open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Institut financier mpo na misala ya botomboli

**Institut financier pour les travaux de développement** (IFOD SA) ezali société ya microfinance ya droit congolais, oyo ebandaki na conférence épiscopale nationale ya Congo (CENCO). Mokano na yango ya yambo ezali ya kosangana mpe kosunga bokóli ya nkita ya bato ya Congo na nzela ya kopesa misala ya mosolo oyo ekokani na bamposa ya bato ya mboka.

## Mokano na biso
Mokano ya IFOD SA ezali ya kopesa bato nyonso, bilenge mpe mikóló, basi mpe mibali, misala ya mbongo ya mboka oyo ebongi mpe ya malamu, mpo na kopesa bango likoki ya kosangana na bokóli ya mboka ya Congo oyo ezali na mokumba. Ebongiseli yango ezali na mokano ya kopesa mabɔkɔ mpo na kosala ete bato nyonso bázala na bomoko, bázala na mokumba ya komibatela bango moko mpe bázala na bomoi ya malamu mpe ya bokatikati, oyo ezali na mokano ya kosalisa moto nyonso.

## Biloko mpe misala
IFOD SA ezali na biloko mpe misala mingi ya mbongo, na ndakisa:

* Bakoti ya mbongo: Esalisaka bakiliya na kobatela mpe kosalela mbongo na bango malamu, mpe ezalaka na makambo ya malamu lokola kofuta te mpo na kobimisa mbongo mbala mibale ya liboso na sanza mpe kofuta ntalo ya mbongo oyo etikali.
* Ba comptes courants: Ezali na motango ya mbongo oyo okoki kobimisa na sanza moko, mpe ebongisami mpo na bamposa ya bakompanyi.
* Dépôts à terme (DAT): Ezali ba comptes oyo efungwamaka mpe efutaka ntalo na boumeli ya ntango moko boye, kobanda na sanza 4 tii na sanza 12.
* Ba crédits: Mitindo ndenge na ndenge ya ba crédits epesami, lokola crédit commercial ya groupe, crédit aux petites et moyennes entreprises (PME), crédit ya lifuti mpo na bakiliya oyo IFOD SA nde ezali kofuta lifuti na bango, mpe crédit diocésain oyo ebongisami mpenzampenza mpo na bibongiseli ya Lingomba ya Katolike na République démocratique ya Congo.
* Misala misusu: Transfert ya mbongo, kofuta ba salaires, réseau ya ba agents bancaires (IFODCASH), carte prépayée VISA IFOD, carnet de procuration mpe application mobile (IFOD COLOMBE).

## Réseau mpe implantation
IFOD SA ezali na mokano ya kofungola ba agences na ba provinces ya Eklezia mpe ba points de service na ba diocèses ya Eklezia Katolike. Na mikolo oyo, institution ezali na ba agences mibale, moko na Kinshasa mpe mosusu na Lubumbashi, mpe ba points de service mibale na Kinshasa na ba campus ya Université Catholique ya Congo.

## Mitindá ya ntina
Ba valeurs ya IFOD SA ezwi moboko na yango na makambo oyo:

* Mokomoko na biso azali na mposa ya eloko oyo eleki malamu, mpe mosala na biso ezali malamu mingi.
* Bosembo.
* Kosala na etuluku mpe kozala mokonzi.
* Mosala mpe makoki.

Bizaleli wana bizali kokamba institution na mosala na yango ya kopesa ba services financiers oyo ezali na boyokani na bamposa ya bato ya esika bafandi, mpe na bongo kopesa maboko na bokóli ya socio-économique ya République démocratique ya Congo4.

## Talá lisusu

### Mitó ya makambo

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔkɔ ya loléngé mɔ̌kɔ́

## Makomi na nse ya lokasa
Eteyelo ya motema Mpiko

**Lycée motema Mpiko** ezali na avenues Assossa na Lisala, na kati ya commune ya Kasa-Vubu, eyebani mpo na komipesa na yango na formation académique, développement personnel mpe excellence éducative. Ekomamaki na mokolo ya 03 sanza ya libwa 1967, ezali institution ya référence na région ya Kinshasa na République démocratique ya Congo mpo na qualité ya mateya na yango mpe ebele ya ba réalisations académiques mpe sociales na yango.

## Lisolo
Lycée Motema Mpiko esalemaki na kombo ya lycée Marie-Thérèse, na kati ya initiative ya gouvernement to ya communauté mpo na kokolisa mateya na etuka. Banda na ebandeli na yango, ekeseni na biteyelo mosusu mpo na mokano na yango ya kobongisa bilenge oyo bazali na makoki mpe bazali na mikumba, oyo bakoki kopesa mabɔkɔ na bokóli ya mboka.

## Esika mpe Infrastructure
Eteyelo yango ezali na kati ya Kasa-Vubu, na balabala Assossa mpe Lisala. Esika yango ezali na ba-infrastructures ya mikolo oyo, na ndakisa:

* Bandako ya kelasi oyo ezali na biloko nyonso.
* Laboratware ya siansi oyo ebongisami mpo na kosala baekzame.
* Bibliotɛkɛ oyo ezali na mikanda mingi mpo na koyekola mpe kosala bolukiluki.
* Esika ya masano mpo na kosalisa bana-kelasi bákola malamu.

## Programɛ ya mateya
Lycée Motema Mpiko ezali na programme ya mateya oyo ekokani na oyo ya biteyelo ya mboka. Mateya oyo bateyaka ezali bongo mikanda, mateya ya kelasi, mpe siansi. Lisusu, eteyelo yango ezali kolendisa misala oyo esalemaka nsima ya kelasi, lokola ba clubs ya siansi, ba arts, mpe masano, mpo na kokolisa bana ndenge moko.

## Biloko oyo asalaki mpe lokumu na ye
Na boumeli ya bambula, Lycée Motema Mpiko ebimisi bayekoli mingi oyo bazali na mikumba na misala ndenge na ndenge. Azwaki mpe mbano na masano mpe na biteyelo, mpe yango ebakisaki lokumu na ye.

## Komipesa na bato
Eteyelo ya ntei ezali na mosala ya kosala na kati ya mboka na nzela ya mateya ya makambo ya bomoi ya bato, kampanye ya koyeba makambo, mpe makambo ya bonkɔkɔ. Makambo oyo nyonso ezali mpo na kolendisa bomoko, bizaleli malamu mpe bokóli ya libela.

## Bato ya lokumu
Na kati ya bana ya Lycée Motema Mpiko:

* Christelle Vuanga: députée nationale, circonscription ya Funa.

## Talá lisusu

### Masolo oyo ekangami

## Makomi na nse ya lokasa
Eteyelo ya Movenda

**Lycée Movenda** ezali na avenue Assossa na avenue Movenda na commune ya Ngiri-Ngiri, eyebani mpo na komipesa na yango na mateya ya malamu mpe bokóli ya bayekoli. Ebandaki na 1967 na bamisionere basi ya ICM  ⁇  Immaculée Coeur Missionnaire  ⁇ , ezwaki esika ya liboso na biteyelo ya Ngiri-Ngiri na Kinshasa, na République démocratique du Congo.

## Lisolo
Lycée Movenda esalemi mpo na kokokisa mposa oyo ezali kokola ya kelasi ya secondaire na etuka. Banda na ebandeli na yango, eteyelo yango eyebanaki mpo na lolenge na yango ya sika mpe ya kofungola bato nyonso, oyo ezalaki kopesa nzela na bana-kelasi báyekola na esika oyo ebongi. Na boumeli ya bambula mingi, eteyelo yango ekɔtaki na makambo mingi ya sika, na ndakisa kosalela baaparɛyi ya sika mpe kotonga bandako ya sika mpo na kosalisa bana-kelasi na mokili oyo ezali se kobongwana.

## Mimbongo
Eteyelo ezali na:

* Bandako ya kelasi ya sika: ezali na bakasɛti mpe biloko ya koyoka.
* Ba laboratoires scientifiques: mpo na ba expériences na physique, chimie mpe biologie.
* Bibliotɛkɛ: ezali na ebele ya mikanda mpe bisaleli mpo na koteya.
* Esika ya masano: ezali na esika ya kosala ngalasisi, mabándá ya masano mpe libándá ya masano.

Centre numérique: ezali esika oyo bana-kelasi bakoki kosalela baordinatɛrɛ mpe Internet.

## Programmes pédagogiques
Lycée Movenda ezali kopesa mateya ndenge na ndenge oyo eyokani na programme ya enseignement secondaire ya mboka na nzela ya mateya ya ebandeli ya kelasi ya ebandeli3. Ba filières ezali:

* Eteni ya mikanda, option: Latin-philosophie.
* Eteni ya siansi: biochimie.
* Eteni ya tekiniki ya makambo matali bomoi ya bato, option: makambo matali bomoi ya bato.

Eteyelo yango ezali mpe na misala mosusu oyo esalemaka nsima ya kelasi, na ndakisa, ba-club ya masolo, ba ateliers ya makambo ya ntɔki, mpe masano. Mpe lisusu mateya ya informatique na ba niveaux nionso.

## Mbano na ye
Lycée Movenda eyebani mingi mpo na matomba na yango ya malamu na ba examens nationaux, na taux ya réussite oyo ezali mbala na mbala likolo ya mwayene ya etuka. Azwaki mbano mingi mpo na mayele na ye ya koteya mpe misala na ye ya sika.

## Komipesa na bato
Eteyelo ya ntei ezali na ntina mingi mpo na bato ya mboka na ndenge ebongisaka mbala na mbala milulu ya bonkɔkɔ, kampanye ya koteya mpe misala ya bato. Alendisaka bana na ye ya kelasi ete bámipesa na misala ya mboka mpe bákolisa ezaleli ya kozala na mokumba ya mboka.

## Elikya ya mikolo mikoya
Lycée Movenda ezali kokoba kobongwana mpo na kokokisa bamposa ya ekeke ya 21. Mikano ya kobakisa ba infrastructures mpe ya kokolisa ba programmes numériques ezali kosalema mpo na kobatela bokasi na yango.

## Tala lisusu

### Mitángo mya nkótá

## Makomi na nse ya lokasa
Eteyelo ya Abbé Loya

**Collège Abbé Loya** ezali eteyelo ya secondaire oyo ezwami na avenue Movenda na Saïo, na Ngiri-Ngiri, moko ya ba communes ya engumba ya Kinshasa, na République démocratique ya Congo. Eteyelo yango eyebani mingi mpo na mosala na yango ya ntina mingi ya kopesa bilenge formasyo, mpe ezali moko ya biteyelo ya ntina mingi na etúká yango.

## Lisolo
Eteyelo ya Abbé Loya ebandaki na 1990, mpo na kokokisa mposa ya bato ya Ngiri-Ngiri ya kozwa mateya ya malamu. Ekomama na nkombo ya sango moko ya kala mpe molakisi ya mboka (abbé Jean Loya) moto oyo akufaki mpo na lipanda, oyo ayebanaki mpo na komipesa na ye mpo na mateya mpe bizaleli malamu. Eumelaki te, eteyelo yango eyebanaki lokola eteyelo ya malamu mpenza.

Eteyelo yango esalemaki na ntango oyo mateya ezalaki na ntina mingi mpo na kokola ya mboka. Mokano ya eteyelo yango ezali ya kopesa bana-mboka ya Congo oyo bayebi mosala mpe bazali na mokumba ya kopesa mabɔkɔ na makambo ya malamu na mboka.

## Mimbongo
Eteyelo ya Abbé Loya ezwami na avenue Movenda, na nimero 169/171, na quartier Saïo. Eteyelo ezali na ba infrastructures oyo ebongi mpo na kopesa esika malamu ya koyekola:

* Biteni ya kelasi ya sika: Biteni nyonso ya kelasi ezali na bisaleli mpo na kokokisa bamposa ya balakisi mpe ya bayekoli.
* Bibliotɛkɛ: Ezali na esika moko oyo batyaka mikanda mpo na kolendisa bana-kelasi bábakisa boyebi na bango.
* Balaboratware ya siansi: Balaboratware yango esalisaka bana-kelasi básala baeksperiansi na makambo etali bioloji, chimie mpe fiziki.
* Esika ya masano: Eteyelo ezali na bisika ya lisano ya ndembo, ya basketball mpe ya masano mosusu.
* Bandako ya koyekola ordinatɛrɛ: Baordinatɛrɛ ya sika ezali kosalisa bana-kelasi báyeba kosalela baaparɛyi ya mikolo oyo.

## Programɛ ya mateya
Programme ya mateya ya Collège Abbé Loya elandaka malako ya Ministère ya Education Nationale ya République Démocratique ya Congo. Mokano na yango ezali ya kotya bokatikati kati na makambo ya kelasi, kokolisa bizaleli malamu, mpe kokokisa bamposa ya moto ye moko.

### Makambo ya ntina ya programɛ
Mateya ya minene: Mateya ya minene ezali: matematiki, Lifalanse, siansi, istware mpe géographie. Ba option spécialisées: Bayekoli bakoki kopona ba filières spécifiques lokola pédagogie générale, mathématiques, biochimie, commerce et administration.

* Mateya ya tekinoloji: Eteyelo yango ezali kotya likebi mingi na koyeba kosalela baaparɛyi ya ordinatɛrɛ mpe baaparɛyi ya mikolo oyo, mpo na kobongisa bana-kelasi na mikakatano ya eleko ya ordinatɛrɛ.
* Misala ya libanda ya eteyelo: Eteyelo ebongisaka ba clubs ya masolo, ba compétitions sportives, mpe ba événements culturels, oyo esungaka mpo ete bayekoli bakolisa makoki na bango ya kosala makambo na bato.
* Mateya ya bizaleli malamu mpe ya bonkɔ́kɔ: Kolandáká mpenza libula na yango, eteyelo yango ezali kokumisa bizaleli lokola bosembo, limemya mpe mokumba.

Na nzela ya ebongiseli yango, Abbé Loya College ezali na mokano ya kopesa bilenge oyo bakoki kolónga na biteyelo na bango, na bomoi na bango mpe na mosala na bango.

## Tala lisusu

### Mitángo mya nkótá

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔkɔ ya loléngé mɔ̌kɔ́

## Makomi na nse ya lokasa
Soficom Transfert

**Soficom Transfert** ezalí kompanyi ya transfer ya mbongo oyo esalaka mingi na RDC. Lokola ezali na ba agences koleka 85 na Congo mobimba, eyebani lokola kompanyi eleki monene ya messagerie financière na mboka.

## Lisolo
Ebandaki koleka mibu 20 oyo eleki, Soficom Transfert epanzanaki mokemoke mpo na kozipa RDC mobimba. Biro na yango ezali na 1, Avenue des Sénégalais, na commune ya la Gombe na Kinshasa.

## Misala
Soficom Transfert ezali na misala ebele ya mbongo, na ndakisa:

* Kotindela bato mbongo na mboka na bango: ezali kosalisa bato bátinda mpe bázwa mbongo na ekólo mobimba na nzela ya bafiliale na yango.
* Kotinda mbongo na mikili mosusu: na boyokani na misala lokola Moneytrans, RIA mpe MoneyGram, mpo na kopesa nzela na kosala makambo na mboka mopaya mpe na mboka mopaya.

## Boyokani
Soficom Transfert azali kosala elongo na Sofibanque, banki ya mombongo na RDC, mpo na kopesa ba client na ye misala ya mbongo. Boyokani wana ezali kopesa nzela na kosala ba transferts na nzela ya RIA mpe MoneyGram.

## Komipesa na bakiliya
Kompanyi yango ezali kotya likebi mingi na vitesi, na libateli mpe na bosembo ya misala na yango. Esalaka makasi mpo na kopesa ba solutions oyo ekokani na bamposa ya bakiliya na yango, na kobakisaka transaction ya malamu mpe service ya malamu.

## Talá lisusu

### Mitó ya makambo

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔkɔ ya loléngé mɔ̌kɔ́

## Makomi na nse ya lokasa
Anne Mbunguje Marembo

**Anne Mbuguje Marembo**, (abotámí o mokɔlɔ 26 août 1974 o Mbujimayi, République démocratique du Congo) azali politicien ya Congo. Azali membre ya cabinet ya ministre d’Etat Pierre Kangudia, oyo azali na mokumba ya nkita.

## Biografi ya bomoi
### Bokeli ya nzoto
Na 2000, azui diplôme ya master na Administration d’affaires na accent na Finances, azui na 2000 na Webster Graduate School, campus ya Londres ya université Webster, azui diplôme ya licence na droit na Université libre ya Bruxelles (ULB) (1994) mpe diplôme ya Balor na droit. mpe boyokani kati na mikili oyo ezwamaki na Iniversite ya Richmond na 1997.

### Carrière ya politiki
Na 2024, Anne Mbuguje Marembo asakolaki sénateur élu ya Kinshasa na liste ya groupe politique AVC-A ya ministre Didier Budimbu.

#### Polémique ya maponami
### Bomoto ya moto ye moko
Anne Mbuguje Marembo azali mama ya bana mibale mpe abalaki politicien congolais Giala Mobutu, mwana ya Maréchal Mobutu Sese Seko mpe Bobi Ladawa.

## Ba lokumu

## Ba notes na ba références

## Masolo oyo etali yango

## Ba liens ya libanda
Noëlla Bachebandey Manzolo

**Noëlla Bachebandey Manzolo**, azali politicien mpe politicien congolais mpe na tango oyo azali Sénatrice ya (Republique Démocratique du Congo). Aponamaki na mokolo ya 26 Mai 2024, na etuka ya engumba Ituri.

## Biografi ya bomoi
Bachebandey Manzolo, azali moto ya secteur ya Banyali Kilo na Djugu, na etuka ya Ituri. Abotami na tata Christophe Agalo mpe mama Christine Adokorac, bango mibale bakufaki..

## Formation
Na 2011, asilisaki boyekoli na ye na droit public na Université ya Bunia (UNIBU) na Bunia

### Carrière ya politiki
Bachebandey Manzolo, asali ba postes politiques ebele na ba mbula eleki; azalaki bongo :

# Superviseur technique territoire ya commission électorale indépendante, CEI na sigle ;
# Membre ya bureau ya relais ya CEI na territoire ya Djugu na 2006;
# Trésorier na aumônier catholique ya campus [Université ya Bunia]] (UNIBU) na 2009;
# Mokambi ya ba enquêteurs ya organisation internationale ya migration na 2008;
# Directeur général ya entreprise na se ya nzete ya palmier kobanda 2013 tii lelo;
# Mokambi ya Bureau ya division provinciale ya Action Humanitaire mpe Solidarité Nationale ya Ituri na bureau conjoint ya Mbunya;
# Expert oyo azali na charge ya enquête ya désastre naturel na province ya Ituri;

### Basusu
Maître Noëlla Bachebandey Manzalo azali membre ya parti politique Union pour la nation congolaise (UNC), parti cher na Vital kamhere. 

## Talá mpe

## Masolo oyo etali yango
* Gouvernement ya Suminwa.
* Anne Mbunguje Marembo.

## Ba références
Cathy Botema Mboyo

**Cathy Botema Mboyo**, abotami na Mbandaka na etuka ya Équateur, le 1er septembre 1982, azali politicien ya Republique Démocratique ya Congo mpe na tango oyo azali Sénateur supplémentaire ya liboso ya Sénateur Guy Loando Mboyo, Ministre d'Etat ya lelo ya Republique Démocratique ya Congo.

## Biografi ya bomoi
Botema Mboyo, azali ndeko mwasi oyo azali na boyokani na Ministre d’Etat ya lelo. Mpe bawutaka na etuka ya Equateur mpe sikawa bakabwani na nzoto Tshuapa, na Bukungu.

## Formation
### Carrière politique

## Nzela ya maponami
Na août 2022, Cathy Botema Mboyo alobaki ete avenir ebongisami kaka mokolo moko te, balobi; mpo ba actions concrètes ya visibilité mpo na ba réussites ya Président de la République, Félix Tshisekedi, abandi campagne oyo babengi "ndako te sans Fatshi na territoire na yango", na anticipation ya ba délais électoraux oyo esakolami na décembre 2023

A confiaki na La Prosperité, koloba mpe kosenga na base na ye ete bamitika te kokosama na moto moko: "Congolais mpe Congolais, moto moko akosa bino te. Tango ekoki mpo tomilengela déjà mpo na réélection ya Président Félix Tshisekedi, bijoux na biso, likabo oyo ya motuya ya Nzambe mpo na RD Congo na maponami ekoya"

### Basusu

## Talá mpe

## Masolo oyo etali yango
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Anne Mbunguje Marembo

## Références

## Liens externes
Chancelier ya ba mibeko ya Etuka

**Chancellerie des ordres nationales** ezali institution officielle ya République démocratique du Congo (RDC) oyo ezali na nse ya bokonzi ya présidence ya république. Ezali na mokumba ya kokamba, kobongisa mpe kopesa lokumu ya lokumu ya mboka. Mosala na yango ezali ya kolendisa mpe kopesa mbano na bato mpe bibongiseli oyo ekumisaka bango mpo na misala na bango mpe mpo na bolamu ya mboka.

## Ebongiseli mpe ndenge ya kosala
Président ya république azali, na droit, grand chancelier ya ba ordres nationaux. Azali mokonzi monene ya ba ordonnances nyonso mpe azali na bokonzi ya kopesa ba décorations ya mboka. Mpo na kosunga ye na mosala oyo, mokonzi moko ya ba ordonnances ya mboka aponami mpe apesami mokumba ya kokamba mbano.

Ebongiseli yango etongami na biteni mingi:

* Departema ya misala ya Leta: makambo ya Leta mpe ya mbongo.
* Direction des études et planification: kobongisa myango mpe kokolisa bokeseni.
* Departema ya mikanda mpe makambo ya mibeko: mibeko mpo na mibeko ya mboka.
* Departema ya bakado: kolandela mpe kopesa bakado.

Secrétaire général azali kokamba misala ndenge na ndenge na nse ya bokonzi ya Chancelier.

## Mikili ya lokumu
Ba distinction honorifiques epesami na Chancellerie ya ba Ordres Nationaux ya RDC na Kinshasa

Chancellerie ekambaka bakelasi ndenge na ndenge, na ndakisa:

* Ordre national (Héros nationaux Kabila-Lumumba): lokumu eleki monene ya RDC.
* Médaille du mérite civique: ezali mbano mpo na mosala monene oyo moto asali mpo na ekólo.
* Badekora mosusu ya ekólo: bapesaka yango na bana-mboka, na basoda, na bakonzi ya Leta, to na bapaya oyo basali mosala monene mpo na lokumu ya ekólo.

Bapesaka bango mbano yango na milulu ya Leta mpo na kopesa lokumu na bato oyo basali mosala monene mpo na ekólo Congo.

## Mikumba mpe misala
Chancellerie elandelaka ete lokumu ya lokumu ebatelama malamu mpe ezala na motuya ya elilingi. Na 2023, ebandaki mbongwana mpo na kokata ndenge ya kotekisa ba insignes mpe ba symboles ya bokonzi mpo na kobundisa bokosi ya kopesa ba titres mpe ba médailles.

Lisusu, azali kosangana makasi na makambo ya ntina na mboka, lokola kofungwama ya mokonzi ya mboka to kokumisa bato minene ya lisoló ya mboka.

## Talá lisusu

### Mitángo mya nkótá

## Bikangiseli ya libanda

## Makomi na nse ya lokasa
Nadine Boboy Mwanela

**Nadine Boboy Mwanela**, abotami le 11 mars 1972 na Kinshasa, azali politicien congolais et actuellement azali Sénateur oyo aponami na province ya ville ya Sud-Ubangi uta Équateur ya monene na kala.

## Biografi ya bomoi
Abotamaki na 11 sanza ya misatu uta mbula 1972, azali moto ya province ya Sud-Ubangi..

### Mateya

### Influence ya carrière na politique
Na sanza zomi na mibale o mobu 2020, Nadine Boboy, Président ya Association sans but lucratif (LIBANCO-Asbl), atombolaki sensibilisation na basi ebele oyo bayanolaki na invitation. Ezalaki libaku mpo na Madame Nadine Boboy kolimbola na basi wana mikano ya (LIBANCO-Asbl) yambo ya kopesa bango nzela ya kobanda lisusu misala na bango, oyo ebebaki mingi nsima na mpasi ya bokolongono oyo ezali kosalema lelo.

24 mai 2024 na Sénat ya Kinshasa ezalaki marqué na affirmation ya Nadine Boboy Mwanela lokola leader politique influente ya province ya Sud-Ubangi.

### Nzela ya maponami

### Bomoto ya moto ye moko

## Ba lokumu

## Ba notes na ba références

## Masolo oyo etali yango
* Anne Mbunguje Marembo
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Cathy Botema Mboyo

## Ba liens ya libanda
Televisa

**Grupo Televisa S.A.B.**, eyebani kaka na nkombo **Televisa**, ezali etuluku ya bapanzi-nsango ya Mexiko oyo esalemaki na 1973. Biro monene na yango ezali na mbóka ya Mexiko.

## Mazita o libanda

* Site ya Televisa

## Mitúya ya mike
Arlette Bahati Tito

**Arlette Bahati Tito**,azali politicien congolais. Sikawa azali sénateur ya etuka ya Kinshasa.

## Biografi ya bomoi
## Mateya

## Influence ya carrière na politique
Le 15 novembre 2022 na RTNC, Président ya République Félix Tshisekedi Tshilombo Antoine, a nommé ye na chef ya série ya ba entreprises publiques y compris Société Nationale des Hydrocarbures (SONAHYDROC), opérateur principal ya l’Etat na secteur pétrolier, société oyo mutu nionso azali kozela na suka ekokoka kozongela lokumu na yango ya kala banda tango babengaki yango Petro Zaire.

Kati na 2021 na 2022, en plus ya kozala conseiller en charge ya finances mpe produits stratégiques na Ministère ya économie nationale, asalaki lokola membre ya ba commissions techniques ebele.

Na 2024, akomi sénateur.

## Polémique ya maponami

## Bomoi ya moto ye moko

## Ba lokumu

## Tala lisusu
* Anne Mbunguje Marembo
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Cathy Botema Mboyo
* Nadine Boboy Mwanela

## Ba notes na ba références
Delcat Idengo

**Delcat Idengo**, na kombo naye ya solo Katembo Vinywasiki Delphin, azali moyémbi ya miziki oyo abotama na Beni, na etuka ya Nord-Kivu, na ekolo Congo démocratique. Ayebanaki lokola moto oyo azalaki kobunda mpo na mbongwana, mpe azalaki kosalela miziki na ye mpo na kotɛmɛla makambo ya kozanga bosembo mpe mobulu oyo ezalaki kosalema na mboka na ye.

## Biographie
Delcat Idengo, mwana oyo baboti na ye bakufaki na bitumba ya Beni, ayokaki mpasi mingi na motema mpo na makambo ya nsɔmɔ oyo esalemaki na eteni wana ya RDC. Makambo oyo ye moko akutanaki na yango etindaki ye na komimonisa na miziki na ye, kofinga bakonzi ya Congo mpe basoda mpo na mokumba oyo bazalaki na yango na mobulu wana.

## Mosala ya miziki

### Misala mpe bopusi
Na nzela ya banzembo na ye, Delcat Idengo amimonisaki lokola moto ya nguya mpe ya botɛmɛli, kofundáká bobomi ya basivili na Beni mpe na Irumu. Mosala na ye ya ntɔ́ki ezali mpo na kosalisa bato na koyeba makambo ya mawa oyo mazali kosalema na mboka na ye mpe kosenga ete misala ya makasi misalema mpo na kosilisa mobulu.

Ata mikakatano mpe minyoko oyo akutanaki na yango, Delcat Idengo azali kokoba komonisa elimo ya kotelemela mpe ya makasi ya ba Congolais mingi liboso ya kozanga bosembo mpe minyoko.

### Kondama mpe kokangama
Delcat Idengo akangami mbala ebele mpo na ba positions na ye contre ba régimes ndenge na ndenge na République démocratique du Congo (RDC).

Na sanza ya zomi na mibale 2021, Delcat Idengo akatelamaki etumbu ya boloko ya mibu 10 na tribinale ya basoda ya Goma. Akweyisamaki na bafundami ya kofinga mokonzi ya Ekolo, ya kobenga bato na kosimba minduki mpo na kobundisa Ekolo ya Congo mpe ya kolɛmbisa makasi ya basoda ya Forces armées de la République démocratique du Congo (FARDC). Mbala moko, baavoka na ye bayebisaki ete balingi kosamba likambo yango.

Na nsima, ntango basɛngaki ete akende kosamba, bakitisaki etumbu na ye ya bolɔkɔ na mbula mitano. Kasi, nsima ya basanza mingi na boloko ya Munzenze na Goma, Delcat Idengo abimaki na mokolo ya 19 sanza ya zomi na mibale 2023. Makambo ya sikisiki ya bokangami na ye mazali polele te, kasi emonisami ete kosangana ya bibongiseli ndenge na ndenge ya société civile, ya ba mouvements ya bana mboka mpe ya bato ya politiki ya Nord-Kivu ezalaki na ntina mingi. Ba observateurs mosusu bakanisi lisusu ete bobimisami wana ekoki kozala na boyokani na elaka ya président Félix Tshisekedi ntango akendaki na Beni na ntango ya campagne ya maponami ya 2023.

## Koboma
Delcat Idengo, moto oyo ayebanaki mingi na mboka na ye, akufaki liwa ya mawa mokolo ya minei, 13 sanza ya mibale. Engebene ba sango ya ebandeli, abetamaki na masasi mpe akufaki na ntina ya makambo oyo eyebani naino malamu te.

Kolimwa na ye ebimisi mayoki mingi, mingimingi na kati ya mouvement citoyen Lutte pour le changement (Lucha), oyo ezali komona yango lokola likama mpo na bonsomi ya koloba na République démocratique ya Congo. Ntango bolukiluki ezali kokoba mpo na koyeba ndenge nini babomaki ye, bato bazali koloba na mongongo makasi mpo na solo mpe bosembo.

## Makomi na nse ya lokasa

## Talá lisusu

### Masolo oyo ekangami

## Bikangiseli ya libanda
Renabelle Kayala Ninga

**Renabelle Kayala Ninga**, née le 27 avril 19** est mère des 4 enfants, elle quitta Kinshasa pour kisangani en 1998 pour des raisons familiales marié à l’ancien gouverneur de la province de la tshopo Jean ILONGO Tokole devenue maitenant membre de la plénière de la CENI elle postula en avril et gagnante avec 7 voie la meilleure élue de la tshopo ..

## Biografi ya bomoi

## Formation

## Carrière politique

## Polémique ya maponami
On May 16, 2024, the constitutional court rendered its judgments concerning the request submitted by the political grouping Alliance of Democratic Forces of Congo and Allies, acronym AFDC-A against the political groupings AAAD, MLC and ANB, the constitutional court declared it inadmissible and Mrs. Kayala NingavTokole Renabelle was confirmed as Senator of the third legislature of the third republic. 

Banda wana azali momonisi ya etuka ya Tshopo na ndako ya likolo ya parlement ya Congo. Lokola amilakisaki na maponami ya ba sénateurs ya le 29 avril 2024 na liste ya Action des alliés acquis à la démocratie, na sigle AAAD, groupe politique oyo président na yango azali Angèle TabuMakusi, Kayala Ninga Tokole Renabelle azalaki membre élu meilleur ya Tshopo na ba votes sambo.

### Bomoto ya moto ye moko

## Ba lokumu

## Masolo oyo etali yango
# Anne Mbunguje Marembo
# Noëlla Bachebandey Manzolo
# Cathy Botema Mboyo
# Nadine Boboy Mwanela
# Arlette Bahati Tito

## Ba notes na ba références

## Liens externes
Florence Muleka Bajikila

**Florence Muleka Bajikila**, abotami le 6 août 1960 na Mbuji-Mayi na Republique Démocratique du Congo , azali politicien ya République Démocratique du Congo (Congo). Sikawa azali Sénateur ya circonscription ya etuka Lomami.

## Biografi ya bomoi
### Mateya

## Polémique na Sénat
Le 8 août 2024, Sénat elakisaki liste ya suka ya ba candidats oyo baponamaki mpo na ba postes ndenge na ndenge ya bureau final ya ndako ya likolo ya Parlement congolais. Na ba demandes 20 oyo ezwamaki, kaka moko nde baboyaki mpo na ebonga ya Quaestor. Oyo ezali candidature ya Sénateur Muleka Bajikila Florence ya groupement politique Alliance des Tshisekedistes unifiés et alliés (ATU-A). Oyo ya Pascal Omana na poste ya Quaestor adjoint na ebandeli "soumise à la réservation", e confirmé définitivement.

## Carrière na politique

### Bomoto ya moto
Florence Muleka Bajikila, azali mwasi ya mobali ya mombongo ya Congo Albert Yuma.

## Ba lokumu

## Masolo oyo etali yango
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Anne Mbunguje Marembo
* Cathy Botema Mboyo
* Nadine Boboy Mwanela
* Arlette Bahati Tito
* Renabelle Kayala Ninga

## Ba liens ya libanda

## Ba notes na ba références
Institut du bâtiment et des travaux publics de Kisangani

**Institut de construction et travaux publics de Kisangani** (IBTP-KIS) ezali eteyelo ya likolo ya Leta na engumba ya Kisangani, na République démocratique ya Congo (RDC). Ezali moko ya ba institutions ya référence na domaine ya formation na ingénierie civile, architecture, urbanisme, mpe ba spécialités mosusu oyo ezali na boyokani na secteur ya ba infrastructures mpe ya misala ya leta na RDC.

## Lisolo
IBTP Kisangani esalemaki na 1993, na kati ya politiki ya mboka mpo na kotonga makoki ya tekiniki mpe ya mosala na bisika ya ntina mpo na bokóli ya mboka, mingimingi na misala ya moboko. Mokano na yango ya liboso ezali ya kopesa formasyo na bakonzi oyo bayebi mosala malamu mpo na kopesa lisungi ya malamu mpo na kotonga lisusu mpe kobongisa misala ya Congo.

Eteyelo yango ebandaki na ekeke ya 20 ntango mposa ya bato ya misala ya Leta ezalaki se kobakisama, mingimingi na Kisangani, mboka oyo ezali esika ya ntina mingi mpo na nkita ya ekólo mpe mpo na misala ya kotonga.

## Misala
IBTP Kisangani ezali na misala ya ntina mingi:

# Formasyo ya mosala mpe ya kelasi: Institut epesaka mateya na makambo ya ingénie civil, ya botongi, ya architecture, ya topographie, ya urbanisme mpe ya gestion ya ba infrastructures.
# Bolukiluki na makambo ya siansi: Kolendisa mpe kotombola bolukiluki oyo esalemi na misala ya botongi mpe misala ya Leta.
# Kosunga mpo na bokóli ya mboka mpe ya mboka: Kopesa makoki ya tekiniki mpo na kolandela mikakatano ya bokóli ya misala ya moboko na RDC

## Ebongiseli ya biteyelo
IBTP Kisangani ezali kopesa mateya na niveau ya baccalauréat (licence) mpe ya diplôme, na makambo oyo:

* Ingénieur civil;
* Mayele ya kotonga bandako;
* Kotonga bandako mpe kobongisa yango;
* Topographie mpe géomatique;
* Kokamba misala mya moboko.

Ba filières oyo ebongisami mpo na kokokisa bamposa ya marché ya mosala na RDC mpe na sous-région ya Afrique centrale.

## Mimbongo mpe bisaleli
IBTP Kisangani ezali na campus oyo ezali na:

* Bandako ya mateya oyo ezali na bisaleli mpo na mateya ya teoloji;
* Ba laboratoires ya ba matériaux, ya topographie, mpe ya mécanique ya sol mpo na misala ya ntina;
* Bibliotɛkɛ oyo ezali na biloko ya ntina mpo na bayekoli mpe bato ya mayele;
* Mayangani ya bato ya mayele mpo na misala ya kotonga mpe ya kosala biloko.

## Boyokani
IBTP Kisangani ezali kosala elongo na ba institutions mingi ya mboka mpe ya mokili mobimba, na ndakisa ba universités, ba sociétés ya construction, mpe ba organisations oyo eza spécialisées na makambo ya infrastructure. Boyokani oyo ezali kopesa nzela na bokabwani kati na bato ya mayele, ba stages mpo na bayekoli, mpe mabaku ya kosala bolukiluki elongo.

## Mosala na kati ya bokóli
IBTP Kisangani ezali na mosala monene ya kopesa formasyo na bato ya mayele oyo bazali na ntina mingi mpo na kolonga mikakatano ya misala ya mboka, lokola kobongisa banzela, kotonga bandako ya Leta mpe ya bato, mpe kobongisa bingumba mpe bamboka.
École nationale d'administration (république démocratique du Congo)

**Ecole nationale d'administration** (ENA) ya République démocratique du Congo (RDC) ezali eteyelo ya Leta oyo esalemi na 1960. Mosala na yango ya liboso ezali ya kopesa formasyo na bakonzi ya Leta ya Congo mpo na kobongisa malamu mpe mosala ya bibongiseli ya Leta.

## Lisolo
ENA-RDC ezalisamaki na kati ya misala ya kobongisa misala ya Leta oyo ebandi na guvɛrnɛma ya Congo, na lisungi ya baninga ya mokili mobimba. Mokano na yango ezali ya kobongisa bisika oyo Leta ezali kokoka te kotambwisa makambo mpe ya kolendisa mosala ya malamu mpe ya malamu na Leta.

## Mikumba mpe mikano
Mokumba ya ENA-RDC ezali ya:

* Koteya mpe kobongisa bakonzi ya Leta;
* Kokolisa bizaleli ya malamu, ya polele mpe ya malamu;
* Kosala ete bakonzi ya Congo bazala na makoki mingi mpe na mikolo oyo;

Tólendisa bato bázwa mosala na kotalela makoki na bango.

## Ebongiseli mpe ndenge ya kosala
Eteyelo yango ezali na nse ya bokonzi ya Ministère ya misala ya Leta mpe ezali na lisangani ya bakambi, na biro monene mpe na biteyelo mingi.

## Formasyo mpe baprogramɛ
ENA-RDC epesi makanisi oyo:

* Formasyo ya ebandeli mpo na bilenge basali ya Leta oyo bazwami na nzela ya momekano;
* Koteya bato oyo bazali na mosala oyo balingi kobakisa mayele na bango;
* Ba séminaires mpe ba ateliers na makambo etali gouvernance, gestion publique mpe éthique administrative.

## Boyokani mpe boyokani
Ecole esalaka elongo na ba institutions académiques mpe administratives ndenge na ndenge, ezala na niveau national to international, na ndakisa na ba écoles d'administration ya ba pays francophones, mpe na ba organismes lokola Union Européenne, Organisation des Nations Unies mpe Banque Mondiale.

## Mbano mpe elikya
Uta ebandeli na yango, ENA-RDC esungaki mpo na kobimisa bato ya sika oyo bazali na mayele ya mosala ya Leta. Mikakatano na yango ezali ya kokolisa ba infrastructures, kobakisa ba formations mpe kobongisa ba conditions ya apprentissage mpo na bana ya kelasi.

## Talá lisusu

### Masolo oyo ekangami

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔkɔ ya loléngé mɔ̌kɔ́

## Makomi na nse ya lokasa
Sophie Kafuti

**Sophie Kafuti** azali mokonzi ya Congo oyo amipesi na ba technologies ya kofuta na nzela ya ba digital. Banda sanza ya zomi 2021, azali directeur général ya Visa mpo na République démocratique ya Congo (RDC) na kati ya cluster ya Afrique de l'Ouest mpe Centrale.

## Biographie
Kafuti azali na diplome na Économie mpe Finances na Université York na Toronto, mpe na Executive MBA na Frankfurt School of Finance and Management. Azwaki mpe mateya na Stratégie d'entreprise durable na Harvard Business School.

Mosala na ye ebandaki na Canada, esika asalaki koleka mbula sambo na langueen, MasterCard mpe Moneris Solutions, fintech oyo ezali kosala misala ya kofuta mbongo. Na 2008, azongaki na RDC mpo na kosala na Banque Congolaise lokola mokambi ya misala na boumeli ya mibu minei, liboso azonga na Citi. Na boumeli ya mibu na ye libwa na Citi, azalaki na bisika mingi ya ntina, kobanda na développement commercial kino na vice-présidente, directeur exécutif oyo azalaki na mokumba ya produit.

Na sima akeyi na Fintech Flash lokola directeur financier mpe/to directeur général par intérim, liboso ya kokoma mokonzi ya Visa na RDC. Na bokambi na ye, Visa ezali kokolisa esika na yango ya mokambi ya mokili mobimba na makambo ya kofuta mbongo na nzela ya internet.

Mikano mpe makambo oyo esalemi Sophie Kafuti azali moto ya molende na makambo ya mbongo, ateyaka bato nyonso mpe asalaka misala ya mombongo. Abengamaki na kati ya basi 60 ya Afrika oyo bazali na nguya mingi na fintech na zulunalo African Shapers mpe azalaki moko ya bazuzi ya Prix Orange ya Entrepreneuriat Social na Afrika mpe na Moyen-Orient (POESAM) na RDC mpo na liyangani ya 2023.

Na nse ya bokambi na ye, Visa abandisaki misala mingi na RDC, na ndakisa programme ya mateya ya mbongo mpe ya digital na boyokani na Fonds pour l'inclusion financière na RDC (FPM), mpo na kopesa bato ya Congo boyebi oyo esengeli mpo na kokamba malamu mbongo na bango mpe kosalela mayele ya kofuta mbongo na ndenge ya digital.

Azalaki mpe kokamba boyokani ya mayele na ba banques ya mboka mpe ba fintechs mpo na kokotisa misala ya Visa na ba plateforme ya kofuta na nzela ya telefone, na ndenge yango kopesa nzela na ba millions ya ba Congolais mpo na kozwa misala ya mbongo.

## Bomoi ya moto
Na libanda ya mosala na ye, Sophie Kafuti azali mwasi ya libala mpe mama ya bana mibale. Amipesi na kopesa nguya na basi mpe na misala oyo ezali na bopusi ya malamu na mboka na ye.

## Makomi na nse ya lokasa
Prison militaire de Kasapa

**Bolɔkɔ ya basoda ya Kasapa** ezali boloko ya Lubumbashi, na etuka ya Haut-Katanga, na Ekolo ya Congo démocratique. Ezali moko ya babolɔkɔ minene ya ekólo yango mpe oyo eleki monene na etúká ya Katanga.

## Lisolo
Bolɔkɔ ya Kasapa etongamaki na ntango oyo Belgique ezalaki koyangela. Na ebandeli, bazalaki kosalela yango lokola bolɔkɔ mpo na bato oyo bazalaki kosala makambo ya mabe te mpe mpo na bato ya politiki. Banda mboka ezwaki lipanda na 1960, ekobaki kosala na ba administrations ndenge na ndenge ya Congo, ekomaki elembo ya système ya boloko ya mboka.

## Makambo ya boloko
Ndenge moko na babolɔkɔ mingi ya République démocratique du Congo, Kasapa ezali ntango nyonso kotyolama mpo na ezalela na yango. Motángo ya bato oyo bazali na bolɔkɔ eleki mpenza motángo ya bato oyo bazali na bolɔkɔ. Bainfrastructure ya mboka ebebi mpe likoki ya kozwa lisalisi ya monganga ezali moke. Balapolo mingi ya ba ONG ezali kolobela bomoi ya mpasi, na ndakisa kozanga bilei, kozanga bopeto mpe kozanga bibongiseli ya malamu mpo na kobatela bato.

## Kobima mpe makama
Na bolɔkɔ ya Kasapa, bato mingi bakimaki na ndenge ya nsɔmɔ mpe batombokaki. Na 2016, bokimi monene esalemaki, na kati na yango bakangami mingi. Na 2020, likambo mosusu ya monene eyebanaki, oyo emonisaki polele bokosi ya bokengi na eteyelo.

## Mosala mpe mbongwana
Bakonzi ya Congo basakolaki mbala na mbala mbongwana mpo na kobongisa makambo ya boloko mpe bokengi ya boloko ya Kasapa. Nzokande, bokoli ezali kaka moke mpo na kozanga mbongo mpe mpo na kanyaka oyo epalangani na misala ya kosambisa mpe ya bolɔkɔ.

## Talá lisusu

### Mitángo mya nkótá

## Bikangiseli ya libanda

## Makomi na nse ya lokasa
Bolɔkɔ ya monene ya Munzenze

**Monzenze Central Prison** ezali boloko ya Goma, engumba-mokonzi ya etuka ya Nord-Kivu, na République démocratique ya Congo (RDC). Ezali na mokumba monene na kati ya misala ya kosambisa na etuka oyo, atako ezali na mikakatano mingi mpo na motango ya bato mpe ezalela ya boloko.

## Lisolo
Lokola batongaki bolɔkɔ ya Munzenze mpo na bato moke, mbala mingi ezalaki kotonda na bato. Na 2012, ntango etuluku ya batomboki ya M23 bazwaki Goma, bolɔkɔ yango ebebaki makasi, na ndakisa bibongiseli na yango mosusu ebebisamaki, mpe yango ebakisaki lisusu mpasi ya bolɔkɔ.

## Kobongisama
Na 2017, Mission ya Organisation des Nations Unies mpo na stabilisation na RD Congo (MONUSCO) ebandaki kobongisa ndako ya kala ya boloko. Mosala yango eumelaki sanza 16 mpe mokano na yango ezalaki ya kokitisa motángo ya bato oyo bazalaki na babolɔkɔ mpe kobongisa bomoi ya bato ya bolɔkɔ. Yango esɛngaki kobongisa bandako 22, kotonga batwalɛti ya sika na kati mpe na libándá, mpe kotonga kuku mpe ndako ya makita.

## Mikakatano ya mikolo oyo
Atako milende esalemaki mpo na kobongisa bolɔkɔ ya Munzenze, ezalaki kaka na mikakatano minene. Na sanza ya zomi na moko 2024, likama ya bato eyebisamaki mpo na kozanga ya bilei mpe bankisi, oyo etyaki bomoi ya bato koleka 4000 na likama. Likambo yango ekólaki lisusu makasi ntango bibongiseli ya kosalisa bato, lokola Médecins Sans Frontières, oyo ezalaki liboso kopesa lisungi ya ntina mingi, elongwaki.

Na mokolo ya 27 sanza ya yambo 2025, likambo moko ya mawa esalemaki ntango batomboki ya M23 bakɔtaki na Goma mpe bakangaki bato ebele na bolɔkɔ ya Munzenze. Bato ya bolɔkɔ soki 4 400 bakimaki nsima ya kotumba eteni moko ya bolɔkɔ mpo na kobomba ndenge bakimaki. Moto yango ebomaki basi 141 oyo bazalaki na bolɔkɔ mpe bana mike 28 oyo bazalaki elongo na bango. Pɔsɔ moko nsima ya makambo wana, bolɔkɔ yango ezalaki lisusu na moto te, bakɛngɛli bakimaki, mpe bandako mingi ya bolɔkɔ ebebaki11

## Ntina mpe mikakatano ya mikolo oyo
Prison centrale ya Munzenze elakisi mikakatano ya makasi oyo ezali na boloko ya RDC, na ndakisa na oyo etali bokengi, motango ya bato mpe ezalela ya boloko. Makambo oyo esalemi kala mingi te emonisi ete esengeli bakonzi ya mboka mpe bibongiseli ya mokili mobimba bátya likebi mingi mpo na kobatela bato oyo bazali na bolɔkɔ mpe bolamu na bango, mpe mpo na kolendisa ebongiseli ya kosambisa mpe ya bolɔkɔ na ekólo yango.

## Talá lisusu

### Mitángo mya nkótá

## Bikakoli o molɔngɔ́ ya bilɔkɔ ya loléngé mɔ̌kɔ́

## Makomi na nse ya lokasa
Fonds de Garantie de Entreprenariat Congo

**Fonds congolais de garantie d’entreprenariat** (FOGEC) ebimisami na décret n°20/032 ya le 31 octobre 2020. Mosala na ye ya liboso ezali ya kosalisa ba startups, ba micro, petites et moyennes entreprises (MPME), mpe ba artisans ya Congo.

## Lisolo
Mpo na mikakatano oyo ba entrepreneurs ya Congo bazali kokutana na yango mpo na kozwa mosolo, gouvernement ya RDC, na bopusi ya président Félix-Antoine Tshisekedi Tshilombo, abandisaki bobandisi FOGEC. Esika yango ezali na mokano ya kosilisa mokakatano ya kofungola bakompanyi na ekólo yango mpe ya kolendisa bokóli ya nkita na nzela ya kokolisa bato ya mombongo na mboka yango.

## Mikumba mpe mikano
Misala ya FOGEC ezali:

* Mobilisation ya misolo: Kozwa misolo na mboka mpe na mikili mpo na kopesa nzela na ba entrepreneurs ya Congo bazwa misolo oyo eutaka na ba banques commerciales mpe ba institutions ya microfinance.
* Kobongisa myango ya kofuta mbongo ya sika: Kotya myango lokola kofuta mbongo ya bato ebele, mbongo ya ebandeli mpe kopesa lisungi mpo na kosunga ba PME mpe basali ya misala ya mabɔkɔ.
* Kopesa bato mbongo na ndenge ya malamu: Kotya bakompanyi ya mike mpe ya mike nzela ya kozwa mbongo na ndenge ya malamu mpe kofuta bafaktire mpo na kosalisa bango bázwa mbongo.

## Misala
Kobanda na ebandeli na yango, FOGEC esali misala mingi mpo na kosunga ba entrepreneurs na RDC. Na sanza ya Augusto 2023, mbongo ya dolare milio 1,8 epesamaki na bakompanyi 90 ya bituka zomi na mitano, na mbongo oyo ebandi na dolare 1 500 kino dolare 50 000 mpo na mosala moko. Mbongo yango, oyo ekoki kozongisama nsima ya mbula misato na matabisi ya 5% na mbula moko, ezali mpo na kolendisa nkita ya mboka mpe kopesa nzela na kozalisa misala.

## Boyangeli
FOGEC ekotambwisama na Conseil d'administration oyo eponamaki na sanza ya mitano ya mobu 2021, oyo esangisi:

* Mokambi ya Conseil d'administration: Mukanya Katanga Évariste
* Mokambi monene: Muzemba Kompa Laurent
* Mosungi ya mokambi monene: Garuka Gukara Hélène

Etuluku yango ezali na mokumba ya kosalela politiki mpe mayele ya FOGEC mpo na kokokisa mikano na yango.

## Mikakatano mpe bilikya
Na sanza ya libwa 2023, Inspection Générale des Finances (IGF) etindaki ba comptes bancaires ya FOGEC ekangama mpo na misala mabe ya gestion. Likambo oyo emonisi ntina ya kozala na bokonzi ya polele mpe ya malamu mpo na kolandela mikano ya kopesa lisungi na bato ya mombongo na RDC.

Atako mikakatano wana, FOGEC ezali kokoba kosala mosala ya ntina mingi mpo na bokóli ya nkita ya mboka na ndenge ezali kopesa nzela na bato ya mombongo ya Congo mpo na kozwa mosolo mpe na ndenge ezali kosalisa mpo na kotonga etuluku ya bato ya bozwi.

## Makomi na nse ya lokasa
Office des voiries et drainage

**Bureau des routes et drainage** « OVD » ezali entreprise publique ya RDC, oyo esalemaki le 16 septembre 1987 na ordonnance n°87-331. Na nse ya bokonzi ya Ministère ya Infrastructure mpe ya Misala ya Leta, OVD ezali na makoki ya mibeko mpe ezali na bonsomi na makambo ya administration mpe ya mosolo.

## Misala
Misala minene ya OVD ezali:

* Kobatela mpe kobongisa bandako ya bingumba: kotonga, kobongisa mpe kobongisa banzela mpe bapinɛ ya mai na bingumba.
* Kosala bolukiluki ya tekiniki: kosala to kokɛngɛla bolukiluki mpo na kolimbola, kobongisa, mpe kosala misala ya kobongisa banzela mpe ya kobenda mai.
* Lisalisi na makambo matali urbanisme: kosangana lokola mopesi toli na makambo matali tekiniki mpo na kobongisa mabongisi ya urbanisme ya bingumba.
* Kosunga bingumba minene: kosala na bingumba minene oyo ezali na mposa ya lisalisi na ye mpo na misala ya sikisiki.

## Misala
Uta ebandeli na yango, OVD esali misala mingi mpo na kobongisa ba infrastructures ya bingumba na mboka mobimba. Na kati ya makambo minene oyo basalaki:

* Kobongisama ya banzela ya bingumba: na bingumba lokola Goma, Bukavu, Uvira mpe Bunia, OVD esalaki misala ya kobongisa, kokómisa ya sika mpe kobongisa banzela ya bingumba, na ndenge yango, ebongisaki ndenge ya kotambola mpe bomoi ya bato.
* Misala ya sikisiki na Kinshasa: na engumba-mokonzi, OVD esanganaki na botongi mpe kobongisa ba infrastructures ya minene ya nzela, kosalisáká mpo na kolongola mindondo na bitúká mosusu mpe mpo na kosala ete mituka etambola malamu.

Na kati ya OVD ezali na:

* Conseil d'administration: esangisi bato oyo bazwaka bikateli mpe bapesaka malako.

Komite ya kotambwisa misala: Ekokisaka bikateli mpe etambwisaka misala ya mokolo na mokolo.

* Collège des commissaires aux comptes: ekɛngɛlaka makambo ya mbongo mpe ekɛngɛlaka ete misala nyonso esalema na kolanda mibeko.

## Mimeseno
Na bokambi ya sika, OVD amipesi na kokoba kosala makasi mpo na kobongisa ba infrastructures ya bingumba ya RDC. Bibongiseli ya minene bizali kosalema mpo na kobongisa bomoi ya bato mpe mpo na kopesa mabɔkɔ na bokóli ya nkita ya ekólo.

Na nzela ya kosala elongo na ba institutions misusu mpe na mobiliser ba ressources ya mboka mpe ya mokili mobimba, OVD ezali na mposa ya kosala mosala ya ntina mingi mpo na kotonga lisusu mpe kokolisa infrastructures ya bingumba ya Congo démocratique.

## Makomi na nse ya lokasa
Paoline Nkunku Bakulu

**Paoline Nkunku Bakulu**,abotamaki na mboka-mokonzi Kinshasa na mokolo ya 9 Yuni 1969 na République démocratique du Congo. Azali politicien congolais mpe sik’oyo Sénateur lokola député ya liboso ya M. Didier Budimbu Ntubuanga na ndako ya se ya parlement Sénat.

## Biografi ya bomoi

## Mateya

## Carrière ya politiki

## Polémique ya maponami

## Bomoi ya moto ye moko

## Ba lokumu

## Masolo oyo etali yango
* Noëlla Bachebandey Manzolo
* Anne Mbunguje Marembo
* Cathy Botema Mboyo
* Nadine Boboy Mwanela
* Arlette Bahati Tito
* Renabelle Kayala Ninga
* Florence Muleka Bajikila
* Madeleine Nikomba Sabangu 
* Kudianga Bayokisa

## Ba notes na ba références

## Ba liens ya libanda
Inspection générale des finances (république démocratique du Congo)

**Inspecteur général ya misolo**  « IGF » ezali organisme ya Leta ya RDC oyo ezali na mokumba ya kokengela mpe kotala ndenge mbongo ya Leta ezali kosalelama. Ezali na ntina mingi mpo na kosilisa kanyaka mpe kobebisa mbongo ya Leta.

## Lisoló ya kala mpe misala
IGF esalemaki na mokolo mwa 15 Sɛtɛ́mbɛ 1987, mpo na kobatela malamu makambo matali mosolo ya Leta mpe kopengola mbeba ya mosolo ya Leta. Ezali na nse ya bokonzi ya Président ya République mpe mosala na yango ya liboso ezali ya kosala ete mbongo ya Leta esalelama malamu mpe ete Leta esalela mbongo na ndenge ya polele.

Misala na ye ezali:

* Kotánga mpe kolandela makambo ya mbongo ya Leta, ata mpe ya bibongiseli ya Leta mpe ya bakompanyi oyo Leta nde akambaka.
* Kotya miso na ndenge oyo mbongo oyo guvɛrnema ezali kobimisa ezali kolanda mibeko mpe malako oyo ezali na ntina.

Koboya mpe kobundisa kanyaka mpe kozanga kosalela mbongo na ndenge ebongi te.

* Kotya likebi na mibeko ya Leta na oyo etali makambo ya mbongo.

## Ebongiseli mpe ndenge ya kosala
IGF ekambami na Jules Alingete, inspecteur général ya finances, oyo aponami na mokonzi ya mboka. Ezali na ba inspecteurs mpe ba vérificateurs oyo bazali na mokumba ya kosala ba enquêtes mpe ba audits na ba secteurs ndenge na ndenge ya administration publique.

Ebongiseli yango ezali kosala elongo na bibongiseli mosusu ya bokengi lokola Cour des comptes mpe Agence de prévention et de lutte contre la corruption (APLC). Balapolo ya IGF ekoki kotindama na bazuzi soki emonani ete ezali na bokosi.

## Biloko asali mpe impact
Na bambula oyo euti koleka, IGF emonanaki na misala ya ntina mingi mpo na kobundisa kanyaka na RDC. Asalaki ba vérifications mpe ba contrôles mingi oyo ememaki na koyeba mbeba na ndenge ya kosalela mosolo ya Leta mpe na kofunda ba cas ya ba détournement.

Kati na makambo ya minene, IGF emonisaki mbeba na ba ministères mpe na ba entreprises publiques ndenge na ndenge, oyo ememaki na bitumbu mpe na kosambisa bakonzi mosusu oyo bazalaki na mbeba.

## Botɛmɛli mpe mikakatano
Atako IGF ezali kokende liboso, ezali na mikakatano mingi, na ndakisa:

* Kozanga biloko ya mosuni mpe mbongo mpo na kokokisa mikumba na ye.
* Makambo ya politiki oyo ekoki kobongola ndenge ya kosala baankɛtɛ mosusu.
* Mosala ya batribinale ezali kosala malɛmbɛmalɛmbɛ mpo na kosilisa makambo ya kanyaka.

Inspection Générale des Finances ezali mosani monene ya bokengi ya mbongo na RDC. Atako ezali na mikakatano, ezali na ntina mingi mpo na kobongisa bibongiseli ya Leta mpe kotombola boyangeli ya malamu. Mosala na ye ezali na ntina mingi mpo na kozongisa elikya ya bana-mboka na bibongiseli ya Leta.

Makambo mosusu