open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moske El Nakiri

**Moske El Nakiri** (Arabe: مسجد النقيري) ezalaki moske ya bato ya Tunisia na Medina ya Tunis.
Ezalaka lisusu te.

## Esika ezalaki

Moske ezwamaki na nzela Etataouni.

## Wapi nkombo ezwamaki (Etymology ?)
Nkombo ya moske euti na nkombo ya Imam Mohamed Etataouni (Arabe:محمد التطاوني) oyo a kufaki na 1878.
## Istware
Moske etongamaki na ntango ya hafside.
 

## References
Moske El Sfar

**Moske El Sfar** (Arabe: مسجد الصفار) ezali moske ya kala ya bato ya Tunisia, oyo ezali lisusu lelo te.

## Esika
Ezwamaki na Sudi ya Medina ya Tunisi na nzela Sidi Sourdou.

## Istware
Mosantu Mohammed Ben Ali Sourdou (Arabe: محمد بن علي الصوردو), ayebana na nkombo Sidi Sourdou mpe akufa na 1873, ezalaki na momesano ya kosambela na ndako ya Nzambe oyo.

## Bibliographie
*
Moske Karah Borni

**Moske Karah Borni** (Arabe: مسجد قاره برني), ezali moske moko na oyo ezwamaki na medina ya Tunis. Moske oyo ezalali lisusu lelo te.

## Esika
Moske Karah Borni ezwamaki na nzela Sidi El Agha.

## Esika nkombo euti
Nkómbó *Borni* elingi koloba moindo na lokota Turc mpe nkómbó *Karah* elingi koloba ndɛkɛ (buse).

## Istware
Bato ya mayele bamonisi ete moske etongamaki na ntango ya Ottoman.

## References
Moske Ouichka

**Moske Ouichka** (Arabe: مسجد ويشكة), ezali moske moko ezwamaki na Nordi ya medina ya Tunis. Moske oyo ezalali lisusu lelo te.

## Esika
Moske Ouichka ezwamaki na nzela Ibn Abi Dhiaf.

## Esika nkómbó euti
*Ouichka* ezali nkómbó lispanyoli ya libóta moko ya Tunisia oyo eutela andalus.

## Istware
Ndako oyo etongama uta ba Anduous ba koma na Tunis.

## References
Patum ya Berga

**Patum ya Berga** ezali fɛ́tí ya bonkɔkɔ mpe oyo eyebani mingi oyo ezwamaka na Berga (yoko baengumba  ya Barcelone oyo ezwami na Nordi ya ekolo). Na kati ya fɛ́tí yango okokuta bateyatre mpe badefile ya bato ndenge na ndenge an nzela. Bizaleli (caractéristiques?) ya fɛ́tí oyo ezali bamoto,  pyrotechnie mpe boyei ya bato ike.

Na 2008, Unesco ekotisaki Patum ya Berga na liste ya patrimwane na ye..

## Bato
* Tabal (Mbonda ya munene)
* Turcs i Cavallets (Turcs et Chevalets). (1828)
* Maces (Pilons). (1628). 
* Guites (Mules rueuses). (1626 -Guita Grossa-, 1890 -Guita Boja-).
* Àliga (Aigle). (1756).
* Nans Vells (Nains à grosse tête (vieux)). (1853).
* Gegants (Géants).(1695).
* Nans nous (Nains à grosse tête (nouveaux)). (1890).
* Plens (Diables de feu). (1628).
* El Tirabol

## Lisitware
Patum ebotamaki na siekle 14. Na ntango wana ezalaki kobengama « Bulla ». Elle est probablement le résultat de la sacralisation de fêtes ancestrales.

## galerie d'images

File:Ball_de_Nans_Vells.jpg|Mabina ya *Nans Vells*
File:Nans_Nous.jpg|mabína ya *Nans Nous*
File:Salt_de_Plens.jpg|Saut de *Plens*
File:Ball_de_Gegants.jpg|*Danse de Gegants*
File:Patum1.jpg|*Patum de lluïment*
File:Patum5.jpg|*Guita Grossa*


## Voir aussi

## Références


### Liens externes
*  Site Officiel de La Patum
* Page de l'UNESCO sur la Patum
Moske Saïda Msika

**Moske Saida Msika** (Arabe: مسجد السيدة مسيكة), ezali moske moko ya Tunisia oyo ezwamaki na Nordi ya medina ya Tunis.
Moske oyo ezali lisusu te.

## Esika
Moskue oyo ezwamaki na nzela El Kantra.

## Etymology
Nkombo ya moske euti na mosantu ya mwasi oyo abengamaki na nkombo Saida Msika oyo ayebanaki mpo na bizaleli naye malámu.

## Lisitware
Moske ebebisamaki sima ya misala ya bo bongisi distirct ya Halfaouine.

## References
Moske Sidi Ali Ben Ziyad

**Moske Sidi Ali Ben Ziyad** (Arabe:مسجد سيدي علي بن زياد), ezali moske ya kala ya bato ya Tunisia, oyo ezali lisusu lelo te.

## Esika
Ezwamaki na nzela Sidi Ali Ben Ziyad sima ya Dar El Bey.

## Wapi nkombo euti
It got its name from a saint, Sidi Ali ibn Ziyad, a jurisconsult from Ifriqiya and a Malikite Imam.

## Istware
Kolandana na moi istware Mohamed Belkhodja, Sidi Ali ibn Ziyad akufaki na 799 mpe akundamaki na moske oyo, elingi koloba ete moske oyo ezalisamaki na siekle 9. 

## References
Dar Hussein

**Dar Hussein** (arabe: دارحسين), ezali esika ya kala na medina ya Tunis.

## Esika
Ezwamaki na 4 esika ya castle na district ya Bab Mnara.

## Lisapo

Esika oyo ezalaki esika ya bana ya mokonzi, ba dey mpe miyángeli ya badistrict bankama ya bambula. Moto na moto abakisaki elembo na ye (personal touch) mpe bayeisaki yango lisusu munene.

Bobongisi ya esika oyo ezali lelo eponamaki na Youssef Saheb Ettabaâ'.

Na 1858, Dar Hussein ekomaki likita ya bakonzi ya liboso ya Tunis mpe ezwaki nkombo **Dar El Achra** (Ndako ya bai zomi) mpo ete ezalaki na bato zomi.

Na 1881, mokonzi ya basoda falansé na nkombo Léonard-Léopold Forgemol de Bostquénard afandaki na Dar Hussein na ntango mobimba ya mosala.

Ko banda 1957, ekomaki bulo ya liboso mpo na National Institute of Heritage.

## Wapi nkombo euti
Nkombo oyo euti na nkolo na yango ya suka, General Hussein oyo azalaki moninga makasi na Hayreddin Pasha.


Dar Hussein - Patio Intérieur.jpg|Room in Dar Hussein
Dar Hussein 5.JPG|Rooftop of one of the rooms
Dar Hussein 8.jpg|Porticos of the hall 
Dar Hussein 2.JPG|Columns of the hall
Dar Hussein.jpg|Balcony of the hall
COLLECTIE TROPENMUSEUM Binnenplaats in het paleis Dar Hussein TMnr 60028267.jpg|Dar Hussein na siekle 20


## References
Ndako Saheb Ettabaâ

**Ndako Ettabaâ Palace** ezali ndako moko ya kala na Medina ya Tunis. 

## Esika
Ezwamaki na Sudi-Est ya esika Halfaouine.

## Istware
Youssef Saheb Ettabaâ epesaki mitindo ete ndako oyo etongama na ebandeli na siekle 19. 

Na ntango yango, district mobimba ya  Halfaouine ezwamaki na mabongoli mingi: moske moko ya sika na nkombo Moske  Saheb Ettabaâ, madrasas mibale, esukolameli Turc, souk Jedid, fontene moko, mosole moko (nkombo: Tourba) mpe foundouk moko bitongamaki wana.

## Etongameli (architecture)
Ndako ezwami na ekoteli ya Souk Jedid. Ezali na baetaje 3: ya libosó (rez-de-chaussé) ezalaki mpo na bampunda mpe ko bomba biloko (entrepôts ), baetaje mibale misusu bizalaki ba appartments privés mpe salɔ.

## References
Souk El Berka

**Souk El Berka** (na arabe : سوق البركة) ezali moko ya ba souks (bazando) ya médina ya Tunis. Eteka mpe esombaka mingi penza babiju.

## Istware

Souk oyo etongamaki na 1612 na Youssef Dey. Mosala na yango ezalaki botekisi ba esclaves baye bauti na Afrique subsaharienne. Ba esclave ya Europe, baye bazalaki komonana mpenza te mpe bazalaki ya motuya; ba zalaki kotekisama na souk te, bazalaki kotekisama na bisika bibombana (des endroits plus retirés) mpo ete boteki ezalaki kaka mpo na basombi baye bakokaki ko zala na mosolo ebele.

Na ntango esclavage esilaki na Tunisia, souk ekomaki souk ya ba bijoutiers.

## Esika

Ezamaki mosika te na kasbah, wapi efandelo ya moyangeli ya gouvernement ezalaka, Dar El Bey mpe ba zando misusu lokola souk El Bey, souk Ech-Chaouachine mpe souk El Leffa..

## Ndenge etongami
Souk ezwami na carrefour  ya banzela minei, forme na yango ezali lokola carrée  oyo ekabwani na banzela misato oyo ekabwani na ba colonnes ya ba rangées mibale. Kala, estrade moko ya mabaya na centre ezalaki esika wapi ba esclave bazalaki kolakisama (nde ntina nkombo *berka*) mpe bazalaki ko zela kotekama. Esika ezipamaki na coupole centrale moko mpe ba voûte  latérales ebele.


Soukelb.JPG|Elongi ya souk
Souk el berka Tunis 04.JPG|Détail ya ba arcades
Souk el berka Tunis 02.JPG|Dôme likolo ya souk


## Notes mpe références
Likati (motíma)

Likati ezalí motíma na eteni ya Akéti na Wɛlɛ ya Nsé o Kongó-Kinsásá. Lizíbá ezalí na zámba kati ya Ubangi ya Nola mpé Wɛlɛ ya Nsé. 

## Tála mpé
* Likati na openstreetmap.org
Likati (mbóka)

**Likati** ezalí mbóka ya etúka Wɛlɛ ya Nsé o Kongó-Kinsásá. Ezalí na etani ya Aketi. Likati ekangamí na ngámbo ya lobɔ́kɔ la mobáli ya motíma Likati tǒ nsé ya molúká xyz.

Ezalí na nzéla ya masíni Bumba–Aketi–Bondo.

## Tálá mpé
Fabregas (Moyémbi)

**Fabregas** azalí moyémbi wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 3, sánzá ya mwambo mobu 1987. 

## Bomoi
Fabregas abotama na Kombo ya Fabrice Mbuyulu na engumba ya Kinsásá o mokolo ya 3 sánzá ya mwambe mobu 1987. Azalaka moyémbi na Wenge Musica Maison Mère ya Werrason.

## Palaki na nzémbo
### Palaki
* 2012: *Amour Amour* 
* 2014: *Anapipo* 
* 2016: *Je Pense (Poison et Antidote)*
* 2017: *Cursus*

### Nzémbo

* 2017: *Zigida*

## Mpéte na makumisi
* 2016: Palaki ya wolo pona *Je Pense (Poison et Antidote)*

## Mazita o libanda
* Facebook ya Fabregas
* Ba palaki ya Fabregas na Deezer

## Mituya ya miké
Héritier Watanabe

**Héritier Watanabe** azalí moyémbi wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 29, sánzá ya mwambo mobu 1982. 

## Bomoi
Héritier Watanabe abotama na Kombo ya Héritier Bondongo Kabeya na engumba ya Kinsásá o mokolo ya 29 sánzá ya mwambe mobu 1982. Azalaka moyémbi na Wenge Musica Maison Mère ya Werrason.

## Palaki na nzémbo

### Palaki
* 2015 : *Live Romeo Golf de Kinshasa*
* 2016 : *Carrière d'honneur - Retirada* 
* 2020 : *Mi-Ange Mi-Démon*

### Nzémbo

* 2008 : *Confession intime* et *Sol de mi amor* (album : *Temps Présent, Mayi Ya Sika*)
* 2009 : *Par amour* (album : *Techno Malewa Sans Cesse Vol. 1*)
* 2011 : *Remise et reprise* (album : *Techno Malewa Suite et Fin*)
* 2014 : * Amour Vrai* et *Kimberny Meilleur Choix (album : *Flèche Ingeta*)

==Mpéte na makumisi==
* 2016: Palaki ya wolo pona *Je Pense (Poison et Antidote)''

## Mazita o libanda
* Facebook ya Héritier Watanabe
* Ba palaki ya Héritier Watanabe na Deezer

## Mituya ya miké
Gandhi Djuna

**Gandhi ** tǒ **Maitre Gims** azalí moyémbi wa rap wa mbóka ya Kongó-Kinsásá mpé ya Falansia.

## Bomɔi
Moyémbi Maitre Gims abótámá na nkómbó ya Gandhi Djuna na Kinsásá o mokɔlɔ ya 6 sánzá ya Mitano mobú 1986.
Azali mwana ya moyémbi Djuna djanana.

## Palaki na nzémbo
* Subliminal (2013)
* Mon coeur avait raison (2015)
* Masque noir (2018)
* La peste (2020)
* Les dernières volontés de Mozart (2022)
* Le Nord se souvient (2024)

## Mpɛ́tɛ́ na makúmisi
* Palaki ya wolo pona "*Subliminal*" (2015)
* Victoire de la musique pona loyémbo "*Sapé comme Jamais*" (2016)
* *Horizon* (2023)

## Mazíta o libándá
* Facebook Ya Maitre GIMS
* Maitre GIMS
* Instagram ya Maitre GIMS 
* Mindulé ya Maitre GIMS na ITunes

## Mitúya ya mike
Kabose Bulembi

**Kabose Bulembi** azalí moyémbi wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 16, sánzá ya mwambe mobu 1979. 

## Bomoi
**Kabosé**' abotama na Kombo ya **Raphael Kabosé Bulembi** na engumba ya Kisantu o mokɔlɔ 16, sánzá ya mwambe mobu 1986. Azalaka moyémbi na Wenge Musica Maison Mère ya Werrason na mibu 2001 ti 2006.
### Big stars
Kabosé Bulembi abandaka miziki epaya Defao matumona.

### Anti choc
Wuta 2001 Kabosé azalaka na lingomba ya Bozi Boziana.

### Wenge Maison mère
Wuta 2001 ti 2006 Kabosé azalaka na lingomba ya Wenge Musica Maison Mère ya Werrason.

## Palaki na nzémbo
### Palaki

* 2006 : Malgré moi
* 2009 : 18h30
* 2011 : Election
* 2012 : Biloko Ya Boma (Single 2012)
* 2013: Kinshasa Na Mbrusu
* 2015: Voici l'Artiste

### Nzémbo
* 2003: *Jugement dernier* ( A la queue leu leu)

## Mpéte na makumisi

## Mazita o libanda
* Facebook ya Kabose
*  Ba palaki ya Kabosé  na Deezer

## Mituya ya miké
Robinio Mundibu

**Robinio Mundibu** azalí moyémbi wa Kongó-Kinsásá. Abótámí o mokɔlɔ 29, sánzá ya mwambo mobu 1983

## Bomoi
Robinio Mundibu abotama na mbóka ya Kinkole na etúká ya Kinsásá. Azalaka moyémbi na Wenge Musica Maison Mère ya Werrason na mibu 2009 ti 2014.

## Bibliographie
### Palaki

* 2016 : *Chiffre 9 

=== Nzémbo ===
* 2014: *Mbonzi Mbonzi * feat Brandon Avatar (Générike)
* 2015: *Etirette* (Générike)
* 2015: *Ye yo* (Générike)
* 2015: *Nazo lela* Feat Mobé (Rumba)
*2016: *Tsa Nano Boye*
*2017: *4lettres'' feat Martins Accoust

## Mpéte na makumisi

## Mazita o libando
* Facebook ya Robinio Mundibu
* Ba palaki ya Robinio Mundibu na Dezer

## Mituya ya miké
Miyoyo

**Miyoyo** ezali bosangani ya mayi mpé bosoto na Zólo.

## Elembetele
### Ewutéli
Miyoyo to efembele ewutata mingi mingi na ba Virus.
### Bopétoli

## Mazita o libanda
* mayé matali miyoyo na site ya medisite.fr
* Lolenge ya ko longola miyoyo

## Mituya ya miké
Molɔngɔ́ ya biloko ya Unseco na Pulutugal

Lokasa oyo ezali mpo na **Molɔngɔ́ ya biloko ya Unseco na Pulutugal**  Portugal adopted the convention on 30 September 1980, making its historical sites eligible for inclusion on the list.

## Molongo ya bisika

### Bisika oyo bikomisami

### List ya bomeki

### Esika

; Bisika oyo bikomisami
:
# Alto Douro Wine Region
# Central Zone of the Town of Angra do Heroismo in the Azores
# Convent of Christ in Tomar
# Cultural Landscape of Sintra
# Garrison Border Town of Elvas and its Fortifications
# Historic Centre of Évora
# Historic Centre of Guimarães
# Historic Centre of Porto
# Landscape of the Pico Island Vineyard Culture
# Laurisilva of Madeira
# Alcobaça Monastery
# Batalha Monastery
# Jerónimos Monastery and Tower of Belém in Lisbon
# Prehistoric Rock Art Sites of the Côa Valley and Siega Verde
# University of Coimbra – Alta and Sofia
; Tentative list

 

## Notes and references
; Notes
:

; References
:

## External links

* Comissão Nacional da UNESCO - Portugal
Phillis Wheatley

**Phillis Wheatley** montoki ya ekolo ya . Azalaka mwasi ya losopo moindo ya liboso ya ko bimisa buku ya ntoki na mboka ya amérika.
## Bomoi
Phillis Wheatley azalaka mohumbu na mboka ya Amérika. Abotamaka o mobu 1753.
## Bowéyi
Phillis Wheatley akufaka o mokolo ya 5 sanza ya zomi na mibalé 1784.
## Buku

*  *An Elegy, Sacred to the Memory of the Great Divine, the Reverend and Learned Dr. Samuel Cooper, Who Departed This Life December 29, 1783*
*  *Memoir and Poems of Phillis Wheatley, a Native African and Slave* (Boston: Published by Geo. W. Light, 1834), also by Margaretta Matilda Odell
*  *Poems on Various Subjects, Religious and Moral*  Published in 1773 in England[her most famous book]
*{ {en}} *To His Excellency George Washington* written for Washington-history's most famous piece of work-in 1776

## Mazita o libanda
* Phillis Wheatley na site ya poetryfoundation

## Mituya ya miké
Duala (Lokótá)

**Duala** ezali Lokótá ya batu ya bikolo ya Duala ya mboka ya Kamerun.

## Balobi ya Duala

Ndinga ya Duala elobami sé na bato ya ekolo ya Duala. Ba zali 88 000 o mokili na mikolo mitangémi.

## Moúláni ya Lingala na lokótá ya Duala

## Buku
*  "Les langages de l'humanité" Michel Malherb, Editions Robert Laffon 1995
*  "Dictionnaire douala-français et Français-douala" Paul Helminger, Ed Klincksieck,Paris,1972
## Mazita o libanda
*  Bagó ya Duala na internet]
*  Bagó ya Duala na fransé

## Mituya ya miké
Kinyarwanda

**Kinyarwanda** ezali Lokótá ya batu  ya mboka ya Rwanda.

## Balobi ya Kinyarwanda

Ndinga ya Kinyarwanda elobami sé na bato ya ekolo ya Rwanda. mituya ya balobi eyebani te na mikolo mitangémi.

## Moúláni ya Lingala na lokótá ya Duala

## Buku
*  "Les langages de l'humanité" Michel Malherb, Editions Robert Laffon 1995
*  "Parlons Kinyarwanda-Kirundi" Edouard Gasarabwe, Ed l'harmattan Paris 1992

## Mazita o libanda
*  Bagó ya Kinyarwanda na internet]
. Bagó ya mibalé na internet
*  Kinyarwanda na site ya evaneos.com

## Mituya ya miké
Dogon (Lokótá)

**Dogon** ezali Lokótá ya batu  ya mboka ya Mali.

## Balobi ya Dogon

Ndinga ya  elobami sé na bato ya ekolo ya Mali. 

Lokótá ya Dongo  ezali na loléngé mingi ya ko lobama, ndambo ezali awa:

* Tombo
* Toro
* Toro ya Sanga
* Samisai
* Toro ya ségué

## Moúláni ya Lingala na lokótá ya Dogon

## Buku
*  "Les langages de l'humanité" Michel Malherb, Editions Robert Laffon 1995

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Barranquilla

**Barranquilla** ezali engumba ya etuka ya Atlantico okati ya ekolo ya Kolombi.

## Ekélami

Ekélami ya Barranquilla eyi na tango ya ba Konkistador.
### Karnaval
Engumba ya Barranquilla ezalaka mpé na karnaval na yango.
## Bato ya Bwanya
Moyémbi mwasi Shakira abotama na engumba ya Barranquilla.

## Mazita o libanda
*site internet ya engumba ya Barranquilla
*  site internet na makomi ya mayé étali Barranquilla
## Mituya ya miké
Shakira

**Shakira** abotama o mokoloya 2 sanza ya mibalé mobu 1977. Azali moyémbi ya ekolo ya Kolombi.

## Bomoi
Shakira abotama na kombo ya shakira isabel Mebarak. Azali mwasi ya mobéti ndembo Gérard Piqué.

## Palaki

### Loyémbo
* 2017: enamorama
* 2017: *Comme moi* feat Black M

## Mazita o libanda
* Facebook ya Shakira

## Mituya ya miké
Cali

**Cali** ezali engumba ya etuka ya Valle del Cauca okati ya ekolo ya Kolombi.

## Ekélami

## Bato ya Bwanya

## Mazita o libanda

*  Site de la ville de Cali
*  Site du département del Valle Del Cauca
*  Site culturel de la ville de Cali

## Mituya ya miké
Dieumerci Mbokani

**Dieumerci Mbokani** azalí mobéti ndémbo ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoyi
Dieumerci Mbokani abótama na Kinsásá o mokolo ya 24 sanza ya Zomi na moko mobu 1989. 
## Bisika abéta
* TP MAZEMBE
* RSC Anderlecht
* Standard de Liège
* AS Monaco
* VdL Wolfsburg
* RSC Anderlecht
* Dynamo Kiev
* Royal Antwerp FC
* Koweit SC
* SK Beveren
* FC Noah

## Masano na Lingomba ya Léopard
Dieumerci Mbokani abataka na lingomba ya Léopard uta mobu 2004.

## Mazita o libanda
* Facebook ya Yannick Bolasie 
*Lokásá ya Dieumerci Mbokani na site ya lequipe.fr
## Mituya ya miké
Mokába

**Mokába** ezali singa ya lolenge ebele oyo esalema pona ko kanga Mombati.

## Ewutéli

## Ekélami

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Abeba Lipordo

**Abeba Lipordo**azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi

## Palaki na nzémbo
## Palaki
* 1991: Abeba Lipordo et Viva La Musica D'Eku Many-Bokul "Ba Mbila "
* 1993: Méchant Garçon
* 1999: Abeba Lipordo &  Viva La Musica  "Ushuaïa"
* 2001: Vendredi 13
* 2009: Lifelo ya Mondele

### Nzémbo

## Mazita o libanda
*Palaki ya Abeba Lipordo na itunes
*Palaki ya Abeba Lipordo na deezer

## Mituya ya miké
Luciana Demingongo

**Luciana Demingongo** azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
Luciana Demingongo abotama na kombo Luciana Litemo Demingongo na engumba ya Kisangani o mokolo ya 28 Sanza ya mibalé mobu 1960. 

### Viva La Musica

### Nouvelle Génération
O mobu ya 1992, akélaka lingomba ya Nouvelle Génération elongo naba yémbi Awilo Longomba,Lidjo Kwempa, Bongo wende.

## Palaki na nzémbo
## Palaki
* Feza
* Sang Bleu "Aziza"
* Kuloko

### Nzémbo

## Mazita o libanda
*Bomoi ya Joly Mubiala na universrumba
*Facebook ya Luciana Demingongo 

## Mituya ya miké
Joly Mubiala

**Joly Mubiala** azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
Joly Mubiala abotama na kombo ya Joly Baki Emen Mubiala. Azali leki ya moyémbi wa Kongó-Kinsásá King Kester Emeneya

### Viva La Musica

### Victoria Eleyson

## Palaki na nzémbo
## Palaki
* Cadeau d'amitié
* Terre Noire
* L'amour du ciel

### Nzémbo

## Mazita o libanda
*Bomoi ya Joly Mubiala na universrumba
*ya Joly Mubiala

## Mituya ya miké
Caen Madoka

**Caen Madoka** azali mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi

## Palaki na nzémbo
## Palaki

### Nzémbo

## Mazita o libanda
*Caen-Madoka na discogs
*Caien Madoka na Deezer

## Mituya ya miké
Lidjo Kwempa

**Lidjo Kwempa** azali moyémbi ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
## Grand Zaiko Wawa
Lidjo Kwempa ayémbaka na Grand Zaiko Wawa ya Manuaku Waku.
### Viva La Musica
### Viva Acte 2

### Nouvelle Génération
O mobu ya 1992, akélaka lingomba ya Nouvelle Génération elongo naba yémbi Awilo Longomba, Bongo wende.

## Palaki na nzémbo
## Palaki
* 2014: Metro, Boulot et Dodo

### Nzémbo

## Mazita o libanda
* Lisolisi ya Lidjo Kwempa na Mbokamosika
* Facebook Ya Lidjo Kwempa

## Mituya ya miké
Maïka Munan

**Maïka Munan** azali mobéti lindanda ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
Maika Munan abotama na kombo ya Munan Kashal Hilaire o mokolo ya 16 sanza ya sambo mobu 1954.

## Palaki

## Ba palaki oyo abétela

* Le voyageur (1992),Papa Wemba
* Noblesse Oblige (1993), Koffi Olomide na Quartier Latin
* Yolele (1995), Papa Wemba
* Droit chemin (2006), Fally Ipupa

## Mazita o libanda

*Lisolisi ya Maika Munan na Radiookapi

## Mituya ya miké
Mike Kalambay

**Mike Kalambay** (21/04/1980) azalí moyémbi mpé Moyémbi mokéngéli mpate ya Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
Kalambay azalí mwǎna ya Joseph Kabambuanishi na Monique Ngola, abótama na engumba ya Kinsásá, mokolo ya 21/04/1980.

### Libála
O mobú 2013 abálaka elenge mwǎsí Penielle Tshibasu na engumba ya Dallas.

## Palaki
* "Jesus mon tout" 2005
* "1 Jour" 2008
* "Dans ta présence vol 1" 2008
* "Mega célébration" 2009
* "Dans ta présence vol 2" 2012
* "Live Acoustique dans ta présence" 2015
* "Je suis une étoile" 2016
* "Kumama" 2018
* "Mon Avocat" 2019

## Loyémbo
#Liziba : album "Jésus mon tout" : 2005
#Lamentation : album "Dans ta présence vol 2" : 2015

## Búku
*  "Affermis pour l'envol" Editions Foi et Victoire

## Mazita o libanda
* Facebook ya Mike Kalambay

## Mitúya ya miké
Dallas

**Dallas** Ezali engumba ya Texas okati ya Lisangá ya Ameríka.

## Ekélami
Engumba ya Dallas mokélami o mobu 1841.
## Bato

## Mazita o libanda
* Site internet ya Dallas
## Mituya ya miké
Tampa

**Tampa**ezali engumba ya etuka ya Florida okati ya Lisangá ya Ameríka.

## Ekélami
Tampa ezali kobo ewuta na ba indien.
## Bato

## Mazita o libanda
* Site internet ya Tampa
## Mituya ya miké
Adou Elenga

**Adou Elenga** ( ?1921-4 sánzá ya Miné mobu 1981) azalaka Moyémbi ya Kongó-Kinsásá. 

## Bomoi
Adou Elenga abotamaka o mobu 1926 na engumba ya Watsa okati ya etuka ya Province oriental.

## Paláki
* Ata ndele
* Kumambele"
*"Pyramide"
* "Verebina"

## Bowéi
Adou Elenga akufaka o mokolo ya 4 sánzá ya Miné mobu 1981.

## Buku
*  "Cinquante ans de musique au Congo-Zaïre" Ed Présence Africaine

## Mazita o libanda
* http://www.mbokamosika.com/article-les-photos-d-adieu-de-mama-angebi-et-adou-elenga-112106361.html
* 
* Adou Elenga na site ya Afrisson

## Mituya ya miké
Moïse Mbiye

**Moïse Mbiye** Azali mokéngéli mpate mpé moyémbi ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Moïse Mbiye azali mwana ya aposolo Emmanuel MBIYE MULAYA,  abotama na engumba ya Kinsásá

## Palaki
* "Influence" 
* "Coeur de l'agneau"
* "Chanmpion''
* "Héros"

### Loyémbo
* 2017: Na Tango na yé

### Ezoméli

O mobu 2017, bazomélaka Moise Miye pona eyémbelaka Guegue na loyémbo na yé "Na Tango na yé". 

## Búku
*  "Affermis pour l'envol" Editions Foi et Victoire

## Mazita o libanda
* Site internet ya Moise Mbiye
* Bomoi ya Moise Mbiye na Kasaflo.net
* Facebook ya Moise Mbiye

## Mituya ya miké
Taranis

**Taranis** azali nzambé ya ba golwa.

## Ewutéli ya kombo
Taranis azalaka nzambe ya mapata mpé ya Mokéti pona ba golwa.

## Buku

*  Paul-Marie Duval, « Teutates, Esus, Taranis », *Travaux sur la Gaule*, Rome, 1989, Lire en ligne sur Persée

## Mazita o libanda
*  Bozambé ya ba golwa na internet
*  

## Mituya ya miké
André-Joseph Makelele

**André-Joseph Makelele** azalaka mobeti ndémbo ya Kongó-Kinsásá
## Bomoi
André-Joseph Makelele azalí mobóti ya mobéti ndémbo Claude Makelele.

## Bisika abéta

### Ndémbo na lingomba ya léopards
André-Joseph Makelele abétaka na mondial ya 1974.

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Ricky Mavuba

**Ricky Mavuba** azalaka mobéti ndémbo ya Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Ricky Mavuba abotamaka na kombo ya Mafuila kumbundu  .Azalaka moboti ya mobéti ndémbo Rio Mavuba.
## Bowéi
Ricky Mavuba akufaka o mokolo ya 30 sanza ya zomi na moko mobu 1996.
## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Nestor Lumenga-Neso

**Nestor Lumenga-Neso**azali Mosapoli wa Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
**Nestor Lumenga-Neso**azali Mosapoli wa Kongó-Kinsásá. Asalaka na Basapoli néti Isidore Ndaywel, Zacharie Tshimanga Wa Tshibangu.
## Buku
* "Simon Kimbangu, Le prophète de la libération de l'Hommme noir" Tome I 
* "Simon Kimbangu, Le prophète de la libération de l'Hommme noir" Tome II 

## Nkasa

* * K. Lumenga-Neso, La conservation aux Archives Nationales. Ses dimensions actuelles et son avenir. * in Africanistique au Zaïre. Actes du premier colloque d'Aequatoria, 10-13 octobre 1987.

## Mazita o libanda
* Makomi ya Jacob Sabakinu Kivulu na site ya Cairn.info

## Mituya ya miké
Mwene-Ditu

**Mwene-Ditu** ezalí engumba ya Kongó-Kinsásá, ya etúká ya Kasai ya Monyɛlɛ. 

## Ewutéli ya Kombo
Kombo ya Mwene-Ditu ewuti na lokota ya ba Kanyòki « Mwiin Diit »  elingi koloba "Mokolo zamba"
## Bato

## Komini
* Bondoyi
* Musadi
* Mwene-Ditu

## Mazita o libanda
*  * Monographie Province Kasaï-Oriental, DSRP RDC.
*  Brève histoire de Mwene-Ditu par Mees T. Buláng-Cikol, 2 mai 2014

## Mituya ya miké
Rio Mavuba

**Rio Mavuba** azalí mobéti ndémbo ya Falansia
## Bomoi
Rio Mavuba azali mwana ya Ricky Mavuba.

## Bisika abéta

## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Léon Mokuna

**Léon Mokuna** azalaka mobéti ndémbo.

## Bomoi
**Léon Mokuna** azalaka  mobéti ndémbo ya Kongó-Kinsásá o tángo ya kala.

## Bisika abéta

## Mazita o libanda
## Mituya ya miké
Grand Zaiko Wawa

**Grand Zaiko Wawa** ezalaka lingomba ya mindule ya Kongó-Kinsásá.
## Ekélami
*Grand Zaiko Wawa* ekélami na moyémbi Pepe Felly
## Batébi mindulé
### Bayémbi

### Batébi lindanda

### Drum

### Batalaku

### Batébi Mbonda

## Palaki

## Mabina

## Buku

## Mazita o libanda

## Mituya ya Miké
Ntɔ́ki

**Ntɔ́ki** ezalí mosálá mwa kobimisa tô kosálá bilɔ́kɔ tô bikeko kitɔ́kɔ na káti ya lisangá lya bato.
* ntɔ́ki ya badogoni (Mali)
* ntɔ́ki ya Bapendé
* ntɔ́ki ya Bakúba (Kongó-Kisásá)
* ntɔ́ki ya Báni (Kótidivwáli).
Esther Akawa

**Esther Akawa** azali mokristo moyémbi ya ekolo Kongó-Kinsásá te .

## Bomoi

**Esther Akawa** azali mokristo moyémbi ya ekolo [[Kongó-Kinsásá]. Azali mwasi ya JC Tshituka.
## Páláki
* "Le Secret du Royaume"
* "Formule ya Suka"

### Loyémbo
* * "Nini esilaka te?"

## Mpéte na makumisi

## Mazita o libanda
* Eténi ya bomoi ya Esther Akawa na internet
## Mituya ya miké
Léon de Saint-Moulin

**Léon de Saint-Moulin** azali mosapoli ya mayé matali Kongó-Kinsásá.

## Bomoi
Léon de Saint Moulin abotama o mobu 1932.
## Buku
* "Histoire des Jésuites en Afrique" Editions Lessius
* "Kinshasa enracinements historique et horizons culturels" Editions L'harmattan (2012)
* "Villes et organisation de l'espace en République Démocratique du Congo" Editions L'harmattan (2010)
## nkasa
* https://civilisations.revues.org/355
* http://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1971_num_129_1_449892_t1_0201_0000_2

## Mazita o libanda
https://web.archive.org/web/20170626053136/http://www.politico.cd/actualite/la-une/2016/03/09/urgent-rdc-lhistorien-leon-de-saint-moulin-nest-mort.html
Déborah Lukumuena

**Déborah Lukumuena** azali mosani ya ekolo Falansia. Abotama mokolo ya le 04 na sanza ya 12  na mobu 1994 na engumba moko na mboka france .

## Bomoi
**Déborah Lukumuena** azali mosani ya ekolo Falansia kasi baboti ba yé bazali bato ya ékolo ya Kongo-Kinshasa.
## Bilili
* 2016: Divines

## Mazita o libanda
* http://www.intothechic.com/20711/culture/5-questions-a-deborah-lukumuena/?utm_source=JeuneAfrique&utm_medium=SiteExterne&utm_campaign=widgetJA_18062017
## Mituya ya miké
Ebale Mondial

**Ebale Mondial** (* 23 yanwáli 1967, † 8 dɛsɛ́mbɛ 1990) azalaka mosani ya ekólo ya Kongo-Kinsásá.

## Bomoi
Ebale Mondial abótamaka na nkómbó ya **Matumueni Makiesse**. Azalaka mobáli ya mama Buetuna Mayimona óyo abálaka o mokolo ya 23 Sánzá ya yambo o mobú 1967

 Matumueni Makiesse (Ebale Mondial), appartient notre mémoire collective dans la mesure où tout congolais le connaît en tant que comédien très apprécié de la Troupe Théâtrale "Salongo" de la Voix du Zaïre. C’est à ce titre que Mbokamosika va marquer, grâce aux archives envoyées par Maurice Yala, la page Ebale Mondial dans ses annales.

Ancien enseignant, Matumueni Makiesse a d'abord été comédien d'une pièce de Théâtre classique. Sa première sortie fut à travers la pièce en français  intitulée : La marmite de ...

Avec son épouse Buetuna Mayimona, née le 4 juillet 1950 à Mbaza Ngungu,  Ebale Mondial avait été contracté leur mariage  le 23 janvier 1967, après le versement d'une dot de 20 Zaïres à l’époque. 

Abandaki koloba mingi "Besingombe, toujours meilleurs!"
Azalaki "musingombe" ya Bas-fleuve, na Cataractes, Mbanza-ngungu, mboka Ngungu Kimbanda, Bas-Congo.

## Bilili

* "Diallo contre Sans-Souci"

## Bowéi
Ebale Mondial akúfaka o mokóló ya 9 Sánzá ya zómi na míbalé o 1990.

## Mazita o libanda
* [[http://www.axax.nl/d/groupesalongo.com/ Site internet ya groupe Salongo](http://fr.allafrica.com/stories/200605310041.html
*)

## Mitúya ya miké
Ngadiadia Ngadios

**Ngadiadia Ngadios** azali mosani ya ekolo ya Kongó-Kinsásá

## Bomoi
### Minzito Welala
### Trio Dasufa
### Groupe Salongo
### Chic choc Loyenge

## Bilili
* "Premier jour à Sarajevo"

## Mazita o libanda
* https://web.archive.org/web/20140906223500/http://www.lecongolais.cd/souffrant-ngadiadia-ngadios-a-besoin-de-prieres-pour-son-retablissement/
* https://kinikiesse.wordpress.com/2013/01/17/atteint-de-mbasu-ngadiadia-ngadios-se-refuge-dans-une-eglise-de-reveil/
## Mituya ya miké
Juvénal Habyarimana

**Juvénal Habyarimana** azalaka mokambi-ekólo ya misato ya ekolo Rwanda.

## Bomoi

## Bowéi
Juvénal Habyarimana akufaka na bokwéi ya mpépo ezalaka ko mema ye na Kigali.

## Buku
*  Dominique Franche "Généalogie du génocide rwandais" Ed tribord 2004

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Sandra Mbuyi

**Sandra Mbuyi** azali mokristo moyémbi pe mokomi ba nzembo ya ekolo Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Sandra Mbuyi abotama o mokolo ya 28 Sanza ya sambo mobu 1984 

## Páláki
* "Na loboko ya Tata"
### Loyémbo
* 

## Mpéte na makumisi

## Mazita o libanda
* Bomoi ya Sandra Mbuyi na internet
* https://web.archive.org/web/20210421151548/https://librairie-7ici.com/5151_mbuyi-sandra
* http://www.enseignemoi.com/sandra-mbuyi/
## Mituya ya miké
Kigali

**Kigali** ezali mbóka-mokonzi ya ekolo Rwanda.

## Ekélami

Engumba ya Kigali esalama o mobu 1907.

## Bato

## Mazita o libanda
* Site internet ya Engumba ya Kigali

## Mituya ya miké
Paul Kagame

**Paul Kagame** azali mokambi-ekólo ya minéi ya ekolo Rwanda

## Bomoi

## Buku

## Mazita o libanda
* Site ya mokonzi ya Rwanda
## Mituya ya miké
7 Jours de la semaine

**7 Jours de la semaine** ezali Páláki ya misato ya Werrason.

## Ekélami

## Ba nzémbo
# Le baron des Barons
# Nande
# Ali Mayimona
# Femme Modele
# 520 Jigas JM
# C'est mon jour
# Mamu
# Eboka Bangala
# Nioka
# Desolé
# L'ami des Diamants
# Kelvis Nkoyi
# Charge (Generike)
# Lokoso
# Tina te eza na tina
# Se na Se
# Diemba Balancoire
# Malembe Ft Eddy Kenzo
# Dj
# Zenga Luketo
# Kizengi ft Awilo

## Bayémbi
* Werrason

## Ba béti lindanda
* Sarah Solo

## Mazita o libanda

## Mituya ya miké
Pandunia

**Pandunia** ezali lokótá malobami na bato ya bikolo ebele.

## Afabɛ́
### [[Moleli|Mileli]]

### [[Molelisi|Milelisi]]

## Ndakisa ya koloba
* sing wanta nyama manse. (Nkosi alingi kolíya mosuni.)
* me abla baxa pandunia. (Nakoki koloba pandunia.)

## Tála mpé
* Pandunia - dunia pidjin
Anna Netrebko

**Anna Netrebko** (abótámí o mokɔlɔ 18 sánzá ya libwá 1971 o Krasnodar) azalí moyémbi wa Rusí.

## Tála mpé
* annanetrebko.com
Botámboli

**Botámboli** tǒ **turismɛ** ezalí elɔ́kɔ malámu mpo na ba paya bayeba bisika malámu ya mbóka na bísó óyo ezalí na kati ya bokoko na bísó, ekolakisa ndenge ba koko bazalaki kovanda na mboka na bísó pe kobatela ba zamba pe ba bibuele nionso.
Slim Burna

**Slim Burna** Ezali moyémbi ya mboka Nizeria.

## Ekélami
Slim Burna abotama na 11 April 1988 na Essex.

## Palaki na ba nzémbo
* 2011: *The Streets Mixtape Vol. 1*
* 2011: *The Streets Mixtape Vol. 2*
* 2012: *The Streets Mixtape Vol. 3*
* 2013: *I'm on Fire*

## O libanda ya awa
*  Lisapo ya bomoyi na yé

## Mituya ya miké
Coreca

**Coreca** ezalí mbóka ya etúka Cosenza o Italya Mbóka ezalí na motángo mwa bato 700 (2017).

## Autres images

Image:Coreca - Chiesa della Madonna degli Angeli 2017.jpg|Église de N.D. des Anges
Image:Coreca Veduta Notturna dalla Piazza.jpg|Vue nocturne
Image:Turriella_di_Coreca_vista_dalla_Piazza_anno_2017.jpg|La *Turriella*, poste de garde arabo-normand
Image:Coreca - Piazza vista serale.JPG|Vue de la Place principale dans la soirèe
Image:Baia_di_Coreca_2.jpg|la Baie de Coreca
Mabánda ma nsé mpé antaktiki ya Falansia

**Mabánda ma nsé mpé antaktiki ya Falansia**

Na octobre 2024, Président ya Madagascar, Andry Rajoelina, a confirmaki lisusu posa na ye ya kozua na France bozongi ya ba Îles Disatters, oyo Madagascar e réclamer banda 1973.
Nzelá-masíni Zinga–Mongo

**Nzelá-masíni Zinga–Mongo** ezalakí nzelá-masíni ya Zinga na Mongo na Santrafríka ya 1920 tina 1960.

## Tála mpé
* Unesco
* CGTA Zinga – Mongo
Pedro Fernando

**Paulo  Fazenda Manuel** tǒ **Pedro Fernando** azalí moyémbi wa rap wa mbóka ya Angola.

## Bomɔi
Pedro Fernando abotama na kombo ya Paulo Fernando Manuel na mokolo ya 19 Sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ 1998 na Lwanda.

## Diski

### EP
* 2016 - *Golden God*

### Singles
* 2016 - *Vibe* (avec Rivas TrapKing & Lordes Soldate)
* 2016 - *Confiar* (avec Márcio Dallas)

## Tála mpé
### Liens externes
* MySpace de Pedro Fernando
*  Twitter ya Pedro Fernando
*  Instagram ya Pedro Fernando
*  Mindulé ya Pedro Fernando na iTunes
*  Pedro Fernando YouTube
*  Pedro Fernando - New Songs, Playlists & Latest News - BBC Music
*  Pedro Fernando na Discogs
*  Ba palaki ya Pedro Fernando na Deezer
## Mitúya ya mike
Walelósi

**Walelósi** (Odobenus rosmarus) ezalí nyama ya mabɛ́lɛ ya lombú. Bazalí Walelósi Atlantíki mpé Walelósi Pasifíki.


*
Lydie Nseya

**Lydie Nseya** azali mokristo moyémbi ya ekolo Kongó-Kinsásá.
## Bomoi
Abalaka Pasteur Jumeaux Jean-Claude mbuyi 

## Páláki
*"bolamu"
* "Moyo wa jingi"
* "Ba Dimensions"
* "Ukuantshishe" 

## Mpéte na makumisi
* Kora ya Moyémbi mwasi ya bwanya wa afrika o mobu 2012 

## Mazita o libanda
* Mayé matali Lydie Nseya na site ya afrisson.com 

## Mituya ya miké
Moluki-mingété

**Moluki-mingété** tǒ **mosani wa bosó** (tǒ *mo-bosó*) azalí mobɛ́ti-ndembó óyo akosanaka na katikáti ya molɔngɔ́mwa basani ba bosó.
Mosani wa nsima

**Mosani wa nsima** tô **mosani mopekisi** tô **mosani mobáteli** azalí mosani wa ndembó
óyo akobɛ́tɛkɛ na nsima mpɔ̂ ya kobátela te bangúná batíya mokelé tɛ́ -a nsima.
Mosani

* **Mosani** azalí óyo asálaka lisanɔ. Tála: Mosani (lisanɔ) *(un sportif)*
* **Mosani** azalí moto asánaka lisanɔ lyɔ̌kɔ́tô esalele yɔ̌kɔ́. Tála: *(un jouer)*
** **Mosani** azalí moto asálaka lisanɔ lya makɔ́fi. Tála: Mosani wa bibɔtú *(un pugiliste, boxeur)*
** **[[Mosani wa ndembó]]** azalí moto akosanaka lisanɔ lya ndembó tǒ motópi. *(un footballeur)*
*** **Mosani wa bosó** tála Moluki-mingété (motópi) *un footballeur avant-centre)*
*** **[[Mosani wa nsima]]** tô **Mosani mopekisi** tô **mosani mobáteli** (motópi) *un footballeur arrière)*
** **[[Mosani ndembo ya kitúnga]]** azalí moto okobɛ́tɛkɛ tô akosanaka lisano lya kitúnga tô ndembó ya kitúnga. *(un basketballeur)*
* **Mosani** azalí moto akosanaka mabóké. Tála: Mosani (mabóké) *(un acteur)*
* **[[Mosani-lisɛkisi]]** azalí moto óyo akosánaka lisɛkisi. *(un comédien)*
Ladíó

**Ladíó** ezalí
* masini ma kotámbwisa emisɔ́ na nzela ya mopɛpɛ. Tála: Ladíó (kotámbwisa)
* masíni ma boyambi emisɔ́. Tála: Ladíó (boyambi)
* lingómbá lya kotámbwisa emisɔ́. Tála: Sɛ́ni ya ladíó
## Tála mpé
* Ladíó ya letá
Sɛ́ni ya ladíó

**Sɛ́ni ya ladíó** ezalí lingómbá lya kotámbwisa emisɔ́ na masini ladíó.

## Tála mpé
* 
* Ladíó (kotámbwisa)
* Ladíó (boyambi)
Ladíó (kotámbwisa)

**Ladíó** ezalí masini ma kotámbwisa emisɔ́ na nzelá ya mopɛpɛ.

## Tála mpé
* Ladíó (boyambi)
* Sɛ́ni ya ladíó
Jimmy Carter

**Jimmy ** (1924-2024) , azalkí bandá mobú mwa 1974 to 1977 mokambi-ekólo ya Esé ya Ameríka mwa 38.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano ** abótámi o mobú 1882, akúfí o mobú 1945, azalkí bandá mobú mwa 1933 to 1945 mokambi-ekólo ya Esé ya Ameríka mwa 32.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Dwight David Eisenhower

**Dwight David ** abótámi o mobú 1890, akúfí o mobú 1969, azalkí bandá mobú mwa 1953 to 1961 mokambi-ekólo ya Esé ya Ameríka mwa 34.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Herbert Hoover

**Herbert ** abótámi o mobú 1874, akúfí o mobú 1964, azalkí bandá mobú mwa 1929 to 1933 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 31.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Woodrow Wilson

**Woodrow ** abótámi o mobú 1856, akúfí o mobú 1924, azalkí bandá mobú mwa 1913 to 1921 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 28.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Theodore Roosevelt

**Theodore ** abótámi o mobú 1858, akúfí o mobú 1919, azalkí bandá mobú mwa 1901 to 1909 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 26.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Thomas Jefferson

**Thomas ** abótámi o mobú 1743, akúfí o mobú 1826, azalkí bandá mobú mwa 1801 to 1809 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 3.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Abraham Lincoln

**Abraham ** abótámi o mobú 1809, akúfí o mobú 1865, azalkí bandá mobú mwa 1861 to 1865 mokambi-ekólo ya Lisangá lya Ameríka mwa 16.

Lincoln abotamaki na libota moko ya bopɔlɔ. Nsima ya bomwana mpe bolenge oyo ezalaki na makambo te, amiteyaki mibeko, na nzela ya mayele na ye oyo amiteyaki, mpe akomaki avocat ya mobembo.
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Elizabeth II (Ingɛlɛ́tɛlɛ)

**Elizabeth II, mani ya Ingɛlɛ́tɛlɛ mpé esé mosusu** (1926-2022), azalí mani ya Ingɛlɛ́tɛlɛ mpé Irlandi ya Nola, Antigua mpé Barbuda, Ostralía‏‎, Bahamas, Barbados, Belize, Grenada, Jamaike, Kanada, Zeland ya Sika, Giné ya Sika, Santu Cristof mpé Nevis, Santa Luzia, Santu Vincent mpé Granadines, Salomonen mpé Tuvalu.

Elizabeth abótámí o  Mayfair (Londoni) o mokɔlɔ 21 apríli o mobú 1926. Akúfí o Balmoral o mokɔlɔ 8 sɛtɛ́mbɛ o mobú 2022.

## Tálá mpé
### Búku

### Síte wɛbɛ
*  Síte wɛbɛ ya mani ya Ingɛlɛ́tɛlɛ
* The British Monarchy Síte YouTube ya mani ya Ingɛlɛ́tɛlɛ
Bill Clinton

**Bill ** abótámi o mobú 1946, azalkí bandá mobú mwa 2001 to 2009 mokambi-ekólo ya Esé ya Ameríka mwa 42.

## Tála mpé
* Bakambi-ekólo ba Kongó-Kinsásá
Giné ya Sika

**Giné ya Sika** ezalí esanga na Pasifíki. Na límbe ezalí Indonezí, na monyɛlɛ ezalí Papwa-Giné ya Sika.
Ezángá nkómbó

**Ezángá nkómbó** ezalí eye nkómbó eyébání tɛ́, eye mokomi na yangó ayébání tɛ̂.

## Ndakisa
* mokomi azángá nkómbó
* mokandá mozángá mokomi
Natalia Oreiro

**Natalia Oreiro** (abótámí o mokɔlɔ 19 sánzá ya mítáno 1977 o Montevideo) azalí moyémbi wa Ulugwai.

## Diski

### Album
* Natalia Oreiro (1998)
* Tu veneno (2000)
* Turmalina (2002)
* Gilda, no me arrepiento de este amor (2015)
## Tála mpé
* nataliaoreiro.com
Bondeko ya mpanzi-misáto

**Bondeko ya mpanzi-misáto**

Tozalí na mpanzi-misáto etelema (*triangle rectangle*): abc

Mpanzi a; Mpanzi b; Mpanzi c

Mpanzi a etelemana na mpanzi c, na falansé balobaka (a na c ezalí *perpendiculaire*). Elingí koloba: kofungwama ya a na c esáli 90°.

Mpanzi b babengaka yangó: nzelá-mokuse (*hypoténuse*).

Mobeko ya bondeko ya mpanzi-misáto elobí boye: a^2 + b^2 = c^2.

Elingí koloba: Soki osangisi bakotombwama mbala míbalé ya bapanzi óyo etelemana, okozwa kotombawama mbala míbalé ya mpanzi nzelá ya-mokuse.

## Lisapo
Mobeko óyo, Pythagore moto asála yangó te. Bakoko na bísó bato mwindu nde bakelaki yangó na Kemet (Ejipte). Yé akendeki koyékola matématíki na Kemet. Tángo azongi epayi na bangó na Gresi nde akeyi kokoba kosálela yangó mpé kolakisa bandeko na yé. Na tángo ya kala-kala, bakoko  na biso na Kemet (tángo Ejipte ezalákí ya bato mwindu), bakundolakí eté, ezali na bondeko káti na milayi ya mipanzí yangó. Bondeko yangó ezalákí na litómba monene mpô na kotónga bandáko, tǒ mpé, kokabola bitándo na ndenge ya siki-siki (précision) po na kosala bilanga. Bazalákí mpé kosálela yangó mpô na kokɛla banzelá, tǒ mpé, koyékola etamboli ya minzoto na likoló.

## Tálá mpé
* senemongaba.com
Mpanzi-misáto

**Mpanzi-misáto**

## Liyeboli
Tozalí na biténi misáto esembwama: a, b, c. Soki biténi yangó misáto etutani míbalé-míbalé, ekosála elongi óyo tobengaka: Mpanzi-misáto.
Tokoki koloba ete:

Mpanzi-misáto ezali elongi óyo ezalaka na mipanzi-esembwama misáto ekútana míbalé-míbalé. Esala matumu misáto mpé songe misáto.

## Boyókani mpô na kokoma
* Tokokoma mpanzi na nkoma ya mike: a, b, c.
* Tokokoma songe na nkoma ya minene: A, B, C.
* Tokokoma misembwamo (biténi esembwama) na bosangisaka basonge míbalé-míbalé: AB, BC, AC
* Tokokoma matumu (*angle*) na bolandisaka basonge misáto mpé kobákisa ekɔti likoló ya songe ya katikati. Yangó nde esika kofungwama esalami.

## Lolenge ya mpanzi-misáto
Tozalí na bandenge mínei ya mpanzi-misáto:
* mpanzi-misáto etelema (*triangle rectangle*)
* mpanzi-misáto mpanzi míbalé ekokana (*triangle isocèle*)
* mpanzi-misáto ekokana (*triangle equilatéral*)
* mpanzi-misáto ekokana téé (*triangle scalène*)

## Tálá mpé
* senemongaba.com
Mpanzi-misáto etelema

**Mpanzi-misáto etelema** ezalí mpanzi-misáto óyo ezalí na litumu móko esálá kofungwama ya 90°.

Mpanzi a; mpanzi b; mpanzi c

Tokoloba eté, mpanzi a etelemana na mpanzi c. Na falansé okoloba: a ezalí *perpendiculaire* na c. Elingí koloba: kofungwama ya a na c esali 90°.

Mpanzi óyo ya misáto b babengaka yangó: nzelá-mokuse (hypothenuse)

## Tálá mpé
* Bondeko ya mpanzi-misáto
* senemongaba.com
Ixquick

**ixquick** ezalí motɛ́lɛ mwa boluki mozángá nkómbó o ɛntɛrnɛ́tɛ mwa Surfboard Holding B.V. na Olánde. Ezalí embémbí. Ezalí na lingála tɛ̂, kasi na nkótá isúsú míngi.

## Tála mpé

### Nkásá o libándá
* https://web.archive.org/web/20180210133155/https://www.ixquick.eu/
Mpanzi-misáto mpanzi míbalé ekokana

**Mpanzi-misáto mpanzi míbalé ekokana** ezalí mpanzi-misáto óyo ezalí na mipanzi míbalé ezalí na molayi ndenge móko mpé matumu míbalé ekokana kofungwama.

## Tálá mpé
* senemongaba.com
Mpanzi-misáto ekokana téé

**Mpanzi-misáto ekokana téé** ezalí mpanzi-misáto óyo mipanzi na yangó nyonso misáto ekesana milayi mpé matumu na yangó nyonso misáto ekesana kofungwama. Elingí koloba mpanzi na mpanzi ezali na molayi na yangó moko mpé litumu na litumu ezali na kofungwama na yangó moko.

Mpanzi a ≠ mpanzi b ≠ mpanzi c

## Tálá mpé
* senemongaba.com
Mpanzi-misáto ekokana

**Mpanzi-misáto ekokana** ezalí mpanzi-misáto óyo mipanzi na yangó nyonso misáto ezalí na molayi ndenge móko mpé matumu na yangó nyonso misáto ekokana kofungwama mpé kofungwama yangó ezali ya 60°.

Mpanzi a = mpanzi b = mpanzi c

## Tálá mpé
* senemongaba.com
Limelo

**Limɛlɔ́** tǒ **limelo** tǒ **limolo** ezalí motángo mopésámí na elɔ́kɔ mpô na koéyéba.

## Tálá mpé
* Limelo lya ebengeli na Kongó Kinsásá
* Limelo lya ebengeli na Kongó Brazzaville
Mbóto

## Tálá mpé
* **Mbóto, [[Bɔpɔ́]]** (mbuma ekɛ́ya káti) 
* **Mbóto, [[Bolóni]]** (mbuma ya milóná, eleko ya bolóni) 
* **Mbóto, [[Mombóto]]** (mbuma ya kolóna)
Mombóto

**Mombóto** tǒ **Mbóto** ezalí mbuma ya kolóna. Ezalí mbuma eye esɛngɛ́lí kolónama.

## Tálá mpé
* Mbóto
Alpi ya yambo

**Alpi ya yambo** bazalí bangómbá mokɛ́ ya yambo Alpi. Na Swisi bazalí kati káti ya Alpi mpé Yura.
Buka lelo, Lia lelo (búku)

**Buka lelo, Lia lelo** ezalí lisolo na lingála ya Jean Claude Nzuzi.

Elenge mobali na kombo ya Fuala awutaki Beljiki. Azongaki na Kinshasa po na kosunga Tata na ye Koko Antoine. Kozonga azongaki Kinshasa, kowelana bokonzi oyo ezalaki koleka na ekolo Kongo etindaki ye amituna : Po na nini politiki ? Fuala azalaki kolinga kosala politiki. Tata na ye Koko Antoine azalaki kolakisa ye makambo oyo kelasi epesaki ye te. Buka lelo, lia lelo ezali oyo babengaka lisolo-lisapo.

## Búku
*  Buka lelo, Lia lelo, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN
Okozonga Maboko Pamba (búku)

**Okozonga Maboko Pamba** ezalí lisolo na lingála ya Richard Ali a Mutu.

Mokonzi ya Mboka, liboso ya kitala-tala, makanisi nyonso ezali koleka na molimo na ye lokola filime. Po na nini nakende koloba liboso ya mokili mobimba na monoko oyo ya ngai te? Baoyo batiaki ngai na ebonga, balingi penza nini? Ebongo soki...

Na losambo, Pasteur alobi opération poche vide. Pesa nyonso po Nzambe asalela yo. Tosambela, tolela, towolola, to tosala nini? Bomoyi ya Mama Sisca ekosuka boni? Kosambela elongolaka mayele?

## Búku
*  Okozonga Maboko Pamba, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930-569-??-?
Ebamba, Kinshasa makambo (búku)

**Ebamba, Kinshasa makambo** ezalí lisolo na lingála ya Richard Ali a Mutu.

Na kati ya buku yango, lisolo ya kafukafu ya elenge mobali na kombo Ebamba. Babolingo na ye, bisengo na ye, bapasi na ye, nyonso wana ezali kolekana na Kinshasa Makambo, mboka ya bana na bana, mboka oyo, esengami na moto nyonso na mokili, liboso ya ye kokufa, esengeli amona Kinshasa ata mbala moko. Oyo ekoya lobi, toyebi te ! Buku yango ebandi boye:

…bakisa: saki misato ya loso, minei ya madesu, nzungu ya ma’famille, simisi ya maboko milai ya sika na kati ya sashe, kravati ya motane po na papa, ekangeli kravati, mokaba, maneti, sapatu ya mama na babiju na ye: biloko ya matoi pe ezanga te! - Kasi… - Kasi, nini papa, hein? Eza nini? Kaka sikoyo olingi obanda kokakola…? - Te… kasi… - Te, kasi, nini? Olingi oloba nini? Nanu tolobi te ‘te esili… nanu kutu banoko ya mwana balobi te, mama na ye, bayaya na ye…

## Búku
*  Ebamba, Kinshasa makambo, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930-569-??-?
*  Mr Fix-it, lisolo, 2017, bobimisi Phoneme media. 108 p. ISBN 978-2-944700072
Basalela Babwaka (búku)

**Basalela Babwaka** ezalí lisolo na lingála ya Bienvenu Sene Mongaba.

Epayi awuta, alobaka te. Akota na politiki na ndenge ya buluyeke. Lelo na majorité, lobi na opossition, sima na lobi okoyeba te. Aluki azongela mama ya bana na ye. Alingi Mwana Nyoka na Libanda ya Pepo... Posa ya mbongo to posa ya mosuni... Tata oyo akoti na suka na mbonge na kati-kati ya Kinshasa, mboka ya bana na bana.

## Búku
*  Basalela Babwaka, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930-569-??-?
Bolingo eza na Bozoba (búku)

**Bolingo eza na Bozoba** ezalí lisolo na lingála ya Christian Gombo Tomokwabini.

Sarah azali elenge mwasi oyo Zapo alinga neti akufa. Po na bolingo wana, Zapo akosala nyonso po aya Kinshasa, mboka ya makambo kili-kili. Bolingo, ata soki bolingani makasi, ezalaka makaramba! Sarah na Zapo bakoyekola yango na pasi pe milelo. Tango mosusu bolingo yango moko ekokaka te. Ekosukela bango ndenge nini?

## Búku
*  Bolingo eza na Bozoba, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930-569-??-?
Jean Claude Nzuzi

**Jean Claude Nzuzi** azalí mokomi ya lisolo na lingála. Atanga kelasi ya mibeko na Boboongo ya Kinshasa (Universite de Kinshasa). Ayekolaka masolo ya politiki ya Kongo pe makambo etali makoki ya bato. 

## Mikandá

### Búku
*  Buka lelo, Lia lelo, lisolo, 2018, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2930369242

## Tálá mpé
*  Présentation de l’ouvrage «Buka lelo lia lelo». Jean-Claude Nzuzi: «Les jeunes doivent apprendre aux côtés des grands.» (La Prosperité, 22 fébwali 2018
Richard Ali A Mutu

**Richard Ali A Mutu Kahambo** azalí mokomi ya lisoló na lingála mpé lya falansé. Atangá mibéko na Bobɔngɔ́ UPC na Kinsásá (Inivelesité ya misíoni bwa Kongó). Azalí moyangeli ebombelo-búku na Centre Wallonie Bruxelles ya Kinsásá. Búku na ye na kómbó Ebamba, Kinsásá Makambo, eponamaki lokolá mɔ̌kɔ́ ya masoló 39 ya bilenge bakomi na Afríka. Ebongolamaki mpe na monɔkɔ ya Anglais na Ekólo USA na Ameríka. Ebengamakí Mr Fix-it.

## Mikandá
### Búku
*  Okozonga Maboko Pamba, lisolo, 2017, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930369-22-8
*  Ebamba, Kinshasa makambo, lisolo, 2014, bobimisi Mabiki. 180 p. ISBN 978-2-930369-71-6
*   Ebamba, Kinshasa makambo, lisolo, 2019, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930999-49-4 (bilingue)
*  Le Cauchemardesque de Tabu, recueil des nouvelles, 2011, bobimisi Mabiki. 64 p. ISBN 978-2-930369-63-1 / Mediaspaul, 2014, 110 p. ISBN 9782741408956.
*  Génève – Kin 2020 la Correspondance (na Max Lobe), lisolo, 2020, bobimisi BSN Press. 132 p. ISBN 978-2-940648-20-7
*  Et les portes sont de bouches, roman, lisolo, 2021, bobimisi Mabiki. 261 p. ISBN 978-2-930999-48-7
*  Mr Fix-it, lisolo, 2017, bobimisi Phoneme media. 108 p. ISBN 978-2-944700072
Jean Paul Kando Taty Mbalaka

**J.-P. Kando Taty Mbalaka** azalí mokomi ya lisolo na lingála. 

## Mikandá

### Búku
*  Mwana akimi ndako, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930-569-??-?
Christian Gombo Tomokwabini

**Christian Gombo Tomokwabini** azalí mokomi ya lisolo na lingála ya Kongo-Kinshasa. Akomaka pe atangaka mingi uta bomwana na ye. Christian Gombo atanga Nkita ya bamboka ya kati (Economie-Rurale) na Boboongo UPC na Kinshasa. Asalaka misala ya bilanga, mingi-mingi amipesa penza na mosala ya kosala makala. Babuku misusu akoma na lokota ya falansé.

## Mikandá

### Búku
*  Bolingo eza na Bozoba, lisolo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN 978-2-930-569-??-? 
*  Les on-dit qui traduisent nos vies, Recueil de poèmes, 2016, bobimisi Edilivre
*  Des gens pour rien, Nouvelles, 2017, bobimisi Bookelis
*  Les fables de Christian Gombo Liyemi ya Crebix Mozalisi, 2017, bobimisi Nzoi
Bilelo (búku)

**Bilelo** ezalí búku na loyémbo na lingála ya Idriss Makaja.

## Búku
*  Bilelo, loyémbo, 201?, bobimisi Mabiki. ISBN
Dáti (mbuma)

**Dáti** ezalí mbuma ya dáti.


Dates006.jpg
Dates005.jpg
Dates004.jpg
Dates003.jpg
Ripening of date.jpg
Bonkámá bwá XXI

**Bonkámá bwá 21** (XXI), bonkámá bwá ntúkú míbalé ya móko o manáka ma Gregɔr, bozalí mibú nkámá miye mibanbí mokɔlɔ mwa yambo ya sánzá ya yambo mobú mwa 2001 tíí mobú mwa 2100 mokɔlɔ mwa 31 sánzá ya zómi na míbalé.