open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mikakatano na minyo

**Mikakatano na minyo** eza bokono boye bowuti na parasite oyo ebengami minyo. Ba infections elakisaka bilembo te na batu koleka 85%, mingi mpeza soki motango ya ba minyo eza moke. Bilembo bibakisamaka kolandana na motango ya minyo oyo eza nakati ya libumu mpe ekoki kozala mpema mokuse na fièvre na ebandeli ya bokono. Yango ekoki kolandisama na bilembo ya kovimba libumu, mpasi na se ya libumu mpe pululu. Bana nde bazwamaka mingi na bokono oyo, mpe na mibu nabango bokono bokoki kozangisa bango ndenge ya komatisa kilo ya nzoto, bolei mabe na mikakatano mpo na koyekola.

Infection esalemaka na bolei biloko to komela mayi oyo eza contaminé na maki ya minyo kouta na nyei. Maki ekobota nakati ya mitsopo, komilekisa nakati, mpe kokende na poumon na nzela ya makila. Ntango bakomi kuna bakokota na ba alvéoles mpe koleka na trachée, epayi wapi bakosanzama mpe komelama. Ba larve na sima bakokende na libumu mbala ya mibale epayi wapi bakokola kokoma minyo ya mikolo. Mikakatano ya minyo etiyami bo bokono oyo ekipamaka te na region tropicale mpo ezali lolenge ya helminthe oyo epesamaka kouta na mabele. Bokono oyo bozali bongo nakati ya ngulupa ya maladi oyo ebengami helminthes.

Mpo na komibatela esengeli konetola assainissement, oyo ezali bongo kozala na ba toilettes ya malamu mpe koyeba epayi wapi malamu kotika nyei. Kosukola maboko na sabuni emonani ete ebatelaka. Na bisika oyo koleka 20% ya batu bazwami na minyo, esengelaka kotraiter batu nionso na bileko biye bibongisami. Batu mingi bamonaka bokono oyo kozongela bango.  Mangwele eza te. Ba traitements oyo eza recommandé na Organisation Mondiale ya Santé eza ba nkisi ya albendazole, mebendazole, levamisole to pyrantel pamoate. Ba nkisi mususu ya makasi eza tribendimidine na nitazoxanide.

Pene na 0.8 kino 1.2 billion ya batu mokili mobimba baza na minyo mpe baye batungisami mingi eza baye baza na Afrika ya se ya Sahara, Amerique Latine, na Asia. Yango esali ete mikakatano na minyo ezala bokono boye bozwaka batu mingi na ngulapa ya ba maladi helminthe oyo epesamaka kouta na mabele. Kotala na mobu ya 2010 ememaki liwa ya batu 2,700 motango oyo mokitaki kouta na 3,400 na mobu ya 1990. Lolenge mosusu ya *Minyo* etungisaka ba ngulu.

## References
Piololo nakati ya matoyi

**Piololo na kati ya matoyi** ezali mutu koyoka mongongo ntango libanda ya matoyi makelele eza te. Mingi mingi ntango etatolama bo ngongi, ekoki mpe koyokana neti eloko ekobetaka nakati ya litoyi, piololo to konguluma. Mbala mingi te, mingongo ya batu to ya miziki oyo eza claire te ekoyokama. Mongongo ekoki kozala pete to makasi, hauteur ya se to hauteur ya likolo mpe emonani neti eza kouta na litoyi to nionso mibale. Mingi mingi, eyaka malembe malembe eza komata. Epayi ta batu mosusu, mongongo yango ememaka depression, anxieté to kobebisa concentration.

Piololo nakati ya matoyi eza bokono te kasi eza elembo oyo ekoki kouta na ba ntina oyo ememaka maladi. Moko ya ba ntina oyo eyebani mingi eza kobungisa koyoka oyo ewuti na makelele. Ntina misusu eza: ba nfection ya matoyi, mpasi ya motema to ya ba vaisseau ya makila, kizunguzungu ya Ménière, bongo kovimba, komela lolenge songolo ya ba nkisi, pota na moto oyo ezwama kala mpe mafuta ya matoyi. Mingi mingi ezwaka batu oyo baza na depression.

Minigi mingi diagnostic elandanaka maye mokoni alobi. Mbala mususu, mongongo ekoki koyokama na mutu mususu oyo azali kosalela stéthoscope: mpo na yango, piololo na matoyi eyebani bo eye eza objectif. Ba questionnaire ndenge na ndenge eza mpo na kotatola ndenge piololo na matoyi eza kotungisa bomoyi ya mutu. Esengeli batu basala examen ya audiograme mpe ya ba nerfs nakti ya diagnostic. Soki nkokoso ezwami, kozwa bilili na scanner neti MRI ekoki kozala recommandé. Baye baza na piololo nakati ya matoyi oyo esalemaka motindo moko na ebeteli ya motema nabango esengeli basala ba examen mosusu.

Mpo na komibatela esengeli kosala ete makelele ya makasi ekota na matoyi te. Soki ntina eye ememaki bokono eyebani, kotraiter yango ekoki kosalisa. Soki te, mingi mingi, mpo na kosalisa balelaka ndenge ya kobikisa na maloba. Ba appareil ya kopesa mongongo to ba appareil accoustique ekoki mpe kosalisa. Kotala na mobu ya 2013, nkisi ya kobikisa mpeza naino ezwamaki te. Ezwaka batu mingi, etungisaka pene na 10 kino 15% ya batu. Mingi na bango, bakipaka yango te mpe yango eza nkokoso monene obe na 1 to 2% ya batu. Nkombo ya bokono ewuta na Latin ** oyo elingi koloba "kobeta ngonga".

## See also

## References
Fièvre jaune

**Fièvre jaune**, kala na lokota ya Angele eyebanaka bo **yellow jack,** **yellow plague,** to **bronze john,** eza bokono ya makasi kouta na virus . Na ba cas mingi, bilembo bizalak fièvre, kolenga, kozanga mposa ya kolia, nausé, mpasi ya misunyi ya nzoto mingi mpeza na mokongo, mpe moto mpasi. Mingi mingi bilembo bibandaka kosila nakati ya mikolo mitano. Epayi batu misusu nakati ya mokolo ya boyoki mua malamu, fièvre ezongakaka, babandaka koyoka mpasi na se libumu, mpe mikakatano ya foie ebandaka kobongola loposo ya nzoto kokoma loposo ya jaune. Soki esalemi, risque ya kotangisa makila mpe mikakatano ya ba rein mpe emataka.

Bokono oyo ewutaka na virus ya fièvre jaune mpe ekabolamaka na ngungi ya mwasi ntango akosuwa. Epesaka bokono obe na batu, ba makaku misusu, mpe lolenge misusu ya ngungi. Na bingumba, ekabolamaka mingi mpeza na ba ngungi ya lolenge ya *Aedes aegypti*. Virus oyo eza virus RNA virus ya lolenge ya *Flavivirus*. Eza mpasi kokesanisa bokono oyo na ba maladi misusu, mingi mingi na ebandeli nayango. Mpo na koconfirmer soki mutu azwami nayango, esengelaka kosala examen ya makila na préaction na mulongo ya polymérase.

Mangwele ya malamu mpe ya makasi mpo na fièvre jaune ezali mpe ba mboka misusu esengaka na bakeyi mibembo bakata mangwele oyo. Nzela mosusu mpo na komibatela eza kokitisa motango ya ba ngungi oyo bakabolaka bokono oyo. Na bisika biye fièvre jaune ezwi batu ebele mpe mangwele ezali, bokundoli liboso na ntango baye baza nayango mpe kopesa mangwele na batu ebele ezalaka ya litomba mpo na komibatela na ba épidemie. Ntango mutu asili kozwama nayango, lisalisi lizalaka mpo na bilembo mpe lizalaka te na mikano miye misembolami mpeza mpo na kobundisa virus. Epayi ya baye baza na bokono makasi, liwa ememaka pene na ndambu ya batu oyo bazali kozwa triatement.

Fièvre jaune ememaka infection na batu 200,000 mpe koboma batu 30,000 mobu na mobu, mpe pene ya 90% ya makambo oyo esalemaka na Afrika. Pene na milliard moko ya batu bafuandaka na bisika biye bokono oyo ezwaka batu mingi na mokili. Ezwaka batu mingi na ba région tropicale Amerika ya Se na Afrika, kasi na Asia te. Uta mobu ya 1980, motango ya baye bazwami na fièvre jaune ezali kaka komata. Endimami ete eza mpo batu moke mpeza nde bakokata mangwele, mpe batu mingi mpeza bakomi kofuandaka nakati na bingumba, mpe batu kobongolaka bisika bafuandaka mbala na mbala, na mpe lisusu mbongwana ya climat. Bokono oyo ebandaki na Afrika, mpe ekendeki na Amerika ya Se na nzela ya kotekisa baumbu na siècle ya 17. Uta siècle 17, épidemies minene minene ya bokono oyo esalemaki na ba Amerika, Afrika, mpe na Eropa. Na siècle ya 18 mpe 19, fièvre jaune ezalaki kotalema bo moko ya ba maladi oyo epesamaka ya mabe mpeza. Na mobu ya 1927  kati na ba virus oyo ezwaka batu, virus ya fièvre jaune ekomaki virus ya yambo kotiyama pembeni.

## References
Bokeleli Vitamine B12

**Bokeleli Vitamin B<sub>12</sub>**, eyebani mpe lisusu bo **hypocobalaminemia**, elakisaka niveau moke ya vitamine B12 nakati ya makila. Bilembo ndenge na ndenge bikoki komonana ekoki kozala kokita ya makoki ya kokanisa mpe mbongwana nakati na bomoto neti depression, koumela te na kozwa kanda, mpe psychose. Komiyoka bo momesano te, mbongwana ya bokebi, mpe misuni ya nzoto kosala malamu te ekoki kobimela na mpe inflammation ya lolemo, decreased taste, globules rouges moke, motema kosala malembe, mpe kokita ya fertilité. Epayi ya bana mike bilembo bikoki kozala kokola malamu te, kokomela malamu te, mpe nkokoso mpo na koningana. Soki traitement epesami na lombango te mbongwana misusu ekoki kotikala mpo na libela.

Bilembo biye biyebani mingi eza libumu to mitsopo eza koyamba malamu te biloko, kolia to komela moke, mpe nzoto kozala na bosenga ebele. Koyamba biloko moke ekoki kouta na anémie ya makasi, bolongoli biye biza na libumu na nzela ya lipaso, inflammation ya pancréas eye ezongaka mbala na mbala, ba parasites kati na mitsopo, lolenge songolo ya ba nkisi, mpe mua mikakatano kolandana na ba génés. Koyamba biloko moke ekoki kokomela baye balingaka kolia ndunda to baza na bolei mabe. Nzoto kozala na bosenga ebele ekomelaka baye baza na VIH/SIDA na baye globules rouges eza kobeba noki. Mingi mpeza diagnostic esalemaka kolandana na niveaux ya vitamine B12 nakati ya makila, na se ya 120–180 picomol/L (170–250 pg/mL) mpo na batu bakolo. Niveaux ya acide méthylmalonique soki eza ya komata (valeurs >0.4 micromol/L) ekoki mpe kolakisa bokeleli oyo etangemi awa. Lolenge ya globules rouges moke oyo eyebani bo anémie mégaloblastique mingi mingi ezwaka batu kasi ntango inso te.

Ba supplements ezalaka recommandé na baye balingaka kolia ndunda mpe bazali na zemi mpo bamibatela na bokeleli ya vitamine B12. Soki basili kokundola yango traitement nayango ezalaka pètè na ba supplements ya komela to ya tonga. Mindondo eza te soki mutu alekisi vitamine B12 na nzoto mpo na baye baza na nzoto kolongono . Ba cas misusu ekoki kosungama na kotraiter ntina eye ememaki maladi. Bas cas misusu ekoki kosenga kokoba se kokoba na ba supplements soki ntina eye ememaki bokono ekoki kobikisama. Bokeleli vitamine B12 eza likambo ya kokamwisa te. Emonani ete ezwaka pene na 6% ya batu oyo bazali na mibu na se ya 60 mpe 20% ya baye bazali na mibu koleka 60. Taux ekoki kozala likolo kino 80% na biteni misusu ya Afrika na Asia.

## References
Sinusite

**Sinusite**, eyebani mpe lisusu bo **infection ya sinusite** to **rhinosalpingite**, eza inflammation ya ba sinus oyo ekomeka bilembo ya bokono. Bilembo biye biyebani mingi eza miyoyo monene, zolo kozibama, mpe mpasi na elongi. Bilembo misusu bikoki kozala fièvre, moto mpasi, zolo koyoka solo malamu te, mpasi ya kingo, mpe kokosola. Kosukosu ekomaka makasi mpeza na butu. Mikakatano ya makasi ezalak mpeza mingi te. Etatolami bo rhinosinusite ya makasi (ARS) soki eumeli na se ya poso minei, mpe bo rhinosinusite ya kozongoka mbala na mbala (CRS) soki eumeli koleka poso zomi na mibale.

Ekoki kouta na infection, ba allergies, pollution ya mopepe, to nkokoso mpo na ndenge ya kati ya zolo. Ba cas mingi elandanaka na infection ya virus. Infection ya bactérie ekoki kobimela soki bilembo biumeli koleka mikolo zomi to soki bokono ekomi lisusu makasi epayi ya mokoni sima na ntango abandi koyoka mua malamu. Bokono kozongelaka sima na bileko ekomelaka mingi baye baza na maladi ya mpema, fibrose cystique, mpe bokengi mabe ya nzoto. Esengelaka te kosalela ba rayons-X soki kaka emonani neti mikakatano mizali. Mpo na bas oyo ezongaka mbala na mbala, esengelaka kosala ba teste mpo na confirmation, ezala ya kotala na miso to ya tomographie na ordinateur.

Ba cas misusu mpo na komibatela nayango batu bakoki kosukola maboko, kotika kobenda likaya, mpe kokata mangwele. Ba calmants neti naproxène, steroïdes ya zolo, mpe kolekisa mayi na zolo bakoki kosalela yango mpo na kosunga mobeli oyo aza na bilembo ya bokono. Kotraiter sinusite na ba antibiotique to te endimami mpo na ba cas ya ba bactérie oyo eza na mikakatano te. Soki sima na mikolo sambo mosusu mbongwana ezali kaka te bakoki kosengela kosalela ba antibiotique to kobongola oyo bazalaki kosalela. Mpo na baye basalaleka ba antibiotique mpo nabango, ezala amoxicilline to amoxicilline/clavulanate  azalaka recommandé yambo. Mbala mususu bakoki kosala lipaso mpo na baye bokono oyo ezongelaka bango mbala na mbala.

Sinusite eza bokono ya kokamwisa te. Etungisaka pene na 10% na 30% ya batu mobu na mobu na Etats Unis mpe na Eropa. Mingi mingi basi bazwamak nayango koleka mibali. Sinusite ya kozongaka mbala na mbala etungisaka pene na 12.5% ya batu. Traitement ya sinusite na Etats Unis ekumbaka misolo koleka 11 milliards ya dollard américain.

## References
Kopola mino

**Kopola mino**, eyebani lisusu bo **carie dentaire**, **to** **carie**, ezali bobeti ya mino kolandana na ba bactérie. Ba alvéole ekoki kozala na langi ya ndenge na ndenge kobanda na jaune kino na moyindo. Bilembo bikoki kozala mpasi mpe nkokoso mpo na kolia. Mikakatano mikoki kozala inflammation ya misunyi oyo eza nzinga nzinga na mino, mino kobukana, mpe infection to kobota abcès.t

Kopola mino ewutaka na bobebi ya biteni ya makasi ya mino (émail, dentine na cément) kolandana na ba bactérie. Yango esalemaka mpo na acide oyo ebotami kowuta na ba salite ya bilei to sukali na likolo ya mino. Sukali mpamba nakati ya bilei eza esika ya yambo eye bactérie oyo ezwelaka makasi mpe nayango bilei biye bizali na sukali mpamba ebele eza facteur ya risque. Soki bozangi ba mineraux eza monene koleka oyo esangisamaki kowuta neti na soyi, carie esalemaka. Ba facteur ya risque ekoki kozala motindo eye esalaki ete soyi ezala moke neti: maladi ya sukali, Sjogren's syndrome mpe ba nkisi mosusu. Ba nkisi oyo ekitisaka kotingisa soyi eza antihistamines na ba antidépressif. Carie elandanaka mpe na kibobola, kosokola monoko mabe, mpe kofunguama ya ba gencive oyo esalaka ete mizisa ya mino ezala polele.

Nzela mpo na komibatela eza: koukolaka mino mbala na mbala, kolia bilei oyo eza na sukali moke, mpe kosalela mua fluor na bosokoli mino. Kobrosser mino mbala mibale na mokolo mpe kolekisa singa kati-kati ya mino mbala moko na mokolo ezalaka recommandé. Fluor ekoki kowuta na mayi, mungwa to na nkisi ya mino. Kotraiter mama oyo azali na carie ekoki kokitisa risque ya bana naye kozwama nayango mpo ete motango songolo ya ba bactérie mokozala mosi mokiti. Kokende epeyi na monganga mpo na talisa mino ekoki kosala ete bokono bokundolama liboso na ngonga. Kolandana na ndenge ya bobebi, traitement ndenge na ndenge ekoki kopesama mpo kozongisa lino kosala ndenge elongobani to kolongola lino. Eza na lolenge moko te loye loyebani mpo na kokolisa lisusu mino ebele. Mingi mingi mpo na kozwa esika ya traitement ezalaka mua mindondo na ba pays en voie de développement. Paracetamol (acetaminophen) to ibuprofen ekoki komelama mpo na kokitisa mpasi.

Mokili mobimba, pene na 2.43&nbsp;milliard ya batu (36% ya batu) baza na carie dentaire kati na mino nabango. Organisation Mondiale ya Santé emoni ete batu bakolo pene banso bazwamaka na carie dentaire na eleko songolo ya bomoyi. Epayi ya bana etungisaka pene na 620&nbsp;million nabango to 9% ya batu. Bokono oyo ekoma kozwa na bana na bakolo mikolo oyo. Bokono oyo eza kozwa batu mingi nakati ya ba pays développés mpe eza kozwa batu mingi te na pays en voie de développement mpo na bolei mingi sulaki mpamba. Carie ewuti na lokota ya Latin mpo na koloba "ya kopola".

## References
Mingayi na articulation

**Mingayi na articulation ** (**RA**) ezali mpasi na bokengi ya nzoto eye eumelaka mpe kotungisa ba articulations. Mingi mpeza ememaka molunge, kovimba, mpe mpasi na ba articulationts. Mpasi mpe kozanga kobalusa biteni ya nzoto mingi mingi ekomaka mabe koleka sima na bopemi. Mingi mingi poignet na maboko emonaka mpasi elongo na articulations ya ngambu nionso mibale ya nzoto. Bokono ekoki mpe kotungisa biteni misusu ya nzoto. Ekoki komema motango ya ba globule rouge kokoma moke, inflammation nzinga nzinga ya poumon, mpe inflammation nzinga nzinga ya motema. Fièvre mpe kokita ya makasi ya nzoto ekoki mpe komonana. Mingi mingi bilembo biyaka malembe malambe na ba poso kino ba sanza.

Ntango ntina ya mingayi na articulation eyebani malamu te, endimami ete elandanaka na ba facteur génétique kosangisa na oyo ya nzinga nzinga. Ntina eye ememaka bokono ekotelaka bokengi ya nzoto kobundisa ba articulations. Yango ememaka inflammation mpe kovimba ya capsule ya articulation. Etungisaka mpe mokuwa oyo ezwami na mpasi mpe cartilage. Diagnostic esalemaka mingi mingi kolandana na bilembo biye bimonani epayi ya mutu. Ba examen ya rayons-X mpe ya laboratoire ekoki koconfirmer diagnostic to kolongola maladi misusu oyo eza bilembo neti yango. Maladi misusu oyo ekoki kozala na bilembo neti yango eza lupus kouta na makila, arthrite galeuse, na fibromyalgie mpe misusu.

Traitement elukaka kosilisa mpasi, kokitisa inflammation, mpe kosala ete biteni ya nzoto ya mokoni bisala malamu. Yango ekoki kosalisama na koyeba ndenge ya kokabola ntango ya bopemi mpe kosala physique, kosalela ba planchettes na bracelés, to kosalela eloko eye ekoki kosalisa. Nkisi ya kosilisa mpasi, ba stéroïdes, na ba NSAID mingi mingi basaleka yango na eleko bilembo bibandi komonana. Mopiko ya nkisi eye ebiangami nkisi ya anti-rhumastime mpo na kobongola bokono (DMARDs) bakoki mpe kosalela yango mpo na komeka kolembisa bokono ezanga kokoba. Ba nkisis yango ezali hydroxychloroquine na methotrexate. Ba anti-rhumatisme DMARD bakoki kosalela yango ntango bokono eza kondima nkisi misusu te. Kasi, ba nkisi oyo ekoki kozala na taux monene ya ba effets mabe. Lipaso mpo na kobongisa, koremplacer, to kokangisa ba articulations ekoki kosalisa mpo na ba cas songolo. Ba nkisi eye basalelaka bo alternative eza na preuve moko te oyo eza kosoutenir yango.

Mingayi na articulation etungisaka kati ya 0.5 na 1% ya batu bakolo na ba pays développés na mpe kati ya batu 5 na 50 nakati ya batu 100,000 babandaka kotungisama nayango mibu nionso. Bokono oyo ebandaka komonana mingi mingi na eleko mutu akoli mpe basi batungisamaka nayango mbala 2.5 koleka mibali. Na mobu ya 2013, ememaki liwa ya batu 38,000 motango oyo momataki kowuta na 28,000 na mobu ya 1990. Mingayi na articulation etatolamaki mbala ya yambo na mobu ya 1800 na Dr. Augustin Jacob Landré-Beauvais (1772–1840) ya Paris. Liloba *rheumatoid arthritis* mpo na koloba mingayi na articulation ewuti na lokoya ya Kigriki mpo na koloba ete ba articulation eye ekoti mayi mpe evimbi.

## References
Fièvre paratyphoïde

**Fièvre paratyphoïde**, eyebani lisusu bo **paratyphoïde**, eza infection ya bactérie eye ewutaka na lolenge misato ya *Salmonelle*. Mingi mpeza bilembo bibandaka mikolo misato kino mikolo zomi na misato sima na infection mpe bizlaka ndenge moko na oyo ya fièvre typhoïde. Mingi mingi fièvre ya makasi ebimelaka malembe malembe nakati ya mikolo. Bolembu, kobungisa mposa ya kolia, mpe moto mpasi mingi mingi yango mpe emonanaka. Batu mususu loposo nabango ya nzoto ebandaka kobeba mpe kokoma na ba tache ya langi ya rose. Soki nkisi emelami te, bilembo ya bokono bikoki koumela ba poso to ba sanza. Batu mususu bakoki kozala na bactérie atako bakotungisama te na bokono; kasi, bakoki kokoba kokabola bokono epayi ya basusu. Ezala typhoïde to paratyphoïde yango nionso etungisaka makasi. Fièvre paratyphoïde eza lolenge ya **fièvre na mitsopo** elongo na fièvre typhoïde.

Paratyphoïde ewutaka na bactérie ya *Salmonelle enterique* ya sérotype Paratyphique A, Paratyphique B to Paratyphique C oyo eza kokola nakati ya mitsopo na makila. Mingi mpeza ekabolamaka na bolei to bomeli mayi oyo eza contaminé na nyei ya mutu oyo aza na bokono. Ekoki kosalema ntango mutu oyo aza kolamba bilei azali na bokono. Ba facteur ya risque eza assainissement mabe na mpe kozala na esika eye etondami na batu koleka. Mbala moko moko ekoki kokabolama na nzela ya bosangani bonzoto. Bokono oyo ezwaka obe batu. Diagnostic ekoki kosalema kolandana na bilembo mpe ekoki kozala confirmer na nzela ya kobokola bactérie to kokundola ADN ya bactérie nakati ya makila, nyei, to moelle osseuse. Kobokola ba bactérie ekoki kozala mpasi mpeza. Examen ya moelle osseuse nde esembolamaka mpeza. Bilembo ya bokono bizalaka ndenge moko na oyo ya ba maladi misusu oyo epesamaka. Typhus ekeseni na bokono oyo.

Atako mangwele ya paratyphoïde yango moko ezali te, mangwele ya typhoïde ekoki mpe kosunga. Mpo na komibatela esengeli komela mayi ya mpetwa, kozala na assainissement ya malamu, mpe kosokola maboko malamu mpeza. Mpo kotraiter bokono oyo, basaleka ba antibiotiques neti azithromycin. Resistance na ba antibiotique ndenge na ndenge oyo ezalaki kopesama kala ekomelaka batu mingi.

Paratyphoïde etungisaka pene na 6 million ya batu mobu na mobu. Ezwaka batu mingi na biteni ya Asia mpe emonanaka mpeza mpeza te na ba pays développés. Ba cas mingi ewutaka na Paratyphique A koleka Paratyphique B to C. Na mobu ya 2013 fièvre paratyphoïde ememaki liwa ya batu pene na 54,000 motango oyo mokitaki kowuta na 63,000 ya baye bakufaki na mobu ya 1990. Likama ya liwa eza kati ya 10% na 15% soki nkisi emelami te, kasi soki nkisi emelami ekoki kozala na se ya pourcentage moko.

## References
Trachome

**Trachome**, eyebani mpe lisusu bo **conjonctivite granuleuse**, **ophtalmie ya Egypto**, mpe **bolanda ya trachome**, eza bokono eye epesamaka kolandana na bactérie *trachome Chlamydia*. Infection ememaka makwanza nakati ya poso ya liso. Makwanza oyo ekoki komema mpasi na miso, kobeba ya libanda ya cornée ya miso, mpe ntango mosusu bolanda. Ba infection ya trachome eye baza komelela nkisi te mpe ekozongaka mbala na mbala, ekoki komema lolenge ya bolanda ya libela ntango poso ya miso ebaluki na kati.

Bactérie eye ememaka bokono oyo ekoki kokabolama na bosimbi mbala moko to na nzela mosusu miso to zolo ya mutu oyo azwami na bokono. Kosimba na nzela mosusu ekoki kozala na nzela ya bilamba to nzinzi oyo esimbaki miso to zolo ya mutu oyo azwami na bokono. Mingi mingi bana bakabolaka bokono oyo koleka batu bakolo. Assainissement ya mabe, bisika biye bitondi batu koleka, mpe bozangi mayi ya mpetwa na ba toilette ebakisaka mpe kokabolama ya bokono.

Makasi maye masalemaka mpo komibatela eza konetola lolenge ya kozwa mayi ya mpetwa mpe kokitisa motango ya batu oyo bazwami na bokono na bopesi bango ba nkisi ya antibiotiques. Yango ekoki kozala kopesa nkisi, na banso mbala moko, na ba ngulupa ya batu baye bokono ezwaka bango mbala na mbala. Komisokola yango moko ekokaka te mpo na komibatela na bokono kasi ekoki kozala ya litomba elongo na mikano misusu. Lolenge ya nkisi eza azithromycine ya komela na tétracycline topique. Basepelaka na azithromycine mpo ete bakoki kosalela yango bo dose unique ya komela. Sima na cicatrice komonana na poso ya miso, ekoki kosengela ntango mususu kosala lipaso mpo na kobongisa nsuki ya miso mpe kobatelama na bolanda.

Na mokili mobimba, pene na 80 million ya batu baza na infection eye ezali naino kotungisa. Na bisika misusu ba infections ekoki kozwa batu ebele kino na 60–90% ya bana mpe etungisaka mingi basi koleka mibali mpo ete bango bazalaka pene pene mingi penza na bana. Bokono oyo eza ntina ya mikakatano ya komona na 2.2 million ya batu nakati nabango 1.2 million bazali balanda mpeza. Mingi mingi ezwaka batu na ba mboka 53 ya Afrika, Asia, Amerika ya Kati mpe ya Se mpe pene na 230 million ya batu baza na risque ya kozwa yango. Ememaka 8 milliards ya dollard USD na nkita ya Amerika mobu na mobu. Yango ezali nakati ya mopiko ya ba maladi oyo eyebani bo maladi ya region tropicale oyo ekipamaka te.

## References
Vertigo

**Vertigo** eza ntango mutu akoyoka neti aza to biloko biye bizali nzinga nzinga naye biza koningana ntango bizali koningana te. Mingi mingi ezalaka neti kobaluka to kotepatepa. Ekoki kolandana na nausée, kosanza, kotoka, to nkokoso mpo na kotambola. Mingi mpeza ekomaka mabe koleka ntango ya koningisa moto. Vertigo eza lolenge loye loyebani mingi ya ba kizunguzungu.

Maladi eye esukaka mingi mingi na vertigo eza vertige positionnel paroxystique bénin, bokono ya Ménière, mpe labyrinthite. Eza na ba ntina misusu oyo eyebani mingi te na batu kasi ememaka mpe bokono ya vertigo, yango ezali AVC, kovimba bongo, kozoka na bongo, sclérose kilikili, na migraine. Vertigo physiologique ekoki kosalema kolandana na kotiama na lolenge ya koningana na eleko molayi neti ntango mutu azali na masuwa to azali kaka kolandela eloko eye ekoningana na miso ya kanga. Ntina misusu eza kozala exposer na ba toxine neti na monoxide ya carbone, masanga, to aspirine. Vertigo ezali nkokoso nakati ya eteni ya vestibule. Ntina misusu ya kizunguzungu eza yambo na kweya makalekale, kobungisa kotelema alima, mpe kizunguzungu eye esembolami te.

Vertige positionnel paroxystique bénin mingi ekoki kokomela mutu oyo azwamaka na bileko ya vertigo na koningana mbala na mbala mpe azalaka kaka malamu na bileko bina. Bileko ya vertigo esengeli biwumela na se ya monuti moko. Teste ya Dix-Hallpike mingi mingi epesaka eleko ya liso koningana na lobango oyo eyebani bo nystagmus. Na bokono ya Ménière mingi mingi ezalaka ngonga kobeta nakati ya matoyi, kobungisa koyoka, mpe vertigo ntango elandaka ewumelaka koleka minuti ntuku mibale. Na labyrinthite vertigo ebimelaka na mbalakata mpe nystagmus esalemaka na boningani te. Na lolenge oyo vertigo ekoki kowumela mikolo. Esengeli mpe kotala ba ntina misusu oyo ezalaka ya makasi. Yango ezali mpeza yasolo soki nkokoso misusu neti bolembu, moto mpasi, komona biloko mibale-mibale, to kobungisa ndenge ya koningana to kosimba eloko esalemi.

Kizunguzungu etungisaka pene na 20%-40% ya batu na eleko songolo mpe pene na 7.5%-10% baza na vertigo. Pene na 5% ya batu bazwaka vertigo na mobu songolo. Ekomaka kozwa mingi ntango bazakokola mpe etungisaka basi mbala mibale to misato koleka mibali. Vertigo ememaka pene na 2-3% ya batu na salle d'urgence nakati ya ba pays développés.

## References
Mángwelé ma typhoide

**Mángwelé ma typhoide** ezalí mángwelé eye ebatelaka batu na fièvre typhoide. Eza na lolenge mibale oyo ekoki kozwama bipayi ebele: Ty21a (mángwelé ya komela eye ekopesama na monoko) na mángwelé ya capsule Vi ya polysaccharide (sous-unité ya mángwelé eye epesamaka na tonga). They are about 30 to 70% effective for during the first two years depending on the specific vaccine in question.

Organisation Mondiale ya Santé (OMS) esengaka ete bana nionso na bisika biye bokono oyo bozali bapesama mángwelé. Soki te, basengaka ete banso baye bazali na risque ya kozwa bokono bapesa bango mángwelé. Ba campagne ya mángwelé ekoki mpe kosalisa mpo na kolandela ba epidemie ntango ebimelaka. Kolandana na lolenge makambo mazali, bakoki kosenga ete babakisa ba dose sima na mibu nionso kobanda na mobu moko kino na sambo. Na Etats Unis basengaka mángwelé epesama bobele na baye bazali na risque monene ya kozwa bokono neti baye bakende mibembo na bisika biye bokono bozwi batu ebele.

Mángwelé eye ezalí na ngonga oyo eza malamu mpeza. Ba effet secondaire ekoki kosalema na esika tonga ebetami. Mángwelé ya tonga eza malamu ata na baye baza na VIH/SIDA mpe mángwelé ya monoko bakoki kosalela yango soki kaka bilembo bimonani naino te. Bolamu ya mángwelé ya monoko na eleko ya zemi eyebani malamu te.

Mángwelé ya yambo ya typhoide basalki yango na mobu ya 1896 na Almroth Edward Wright, Richard Pfeiffer, na Wilhelm Kolle. Mpo na ba effet secondaire ezalaka recommandé kosalela mángwelé ma ba formule yasika. Mángwelé ma typhoide ezalí na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, nkisi eye esengeli yambo koleka na ba lopitalo. Talo mpo na kosomba mipoko-mipiko eza 4.44 USD na dose moko kotala na mobu ya 2014. Na Etats Unis talo ezalaka 25 kino 50 USD.

## References
Mángwelé ma epatíte A

**Mángwelé ma Epatíte A** ezalí mángwelé oyo ebatelaka batu na epatíte A. Eza na nguya ya kosala kino na 95% ya ba cas mpe esalaka au moins mibu zomi na mitano mpe ntango mususu na bomoyi mobimba ya mutu. Soki epesami, esengelaka ete ezala dose mibale kobanda nasima ya mobu moko ya mbotama. Epesamaka na tonga na musunyi ya nzoto.

Organisation Mondiale ya Santé (OMS) esengaka ete mángwelé epesama na batu nionso na bisika biye bokono bozwi batu mua mingi. Bisika biye bokono bozwi batu mingi mpeza, esengelaka te kopesa mángwelé bisika binso mpo ete mingi mpeza bokengi ya nzoto ya batu ezalaka esi elendisami na nzela ya infection bazwaki ntango bazalaki bana.  Center for Disease Control and Prevention (CDC) esengaka ete bapesa mángwelé na batu bakolo oyo bazali na risque monene mpe na bana banso.

Ba effet secondaire ya makasi ezalaka mpeza te. Mpasi na esika babetaki tonga esalaka pene na 15% ya bana mpe ndambu ya batu bakolo. Mángwelé mingi ya epatíte A ezalaka na virus oyo eza activé te mpe mua misusu ezalaka na virus oyo balembisi. Oyo ezalaka na virus oyo balembisi ezalaka recommandé te na eleko ya zemi to mpo na baye baza na bokengi ya nzoto eye ekosala malamu te. Mua ba formule ezalaka bosangisi ya mángwelé epatíte A na oyo ya epatíte B to mángwelé ma typhoide.

Mángwelé ya yambo ya epatíte A endimamaki na Eropa na mobu ya 1991 mpe na Etats Unis na mobu ya 1995.. Mángwelé oyo ezali na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, nkisi ya ntina mpeza oyo esengeli kozanga te na ba lopitalo. Na Etats Unis talo nayango ezalaka kati ya 50 na 100 USD.

## References
Chloroquine

**Chloroquine** eza nkisi eye basalelaka mpo na komibatela mpe kobikisa malaria na bisika biye malaria etungisaka mpeza batu. Lolenge songolo ya malaria, oyo ezalaka na ba souche ya resistance, mpe ba cas ya mbilinga mbilinga esengaka nkisi ya ndenge mosusu to ya kobakisa. Mbala misusu basallelak yango mpo na amibe oyo ebimelaka libanda ya mitsopo, mingayi na articulation, mpe lupus ya kotela motane. Nkisi oyo ezalaka ya komela na monoko.

Ba effet secondaire oyo eyebani mingi eza nkokoso na misunyi ya nzoto, kobungisa mposa ya kolia, pulupulu, na kobeba loposo. Ba effet secondaire ya makasi eza mikakatano mpo na komona, kozokisa misunyi ya nzoto, ba crise, mpe kokoma na ba globule rouge moke. Emonani neti ezalaka na mindondo te komela yango na eleko ya zemi kasi naino bayekoli yango malamu te nakati ya ba mama ya zemi. Chloroquine ezali moko nakati ya mopiko ya ba nkisi oyo ebiangami classe 4-aminoquinoline. Esalaka mpo na lolenge ya malaria oyo emibotaka te nakati ya ba globule rouge.

Bakundolaki nkisi ya Chrolorquine na mobu ya 1934. Nkisi oyo ezali na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, ba nkisi ya ntina mpeza oyo esengeli kozanga te na ba lopitalo. Ezali kozwama bo générique. Talo mpo na kosomba na mipiko-mipiko eza 0.04 USD. Na Etats Unis talo nayango eza 5.30 USD mpo na dose moko.

## References
Mángwelé ma Epatíte B

**Mángwelé ma Epatíte B** eza mángwelé oyo ebatelaka batu na epatíte B. Esengelaka kopesa dose ya yambo nakati ya ngonga 24 sima na mbotama mpe dose mibale to misato mosusu kopesa yango nasima. Yango ezali mpo na baye baza na bokengi ya nzoto eye ekosala malamu te neti kowuta na bokono ya  VIH/SIDA na mpe baye babotami mobesu. Mpo na baye bazali na nzoto nkolongunu mángwelé esalaka ete koleka 95% ya batu bazala ya kobatelama.

Esengelaka komeka makila ya baye bazali na risque monene ya kozwa bokono mpo na kosembola soki mángwelé esimbaki. Esengelaka ntango mosusu kobakisa ba dose misusu mpo na batu oyo bokengi ya nzoto nabango ezali kosala malamu te, kasi ebele ya batu misusu esengelaka te kobakisela bango ba dose.Mpo na baye bazwaki mángwelé ya virus ya hepatite B kasi naino bakomi immunisé te, esengeli kobakisela bango ba himmoglobule ya hepatite B likolo ya mángwelé. Mángwelé oyo epesamaka na nzela ya kobeta tonga na misunyi ya nzoto.

Ba effet secondaire ya makasi kowuta na mángwelé ya hepatite B ezalaka mpeza te. Mpasi ekoki kosalema na esika babetaki tonga. Mángwelé oyo eza na mindondo te kosalela na eleko ya zemi to ntango ya komelisa mwana libele. Bakoki naino te kolakisa soki mángwelé oyo ememaka syndrome ya Guillain-Barre. Mángwelé ya mikolo basali yango na bosangisi ADN. Ekoki kozwama yango moko to na oyo esangisami na mángwelé misusu.

Mángwelé ya yambo ya hepatite B endimamaki na Etats Unis na mobu ya 1981. Lolenge ya mángwelé oyo eza na mindondo ata moko te ebandaki kotekama na mobu ya 1986. Mángwelé oyo eza na Liste ya ba nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, nkisi ya ntina mpeza oyo esengeli kozanga te na ba lopitalo. Talo mpo na kosomba na mipiko-mipiko eza kati ya 0.58 na 13.20 USD mpo na dose moko kotala na mobu ya 2014. Na Etats Unis talo nayango ezalaka kati ya 50 na 100 USD.

## References
Mángwelé ma tetanɔ́si

**Mángwelé ma tetanɔ́si**, eyebani lisusu bo **anatoxine tétanique** (**TT**), ezali mangwele oyo basalelaka mpo na komibatela na tetanɔ́si. Na bomwana esengelaka kozwa dose mitano, mpe nasima kobakisa dose moko mosusu sima na mibu zomi nionso. Sima na bozwi dose misato pene batu nionso bazalaka immunisé. Mpo na baye balandelaki mangwele nabango ya tetanɔ́si malamu te esengeli bazwa tonga na lobango nakati ya ngonga 48 sima na kozoka mpota. Mpo na baye bazali na mpota ya risque monene mpe basilisi te kozwa mangwele nionso bakoki kopesa bango antitoxine ya tetanɔ́si. Esengeli kosala manso mpo ete basi ya zemi balandela malamu mangwele nabango ya tetanɔ́si mpe, soki te, koimmunisé bango ekoki kobatela bango na tetanɔ́si na mbotama ya mwana.

Mangwele oyo eza malamu mpeza ezala na eleko ya zemi to mpo na baye baza na VIH/SIDA. Kotela mpe mpasi na esika eye babeti tonga ekomelaka kati ya 25 na 85% ya batu. Fièvre, koyoka bolembu, mpe mua mpasi na misunyi ya nzoto ekomelaka na se ya 1% ya batu. Ba réaction makasi ya ba allergie ekomelaka se ya mutu moko nakati ya batu 100,000.

Bosangisi mangwele ya ndenge na ndenge mpo na tetanɔ́si esalemaka neti DTaP na Tdap oyo eza na diphthérie, mangwele ya tetanɔ́si na mangewle ya coqueluche, mpe DT na Td oyo eza na diphthérie na mangwele ya tetanɔ́si. DTaP na DT bapesaka yango na bana baye bazali na mibu na se sambo ebongo Tdap na Td bapesaka yango na na baye baza na mibu sambo to koleka. Makoma na minuscule ya *d* na *p* eza mpo na kolakisa nguya ya diphtérie na ya mangwele ya coqueluche.

Mangwele ya tetanɔ́si basalaki yango na mobu ya 1927 mpe ekomaki kozwama na Etats Unis na mobu ya 1940. Bosaleli mangwele oyo esalaki ete motango ya 95% ya baye bazali na tetanɔ́si mokita. Mangwele oyo ezali na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, nkisi ya ntina mpeza oyo esengeli kozanga na ba lopitalo. Talo mpo na kosamba na mipiko-mipiko eza kati ya 0.17 na 0.65 USD mpo na dose moko kotala na mobu ya 2014. Na Etats Unis talo mpo na mangwele nionso ya tetanɔ́si eza kati ya 25 na 50 USD.

## References
Ampicilline

**Ampicilline** eza antibiotique oyo basalelaka mpo na na komibatela na ba infection ya ba bactérie. Yango ebatelaka na ba infection ya ba voies respiratoires, ba infection na ba nzela ya masuba, méningite, ba infection ya salmonelle, mpe endocardite. Bakoki mpe kosalela yango mpo na komibatela na ba infection streptocoque ya groupe B mpo na bana. Baselelaka ya ngo na nzela ya monoko, ya tonga na misunyi ya nzoto, to tonga na mizisa ya nzoto. Esalisaka mpeza te mpo na ba infection kowuta na virus.

Ba effet secondaire oyo eyebani mingi eza kobeba loposo, nausée, na pulupulu. Esengeli te kosalela nkisi oyo epayi ya batu baza allergique na penicilline. Ba effet secondaire ya makasi ekoki kozala colite à Clostridium difficile to anaphylaxie. Ntango bazali kosalela yango mpo na baye baza na mikakatano ya rein esengeli kokitisa dose. Kosaleka yango na eleko ya zemi mpe ya komelisa mwana libele emonani neti eza malamu.

Ampicilline esalemaki na mobu ya 1961. Ezali na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, nkisi oyo esengeli kozanga te na ba lopitalo. Talo mpo na kosomba yango na mipiko-mipiko eza kati ya 0.13 na 1.20 USD na flacon ya nkisi ya kotuba na mizisa kotala na mobu ya 2014. Na Etats Unis ezali kozwama bo ba générique mpe talo mpo na mikolo zomi ya traitement eza 13 USD.

## References
Paracétamol

**Paracétamol**, eyebani lisusus bo **acétaminophène** to **APAP**, ezali nkisi basalelaka mpo na kosilisa mpasi mpe fièvre. Mingi mpeza basalelaka yango mutu azali koyoka mua mpasi to mpasi mingi te. Preuve ya litomba ya nkisi oyo mpo na bana eza moke mpeza. Mingi mingi batekaka yango elongo na ba nkisi mosusu neti nkisi mpo na miyoyo. Ntango basangisi yango na nkisi mpo na mpasi kouta na opioïde, basalelaka paracétamol mpo na mutu oyo azoyoka mpasi makasi neti mpasi ya cancer na mpe sima na lipaso. Mingi mpeza bamelaka yango na monoko to kobaka yango, ya kotuba tonga na mizisa mpe ezalaka. Ba effet nayango ewumelaka kati na ngonga mibale na minei.

Paracétamol ezalaka na mindondo mpeza te soki baseleli yango kolandana na dose oyo esengeli. Mokosa makasi loposo esalemaka mpeza mingi te. Dose ya koleka mpeza ekoki komema liver failure. Emonani neti eza mindondo te na eleko ya zemi mpe ntango ya komelisa mwana libele. Mpon na baye bazali na maladi ya foie, bakoki kokoba kosalela yango kasi ekosengela basalela dose ya moke. Paracétamol etiyami nakati ya ba nkisi eye eyebani bo analgésique, ba nkisi oyo esilisaka to ekitisaka ba mpasi. Nkisi oyo eza na misala minene te ya anti-inflammatoire eye esalaka mpe lolenge nkisi oyo esalaka eyebani mpeza malamu te.

Bakundolaki paracétamol na mobu ya 1877. Yango ezali nkisi oyo batu mingi basalelaka mpo na kosilisa ba mpasi na fièvre ezala na Etats Unis to Eropa. Nkisi oyo ezali na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya OMS, nkisa ya ntina mpeza oyo esengeli kozanga te na ba lopitalo. Paracétamol ezali kozwama bo générique mpe nkombo misisu eye bakosalela mpo nayango na mombongo eza *Tylenol* and *Panadol*. Talo mpo na kosomba na mipiko-mipiko eza na se ya 0.01 USD na dose moko. Na Etats Unis talo nayango eza 0.05 USD na dose moko.

## References
Amoxicilline

**Amoxicilline**, ekokomamaka lisusu mpe bo **amoxycilline** to **amox**, eza antibiotique eye esalisaka mpeza mpo na kotraiter ba infection ya bactérie ya ndenge na ndenge. Eza nkisi ya yambo eye bapesaka mpo na ba infection ya libanda ya matoyi. Bakoki mpe kosalela yango mpo na mpasi ya kingo, pneumonie, ba infection ya loposo, mpe ba infection ya nzela ya masuba. Bamelaka yango na monoko.

Ba effet secondaire oyo eyebani mingi eza nausée na mokosa. Ekoki mpe kobakisa risque ya ba infection ya ba mycoses mpe, ntango basaleli yango elongo na acide clavulanique, ekoki komema pulupulu. Esengeli te kopesa nkisi oyo na baye bazali na allergie na penicilline. Ntango yakosalela yango na baye baza na mikakatano ya rein, esengeli kokitisa dose. Kosalela yango na eleko ya zemi mpe ya komelisa mwana libele emonani neti eza na mindondo te.

Amoxicilline ebandaki kozwama mbala ya yambo na mobu ya 1972. Nkisi oyo eza na Liste ya ba Nkisi ya Ntina ya Organisation Mondiale ya Santé, nkisi ya ntina mpeza oyo esengeli kozanga te na ba lopitalo. Nkisi oyo ezali moko ya ba antibiotique oyo mingi mingi minganga balakelaka bakoni. Amoxicilline eza kozwama bo générique. Talo mpo na kosamba yango na mipiko-mipiko eza kati ya 0.02 na 0.05 USD na mbuma. Na Etats Unis mikolo zomi ya kozwa traitement na nkisi oyo eza 16 USD.

## References
Allergie

**Ba allergie**, eyebani lisusu bo **makono ya allergie**, yango ezali mitindo ndenge na ndenge kowuta na hypersensibilité ya bokengi ya nzoto na eloko songolo ya nzinga nzinga eye mingi mpeza ememaka mua nkokoso epayi ya batu ebele. Makono yango mazali rhume de foins, ba allergie ya bilei, nkokoso ya loposo, allergie ya maladi ya mpema, mpe anaphylaxie. Bilembo bikoki kozala miso motane, mokosa na loposo, kotangisa miyoyo, mpema mokuse, to kovimba vimba. Nzoto koboya bilei na intoxication ya bilei eza mitindo ya ndenge mosusu.

Ba allèrgenes oyo eyebani mingi eza pollen na bilei. Mabende mpe biloko misusu ekoki mpe komema nkokoso. Bilei, koswama na ba insect, mpe nkisi yango eza ntina eye eyebani mingi mpo na ba réaction ya makasi. Bozalisami ya makono oyo ewutaka na ba facteur génétique mpe na nzinga nzinga. Lolenge loye bokono eyelaka ezwaka ba anticorps ya immoglobule E (IgE), eteni ya bokengi ya nzoto, kolingama na allèrgene ioko mpe nasima na récepteur moko na mastocyte to na basophile epayi wapi efongolaka nzela ya bosopani ya ba élément chimique ya inflammation neti histamine. Mingi mpeza diagnostic esalemaka kolandana na lisitwale ya bokolungunu ya mutu. Ba teste misusu ya loposo to makila ekoki kozala ya litomba mpo na batu songolo to pakala. Ba teste ya positif, ntango mususu ekolinga koloba te ete allergie ya monene eza na eloko eye bazali kotala.

Kozwama na eleko songolo na biye bikoki kozala ba allèrgene ekoki ntango mosusu mpe kobatela mutu. Ba traitement mpo na ba allergies eza koboya ba allèrgens oyo esili koyebana mpe komela ba nkisi neti ba stéroïde na ba antihistamine. Mpo na baye baza na ba réaction ya makasi esengeli bazwa tonga ya adrenaline (epinephrine). Immunotherapie ya allergène, ememaka batu malembe malembe na bozwi mitango minene ya ba allèrgene, yango ezalaka ya litomba mpo na lolenge songolo ya ba allergie neti rhume de foins mpe na ba reaction ya koswama na ba insect. Bosaleli yango mpo na ba allergie ya bilei eyebani malamu te.

Ba allergie ezwaka batu ndenge na ndenge. Na pays dévloppés, pene na 20% ya batu batungisamaka na rhinite allergique, pene na 6% ya batu baza na ata allergie moko ya bilei, mpe pene na 20% baza na nkokoso ya loposo na eleko songolo ya bomoyi. Kolandana na mboka songolo to pakala pene na 1 na 18% ya batu baza na maladi ya mpema. Anaphylaxie ekomelaka kati ya 0.05&#x2013;2% ya batu. Motango ya makono mingi ya allergie momonani neti mozali komata. Liloba "allergie" lilobamaki mbala ya yambo na Clemens von Pirquet na mobu ya 1906.

## References
Luigi Mastrangelo

**Luigi Mastrangelo** (*17 augústo 1975 na Mottola) azalí mosani wa ndembó likoló lya monyámá ya Italya.
Ekátiseli

**Ekátiseli** tǒ **báki** ezalí loléngé la masúwa ekɛ́makokátisaka bato tô bilɔ́kɔ kolongwa ngámbo 
yɔ̌kɔ́mpɔ̂ na ngámbo esúsu.
Nkɔi etáné

**Nkɔi etáné** ezalí nyama énɛnɛ ya libótá lya kɔi ezalí na sálá manzáni mpé itáné na mikɔlɔ́tɔ́miyíndo. Ezalí nyama ya Azía.
Lokwa

## Tála mpé
* Lokwa la lotilíki

## Bato
* Éduard Lokwa (bugumési ya Komini Kinsásá)
* Eugène Lokwa Ilwaloma (ministre ya Makokí ma Bato)
*
Lokwa (lotilíki)

**Lokwa** ezalí esálelo mpɔ́ya lotilíki: Lokwa ya lotilíki.


World map of electrical mains power plug types used.svg|Lokwa na mokili
CEE 7-17 plug and socket.png|Lokwa C (CEE&nbsp;7/17)„Lokwa la Erópa“
D plug.jpg|Lokwa D(BS&nbsp;546, 5&nbsp;A)na Kongó-Kin
E plug and socket.jpg|Lokwa E(CEE&nbsp;7/5)na Kongó-Brazzaville
BritishPlugforWikipedia.jpg|Lokwa G (BS&nbsp;1363)„Lokwa la Commonwealth“
J plug - 1.jpg|Lokwa J(SEV&nbsp;1011)„Lokwa la Swísi“
M plug.jpg|Lokwa M(BS&nbsp;546, 15-A)na Kongó-Kin
Tresor Mvoula

**Neil Tresor Bouya Itambala**, tô mpé **Tresor Mvoula** abotami o 3 fébwali 1980 na Brazzaville. Aza moyémbi wa na rumba wa Kongó-Brazzaville.

## Tala
Jean Sylvain Akouala

**Jean Sylvain Akouala Temple** a zali moyémbi ya bokristo wâ Kongó-Brazzaville. A botami na 1963 na Brazzaville.
## Palaki na ba nzémbo
* 1997: ABC
* 2007: Trop près de la frontière
* 2015: Destination6.

## O libanda ya awa
Marie Misamu

**Marie Misamu Ngolo** na mokúsé **Marie Misamu** abótámí o 16 novɛ́mbɛ 1974 mpé akúfí ó 16 yanwáli 2016 na Kinsásá azalákí moyémbi wa gospel na Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
## Palaki
### Loyémbo
* Nazhirea, Who's that Girl ? (1998)
* Vallée ya Bacca (1999)
* Ma Prière (2001)
* Béatitudes, est-ce que ? (2003)
* Mystère du Voile (2004)
* Mystère du Voile (Volume 2) (2008)
* Face B Elonga (100% Adoration) (2011)
* Mystère du Voile 3: La Résurrection (2014)

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Sofibanque

**Sofibanque** oyo ebengami na kombo na yango (société financière de banque), ezali institution ya banque ya liboso na RDC. Ezwamaki na 2009, ebandaki kosala na 2010 na Kinshasa, na mokano ya kopesa ba services financiers oyo elongobani na ba besoins ya mboka, na kotia likebi na satisfaction ya client mpe na innovation.

## Lisolo
Ebandaki na ba partenaires ya kala na RDC, sofibanque epanzaki noki penza mosala na yango na mboka mobimba. Ezali na ba agences ebele na Kinshasa, Matadi, Lubumbashi mpe Kolwezi, mpe ba représentations na Mbuji-Mayi mpe Kasumbalesa. Biro ya filiale ya sika ezali kotongama na engumba Goma, mpo na kolendisa mosala na yango.

## Misala mpe misala
Sofibanque ezali na misala ebele ya banki mpo na bakiliya ndenge na ndenge:
* Moto na moto: Ba comptes d'épargne, ba crédits personnels, ba cartes bancaires mpe banque en ligne.
* Bakompanyi: Mayele ya kofuta mbongo, kokamba mosolo, kopesa toli na makambo matali mosolo mpe misala mpo na bakompanyi minene na RDC.
* Sekta ya Leta: Lokola esanganaka na mosala ya kotonga mboka, banki esungaka bibongiseli ya Leta, mingimingi na kofutaka basali ya Leta.

## Mbongwana ya numérique
Na sanza ya zomi ya 2024, sofibanque esakolaki ete bakotya ba ordinateur na bango na OADC Texaf - Kinshasa, esika ya kobomba bansango oyo ezali na certification Tier-III ya Uptime Institute. Yango ezali mpo na kobongisa mpe kobatela misala na yango, mpe kobongisa boyokani mpe makasi ya ba infrastructures numériques na yango.

## Mimeseno
Na sanza ya libwa 2023, Sofibanque azwaki lokumu ya "Bank Game Changer" na molulu ya "Best of Africa" oyo Forbes asalaki na New York. Mbano oyo endimi komipesa na ye na makambo matali mbongo mpe mosala na ye ya kobongola secteur ya banque na RDC.

## Ntina mpe bomipesi
Sofibanque ekotisa na misala na yango ya bokambi makambo lokola kobenda likebi ya bakiliya, elimo ya mimbongo, valorisation ya bato mpe ndakisa. Ezali na mokano ya kopesa misala ya moto na moto, oyo ekokani na makambo ya mboka na ye, mpe na bongo kopesa mabɔkɔ na bokóli ya nkita ya mboka.

## Etongelelo-mwǎna
### [[Kinsásá]]
* Gombe, Kabasele Tshamala 4258 (ex Flambeau) mpé Avenue Colonel Mondjiba 2366 (Tissakin)
* Limete, Avenue Icoras 382 (Place Commerciale)

### [[Kasai ya Monyɛlɛ]]
* Mbuji Mayi: Kanshi, avenue Inga 62

### [[Kɔ́ngɔ ya Nsé]]
* Matadi, Avenue Kinkanda 20 (Ville Basse)

### [[Katanga]]
* Lubumbashi, Avenue Luvua 18 (matákanelo Kambove)

### [[Mongala]]
* Bumba, avenue du Fleuve (Grisa)

## Talá lisusu
### Mitó ya makambo

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔkɔ ya loléngé mɔ̌kɔ́

## Makomi na nse ya lokasa

## Tála mpé
* Sofibanque
Botulisme

**Botulisme**  (Latin, *botulus*, saucisse) eza bokono boye boyebani mingi te mpe ekoki komema likama ya mabe koleka kowuta na toxine oyo ewutaka na bactérie ya *Clostridium botulinum*. Bokono oyo ebandaka na bolembu, mikakatano ya komona, kolemba, na mikakatano mpo na koloba. Yango ekoki nasima kolandisama na bolembu ya maboko, misunyi ya panzi na makolo. Bokono oyo mingi mingi etungisaka mayele te mpe ememaka fièvre te.

Botulisme ekoki kobimela na ba nzela ndenge na ndenge. Ba spore ya ba bactérie oyo ememaka yango ezala na mabele mpe na mayi. Ebotaka toxine botulitique ntango etiami na oxygène ya niveau ya se mpe na lolenge songolo ya temperature. Botulisme kowuta na bilei ebimelaka ntango mutu alei bilei biye biza na toxine. Botulisme ya bana ebimelaka ntango bactérie ekoli nakati ya mitsopo mpe ebimisi toxine. Yango esalemaka mingi mpeza epayi ya bana baye baza na sanza na se ya motoba, mpo ete sima na eleko ena nzoto emitongaka mpo na komibatela. Botulisme ya mpota ezwamaka mingi mingi epayi baye bako komituba ntonga ya lopipi. Na likambo oyo, ba spore ekotisaka mpota mpe, na bozangi ya oxygène, etikelaka toxine. Yango epesamaka te kowuta mutu songolo koleka epayi mutu pakala. Confirmation ya diagnostic esalemaka na nzela ya boluki toxine to bactérie nakati ya mutu oyo atungisami.

Nzela ya yambo mpo na komibatela eza kolamba bilei ndenge elongobani. Toxine, kasi kanyama te, ekufaka na molunge ya koleka  na eleko koleka minuti 5. Mafuta ya nzoi ekoki kozala na kanyama, mpo nayango esengeli te kopesa mafuta ya nzoi na bana oyo bazali na sanza na se ya 12. Traitement esalemaka na antitoxine. Mpo na baye babungisaka makoki ya kompema bango moko, ekoki kosengela mpo nabango masini ya kopesa mopepe, ntango mususu mpo na ba sanza. Bakoki kosalela ba antibiotique mpo na botulisme ya mpota. Liwa ememaka  5 kino 10% ya batu. Botulisme ekoki mpe kotungisa ba nyama ndenge na ndenge.

## References
Bwenza

**Bwenza** ezali moko ya etuka wâ Kongó-Brazzaville. Aza pèmini na Niari, Lekumu mpé na Pool. 

## Engumbas
* Boko-Songho
* Kayes (district)
* Kingué
* Ludima
* Mabombo
* Madingu
* Mfuati
* Muyondzi
* Tsiaki
* Yamba
Ngómbá Nabemba

**Ngombo Nabemba** ezali ngómbá wa mo layi mingi ô Kongó-Brazzaville. É ma ta na 1000 mètres kuna na likoko.
DuckDuckGo

**DuckDuckGo** tǒ **LibataLibataEkendí** ezalí motɛ́lɛ mwa boluki o ɛntɛrnɛ́tɛ mwa Gabriel Weinberg.  Ezalí embémbí. Ezalí na lingála tɛ̂, kási na nkótá isúsu míngi.

## Tála mpé

### Nkásá o libándá
* https://duckduckgo.com
Ngómbá Bamba

**Ngómbá Bamba** tǒ mpé Ngómbá M'Bamba ézali ngómbá oyo eza na sé ya Kongó-Brazzaville na mpe mini na engumba wâ Mvouti. É ma ta likolo na 810 mètres.