open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ekwatéli (Kongó-Kinsásá)

**Ekwatéli** tǒ **Mambénga** ezalí etúká ya ekólo Kongó-Kinsásá. Ekútánémí na Nor ya ekólo êna, mpé ekangámí na Kɔ́ngɔ-Brazzaville na Weste, Santrafríka na Nor, etúka Orientale na Este, elongo na bitúka Kasai-Oriental, Kasai-Occidental, na Bandundu na Sud.  Engúmba-mokonzi ya etúka Ekwatéli ezalí Mbándáká, engúmba mɔ̌kɔ́ o pɛnɛ ya ebale Kɔ́ngɔ.

Ezalí etúká ya République démocratique du Congo kobanda 2015 nsima na bokabwani ya Équateur (etúká ya kala) na etúká ya kala ya Équateur.

Ba centre urbain minene ezali Lukolela, Bikoro, Basankusu, Bolomba, Bomongo, Irebu, Makanza et la ville de Mbandaka.

## Géographie
Mboka ezali mwa patatalu, ekatisami na ebale ya Congo na ngambo ya Nord-Est kino na Sud-Ouest. Laki ya Tumba ezali na mɛtrɛ 340 likoló ya nivo ya mbu, kasi ezali na mɛtrɛ 320 likoló ya nivo ya mbu. Monoko ya ebale ya Ubangi ezwami na ngambo ya weste ya etuka. Etúká yango ezali na zamba ya molili, ezali na banzete ndenge na ndenge.

## Administration
Province yango ezali na ville ya Mbandaka na ba territoires 7 : 

### Liens externes

*Monographie de la Province de l’Équateur, PNUD/UNOPS, PNSAR, .
*Monographie de la Province de l’Équateur, DSRP, 2005.
## Notes et références

## Tála mpé
* Moyángeli ya Ekwatéli (lístɛ)
Gombe (Kinsásá)

**La Gombe** tǒ mpé **Gombe** ezalí komíni na Nor ya Engumba-Etuka Kinshasa. Esúkí na ebale Kɔ́ngɔ na Nor, mpé na bulevale ya 30 yuni o Sidi.

## Lisapo
Eye eyébénákí kala o nkómbó *Kalina* kíno o 1965 (na nsima lieutenant E. Kallina).

## Tála mpé

### Nkásá o katí Wikipedia

* Molɔngɔ́ mwa komíni ya Kinsásá

### Nkásá o libanda Wikipedia

* Carte de Gombe (2001)
* Carte de la ville de Kinshasa (2001)
* Carte de Léopoldville (1954)

Sites de quelques institutions établie à Gombe

* Mokambi-ekolo Kongó-Kinsásá
* Banque Centrale du Congo
* Fédération des Entreprises du Congo
* Ambassade des Étas-Unis d'Amérique en RD Congo
* Conférence Épiscopale Nationale du Congo
* Monuc
* Golf Club de Kinshasa
Ngaliéma

**Ngaliéma** ezalí komíni ya límbe na kátikáti ya Kinshasa ya Kongó-Kinsásá. Ekabwání o likólo na Kintambo na ngómbá Ngaliéma mpé na nzéla ya Matadi. 

Sitási bínéi bizalí :
* Binza Ozone;
* Binza Météo;
* Binza Delvaux;
* Binza I.P.N.

Ndáko-mokonzi ya palais de Marbre, kala ndáko ya Mobutu Sese Seko, mpé  camp Tshatshi bizalí o ntéi ya Ngaliéma.

## Tála mpé

### Mankasa okati Wikipedia
*Molɔngɔ́ mwa komíni ya Kinsásá

### Nkásá o libándá
*Rotary Club de Binza
*Photos des jardins du Mont Nagliema
*Carte de la ville de Kinshasa (2001)
*Carte de Léopoldville (1960)
*Carte de Léopoldville (1954)
Maluku (Kinsásá)

**Maluku** ezalí na mosíká komíni ya monɛ́nɛ koleka, o káti engumba Kinshasa. Ekokí sɔ̂lɔ́ 79 % ya etando ya engumba êná. Ekútani o eténi ya monyɛlɛ (Ɛ́sita) ya engumba-etúka, na ebimélí ya likoló ya Pool Malebo (eyébánákí kala o nkómbó *Stanley Pool*). Ezaláká motóngá etúleli ya aluminyu. 

## Tálá mpé

### Mankásá o káti Wikipedia

*Molɔngɔ́ mwa komíni ya Kinsásá

### Mankasa olibanda Wikipedia
*Carte de la ville de Kinshasa
Moleli

**Moleli** mozalí mongóngó tǒ makɛlɛ́lɛ mabimaka o monɔkɔ. Bato basálaka mileli na kofungola monɔkɔ mpé na loláká.

## Mileli lingála
A a - E e - Ɛ ɛ - I i - O o - Ɔ ɔ - U u
Molelisi

**Molelisi** mozalí mongóngó tǒ makɛlɛ́lɛ mabimaka o monɔkɔ. Bato basálaka milelisi na koziba tǒ na kofina ya epái to bipái o ntéi ya monɔkɔ.

## Ndéngé
### Milelisi mya epái yɔ̌kɔ́
* Milelisi mya lolému na mǐno : d, t, n
* Milelisi mya mbébo : b, p, m
* Milelisi mya mbébo mpé mǐno : f, v
* Milelisi mya edádá : k, g
* Milelisi mya mogóngókólí : z, s, f, j
* Milelisi mya mái : l, r
* Milelisi-ndámbo : y, w
Ingɛlɛ́tɛlɛ

**[[Ingɛlɛ́tɛlɛ]]** ezalí Ingɛlandi, Ekólo Wali, Ekósi ya Británi-Monɛ́nɛ mpé Irlandí ya Nola. Mani ya esé ezalí Charles III. Mbóka-mokonzi ezalí Londoni.

## Lisapo

## Politiki



## Bitúká bya Ingɛlɛ́tɛlɛ

## Jyografi
Ingɛlɛ́tɛlɛ ezali moko ya ba esé ya Erópa.

## Économie

## Démographie

## Culture

|+ **Fêtes et jours fériés**
! Date !! Nom Lingála !! Nom local !! Remarques
|-
| 
| Jour de l'an || New Year's Day
| Le premier jour de la nouvelle année est férié partout
|- 
| 2 janvier || Second jour de l'an
| January 2nd Holiday
| Le second jour de la nouvelle année est férié en Écosse seulement
|-----
| 17 mars || St Patrick || St Patrick's Day
| Jour férié en Irlande du nord seulement
|- 
| Pâques est le premier dimanche qui suit la première pleine Lune de Printemps. Vendredi avant le Dimanche de Pâques.
| Vendredi saint || Good Friday
| Crucifixion de Jésus
|-----
| Lundi suivant le dimanche de Pâques.
| Lundi de Pâques || Easter Monday
| Résurrection de Jésus (pas en Écosse)
|- 
| Premier lundi de mai || 1 mai
| May Day
| Traditionnellement 1 mai
|-----
| Dernier lundi de mai ou premier lundi de juin
| Jour férié du printemps || Spring Bank Holiday
| Traditionnellement Pentecôte
|- 
| 12 juillet || Bataille de la Boyne
| Battle of the Boyne / Orangemen's Holiday
| Jour férié pour l'Ordre Orange (en Irlande du nord seulement)
|-----
| Premier lundi d'août || Jour férié de l'été
| Summer Bank Holiday || Jour traditionnel (en Écosse seulement)
|- 
| Dernier lundi d'août || Jour férié de l'été
| Summer Bank Holiday || Jour traditionnel (pas en Écosse)
|-----
| 25 décembre || Nɔ́ɛlɛ || Christmas Day
| Naissance de Jésus
|- 
| 26 décembre || Lendemain de Noël
| Boxing Day ||
|}

## Divers

## Noms officiels
* United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (anglais)
La Charte européenne des langues régionales ou minoritaires reconnaît le gallois, l'écossais, l'irlandais, le cornique et le scots comme langues régionales du Royaume-Uni respectivement nommé ainsi :
* Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon (gallois)
* An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn a Tuath (écossais)
* Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann (irlandais)
* An Rywvaneth Unys a Vreten Veur hag Iwerdhon Glédh (cornique)
* Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland (scots)

## Tála mpé

### Nkásá o libándá
*  United Kingdom - Wikivoyage
*  Portail de l'administration britannique
*  Palemá ya Ingɛlɛ́tɛlɛ
*  Le droit du Royaume-Uni de Grande-Bretagne et d'Irlande du Nord (Jurispedia)
Molɔngɔ́ mwa komíni ya Kinsásá

Ekakoli monɛ́nɛ: Engumbá Kinsásá o Kongó-Kinsásá.

## Bakomini 24 ya Kinshasa

## Quartiers et lieu-dits
* Binza (Djelo-Binza)
* Kokolo
* Ma Campagne
* Makelele
* Mama Mobutu
* Matonge
* Mont-Fleuri
* Ndolo
* Socimat
* Triangle
* Victoire

## Nkásá o libándá Wikipedia

* CongOnline : Villes - Kinshasa
Molɔngɔ́ mwa bingumba bya Bas-Congo

*Ekakoli molayi : Etuka [[Bas-Congo]] okati ya [[Kongó-Kinsásá]]*

* Banana
* Banza 
* Boko-Kivula 
* Bóma
* Gombe-Matadi 
* Kangu  
* Kibunzi
* Kimpangu
* Kimpese 
* Kinkonzi
* Kisantu  
* Kitona
* Kizu
* Kwilu-Ngongo
* Kwimba    
* Lukula  
* Luozi
* Matadi (engumba mokonzi ya etuka)
* Mangembo 
* Mbanza-Ngungu   
* Moanda
* Seke  
* Tshela 
* Vaku
* Vivi

## Mankasa olibanda Wikipedia
* https://web.archive.org/web/20041229060741/http://minisanterdc.cd/inspectiondistrictetzonedesante/bascongo.htm
Matádi

**Matádi** ezalí libóngo mpé mbóka-mokonzi ya etúka Bas-Congo o Kongó-Kinsásá. Mbóka ezalí na motángo mwa bato 235400 (2004). Matádi ekangamí na ngámbo ya lobɔ́kɔ la mwǎsí tǒ nsé ya ebale Kɔ́ngɔ. Ezalí o katikáti ya nzéla ya lombú Atlantíki na Kinsásá.

Ezalí na nzéla ya masíni Matádi–Kinsásá. Matádi ezalí pɛnɛ o Angola.

## [[:fr:Communauté_presbytérienne_au_Congo|Esika ya mabele]]
**Esika (Localisation)**

Matadi ezali na **nsuka ya wɛsti ya République démocratique du Congo**, mpe etɛlɛmɛli makasi **na mabɔkɔ ya ebale Congo**, pembeni ya **Vivi**, oyo ezalaki **mboka-mokonzi ya liboso ya État Indépendant du Congo**. Ezali **esika monene ya mombongo** na mboka, mpe eyebani mpo na **port na yango**, moko kati na **minene koleka na Afrique ya kati**.

Ezali na kilomɛtrɛ **sambo na tuku mitano (150 km)** na likoló ya **port atlantique ya Banana**, mpe Matadi **ezalaka ndelo ya etungisi ya masuwa minene** na ebale Congo, mpo na **mabulu makasi (cataractes)** oyo ezali na nɔrdi ya esika yango, esalaka ete **masuwa minene ya ebale** ekoka te koleka.

Engumba yango **etandamaka na likolo ya bangomba**, mpe kombo *Matadi* ewutaka na **kikongo**, elingi koloba **“mabele ya mabanga”** to **“mabanga”**, mpo na kolakisa **mabulu mpe mabele ya mabanga** oyo ezali pene na yango.

**Mboka Angola** ezali **na kilomɛtrɛ moke kaka** na ngambo ya sidi mpe na se ya ebale.

Na mobu **1983**, **poni oyo etindamaka (pont suspendu)** ya **722 mɛtrɛ**, oyo babengi **poni Matadi** (liboso babengaki yango *poni Maréchal*), **ekómisi engumba na ngámbo ya mobali ya ebale** mpe epesaka nzela **koya na Boma** mpe **na bisika ya mabombami ya mayi ya Inga** oyo ezali likoló. Ezali **poni etindamaka molai koleka na Afrika mobimba**, mpe **ezalaka esika ya batamboli (batouristes)**. Kasi **train** tei **ezalaka lisusu te na likoló ya poni yango**.
Mombɔ́ngɔ

## Nkásá o libándá
&rarr;  http://www.presse-francophone.org/apfa/Langues/Lingala.htm (lingála–lifalansé)
Léopold II

**Léopold II, mani ya Babɛ́lɛsi** (mokɔlɔ 13 ya sánzá 4 o mobú 1835 – mokɔlɔ 17 ya sánzá 12 o mobú 1909), azalakí mani ya Bɛ́ljika. Azalakí nkulútu ya Charlotte, mani ya Mexico, mpé ndeko ya Victoria, mani ya Ingɛlɛ́tɛlɛ.

Akómí mani ya Babɛ́lɛsi o mobú 1885, kín’o liwâ ya yě o mobú 1909. Akómí mani ya letá ya nsɔ́mí ya Kɔ́ngɔ (Kongó-Kinsásá ya lɛ́lɔ) na 1885, kín’o apɛ́sí yangó na Bɛ́ljika o mobú 1908.
Amvúamí mingi likoló misála mya boúmbu bazalakí kopɛ́sa bato ya Kɔ́ngɔ : bomɛmi mpɛ́mbɛ́ ya nzɔku mpé linono.
Motópi

**Motópi**, **mótópe** tǒ **ndembó** ezalí lisano óyo basanaka o ntáka na bótópe mɔ̌kɔ́ mpé masangá mábalé ma basani zómi na mɔ̌kɔ́. Babɛ́ti-ndembó basanaka na makolo mpé motó, kasi basanaka na mabɔ́kɔ tɛ́. Moyambi apekisaka mótópe mokɔ́ta o potó. 

Lisangá lya basaní lizalí na lotómo ya kotíya bótópe o ntéi ya potó ya lisangá lisúsu. O ntéi ya lisangá, babɛ́ti-ndembó bazalaka zómi mpé moyambi mɔ̌kɔ́.

## Tálá mpé
### O libándá
* Bureau de la traduction du Canada (Biló ya bobóngoli minkandá na nkóta isúsu ya guvɛnɛmá ya Canada), ''Maloba ma masano na Afríka'', 2005.
Lóndɛlɛ

**Lóndɛlɛ** tǒ **Londoni** ezalí mbóka-mokonzi ya Ingɛlɛ́tɛlɛ. Evándaka o Sídi ya Monyɛlɛ ya Británi-Monɛ́nɛ, ezalí mpé engumba epusí monɛ́nɛ ya yangó.

## Ntína
* Musanji Ngalasso-Mwatha, *Bagó lifalansé-lingála-sángó*, OIF, ELAN, 2013 https://web.archive.org/web/20150919091316/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/dico_.pdf
London Borough of Barking and Dagenham

Komini ya **Barking and Dagenham** asalelaka koleka 164.000 ya batu. Komini ya Barking and Dagenham ezali na monieli ya Londoni, na nordi ya mayi Thames, mpe na kati ya nzela M25. Ba komini ya pembeni ezali Newham, na epai moyi mokolalaka, Redbridge, na nordi mpe Havering, na monieli.

Komini ya Barking mpe Dagenham abonzelaka misala na mayo matali ndakesileli, elalelo ba ndako, misala na environement local, misala etali lingomba, planification ya botongeli, mpe mosolo moa elalelo. Komini asalaka mpe na ndambu ya mangomba ya place mpe ya ekolo mpo na kobunda na mikakatano lokola bobomi, kozanga, kozanga bosembo, isolement na lingomba. Na bambula ntuku mibale oyo ewuti koleka Barking and Dagenham ya solo awuti kobongola misala na ye. Ewuti kokoma ndenge na ngende: kokani na batu ya baekolo oyo ezali ndambo eke emati kobanda na 16% ti 25%.

Ba masanga yasika ewutu ko salama na kati ya oyo ezalaka mpe toza na 3500 a 5000 ya batu bazali ba réfugiés to bazo senga ngunda bazo fanda na komini. Stabilité monene ezali mpo 2/3 ya lisanga bafandi awa banda plus de 20 ans. Maboti bazali bien representés na bokoli epai ya bilenge equilibre ezali na mikolo na koleka ¼ ya batu oyo bafandaka na commune balekisa 50 ans. Ba resultat malamu na bakelasi esalamaki na kati ya komini na bambula ewuti ko leka.

## Nkásá o libanda Wikipedia
* London Borough of Barking and Dagenham
Sánzá ya zómi na míbalé

**Sánza ya zómi na míbalé**, tǒ *dɛsɛ́mbɛ* ezalí sánzá ya zómi na míbalé o manáka tǒ mpé sánzá ya nsúka manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31).

Mokɔlɔ ya ntúkú míbalé na mitáno o sánzá ya zómi na míbalé ezalí mokɔlɔ ya Mbótama ya Yésu (*Nɔ́ɛlɛ*).
Ordonnance

Soki ozali na posa ya dokotolo ye akokomela yo bankisi. Mokanda ya **ordonnance** elobaka oyo nkisi dokotolo alingi ozua. Mpona kozua nkisi yango ebongi omema mokanda yango na famasi. Badokotolo basusu bakomelaka mokanda ya nkisi te. Basusu bakoyebisa yo osomba nkisi yo moko na pharmacie.
Ndáko ya bokɔnɔ

**Ndáko ya bokɔnɔ** tǒ **lopitálo** (*hôpital* na lifalansé) ezalí ndáko ya bosúngi, ya lobíko mpé ya bokɔ́lɔ́ngɔ́nú, epái basálisaka bokɔnɔ bwa bato. 

Sɔ́kí bilɔ́kɔ ya dókótóló ezalí kobikisa yɔ̌ tɛ́, tǒ ozalí na mpósá ya bilɔ́kɔ eleki yě, síkóyo yě mɔ̌kɔ́ akopɛ́sa yɔ̌ mokándá ókɛndɛ́ na ndáko ya bokɔnɔ. Okokí tɛ́ kokɛndɛ mpɔ̂ olingí, yě dókótóló na yɔ̌ mɔ̌kɔ́ káka akotínda yɔ̌.

Sɔ́kí ozalákí na likámá, okokí kokɛndɛ na lopitálo.
Famasi

**Famasi** (*Pharmacie* na lifalansé) esíká okosómbaka nkísi. Bakopɛ́sa yɔ̌ nkísi sɔ́kí doktolo akomélí yɔ̌ na ordonnance mpé bakokí kotɛ́kɛla yɔ̌ nkísi misúsu âta sɔ́kí doktolo akomélí yɔ̌ tɛ́. Famasi bakokí mpé kopɛ́sa yɔ̌ tolí likoló ya maladi ya mikɛ́mikɛ́ lokóla kokólola kobimisa mái na zólo.

Nzelá ya kozwa famasi yangó óyo :
* Túná na zándo tǒ na butiki epái wápi famasi ezalí
* Kɛ́ndɛ́ yɔ̌ mɔ̌kɔ́ epái ya famasi.
Mónganga-mǐno

**Mónganga-mǐno**, **dókótóló wa mǐno** tǒ **mopikoli-mǐno** óyo mɔ̌kɔ́ asálisaka na makambo ya mǐno mpɔ̂ dókótóló na badókótóló basúsu babíkisa mǐno tɛ̂.

*Biléi oliaka ezalí equilibré mpé malamu mpɔ̂ na bokolongonu na yɔ̌?
*Obatelaka mǐno na yɔ̌, ba gencive mpé monoko na yɔ̌ malamu?
*Okutanaka na mónganga na yɔ̌ mǐno mbala na mbala? 
Okoki kozwa toli mpé lisalisi mpɔ̂ na yɔ̌ mpé libota na yɔ̌ (soki osengeli na yango) na Mónganga ya mǐno tǒ lopitalo na ya míno.
Batu ya linete

**Batu ya linete** bamekaka miso nayo mpé koyebisa yo oyo linete ekoki nayɔ̌. Bango mpé
balukaka maladi ya minene ya miso lokola 'glaucoma'.
Nzela ya kopekisa zemi

Nzela ya kopekisa zemi ezali mingi. Okoki mpe kozua kapoti ebatela yo na bokono nyonso ya sekele na sida. Sango nyonso likolo ya contraception babatela sekele.

## Nzela ya mbangu ya kopekisa zemi ezali nini?
'Emergency contraception' ekosalisa soki osalaki makambo ya bolingo kasi na nzela ya kopekisa zemi te, to okanisi te zela nayo ya kopekisa zemi esalaka malamu te. Mikolo mitano sima ya kosala bolingo okoki kosenga emergency contraception, kasi malamu oluka misalisi mbangu, toloba, mikolo misatu sima ya kosala bolingo. Nakati ya mikolo misatu bakopesa yo nkisi ya 'emergency contraception' mbala moko kasi soki mikolo mitano esieleki esengi batiya eloko ya kopekisa zemi na nzoto nayo esika ya sekele. Soki oyi mbangu nde esalaka malamu kopekisa zemi.

### Nazua wapi 'emergency contraception'?
Nzela ya kuzua 'emergency contraception' yango oyo:
* Okoki kokende na monganga
* Okoki kokende na bato ya kobongisa fami
* Okoki kuzua yango epayi ya pharmacie basusu kasi okofuta
Maladi ya Moto

Moto nyonso akoki kozua **maladi ya moto**. Ekoya na tango nyoso mpe na nzela bipayi na bipayi lokola koyoka mawa, kobanga to kokanisa te bomoyi ezali na tina lisusu te, to ekosangisa biloko wana nyonso. Okoki komiyoka ozali yo moko na mokili oyo mpo ozali na mboka mopaya, okoma kobanga mpona bandeko oyo otiki na mboka, to kuna na mboka na bino banyokolaki yo/basaleli yo viol, sikoyo ozali na posa ya misalisi olongola makanisi yango na moto.

### Nakende wapi basalisa?
Soki omiyoki makambo oyo tokomi na likolo, okoki:
* Komona doktolo nayo

Soki yo to ndeko nayo azali koyoka mabe na moto mpe akoki komibebisa nzoto to komiboma mema ye na Misalisi ya Mbangu ya pene na esika ovandaka mpo yango esala mbutumoi. Malamu oyeba te misalisi ezali, mpe kobanga te kosenga yango. Maladi ya moto ezali eloko eyebani mpe ekoki koyela moto nyonso mpe misalisi ezali mpona moto nyonso.
Misalisi ya Mbangu

Soki ozoki to ozali kobela makasi tango mosusu esengi bamema yo na **misalisi ya mabangu** na lopital ya pene na yo. Wana bafutelaka te mpe ezali mpo ya bato nyonso. Ezali na mbutu na moi. Soki mpasi eleki yo bakosalisa yo mbangu. Soki mapsi mingi te, okozela moke mpó bakoma basango nayo.

Kanisa malamu soki bokolongunu bwa yo esengi basala mbangu, mpo ezali mabe kopekisa baye bazali na posa ya mbangu bazua Misalisi ya Mbangu te soki yo ozali na posa na yango penza te.

## Posa ya mbangu ezali nini?
Tika tolakisela yo biloko bisengaka lisungu lya mbangu;
* Kozala lokola okufi
* Mpasi ya sika to ya makasi na libumu
* Mpasi na libumu
* Komiyeba te nzoto
* Makila kobima mingi
* Mikua kobukana
* Kozoka lokola na mbeli
* Kopema na mpasi
* Kozika na moto
* Likama lya montuka

## Ndenge níni mpona bána?
Bána babɛlaka noki mpé na makasi koleka bakolo.

## Nakoyeba ndenge nini soki mwana azali kobela makasi?
Baboti bayebaka noki soki mwana azali komiyoka mabe. Tolakisa nzela misusu ya koyeba:
* Mwana, soki alamuki, amonanaka lokola mpongi esileli ye naino te, to alingi kotala yo te.
* Tango mosusu alingi kolia te, to asanzaka.
* Mwana akozanga makasi na nzoto mpe kotambola malamu te, to akoma motane Pota ya sika na poso naye.
* Mwana azali na nzoto ya moto mpe yango epesi yo mawa.
* Mwana azali kopema moke to mbangu koleka tango nyonso
* Mwana abaluli ndenge alelaka (tango mosusu malembe tango mosusu agangi), mpe kobondela ye esalisaka te

## Nazua Misalisi ya Mbangu ndenge nini?
Okoki kokende yo moko na Misalisi ya Mbangu oyo ya pene na yo, to okoki kobengisa mutuka ya ''ambulance'' emema yo.

### Ndenge nini nabengisa ambulance?
Betela telephone 999 mpo ozua ambulance. Telephone wana bafutelaka te ata soki ozali esika bafutisaka. Bakotuna yo soki olingi ambulance, bato ya boboma moto to Police mpo bango nyonso basalelaka 999. Soki olingi ozua ambulance mbangu:
* Betela 999 (Swisi: betala 144, Lisangá lya Amelíka: Benga 911)
* Yebisa bango te ozali na posa ya ambulance
* Bakotuna yo esika ozali
* Yebisa nini ezali kosua yo

Tango ambulance ekomi, yango ekomema yo ti na lopital ya misalisi ya mbangu oyo ezali mpene na yo. Kobanga te kobenga ambulance soki oyebi te ozali penza na posa na yango ya mbangu. Kasi yaba te ebongi okendeke ya doctolo nayo soki ozali penza na posa ya mbangu te.
* Misalisi ya Mbangu bakeseni na dókótóló na yo (tala esika tokomi likolo ya dókótóló)
* Kobetela 999 ekopesa yo esika ya liboso te nakati ya baye bazali kozela na Misalisi ya Mbangu
* Baye bazali na mpasi mingi nde bakozala liboso mpona komona dókótóló
* Bazoki basusu bakosalela bango Rayon-X te
* Dókótóló nayo ayebaka na ndenge ekoki kosalisa yo. Kasi baye ya Misalisi ya Mbangu bayebi mingi mpona makambo ya kozoka na makambo ya misalisi ya mbangu
Pápa Benwa XVI

**Benwa XVI** (latɛ́: *Benedictus PP. XVI*; abótámá o mokɔlɔ mwa 16 sánzá ya ínéi, mobú mwa 1927 nkómbó ya yě **Yozefu Alois Ratzinger**) azalí Mokambi-Ekólo ya Vatikani mpé Pápa ya Eklezya ya bakatolike úta mokɔlɔ mwa 19 ya sánzá ya ínéi mobú mwa 2005 téé 28 Febuali 2013.
Maladi ewutaka na makambo ya bolingo

** Maladi ewutaka na makambo ya bolingo** ezali eloko ya kokamwa te, mpo nakati ya batu 10 moto moko akozala nayango. Soki ozali kobimisa mayi ya bosoto esika ya sekele, to ozali na pota na koyoka mpasi okoki kokende komeka oyeba soki okumbi maladi ewutaka na makambo ya bolingo. Maladi ewutaka na makambo ya bolingo oyo eyebani mingi yango oyo:
Chlamydia, Gonorrhoea,  na Herpes Genitalis.

Okokumba maladi ewutaka na makambo ya bolingo na nzela ya:
* Kosala bolingo esika ya liboso na esika ya sima
* Poso na poso esika ya sekele soki ekutani
* Kosala bolingo na monoko
* Mama akoki kopesa mwana tango ya kobota

## Nzela nini ya koyeba maladi ewutaka na makambo ya bolingo?
Maladi ewutaka na makambo ya bolingo ezali ya ndenge na ndenge mpe bato mingi bayebi te soki bazali nayango, mpo tango mosusu nzela ya kolakisa emonanaka te. Kasi soki omoni biloko oyo tokomi awa
na nse, okoki kokende na bato ya sante bameka mpe ozua nkisi pamba na ndenge ya sekele. Nzela ya koyeba yango oyo:
* Esika ya sekele kobimisa mai mingi koleka
* Pota esika ya sekele
* Kongwenye na esika ya sekele
* Mpasi na tango ya kosuba
* Mpasi na tango ya kosala bolingo

Maladi ewutaka na makambo ya bolingo mingi bakoki kobikisa. Kasi soki etuli, maladi ewutaka na makambo ya bolingo misusu ekobebisa nzoto libela lokola kozanga mwana mpoya basi na mibali. Komeka mpe kuzua nkisi mpoya maladi ewutaka na makambo ya bolingo ekosalama na Sexual Health Clinics / GUM clinics.

## Komeka mpoya maladi ewutaka na makambo ya bolingo ezali nini?
Komeka esalamaka na dokotolo to efimiele mpe bakoki kosenga kotala nzoto nayo na
esika ya sekele. Tango mosusu bakosenga makila to mosuba na mayi ya esika ya sekele.
Fɛ́fɛlɛ

**Maláli na mɔ́tɔ** tǒ **Fɛ́fɛlɛ** (nkómbó eútí lifalansé *fièvre*) ezalí elembo ya bokɔnɔ eye epɛ́saka mɔ̌tɔ o nzóto. Moto, lokóla nyama, akobánda kopéma nɔkí-nɔkí mpé mɔ̌tɔ mwa nzóto momatí. Fɛ́fɛlɛ ezalí bokɔnɔ tɛ́, kasi ezalí elembo ya bokɔnɔ bosúsu.
Ndenge ya Misala

### Mpo na ntango muke
Misala oyo etali kobatela “mpo na tango muke” edzali kopesa epai nayo lolenge oyo ebongisami mpo na bana. Ba ntango oyo ya kobatela eumelaka na pembeni nkonga misato na ndambo.

Ba ntango yango ya kobatela bana mpo na ntango muke yango oyo:
* Kotambuisa bana na zaladini (Jardins d’enfants);
* Kelasi ya bana ya mike mike (les maternelles Montesori);
Mosala mosusu ya lolenge oyo etalaka banaya mbula mibale kino na mitano.

### Mpo na ntango ebele
Misala mpo na bobateli mpo na ntango ebele kopesa epa nayo ba bisengeli ya koyamba bana uta nsanza mitano (5) kino mbula mitano (5). Na liboke oyo ya bana tozali na misala, mpo na ba oyo badjali kokola (day nursing) mpe esika ya kobokola bana mike mike mpenza (Crèche).

### Ntango na ntango
Misala mpo na bobateli mpo na ntango na ntango “Drop in the centre” na, ba bisika oyo ba
kotekaka biloko, bisika ya kobeta ndjango mpe kolekisa ntango, bisika ya bolakisi, bitano ya ndenge na ndenge lokola MJC to mpe bisika nyonso bipai baboti ba salaka misala wana ezwaka bana uta kobotama(0) kino mbula mitano (5).

### Mobokoli ya mwasi.
Ba mibokoli ya basi ba batelaka bana na ba ndako ya bango moko. Badjali kopesa mosala ya
lolenge loye na mbula mobimba to na mokolo mobimba na moyi to ndambo ya mokolo.

### Bobateli nsima ya kelasi
Ba misala ya bobateli “ na sima ya Kelasi” midjali na kati ya biyekelo, na bisika bisangisaka bayi-mboka, bitando minene to bisika mosusu. Batalaka bana oy basilisi mokolo na bango ya kelasi kino ngonga ya zomi na moambi (18 heures), mpe ntango ya bopemi ya kelasi.

### Ma ngomba ya Baboti mpe Bana
Mangomba oyo ebiangami mangomba baboti mpe bana basanganaka ntango na ntango na ba
nzinga nzinga na bango. Misala mibongisami mpo na bana mpo na kopesa ntango epai na ba boti ba kutanaka mpe basangisaka ba makanisi na bango.

### Misala ya moto moko mpe oyo ya bai mboka
Moko moko na misala oyo etangiami na likoloawa epesameli na kompani ya moto ye moko to
me oyo ya bai mboka. Mosala “ya kompani ya moko ye moko”etambolisami na moto moko oyo
mpe adjali mokolo ya bisika (bisika ya kotika bana adjali na ba ndako ya batu). Ntalo edjali na bokeseni mpe ekoki ko djala ntalo makasi.
Mosala “oyo ya bai Mboka” esungami na mbula matali mpe elukaka na yango kosala misolo mpo na yango te; lisanga ya batambwisi oyo esalami na baboti mpe na baoyo bafandi na nzinga nzinga yango nde kotala makambo nyonso.
Misala “oyo ya bai mboka” na motuya ya malamu koleka “oyo ya ba kompani to ya mot ye
moko”
Liboke ya Congo

**Liboke ya Congo** ezalakí litámbusi-mokonzi na lokótá lingála. Ezalakí bobóngolisi ya Red Hat 9 (Linux). Etámbolakí na kompíta kála na mbángu malámu. Ezalakí na litámbuisi-mosálá motíndo na Abiword 2 (libóngoami-nkomá), OpenOffice 1.1 (bilótikí), Acrobat Reader tǒ milúki motíndo na Opera 7.5 and Firefox.

Babóngoli ba *Liboke ya Congo* na lingála bazalakí na Kinsásá. The "Liboke ya Congo" will help to bring IT-knowledge and better means of communication to many people in Kongó-Kinsásá and its neighbour-countries. Also it can be seen as an important step in building up a self-sustainable, localized IT-culture.

## Tála mpé
* Kinsásá: Léon BUKASA TSHIBAKA, Tel (+243) 819 84 45 10, nkandá: libokeyacongo@yahoo.fr educ-drc.org
* Otríshi: Ingo LANTSCHNER, Tel (+43-1) 595 57 66, nkandá: ingo@vum.at

## Nkásá o libándá
* rule-project.org The RULE-Project, an open source-initiative on functional recycling of PC-hardware

## Búku
* Floribert Limbaya Litoti, Léon Bukasa Tshibaka: Lexique informatique en lingála. Kinsásá, 20073
Ebimiselo

**Ebimiselo** ezalí esangisami ya bobimisi ya esálela eye ekokí kokoma bilembo likoló lya nkásá tǒ monkandá.
Esálela

**Esálela**, **odinatɛ́lɛ** (*ordinateur* na lokótá ya lifalansé), **kompíta** (*computer* o lingɛlɛ́sa tǒ *kúmpita mu lungenyi* o tshiluba) ezalí masíni ma botángi mpé ya kobómba bikomá biyíké. Esálela ezalí masíni ya kotánga na mobando mazalín bwaya mingi koleka mpɔ na koyeba makambo ndenge yɔnsɔ.

* Esálela ya bílo
* Esálela ya bomɛmi
* Esálela-patátúlú

## Biténi ya masíni

# emɔ́nisi
# liyémi
# bɔngɔ́ (elektroníki)
# etando-mokonzi
# mayémi
# boléi ya lotilíki
# etángela (mpɔ́ na pálaki)
# diski ebómbelo enéne
# mángolá
# mpúku tǒ mpóko
&nbsp;

## Tála mpé
* ebimiselo
* molembo
* dísiki-ebómbelo ekɛ́
* nsábi
Molembo

**Molembo** tǒ **túsi** (*touche* na lokóta lifalansé) ezalí mbuma ya mángolá, esíká bokoma bilembo tǒ nkomá.
Mpóko (esálela)

**Mpóko** ezalí eténi ya mabendé ma esálela. Basálela yangó mpɔ̂ na kotámbwisa mpé kosála na emɔ́nisi.

## Nkomá mpé Búku
* Kawata Ashem-Tem (2004) Bagó ya lingála mambí ma lokóta : Dictionnaire lingala. Karthala. ISBN 2-84586-494-9
* Floribert Limbaya Litoti, Léon Bukasa Tshibaka (2007) *Lexique informatique en lingála*. Éveil du Congo Asbl. ISBN 999516496
Nsábi

**Nsábi** ezalí elɔ́kɔ eye ebímisaka makɛlɛ́lɛ. Basálaka yango mpɔ̂ na koyóka mizíki, mindúle, mingóngó tǒ loláká.
Etángela

**Etángela** ezalí eténi ya mabendé ma esálela óyo ekokaka kotángela bipɛ́sɛli na dísiki tǒ pálaki (CD, DVD).
Ingɛlandi

**Ingɛlandi** ezalí ekólo ya Ingɛlɛ́tɛlɛ o esanga ya Británi-Monɛ́nɛ.

## Lisapo

## Politiki

## Bitúká bya Ingɛlandi

## Jyografi

## Économie

## Démographie

## Culture

## Lokótá

Lingɛlɛ́sa ezalí lokótá ba Ingɛlandi .

## Tála mpé

## Nkásá o libándá
Politíki ya Kongó-Kinsásá

Bandá bǎna mbóka Kongó-Kinsásá bazwákí lipandá na mwâ 30 yúni 1960, Ekólo nsɔ́mí ya Kongó ekútání na mikakatano ndéngé na ndéngé mya politíki mpé myɔ̌kɔ́ mya ntína ya mikakatano mîná ezalí kobóya kondima bokonzi bopɛ́sámí na mangómba ma boyángeli ekólo mpé bakambi ba bangó. Bobóyí bwangó bobákísámí na bitumba ndéngé na ndéngé biye bibébísí ekólo bandá 1996 kín’o 2003. Mpɔ̂ ya kosúkisa sékô mikakatano mya mbala na mbala mitálí mambí ma bokonzi mpé kopɛ́sa na ekólo konzo ya komítónga, bantóma ba politíki mpé baye ba mangómba ma bato, masangá ma bato bánsɔ ba ekólo, bakútání na Lisoló linɛ́ne lya bǎna-Kongó (DIC) mpé bandimi na boyókani bonɛ́nɛ bwa bato bánsɔ, botíámí maboko na Pretoria, Afríka ya Sidi, mwa 17 febuari 2002, mpɔ̂ ya boluki kotía mabɔngisi ma sika ma politíki maútí na Mobeko-likonzi mwa sika mpé ya bonsɔ́mí, epái wápi bǎna ba Ekólo Kongó bakókí kopɔna na bonsɔ́mí bakonzi ba bangó, nsima ya mapɔnami ma bosémbo ma bato bánsɔ, ma polele mpé ma sɔ̂lɔ́. Mpɔ̂ ya kolakisa politíki ya mpíkó eye emɔ́nání na bantómá, na Lisoló linɛ́ne lya bǎna-Kongó, Lingómba lya Babɔngisi mibéko liútí, na Boyókani bonɛ́ne bwa bato bánsɔ, ɛ́ngɛ́bɛ́nɛ́ na atikɛ́lɛ ya 104 ya Mobéko-likonzi mwa bwákali, mwǎngo mwa libosó mwa Mobéko-likonzi mwa sika na Lingómba lya Bantómá ba Ekólo liye Lindimi yangó lokóla mwǎngo mwa Mobéko-Likonzi moye motíámí na etúneli ya bato bánsɔ.
Mángolá

**Mángolá** ezalí lisangá lya mbuma ya esálele ya mizíki tǒ ya masíni ya minkandá tǒ ya masíni ya botúyi.

### Bónganga-masíni

**Mángolá**, tǒ **gbagba** mpé **ekembé** ezalí mésa ya milembo na nkomá mpɔ̂ kobɛ́ta mpé kokoma na kompíta. Babéngaka yangó mpé **ekomelo**.
Justine Kitubu Kamanda

**Justine  Kamanda** azalí mo-politíki ya Kongó-Kinsásá. Azalí bugumési ya La Gombe úta mokɔlɔ ya 8 sánzá ya nsambo 2005 tíí mokɔlɔ ya 24 sánzá ya libwá 2008.
Wikipedia

**Wikipédia** eza búku ya nbimbola to *encyclopédie* óyo, ezali encyclopédie moko na kati ya internet, ya bato nyonso mpe na ba nzinga ebele. Jimmy Wales na Larry Sanger moto ba kelela yango na mokolo ya 15 sánza ya moko 2001. Ezali mosala ya polele, elingi koloba moto nyonso akoki kobongissa yango mpe kokabola yango. Ezwami na forme ya wiki na site internet *wikipedia.org* na nzela ya logiciel MediaWiki, yango epesaka mokano epai ya bato nyonso ya internet ya kokoma mpe kobongissa makambo, yango wana ezali kobengama encyclopédie ya basali nyoso. Na mwa mbula mike, Wikipédia ekómi encyclopédie monene koleka nyonso na mokili,.

Fondation Wikimédia, organisation ya Ameriki ya kozanga eloko ya litomba, oyo ezali efandeli na San Francisco, nde mokolo ya marque ya *Wikipedia*, ezali kobatela site internet, kopesa logiciel *MediaWiki*, kotambwisa projet yango, mpe kosunga ba misaleli na ba formations, lisalisi ya mibeko mpe lisungi ya technique.

Anglais nde ezali nzinga ya liboso oyo ebandaki kosalela na Wikipédia, mpe na 2025, édition ya Anglais ezali na makomi koleka 7,0 millions. Wikipédia na français ezali na makomi koleka 2,7 millions na mbula moko wana. Wikipédia ezali na maloba to nzinga 341, na lolenge moko ya talo, kasi na makambo oyo ekeseni mingi. Na mokolo ya 19 ya sánza ya motoba 2025, Wikipedia na Lingala ezali na makomi 4.778.
Bilembo-nkita bya Kongó-Kinsásá

### Historia

Image:Coat of arms of the Congo Free State 2.jpg|Bilembo-nkita bya Letá ya nsɔ́mi ya Kongó (1877 téé 1908)
Image:Lesser Coat of Arms of the Belgian Congo.svg|Bilembo-nkita bya Kongó ya Bɛ́lɛjika (1908 téé 1960)
Image:Coat of arms of Congo-Kinshasa (1963-1971).svg|Bilembo-nkita (1963 téé 1971)
Image:Coats of arms of Zaire (1971-1997).svg|Bilembo-nkita bya Zaire 1971 téé 1997)
Image:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (1997-1999).svg|Bilembo-nkita (1997 téé 1999)
Image:Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo_(1999-2003).svg|Bilembo-nkita (1999 téé 2003)
Image:Coat_of_arms_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo_(2003-2006).svg|Bilembo-nkita (2003 téé 2006)
Image:Armoiries de la République démocratique du Congo - 2006.png|Bilembo-nkita bya Kongó-Kinsásá na 2006.



## Tála mpé
* Bɛndɛ́lɛ ya Kongó-Kinsásá

## Nkásá o libándá
http://www.flaggenlexikon.de/fkongoki.htm#Ursprung_des_Wappens Lisapo ya Bilembo-nkita ya Kongó (lialémani / lingɛlɛ́sa) *(If you can: please translate to this page. — Wennn du kannst: Bitte übersetze für diese Seite.)*
Marie-Antoinette Makayabu

**Marie-Antoinette ** azalí mó-politíki wa Kongó-Kinsásá. Azalí bugumési ya Bandalúngwa úta mokɔlɔ ya 8 sánzá ya nsambo 2005 úta mokɔlɔ ya 24 sánzá ya libwa 2008.
Roger Ngamika Mvumu

**Roger  Mvumu** azalí bugumési ya Barumbú. Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 8 yúli 2005 na Joseph Kabila.
Lovodi Kale

**Lovodi Kale** azalí bugumési ya Maluku. Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 8 yúli 2005 na Joseph Kabila.
Mambí ma mibéko

**Mambí ma mibéko** mazalí mambí ma motíndo moye mosɛngɛ́lí bato bánsɔ batósaka yangó, mambí ma mibéko nyɔ́nsɔ.
Libɛ́lɛ

**Libɛ́lɛ** ezalí eténi ya ntólo ezalaka na nzóto ya mwǎsí mpé nzóto ya ebɛ́mbɛ́ ya nyama ya mabɛ́lɛ. Mabɛ́lɛ mazalaka mábalé o ntólo epái ya mwǎsí.
Bontólo

**Bontólo** bozalí eténi ya nzóto ezalaka epái ya mwǎsí mpé epái ya mobáli. Mabɛ́lɛ ezalaka eténi ya ntólo. Ezalí libosó lya ntólo. Epái mwǎsí mabɛ́lɛ makokí kopɛ́sa míliki.
Sánzá ya mínei

**Sánza ya mínei**, tǒ **apríli** ezalí sánzá ya mínei o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto (30).
Sánzá ya yambo

**Sánza ya yambo**, tǒ **yanwáli** ezalí sánzá ya libosó o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31).

Mokɔlɔ ya yambo o sánzá ya yambo ezalí mokɔlɔ ya *Bónaná elámu*.
Sánzá ya mítáno

**Sánza ya mítáno** tǒ **máyí** ezalí sánzá ya mítáno o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31).
Sánzá ya motóbá

**Sánza ya motóbá** tǒ **yúni** ezalí sánzá ya motóbá o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto (30).
Biblíya

**Biblíya** (tǒ **Biblia**)  tǒ mpé lisúsu **Bibilíya** ezalí búku  bya baklísto.











***Minkandá na [[Boyókani bwa Kala]] / Kondimana na Kala**
** Genese / Ebandeli
** Esode / Kobima
** Lewitiko / Levitike
** Mituya / Kotanga
** Dutelonome / Kozongela Mibeko
** Yosue / Jozué
** Basambisi / Bilombe
** Luta  / Rut
** 1,2 Samwele  / 1,2 Samuel
** 1,2 Mikonji / 1,2 Bakonzi
** 1,2 Ntango  / 1,2 Basango Eleka
** Ejela / Esdras
** Nehemia / Nehemya
** Esitele / Ester
** Yobo / Job
** Njembo / Banzembo
** Masese / Batoli ya Bankonko
** Mosakoli 
** Loyembo na Solomo / Nzembo Eleki Kitoko
** Yisaya / Ezaya
** Yilamia / Jeremya
** Bileli / Banzembo ya Mawa
** Ejekiele / Ezekiel
** Danyele / Daniel
** Hosea / Ozé
** Yoele / Joel
** Amosa / Amos
** Obadia / Obadya
** Yona / Jonas
** Mika / Mikaya
** Nahumu / Nahum
** Habakuku / Abakuk
** Sefania / Sefanya
** Hagia / Ajé
** Jekalia / Zakarya
** Malaki 

***Minkandá na [[Boyókani bwa Sika]] / Kondimana na Sika**
** Nsango Malamu ya Matai / Matié
** Nsango Malámu ya Malako / Marko
** Nsango Malámu ya Luka
** Nsango Malámu ya Yowane / Yoane
** Misálá mya Bantómá
** Mokandá na Baloma / ba-Romén
** Mokandá mwa yambo na Bakolinti / ba-Korentien
** Mokandá mwa míbalé na Bakolinti / ba-Korentien
** Mokandá na Bagalatia / ba-Galate
** Mokandá na Baefese / ba-Evezien
** Mokandá na Bafilipi / ba-Filipien
** Mokandá na Bakolose / ba-Kolosien
** Mokandá mwa yambo na Batesaloniki / ba-Tesalonisien
** Mokandá mwa míbalé na Batesaloniki / ba-Tesalonisien
** Mokandá mwa yambo na Timoté
** Mokandá mwa míbalé na Timoté
** Mokandá na Tito / Tite
** Mokandá na Filemona / Filemon
** Mokandá na Baebele / ba-Ebré
** Mokandá na Yakobo / Jake
** Mokandá mwa yambo na Petelo / Piere
** Mokandá mwa míbalé na Petelo / Piere
** Mokandá mwa yambo na Yoane
** Mokandá mwa míbalé na Yoane
** Mokandá mwa mísáto na Yoane
** Mokandá na Yuda
** Emoniseli / Koyébisa Basékélé

## Tála mpé
* Nsango Malámu

### App na Ebengeli
*  Biblíya "Liloba lya Nzámbe" na ebengeli ya sika

### Búku
*  Biblíya  	ISBN 9966-843-30-2 ABU 	 	  	
*  Biblíya        ISBN 9966-40-879-7 ABRDC-ABU, 2004
*  Boyokani ya sika pe banzembo     ISBN 9966-40-110-5 SBRDC-ABU, 2000
*  Mokanda na Kondimana na Sika na nkolo na biso Yésu Masiya - Njembo 	ISBN 9966-40-112-1
*  Biblíya "Liloba lya Nzámbe"

### Nkásá o libándá
*  Biblia - Libongoli ya Mokili ya Sika, Kitawala (lingála)
*  Boyókani ya sika mpé Banzémbo, Mapamboli.com (lingála)
*  Bulletin Dei Verbum, BDV 50, p.22  (lingɛlɛsi)
*  Fremdsprachige Bibeln und der Name Gottes (lialemani)
*  The Bible in liNgala (lingɛlɛsi)

## Bolakisi
Kémi

**Kémi** tǒ **símí** (*chimie* na lokótá ya lifalansé) ezalí mambí ma ma mbóngwana ya bikelámo mpé bokabwani ya bilɔ́kɔ ya makɛ́lɛ.
Lisúsu, ezalí mayébi etálí loléngé bilɔ́kɔ ezalí kokangama yangó na yangó, mpé loléngé ezalí kobongwana.

Baatome ezalí kokangama mpɔ́ ya kotonga bamolékili.

Ndakisa : mokokano ya kosala mái
2H2 + O2 → 2H2O

## Tálá mpé
* Etánda ya bileko
Fízíkí

**Fízíkí** (tǒ **fizíki** mpé *physique* na lokótá la lifalansé) ezalí mambí ma bizalela bya bilɔ́kɔ bya mokili.

## Tálá mpé
* Eyángala
* Molungé
Atome

Atome: (eúti epái ya ba Greki *ατομος* elakisi «óyo bakokí kokabola tɛ́».) Kémi elobí ’te atome ezalí eténi ya nsuka ya mokɛ́ óyo ekɔ́kí kokangama na eténi mosúsu.

Kasi atome ezalí mpé na biténi na yangó. Biténi yangó bibengamí : eléktron, proton na netron. Banetron na baproton bizali na káti ya mokókóló. Baeléktron kasi bazalí kobaluka na libándá ya mokókóló.
Mokókóló mwa atome

**Mokókóló** tǒ **mokókóli** tǒ **mukókólí** (kémi) ezalí eténi ya atome na káti na yangó baproton na banetron ezalí . Bonɛ́nɛ ya atome na masi na yangó pɛnɛpɛnɛ ezalí nyɔ́nsɔ na káti ya mokókóló.

Ezalí motéma ya atome. Atome ekabwáná na biténi míbalé: Mokókóló mpé baélectron. Na káti ya mukókólí ya atome sóngóló, okokúta baproton, baneutron mpé biténi misúsu ya mikélékété. Na libándá ya mukókólí, okokúta baélectron ezalí kotepatepa na bacouche électronique to banzíngánzíngá ekabwáná na milongó.

## Ndakisa
Noyau ya atome ya H, idrojeni (hydrogène), ezalí na proton mókó. Óyo ya Pb, mbódi (plomb), ezalí na baproton 82.
Proton

**Proton** eténi ya atome ezalí na káti ya mokókóló. Ezalí na mokúmba (*charge*) ya bobakisa (positive "+" ): e = 1,602 189 ×10-19 C ekokani na mokúmba ya eléktron kasi ya molongola (negative "-"). Masi na yangó (libotá*) ezalí mp = 1,672 65 ×10-27 kg.
*bozito: elakisi *poids* kasi fízíkí elobí ’te *poids* na *masse* ezalí elɔ́kɔ mɔ̌kɔ́ tɛ́ !!! **kilo: ezalí moyoko (unité) ’te kasi lingála ekomisa yangó moyoko lokóla *gramme* óyo esengeli kozala.

## Tála mpé
Atome
Netron

**Netron** ezalí eténi ya atome óyo yangó na proton evandí o káti ya mokókóló. Ezalí na mokúmba tɛ́. Masi na yangó ezalí : mn = 1,674 95 ×10-27 kg.
Eléktron

**Eléktron** ezalí eténi ya atome óyo ezali na libándá. Ezalí kobaluka na libanda ya mokókóló. Eléktron ezalí na mokúmba ya molongola (negative "-") e = -1,602 189 ×10-19 C . Masi na yangó ezalí me = 9,109 53 ×10-31 kg. Mokúmba na yangó ezalí ndéngé mɔ̌kɔ́ na óyo ya proton kasi elembo ekɛ́sɛ́ní.
Sánzá ya mísáto

**Sánza ya mísáto**, tǒ **mársi** ezalí sánzá ya mísáto o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31).
Sánzá ya míbalé

**Sánza ya míbalé** tǒ **febwáli** ezalí sánzá ya míbalé o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku míbalé na mwambe (28) tǒ na mikɔlɔ ntúku míbalé na libwá (29).
Laurent-Désiré Kabila

**Laurent-Désiré ** (*Moba, Likasi (Jadotville), Katanga, 27 novɛ́mbɛ 1939 - †Kinshasa, 18 yanwáli 2001); Mokambi-Ekólo ya Kongó-Kinsásá 17 may 1997 – 16 yanwáli 2001. ff

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Kongó-Blazavile

**Republíki ya Kongó** tǒ **Kongó-Brazzaville** ezalí esé ya Afríka ya Mambénga. Mbóka-mokonzi ezalí Brazzaville.

## Nkótá
O Kongó balobaka nkótá iyíké. Falansé, kikɔ́ngɔ (kitúba) mpé lingála izalí nkótá ya Letá.

## Bato

## Bitúká bya Kongó-Brazza

Ekakoli ya molayi: Bitúká bya Kongó-Brazza
* Bwenza (Madingu)
* Cuvette (Owando)
* Cuvette-Ouest (Ewo)
* Kuilu (Pwantenwa)
* Lekumu (Sibiti)
* Likwala (Impfondo)
* Niari (Lubomo)
* Plateaux (Djambala)
* Pool (Kinkala)
* Pwantenwa
* Sangha (Ouésso)
* Brazzaville, mbóka-mokonzi, ezalí *commune* o káti ya district-mokonzi.

## Politíki
Kongó-Brazzaville ezalí repiblíki na mobéko-mokonzi. Mokambi-ekólo ezalí prezidá Denis Sassou N’Guesso.

## Mambí ma mabelé
Mokokano

**Mokokano** ya kémi (na lifalanse: *équation chimique*, bizalí **bikokano*** na boyíké) ezalí kolakisa bobóngwani ya bilɔ́kɔ. 

nd:
NaOH + HCl → NaCl + H2O
bokokano ya kosala móngwa.

*mokokano: équation, ekeseni na bokokani: égalité
Etánda ya bileko

**Etánda ya bileko** tǒ **etánda ebandelaka ya bibúki**.

NB : les noms suivis d’un point d’interrogation sont des approximations, il faudrait les vérifier auprès de lexicologues et terminologues. Tous les autres proviennent de dictionnaires et autres ouvrages de référence.

**NB : à traduire**

## Tála mpé

* Bienvenue , 2015. Na Lingala Tableau périodique ya ba-éléments chimiques, Mabiki ASBL
Pari

Mbóka tô engumba **Pari** (/paˈʀi/, *Paris* na lokóta ya lifalansé) ezalí mbóka-mokonzi ya Falansia. Ezalí engumba monɛ́nɛ, na milioni 2.1 ya bato (2005).


Paris-Tour Eiffel-106-2017-gje.jpg|Tour Eiffel
Cour Napoléon from the northwest (104-2017-gje).jpg|Louvre
Paris-von Montmartre-136-p13-2017-gje.jpg|Paris
Paris-Moschee-Place du Puits de l'Ermite-106-2017-gje.jpg|Mosque
Paris-Sainte-Chapelle-112-2017-gje.jpg|Sainte-Chapelle
Paris-Eglise du Val-de-Grace-108-2017-gje.jpg|Val-de-Grace
Paris-Friedhof Montmarte-083-Graeber-1991-gje.jpg|Cimetière Montmarte
Paris-Gare de l'Est-108-2017-gje.jpg|Gare de l'Est
Fidel Castro

**Fidel Alejandro **( audio), abótámi o mokɔlɔ mwa 13 sánzá ya mwambe o mobú mwa 1926, azalí Tatá-Mokonzi ya Kuba.
Yésu

**Yésu** tǒ **Yézu** (na aramé ישוע = Yeshua; mpé *Yésu-Krísto* mpé *Yésu Masiya*, mobú 7 tǒ 4 na Bɛtɛlɛmɛ, † 30, 31 tǒ 33 na Yerusalémi) azalí te bobɛ́lɛ́ moto monɛ́nɛ ya kala, óyo azalákí na bomɔi mpé akúfákí kala. Maloba ya Nzámbe eyébísí yě azalí Nzámbe Mosáli na bilɔ́kɔ nyɔ́nsɔ.
Sɛndiká

**Sɛndiká** tǒ **sindiká** ezalí lisangá lya bato tǒ mangómbá liye lizalí kobundela mpé koyangéla litomba mpé makoki ma lyangó.

Bokási bonɛ́nɛ bwa basindiká ndé lisangá. Sɔ́kɔ́ basáli bazalí motéma mɔ̌kɔ́ mpé bazalí kosálisana sɔ́lɔ́, sɔ́kɔ́ baboyí avoká mpé madesu ya bǎna; wâná ndé bakokí kobátela makokí ma bangó, wâná ndé bakokí kosengisa bapatrɔ́ na mpé letá bapɛ́sa basáli maye masɛ́ngɛli na bangó. 

## Ndakisa

* Confédération des Syndicats Libres du Congo (CSLC) Kongó-Kinsásá
* Confédération Syndicale des Travailleurs du Congo (CSTC) Kongó-Brazzaville
* Confédération syndicale congolaise (CSC) Kongó-Brazzaville
* Confédération des Syndicats Libres et Autonomes du Congo (COSYLAC) Kongó-Brazzaville
* Conseil des Syndicats de Services Publics (COSSEP) Kongó-Kinsásá
* Fédération Générale des Travailleurs du Kongo (FGTK) Kongó-Kinsásá
* Intersyndicale de l'administration publique (IAP) Kongó-Kinsásá
* Syndicat des enseignants du Congo (SYECO) Kongó-Kinsásá
* Syndicat national des enseignants catholiques (SYNECAT) Kongó-Kinsásá

## Tála mpé
* Das, J., *Sindika*. Kinshasa: Éditions d'Esperance.
Lokótá ya Nizer-Kongo

Libóta ya **Nkótá ya Nizer-Kongo** ezalí libóta mɔ̌kɔ o káti ya nkótá ya Afríka :

* Niger-Kongo
** Nkótá ya Atlantíki
** Nkótá ya Mande
** Nkótá ya Volta-Kongo
*** Nkótá ya Benué-Kongo
**** Nkótá ya Babantu
*** Nkótá ya Kru
*** Nkótá ya Kwa
*** Nkótá ya Gur
*** Nkótá ya Adamawa-Ubangi
*** Nkótá ya Dogon
* Nkótá ya Kordofan

Ndakisa :
* Kiswahíli 
* Lingála
* Shona 
* Wolof (Senegal) 
* Yoruba (Nijeria) 
* Zulu
Zaire (bokokani)

* **Zaire** (letá) tálá Kongó-Kinsásá mpé Zaire (historia)
* **ebale Zaire** tálá ebale Kɔ́ngɔ
* '''Zaire''' Mosɔlɔ ya Zaire
* '''Zaire''' Bitúká bya Angola
Idroʒɛ́ní

**idroʒɛ́ní** ezalí gázi. Elembo ya yangó « H ». Elekí mopɛpɛ na pɛ́pɛ́lɛ́, mbala zómi na mínei. 

Sɔ́kí atome ibálé ya idroʒɛ́ní esangání na atome yɔ̌kɔ́ ya oksijɛ́ní, epɛ́sí mái.
Espania

Eunate-06-Santa Maria-1996-gje.jpg|Eunate
Poblet-16-Reial Monestir-Kreuzgang-1983-gje.jpg|Poblet
Segovia-104-Kathedrale-Stadt von Alcazar-1983-gje.jpg|Segovia
Segovia-162-Aquaedukt von unten-1983-gje.jpg|Segovia
Granada-102-Alhambra-1983-gje.jpg|Granada
Granada-140-Alhambra-Loewenhof-NO-Ecke-1983-gje.jpg|Granada
Louro-12-San Francisco-Gegenlicht-1996-gje.jpg|Louro
Andalusien-10-Festung-1983-gje.jpg|Andalusia
Denis Sassou N’Guesso

**Denis ** (**Deni ** na lokóta lingála) azalí Mokambi-Ekólo na Kongó-Brazzaville mpé sodat. Abótami mokolo wá 23 augústo 1943 na Edou.

## Búku
* Denis Sassou-Nguesso, Le Manguier, le fleuve et la souris, J.-C. Lattès, 1997.
## Mazita o libanda
* site internet ya Denis Sassou N'guesso
Kaboni

**Kaboni** ezali na elembo **C** mpe masi ya atome 12,0107.  Okoki ko kutana nayango bipayi binso lokola: bato, ba niama, ba nzete, sukali mpe bisusu. Soki otumbi lokasa, eloko oyo ya moíndo etikalaka ezali kaboni.

## Nkombo ewuta wapi?
Azoti

{| align="right" width="225px" cellpadding=4 cellspacing=0  style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; "
! align=center bgcolor=#909090 colspan=2 | *Azoti*
|-
| align=center colspan=2 | 
|-
! align=center bgcolor=#C0C0C0 colspan=2 | Makoki bayike
|-
| colspan=2 |

|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Nkombo
| Azoti
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | <sub>Z</sub>Elembo 
| 6N
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Série chimique
| Non-metal*
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Lingómba, Eleko, blok
| 15, 2, p
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Masi ya mbinga
| 1,2506 kg/m<sup>3</sup>
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Bokasi ya Mohs
| NA
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Lángi
| Ezaty
|-
! align=center bgcolor=#C0C0C0 colspan=2 | Makoki ya baatome
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Masi ya atome 
| 14,0067 u
|-
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Nsasa(reyo) ya atome(calc.)
| 65 (56) pm
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Reyo ya<br />covalence 
| 75 pm
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Reyo de<br />van der Waals
| 155 pm
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Configuration<br />électronique
| He2s2 2p3
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Baélectron naniveau d'énergie
| 2, 5
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Boyangeli(état) ya oxydation(oxyde)
| +3,5,4,2,0,-3 acide ya makasi
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Structure<br />cristalline
| }
|-
! align=center bgcolor=#C0C0C0 colspan=2 | Makoki ya  Fízíkí 
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | État ordinaire
| Gaz
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Température<br />de fusion
| 
63,14 K
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Température<br />de vaporisation
| 77,35 K
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Énergie de fusion
| 0,3604 kJ/mol
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Énergie<br />de vaporisation
| 2,7928 kJ/mol
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Mbinga ya mole
| 13,54×10-3 m³/mol
|- valign="top"
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Pression de vapeur
| 
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Vitesse du son
| 334,5 m/s à 20&nbsp;°C
|-
! align=center bgcolor=#C0C0C0 colspan=2 | Misusu
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Électronégativité(Pauling)
| 3,04
|- valign=top
! align="left" bgcolor=#E0E0E0 | Chaleur massique
| 1040 J/(kg.K)
|- valign=top
! align="left" bgcolor="#E0E0E0" | Conductivité électrique
| 106 S/m
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | Conductivité thermique
| 0,02598 W/(m.K)
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | 1er potentiel d'ionisation
| 1402,3 kJ/mol
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | 2e potentiel d'ionisation
| 2856 kJ/mol
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | 3e potentiel d'ionisation
| 4578,1 kJ/mol
|- valign=top
! align=left bgcolor=#E0E0E0 | 4e potentiel d'ionisation
| 7475 kJ/mol
|- valign=top
! colspan=2 bgcolor=#a0ffa0 | Isotopes les plus stables
|-----
| colspan=2 |
Liste des éléments par nom

__NOTOC__ 

### A
* Alago
* Aluminiu
* Amelu
* Antimoni
* Aseni
* Atati
* Atinu
* Azoti

### B
* Balu
* Bekelu
* Belilu
* Bisemu
* Bohlu
* Bolo
* Bomo

### D
* Damtadu?
* Dubenu

### E
* Ebendé
* Elopa
* Eliyumu
* Eselemu
* Etani

### ɛ

### F
* Falansu
* Femu
* Flelovu? Flélovu?
* Folina
* Fosofo

### G
* Gallu

### H
* Hafenu
* Hasu?
* Helu

### I
* Ide
* Idroʒɛ́ní
* Ilidu
* Indu

### ʒ
* ʒemani

### K
* Kaboni
* Kademu
* Kaesu
* Kalifo
* Kalisu
* Kliptoni
* Kobalti
* Kololi
* Kolomo
* Kolumu
* Kopelnisu? Kopɛlnisu?
* Kubéle

### L
* Lado
* Ladu
* Laleku
* Lenu
* Libidu
* Litu
* Livelmolu? Livɛlmolu?
* Lodu
* Lotefodu
* Lotenu
* Luntenu?
* Lutetu

### M
* Manezu
* Mangani
* Mbengi
* Mendele
* Metuno
* Mekuli
* Modemu
* Moskovu?

### N
* Neoni
* Netunu
* Nihonu?
* Nikɛ́li
* Nobelu
* Nobu

### O
* Oksiʒɛ́ní
* Oganesoni? Oganɛsoni?
* Osumu
* Oxyde

### ɔ

### P
* Paladu
* Palata
* Polonu
* Potasu
* Potatu
* Putonu

### R

### S
* Seabolu? Seabodu? Sibodu?
* Sekandu
* Seleni
* Sengi
* Siliki
* Sitotu
* Sodu
* Sufa

### T
* Tallu
* Tantalu
* Telulu
* Tenesi? Ténɛsi?
* Teknetu
* Titani
* Tolu
* Tungu

### U
* Ulanu

### V
* Vanadu

### W
* Wólo

### Y
* Yatu
* Yetibu

### Z
* Zɛ́nki
* Zenoni
* Zikonu
Sánzá ya nsambo

**Sánza ya nsambo** tǒ **yúli** ezalí sánzá ya nsambo o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31).
Sánzá ya libwá

**Sánza ya libwa** tǒ **setɛ́mbɛ** ezalí sánzá ya libwa o manáka. Ezalí na mikɔlɔ Ntúkú mísáto (30).
Mokɔlɔ 1 sánzá ya mwambe

**** ezalí mokɔlɔ ya liboso ya sánzá ya mwambe mpé ezalí bongó bankámá mibale na ntúkú moko na misato ntangó mosúsú mpé bankámá mibale na ntúkú moko na minei ya mobú tǒ mbúla na manáka ya Glégwalè.

Mikɔlɔ etikali  nsima na ye libosɔ́ ya nsuká ya mbúla. 31 yúli - ** - 2 augústo

## Likambo linɛ́nɛ

## Etatoli

## Talá mpé
Sánzá ya zómi

**sánzá ya zómi ** tǒ **ɔkɔtɔ́bɛ** ezalí sánzá ya zómi o manáka. Ezalí na mikɔlɔ Ntúkú mísáto na mɔ̌kɔ́ (31).
Sánzá (ntángo)

Sánzá ezalí ntángo o manáka, ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto (30) tǒ ntúku misáto na mɔ̌kɔ́ (31). Ezalí mpɔ́sɔ ínei (4). Ezalaka sánzá zómi na míbalé (12) o mobú mɔ̌kɔ́.

## Elɔngɔ́
* sánzá ya yambo (yanwáli), na mikɔlɔ 31
* sánzá ya míbalé (febwáli), na mikɔlɔ 29 tǒ 28
* sánzá ya mísáto (mársi), na mikɔlɔ 31
* sánzá ya mínei (apríli), na mikɔlɔ 30
* sánzá ya mítáno (máyí), na mikɔlɔ 31
* sánzá ya motóbá (yúni), na mikɔlɔ 30
* sánzá ya nsambo (yúli), na mikɔlɔ 31
* sánzá ya mwambe (augústo), na mikɔlɔ 31
* sánzá ya libwá (setɛ́mbɛ), na mikɔlɔ 30
* sánzá ya zómi (ɔkɔtɔ́bɛ), na mikɔlɔ 31
* sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ (novɛ́mbɛ), na mikɔlɔ 30
* sánzá ya zómi na míbalé (dɛsɛ́mbɛ), na mikɔlɔ 31
Sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́

**Sánza ya zómi na mɔ̌kɔ́**, tǒ **novɛ́mbɛ**, ezalí sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ o manáka. Ezalí na mikɔlɔ ntúku misáto (30).