Bisika Ezalaka
Ngúma akutanaka mingi na Ameríka na bikolo neti: 

## O Libanda ya áwa
## Mitúya ya miké
Monama

**Monama** Ezali elili oyo ebimaka na sima ya Mbula
## Ezaleli
Pona Isaac Newton Monama Ezali naba Langi sambo:
# mondó
# botelu
# bondɔbɔ 
# mogugú 
# bozinga
# indigo 
# longondo 
## Buku
**Na fransé**
* René Descartes, *[[Discours de la méthode|Discours de la méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences]]*, appendice *Les météores* (discours huitième sur les arcs-en-ciel), initialement publié en 1637.
* David K. Lynch et William Livingston, *Aurores, mirages, éclipses... Comprendre les phénomènes optiques de la nature * (titre original: *Color and Light in Nature*), Cambridge University Press, 292 pages, juin 2001, 1 éd. (2 éd. pour la version originale) , chap. 4 « Arcs-en-ciel et nuages ».
* Bernard Maitte, *Histoire de l'arc-en-ciel*, Seuil, coll. « Science ouverte », 310 pages, avril 2005, .
* Michel Blay, *Les figures de l'arc-en-ciel*, Belin, coll. « Bibliothèque scientifique », 111 pages, mai 2005 .
**Na lokota misusu**
*  M. Minnaert, *The Nature of Light and Color in the Open Air*, Dover Publications, 362 pages, juin 1954 , chap. 10 « Rainbows, Haloes and Coronae » (Arcs-en ciel, halos et couronnes), 167-234.
*  Carl B. Boyer, *The Rainbow From Myth to Mathematics*, Princeton University Press, 376 pages, août 1987, 1959 pour la 1 impression .
*  J.P.A.J. van Beeck, *Rainbow Phenomena: development of a laser-based, non-intrusive technique for measuring droplet size, temperature and velocity*, Technische Universiteit Eindhoven, 132 pages, 1997 . 
## O Libanda ya awa
## Mituya ya Miké
Kodia

**Kodia** azalí nyama.

## Ezaleli
**Kodia** azalí nyama óyo abengami mpé mbembe.

## Biléyi nayé
Kodia aliaka sé matiti.

## Bilili ya Kodia
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Epela-mwinda

**Epela-mwínda** to **tɛ́nitɛ́ni** ezalí nyama ekɛ́ nkɛ́kɛ eye engɛngɛkɛ na butú.

## Ezaleli
Epela-mwínda azalí nyama ekɛ́ ya mapapú.

## O Libanda ya áwa

## Mituya ya miké
Lipekápeka

**Lipekápeka** Azali Nyama ekɛ́.
## Ezaleli
**Lipekápeka** Azali Nyama ekɛ́ ya mapapu.
## Bilili ya bipekápeka

Historis odius face.jpg| lipékapeka 
Butterfly tongue.jpg|Lisu ya lipékapéka
Siproeta stelenes (Green Malachite) sucking a banana.JPG|Lipékaka likolo ya étabé

## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Likwanga-nzala

**Likwanga-nzala** Azali Nyama ekɛ́
## Ezaleli
**Likwanga-nzala** Azali Nyama ekɛ́ ya mapapu. likwanga-nzala ya mwasi aléki ya mobali na molayi.
## Biléyi
Aliaka mosuni to matiti té. Biléyi nayé eza sé ba mbuma, na biloko ya lolenge moko.
## Bisika akutanaka
Akutanaka na Amerika, Afrika, na Asia, na Europa, kasi awuta ya méditéranée.
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Nselele

**Nselele** Azali Nyama ekɛ́
## Ezaleli
**Nselele** Azali Nyama ekɛ́ azangamapapu. 
## Biléyi
Aliaka mwa nionso.
## Bomoyi
Nselele ya mobali azalaka na bomoyi ya molayi té. Oyo ya mwasi akoki ko kende uta poso misato ti mbula moko.
## Bisika akutanaka
Akutanaka bisika nyonso na mokili.
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Nsónzo

**Mosónzo** tǒ **nsónzo** ezalí nyama ya mái éye amélaka makilá. Ekamatí nkusú.
Ezalí na mitéma míbalé. 

## Bisíká akútanaka

## Mazíta o libándá
## Mitúya ya miké
Anicet Kashamura

**Anicet Kashamura** (?1928-18 août 2004) azalaka mokomi mokambi ya lingomba ya CEREA
## Mayé Asala
**Anicet chambu Kashamura** abotama na mobu ya 1928. Abota bana mibalé na Jeannette Ndamwenge
Azalaka ministre ya information na gouvernement ya Patrice Lumumba

Azalákí *président* ya Etúka ya Kivu ya 2 yanwáli 1961 - 24 febwáli 1961.

## Bowéyi
Anicet Kashamura akufa 18 août 2004 na bokono ya motéma.
## Buku
**Makomi na yé**
*  "*De Lumumba aux colonels *" Editions Buchet Chastel, 1966
*  "*Culture et alienation en afrique*" Editions Paperback, 1971
*  "*Famille, sexualite et culture *" Editions Payot, 1973
**Makomi ya basusu**
* STALIN R. "*ANICET KASHAMURA *", Editions inforcongo 1960
* ZUTE E. "*Présentation de serment d'Anicet Kashamura*" Editions inforcongo 1960	
## Bilili
* "Kashamura, ami et porte-parole de Lumumba " Sylvain Mitima 
## O libanda ya Awa
## Mituya ya miké
CEREA

**CEREA** na falansé *Centre de regroupement africain* ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá

## Ekelami
23 août 1958 à Bukavu epayi ya Anicet Kashamura, Marcel Bisukiro, Jean-Chrysostome Weregemere

## Búku
## Bokabwani
Na sima ya mikolo CEREA ekomaki na biténi misato:
#CEREA-Kashamura, 
#CEREA-Weregemere
#CEREA-Bisukiro

## Bakambi
Bakambi ya CEREA ezalaka Anicet Kashamura, Marcel Bisukiro, Jean-Chrysostome Weregemere

## O Libanda ya áwa

## Mituya ya miké
Parti Solidaire Africain

**PSA** na fransé ****** ezaláká lingómba ya politíki ya Kongó-Kinsásá.

## Ekelami
Mokeli ya PSA azaláká Antoine Gizenga.

## Bakambi
Bakambi ya PSA bazaláká Pierre Mulele, Sylvain Kama, Antoine Gizenga

## Búkú
* Antoine Gizenga "*Ma vie et mes luttes*" Editions L'harmattan, octobre 2011

## Mazíta o libándá

## Mituya ya miké
Likokolo

**Likokolo** Azali Nyama ekɛ́
## Ezaleli
**Likokolo** Azali Nyama ekɛ́ ya mapapu.
## Biléyi
Aliaka mosuni to matiti té. Biléyi nayé eza sé ba mbuma, na biloko ya lolenge moko.
## Na Ezipito
Likokolo azali nyama ya motuya pona batu ya ezipito ya kala
Azali nyama na lisanga ya ba nyama zomi na mibalé ya Ezipito.
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Lifofe

**Lifofe** ezalí nyama ya mikúwa tɛ́ eye etongaka ndáko nsima ya nzeté tǒ na ndáko ya bato.

## Ezaleli
**Lifofe** azalí nyama na makolo mwambe kási azánga mapapú.

## Biléyi
Lifofe alíaka nyama abomaka yé móko.

## O Libanda ya áwa

## Mitúya ya miké

## Tálá mpé
* Limpúlututú
* Alúlu
* Ekpɛkɛlɛkpɛkɛ
* Egbukulugbúlú
PUNA

**PUNA**na falansé  *Parti de l'unité nationale africaine de Bolikango* ezaláká lingómba lya politíki ya Kongó-Kinsásá.

## Ekelami
Mokéli ya PUNA ezalaka Jean Bolikango.

## Bakambi

## Búku
* 

## O Libanda ya áwa

## Mituya ya miké
CONAKAT

**Conakat** na falansé *Confédération des associations du Katanga*"ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá.

## Ekelami
Mokéli ya Conakat ezalaka Moise Tschombé.

## Bakambi

## Búku

* 
## O Libanda ya áwa

## Mituya ya miké
BALUBAKAT

**Balubakat** na fransé "*Association des Balubas du Katanga*"ezalaka lingomba ya politiki ya Kongó-Kinsásá
## Ekelami
mokéli ya Balubakat Ezalaka Jason Sendwe.
## Bakambi
## Buku
* 
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Albert Mongita

**Albert Mongita** (8 Mayi 1916 -26 Apríli 1985) azalaka Mopakolo lángi, mosani ya Kongó-Kinsásá.

## Mayé azalaka
Mongita abótamaka na 8 Mayi 1916.

## Mayé Asala
Na mobú ya 1950, akélaka Cine-Club-Congolais.

## Bowéyi
Albert Mongita akúfaka na Kinsásá na mokolo ya 26 apríli 1985.

## Búku
* Mandjumba Mwanyimi-Mbomba "*Chronologie générale de l'histoire du Zaire (des origines à 1988)*" p.155 Editions CRP
* 
## O Libanda ya áwa
*  http://www.mbokamosika.com/article-13764485.html

## Mituya ya miké
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt** (Paris, octobre 1844 - Paris, 26 mars 1923) Azalaka mosani ya mboka ya Fransia
## Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Henriette-Marie-Sarah Bernardt na engumba ya Pari.
## Mayé Asala
Asalaka na bilili ebele.
## Makomi
### Buku na yé
* Dans les nuages - Impressions d'une chaise, éd. Charpentier, Paris, 1878
* L'Aveu, drame en un acte en prose, 1888
* Adrienne Lecouvreur, drame en six actes, 1907
### Buku ya batu misusu
* Anne Delbée, Le sourire de Sarah Bernhardt, Paris, Librairie générale française,‎ 2002 (ISBN 978-2-253-15293-4)
* Claudette Joannis, Sarah Bernhardt : reine de l'attitude et princesse des gestes, Paris, J'ai lu, coll. « Biographie »,‎ 2003 (ISBN 978-2-290-32905-4)
## Bilili
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
Charlie Chaplin

**Charlie Chaplin** (16 Avril 1844 - 25 Décembre 1977) Azalaka mosani ya mboka ya Englandi
## Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Charles Spencer Chaplin na engumba ya Londres.
## Mayé Asala
## Makomi
### Buku na yé
* Charles Chaplin, My Autobiography, Londres, Penguin Classics,‎ 2003 (1re éd. 1964) (ISBN 0-14-101147-5)
### Buku ya batu misusu
* Tino Balio, « Charles Chaplin, Entrepreneur: A United Artist », Journal of the University Film Association, University of Illinois Press, vol. 31, no 1,‎ 1979
* Claire Bloom, Limelight and After, Londres, Weidenfeld & Nicolson,‎ 1982 (ISBN 0-297-78051-4)
* Kevin Brownlow, The Search for Charlie Chaplin, Londres, UKA Press,‎ 2010 (1re éd. 2005) (ISBN 978-1-905796-24-3)
## Bilili
* Le Kid (1921)
* L'Opinion publique (1923)
* La Ruée vers l'or (1925)
* Le Cirque (1928)
* Les Lumières de la ville (1931)
* Les Temps modernes (1936)
* Le Dictateur (1940)
* Monsieur Verdoux (1947)
* Les Feux de la rampe (1952)
* Un roi à New York (1957)
* La Comtesse de Hong-Kong (1967)

## O Libanda ya Awa
*  http://chaplin.bfi.org.uk/
## Mituya ya Miké
Marlène Dietrich

**Marlène Dietrich** (27 Décembre 1901 - 6 Mai 1992) Azalaka mosani ya mboka ya Englandi

## Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Marie Magdalene Dietrich na engumba ya Berlin.

## Mayé Asala

## Mpété na Makumisi
* 1947 : médaille de la Liberté (un des plus hautes distinctions américaines) ;
* 1949 : chevalier de la Légion d'honneur (France) ; élevée au rang d'officier en 1971, puis de commandeur en 1989 ;
* 1965 : croix de l'ordre de Léopold (Belgique) ;
* 1965 : Médaille de la bravoure (Israël)50,51 ;
## Makomi
### Buku na yé
* 
### Buku ya batu misusu
* Franz Hessel : Marlene: Ein Porträt, 1931. Publié en français aux éditions du Félin, coll. À la croisée, 1997, 86 p2.
* Manfred Georg, Marlene Dietrich, Berlin, 19312
* Jean Laserre, La Vie brûlante de Marlène Dietrich, Paris, 19312
* Homer Dickens, Marlene Dietrich, traduit de l'anglais par Henri Daussy, éditions Henri Veyrier, 1974, 226 p. (ISBN 2-85199-109-4
## Bilili
* 1962 : Black Fox: The Rise and Fall of Adolf Hitler ou Le Renard noir (documentaire) de Louis Clyde Stoumen : narratrice
* 1964 : Deux têtes folles (Paris When It Sizzles) de Richard Quine (apparition)
* 1978 : C'est mon gigolo (Schöner Gigolo, armer Gigolo) de David Hemmings
* 1984 : Marlene de Maximilian Schell : témoignage audio

## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
Marilyn Monroe

**Marilyn Monroe** (1 Yuni 1926- 25 Désembe 1962) Azalaka mosani ya mboka ya Amerika

## Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Norma Jeane Mortenson na engumba ya Los Angeles.
## Mayé Asala
## Mpéte na makumisi
* Golden Globes 1954 : Henrietta Award168
* Prix David di Donatello 1958 : Meilleure actrice étrangère pour Le Prince et la Danseuse
* Étoile de cristal 1959 : Meilleure actrice étrangère pour Le Prince et la Danseuse
* Golden Globes 1960 : Meilleure actrice dans un film musical ou une comédie168 pour Certains l'aiment chaud

## Makomi
### Buku ya batu misusu
* Joyce Carol Oates , Blonde (en) Blonde, 2000 
## Bilili

## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
Le Corbusier

**Le Corbusier** (6 sánzá ya zómi 1887 - 27 sánzá ya mwambe 1965) azalí mokomi, mopakoli, motóngi wa mbóka wa Fransia.

## Bomɔi
Abótámá na nkómbó ya Charles-Édouard Jeanneret-Gris na engumba ya La Chaux-de-Fonds.

Na mibú 1947-1952 asálá Siège des Nations unies o New York.

## Bowéyi
Akúfá na engumba Roquebrune-Cap-Martin na mbóka ya Fransia.

## Makomi
### Búku na yé
*  Après le cubisme, avec Amédée Ozenfant, édition des commentaires, Paris, 1918

## Mazíta o Libándá
## Mituya ya Miké
Salvador Dali

** Salvador Dali** (11 Mayi 1904 – 23 Januari 1989) Azalaka mopakoli ya mboka ya Espania

## Mayé Azalaka
Abotama na kombo ya Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènechna engumba ya Figueras.

## Mayé Asala

## Bowéyi
Akufaka na Figueras o mokolo ya 23 Januari 1989.
## Makomi
### Buku na yé
* 
### Buku ya batu misusu
* 
## Bilili

## O Libanda ya Awa
## Mituya ya Miké
Los Angeles

** Los Angeles** ezalí engumba ya Mboka ya Amerika.

## Mambí ma mabelé
Engumba Los Angeles ezalí na motíma Los Angeles. Nkómbó ya motíma ezalákí *El río de Nuestra Señora La Reina de Los Ángeles de Porciúncula* na nsima *Motíma Porciuncula* na nsima *Motíma Los Angeles*.

## Ekelámi
Ezalí engumba ya míbalé, na sima wa New York. Ekelamaka o mobú ya 1781.

## Búku
*  Hélène Crenon, Alain Jeannin, Los Angeles, Paris, Autrement, 1999, (ISBN 978-2-86260-878-5)
*  Mike Davis, Au-delà de Blade Runner. Los Angeles et l'imagination du désastre, Allia, 2006, compte-rendu en ligne
*  Mike Davis, City of Quartz Los Angeles Capitale du Futur, Paris, La Découverte, 2006, (ISBN 978-2-7071-4956-5)

## O Libanda ya Áwa
## Mitúya ya Miké
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** Azalaka (21 Mayi 1471- 6 April 1528)  Moyémi, Mopakoli ya alemania

## Mayé Azala
Abotama na Nuremberg o mokolo ya 21 Mayi 1471.
## Mayé Asala
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 6 April 1528.
## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Vincent van Gogh

**Vincent van Gogh**  (30 mars 1853- 29 juillet 1890) Azalaka Mopakoli ya Olandi
## Mayé Azala
Abotama na Groot-Zundert o mokolo ya 30 mars 1853.
## Mayé Asala
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 29 yuli 1890 na Auvers-sur-Oise Fransia.
## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Francisco Goya

**Francisco Goya**(30 Sánzá ya mísáto 1746 - 16 Sánzá ya mínei 1828) Azalaka Mopakoli ya Espania.
## Mayé Azala
Abotama na Fuendetodos o mokolo ya 30 mársi 1746. Kombo nayé ya solo ezalaka Francisco José de Goya y Lucientes.
## Mayé Asala
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 16 aprili 1828 na Bordeaux Fransia.
## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Katsushika Hokusai

**Katsushika Hokusai** (31 octobre 1760-10 mai 1849 ) Azalaka Mopakoli ya Japon
## Mayé Azala
Abotama na Edo o mokolo ya 31 octobre 1760. 
## Mayé Asala
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 10 mai 1849 na Edo Na Japon
## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Frida Kahlo

**Frida Kahlo** ( [ˈfɾiða ˈkalo]; 6 yúli 1907 - 13 yúli 1954) azalaka mopakoli ya Mexiko.

## Mayé azala
Abótama na Coyoacán o mokolo ya 6 yúli 1907. Kombo nayé ya mbótama ezalaka *Magdalena Frieda Carmen Kahlo Calderón*.

## Maye asala

## Bowéyi
Akúfaka na mokolo ya 10 mái 1849 na Coyoacán na Mexiko.



File:2013-12-22 Grabmal Frida Kahlo Museum Mexico City anagoria.JPG


## O Libanda ya áwa

## Mitúya ya miké
Léonard Ya Vinci

**Léonard Ya Vinci** (15 avril 1452  - 2 mai 1519 ) Azalaka Mopakoli ya Italia
## Mayé Azala
Abotama na Vinci o mokolo ya 15 avril 1452 . 
## Mayé Asala
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 2 mai 1519 na Amboise Na Italia
## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Henri Matisse

**Henri Matisse** (31 sánzá ya tuku na mibalé 1869 - 3 sánzá ya tuku na moko 1954) azalaka Mopakoli mpé Moyémi ya Fransia
## Mayé Azala
Abótami na Cateau-Cambrésis  o mokolo ya 31 sánzá ya tuku na mibalé 1869. 
## Mayé Asala
## Bowéyi
Akufaka na mokolo ya 3 sánzá ya tuku na moko 1954 na Nice.
## Makumisi

## O Libanda ya awa
## Mituya ya miké
Pablo Picasso

**Pablo Picasso** ( Malaga, 25 octobo 1881 - 8 avrilí 1973, Mouguins) azali mopakoli monene ya Espagne.
Michel-Anjelu

**Michel-Anjelu** (litaliano: *Michelangelo*; Caprese, 6 mársi 1475 - 18 febwáli 1564, Roma) azalí mopakoli ya Italia.

## Mayé Azala
Abótama na Caprese o mokolo ya 6 mársi 1475. 

## Bowéyi
Akúfaka na mokolo ya 18 febwáli 1564 na Roma na Italia.


'David' by Michelangelo JBU16.JPG
Creación de Adán.jpg
Sǎni ya Límbe

**Sǎni ya Límbe** tǒ *Cuvette-Ouest* na lokótá falansé ézali etúká wá Kongó-Brazzaville. Mboká-mokonzi na yé ezalí Ewo.
Wikipédia:Moyángeli/Apipo1907

### [[Utilisateur:Apipo1907]]
Bonjour la communauté wikipédienne. Je contribue maintenant activement sur ce wiki. Après patrouille dans plusieurs pages, j'ai du voir des pages inutiles, contenant du vandalisme et ne respectant pas tous les critères d'admissibilité. J'ai besoin de ses outils afin de bien patrouiller, supprimer les pages vides et bloquer certains vandales Apipo1907 (discussion) 20 máyí 2016 à 12:10 (UTC)
#### Pour
* During the last months the candidate has used his temporary status with wisdom and discretion. --Bombo (discussion) 11 sɛtɛ́mbɛ 2016 à 22:39 (UTC)
* 👍 --Moyogo (discussion) 12 sɛtɛ́mbɛ 2016 à 06:58 (UTC)

#### Contre
#### Neutre
#### Remarque
*Done for 3 months from Meta-Wiki. Ajraddatz (discussion) 7 yúni 2016 à 21:36 (UTC)
Raffaello (Mopakoli)

**Raffaello** (6 avril 1483-6 avril 1520) Azalaka mopakoli, Motongi, ya ekolo Italia 

## Mayé Azala
**Raffaello** abótámákí  na kombo ya Raffaello Sanzio na engumba ya Urbinona mokolo ya 6 avril 1483.
Asalaka na bigumba ebele ya Italia néti, Roma, Pérouse, Florence. Asalela ba pàpà ya Roma Jules II na Léon X.

## Bayékoli na yé
#Giulio Romano

## Buku
* Stephanie Buck et Peter Hohenstart, Raphaël, H.F. Ulmman,‎ 2007, 120 p. (ISBN 978-3-8331-3799-0) 
* Nicoletta Baldini (dir.) et al. (trad. de l'italien par Odile Menegaux), Raphaël, Éditions Flammarion, coll. « Les Classiques de l'art »,‎ 2005, 189 p. (ISBN 2080114514)
* Hélène Bouquet, Raphaël, l'homme de génie, Édition Benevent, 2008.
## O Libanda ya Awa
## Mituya ya miké
Rawalpindi

**Rawalpindi** na lokota ya Urduna Pendjabi Ezali engumba ya mboka Pakistáni. Ezali engumba ya misatu na sima ya oyo ya Karashi, Lahore.
## Ekélami
## Bato
## Kélasi na Ba bobongo
*Froebel's International School
*Islamic Foundation School, Khayaban-e-Sirsyed
*Olives School, Commercial Area, Judicial Colony, Islamabad Highway,
*Rawalpindi International School, Rehmanabad Chowk
## Batu ya Bwanya
## O libanda ya Awa
## Mituya ya Miké