open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Judith Tondo

**Judith Tondo Lungemba**, ayebani na kombo ya Judith Tondo, abotami mwa 20 Sanza ya Motoba 1988, azali mosani ya ndembo ya Ekolo Kongo oyo azali kobeta lokola Katikati. Azali mosangani ya ekipi ya basi ya Ekolo Kongo.

## Mosala Ya mokili mobimba

udith Tondo aponama na équipe ya République démocratique du Congo na niveau supérieur na tango ya championnat africain ya football ya basi ya 2012.
Ngũgĩ wa Thiong’o

**Ngũgĩ wa Thiong’o** (ebengami na Kikuyu: , * 5 Yanwáli 1938 na Kamiriithu, Limuru, Kɛnya – 28 Máyí 2025 na Buford, Georgia, Lisangá lya Ameríka) azalákí mokomi mpé moto ya mayele ya mimeseno ya Kɛnya. Na ebandeli akomákí na Lingɛlɛ́sa, kási útá 1977 na monoko na yé ya mbóka, Kikuyu, óyo balobaka na bato ya nkómbó móko. Ngũgĩ atalelama lokóla móko ya bakomi ya ntína míngi na Afilíka ya Ɛ́sita. Mosálá na yé ya mikandá, óyo ezwákí pen na mibú túkú motóba, ekomámákí libosoliboso mbóngwana ya Kɛnya útá na colonie kinó na démocratie. Ngũgĩ atéyákí mikandá ya bokokanisi na Bobɔ́ngɔ bwa Yale, Bobɔ́ngɔ bwa New York mpé Bobɔ́ngɔ bwa Kalifornia, Irvine, káti na basúsu.

## Tálá mpé
Kobanda ya Mariupol

**Kobanda ya Mariupol** (lokota ya Ukr. **Облога Маріуполя**, lokota ya Rus. Осада Мариуполя) ezali kozingama ya sanza misato ya engumba Mariupol, na ɛsti ya Ukraine, na mampinga ya Rusí kobanda na nsuka ya Febwali tii na nsuka ya Mai 2022. Bibongiseli mpo na kokɔtela ebandaki na ebandeli ya prɛnta ya 2021. Oyo ezali etumba oyo eleki monene mpe oyo eleki monene na Mpoto banda Etumba ya Mokili ya míbalé mobimba.

## Cours ya makambo

Na mokolo ya 24 Febwali 2022, R ebandaki kobwaka babɔmbi na engumba yango na minduki, ba drones, baaviɔ, bibundeli ya kilo mpe basoda ya mai. Moko ya makambo oyo ebendaki likebi mingi na kozingama yango ezalaki ndenge babɛtaki babɔmbi na Théâtre ya masano ya Mariupol, epai bankóto mingi ya basivili babombamaki .

Kobanda esukaki na kobebisama ya presque 90% ya ba immeubles : 2.340 bâtiments résidentiels, 61.200 maisons privées, 7 hôpitaux, 4 cliniques, 57 écoles, 7 universités, 70 collèges, 3 hôpitaux de maternité. Liwa ya bana mboka 100.000 ya Ukraine mpe bolongwi ya basoda na izini ya Azovstal

Ba Russes basalelaki ba sango ya lokuta mpo na "bana mboka kopesa matondo na baye basikolaki bango" mpo na kolongisa misala na bango. En plus, crime ya bitumba ya makasi ezalaki création ya ba camps ya "filtration" (lokota ya Rus. Фильтрационные лагеря России на Украине), esika batu ya âges nionso mpe ya statut social nionso ba exterminer. Ba Russes babomaki mabota mobimba ya Ukraine mpe bamemaki bana na bango na Rusí.

Engumba yango ebebisami pene na mobimba mpe ezwamaki banda na nsuka ya sanza ya mitano 2022. Yambo ya bokɔti ya Rusí, Mariupol ezalaki kati na bingumba 10 ya liboso na Ukraine oyo efandaki mpe ezalaki moko ya bingumba ya liboso na oyo etali motángo ya bato

Basoda ya Rusí babomi kutu bana-mboka ya Ukraine mpo na kosala ba tatouages ​​oyo balingi te, na ndakisa oyo ya drapo ya Ukraine. Na engumba yango na prɛnta ya mobu 2022, Rusí esalaki likama ya bato: bankóto ya bandako mpe biloko ya ntina ebebaki, mpe bato ya Ukraine basengelaki kolamba bilei na mɔtɔ ya polele mpe kotɛlɛma na milɔngɔ milai ata mpo na mai.

Na 2014, na ebandeli ya bokɔti ya basoda ya Rusí na Ukraine, engumba yango ezwamaki mpo na mwa ntango moke na Russie, kasi basoda ya Ukraine bazwaki bonsomi. Na 2021, bitumba ya mikemike esalemaki kati na mampinga ya basoda ya Rusí mpe ya Ukraine .

Na Rusí, na boyangeli ya Poutine, bato bakangamaki mpo na kotya makanisi na ba media social oyo ezalaki na maloba “etumba” to “kobundisa.” Na ndenge ya officiellement, Rusí ewanganaka mbeba na yango nionso, mpe invasion ya Ukraine ebengami opération militaire spéciale, puisque ezali na opération spéciale nde président azali na droit ya kobomba ba pertes ya Rusí .

Ba protestations nionso ya contre guerre na Rusí e supprimer na nko na ba policiers, surtout na mars 2022, tango batu 15.000 bakangamaki mpo ba participer na ba rassements contre guerre .
## Références
Carine panda

Carine Panda Masungula (abotámí o mokɔlɔ 22 février 1990), ayebani na nkombo Carine Panda, azali mosani ya ndembo ya Congo oyo abetaka lokola milieu. Azalaki membre ya équipe nationale ya basi ya RDC.
Cyrille Zuma

**Cyrille Zuma**, abotami le 25 novembre 1988 azali mosani mpe molakisi ya ndembo ya ekolo Congo. Azalaki kobeta na esika ya liboso . Azalaki kapitene ya équipe nationale ya basi ya RDC .

## Ebandeli ya vie

Zuma abotami o engumba kisasa 

## Mosala na club

Zuma abandaki na 2003. Abetaki na Mbilinga de Matete mpe Grand Hôtel na République démocratique du Congo, na La Source mpe La Colombe na République du Congo, na Progresso do Sambizanga na Angola mpe na Bayelsa Queens na Nigeria. Azwaki lipanda na 2013.
Trésorine Nzuzi

**Trésorine Nzuzi Vumongo**, abotamaki na mokolo ya 11 sanza ya zomi 1988, azali Mobeti-ndembo ya mwasi congolaise oyo asakanaka na toli. Azalaki mosangani ya Republique démocratique du Congo mosani ndembo ya basi.

## Biographi ya bomoi ya moto
## Mosala ya misano yuta club
Trésorine Nzuzi abeta na lisanga esika na République du Congo mpe mpo na Makasi Ya mabele  ya République démocratique du Congo.
Carine Panda

**Carine Panda Masungula** (abotámí o mokɔlɔ 22 février 1990), ayebani na kombo ya Carine Panda, azali mosani ya ndembo ya RD Congo oyo abetaka lokola milieu. Azali membre ya équipe nationale ya basi ya DR Congo.

## Mosala okati ya ekipi
Panda abeta na Force Terrestre na République démocratique du Congo

## Mosala okati ya ekipi nationale na molongo mobimba
Panda azuaki cap mpo na RD Congo na niveau ya senior na tango ya qualification ya Championnat africain ya basi ya 2006.

### Mikano ya mokili mobimba
*Ba scores na ba résultats etanga ba buts ya DR Congo liboso*

## Talá mpe

## References
Jolie Tuzolana

Jolie Tuzolana Diasilua abotami mwa 6 sanza ya minei 1986 mpe ayebani na kombo ya Jolie Tuzolana, azali mosani ya ndembo ya Congo oyo abetaka lokola mobundisi na ekipe ya basi ya Ekolo Kongo.

## Mosala ya Club
Tuzolana asalaki na La Source du Congo Brazzaville mpe na Force terrestre na Ekolo Congo.

## Mosala Ya Mokili Mobimba
Tuzolana asali match na ye ya liboso na Ekipe ya Ekolo Kongo na championnat ya africa ya basi mwa 2006. Asanganaki mpe na Bokomi ya 2012.
Exaucee kizinga

Exaucée Kizinga azali mosani ya football international congolaise oyo abetaka lokola aile gauche mpe defense gauche na Newcastle United Jets FC.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Carrière ya club
Carrière internationale ya mokili mobimba

Kizinga aponamaki mpo na RD Congo na niveau ya basani ya bakolo mpo ya Tournoi ya qualification olympique ya basi ya CAF 2020 (trous tour[1]).

## Ba références
Ana Kano

Ana Kano (Kinshasa, 16 nzango 1970) azali ex-basketballeuse ya Repibulu ya Kongo ya Mokili.
Mikolo
Ayebaki na mikili mibale ya misato (1990, 1998). Ba likambo ya nse (EN) Ana Kano, na web.archive.org, Federasyon ya Mboka ya Bisket (ekotaki na url ya moke). Suka na Wikidata (EN) Ana Kano, na fiba.basketball, Federasyon ya Mboka ya Bisket. Suka na Wikidata
Albio Dally Nzuanda

Table oyo etondaka liste ya bato oyo balandi makala na ba-version ya Wikipedia oyo ezali te na anglais mpe oyo bazali na bilengue ya nationalism (P27) oyo ebotama na République Démocratique du Congo.
Sebowa namuanza

Sebowa Namuanza (abotámí o mokɔlɔ 30 sánzá ya mitano 1974 o Kinshasa) azalí mosani ya kala ya basketball ya Ekolo Congo démocratique.

## Mosala
Na Modèle:NazNB abeta na Championnat du monde ya 1998.

## Ba liens ya libanda

*
Acacia Bandubola

**Acacia Bandubola Mbongo**, abotami na Bandubola, azali mwasi ya mombongo mpe na politique na République Démocratique du Congo, moko ya feti malako UDPS.

Azali Ministre ya makambo ya mabele banda 2024 na Boyangeli ya Judith Suminwa Tuluka.

## Biographie
### Mateya
Acacia Bandubola Mbongo abotami le 16 juin 2000, na ville ya Kisangani, na baboti ya Henriette Mbokoso Bokwetenge na Raphael Bandubola. Atangi na Complexe Scolaire Okapi, école privée na Kisangani, esika baboti na ye bazalaki kofanda na tango wana. Na 1994, akendaki na Kinshasa, mboka-mokonzi ya mboka mpe engumba monene. A continuer ba études na ye na Lycée Bosangani kobanda 1994 tee na 1999. Na 2000, azui diplôme ya commerce na Lycée Molière (Kinshasa). Azali na Master 2 n'économie monétaire na distinction na Université protestante en Congo .
## Carrière
### Moto ya mayele
Acacia Bandubola Mbongo asali na Ecobank, Fondation ya lisungi ya ba communautés internationales FINCA, Banque internationale ya Afrika na Congo BIAC, pe Vodacom.
Merveille Kanjinga

**Merveille Kanjinga Nanguji** (abotámí o mokɔlɔ 1 sánzá ya míbalé 2003) azalí mosani ya ndembo ya Congo oyo asalaka lokola attaquant na ekipe ya ligi ya yambo Paris Saint-Germain mpe na ekipi ya République démocratique du Congo.
Abetaka lokola attaquant central.
Exaucée Kizinga

**Exaucée Kizinga** azali mosani ya ndembo ya mokili mobimba ya Congo oyo abetaka lokola mosani ya loboko ya mwasi mpe ya sima ya loboko ya mwasi na Newcastle United Jets FC.

## Biografi ya bomoi ya bato

## Mosala ya mokoli mobimba
Elysée Mokwamwana Maposo

**Elysé Bokumwana Maposo **abotami le 5 juin 1962 na Pimo, na Mongala.

Mboka Mosangani ya Molandi baponami mpo na Bongandanga (Mongala). banda sanza ya mibale 2019, Ministre adjoint ya Budget kobanda 2021 kino 2023, aponamaki na ordre présidentiel na gouvernement ya SamaLukonde .

## Komipesa & Makambo oyo ekokisami
Sebowa Namuanza

Sebowa Namuanza (abotámí o mokɔlɔ mwa 30 sánzá ya mitano 1974 o mboka mokonzi Kinshasa) azalí mosani ya kala ya basketball ya Ekolo Congo démocratique.
## Mosala
Abetaka na Championnat ya mokili mobimba ya mobu 1998 na ekolo kongo.

## Ba liens ya libanda
Ngunda Mbuli

Ngunda Mbuli (Kinshasa, 18 décembre 1967) est une ancienne basketteuse de la République Démocratique du Congo. ...
Ná RDC, azwi libanda ya monde ya 1998.
Pamela Malembo

**Ivonne Pamela Malembo**, abotami na mokolo ya 9 sanza ya mineyi 1989, azali mobeti ndembo ya mwasi ya Kongó-Kinsásá mpe na mokili mobimba.

## Bomoyi
Abandaki mosala na ye na 2000 na ekipi ya ndembo na  Espoir de Bandal

### Mayebisi ya mosola
Malembo aponama na Kongó-Kinsásá na niveau ya ba seniors na Championnat africain ya basi ya 2012.

## Etatólí
Lina Mpele

**Lina Mpele Ngwanzo (** abotami na mokolo ya 10 sanza ya libwa ya mobu 1992, ayebani na kombo ya **Lina Mpele**, azali mobeti ya  ndembo ya ekolo Congo  abetaka lokola mobateli ya ndembo ya moziki ya Guinée Équatoriale Malabo Kings FC mpe na  ekipi ya ekolo ya basi  DR Congo . 

## MAYEBISI YA MOSALA
Mpele aponami mpo na RD Congo etando ya mokolo na tango ya liyangani ya africa ya basi ya 2012  .

## ETATOLI

## Ba liens ya libanda
Tina Ngalula

**Tina Ngalula**, abotámí o mokɔlɔ 10 sanza ya minei 1995. Azali mosani ya ndembo na libanda ya mboka mpe na Kongó-Kinsásá, abeti pe na Tp Mazembe.

## Bomoi

### Mayebisi na mosala
Ngalula aponamaki na Kongó-Kinsásá na nivo ya ba kóló na Molulu ya masano ya kokokisa masengami na olympique ya basi ya CAF 2020 (etumba ya misato).

## Etatólí
Grace Mfwamba

**Grâce Mfwamba Balongo,** abotámí o mokɔlɔ 17 sánzá ya libwa 1998. Azalí mobeti ndembo ya kongo democratik. Abetaka na club ya Premier League ya basi ya Arabie Saoudite Al-Taraji mpe na lisanga ya mboka Kongo .

## Mosala ndembo na club
Abeta mpe na DCMP/Bikira mpe CSF Bikira na mboka Kongo democratik, na Malabo Kings na Guinée Équatoriale mpe na ALG Spor na Turquie.

## Mosala na libanda ya mboka
Mfwamba aponama mpo na DR Congo na niveau ya ba seniors na Tournoi ya qualification olympique ya basi ya CAF 2020 ( tour ya liboso ) Na eleko ya Super Ligue ya basi ya Turquie 2022–23, akendeki na Trabzonspor .

## Etatólí
Violette Mbenza

**Violette Mbenza** azali mobeti ndembo ya mwasi ya Kongó-Kinsásá mpe na mokili mobimba

## Bomoyi

### Carrière ya club
Mbenza abeta na Grand Hotel na République démocratique du Congo.

### Carrière internationale na mokili mobimba
Mbenza aponama mpo na RD Congo na niveau ya likolo na championnat africain ya basi ya 2006 .

## Etatólí
Danny Ngoyi

**Daniela Danny Kanyanya Ngoyi** abotomi mokolo ya ntuku mibale na nsambo sanza ya nkoto moko na nkama libwa na ntuku libwa na libwa na sambo (27/02/1999)

## Lisolo ya bomoi
Ngoyi abetaka na club ya Tanzaniya Simba Queens mpe na equipi nationale ya basi ya RD Congo. Abetaka mpe na JSK Lualuaba na RD Congo

Ngoyi aponamaki na nivo ya mikolo mpo na  tournoi ya eliminatoire olympique ya basi ya CAF 2020 (na tour ya misato)

### Etatoli
Didier M'Pambia Musanga

Didier M'Pambia Musanga, abotami le 3 mai na Kinshasa, azali entrepreneur mpe politicien congolais ya Maïndombe.

Uta le 29 mai 2024, azali ministre ya tourisme na gouvernement ya Premier ministre Judith Suminwa, azuaki esika ya Didier Manzenga na gouvernement ya Sama Lukonde.

Azalaki Ministre adjoint na portefeuille ya Ministe ya Transport mpe Communication, Transport mpe Communication na 2016 . Na 2019, aponami député na circonscription ya Mahagi.
Marveille Mbemba

**Merveille Mbemba,** azali mobeti ndembo ya ekolo  kongo kinsasa. Abetaka  na katikati ya CSF Bikira mpe na ya kongo kinsasa . 

## Bomoi

### Mosala ya ndembo
Merveille Mbemba abetaka na Promesse Star tiii 2019 ; azali kobeta na CSF Bikira banda 2020.

## Etatoli
Mamie Manckay

**Mamie Manckay**, abotamaki na mokolo ya19 sanza ya 9 na mobu ya 1995, ayebani na kombo ya Zykky Manckay , azali mosani ya ndembo ya mokili mobimba ya Congo oyo azali kosala lokola défenseur ya TP Mazembe.

## '''Bomoyi'''

### Carrière ya club
Manckay abeta na ekipiya Progresso do Sambizanga na Angola .

### Carrière internationale na mokili mobimba
Manckay aponami mpo na ekipi nationale ya ba seniors ya DR Congo mpo na tour ya misato ya tournoi ya qualification olympique ya basi ya CAF 2020 .

## Etatoli
Pseudoalteromonas rubra

Pseudoalteromonas rubra ezalí mikrobe ya mbu oyo ezalí na domaine Bacteria, phylum Pseudomonas Dota, kelasi Gammaproteobacteria, ordre Alteromonadales, libota Pseudo Alteromonadaceae, mpe genre Pseudoalteromonas. Bactérie oyo ezali Gram-négatif mpe ezali na forme ya lingenda, oyo ezali typique ya bactérie mingi ya mer. Ezali mpe motile, elingi koloba ezali na makoki ya kotambola na lipanda, oyo ekoki kozala na litomba na esika na yango ya bozalisi.
Émeraude Mawanda

**Émeraude Muyenga Mawanda,** abotama o  mokɔlɔ ya 25 sanza ya  misato 1998. Azali mobeti ndembo ya Congo oyo abetaka lokola mosani wa nsima na TP Mazembe mpe na ekipi  nationale ya basi Kongó-Kinsásá.

## Mosala
Émeraude Mawanda abetaka na FCF Attaque Sans Recul na TP Mazembe, asali ebandeli na ye na ekipi senior na DR Congo o mokolo ya  25 sanza ya misatu 2021 na victoire amical 4-0 na ndaku contre Kongó-Kinsásá  .

### Ba matchs ya mokili mobimba

## Etatólí
Flavine Mawete

**Flavine Mawete Musolo,** abotámí o mokɔlɔ 11 sánzá ya zomi na mibale 2000 azalí mosani ya ndembo ya Kongo-kinsasa oyo asalaka lokola mosani ya lipapu nakati ya Association Sportive de la Femme na Championnat ya basi ya Suède mpe na ekipi ya kongo kisasa.

## Mosala ya ndembo
Mawete aponamaki mpo na kongo  na biskia ya ba seniors na Tournoi ya qualification olympique ya basi ya CAF 2020 ( tour ya misato ).

## Etatólí
Wikipedia na lingala

**Wikipédia na lingála** ezali bokomi ya Wikipédia na lingála, monɔkó ya bantou oyo elobamaka mingi na Kongó-Kinsásá mpe na Kongó-Blazavile. Wikipédia na lingála ebandaki na sánza ya yambo (sánza ya moko) 2004 , kasi misala ya solo ebandaki na sánza ya yambo 2005. Kɔ́dɛ ya monɔkó ezali : **ln**.

## Maloba ya liboso

## Statistiques
* Na mokolo ya 19 ya sánza ya motoba 2025, Wikipedia na Lingala ezali na makomi 4.778 mpe ezali na bato oyo ba kóti lisólo oyo 14.573, kati na bango, bato oyo ba salelaka mwa ebele baza 41 mpe ba kondzi 4.

## Kowouta ya makomi

## Talá mpe

## Makambo ekokani
* Lingála 
* Kongó-Kinsásá (République démocratique du Congo)
* Kongó-Blazavile (République du Congo)

## Ba nzela ya libándá
* 
* Statistiques ya Wikipédia na lingála tii na suka ya 2018 : Tableaux - Graphiques
*  Tell us about your Wikipedia project
Stéphanie Mbole

**Stéphanie Mbole,** abotámí o mokɔlɔ 10 sánzá ya zomi 1990, azali mobeti ndembo na ekipi ya basi ya congo na libanda ya mboka, mingi mingi abetaka na esika ko kengela ndembo.

## Bomoi

### Mosala ndembo na libanda ya mboka
Mbole aponama na congo na esika ya championnat ya africa ya basi na 2012.

## Etatoli
Mundaya Balembo

**Mundaya Balembo,** azali mobeti ndembo ya Congo. Azalaki moko na kati ya ekipi ya basi ya kongo kinshasa.

## Mosala na libanda ya mboka
Mundaya aponamaki mpo na kongo kinsasa mpo na kobeta na ekipi ya mikóló  na ba éliminatoires mibale mpo na bikolo ya Afrika ya basi (2002 mpe 2006).

### Mikano ya mokili mobimba
*Ba mitángo na ba mbano ezo lakisa ete République démocratique du Congo nde ezuaki ba mbano ya liboso.*

## Etatólí
Ade Ntima

**Ade Ntima**, azali mondule ya ndembo ya ekolo Congo..

## Bomoi

### Mosala na club
Ntima abetaki na Mart mpe na Expresso na Angola .

### Mosala na libanda ya mboka
Ntima aponamaki na ekipi ya mikolo ya kongo kishasa na tango a bikolo ya Afrika ya basi 2006.

## Etatoli
Lucie Nona

**Lucie Nona Mengi,** abotámí o mokɔlɔ 15 sanza ya nsambo 1991, azali mosani ya ndembo ya Congo oyo azali kobeta lokola Mosani wa nsima . Azalaki moko ya ekipi ya basi ya RD Congo.

## Mosala na libanda ya mboka
Lucie Nona aponamaki na RD Congo na etando ya likolo na tango ya bikolo ya Afrika ya basi na 2012.

## Etatoli
Michel Bampély (molakisi)

**Michel Bampély**, abotami na kombo ya libota **Michel Obouronanga** na mokolo ya 8 octobre 1974 na Kiev (Ukraine), azali artiste, mososyologe, mopanzi ya maloba, molakisi mpe mosali ya miziki ya ekólo France. Ayebani mingi na kombo ya masanga **Saint-Michel**. Banda 1999, azali kosala na esika oyo mayele ya kelasi, miziki mpe maloba ya monoko ekutanaka.

## Bomoyi

### Bomwana mpe mayele
Michel Bampély azali ya bokokani ya Kongo. Tata-mukulu na ye, Michel Mongali, azalaki politiki mpe ministre ya Jeunesse mpe Sports na mibu 1960. Noko na ye, Maxime Mongali, azalaki mokomi ya miziki ya rumba ya Kongo.

Akolaki na Paris, epai amonaki kiltire ya hip-hop. Ayekolaki ndakisa ya masolo ya sika mpe sosyoloji, mpe azwaki doctorate na École des hautes études en sciences sociales (EHESS), na bokambi ya Jean-Louis Fabiani.

### Mosala ya bokomi mpe ya miziki
Na kombo ya **Saint-Michel**, atombolaki groupe *La Troupe* na suka ya mibu 1990. Na 2000, abimisaki album *La fête des fous*. Na 2011, abimisaki *Les Rillettes du Mans*, mosala moko ya slam mpe chanson française mpo na kosepelisa engumba na ye ya motema.

Na 2023, abimisaki *Grand Enfant (Afro-Jazz Vol.1)*, projet moko ya jazz africain, na bokaboli ya Universal Music Africa.

### Mosala ya mayele mpe ya bomoto
Na mosala ya art, azali molakisi ya littérature française mpe akambaka ba atelier ya bokomi. Misala na ye ya boluki etali kiltire ya mboka mpe misala ya biziki. Asalaka ba conférences mpe abimisaka ba mokanda na likambo ya hip-hop mpe théorie sociale.

Na 2024, asalaki moko na ba mokanda ya bakambi ya mayele koleka 4 000 mpo na koboya makambo ya extreme droite oyo ebebisaka bonsomi ya mayele.

### Bomoyi ya moto moko
Na 2022, Bampély abalanaki na mopanzi ya maloba mpe artiste Mademoiselle Éférie. Bazali na bana mibale. Basalaka esika moko na ba projets ya art lokola nzembo *Le Bal Blomet*.

## Diskografi

* *La fête des fous* (2000)
* *Les Rillettes du Mans* (2011)
* *Grand Enfant (Afro-Jazz Vol.1)* (2023)
* *Les Infinis (Soul Jazz Poetry)* (2025)

## Talá mpe
*  Hip-hop
* Jazz
* Culture urbaine
* Études culturelles

## Mabongisi

## Balingi ya libándá

* Saint-Michel na Deezer
* ''Les Rillettes du Mans'' (live)
* ''L'école des petits princes poètes''
* Michel Bampély lokola mokomi na ''Libération''
* Michel Bampély na ''Atlantico''
* Michel Bampély na ''Jeune Afrique''
* Michel Bampély na ''France Inter''
Mama Onema (ndoki)

**Mama Onema**, kombo na ye ya solo **Marie Onema Todinga**, azalaki mama na mimeseno ya kala ya Congo, oyo amonani mingi mpo na ntina na ye ya féticheuse na kati ya Mbokani ya Simba na ekolo ya Congo-Léopoldville na mobu 1964. Azalaki moto ya mimeseno ya solo oyo bato ya mboka bazalaki kosepela na ye, azalaki kobosana bato na mpasi na mayele na ye ya bokristo oyo ezalaki kopesa bato nzela ya kobotola bibombelo. Azwaki bango na 1965 na Armée nationale congolaise mpe apusami na bomoi na Kinshasa na 1967 na makambo ya mpasi mpe mabange.

## Buku mpe etando
Makambo mingi ya solo ya elengi na Mama Onema ezali te. Mpo na bato mingi, azalaki na mbula ya ntango ya liboso ya nkolo na bamboka ya ekolo, na esika oyo ezali sikoyo na Maniema. Azalaki koyoka monoko ya Tétéla mpe azalaki te na etando na mikano ya politiki liboso ya mobu 1960.

## Ntina na Mbokani ya Simba
Na mobu 1964, na ntango ya mposa monene ya Mbokani ya Simba, Mama Onema akomaki kolanda General Nicolas Olenga. Ye azalaki mokonzi ya bato ya Simba, mpe azalaki koluka kopesa mbongwana ya mimeseno mpo na kotambwisa maboko ya bato oyo bazalaki kotambola na mpasi na bokonzi ya kati ya Congo oyo ekomamaki na États-Unis mpe Belgique.

Azalaki na Kindu, na ekolo ya République démocratique du Congo, Mama Onema azalaki kotambwisa mimeseno oyo ezalaki kopesa bato ya Simba nzela ya kozela mibombelo. Azalaki kopesa bango nzala ya pombe, kopesa bango bikateli ya mimeseno na bango, mpe kopesa bango fétiche (dawa) mpo na kobatela bango.

Bato balobaka ete bato bazalaki kosala fétiche na mboka, na makambo mingi, na biloko ya moto to biloko ya nyama. Bato ya Simba bazalaki kosomba yango na motuya ya 50 tii 5 000 franc. Bazalaki kondima ete soki bakokaki koboya mimeseno mingi mingi, lokola koboya kopusana, koboya kosala sex, mpe koboya kolya biloko ya mabe, bazalaki kozala na nzela ya kobundisa mibombelo.

Na mobu 1964, batambwisi ya ekolo ya Bufaransa bazalaki kobomba likambo na Kindu ya Mama Onema azali kosala liboso ya bato ya Simba. Azalaki na mpete ya pagne, azalaki koloba mabongwana mpe kopesa bato ya Simba nzala ya pombe ya mimeseno.

## Kokanisa mpe kopolisa
Kondima na makoki na Mama Onema ezalaki kopela ntango bato ya Simba basalaka mabundeli na Kindu mpe Stanleyville bazalaki kolimbwa. Bato mingi ya Simba bazalaki kofa na bitumba, mpe bazalaki kondima ete bakobikaka mpo na mimeseno na Mama Onema. New York Times elobaki ete na sanza ya moi 1964, bato 150 bazalaki kofa mpo na kondima ete mibombelo ekozongela bango te.

## Notes et références


## Voir aussi
* Laurent-Désiré Kabila 
* Antoine Gizenga 
* Patrice Lumumba

## Liens externes
* Profil dans Encyclopaedia Africana (en anglais)
* Portrait sur Mbokamosika (en français)
* Article du New York Times – mai 1964 (en anglais)
* Vidéo British Pathé : Mama Onema en rituel, Kindu, 1964 (en anglais)
Dinosay

**dinosay** ezali progrɛ na terminal oyo epesaka bilembo ya ASCII art ya ba dinosaure elongo na nsango ya moto. Nsango emonisamaka na ndambu ya maloba (speech bubble) to makanisi (thought bubble), mpe bato bakoki kopona dino ya kolakisa na ndenge ya .dino file. 

Progrɛ oyo ekomamaki na Python mpe ekoki kosalema na ba systèmes Unix ná Windows.

Ba template ya dino ezali na esika ya kokesena mpo na miso mpe lolemo, oyo ekoki kosalelama na options ya command line. Ba dino ekoki kozala lokola: `trex`, `bronto`, `raptor`, `stego`, mpe misusu.

## Ndakisa
Ndakisa ya mbala ya liboso:


```shell-session
$ echo "Roar elakisi bolingo na motema ya dino." | dinosay
 ________________________________________
/ Roar elakisi bolingo na motema ya dino. \
 ----------------------------------------
        \   __
         \ / _)
     .-^^^-/ /
  __/       /
 <__.|_|-|_|
    (oo)   U
```


Kopona dinosaure mosusu:


```shell-session
$ echo "Kokufa ezalaka pasi, kasi legend ezalaka seko." | dinosay -f bronto -t
 ___________________________________________
( Kokufa ezalaka pasi, kasi legend ezalaka seko. )
 -------------------------------------------
         \
          \               .-=-==--==--.
           \            ..-=="  ,'o`)      `.
            \       ,'         `"'         \
             \     :  (                     `.__...._
              \    \  `._  ___              |       `-.
                   \    ||._-._/___________|__________\
                    \   || || ||___________|
                     \  || || ||
                      `-' `-' `-'
                         (..)   U
```


Kosalela raptor:


```shell-session
$ echo "Linux ezali kati na makila na ngai." | dinosay -f raptor
 _______________________________________
/ Linux ezali kati na makila na ngai.   \
 ---------------------------------------
   \
    \
        .--.
       |oo |
       |:_/ |
      //   \ \
     (|     | )
    /'\_   _/`\
    \___)=(___/
```


Kolakisa ba templates:


```shell-session
$ dinosay -l
Ba dino na /usr/share/dinosay/ascii:
trex bronto raptor stego triceratops ptero alienrex ghostdino
```


## Options

## Bandakisa ya bibliographie

## Talá lisusu
* Sandra Henry-Stocker (15 Des 2020). "Kokela cowsay na yo moko". *Network World*.
* Sreenath (5 Juillet 2023). "Moo! Ngombe na terminal ya Linux". *It's FOSS*.
* CLI Dino Fun Weekly (2025). "Lokito na terminal: dinosay ebimi".
* ASCII Enthusiast Journal (2025). "Ba zouti ya ASCII na Python". Numéro 42.
Marie José Sombo

**Marie José Sombo** (27 Desɛmbɛ 1934 – 2014) azalaki mwasi ya liboso ya moke ya lokumu oyo azalaki mosakoli na Repibiki Demokratiki ya Kongo mpe moto moko ya liboso ya bayekoli ya sika ya mosala ya basakoli na Afrika ya kati. Na radio mpe sima na mikanda, asalaki mosala monene mpo na komonisa basusu ya basi na mayele ya basakoli ya Kongo banda ntango ya kolonizasio.

## Bomoi na ye

### Ebandeli ya bomoi
Abotamaki na Léopoldville (leelo Kinshasa) na 27 Desɛmbɛ 1934. Abalaki na libota moko ya kati. Na mbula 1950, na mbula 16, akómaki moko ya basi ya liboso ya kosakola na *Radio Léopoldville*.

### Mosala na basakoli
Sima ya radio, azalaki mosakoli ya liboso ya mwasi na *L’Avenir* na Kinshasa. Asalaki elongo na bato lokola Jean-Jacques Kande, Antoine-Roger Bolamba, Philippe Kanza, mpe André Genge.

Atangisamaki na mosala ya kosakola na Élisio Da Silva. Ndenge na ye ya kokoma, makomi na ye na lingala, mpe koloba polele mpo na basi ekómisaki ye moto ya lokumu.

### Likambo ya basi mpe bolimbisi
Na bambula ya 1950, alobaki polele mpo na ndenge bazalaki kokitisa basali basi na politiki. Apesaki makanisi na ndenge Patrice Lumumba akendaki na Bruxelles na ekipi ya mibali kaka. Basakoli balingaki ye *Eva ya Ntɔ́kɔ́* mpo na mayele na ye.

### Bomoi ya libota
Abalanaki na mosakoli Karim Urban da Silva.

### Mobongisi nzembo
Azalaki mobongisi nzembo. Asalaki na Joseph Kabasele na nzembo *Parafifi*, oyo ekómaki eyemba ya rumba ya Kongo.

### Kobongisa elonga ya bomoi
Afandaki na kimya mpe akufaki na 2014. Banda wana, bato mingi bazali kosenga ete bapesa ye lokumu ya ekolo. Na mokolo 23 mars 2023, mobali na ye asalaki libanda ya kokanisa mpo na mbotama ya 10 ya kufa na ye.

## Maloba na ye
Na avril-mei 1965, tango ekipi ya Kongo ezalaki na Bruxelles, alobaki : “Ndenge nini ezali kolimbola ete Eva moko te ya Kongo azalaki kati na ekipi oyo?”

## Matoi
Monica Ndaya

**Monica Ndaya Kanyinda**, ayebani na nkombo **Monica Ndaya**, azali mosani ya ndembo ya Congo oyo abetaka lokola Mosani wa nsima ya OCL City mpe na ekipi  ya basi ya kongo kinsasa.

## Mosala ndembo na club
Ndaya abeta na FCF Bafana Bafana na OCL City na kongo kinsasa.

## Mosala na libanda ya mboka
Ndaya aponama mpo na République démocratique du Congo na niveau ya likolo na Tournoi ya qualification olympique ya basi ya CAF 2020 ( tour ya misato ).

## Etatólí
Lucrécia Paim

**Lucrécia Paim**, abotama na Caxito o mokolo ya 16 sánzá ya zomi mobu 1939 mpe akufi na Kongó-Kinsásá sánzá ya misato 1967, azali mwasi ya Angola na oyo etali bobateli mibeko ya bato mpe na bitumba mpo na bonsomi ya Angola .

## Bomɔi
Mobundi ya lingomba eyabama mpo na bonsomi ya Angola (na falansé: Mouvement populaire pour la libération de l'Angola), azali moko ya bakeli lingomba ya basi ya Angola. A kangamaki,  anyokwamaki  mpe abomamaki na Front national ya libération ya Angola (FNLA), na tina ya matata ya bokosi oyo ezalaki kotelemela MPLA na UPA/FNLA na tango ya bitumba ya bonsomi.

Esika ya kobota ebongolaki nkombo ( *Maternidade Paim* ) na tina ya kopesala ye  lokumu   .

### Etatólí
Parafifi

***Parafifi*** ezali nzembo ya Grand Kallé elongo na groupe na ye African Jazz, oyo babandaki kopesa yango na 1953 na disque ya 78 tours epesami na studio Opika, liboso bapesa yango lisusu na boumeli ya bambula 1960 na label Surboum African Jazz.

Leelo, baboyi te koloba ete ezali moko ya miziki ya ebandeli ya rumba ya Kongó ya sika.

## Mombongo mpe makoki ya kokoma nzembo
Kolanda makambo mingi, nkombo *Parafifi* euti na kosangisa “Paraiso” (moninga ya Kallé ya Benin) na “Félicité,” oyo bazalaki kobenga ye Fifi, motatoli ya sango na Radio Brazzaville. Nzembo yango ezalaki lokola mabongisi ya motema ya Kallé mpo na bato wana mibale.

## Bamesano ya nzembo

### Lisalisi ya liboso (1953)
Lisalisi ya liboso esalemaki na 1953 epai ya Opika. Ezalaki na ndenge ya minimaliste: ezangaki bitumba ya cuivre, gitare ya kimya etambwisamaki na Nico Kasanda (ayebani lokola Docteur Nico), mpe batu ya mbonda ezalaki Kaya Depuissant. Kallé abetaki nse-nse, na motema mpe mawa.

### Lisalisi ya Surboum African Jazz (~1961)
Lisalisi mosusu ebimaki na boumeli ya bambula 1960 na label Surboum African Jazz oyo Kallé moko atombolaki. Ezalaki ya 45 tours, mpe tango oyo, gitare solo ebimaki polele na maboko ya André Kambite, ayebani lokola “Damoiseau”.

### Bamesano mosusu mpe bambongisi
Lisalisi moko ya lolenge ya cha-cha-cha pe ezali, ekoki kosalelamaki na bambula 1960. Na 2016, Sam Mangwana apesaki motema na yango na nzembo *Félicité* na album *Lubamba*.

## Etanda ya miziki
Na ndenge ya miziki, *Parafifi* ezali kolakisa ndenge ya liboso ya rumba ya Kongó: loyembo ya polele, gitare ya ba-picking, forme ya mibale (binaire), mpe rythme ya ba-syncope. Lisalisi ya liboso elingaki polele, kasi version ya 1961 ezalaki ya kobeta, mpo na bato ya mboka na mikili.

## Maloba ya nzembo
Nzembo ebimisami na lingala. Maloba yango ezali kopesa lokumu na beauté ya Félicité mpe ndenge azalaki kokitisa bato:


*Félicité, mwana mwasi suka botembé<br>
Oy’a lelo, obebisi mokili awa*


Maloba oyo ezali kolakisa ndenge ya loyembo ya Kallé oyo epakolaka motema mpe bolingo ya poesie.

## Eyano mpe bokitani
*Parafifi* lelo ezali komonama lokola moko ya ba nzembo ya liboso ya rumba ya Kongó, elongo na *Kallé Kato*. Econtinuaka kobetama na radio, na fête ya mimesano, mpe ezalaka kati ya ba anthologies ya miziki ya Kongo-Kinshasa.

## Ntina na bonkoko
Balakisi mingi ya mayele balobaki ete *Parafifi* ezali na ntina monene na nzela ya Grand Kallé. Kolanda mokomi François Ondai Akiera, yango ezali “romantisme ya molayi ya Kallé na African Jazz”. Kotambolisa rumba ya Kongó na UNESCO lokola Patrimoine culturel immatériel de l’humanité na 2021 esalisaki kolongisa nzembo lokola *Parafifi*.

## Talá mpe
* Sam Mangwana 
* Grand Kalle

## Biyano




## Balingi komona lisusu
* Forum ya African Music – liste ya disques
* Planet Ilunga – makambo ya kala
* Yoka "Parafifi" na YouTube

## Mitúya ya mike
Lomami National Park

kongo na kati ya Afrika .Ezwami na katikati ya ebale Lomami, etandami na bitúká ya Tshopo mpe Maniema na mwa kozipa na bazamba ya bassin ya ebale Tshuapa mpe Lualaba .Parc national esakolamaki na ndenge ya ofele na 19 juillet 2016 .Ezali parc national 9 na mboka mpe ya liboso oyo esalemi banda 1992.

Parc national ya Lomami ezali na 8 879   ( 887 900 hectares) ya bazamba ya mbula ya tropicale ya nse na bisanga ya savane na sud mpe bangomba mike na wɛsti.Ezali na mitindo mingi ya banyama oyo efandaka na ekólo mobimba, na ndakisa mokomboso, mondonga, paon ya Congo, mpe lolenge moko ya banyama oyo euti komonana kala mingi te oyo babengi Lesula, bakisa mpe dryad cercopithecus oyo emonanaka mingi te, oyo eyebani na esika yango na nkombo *inoko* .Motángo monene ya bangando ya zamba ya Afrika ezali naino kobatelama na eteni ya nɔrdi ya parke yango.
Nmixx

**Nmixx** ( Hangul :  엔믹스  ; stylisé na ba casquettes nionso; eyebanaki kala na kombo ya JYPn ), ezali groupe ya ba filles ya Corée du Sud oyo esalemi na SQU4D, sous-étiquette ya JYP Entertainment. Etuluku yango ezali na bato nsambo: Lily, Hyɛ̂wɔ́n, Salyonɛ̂ǎ, Jinnǐɛ̌ (22 février 2022—9 décembre 2022), Bae, Jiwoo, mpe Kyujin. Groupe oyo ebandaki le 22 février 2022, na album na bango ya liboso ya single Ad Mare.
Wikipédia:Moyángeli/capitainAfrika4

###### 
#### Ntembe (discussion)
Mbóte, basáleli nyonso ya lingómbá ya Wikipedia na lokótá lingála. Kala mingi te, nawuti na esiká ya bokutani ya bayangeli ya Afilika na Wikimania Nairobi, mpe nasílí kotánga makambo mosusu ya ntina. Nalingi lisusu kosɛnga kozala moyangeli mpo na libela nsima ya bowumeli ya bitángo misato ya komeka. Tala mpe awa ---CapitainAfrika (discussion) 13 augústo 2025 à 13:55 (UTC) (UTC)
#### Ɛɛ (pour/for)
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ, Mosali ya wikipedia oyo azali kosala mosala mingi.  11:56, 14 August 2025 (UTC)
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 
*Ɛɛ 

#### Tɛ̂ (contre/against)
#### Kokila (s'abstenir/abstention)
Oscar Kabwit

**Oscar Kabwit** abotami na engumba Lubumbashi le 5 mai 2025, azali mobeti ndembo professionnel  na TP Mazembe . Eyekoli lisano ya ndembo na Académie ya football ya Katumbi (KFA) ya TP Mazembe .
Kurdistan

**Kurdistan** tǒ **Kurdistan Mɔnɛ́nɛ**, ezalí etúká ya jeo-kulturɛlɛ na Azía ya Límbe eye eyébani malámu tɛ́, epái wápi Ba-Kurde bazalí ebelé ya bato ya ntína mpé epái wápi bonkɔ́kɔ, nkótá, mpé ezaleli ya ekólo ya Ba-Kurde eútákí bandá kala.

## Références
Lisa (BLACKPINK)

**Lalisa Manobal** (Thaïlande : ลิลิษา มนูบาล ; abotami Pranpriya Manobal o mokɔlɔ 27 Mársi 1997), ayebani na mosala na nkombo **Lisa** (Hangul: 리사), azali rappeur, moyembi, mpe mobini ya Thaïlande. Azali mosangani ya etuluku ya bana basi ya Corée du Sud Blackpink.
Brenda Fassie

**Brenda Fassie** abotama o mokolo ya 3 sánzá ya zomi na moko mobu 1964  na Langa, na engumba Cap mpé akufi  na Johannesburg, azali moyembi  ya Afrika ya Sudi ya ekolo ya Xhosa .

## Bomoyi

### Bomwana
Brenda abotami na mobu 1964 na Langa na Cap, engumba moko na  ya Afrika ya Sudi mpe azali mwana ya libwa na libota na ye. Tata na ye akufaki ntango azalaki na mbula mibale     .

### Mosala ya musiki
Akelaki etuluku ya bayembi ebengami na kombo ya The Tiny Tots mpe abandi ko lona mimbongo na koyemba mpona ba mpaya ya quartier, mingi mingi azalaki ko sungana na mama naye oyo azali mobeti piano.

## Etatólí
2NE1

**2NE1** (na Coréen: 투애니원, ebengamaka Na Moto Nyonso) ezalí etuluku ya bana basi ya K-pop ya Corée du Sud oyo bautá na Séoul. Esalemi na YG Entertainment, groupe oyo ezali na ba membres minei: Bom, CL, Dara, na Minzy. Eyebani mpo na kobuka ba stereotypes ya groupe ya bana basi, ba expériences na bango ya miziki, mode, mpe présence na bango na scène, 2NE1 etalelami lokola moko ya ba groupes ya ba filles ya K-pop oyo elongi mpe ezali na influence mingi.
Anna Coutsoudis

**Anna Coutsoudis**, azali na mokolo 21 Sanza ya Sɛptɛmbre 1952, ezali masano na mayaka ya Afrika Sud ya sango ya lolenge ya nzoto.

## Biografi ya bomoi ya bato

### Mateya
Na 1974, Coutsoudis azwaki BSc na Université ya Natal, oyo ebimisami na 1975, na diplôme ya kati ya koyekola. Asilaki koyekola na université yango moko mpe azwaki doctorate na Département ya pédiatrie mpe santé ya bana na thèse oyo ezalaka na nkombo Études épidémiologiques et cliniques ya vitamine A na ba mwana bakonzi ya mbongo ya Afrika du Sud.

### Bolingo ya mosala
Na mobu 2001, bapesaki ye lokumu na mbano ya *La Leche League International* mpo na kolakisa litomba ya kopesa mwana mabele, mpe na mobu 2004, *Nutrition Society of South Africa* andimaki mosala na ye monene na bolukiluki ya biloko ya kolia.

Na mobu 2007, baponaki ye lokola membre ya Université ya KwaZulu-Natal.

Na mobu 2008, tango ya masolo ya Société Internationale ya Sida na Mexique, Coutsoudis alakisaki mokanda ya makasi mpo na kolimbolaka bolamu ya kopesa mabele epai ya bana mike oyo bakangami na VIH.

Na mobu oyo elandaki, bapesaki mokanda moko na *The Lancet*, na mosala ya elongo na moninga na ye Hoosen Coovadia, oyo asɛngaki guvernema ya Afrique ya Sud ete ebakisa kopesa ofele miliki ya machine epai ya bamama oyo bakangami na VIH. Mokanda yango epesaki nkanda monene epai ya ba militant ya bitumba na VIH. Na kobakisa, Coutsoudis abwakaki motema na ndenge ya kotombola miliki ya machine mpo na bana mike na Afrique ya Sud, mpo ezali kokende na ndenge mosusu na mayebisi ya *Organisation Mondiale ya Santé*.

Na sanza ya sɛptɛmbre 2016, Coutsoudis azalaki na bokutani ya 60 ya *Agence Internationale ya Énergie Atomique* na Vienne, epai wapi azalaki moko na ba oratè ya monene na likita moko oyo bato ebele balandaki, na likambo ya ‘Makambo ya nukleaire mpo na kotala ndenge ya kopesa mwana mabele.

Coutsoudis azali membre ya bitululu ndenge na ndenge ya *Organisation Mondiale ya Santé*, kati na yango ezali Komite oyo etambwisaka mosala ya Sante ya bana mpe ya bilenge, mpe ba groupe ya kosala mibeko na likambo ya kopesa vitamine A, VIH mpe bilei ya bana mike. Ye nde mokomi ya bapubli kas scientifique koleka 100 oyo baninga ya mayele bakanisaki mpe bapesaki ndingisa.

## Mbano mpe lokumu
Na mobu 2009, Anna Coutsoudis azwi medal ya mbongwana *Science for Society* uta na *Académie ya Sciences ya Afrique ya Sud*.

### Biloba mpe bakoki
Kewpie (drag queen)

**Kewpie**, kombo na ye ya solo **Eugene Fritz** (1942–2012), azalaki drag queen mpe mosuki ya basi na mboka Afrique ya Sud.

## Bomoyi
**Kewpie** Kombo na ye ya solo ezali Eugene Fritz,  abotamaki na District Six na mobu 1942. Abotamaki na libota ya bana motoba, kasi kaka ye, ndeko na ye ya mobali Trevor mpe ndeko na ye ya mwasi Ursula nde bakokaki kokoma na mbula ya kokola. Na mbula 14, abandaki koyekola balɛ na Université ya Cap.

Tata na ye asalisaki ye azwa mosala ya kosala suki mpe asombelaki ye salɔn moko , oyo ekómaki esika ya bokutani ya bato ya queer mpe epai wapi bazalaki kosala masano ya drag, to ‘konseɛ Moffie’.

Na mobu 1968, tango batombolaki bato makasi bátika esika oyo azalaki kovanda, Kewpie aboyaki kokende mpe akendeki kovanda epai ya baninga na ye. Na nsima, afungolaki *Salon Kewpie* na Kensington.

Na suka, Kewpie avandaki epai ya ndeko na ye ya mwasi Ursula mpe akumaki na maladi ya kansɛ ya mongongo, epai wapi bamonaki kolongola trachée na ye.

Na mobu 1999, Kewpie atindaki mbala ya liboso ba foto na ye oyo ezalaki na makambo nyonso mpe na bilembo epai ya GALA.

Kewpie akufaki na Kensington na 2012 .

## Maloba ya lokumu
Eloko ya motuya Kewpie atikaki, ezali koleka na ndenge ya koleksio ya foto soki 700, oyo ezali komonisa bomoyi ya bato ya basangani na mibali to basi na tango ya apartheid na Afrique ya Sud, mpe ezali kobombama na *Gay and Lesbian Memory in Action (GALA).*

Na mobu 2018, exhibition ya ba foto elongo na lisolo ya bomoyi na ye ebongolami na *District Six Museum*.

## Biloba mpe bakoki
Sing for You

**Sing for You** ezali lisano ya minei oyo ebakisami na etuluku ya bana mibali ya Corée du Sud–Chine Exo. Ebimisamaki na SM Entertainment na version ya Corée mpe ya Chinois na mokolo ya 10 décembre 2015.
Engrácia Cabenha, oyo azali na mbula 19

**Engrácia Francisco Adão Bravo Cabenha**, Abotamaki na Sanza ya Zomi na Moko 1948, azali mokonzi ya milisi ya Angola mpe molingi ya kokunda koloni. Ye ezali mwasi moko pamba ya grupu ya bandeko ya nasionale oyo batambolaka bókólo ya ba prison koloniale ya Luanda, na 4 sanza ya mibale 1961, kopesa mbotama na nganga ya bokonzi ya Angola.

## Mokambo ya bomoi
Engrácia Francisco Cabenha, oyo azwaki nkombo ya lisɛki "Mokonzi-mwasi ya 4 Febwali" mpe "Mokonzi-mwasi ya bonsomi", Azalaki na mbula 12 ntango abetaki na makambo ya 4 février 1961 oyo esalisaki na kokɔta na boloko ya bakoloni na Luanda.

Mpo na kosala yango, basalaki ye baekzamɛ mpo na komonisa ete azali bongondo liboso bakota ye na boloko mikolo 90 na ndako moko, epai basengaki ye akila bilei mpe amibongisa na elimo

Na 4 sanza ya mibale 1961, azalaki mwasi kaka ye moko kati na basoda 3 123 oyo bakotaki na boloko ya Luanda, na Emissora Rádio Nacional ya Angola mpe na ndako ya Correios ya Angola. Likambo wana nde ebandisaki etumba ya minduki mpo na bonsomi ya Angola.

Na nsima, Engrácia abimisaki na Destacamento ya basi ya Bato ya Tika ya kobongisa ya Angola mpo na lolenge ya kosala na mabele ya Angola.

Cabenha azali na rangoo ya Lieutenant général mpe azali na lisalisi ya Makumi ya bingumba ya Angola.

## Talá mpe

* Nguya ya bokeseni ya Angola

## Banote mpe ba références
Chantal Chambu Mwavita

**Chantal Chambu Mwavita**, abotami le 27 novembre 1969 na Kalehe (province ya Sud-Kivu, République démocratique du Congo), azali avocat mpe politicien. Azalaki ministre ya Droits de l’homme ya République démocratique du Congo kobanda sanza ya mitano 2024 kino sanza ya mwambe 2025.
## Biographie
Chantal Chambu Mwavita, mwana mwasi ya Chambu Emmanuel na Nzigire Igega, abotami na esanga ya Iko, na territoire ya Kalehe.
Abandaki mosala na ye ya kelasi na diplôme ya droit na université ya Kinshasa na République démocratique du Congo.

Akobaki boyekoli na ye na Université catholique ya Louvain-la-Neuve na Belgique, esika wapi azuaki diplôme spécialisé na droit ya droits de l’homme. Na sima master ya Europe na médiation, gestion mpe résolution ya conflit na université Kört Bosch na Sion, Suisse.
Na mokolo ya 4 mai 2023, abungisaki bato ya libota na ye na mpela mpe kokita ya mabele oyo ezwaki bamboka ya Bushushu mpe Nyamukubu na District ya Kalehe, mpe ebomaki bato koleka 400.
## Parcours politique
Mobundi ya makoki ya bomoto mpe moto na politiki ya Congo, akoti na politiki na kokota na Mouvement démocratique national pour la progrès (sigle MONADEP), oyo akomaki président.

Avocat na formation, azali fondateur ya université ya kimia mpo na développement (UPD asbl), organisation oyo esalaka mpo na kosunga ba prisonniers mpe batu oyo bazali vulnérables. Asali pe ba centres ya formation pona bopesi makoki na basi pe ba services ya micro-crédit pona kosunga ba initiatives économiques ya basi. Azali mpe kosamba liboso ya Cour d’appel ya Goma.
### Ministre
Na mokolo ya 29 mai 2024, aponamaki Ministre ya Makoki ya Bomoto na Gouvernement ya Suminwa oyo ekambamaki na Judith Suminwa Tuluka. Nomination oyo ezali ko représenter point de retour na carrière politique na ye.

Na 2023, Chantal Chambu Mwavita aponamaki mpo na ebonga ya Député national mpe Sénateur na maponami ya 2023. Atako alongaki maponami maye te, bosangani na ye lokola candidat ezalaki litatoli ya bomipesi na ye mpe lisusu etombolaki bososoli ya bato na makambo matali bosembo ya bato, bokokani ya mibali na basi mpe bobateli makoki ya bomoto na RDC. Apesaki mpe nzela na boponami lisusu ya président Félix Tshisekedi.
## Voir aussi

* Judith Suminwa
* Ève Bazaiba
* Thérèse Kayikwamba Wagner

## Notes et références
Seventeen

**Seventeen** (stylisé na ba casquettes nionso to lokola **SVT**) ezali groupe ya bana mibali ya Corée du Sud oyo esalemi na Pledis Entertainment. Lisanga yango ezali na bato zomi na misato: S.Kɔps, Jɔnghyunɛ, Joshua, Jɛn, Hɔshɛ, Wonwoo, Ɔɛ́zi, Dɛ̂kɛ̂, Mingyu, Dɛ̌ǐ8, Seungkwan, Vernon, mpe Dino. Seventeen ezui audience ebele wuta début na bango mpe ekoli na groupe ya K-pop oyo eyebani na mokili mobimba na miziki mpe ba performances distinctives.
Teddy Muba Lwamba

**Teddy Muba Lwamba** to Lwamba Moba azali ingénieur électromécanique mpe politicien ya République Démocratique du Congo (RDC). Spécialisé na secteur énergétique, asali ministre ya ressources eau et électrique na RDC kobanda juin 2024 tee na août 2025. Yambo ya nomination oyo, azalaki na ba postes ya gestion na Société nationale ya électricité (SNEL SA) kobanda 2022 tee na 2024.

## Formation et parcours académique
Teddy Muba Lwamba azali na diplôme ya Ingénierie Électromécanique na Faculté Polytechnique ya Université ya Lubumbashi (UNILU). Azali mpe na diplôme ya Master na Ingénierie Électrique na Université américaine Girne na Chypre mpe PhD na Ingénierie électrique na Université ya Silenus ya Sciences et Littérature.

## Parcours professionnel
Teddy Lwamba azwamaki, na nzela ya examen ya concurrence, lokola Directeur général adjoint ya Société nationale ya électricité na octobre 2022.

## Ministre des Ressources hydrauliques et de l'Électricité

## Liens externes
* https://actualite.cd/2024/05/29/gouvernement-judith-suminwa-voici-la-liste-complete
* https://www.deskeco.com/2024/07/22/rdc-teddy-lwamba-veut-installer-des-analyseurs-de-charges-sur-les-reseaux-afin-daugmenter-la |site=Deskeco 
* https://environews-rdc.net/2025/02/11/energie-loi-sur-lelectricite-acerd-et-mwangaza-jugent-precipitee-lordonnance-loi-n25-025-du-05-fevrier-2025/ 
* https://www.radiookapi.net/2025/08/08/actualite/politique/gouvernement-suminwa-ii-muzito-anzuluni-eliezer-ntambwe-grace-kutinho

## Notes et références
Crispin Mbadu Phanzu

**Crispin Mbadu Phanzu** azali politicien ya Congo-Kinshasa, membre ya ba gouvernements ya Lukonde I lokola Vice-ministre ya Planification mpe II lokola Vice-ministre ya Affaires étrangères. Aponamaki Ministre ya Planification urbaine mpe ya Logement na printemps 2024 na Gouvernement Suminwa.

## Biographie
Mbadu Phanzu Crispin abotami na Kizu na territoire ya Tshela na Kongo Central, République démocratique du Congo. Azali député national oyo aponami mpo na etuka ya Kongo Central mpe vice-ministre wuto mokolo ya 12 avril 2021, ministre ya sika ya Planification urbaine mpe ya ndako uta mokolo ya 29 mai 2024.

## Notes et références
Carlo Biotti

**Carlo Biotti** (Milano, 1901 – Milano, 1977) azalaki mopanzi-mpate ya Italia, ayebamaki lokola elembo ya mokili mobimba ya kokoka ya ba-tribinal. Makambo na ye ya misala ya bosembo, ekangamaki na likambo ya kufa ya anarkiste Giuseppe Pinelli sima ya strage de Piazza Fontana, emonamaka lokola ntango ya ntina mingi na lisolo ya bosembo na Italia.

## Bomoyi
Biotti abotamaki na 1901 mpe akotaki na mosala ya mopanzi-mpate. Ayebamaki mpo na makasi na ye ya bosembo mpe kotia motema na boyangeli ya mibeko, na tango oyo Italia ya nsima ya bitumba ezalaki na mikakatano minene ya politiki mpe ya bato.

## Likambo Pinelli–Calabresi
Na 1971, apesamaki mosala mpo na kosambisa mokonzi ya polisi Luigi Calabresi mpo na mabe ya koboma na boloko Giuseppe Pinelli, oyo akweyaki wuta na fenetre ya Questura di Milano na sanza ya Desembre 1969.  
Biotti abondelaki makasi makambo ya boyangeli na bosembo ya mopanzi-mpate, aboyaki makambo nyonso ya kobeta ye masasi ya politiki to ya bimedia. Kasi, alongolamaki na mosala na ye na kati ya ntango ya mikakatano minene ya ba-institusion.

Na 1977, Corte di Cassazione andimisaki bosolo ya makambo na ye, mpe azongisamaki na lokumu mobimba. Yango esalaki ete bamona ye lokola mopanzi-mpate ya makasi mpe ya kokoka.

## Ebandeli ya bomoi ya ekelamu
Bomoi ya Biotti lelo ezali elembo ya ndenge mopanzi-mpate asengeli koboya mikakatano nyonso ya libanda. Lisolo na ye esalemaki likambo ya ba-étude, makomi mpe filimi, na kati na yango ezalaki *[[Romanzo di una strage]]* (2012).

## Ntina ya mokili mobimba
Nkombo ya Carlo Biotti esalaka mbala mingi bapesa ye na ekokanisi na bato ya lokumu lokola Giovanni Falcone, Paolo Borsellino mpe Aldo Moro, lokola elembo ya mokili mobimba ya kokoka mpe boyangeli ya mopanzi-mpate liboso ya bokonzi ya politiki. Makambo na ye eleki kaka Italia mpe ekotaka na masolo ya mokili mobimba ya etat de droit.

## Buku
* Paolo Cucchiarelli, *Il segreto di Piazza Fontana*, Milano, Ponte alle Grazie, 2009.  
* Camilla Cederna, *Pinelli. Una finestra sulla strage*, Milano, Feltrinelli, 1971.  
* Aldo Giannuli, *Bombe a inchiostro. L’Italia della strategia della tensione*, Milano, Rizzoli, 2008.  

## Ba-link ya libanda
* Treccani – Carlo Biotti  
* Rai Storia – Carlo Biotti  
* ''Romanzo di una strage'' na MyMovies
Elysée Bokumuamua Maposo

**Elysée Bokumuamua Maposo** azali politicien ya République Démocratique du Congo mpe Ministre adjoint ya Budget na gouvernement ya Lukonde I, aponamaki lisusu na poste oyo na gouvernement ya Lukonde II.
## Biographie

Uta le 12 avril 2021, Elysée Bokumuamua azali ministre adjoint ya Budget na gouvernement ya Lukonde I na présidence ya Félix Tshisekedi.

## Notes et références