open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josée Ngalula

**Josée Ngalula**, abotami o mokolo 28 sanza ya mibale 1960 na Kinsasa, azali sango, ndeko mwasi ya Saint-André, mpe théologie catholique congolaise (RDC),motangisi ya théologie dogmatique .

## Biografi ya bomoi ya bato
Josée Ngalula azali mosangani ya lisangá ya Saint-André. Asalaki bamateya na ye ya doctorat na Université catholique ya Lyon, mpe sikoyo azali motangisi ya théologie dogmatique  na ba institutions théologiques ya Kinsasa, na Kongo-kinsasa. Atalelami lokola moko ya bato minene ya teoloji ya Afilika  . Teoloji na ye etongami na bolingo ya Nzambe mpe na bolingo ya mozalani na biso, oyo Nzambe alingaka  . Apesamaki na sanza ya yambo 2021 na *La Croix* kati na basi zomi oyo batikaki elembo na bango na Eklezia na Afrika na bambula eleki  .

Aponamaki o mokolo 29 sanza ya libwa 2021 na Pape François na Commission internationale théologique to CTI, akomi mwasi ya liboso ya Afrika oyo akoti na commission pontificale  ,  ,  oyo etali mituna ya teoloji ya ntina mingi  .

## Misala
Josée Ngalula azali moluki ya teoloji ya liboso na makambo oyo elandi : Lexicologie chrétienne na minoko ya Afrika, ba théologies africaines, ba mouvements religieux ya sika na Afilika, ba ecclesiologies africaines, anthropologie théologique, religion na mobulu. Mikanda na ye na lexicologie chrétienne emonisi ete makoki ezali moi na kosala théologie na minoko ya Afilika. Mikanda na ye oyo elobeli mangomba ya sika na Afilika emonisi mikakatano ya bomoi na yango mpo na lobi ya boklisto na mokili mobimba. Mikanda na ye oyo elobeli teoloji ya Afilika emonisaka mitó ya makambo ya ntina mingi, mingimingi mikanda ya teoloji oyo basi ya Afilika babimisaki. Bamikanda na ye sur ba ecclesiologies africaines etali mingi mayele Ya kosala makambu africaine oyo ewutaka na dynamisme ya ba communautés ecclesiales ya base mpe na synodalité oyo ezuami na contexte oyo. Mikanda na ye na anthropologie théologique ekanisaki bopusi ya bomoto ya Nzambe (oyo azali mobali to mwasi te) na moto oyo akelamaki na elilingi mpe bokokani na ye lokola kosangisa nzoto mpe kofanda na boyokani kati na bato oyo mbala mingi ezali mobulu. Mikanda na ye na domaine ya relation "religion na violence" emonisaka ba mécanismes ya instrumentalisation ya religion na service ya mobulu, ezala na niveau ya ba sociétés africaines mpe na kati ya ba institutions religieuses  Na oyo etali makambo ya lelo na Église catholique na 2023, azali na bosenga makasi na mutuna ya synodalité (na relation na palaver africain na spiritualité ubuntu) mpe na oyo ya mobulu na kati na ba institutions religieuses, surtout na oyo etali ba abuses sexuels na kati ya ba Églises «  bibongiseli ya losambo:«mimeseno ya kofanda nyɛɛ epesaka nzela na bato oyo basalaka mobulu na kosangisa nzoto bábatela bato oyo bazwi mpasi na nse ya bokonzi na bango »  .

## Etatoli
Réserve ya Tumba-Lediima

**Réserve Tumba-Lediima** (RTL) ezalí etando ebatelami o Ekolo Congo démocratique . Ezwami o wɛsti ya ekólo pene na Congo-Brazzaville, mpe ekabolami na bateritware ya Bikoro mpe Lukolela . Ezali eteni ya Lac Tumba-Lac Télé binational pembeni ya réserve scientifique ya Mabali mpe réserve ya Ngiri na République démocratique du Congo, mpe réserve communautaire Lac Télé na Congo-Brazzaville banda le 5 août 2010  .

## Lisolo
Réserve ya Tumba-Lediima esalemaki na nkoto mibale na motoba.  Ekɔtisamaki na esika ya Ngiri-Tumba-Maindombe Ramsar na ntuku minale na minei, sanza ya nsambo nkoto mibale na muambe .
Monique Nsanzabaganwa na mboka mopaya

**Monique Nsanzabaganwa, abotama na mobu moko nkoto libwa na nkama nsambo na moko, azali moto ya mayele na makambo ya nkita, moto ya politiki mpe diplomatie ya Rwanda, oyo azali vice-présidente ya Commission ya Union africaine kobanda sanza ya mibale ya mobu moko nkoto mibale na ntuku mibale na moko. Liboso, kati ya Nkoto mibale na zomi na moko mpe Nkoto mibale ntuku mibale na moko, azalaki mokambi-molandi ya Banque nationale ya Rwanda. Azalaki mpe ministre mbala mingi.**.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Mateya
Monique Nsanzabaganwa abotama na Rwanda na mobu nkoto moko na libwa nkama libwa na libwa na libwa, mpe azalaki kotanga na biteyelo ya Rwanda liboso ya kokende na université. Azwaki diplôme na économie na Université nationale ya Rwanda mpe ayekolaki na Université ya Stellenbosch, na Afrique du Sud, esika azuaki diplôme ya maîtrise na économie, na sima ya diplôme ya doctorat na économie.  .

### Carrière politique

Lokola ministre d’Etat ya Planification économique, Monique Nsanzabaganwa azali na lokumu ya kosala système ya statistique mpe ya planification ya makasi na niveau national mpe local. Ye nde azali sima ya bokeli ya Institut national ya statistique ya Rwanda . AzaliNkoto mibale na misato nokumu mNkoto mibale na mwambea kokamba milende mpo na kosala cadre juridique mpe malako ya politiki ya microfinance na Rwanda  .

Kati na nkoto mibale na zomi na moko mpe Nkoto mibale na ntuku mibale na moko, azalaki gouverneur adjoint   Rwanda , Akomi mpe mokambi ya conseil d'administration ya Institut national ya statistique ya Rwanda banda nkoto mibale na zomi na mibale  .

Na nkoto mibale na ntuku mibale na moko, aponami na ebonga ya Vice-président ya Commission ya Union africaine kobanda na sanza ya mibale ya motoba ,  ,  ,  .

## Mikano mosusu
Monique Nsanzabaganwa azali mpe mokambi ya mokapo ya Rwanda ya bilongi ya sika, mingongo ya sika, etuluku ya lobby ya pan-Africain oyo etali mingi kopanzana ya mosala mpe bopusi ya basi na secteur financier  .
Jeanne Ilunga Zaina

**Jeanne Ilunga Zaina** azali mutu politiki ya Kongo-kinsasa, ministre adjoint ya Nzinga nzinga mpe bokoli ya nseko mbulamatari ya Ilunga banda mokolo 26 sanza ya mwambe 2019 .

## Biografi ya bomoi ya bato

### Elenge mpe mateya
Jeanne Ilunga Zaina azali moto ya etuka ya Likolo-Lomami . Azali na diplôme na science vétérinaire na iniversite ya Lubumbashi .

Na teritware na ye aponami mpe lokola député provincial  .

### Ministre ya Nzinga nzinga mpe bokoli ya nseko
O mokolo 26 sanza ya mwambe 2019, Premier ministre Sylvestre Ilunga asakolaki esalemi ya mbulamatari na ye ; Jeanne Ilunga Zaina aponamaki ministre adjoint oyo azali na mokumba ya zinga zinga mpe botomboli ya seko  ,  .

Lokola ministre, azali kobongisa kobanda mokolo 28 sanza ya zomi na moko 2019 na Gombe atelier ya mateya mpe ya kobakisa boyebi oyo etali mingi mingi lolenge , na ngambo moko, mpe kolendelela liboso ya changement climatique na ngambo mosusu, likambo oyo ezali na ntina  na mboka oyo ezali na zamba ya mibale ya monene ya tropical na mokili mobimba  ,  .

## Misala ya komipesa
#Sanza ya zomi na moko 2019 : Abongisaki atelier ya atelié na Kinshasa (La Gombe) na oyo etali mobali to mwasi mpe kokanga motema nambongwana ya klima, likambo ya ntina mingi mpo na RDC, oyo ezali na zamba ya mibale ya tropical na mokili mobimba.
#7 sanza ya zomi na moko 2019: ayambaki ba konzi ya mboka ya Tshuapa mpo na kolobela bitumba na kosalela na ndenge ya mabe ya pétrole, oyo ezali ko kozala na bopusi bikelamu ndenge na ndenge ya ba parcs Virunga na Salonga .
## Etatoli
Sila Bisalu

**Sila Bisalu**, kombo na ye solo **Christine Kisila Bisalu** , abotami o mokolo 25 sanza ya minei ,  1977 , Zaïre,  azali mutu ya maboke ya Kongo-kinsasa .

## Etatoli
Oulimata Sarr

**Oulimata Sarr**, abotami o mokɔlɔ 6 sánzá ya yambo 1970 o Dakar, azali moto ya politiki ya Sénégal .

Na bumeli ya mibu koleka misato, azalaki mokambi ya etuka ya biro ya ONU mpo na basi na Dakar, ebongiseli oyo ONU epesi mokumba mpo na bokokani kati na mibali mpe basi mpe kopesa makoki na basi, oyo ezali kosala na Afrika ya Wɛsti mpe ya Kati .

Kobanda sanza ya libwa 2022 kino na sanza ya zomi 2023, azalaki ministre nkita, kobongisa makambu mpe kosala elongo.

## Biografi ya bomoi ya bato
Abotami mpe akolaki na Sénégal, sima akobaki boyekoli na ye na Canada, na École des Hautes Études Commerciales de Montréal (HEC Montréal). Azwaki diplome na 1992 , asilisaki kelasi na ye ya likolo na Iniversite ya Bedfordshire na Grande-Bretagne, na diplome ya master na administration ya mombongo na 2002. Abandaki mosala na ye na Ernst &amp;amp; Young na audit na Sénégal, sima alekisaki mbula zomi na International Finance Corporation, institution membre ya Groupe ya Banque mondiale, avant akota na Nations Unies. Akomaki mingimingi mopesi toli ya etuka mpo na bopesi makoki na nkita ya basi mpo na Basi ya ONU, oyo etali Afilika ya Wɛsti mpe ya katikati   , na ntango wana mokambi molandi ya etuka ya basi ya ONU, oyo azali na Afilika ya Wɛsti mpe ya katikati  ,  ., yambo ya kokota na mbulamatari ya Sénégal na sanza ya libwa 2022.

Kobanda 1993 kino 2005, azali Directeur Administratif mpe Financier ya compagnie aérienne Interair South Africa oyo ezali na Johannesburg, Afrique du Sud.

Azalaki mokonzi ya Jury ya ba prix ya Cartier Women’s Initiative Awards mpo na Afilika ya nse ya Sahara  mpe afandaki na Conseil consultatif ya UnitLife ,  .

Kobanda mokolo 17 sanza ya libwa 2022 kino mokolo 11 sanza ya zomi 2023, azuaki ebonga ya ministre ya nkita, kobongisa makambu mpe kosala elongo na kati ya mbulamatari ya Ba  . Oyo ezali mbala ya liboso na Sénégal mwasi azwa ebonga oyo ya ministre  .

## Komipesa
Lokola Directrice régionale ya ONU basi mpe lokola eteni ya botomboli programme HeForShe, a signaki o mokolo 8 sanza ya misato 2019, na Antoine Sire, Directeur ya Engagement ya ba entreprises na BNP Paribas, partenariat mpo na kopesa makoki ya nkita na basi basalaka bilanga na Sénégal. Groupe bancaire e subventionaki ba projets ya PAF na AgriFed na motuya ya 1 milliard ya FCFA na eleko ya mibu misato  .

## Bomoi ya moto ye moko
Oulimata Sarr azali ndeko mwasi ya Abdourahmane Sarr .

## Etatoli
Elangaya banzete ya Kinshasa

**Elanga ya banzete ya Kinshasa** ezali elanga oyo ezali na etando ya 7 ha ezwami na motema ya engumba Kinshasa na République Démocratique du Congo, précisément na commune ya Gombe pembeni ya wenze monene (oyo babengaka Zando) na ba avenues Kasa - . Vubu . Entre Balabala ya Commerce na Balabala ya Ruakadingi.

Na 1933 , Fernand De Boeck Park esalemi (ezwaki nkombo ya commissaire ya district ya Congo moyen na tango wana) na mboka-mokonzi ya Congo belge . Etikali esundolami na boumeli ya bambula mingi, elanga oyo ezali na mitindo koleka ya banzete nkama ebongisamaki lisusu na ebandeli ya bambula nkoto mibale (2000) grâce na projet oyo esungami na France, Union européenne, UICN, Jardin botanique national ya Belgique mpe ONG ba ninga ya nature mpe ba élança, mpo na koyamba misala ya mateya ya zinga zinga  .

Na 2012, Baninga ya Nature mpe Ba Elanga ba dénoncer ba menaces oyo ezali ko kilo na ba jardins botaniques ya Congo  .
Réserve scientifique ya Luo

Réserve scientifique ya Luo

bo bongosi ya malamu eko Zala kitoko mingi

Géography

**Réserve scientifique ya Luo** ezalí etando ebatelami ezwami na territoire ya Ikela o etuka ya Tshuapa, o République démocratique du Congo . Réserve yango ezali na bonene ya 480,16 km2.

Réserve yango ezali na mabele ya bato ya Ngando. Bolukiluki na ntina na esika yango ya kobombama, oyo elobelaki ba bonobos, ebandaki na ekipi moko ya Japon oyo etambwisamaki na Takayoshi Kanō, pene na mboka Wamba na 1973.

## Ba note mpe ba références


## Ba liens ya libanda

*  Protected Planet
Kenda Kenda

**Jolie Kenda** azali muasi oyo asalaka politiki na mboka République démocratique du Congo, mokeli ya lisanga politiki PPEC  .

## Biografi ya bomoi ya bato

### Carrière politique
Aponami na 2012  député national ya Lukunga, na engumba Kinshasa, lokola candidat ya Mouvement social pour renouvellement (MSR).

Na novembre 2018, Jolie Kenda alongwaki officiellement Mouvement social pour le renouvellement oyo Pierre Lumbi a fondaki mpo na ko soutenir candidat ya Front commun pour le Congo (FCC), Emmanuel Shadary . Na libaku ya molulu moko na Matonge, na commune ya Kalamu, abandi plateforme moko na kombo ya “ Alliance ya Joseph Kabila na Ramazani Shadary pona Développement »  . Mbula elandaki, Jolie , abandi lingomba na ye moko ya politiki, Parti du Peuple Congolais ( ,  avril 2019. Na correspondance oyo atindaki na mi-jambe ya groupe politique AA/A, ya le 23 février 2019, Jolie Kenda asakolaki bolongwi na ye na campagne sénateur mpo na ba raisons ya commodité personnelle  .

## Ba références
Marie-Josée Sona Kamitatu

**Marie-Josée Sona Kamitatu**, abotami mokolo ya ntuku mibale na sambo na sanza ya libua mobu nkoto moko na nkama libwa na tuku mwambe na sambo (27 septembre 1987) na Congo-Kinshasa, azali politicien ya République Démocratique du Congo, mwana mwasi ya liboso ya Kamitatu Olivier mpe mwana ya mwana mwasi ya Cléophas Kamitatu na Justin Marie Bomboko . Azali sénateur mpe membre ya kala ya bureau ya Sénat ya Congo na RDC  ,  ,  ,  .

## Banote mpe ba références
Estelle Ondo

**Estelle Ondo** azali mutu ya politiki ya Gabon . 4 vice-président ya Union nationale, lisanga ya politiki ya Gabon, azali ministre ya nkita ya zamba, kokanga bambisi mpe nzinga nzinga banda sanza ya zomi 2016 .

## Biografi ya bomoi ya bato
Estelle Ondo abotami o mokolo 17 sanza zomi na moko 1970 na Oyem, mboka-mokonzi ya etuka ya Woleu-Ntem  .

## Mosala na mbulamatari
Vice-président ya kala ya lisanga ya politiki 
N

## Matata mpe makambo ya mibeko
Mosala ya Estelle Ondo epanzana na sanza ya zomi  2016 na ba etumbu oyo Union nationale e memelaki ye, lisanga oyo azalaki vice-président na yango na mwa mbula  mpe oyo easungaki Jean Ping, candidat na ba maponami ya mokonzi ya mboka ya 2016  .

Maponami na ye lokola ministre ya nkita ya zamba, KO kanga ba mbisi mpe nzinga nzinga na mandat ya mokonzi ya mboka Ali Bongo Ondimba  ekamwisaki bato mingi. Asakoli na esila na ye ete alingi kosunga na kosangisa mboka, kolendisa bato ya gabon na kokanga motema mpe ko tombola kimia na Gabon .

Na mandat na ye ya yambo, mokonzi ya mboka Ali Bongo Ondimba azalaki ntango nyonso koboya likanisi ya masolo, oyo opposition epesaki. Mwa baposo yambo ya maponami ya mokonzi ya mboka, amonaki ntina, koloba na bosikisiki ete likita oyo ekozala ya bobele moko te mpe ekozala na epekiseli te  . Mayele Ya BO moto elingaki ete opposition esalela libaku oyo mpo na kosenga ba mbongwana oyo esengeli mpo na alternance. Kokota na ngai na mbulamatari oyo ezali lolenge na ngai ya kosunga mpo na kosilisa crise ya sima ya maponami. Na lisolo moko oyo apesaki na zulunalo *Union Sonapresse*, alobaki boye: “Ezali lolenge na ngai ya kobenga bato oyo balekisaka ndelo na ngámbo nyonso bákitisa motema.”

## Etatoli
Ekila Liyonda

**Adrienne Ekila Liyonda**, abotami 16 octobre 1948 na Léopoldville mpe akufi 23 juin 2006 na Bruxelles,  azali muasi ya politiki ya mboka Congo.

Azalaki ambassadrice ya Zaïre na Belgique mpe ministre ya liboso ya Affaires étrangères ya mwasi na République démocratique du Congo (RDC) kobanda 1987 tee na 1988 .

## Biografi ya bomoi ya bato

### Bolenge mpe mateya
Sima ya kozua certificat na ye ya ba études primaires, a continuer ba études secondaires na ye na section ya humanités latine ya lycée Sainte Marie-Thérèse na Kinshasa. Na sima, ayekolaki na faculté ya mibeko ya Iniversite ya Katolike ya Louvain (Belgique), epai azwaki mokanda ya ndingisa na 1974.

### Mosala
Yambo ya kosala politiki mpe diplomatie, Adrienne Ekila Liyonda azalaki na ba postes oyo elandi : 1 .

: Kobanda 1974 tii 1976 : conseiller juridique ya Agence Zaire Presse (AZAP), koko ya ACP ya lelo ;
: Membre ya conseil d’administration ya Société Générale de Carrières et de Minérales (GECAMINES) .
: Membre ya Commission permanente ya réforme ya droit Zaïre.

Na nsima, akozala bongo : 1 .

: Kobanda 1976 tii 1981 : conseiller juridique ya Bureau ya Président de la République Mobutu Sese Seko;
: Kobanda 1981 tii 1985 : azali kosala lokola secrétaire général oyo azali na mokumba ya Statut ya Basi mpe lokola Commissaire d’Etat mpo na statut ya basi mpe ya makambo ya bato na kati ya Mouvement populaire ya Révolution (MPR);
: Na 1985 azalaki accrédité lokola ambassadrice extraordinaire mpe plenipotentiaire na Royaume ya Belgique, Royaume ya Pays-Bas mpe na Grande Duché ya Luxembourg ;
: Na 1987 : akoti na gouvernement lokola ministre ya mambi ya bapaya
: et coopération internationale (muasi ya yambo na mboka congo kozua ebonga wana). Ezalaki na misala wana nde atie maboko na Charte africaine sur les droits de l'homme et des peuples ,  ;
: Na mbula oyo elandaki na 1988 : akomi Ministre ya Information mpe Presse, ebonga oyo azuaki tee na 1990.
: Na matata ya 1994, akomi membre ya UDI mpe azalaki mokonzi ya filiale fédérale na Kinshasa. Sima ya Laurent-Désiré Kabila na AFDL koya na pouvoir na mai 1997, azongi kofanda na mboka Belgique.

## Liwa
Ekila Liyonda akufaki na engumba Bruxelles le 23 juin 2006  . Akundami na cimetière ya Gombe (Kinshasa)¨¨;££.

## Etatelo
Réserve ya Ngiri

**Réserve ya Ngiri** (officiellement **Réserve naturelle ya Triangle Ngiri** ) ezalí etando ebatelami o Ekolo Congo démocratique . Ezwami o wɛsti ya Equateur, na bateritware ya Bomongo, Bikoro mpe Makanza, na etando mobimba ya nkoto moko (1 000 km2)   . Ebandi na bokutani ya ebale Congo na ebale Ubangi na ngambo ya Nord  .

Engebene na WWF, réserve oyo ekosalisa kobatela biodiversité pe écosystème na triangle ya Ngiri  ,  .

## Lisolo
Likanisi ya kosala réserve naturelle na triangle ya Ngiri (esika oyo ezali kati na Ubangi, Congo na Ngiri ) ebandaki na 1975 kasi elongaki te. Projet oyo ebandisami lisusu na WWF na contexte ya mosala ya paysage ya Lac Télé–Lac Tumba. Réserve oyo ya sika e proposer kozala catégorie VI ya UICN  .

Na sanza ya muambe 2010, boyokani kati ya baguvernema ya Congo-Brazzaville mpe ya  oyo etali bokeli ya lac binational Télé-Lac Tumba epesi nzela ya bokeli ya réserve ya Ngiri, réserve scientifique ya Mabali pembeni ya réserve ya Tumba-Lediima na Congo-Kinshasa mpe na réserve communautaire Lac Télé na Congo-Brazzaville  .

Réserve ya Ngiri esalemaki na ordre ya Ministère ya Environnement na sanza ya misato mobu 2011 na bosalisi ya WWF  ,  .

## Makomi mpe ba références




## Bibliographie ya mikanda

* Matuka K., *La conservation de la nature au Zaire – Aspects*, éditions Lokole, Kinshasa, Zaïre (République Démocratique du Congo), 1975.
* République démocratique du Congo, *Arrêté ministériel n° 001/CAB/MIN/ECN-T/27/JEB/10 portant création d’une réserve naturelle dénommée Réserve Naturelle du Triangle de la Ngiri*.
Irène Mboukou-Kimbatsa

**Irène Mboukou-Kimbatsa** (abotámí o mobu 1962 na Lékoumou ) azali ingénieur agricole, professeur-chercheur mpe  muasi ya politiki congolaise. Membre ya Mouvement d’Action et de renouvellement, azali Ministre ya makambu ya bato et d’Action Humanitaire ya kongo-brazaville wuta sanza ya mitano 2021.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Bilenge mpe boyekoli
Abotami na Irène Marie Cécile Goma na 1962 na Lékoumou , asilisaki kelasi na ye ya likolo na Bulgarie, esika ayekolaki agronomie . Na mbula na ye ya liboso ya boyekoli, abotaki mwana. Sima ya bambula mitano, azui diplôme ya ingénierie agricole mpe alongwaki mpo na kokoba boyekoli na ye na France. Azuaki diplôme na bamateya ya sikisiki na Université ya Paris-XII, sima asali doctorat na ye na Université Pierre-et-Marie-Curie na siansi, option ya écologie générale. Na bambula na ye ya doctorat, asalaki na Institut de recherche pour le développement (IRD). Abundeli t'embêter  na ye na écologie ya ba sols tropicales na 1997  ,  .

### Mosala ya siansi
Sima ya doctorat na ye, Irène Mboukou-Kimbatsa azongi na kongo-brazaville, mpe akobaki koyekola écologie ya mabele ya tropical na IRD na Pointe-Noire kobanda 1998 kino 2006  . Akomaki mpe molakisi-molukiluki, kopesaka mateya na Eteyelo ya ekolo ya bilanga mpe zamba (ENSAF) na Iniversite ya Marien-Ngouabi  .

### Mosala na politiki
Na 2013, Irène Mboukou-Kimbatsa aponamaki mopesi toli ya mokonzi ya mbokaDenis Sassou-Nguesso, oyo azali na mokumba ya bilanga, bibwele, bopesi mbisi mpe botomboli bamboka  ,  .

Mosangani ya Mouvement d’Action et de renouvellement, lisanga ya majorité présidentielle, azuaki ebonga ya Ministre ya makambu ya bato mpe mosala moi na bato o mokolo 15 sanza ya mitano 2021 na mbulamatari ya Makosso, nsima ya Antoinette Dinga-Dzondo  .

## Etatoli
Lydie Pongault

**Lydie Pongault** azali financier mpe mwasi ya politiki congolais . Azali Ministre ya bokoko, Tourisme, Industrie Artistique mpe Loisir ya kongo-blazavile wuta mokolo 24 sanza ya libwa 2022  ,  ,  ,  .

## Biografi ya bomoi ya bato
Na nkombo na ye mobimba Marie-France Lydie Hélène Pongault, abotamaki na 1959. Na tango ya bakelasi na ye, azuaki ba diplômes na comptabilité, na kokamba mpe na mibeko privé, sima azuaki ba ebonga na finance na bambula ebele na kati ya ba kompanyi congolaises ebele, liboso likebi ekoma na mokili ya bokoko mpe art  .

Ezalaki liboso na kati ya structure ya presse *[[Les Dépêches de Brazzaville]],* esika ete mosala na ye ebandaki lokola directeur administratif mpe financier. Azali mpe mokambi ya galerie-musée ya Bassin ya Congo mpe magasin ya mikanda ya Les manguiers  .

Wuta 2013, azali na ebonga ya mopesi toli, mokonzi ya département ya bokoko, Arts mpe Tourisme na kati ya kimokonzi ya mboka congolaise  .

o mokolo 24 sanza ya libwa 2022, matondi na bongwana, akoti na mbulamatari ya Makosso lokola Ministre ya bokoko, Tourisme, Industrie Artistic na Loisir, a remplacer Dieudonné Moyongo na Destinée Doukaga, moko moko, Ministre ya bokoko mpe Arts mpe Ministre ya Tourisme mpe loisirs na mbulamatari ya liboso ya Makosso  ,  .

## Etatoli
Réserve ya ba Gorille ya Tayna

**Tayna Gorilla Reserve** (RGT) ezalí etando ebatelami o Ekolo ya Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki, na ezalela ya libateli  lisanga. Ezwami o katikati ya Kivu ya Nolé , mpe ekabolami kati ya masanga ya Bamate mpe Batangi na eteni ya Lubero, na etando mobimba ya 700 km²   . Na 2003, GTA ezalaki na ba gorilles pene na 450  .

Libateli ya lisanga esalemaki na 1998, na likanisi ya batu ebele oyo wapi bakambi ya bonkoko mibale to ba nkumu ,ba mwamis Mukosasenge na Stuka  .




*
Park nationali ya mai ya mbu ya magroves

**Park ya mai ya mbu ya Mangrove** ezalí Parc ya mai ya mbu ya Républiki démocratiki du kongo . Esalemaki na 1992  . Na etando ya 768 km²  , ezali na ebalé ya nolé na monoko ya Congo, pene na ba localités ya Banana na Moanda (Eteni ya Moanda).

Parc yango eponamaki esika ya Ramsar na 18 janvier 1996  .

Ezali na bisika minene ya libongo (ya mai mpe ya ebale) mpe ya bisanga (ya ebale) ya banzete ya mangrove . Ezali na ba manati, ba ngubu ba espèces ndenge na ndenge ya ba makaku, ba ngando, ba lizards ya monitor, ba koba ba nyoka .

Bato oyo basalaka na yango bazali na mobateli moko mpe bakɛngɛli 20.

Makama minene oyo ezali na boyokani na réserve ezali bongo koboma banyama, kokata bazamba mpe kobebisa petrole (esika yango esalelamaka na masuwa oyo ekendaka na mbu mpo na kokende na Matadi, mingimingi Boma, mpe bisika ndenge na ndenge ya kobimisa mpe kopɛtola petrole ezali pene).
Park national ya Garamba

**Park nationali ya Garamba** ezalí park nationali ya Républiki démocratiki ya Kongo, ezwami na etuka ya Haut-Uele, pene na ndelo ya Soudan du Sud .

## Lisolo
Ekelamaki na 1928 na tango ya kongo ya belejika, ezali na bonene ya pene na 5 000   mpe eyebani mingi mpo na station na yango ya ebwele ya ba ngando oyo ezali na Gangala na Bodio mpe oyo bozali na yango ebandaki na 1908  .

Uta octobre 2005, Institut congolais pour la conservation de la nature epesi bokambi ya park na Conservation ya ba parks africains.

Esika yango ezali na liste ya ba kita ya mokili ya UNESCO banda 1980 . Ekɔtisamaki na liste ya biloko ya motuya ya mokili mobimba oyo ezali na likama kobanda 1984 ti 1992. Sima ya Etumba ya Mibale ya kongo, esika yango ekomamaki lisusu na liste na 1996 .

## Fauna mpe flore
Eyebani ete park nationali yango ezali na ebele ya banzoku ya mpɛmbɛ ( *Ceratotherium simum cottoni* ). Population oyo ezali moke mpe ezali kaka na motango ya bato zomi na park mpe libwa na bokangami. Banyama mosusu ya minene oyo ememaka mabɛlɛ efandaka mpe na esika yango, na ndakisa ngando, girafe ya nɔrdi ( *Giraffa camelopardalis congoensis* ), hippopotame, nyau mpe mondonga . Bisika ya parke yango ezali na ba savanes minene, oyo ezali na matiti to banzete, oyo ezali na kati na yango bazamba ya galeries pembenipembeni ya bibale mpe bisika oyo ezali na mabul

Na classification ya WWF, ezali na écorégion mosaïque ya zamba-savane du Nord ya kongo  .

### Lolenge ya banyama ya kokamwa oyo ezali wana

* nzoku ya mpɛmbɛ ya nɔrdi ( *Ceratotherium simum cottoni* ) .
* ngando ( *Loxodonta africana* ) .
* girafe ya nɔrdi ( *Giraffa camelopardalis congoensis* ) .
* hippopotamu ( *Hippopotamus amphibius* ) .
* nyau ( nyau ( *Syncerus caffer* ) ) .
* nyama babengi hartebeest ( *Alcelaphus sp* ) .
* nyama ya mai ( *Kobus kobe* ) .
* antilope oyo eyembaka ( *Kobus illipsiprymnus* ) .
* chimpanzé ( *Pan troglodytes* ) .
* nyamankɛkɛ ( *Papio anubis* ) .
* colbus ( *Colobus sp* ) .
* nyama ya nsoso ( *Cercopithecus aethiops* ) .
* Antilope ya roan ( *Hippotragus equinus* ) .
* sitatunga ( *Tragelaphus spekeii* ) .
* redunca ( *Rédunca redunca* ) .
* nyama ya zamba ( *Tragelaphus silvicultor* ) .
* nsɛlɛlɛ ( *Phacochoerus porcus* ) .
* nkosi ( *Panthera leo* ) .
* nkoi ( *Panthera pardus* ) .
* bongo ( *Boocerus enryceros* ) .
* ngulu ya zamba ( *Potamochoerus porcus* ) .
* hylochaerus ( *Eloko oyo babengi Hylochoerus meinertzhageni* ) .

## Ba populations ya mboka
Yango ezali na territoire ya park na ba populations ya mike (4 habitants/km2).

* Azande na likambo yango
* Logo ya moto
* Mondo
* Baka
* Kakwa
* Pandjulu na kombo ya

## Banote mpe ba références

## Talá mpe

### Bibliographie ya mikanda

* Siradiou Diallo (mpe J. J. Arthur Malu-Malu), « Park Garamba », na *Républiki démocratiki ya Congo Lelo*, Éditions du Jaguar, Paris, 2006, p.&nbsp;120-121 na 121 ( ISBN.) 2-86950-389-X na nzela ya Internet )
Isabel Machik Tshombe

**Ruth Isabel Machik Tshombe** azali muasi oyo asalaka politiki na mboka ya Républiki démocratiki ya Kongo . Azalaki momo ozo ya RDC na France kobanda 2021 kino 2022  .

## Biografi ya bomoi ya bato

### Bomwana, formation na ebandeli
Mwana mwasi ya homme d'Etat Moïse Tshombe, premier ministre ya kala , vice-ministre ya affaires sociales kobanda 1990 kino 2000, mpe kobanda 2000 kino 2001, vice-ministre ya coopération régionale  na gouvernement ya Laurent-Désiré Kabila, aponamaki na 2001, momonisi ya Chef d’Etat na Francophonie na présidence ya Joseph Kabila  .

Aponamaki, na octobre 2021, ambassadeur ya République démocratique du Congo na France na président Félix Antoine Tshisekedi  . Apesaki mikanda na ye ya bondimi na président ya France Emmanuel Macron le 22 juillet 2022  .

Na décembre 2022, Isabel Tshombe bazongisaki ye na Kinshasa. Ministère ya Affaires étrangères ya Congo efundi ye na détournement ya misolo ebele, oyo ekoki kozala 2,5 millions d’euros na gestion ya ambassade na Paris  .

### Carrière politique
Azalaki bongo : 1 .

* Na 1990. Na 1990 : Ministre adjoint ya Affaires sociales
* Na mobu 2000 : Ministre adjoint ya coopération régionale, na gouvernement ya Laurent Desiré Kabila
* Na mobu 2021 : Momonisi ya Mokonzi ya Ekolo na mokili oyo balobaka Lifalanse 

## Banote mpe ba références
Marie-Thérèse Safi Sombo

**Marie-Thérèse Sombo** azali Professeur na Université ya Kinshasa mpe politicien congolaise .

## Biografi ya bomoi ya bato

### Carrière professionnelle ya mosala
Azali neuro-psychiatre na centre neuro-psychopathologie (CNPP) n’a mokuse na engumba Kinshasa . Lokola Lola kisi, azali molakisi na mateya ya Neurologie, Psychiatrie, Neurophysiologie mpe Psychologie médicale .

### Carrière ya politiki
Azali moko ya bato  ntuku mitano na minei (54) ya gouvernement ya Suminwa oyo baponamaki le 29 mai 2024, ministre ya Éducation supérieure mpe universitaire    .

## Makomi mpe ba références
Yangambi Biosphere Reserve

**Esika ebateli bikelamu ya ndenge na ndenge ya Yangambi** (RBY) ezalí etando ebatelami o kongo-kinsasa. ezali na etuka ya tshopo

## Géographie
Esika ebateli bikelamu ya Yangambi ezali na nord ya ebale Congo, na bassin ya ebale Congo, ouest ya egumba ya Kisangani . Yangambi ezalí etando o káti ya ebale Kongo (na súdi) mpé ebale Aruwimi (na nɔ́rdi mpé wɛ́sti)  ,  . Ezalela ya RBY ezali na superposition ya ndenge ya bozwi mabele . Ya liboso, esika ya Kobatela bikelamu ya Yangambi ya 225.000 ha  oyo esalemi pe etambwisami na Institut national d’étude ya recherche agronomique. Esika ebateli oyo esakolamaki na miso ya bato nyonso lokola esilaki ebateli bikelamu ya Yangambi na 1979 na Organisation ya Nations Unies mpo na mateya, siansi mpe mimeseno (UNESCO) mpe etiamaki na nse ya bokambi ya Comité national " *Moto mpe Bikelamu »* (MAB-RDC). Bitando oyo mibale ezali na makoki mingi na oyo etali banyama ya zamba mpe ya bafololo ya ndenge na ndenge, kasi ekeseni na oyo etali misala ya bato . Ya solo, bato soki 141 643 bafandaka na esika ya Yangambi  .

## Ba niama mpe bafololo
Ba lisanga ya milona na kati ya esika ebateli bikelamu ya Yangambi ekeseni engebene na mbula, mabele pe bopanzani ya bato. Yango ezali bazamba ya mibale na *Pycnanthus angolensis* mpe *Fagara macrophylla*, bazamba ya mibale ya tropical semi-décidue, bazamba ya mbula ya tropical na *Gilbertiodendron dewevrei*, bazamba ya climax na *Brachystegia laurentii* mpe bazamba ya mayi  .

Esika ebatelami ezali na ntina mpo na bikelamu ya ndenge na ndenge oyo evandaka wana, esika oyo ezali na mitindo 32000 ya banzete. Mitindo ya banzete oyo ezali na likama mpe oyo ezali na nzela ya kolimwa oyo ezali na esika ya kobombama ezali afrormosia ( *Pericopsis elata* ), iroko ( *Milicia excelsa* ), ilomba ( *Pycnanthus angolensis* ) mpe sapelli ( *Entandrophragma cylindricum* )  .

Kala, esika yango ezalaki na banzoko ya zamba ya Afilika ( *Loxodonta cyclotis* ), oyo lelo esili na kolimwa na bisika yango  . Na 2018, boyekoli moko etatolaki bozali ya ba makaku oyo emonanaka mingi ( *pan troglodytes* ) na etúká yango  .

## Kobomba
Etando oyo ebatelami esalemaki na 1939, oyo ezali na bonene ya hectares 235.000. Yangambi esakolamaki lokola esika ya Kobatela bikelamu ya ndenge na ndenge na 1976, na nzela ya Programme ya UNESCO Moto mpe Bikelamu (MAB)  .

Misala ya bato na esika oyo ebatelami ezali bilanga, kobundisa banyama, kokanga mbisi, kosala bamasuwa, mpe kotimola wolo . Zamba yango esalelamaka mpo na bolukiluki mpe komeka na makambo ya bilanga ya zamba mpe ya kozongisa bazamba . Misala oyo eyokani te na mibeko, lokola kokata banzete mpe kobimisa biloko, esalemaka mpe na esika ya kobombama. Kobundisa banyama na ndenge oyo eyokani te na mibeko esili kosilisa banyama mingi ya zamba ya mboka yango  .

## Etatoli
Marth Kasalu

**Marthe Kasalu**, abotami mokolo ya ntuku mibale sanza ya mitano mobu nkoto moko na nkama libwa na ntuku misato na sambo na Kasaï-Central, azali personnalité congolaise, veuve ya ancien opposant Étienne Tshisekedi ya pouvoir en place ya République démocratique du Congo depuis l’époque ya Mobutu Sese Seko ( Zaïre ) mpe maman histoire biologique ya Président Félix Tshisekedi  ,  ,  .

## Biografi ya bomoi ya bato
Marthe Kasalu azali na influence enigmatique na pouvoir exécutif ya mwana na ye mpe bapesaka ye ba surnoms qualification ebele  ,  ,  . Na veille ya maponami ya mibeko ya 2023 na RDC, ba rumeurs etambolaki zinga zinga na yango kasi oyo eboyamaki noki mpenza  ,  ,  .

## Ba lokumu
Trophée oyo ezali na kombo ya Marthe Kasalu esalemi na Ministère ya Culture et Arts mpo na kopesa mbano na basi ya ba personnalités oyo basali impact ya malamu na bomoto  .

## Banote mpe ba références
Madina Nalwanga

**Madina Nalwanga**, abotami o mokɔlɔ 2 février 2002, azali actrice ya Ouganda oyo ayebani mingi mpo na rôle na ye ya Phiona na film *The Lady from Katwe* .

## Biografi ya bomoi ya bato
Madina Nalwanga abotami na sanza ya mibale mobu nkoto mibale na mibale  na Katwe, na Kampala, Ouganda . Alekisaki bomwana na ye na koteka masangu na babalabala  .

### ''Mama ya Katwe'' (2016)
Na mobu 2016, elenge ya mibu 16 azwaki esika ya liboso ya Phiona na film ya Disney *The Lady from Katwe .* Film oyo esalemi na lisolo ya solo, bomoi ya Phiona Mutesi, elenge moko ya Ouganda oyo afandaka na ndako ya babola oyo ezali na Katwe oyo ayekoli lisano ya échecs mpe akomi moko ya basani ya malamu koleka na mboka na ye. Ezali moko ya ba films oyo emonanaka mingi te ya géant américain oyo esalemaki na Afrique  .

Sima ya kosala ba auditions locales ebele oyo ezalaki convaincant te, Madina Nalwanga a ye koyeba  directeur ya casting na tango ya classe ya mabina na district ya Kabalagala ya Kampala (capitale ya Ouganda ).

Na tango ya filmage ya filme, David Oyelowo amemaki Madina mpo na kotala *Jurassic World* na bana misusu ya acteur, sima koyeba que   , Madina Nalwanga alobi mobembo na ye ezali lokola oyo ya ezaleli na ye Phiona  .

Ntango azalaki na mbula zomi na sambo, Forbes etyaki nkombo na ye na liste na yango ya “ . Mbula ntuku misato mpe na nse na yango » kobanda na mobu 2018. Azali elenge koleka na liste  .

Mokumba na ye lokola Phiona elongaki ntalo ya actrice oyo aleki elaka na 2017 Africa Movie Academy Awards na engumba Lagos, Nigeria  . Alongaki mpe mbano ya elilingi ya NAACP, mpe azwaki nkombo mpo na mbano ya koponama ya ba critiques  .

## Filmografi

### Bafilme

* *Mama ya Katwe* (2016) :Phiona, oyo

### Ba série ya TV

* *Kobina na Valentino* 

## Ba références

## Ba liens ya libanda

* 
*
*
*
*



* Ressource relative à l'audiovisuelRessource relative à l'audiovisuel: 1 .
** IMDb
Tina Salama

**Tina Salama**, abotami na Sud Kivu na Congo-Kinshasa, azali muasi oyo asalaka  politiki mpe mopanzi sango ya Congo .

## Biografi ya bomoi ya bato
Awutaki na Bukavu esika wapi azwaki bilembo na makambo ya mawa ya bitumba , Tina Salama azali mpe kosangana na etumba ya kobundisa mobulu likolo na basi  . Sima ya ba études supérieures, akomi directeur adjoint ya programme na radio ya ONU, mwasi se moko na département ya gestion, akoma molobeli adjoint  ,  ya chef d’Etat congolais kopesa biyano na Tharcisse Kasongo Mwema  , , sima pene na suka ya 2022, akomi molobeli monene ya président ya Congo  .

## Misala

* 

## Banote mpe ba références
Martin Bakole

**Martin Bakole**, abotami  o mokɔlɔ ya 1 sanza ya motoba 1993 na Kananga, azalí mosani ya boxe ya ekolo Kongo ya Demokrati, azali na molongo ya mbano ya mokili, abundaki na moyifransi Tony Yoka na Paris mpe alongaki ye na sima ya biteni nioso ya bokutani ya boxe. Azali mobundi bwa makofi congolais, leki ya mobundi bwa makofi  .

Kokende liboso na molongo ya ba bundi ya kilo, na 2024 azali congolais mpe africain ya liboso oyo azali komi tia liboso mpo na azala ya bimbola ya mosiki ya bikolo nionso ya ba bundi ya makofi (WBA). Alongaki mpe o nzela molongo nionso ya ba bundi ya kilo ya WBO mpe mobundi ya biloko ya kilo ya WBC-NABF.

## Bomɔi
Martin Bakole abotami o mokɔlɔ ya 1 sanza ya motoba 1993 na Kasai-Central na Kongó-Kinsásá. Abotami na tata congolais oyo azalaki mokonzi ya coutumier mpe mama congolaise  .

## Mayebisi ya mosala na ye
Bakole akendeki na molongo ya bato ya makasi na 2014  ,  mpe alongaki ceinture ya mutu ya kilo ya IBO ya masanga ,nionso na 2017 sima alongaki te na mbula oyo elandaki contre Michael Hunter mpo na ceinture *Inter-Continental* ya IBO . Na 2019, boxeur congolais notablement abeta Mariusz Wach sima Kevin Johnson. Na mokolo ya 15 janvier 2022, asengelaki kokutana na mosali ya France Tony Yoka, mobundi ya kala ya batu ya kilo masangani na 2016  ,  , , kasi etumba oyo ezongisamaki sima na le 14 mai  ,  .

Atako etumba ekanamaki na mofalanse Tony Yoka na Paris na janvier 2022, bozongi ya ba jauge na ba théâtres na France ememi na annulation ya mpokwa  ,  . Tango français azali koluka bitumba misusu, IBF a ndimi te mokanda oyo a tiaki linzaka pona kobunda na Martin Bakole na Tony Yoka ezali kaka yako ndima  ,  . Mibali mibale bakutani na bo bundisami na Accor Arena le 14 mai 2022 . Martin Bakole abeti ye makasi  ,  .

Na octobre 2023, Martin Bakole alongaki na kobeta Carlos Takam, mobeti makofi franco-cameroun, na molo mitano  .

Na sanza ya yambo 2024, na molongo ya sika oyo ebimisamaki na WBA, Association mondiale ya boxe, Martin Bakole abimi na molongo ya mobundi ya makofi ya mokili mobimba  .

Na août 2024, Martin Bakole alongaki Jared Anderson ya Amerika na K. O  na mbala ya 5, na butu ya mokolo ya 3 tii 4 ya sanza ya mwambe. Match oyo ya makofi, oyo esalemaki na BMO Stadium na Los Angeles, na Etats-Unis, ezalaki na kati ya match 10 tours ya poids lourds. Bakole alongaki kobeta adversaire na ye  mbala moko na tour ya liboso mpe lisusu na  Na elonga oyo, Bakole a infliger défaite na ye ya liboso na Jared, alors que oyo ya suka atikalaki invaincu na 15 combats alongaki, dont plusieurs na K. O  .

## Etamboleli naye o nzela ya mobundi makofi

## Etatólí

## Lien ya libanda
* (en) Carrière de « Martin Bakole », sur BoxRec.com
Patricia Nseya Mulela

**Patricia Nseya Mulela**, abotami mokolo ya ntuku mibale na minei sanza ya zomi na moko mobu nkoto moko na nkama libwa na ntuku nsambo na mwambe na Kolwezi, azali muasi oyo asalaka politiki na Congo.

Aponami député national mpo na circonscription ya Likasi  na etuka ya Haut-Katanga na maponami ya 2018, mpe avocat na avocat na Cour d'appel ya Lubumbashi  Aponamaki rapporteur na CENI na quotas ya libota na ye ya politiki.

## Ba références
Zamba ya matiti ya Kisantu

**Zamba ya matiti  ya Kisantu** ezalí mpe parke oyo ezwami pene na Kisantu na eteni ya Kongo ya mbounda na Républiki Démocratiki ya Kongo . Ekelamaki na 1900 na Ndeko Justin Gillet ya Société de Jésus, ekómaki na nsuka na yango na nsuka ya bambula ya 1950, liboso ya kokutana na bambula mingi ya kosundolama. Bobongisi na yango esalemaki na 2004 na nzela ya misolo ya Lisanga ya mboka ya europa.

## Ndako ta bililingi

Fichier:Araucaria,_désespoir_des_singes_au_jardin_du_père_Gillet_à_Kisantu,_Bas-Congo.jpg|alt=|Araucaria, kozanga elikya ya banyoka
Fichier:Kapokier_(fromager)_au_jardin_du_père_Gillet_à_Kisantu.jpg|alt=| Nzete ya Kapok (mosali ya fromage) .
Fichier:Allée_au_jardin_du_père_Gillet_à_Kisantu.JPG|alt=| Nzela


### Ba liens ya libanda
https://fr.allafrica.com/stories/201407200092.html#:~:text=Le%20jardin%20est%20travers%C3%A9%20par,(3000%20esp%C3%A8ces%2C%20environ).
* Site officiel du Jardin botanique de Kisantu
* .
* 
* 
* .

https://www.google.com/search?q=Site+officiel+du+Jardin+botanique+de+Kisantu&client=ms-android-transsion-infinix-rev1&sca_esv=3aefff09a9d5a078&biw=360&bih=676&sxsrf=ADLYWIJgq3F4M_EUCsTLZFUGp_4f-BzJNg%3A1724655073317&ei=4SXMZo6KE5ejhbIP7ZWx4Ao&oq=Site+officiel+du+Jardin+botanique+de+Kisantu&gs_lp=EhNtb2JpbGUtZ3dzLXdpei1zZXJwIixTaXRlIG9mZmljaWVsIGR1IEphcmRpbiBib3RhbmlxdWUgZGUgS2lzYW50dTIFECEYoAEyBRAhGKABMgUQIRifBTIFECEYnwUyBRAhGJ8FMgUQIRifBTIFECEYnwUyBRAhGJ8FSJQvULkSWLkScAJ4AZABAJgBsASgAbAEqgEDNS0xuAEDyAEA-AEB-AECmAIDoAKIBagCD8ICBxAjGCcY6gKYAyKSBwUyLjQtMaAHjgg&sclient=mobile-gws-wiz-serp
Stade ya Tata Raphaël

**Ndako ya masano nakombo ya Tata Raphaël** ezalí moko ya ndako ya masano ya enguma mokonzi Kinshasa o République Démocratique du Congo, ezwami na bosangani ya monene ya Kalamu .

efungwamaka na kombo ya ndako ya masano **nkumu Baudouin** na 1952, mpe e bongwamaka na sima ya ba mbula na kombo **ya ndako ya masano ya 20-Mai** na 1967, eyebani mingi mingi penza mpo ezalaki esika ya moko oyo masano ya bitumba ya makofi oyo eyebana mingi, kati na babundi Mohamed Ali na George Foreman na 1974 . : The Rumble in the Jungle mpo na lisano ya bato ya makasi ya minene ya WBC / WBA oyo ezalaki na ntembe te oyo esalemaki le 30 octobre 1974 . 

Bato nkóto ntuku motoba bayanganaki na lisano ya bitumba ya makofi  . Na oyo etalelama lokola kotungisa monene, Ali abetaki Foreman oyo alongaki te liboso na ba bitumba mwambe. bosangani ya feti ya miziki oyo esanganaki na yango, Zaïre 74, oyo esalemaki na ndako ya masano yango poso motoba liboso ya lisano ya bitumba ya makofi, ezalaki na ba yebani lokola James Brown mpe B. B. King  .

ndako ya masano ezwaki lisusu nkombo na yango na 1997, ezwaki nkombo na yango ya lelo, **stade Tata Raphaël**, mpo na kokumisa et kokanisa tata Scheutiste belge Raphaël de la Kethulle de Ryhove ( *tatá* elakisi tata na Lingala ), mobandisi pe mokeli ya Union sportive ya Léopoldville (Kinshasa actuel) mpe mobandisi ya construction ya stade Queen-Astrid ( stade Cardinal-Malula ya lelo ) sima na bolongwi pe bokweyi ya bokonzi ya nkumu ya boka ya kalaMobutu Sese Seko na 1997.

Ndako ya masanoyango ezalaki mpe esika ya film documentaire oyo elobelaki boxe ya basi ya Congo, *Victoire Terminus* (2008)  .
Jackie Shako Diala Anahengo na motema moko

**Jackie Shako Diala Anahengo**, ayebani mingi na kombo ya scène **Maman Shako**, azali actrice n'a kati mboka Congo, bongo maman Jacky azali congolaise abotami 23 août 1958 na mboka ya Sankuru na République Démocratique du Congo mpe akufi 15 juin 2021 na hôpital HJ na commune ya Limete na Kinshasa  ,  ,  ,  .

Akufi  na mbula ya 62 ans, Maman Shako atiki bilembo na ye na histoire ya théâtre congolais na wapi asali mbula ya 48 ans na scène.
Lobálá la bobáteli bwa molɔ́ngɔ́ ya Kundelungu

park nationale ya kundelungu

**Lobálá la bobáteli bwa molɔ́ngɔ́ ya Kundelungu**, ebengami pe na nkombo ya **Park ya Kundelungu** ezalí Lobálá la bobáteli bwa molɔ́ngɔ́ na Kundelungu. Ezalí moko ya ba bonkita ya ekolo republiki democratiki ya congo. 

ezuami na engumba Katanga na ekolo Kongó-Kinsásá.

Esalemaki na eleko ya bokonzi ya bakolonia, ezwaki lokumu ya parc national na mibeko ya mibeko (no) 70-317 ya 30 novembre 1970 mpe (no) 75-097 ya11 Mársi 1975.

Bonene nango ezali na etando ya 7 600 km2, park yango ezali kolakisa bolandani nango molɔngɔ́ ya ba plateaux milai mpe bangomba ya savane oyo ezali na bolayi ya 1 200 mpe 1 700 likoló ya bolayi nango.

Ezali na nyongo ya lokumu na yango mpo na chutes ya Lofoï, moko ya bibale ya Lufira . Chutes oyo ezali en fait oyo eleki likolo na Afrique mpe ya mibale na mokili, na bosanda ya 384 m mpe jet continu ya mayi ya 347 m.
Linah Mohohlo azali moto ya mayele

**Linah kelebogile Mohohlo**, abotami na zomi na misato février ya mbula nkoto libwa na nkama mitano na mibale mpe akufi zomi na Yuni nkoto mibale na tuku mibale na moko, azali mosali ya banki oyo autaki na Botswana. Azalaki boyangeli ya Banque ya Botswana kobanda nkoto libwa nkama libwa na ntuku libwatee na nkoto mibale na zomi na motoba.

## Biografi ya bomoi ya bato
Abotami na nkoto libwa nkama mitano na mibale, ayekolaki comptabilité, économie, mpe gestion ya mbongo na Iniversite ya Botswana, Iniversite ya George Washington mpe Iniversite ya Exeter, mpe azwaki litomba na programme ya mateya ya ba bakonzi ya leadership na Iniversite ya Yale .

Sima ya mosala ya mibu ntuku mibale n'a misato na Banque ya Botswana, na tango wana asalaki na ba departema ya lisungi to ya bokóli ndenge na ndenge (e.g. Secrétariat ya Conseil, makoki ya bato, département ya ba marchés ya mbongo, etc.), akomi gouverneur ya banque centrale oyo. Asalaki mpe na Fonds monétaire international mosolo ya mokili mobimba (FMI). Na lolenge na ye ya mokambi ya FMI mpo na Botswana, azali mosangani ya Comité international monétaire et financier (IMFC: Nkoto mibale-mibale), oyo azali momonisi ya Groupe moko ya Afrika, oyo esangisi bikolo ntuku mibale na mokoya Afrika ya se ya Sahara .

Azali na kati ya bakambi ya bakompanyi minene na Botswana mpe na mikili misusu. Na kati ya misala na ye mingi na mokili mobimba, akomaki Personnalité éminente na Nkoto mibale na secrétaire général ya kala ya ONU, Kofi Annan, oyo azalaki na mokumba ya kokamba évaluation ya Programme ya sika ya ONU mpo na bokóli ya Afrika na bambula Nkoto libwa nkama na ntuku libwa. Azalaki mpe mosangani ya Commission pour l'Afrique oyo ezalaki na bokambi ya Premier ministre ya kala ya Grande-Bretagne Tony Blair (Rapport ya Commission wana, Notre intérêt commun, ebimaki na Nkoto mibale na mitano). Mwasi Mohohlo azali lelo oyo na komite ya Fondation Bill-et-Melinda-Gates mpo na misala ya mbongo mpo na babola. Azalaka na comité ya ba motiami mosolo ya mosolo ya pension ya basali ya ONU mpe azalaki co-président ya likita ya Forum économique mokili mobimba mpo na Afrika, na Cap, na sanza ya mitano ya mobu Nkoto mibale na moko.
A
Mwasi Mohohlo azwi mbano mingi ya mboka mpe ya mokili mobimba, kati na yango mbano ya lokumu ya mosala ya Leta na Botswana, Presidential Order of Honour, na nkoto mibale na zomi na minei; titre ya gouverneur ya banque centrale ya malamu ya mobu nkoto mibale na moko mpo na Afrika mpe Moyen-Orient na zulunalo Banker, titre ya gouverneur ya banque centrale ya malamu ya mobu nkoto mibale na moko mpo na mikili ya bobimi na nse ya Sahara na zulunalo Euromon 

Azali mokomi ya masolo mpe mikapo ya buku mingi na nkita, misolo mpe misolo, na ntina ya boyangeli ba réserves mpe na ntina yNkoto mibale nkama zomi na misato angeli misolo ya bikolo.
Jacqueline Fatima Bocoum mwasi ya mayele

**Jacqueline Fatima Bocoum**, abotami na nkoto libwa nkama na ntuku nsambo na moko, azali mwasi ya mikanda ya Sénégal, mokomi ya mikanda mpe mopanzi sango.

## Biografi ya bomoi ya bato
Tata na ye azali bureaucrate na gouvernema ya Président Senghor . Jacqueline azali kobwaka liso ya kotyola na esika ya misala ya tata na ye, alobeli yango lokola produit pure ya lolenge ya politiki oyo ezalaki mingi na tango wana, nioso na komonisáká bosepeli oyo ekoki kotyelama ntembe te mpo na ye  .

## Mikanda oyo ebimisami

* *Motus mpe monoko... ekabwani*, Saint-Louis, Xamal, Nkoto mibale na moko, ntuku nsambo na mibale lok. ( ISBN.)&nbsp; )
Tigui Camara

**Tigui Camara**, kombo ya solo **Tiguidanké Camara**, abotami sanza ya nsambo ya motoba nkoto libwa nkama nsambo na mitanona Conakry na République ya Guinée, azali mwasi ya politiki ya Amerika - Guinée mpe mosala ya mabanga ya ntalo .

Nkolo ya conglomérat Tigui Holdings  , , mokambi ya Tigui Minning Group mp basangani ya lisanga ya bikoloeya basi na mabanga ya ntalo  ,  .

## Biographie mpe boyekoli

### Ebandeli ya bato

Abotami na Conakry na Nkoto libwa nkama na ntuku nsambo na mitano, Tigui Camara azali mwana mwasi ya magistrat mpe mutu ya politiki ya Guinée Mohamed Mounir Camara mpe M’mah Camara, administrateur civil. azali mwana ya liboso na bana mwambe kati na bango Zakiou Deen Camara ( Oudy 1er ), Seriane Camara, Ahmed Sekou Camara, Mariama Mounir Camara mpe Ataita Mounir Belgrade Camara.

### boyekoli
Tigui abandaki kelasi na ye na Labé, liboso akende na Conakry, d’abord na kelasi ya ebandeli ya Aviation na Gbessia tee na kozua  kelasi ya ebandeli (CEP).

Akota na lycée Sainte Marie na mbula ya nsambo na mbula ya suka mpo na BAC  moko mpe lycée Filira na Boké mpo na BAC mibale.

Tigui Camara akobaki ba kelasi na ye ya gestion na kelasi ya gestion ya likolo , IT mpe Télécommunications ya Maroc esika wapi azuaki diplôme ya Licence na gestion ya ba mosala.

## Mosala
Nsima ya boyekoli na ye, amipesaki na mosala ya kosala ba modèles mpe asalaki lokola mokambi ya bandako ya Thomas Pink mpe Bonpoint na New York na Etats-Unis yambo ya kokende na mosala ya mabanga ya ntalo  na mibu ntuku mibale na mibale. Na (CDGTN) *Camara Diamond & Gold Trading Network* société na yango ya liboso ya mabanga ya ntalo oyo ekomisamaki na Nkoto mibale na mwambe mpe ezali na ba licences ya or mpe diamant ya Guinée na Nkoto mibale na libwa mpe Nkoto mibale na zomi respectivement. Na nkoto mibale na zomi na mibale, esali Tigui Mining Group (TMG) mpe filiale na yango na Côte d’Ivoire na Nkoto mibale na zomi na mitano na nse ya Tigui Mining Group Côte d’Ivoire (TMG CI). Na nkoto mibale na zomi na mwambe asali conglomérat ya Tigui Holdings na ba misala ya zomi na mwambe mpe ba marques mwambe  . Azali moko ya basi moke oyo bazali na société ya mabanga ya ntalo na Afrika ya Wɛsti  .

Na nkoto mibale nkama na zomi na motoba, akomi na  basangani ya Choiseul  . Tigui azali basangani ya programme ya PNUD , supergroupe AFrican Influencers For Development (AI4DEV), basangani ya groupe Afrochampions , Ambassadeur ya WED (Mokolo ya Entreprenariat ya basi), basangani ya WIM Intl (Basi na Mine),

Na sanza ya minei na Nkoto mibale nkama na ntuku mibale na misato, asanganaki lokola molobi na forum ya Forbes nase ya mbula ya ntuku misato na Botswana  .
Dorothée Madiya

**Dorothée Madiya** azali avocat mpe muasi oyo asalaka politiki ya Congo, aponami Députée nationale mpo na circonscription électorale ya Mont-Amba  .

## Biografi ya bomoi ya bato
Azali muasi ya libala mpe mama ya bana mibale, azali na diplôme ya droit (droit économique et social) na Université ya Kinshasa, azali na DES na droit d’affaires na Université ya Paris-Panthéon-Assase, mpe azali avocat na Kinshasa/ Bar ya Gombe . azali moko ya basi Congolaise ba Agents ya Mines et Carrières ya République Démocratique du Congo  .

## Banote mpe ba références