open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La Zaïroise

**La Zaïroise** (*Ya Zaïre* o lingála) ezalaká loyémbo-lokúmu la Zaïre o lokótá la lifalansé. Ezalakí loyémbo-lokúmu bandá o mobú mwa 1972 téé o mobú mwa 1997. Ekomámáká na Joseph Lutumba (texte) mpé eyémbámákí na Simon-Pierre Boka Di Mpasi Londi (mizíki).

## Loyémbo
### lifalansé
Zaïrois dans la paix retrouvée,
Peuple uni, nous sommes Zaïrois
En avant fier et plein de dignité
Peuple grand, peuple libre à jamais
Tricolore, enflamme nous du feu sacré
Pour bâtir notre pays toujours plus beau
Autour d'un fleuve Majesté 
Autour d'un fleuve Majesté 
Tricolore au vent, ravive l'idéal
Qui nous relie aux aïeux, à nos enfants
Paix, justice et travail, 
Paix, justice et travail. 

### lingála
Bǎna mbóka Zaïre na kímyá tozalí (*retrouvee)
Na lisangá lya bǎna mbóka, tozali bǎna mbóka Zaïre
Na libóso, lolέndɔ mpé totónda na limεmya *(dignite)
Bingambé bato, bato ba nsɔ́mi ya libélá
Mikóbo mísáto, pelisa bísó na mɔ̂tɔ mwa lotómo (*sacre)
Mpɔ̂ totónga ekólo na bísó kitɔ́kɔ ntángo ínsɔ
Na nzínganzínga ya ebalé monɛnɛ
Na nzínganzínga ya ebalé monɛnɛ
Mikóbo mísáto  na mopɛpɛ,  lamusa iye isengeli izala
Iye isangisi bísó na bankɔ́kɔ mpé na bǎna ba bísó
Bobóto, Bosémbo mpé Mosálá
Bobóto, Bosémbo mpé Mosálá

***kozanga elikya na libongoli, ekoki kobongwana na liloba oyo ebongi.

## Tálá mpé
* Debout Congolais

### O libándá lya Wikipedia
* http://users.skynet.be/bk290741/zaire.mid, Adjina & Joujou Walu.
Kosolola bosembo

"KOSOLOLA BOSEMBO" (communication bienveillante)

**Kosólola bosémbo** ezalí loléngé ya koloba na moninga mua yo na kimia na ndéngé ete boyokani mpé kososolama ékoba kati na bino. Yango ekosala ete moko na moko asosola eloko moninga alobi. Kosósola malamu to kokokisa mposa elobi moninga. Kosólola bosémbo ezalí bongo loléngé bato bakoki kosólola na ndéngé ete mindondo, bitumba mpé kosuana ezalá soko moké te (ezalá tata na muana, tata na mama, moninga na moninga, molakini na muana kelasi, mokonzi na mosali, bakonzi bango na bango).

Lolo oyo, *kosólola bosémbo* ekomí lisanga monene na mokili mobimba esangisi bato banso basili koyékola yango mpe basepeli kosalela motindo yango ya kosolola. *Kosólola bosémbo* ezalí eloko ya motuya esengeli bato mingi bayeba mpé bayékola yango. Mpo ete ezalí kolakisa biso ndenge tokoki kovanda bísó na bísó na ndenge ya kimia, esengo, boboto, boyokani, bosémbo mpe bondeko.

## Tála mpé
### Búku
*  Marshall Rosenberg, *Dénouer les conflits par la Communication NonViolente*, Ed. Jouvence, 2006. ISBN 2-88353-496-9
*  Thomas d'Ansembourg, *Cessez d'être gentil, soyez vrai ! : Être avec les autres en restant soi-même*, Les Ed. de l'Homme, 2001. ISBN 2-7619-1596-8
*  Wayland Myers, *Pratique de la communication non-violente : Etablir de nouvelles relations*, Ed. Jouvence, 1999. ISBN 2-88353-184-6
*  Marshall Rosenberg, *Les mots sont des fenêtres (ou bien ce sont des murs) : Introduction à la communication non-violente*, Ed. La Découverte, 2005. ISBN 2-70714-438-2
Libota Vincentienne

**Libota Vincentienne** ezalí na lisalisi lya Sango Robert P. Maloney, oyo azali Supérieur Général wa ba Lazariste, mangomba maye mabandemaki na Mosantu Vincent (AIC, Filles de la charité, Lazariste) na maye mazali kolanda mateya ma ye (Société de Saint Vincent de Paul mpe mangomba masusu ndenge na ndenge ma bamibonza) bazali kokutana mpo bayebana malamu, basolola mpo etali misala mya bango mpe baluka ndenge nini bakoki komipesa maboko mpo ya mioko misala lisanga.

## Association Internationale des Charités
Association Internationale des Charités ezalí o mokili mobimba mpé ezalí kosangisa mangomba ma bikolo 45, ezali na bato motango 250 000 bamipesi mpo ya kosalisa mabota 3 000 000. Soki totiyi mosala bakosala na maboko ma bango moko na motango mwa mosolo, mokokani mbele na 7 400 000 000 Falánga ya Bɛ́ljika; yango ezalí lokola ngonga 14 800 000 ya mosala na mbula yoko.

## Compagnie des Filles de la Charité
* Tála: Compagnie des Filles de la Charité

## Société Santu-Vincent-wa-Paul
* Tála: Société Santu-Vincent-wa-Paul

## Soeurs de Saint-Vincent de Paul, "Servantes des pauvres" de Gijzegem
Lingomba liye libandisami o mwa 21 yanwali 1818, o mboka Gijzegem na Mme Lecandèle, Baronne wa Gijzegem. Nkombo ya kobotama ya ye nde Elisabeth de Robiano.

Mibeko mya yambo mya lingomba lina mindimamaki na Mgr de Brognie, o mwa 13 mai 1819. Mibeko mina milandi pene mpenza miye Mosantu Vincent apesaka na ba-Filles de la Charité.

## Soeurs de la Charité de Roeselare
* Tála: Soeurs de la Charité de Roeselare ya Roeselare (Bɛ́ljika)

## Jeunes Volontaires Vincentiens
Mpo ya bilenge ya mbula 18 tee 25, baye bakolakisa polele 'te bazali bakristu to mpe baye bazali koluka kokola na nzela ya bokristu, "Libota Vincentienne" ezali o Bɛ́ljika, ezali kopesa bango libaku lya kobonzela mbula yoko ya bomoi bwa bango o mosala mpo ya batu baye bazali na mikakatano.
* Ezali mosala mokosalema mpo ya babola mpe elongo na bango, o kati ya misala miye miyebani, lokola : koyamba bato, kosalisa bakoni, kopesa bilamba mpe biloko ya koliya, kosalisa bayei lipaya, kosalisa bana bake, kosalisa na ba paroisse ya babola...
* Ezali mpe libaku lya bozali esika yoko na bilenge bisusu, mpo ya kosalisana mpe koyekola lisanga, o bokambemi bwa équipe yoko eke, na ntina ya bomanyoli makambo ma bomoto, ma Biblia mpe ma Mosantu Vincent wa Paul. Manso makosalema na lolenge mpe etaleli ya makambo eye mosantu Vincent atikela biso.
Mosala mona mokosalema na elikya 'te elenge yoko yoko akomona polele eloko nini asala na bomoi bwa ye...
Compagnie des Filles de la Charité

**Compagnie des Filles de la Charité** ezalí lingomba libandisami na Santu Vincent wa Paul mpe Santu Louise de Marillac.

Na lisalisi lya Elimo Santu, Vincent wa Paul (nganga-Nzambe o mboka France (1581-1660) amoni bobola mbwa nzoto mpe bwa molimo ya ekolo ya ye mpe amipesi mobimba na lisalisi lya nzoto mpe na bosangeli Nsango Elamu na babola. Azalaki kobenga bango "Bakonzi ba biso mpe Bankumu ba biso".Mpo ya kosalisa bango abandisi "Confréries de la Charité" (1617) mpé Congrégation de la Mission to Lazaristes (1625). Na nsima akutani ye na Louise de Marillac (1591-1660). Louise asalisi Vincent o lisalisi babola.

Marguerite Naseau (1594-1633), elenge mwasi ya bilanga, asengi 'te akota o Confréries de la Charité mpo ya kosalisa o misala mike. Amikomisi na bolingo bwa solo mosaleli wa babola. Ndakisa ya ye ebendi bilenge bisusu. Bongo o mobu 1633, lingomba lya ba Filles de la Charité libandi.

Ut'o mobu 1630, Vincent wa Paul asengi na Louise de Marillac 'te alanda mpe alendisa ba Soeurs bazalaki kosala o kati ya Confréries de la Charité.

Vincent wa Paul akolisi bongo Eklezya na charisme ya sika: kosalela Kristu o kati ya babola. Ntina wana ba Filles de la Charité bakokokisa bilako bya batisimu ya bango na bokeli bilako bya bopeto,bobola na botosi.

Vincent wa Paul alingaki te 'te ba Filles de la Charité bazala "ba Religieuse" ntina 'te bakoka kozala o kati ya babola mpo ya kosalela bango. Bongo Eklezya andimi lingomba lya bango lokola "Société de vie apostolique". Vincent de Paul na Louise de Marillac balingaki 'te ba Soeurs bafanda o kati ya communauté mpo 'te basalisana o charisme ya bango ya kosalela babola mpe o bomoi bwa losambo. Vincent de Paul alingaki 'te liziba lya charisme ya bango lizala o kati ya ndako te kasi o libanda. Santu Vincent alobi : "Ndako ya bango, ndako ya batu ba mpasi, ndako ya babola..."

Compagnie des Filles de la Charité epalanganyi o mokiri mobimba.
Société Santu-Vincent-wa-Paul

**Société Santu-Vincent-wa-Paul** ebandisamaki na Frédéric Ozanam. Conférence ya yambo ebotamaki o mwa 23 aprili 1833.

O mobu 1933, ntango lisanga likokisaki mibu 100, lizalaki na ba conférence 12.000, mpe motango mwa bato mozalaki 200.000. Na 1983, tango likokisi mibu 150, motango mwa bato mokomaki 750. 000, mpe ba conférence ezalaki 35. 500 ekabwani na bikolo 107.

O mobu 1995, motango mwa bato mokomaki 875.000, bakabwanaki na ba équipe 46.000 ipalangani o bikolo 130. Eteni (groupe) yoko yoko ekosangisa basi na babali, bilenge basi na bilenge mibali; bazali kosala mosala o kati ya ba paroisse ya bingumba to ya mboka ike, ya ba quartier, ya biteyelo mpe o bisika bya misala ndenge na ndenge.

O mwa 22 août 1998, Pápa wa Roma alubolaki Frédéric Ozanam mo-esengo na Notre-Dame de Pari.

## Misala
Société Santu-Vincent-wa-Paul ekosala misala mya bosalisani mpe mwa boluki bolamu bwa batu o mokili mobimba. Ezali koluka kotiya bondeko kati ya batu mpe kokotisa bosembo o mikili minso, na ntina ya kozongisa bonsomi bwa babola, kopesa bango elikya mpe esengo ya kobika o mokili.

## Tála mpé
* Vincent wa Paul
* Libota Vincentienne
Soeurs de la Charité de Roeselare

Lingomba lya ba **Soeurs de la Charité de Roulers**, lingomba diocésaine, libandemi o 1819 na Bénédictus Bracke, nganga-Nzambe wa paroisse Saint Michel ya Roulers.

Ntina ye na Kristu, bomoi boko, mpasi ya babola ibeti ye o bozindo bwa motema. Mpo ya ye, kolinga Nzambe ekomilakisa na kolinga batu. Akufi o 2 marsi 1820, sanza 10 mpamba nsima ya bobandisi lingomba.

Ebandela ya lingomba.

O mokolo mwa yambo ya sanza ya mitano 1819, Bénédictus Bracke apesi Martha de Jonckeere etinda ya kasalela, kosolola mpe kosalisa batu ba maladi na babola butu moi tee... na liwa lya bango

Ye moko azalaki kosala bongo. Mpe alingi baye balingi kolanda ye, basala se boye.

Apesi biso nkombo ya "Soeurs de la Charité" na bolandi mateya ma Santu Vincent wa Paul. Aponi Martha de Jonckeere bo Mamelo Mokonzi, Martha azalaki mwasi ya mibu 58.

O 24 aprili 1834, bamamelo mwambi ba yambo balakelaki bilako. Monseigneur Boussen, episkopo ya diocèse a.i.ya Bruges, andimaki "Mibeko" mya lingomba.

## Tála mpé
* Libota Vincentienne
Mfúmbwa

**Mfúmbwa** tǒ **fúmbwa** tǒ **Nkoko** (*Gnetum africanum*) Nkásá ya makási mpé ya mái ma mpɔndú. Mwete mwa yango mobótaka o esóbé. Mpó na koeliya, bakosangisa nkásá íná mpé bakokáta yango ikɛ́ ikɛ́ mpenzá na mbɛlí. Elámbamaka na mwǎmba Ngúba mpé ntángo esúsu na mosáká.
Falánga ya Bɛ́ljika

**Falánga ya Bɛ́ljika** (lifalansé: *Franc Belge*, lifalamé: *Belgische Frank*, lialemani: *Belgischer Franken*) ezalakí mbóngo ya Ekolo ya Bonsomi ya Bɛ́ljika mpé Luksamburg bandá 1832 téé o 1998. Falánga ya Bɛ́ljika mókó ezalí 100 centimes.

## Tála mpé
### Nkásá o libándá
*
Barack Obama

**Barack Hussein ** [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] abótámí o mokɔlɔ mwa 4 sánzá ya 8 o mobú mwa 1961, mwǎna ya Barack Obama (1936-1982, ya Kenya) mpé ya Stanley Ann Dunham (1942 - 1995, ya Lisangá lya Amelíka). Azalí, bandá mobú mwa 2009, mokambi-ekólo wa 44 o Lisangá lya Amelíka mpé moíndo wa yambo óyo afándi na kíti ya bokonzi na Lisangá lya Amelíka.
Alubɛ́ (etímá)

**Etímá Alubɛ́** ezalí etímá enɛ́nɛ ya Afríka o kati ya bisé Kongó-Kinsásá ná Uganda. Babengákí yangó mpé **etíma Mobutu** o ntángo ya Zaire.
Yahoo

**Yahoo** tǒ **Yahoo!** (*yahú*) ezalí motɛ́lɛ mwa boluki na ɛntɛrnɛ́tɛ mpé sítɛ wɛ́bɛ na engbóngóló y'ímɛ́lɛ. Ezalí embémbí. Ezalí na lingála tɛ̂.

## Tála mpé
* ímɛ́lɛ

### Nkásá o libándá
*  http://fr.yahoo.com
James Mongema

**James Mongema**  azalí congolais, papa mpé maman bazalí bana ya mbóka na fandi na Swisi.
Azalí mo yembí, banzembo nayé azalí pona ko kumisa nkóló na biso mokokisi ya bilaka.
Album ya sika ya James Mongema eko bima kalamingite titre na yango *Bouquet de Fleurs*.
Bokoki komona nayé na site ɛntɛrnɛ́tɛ.

## Tála mpé
* Site ɛntɛrnɛ́tɛ ya James Mongema
Yóka ali ali antei

**Yóka ali ali antei** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ. Eezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ ya nkwankolo ya falansia ya bonkámá ya 16.

## Loyémbo
Yóka ali ali antei ya butú ya zelu bayeli bísó.
Sángo ugo yó mobi kisi.
Gloria in exelsis deo.
Gloria in exelsis deo.

## Media

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ (lístɛ)

Tálá ekakoli nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ.

__NOTOC__ 

## B
* Bamoboti mobíkisi
* Bino bakengeli mpata ɛɛ
* Butú bwa lelo
* Butú pi!

## E
* Emanuele Mwǎna wa Nzámbé

## K
* Kabu ya Nzambi

## M
* Mokónzi wa bakónzi

## Mb
* Mbótama ɛɛ, mbótama ɛɛ, toyembani alleluia
* Mbótama ya Yézu

## Mf
* Mfumu Butukidi
* Mfumu me butuka kuna Beteleme

## N
* Noël, noël, ɛɛ
* Noël Gloria
* Noel, Mwǎna abótámí
* Noël, noël, noël, noël, ɛɛ

## Ns
* Nsái o Betheleme

## S
* Sepela Noel gloria

## T
* Táláká Mwǐnda
* Tomílɛ́ngɛlɛ malámu
* Topimbwa na nsái
* Toyémba Noel
* Toyémba Nowele
* Toyémba Nowele

## Y
* Yóka ali ali antei

## Tálá mpé
* Les Chants pour les Temps d’Avent (LOYA) et de Noël (MBOTAMA)
Noël, noël, noël, noël, ɛɛ

**Noël, noël, noël, noël, ɛɛ** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ.

## Loyémbo
Noël, Noël, Noël, Noël, e e Noël, Noël (e Noël)

Noël – Noël – Noël , e e Noël, Noël

1. Yezu abotami e, abotami e e

Ye nde Mesiya tozelaki ayei, ayei e e (e Noël)

2. Ye nde ba profeta balobaki akoya, Noël ayei,

Ayei kosilisa mpasi ya mokili Noël (e Noël)

3. Nzambe atindeli biso Mobikisi,

Noël totondo ye mpo ya likolo, liye Noël e Noël (e Noël)

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Noël Gloria

**Noël Gloria** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ. Maloba mpé miziki bazalí ya Edgar Vayemba.

## Loyémbo
Noële Gloria (2x) 
Tosepela bánsɔ toyémba e (2x) 
Mokónzi wa nsé - Emmanuel e 
Abótámí e - O Beteleme 
Hum - Ntómá wa boboto (2x) 

1. Emmanuel; Nzámbé o káti ya bísó. 
Huum o káti ya bísó (2x) 
2. Bakónzi básáto bayéi komotála 
Huum bayéi komótála (2x) 
3. Bakútí mpé Mwǎna o mbéto ya matíti 
Huum mbéto ya matíti (2x) 
4. Bapesi mabónzá bakúmisi Mwǎna 
Huum bakúmisi Mwǎna (2x) 
5. Banzelú bayémbi bakúmisi Mwǎna 
Huum bakúmisi Mwǎna (2x) 
6. Nkembo na yɔ̌ Nzámbé o nsé mpé bobóto 
Huum o nsé mpé bobóto (2x) 
7. E Mamá Maria boyambí bonɛ́nɛ 
Huum boyambí bonɛ́nɛ (2x) 

## Tálá mpé
* Míziki: https://banangayime.jimdofree.com
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Noël, noël, ɛɛ

**Noël, noël, ɛɛ** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ.

## Loyémbo

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Klaus Ebner

**Klaus ** azalí mokomi wa lisolo na lialémani mpé likatalá. Abótámi o mokɔlɔ 8 ogusiti ya 1964 o Viɛnɛ. Afándí o Otrish.

## Mikandá
### Babúku
*  Vermells. Urús: SetzeVents Editorial, 2009. ISBN 978-84-92555-10-9
*  Hominide.  Viɛnɛ: FZA Verlag, 2008. ISBN 978-3-9502299-7-4
*  Auf der Kippe. Gosau: Arovell Verlag, 2008. ISBN 978-3-902547-67-5
*  Lose. Neckenmarkt: Edition Nove, 2007. ISBN 978-3-85251-197-9

## Tála mpé
*  Maison ya mikanda Viɛnɛ: Biographie
*  Site officiel de l'auteur
Etumba ya Kívu

**Etumba ya Kivu** ezalí etumba ya Kivu ya Kongó Demokratiki. Ebandí 2003 na nsima Etumba ya Kongó ya míbalé. Mibundi bazalí mibundi CNDP, mai-mai, mibundi FDLR, mibundi ya letá, MONUC mpé ntángo mosúsu mibundi ya Angola. Mibundi ya letá bapillí bambóka. 

## Tála mpé
* Etumba ya Kongó ya libosó (1996-1997)
* Etumba ya Kongó ya míbalé (1998-2003)

## Nkomá
Mfumu me butuka kuna Beteleme

**Mfumu me butuka kuna Beteleme** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ.

## Loyémbo
Mfumu me butuka kúná Beteleme (2x) 
Kúná Beteleme, kúná Beteleme.  
1. Banzio na zulu, bǒ ke yimba: 
nkembo na Nzambi, ngemba na ntoto 
ngemba na ntoto, ngemba na ntoto 
2. Nsangu ya mbote yɔ̌ nde mwangana 
kúná bangungudi, bo me zabisa yɔ̌. 
3. Bantu ya Yuda vanda na kiese 
bika kutita, benowidikila. 
4. Ngulusi beno mene butuka 
kúná Beteleme banzio kuyimba. 
5. Banzio ti bantu, bo mene kwenda 
kutala mwǎna ya mene butuka.

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Kabu ya Nzambi

**Kabu ya Nzambi** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ.

## Loyémbo
Kabu ya Nzambi me sila na ntoto na mbéto: 
Nkunga ya diswekamu ya kiese ya ke songa lutondo ya Nzambi na ntwala na mbéto bantu na yandi. 
Ngolo na mbéto ba Kristu me Monika na kuyimbila mfumu na mbéto. 
kitoko mpi profond. 
Nzambi kele Lutondo

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Butú pi!

**Butú pi!** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ. Ekomámákí na Sango Josef Mohr (lialémani o 1816) mpé eyémbámákí na Franz Xaver Gruber (mizíki o 1818).

## Loyémbo

1. Butú pi! kámwáni! 
Báns'o nsé, yokani. 
Bánzelú bakokít' áw'o nsé; 
mpé bayeí kobosangela 'te: 
«Mwǎna Yézu ayeí, 
Mwǎna Yézu ayeí.» 

2.  Butú pi! kámwáni! 
Nzámbe mei, yebani! 
Nkembw' aye ekosúkaka tɛ́  
mpé apusí kolinga ba nsé. 
Mwǎna Yézu ayeí; 
Mwǎna Yézu ayeí. 

3. Butú pi! kámwáni! 
Maria, táláni! 
Akokúmisa mwǎna wa yé, 
amoyebi mobíkisi mei 
Yézu, Nzámbe wa yé, 
Yézu, Nzámbe wa yé. 

4. Butú pi! kámwáni! 
Zábolo, kim'esi! 
Ngondo abótí Mokónzi wa yɔ̌, 
Ngondo abótí mokongo wa yɔ̌. 
Yézu Nzámbe ayeí, 
Yézu Nzámbe ayeí. 

5. Butú pi! kámwáni! 
Mwǎn'óyo, memyani; 
akotánda mabɔ́kɔ ma yé 
yamba lɛlɔ́ bolingo bwa yé 
Yé mobíkisi ayeí, 
Yé mobíkisi ayeí. 

## Mizíki
* 

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Bamoboti mobikisi

**Bamoboti mobikisi** ezalí nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ.

## Loyémbo
Bamobóti mobíkisi, bamoyembelak'o likolo,
bamobóti mobíkisi, bamokumisa mpé o nsé.

## Tálá mpé
* Nɔ́ɛlɛ
* Nzémbo ya Nɔ́ɛlɛ
Santu Yoakima

**Santu Yoakima** azalakí tatá ya Maria ya Nazaleti. Azalakí mobali ya Santu Anna mpé nganga na Yeruzalemi.
Ndáko-Nzámbe Einsiedeln

**Ndáko-Nzámbe Einsiedeln** ezalí ndáko-Nzámbe na mbóka ya Einsiedeln o kanton ya Schwytz na Swisi. Ezalí ndáko-Nzámbe ya Maria, ezalí na litómba linɛnɛ na Erópa. Ekeko ya Maria ezalí moíndo. Ekelami na mbúla (mvúla) 1466.

Basángó Benediktini ya Einsiedeln bazalí na kelási mpé bakomá búku 230 000  bandá 934 téé leló.

## Lisapo
* 835 Sántu Meinrad ayákí na zámba molíli (Einsiedeln).
* 934 Sántu Eberhard atóngakí ndáko-Nzámbe.
* 1129 Mɔ̌tɔ ebúkakí Ndáko-Nzámbe.
* 1130 Ndáko-Nzámbe mbe ya sika.
* 1465 Mɔ̌tɔ ebúkakí Ndáko-Nzámbe mpé ekeko ya Maria (loléngé romaníkí) ya 934.
* 1466 Ndáko-Nzámbe ebóngisakí. Ekeko ya Maria sika (loléngé gotíkí). Fɛ́ti na baklísto 150 000.
* 1674 - 1735 Ndáko-Nzámbe ya sika (loléngé balókí).

## Tála mpé
### Búku
*  Sángó Louis Räber, OSB: Images d'Einsiedeln. Einsiedeln: Benziger, 1959.

### Sítɛ wɛbɛ
*  Sítɛ wɛbɛ ya Ndáko-Nzámbe
*  Sítɛ wɛbɛ ya kélasi (''Gymnase'')
Banzémbo ya Maria (lístɛ)

__NOTOC__ 

**Banzémbo ya [[Maria ya Nazaleti|Maria]]** na lingála:

## Ɛ
* Ɛ mamá Maria mbɔ́tɛ!
## I
* Íyo Maria 
## L
* Losako mamá Mbɔ́tɛ
## M
* Mamá Maria, mamá ya beto
* Mamá Maria, merci mamá
* Maria kuvilakana ko       
* Maria, mamá wa Nzambe mwána 
* Maria, mwána wa Yoakima
* Maria, ngai óyo
## S
* Sepela Maria
## T
* Tála bísó bana
* Tokobondela yo ɛ mamá Maria
Tokobondela yo ɛ mamá Maria

**Tokobondela yo ɛ mamá Maria** ezalí nzémbo ya Maria ya Eklesya Katolike na lokótá lingála.

## Loyémbo

## Tálá mpé
* Banzémbo ya Maria (lístɛ)
Pool Malebó

**Pool Malebó** tǒ **Etímá Ngobila** (kala: *Pool [[Henry Morton Stanley|Stanley]]*) ezalí etímá na ebale Kongó na káti Brazzaville mpé Kinsásá.
Punkt.ch

**Punkt.ch** ezalí zuluná tǒ mokandá ya ba nsango ya Swisi na lokótá lialemani. Mokandá ya ba nsango ezalí mpámba.
L'Avenir

**L'Avenir** ezalí zuluná tǒ mokandá ya ba nsango ya Kinsásá na lokótá falansé. 

## Tálá mpé
*  L’Avenir (fiche), Courrier international : Planète presse
*  Pleins feux sur le Groupe L'Avenir, La Conscience
Bombo-Lumene (etando ebatelamí)

**Bombo-Lumene** ezalí etando ebatelamí ya Kongó-Kinsásá. Evandaka 120 km pɛnɛ na engumba ya Kinsásá, o ntéi ya milíbá Bombo mpé Lumene.

## Tálá mpé
*  https://web.archive.org/web/20091112081740/http://www.congo-pages.org/kinshasa/bombo_lumene.htm
*  Bato ya Congo na Belgique, n°3, 17 sánzá ya mótóba-mwambe 2008, p. 13
Michel Forró

**Michel Forró** abótámí o Ungri. Azalakí dókótóló ya Aketi na lopitálo Vicicongo. Dókótóló ya libosó akátakí mangwelé ya sida o 1957.

## Tálá mpé
### Búku
*  Clinical analysis of activity of the native maternity department of the Hôpital Vicicongo at Aketi during 1951. In: Annales de la Société Belges de Médecine Tropicale. 1952 Jun;32(3):313-20.

### Nkásá o libándá
*  http://www.aidsorigins.com/content/view/24/31
Nkɔi

**Nkɔi** tǒ **kɔpí** ezalí nyama ya mabɛ́lɛ ya libóta lya nyaú. Ezalí nyama ya Afríka mpé Azía.
Lipata

**Lipata** lizalí lisangá lya matangá mokɛ́mokɛ́, liye litepaka o mompɛpɛ. Mapata ma mái masálaka mbúla.
Mpatá

**Mpatá** tǒ **mɛ́mɛ́** ezalí nyama ya mabɛ́lɛ na nkunza ya ntína. Bato bayanda yangó mpɔ̂ na lomposo, nkunza, mpé mabɛ́lɛ tǒ míliki ya yangó.
Nkunza ya mpatá

**Nkunza ya [[mpatá]]** tǒ **nkúngé ya mpatá** ezalí nkunza eye batómbaka mpɔ̂ na búsi mpé bilambá. Batongaka mpé basɔnɔkɔ miláto míngi na yangó.
Búsi

**Búsi** ezalí nsinga eye bato basálaka mpɔ̂ na kolita mpé kotónga.

## Ndakisa
* Nkunza ya mpatá
* Ntokíya
Elambá

**Elambá** ezalí lisangá lya búsi batombaka lokóla miláto. Babêngaka miláto mpé elambá, kasi miláto bizalaka kosálama na bilambá.
Likútu

**Likútu** tǒ **litói** (O boyike *makútu* tǒ *matói*) lizalí eténi ya nzóto eye ekokí koyóka makɛlɛ́lɛ, mpé ekokémbisaka moto mpé nyama na ndéngé te akwéya tɛ̂. Litói lizalí mpé nkómbó ya eténi o ntéi ya likútu, eye ezalí lokóla mbonda.
Litói

**Litói** ekokí kozala nkómbó esúsu ya likútu tǒ eténi ya likútu.
Eténi ya likútu na nkómbó litói ezalí lokóla mbonda.

O nzóto ya moto mpé nyama ya mabɛ́lɛ, litói ezalí na mbonda mísáto : litói ya libándá, litói ya ndámbo mpé litói ya káti.
Farása

**Farása** ezalí nyama ya mabɛ́lɛ eye elíyaka matíti, mpé emɛmaka moto tǒ ebéndaka bilɔ́kɔ. Ezali mpé mpúnda ya monɛ́nɛ.
Litúmu

**Litúmu** tǒ **matumu** tǒ **mbata** ezalí esíká mikɔlɔ́tɔ míbalé mikútanaka.

* Litúmu lya bopótú, tǒ litúmu lipótú
* Litúmu lya botúnú tǒ litúmu litúnú
* Mbata sémba
Mpúnda

**Mpúnda**  ezalí nyama ya mabɛ́lɛ eye elíyaka matíti. Ekokí kozala nyama mísáto : farása, mpúnda ya mokɛ́, mpúnda ya mingɔlú (zébélé).

## Maloba

* Mosálá mwa mpúnda elíngi koloba mosálá mozángá lifúta.
## Bilílí bisúsu


Fichier:Przewalskis-horse-036437.jpg|Mpúnda ya Pelzewalski
Fichier:Somali Wild Ass.JPG|Âne sauvage d'Afrique
File:Mongolie hémione.jpg|Hémione ou Onagre
Fichier:Equus kiang holdereri04.jpg|Kiang
Fichier:Zebra zoo-leipzig.jpg|Zébélé ya Grévy
File:Equus quagga-Buffalo Zoo.JPG|Zébélé ya Burchell
Fichier:Hartmann-bergzebra.jpeg|Zébélé ya ngómbá
Marie Mboyo

**Marie Mboyo** azalí mokomi-mwǎsí ya libosó ya Kongó-Kinsásá. Okomákí na lingála.

## Mikandá
### Babúku
* Le trompeur trompé, 1957; traduit par Jean-François Iyeki
* Le serpent des rochers, publié na lokótá falansé ya Voix du Congolais, n°132, marsi 1957; traduit par Jean-François Iyeki

## Tála mpé
*  Femmes et création littéraire en Rd-Congo; na Le Potentiel, n° 3755, mpóso 17 sánzá ya motóbá 2006
*  Annales Aequatoria 9/1988 

## Références
Mambí ma lokótá

**Mambí ma lokótá** mazalí boyékoli mpé boyébisi ya ndéngé lokótá mɔ̌kɔ́ tǒ nkótá iyíké isálaka. Nganga-lokótá ayékolaka yangó.

## Tálá mpé
* Etsútséláká, lokóla nkómbó tǒ makelelo indimama o ntéi ya masákólá.
* Mambí ma mongóngó, lokóla mingóngó mindimama o ntéi na nkómbó.
Pende

**Pende** ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá o etúka ya Bandundu. Bapende bavándaka pɛnɛ o engúmba Idiofa mpé bandá Gungu kin’o Tshikapa, o Nola ya motíma Kasai.

Babéngaka bangó *Bapende*. Balobaka kipende (tǒ lipende) mpé kituba.

O mobú 1931, batɔmbɔ́kí na bokonzi ya Babɛ́lɛsi.

Motángo mwa bato mozalí pɛnɛ  o mobú 2009.

## Tálá mpé
* Lokótá Pende, ethnologue.com

## Nkomá mpé Búku
* Kawata Ashem-Tem (2004) Bagó ya lingála mambí ma lokóta : Dictionnaire lingala. Karthala. ISBN 2845864949
Alubè II (Bɛ́ljika)

**Aloubè II, mani ya Babɛ́lɛsi** (*Albert* na lokótá la falansé mpé lifalamá) (mokɔlɔ 6 yúni o mobú 1934), azalí mani ya Bɛ́ljika. Azalí mobáli ya Paola Ruffo, mani ya Kalabria, mpé ndeko ya Bodouin ya Bɛ́ljika.

## Tálá mpé
### Búku
*  Jo Gérard: *Albert II. et sa famille.* Collet, Braine-l'Alleud 1993, ISBN 2-87367-020-7

### Síte wɛbɛ
*  Síte wɛbɛ ya mani ya Bɛ́ljika
Afrikansi

**Afrikansi ** ezalí lokótá na bato ya Namibia mpé Sidafríka. Elobamaka o na eténi ya Namibia mpé Sidafríka.

## Tálá mpé
* Lifalamá
Mɛtɛlɛ

**Mɛtɛlɛ** ezalí lomeka ya bolaí.

* 1 mɛtɛlɛ (m) = 10 desimɛtɛlɛ (dm) = 100 sɛntimɛtɛlɛ (cm) = 1000 millimɛtɛlɛ (mm)
* 1000 mɛtɛlɛ = 1 kilómɛtɛlɛ (km)
Gálame

**Gálame ** ezalí lomeka ya bozito.

* 1 gálame (g) = 1000 milligálame (mg)
* 1000 gálame = 1 kilógálame (kg)
Polo ya Tarsu

**Polo ya Tarsu** (ligresi παΰλος, hébreu שָׁאוּל, Scha'ul, latɛ: Saulus; † 64 ya Roma) azalakí mantoma mpé Santu.

### Übersicht
* kina 32-33: akóma apostolo ya bato
* kina 35: mobémbo na Damas, Arabia, Damas
* 35: mobémbo ya libosó na Yerusalemi
* na nsimsa: mobémbo na Tarsu/Kiliki, Antiochia/Sirí 
* 46 tǒ 48: mobémbo ya míbalé na Yerusalemi **mitsamt **Apostelkonzil
* 46/47: Sipre, Turkyia ya sidi
* 48-50: Philippi, Thessaloniki, Athen
* 50/51: mobémbo ya libosó na Korinth, akomakí Mokanda ya libosa na Batesaolonisien 
* na nsimsa: Antiochia
* 52-56: Ephesus, akomakí Mokanda na Bagalate, na Bafilipien, na Filemon mpé Mokanda ya libosa na Bakorentien 
* 56/57: Masedoni, mobémbo ya míbalé na Korinth, akomakí Mokanda ya mibale na Bakorentien mpé na Baromén 
* 57: mobémbo ya mísáto na Yerusalemi 
* 57-59: na bolóko ya Cäsarea
* 59/60: **transport na Roma
* 64 liwâ na Roma

## Mibémbo

### Mobémbo ya libosó (~45-49)
Polo akéndekí na Sipre, Turkyia ya sidi mpé Antiochia.

### Mobémbo ya míbalé (~50-52)
Polo akéndekí na Turkyia ya sidi, Masedoni mpé Gresi.

### Mobémbo ya mísáto (~53-58)
Polo akéndekí na Turkyia ya sidi, Masedoni, Gresi mpé Yerusalemi.

## Tálá mpé
### Babúku

*  *Aux origines du christianisme*, Folio histoire, Gallimard, 2000.
*  *Les Premiers temps de l'Église : de saint Paul à saint Augustin*, Folio histoire, Gallimard, 2004.
*  Alain Badiou, *Saint Paul : La Fondation de l'universalisme*, Presses universitaires de France, coll. «Essais du Collège international de philosophie», 1998. (Réédité en mars 2002 - ISBN 2-13-048847-1)
*  Marie-Françoise Baslez, *Saint Paul*, Fayard, Paris, 1991.
*  Régis Burnet, *Épîtres et Lettres*, Cerf, Paris, 2003.
*  Daniel-Rops, *Saint Paul*, éd. France-Empire, Paris, 1959 ;
*  Jean Sendy, *Les Temps Messianiques*, éd. Robert Laffont, 1975
*  Alain Decaux, *L'avorton de dieu, une vie de saint paul*, Perrin/Desclée de Brouwer, 2003.
*  David Flusser, Pierre Geoltrain, Erich Lessing et Edward Schillebeeckx, *Saint Paul*, Hatier, 1980
*  Yves Maris, *En Quête de Paul*, Presses universitaires du Septentrion. 2002.
*  Étienne Trocmé, *Saint Paul*, PUF, Paris, 2003.
*  Claude Tresmontant, *Schaoul qui s'appelle aussi Paulus. La théorie de la métamorphose*, O.E.I.L., coll. «Bible», 1988.
Kisakáta

**Kisakáta** tǒ **Sakáta** tǒ **Odual** tǒ **Lesa** tǒ **Saka** ezalí lokótá na bato Sakáta.

## Badialects
* Babai tǒ Bai tǒ Kibai
* Bendela
* Boshwe
* Konkia
* Semendua
* Losaka
* Djia tǒ Dia tǒ Dja tǒ Kidjia

## Exemple
«Lebombi Nzambi ahuni bari ti otime nde Mua nende nendamo, lebo leyiqa muri nama namokika la, te ayiko ya moi mo itito.» (Biblia, Yoane 3:16)

## Tála mpé
### Búku
* Azotake, Matshan: Esquisse morpho-syntaxtique des antroponymes sakata. Mbandaka: ISP, 1984.
* Bakongo, Beaton: Bref aperçu des formes grammaticales en sakata : dialecte abamoshie ou parler de mongebele. 1984.
* Hochegger, Hermann: Traditions orales sakata, textes sakata-français. CEEBA, 1973-1976.
* Ketekelo, Nkiere: La négation en sakata et en français : étude comparative. Kinsásá: ISP Gombe, 1978.

### Nkásá o libándá
Sakata

## Sakáta
* Sakáta, ekólo ya ya Bandundu.
* Kisakáta tǒ Sakáta tǒ Odual tǒ Lesa tǒ Saka, lokótá na bato Sakáta.

## Sakata
* Sakata, engumba ya Zapɔ́.
Mutos (Tumbutɛ́le)

**Mutos** azalí *moto ya búku* ya babúku ya bána. Azalí mwána mpé azalí na mbula sambo. Afandaka na Kingasani ya suka na Kinsásá. Babúku bazalí falansé mpé lingála. Bienvenu Sene Mongaba áyɛbisí, Kojele Makani asálakí bilili.

Mutos ekomámí po na kobétela bána masoló ya kobátela mokili na bísó na malámu.

Ndakisa 

Na lisoló ya Mutos sómo ya míselékété, ezalí boye: Mutos alingaka kobamba míselékété mabángá na bandáku esílá té ya Kingasani. Pó na yé, ezalí sé kosakana, nzoka ndé pó na míselékété ezalí bwálé ya kosakana té. Mokolo mosǘsu, Mutos, na pongí, alótí ndóto. Móselékété abóngwámí ndé ebákátá ya dinozor. Match ebalúkí! miselékété akómí kolanda Mutos. ekosǘka boni?

## Babúku
* Mutos, somo ya miselekete, ISBN 978-2-930369-20-4
* Mutos, ntaba ewuti Bandundu, ISBN 978-2-930369-21-1
* Mutos na soso ys bonane, ISBN 978-2-930369-33-4
* Mutos na diama, ISBN 978-2-930369-34-1

## Tálá mpé
* Mabiki
* Éditions Mabiki, Avenue Asuwa 19, Kingasani (Q3) (Kongó)
* Éditions Mabiki, Émeraude 11, 1300 Wavre (Bɛ́ljika)
Adolphe Dzokanga

**Adolphe ** (1942-1998) azalákí nganga-lokótá ya lingála na Brazzaville mpé Pari. Akómákí búku mpé bagó míngi o lingála.

## Bomɔi
Abótámí o mobú 1942 o Makotimpoko, mpɛmbɛ́ni ebale Kongó o Kongó-Brazzaville, o ekólo Moyi. 
Ayékolí na eteyelo ya Yambi (Mai-Ndombe, Kongo-Kinsásá), na nzínganzínga ya Bolobo (Mai-Ndombe, Kongo-Kinsásá) mpé *école normale* ya Itipo (Mai-Ndombe, Kongo-Kinsásá).

Asálákí na *Centre régional d’alphabétisation et d’éducation des adultes* o Brazzaville, nsima azalákí mopanzi mwa zoloná *Voix de la révolution congolaise*, nsima mopanzi na prezidá Marien Ngouabi. Ayékólákí o Pari na *Université de la Sorbonne* mpé *Institut des langues et civilisations orientales* (INALCO) o ntéi atéyákí.

Akúfí o sánzá ya mwambe ya mobú 1998.

Bǎná ya yě bakelí Éditions Dzokanga o mobú 2006.

## Makomí
### Búku
* Mateya ma politiki na lingala. Brazzaville: Imprimerie nationale congolaise, 1972. (48 p.)
* Nzembo ya nzambe. avec N. Moysan et R. Nguema.
* Chansons et proverbes lingala: Avec la collaboration de Behagel. Pari: CIL, Edicef, 1978. (162 p.)
* Bikolongo, nzembo mpe masapo ya lingala : Proverbes, chansons et contes lingala. Avec la collaboration de Roberte Tomassone. Pari: IPC Bonneuil, 1982. (318 p.)
* Nyongo y leta na Kongo-Beleze. Pari: IPC Bonneuil, 1985. (152 p.)
* Déclaration universelle des droits de l'homme en cassette phonographique (version Français-Lingala). Pari: SACEM-SDRM, 1991.
* Parler quotidien de lingala illustré. Pari: Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO), 1994. (311 p.)
* Grammaire pratique du lingala illustré. Pari: Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO), 1995. (294 p.);
* Thèse de Doctorat 3ème cycle : Adaptation de la langue lingala au contact socio-économique contemporain (364 pages), soutenue le 28/10/1988 à l'INALCO, Paris, sous la direction de Pierre Alexandre.

### Bago
* Nouveau Dictionnaire illustré Lingala-Français. Pari: Institut National des Langues et Civilisations Orientales (INALCO), 1993. (592 p.)
* Dictionnaire sémantique Français-Lingala illustré de la faune africaine, de l'anatomie humaine, animaux, poissons, oiseaux et l'art artisanal africain. Pari: L.O., 1995. (1407 p.)

## Tálá mpé
### Nkásá o libándá
*  Bibliothek ya leta ya Falansia
*  Les Dépeches de Brazzaville, 10 Août 2008
*  Éditions Dzokanga
Longónya

**Longónya** ezalí linyóka loléngé ya monselékéta moye mokokí kozwa lángi ya esíká mozalí.

## Video

## Elilingi

Fichier:Kameleon.JPG|Longónya *commun.
Fichier:Chameleo parsonii.jpeg|Longónya ya Parson.
Fichier:Chamaeleo jacksonii.jpg|Longónya ya Jackson na balíseke.
Fichier:Chamaeleon1a.jpg|Longónya ya mpɔndú.
Fichier:Young-chameleon.jpg|Bébé ya longónya.
Fichier:FurciferPardalisFemale.JPG|Longónya *Furcifer pardadis*
Fichier:Chameleon, Botswana3.jpg|Longónya ezelí nyama.
Fichier:Chamaelio calyptratus.jpg|Longónya na nzeté.


## Babúku
*      * Atlas de la terrariophilie, volume 3: les lézards. Animalia Editions. ISBN 2-9517895-2-1.
*  Glaw, Frank; Vences, Miguel (1994). A Field Guide to Amphibians and Reptiles of Madagascar 2nd edition. Köln: M. Vences & F. Glaw Verlags GbR. ISBN 3-929449-01-3.
Ladíó Maendeleo

**Radio Maendeleo** ezalí radio *associative o Ekólo Kivu ya Sidi. Boakisi na nsango ezalí o Bukavu. Nkótá ya *émisions bazalí falansé mpé kiswahíli.

## Tála mpé
### Mankásá o libándá
* Radio Maendeleo
Anicet Lufungula

****  azalí bugumési ya Kazamba (engúmba ya Kikwit). Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 5 yúli 2005 na Joseph Kabila.
Zacharie Vunda

****  azalí bugumési ya Lukemi (engúmba ya Kikwit). Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 5 yúli 2005 na Joseph Kabila.
Gabriel Mbuyulu Obazeyi

**Gabriel  Obazeyi**  azalí bugumési ya Basoko. Bapɔnákí yě na mokɔlɔ ya 5 yúli 2005 na Joseph Kabila. 

Mbuyulu abotamaki na Mukila na engomba ya mayí ndombe o 10 aprílí 1934. Azalaki mpé administrateur ya territoire ya Kutu (mayí ndomba) na mobu ya 1980.
Système d'Information Taxonomique Intégré

}

## Purpose and description
This template creates a link to the Integrated Taxonomic Information System (ITIS), a database containing scientific names of biological taxa and a history of their classification. 

## Use and example
To use the template, you first need to search ITIS to find the taxon's ID number.
The example wiki text
:
creates
:

You can also use this as a TSN reference only by leaving out the taxon name; you may choose this format when you're using this template on second reference or when the taxon is clear from context. For example:

:
creates
:

Finally, to hide the interwiki link to Integrated Taxonomic Information System, you can add the optional parameter **showITIS** with a value of "no":

:
creates
:

This may be useful in cases where the ITIS link is given inline, for example:

: The seeds of *Camellia sinensis* () can be pressed...

**Note**: The citation style always adds a period after the last term unless neither the date nor the ITIS link are displayed.

## Parameters
***ID**: The Taxonomic Serial Number (TSN) of the taxon in ITIS.
***taxon** (optional): The taxon's name. (Should be included, but in some cases, the taxon's name will be implicit from context.)
***date**, **year** (optional): The date the report was retrieved from ITIS.
***showITIS** (optional, defaults to "yes"): A flag to determine whether or not the interwiki link to the Integrated Taxonomic Information System page will be shown.

## See also
* :wikispecies:Template:ITIS
* :commons:Template:ITIS
Mbándáká (komíni)

**Mbándáká** ezalí komíni ya engúmba ya Mbándáká. Marthe Mahimba azalí bugumési ya komíni ya Mbándáká.
Motálelisi-likomisi

**Motálelisi-likomisi**

## Tálá mpé
### Ndobá ya lingála
* OpenOffice 2.x mpé Hunspell
* OpenOffice 3.0
Manneken Pis

**Manneken Pis** elingi koloba « *mwana oyo azali kosuba* », na indubile ya bato ya Bruxelles.
**Manneken Pis** azalí ekeko ya libende, ayebana na mokili mobimba. Ba moko bakanisaka ke ékeko wana abatelaka Bruxelles, mpe bapaya oyo bayaka ko tala Bruxelles ba zanga kokende kotala Manneken Pis te.

## Moláto

Image:Manneken_pis_xmas.jpg|Eyenga ya Mbótama
Image:Manneken-Piss_(11-5-2002).jpg|Sánzá ya mítáno 2002
Image:MannekenPisDiablada.jpg|En *Diablada* (Bolivia)
Image:Manneken_Pis_dracula.jpg|En Dracula
Image:Manneken Pis Roze Olifant.JPG|le 16 Sánzá ya mwambe 2008 en tenue de la Confrérie de l'éléphant rose (nzoku)
Image:Manneken Pis costume d'étudiant de médecine ULB.JPG|En carabin du Cercle de Médecine de l'ULB. (mónganga)
Ínga (ndúka)

**Ndúka ya Ínga** ezalí ndúka (*barrage*) monɛ́nɛ na kati ya Kongó-Kinsásá, o pɛ́mbɛni ya mbóka Ínga.

## Tálá mpé

*  Le barrage d'Inga en 2005 (Photos)
*  Dominic Johnson: *[http://www.taz.de/index.php?id=archivseite&dig=2006/12/09/a0280 Fallhöhe 102 Meter]*. taz.de, 9. Dezember 2006
*  Energie hydraulique des barrages d’Inga : Grands potentiels pour le Développement de la République Démocratique du Congo et de l’Afrique
Ndúka

**Ndúka**, **lizuká** tǒ **zúka** ezalí litóngi mpɔ̂ na kolɛmbisa tǒ kokákya nzelá ya mái.
## Tála mpé

*Ndúka ya Ínga
Klementina Anoalite Nengapeta

**Maria Klementina Anoalite Nengapeta** ( * 29. Dɛsɛ́mbɛ 1939 ya Wamba; † 1. Dɛsɛ́mbɛ 1964 ya Isiro) azalakí mamelo ya liko mbo mosantu libota na Bafwabaka (Tshopo) na *Kongó ya Bɛ́ljika* (lelo ezalí *Republíki Demokratiki ya Kongó*) ya yambo na Afrika ya bamamelo azalakí mw'esengo na Pápa.

## Bomói
Nengapeta abotami 29 dɛsɛ́mbɛ o 1939 na Wamba. Azwakí baptisimo na mbula 1943 elongo na mamá mpé bandeko ya ye ya basi mibale. Azwakí baptimona kombo na *Alphonsine*. Epai ya *bamelo ya libota esantu* a sili saki kelasi na ye na Kinsásá na mokolo ya 5 ogusiti 1959, kelasi ya molokisi.

Na mibu 25 ans a kuta naki ma basolda ya Simba na mbula 1964. Solda Colonel Petelo Olombe alingakí kolala na ye mpé amu a boyaki. Mpé solda ba babomaki Anoalite na 1 dɛsɛ́mbɛ o 1964 na Isiro. Na sima basolda ya Simba babomaki ba 250 mamemelo mpé ba mufulele.

Na mbuka 1984 mamelo Anoalite akomaki Mw'Esengo na Pápa Yoane Polo II.

## Tálá mpé
### Búku
*  Molandisi, M., *Anuarite: Ngondo mpe Martiro; Mosaleli wa Nzambe, Mwana wa Zaïre*. Limete (KN): Saint-Paul Afrique, 1978.
*  Agwala, Marie Jean, *Evénements du Congo à Wamba*, 15 Août-29 Décembre 1964. Imprimerie G. de Bussac, 1966.
*  Esposito, Francesco Rosario, Anuarite: Vierge et Martyre Zaïroise. Limete (KN): Saint-Paul Afrique, 1978. 
*  Pierre Bosangia Ile Bongonda, *Nouvelle initiation des Kizito et Anuarite*, Editions Fondation KA, 2001
*  Otene Matungulu, *The Spiritual Journey of Anuarite*. Nairobi: St Paul, 1998.
*  Esposito Rosario Francesco *Clementina Anuarita Nengapeta*. Modena. 1967 (Bari, 1978)
*  Ferdinand Holböck, *Die neuen Heiligen der katholischen Kirche*, Bd. 2, Stein am Rhein 1992, p. 68.
*  Bernhard Robben, *Tötet mich lieber!*, Johannes-Verlag, Leutesdorf, 1984, 3. Aufl.

### Sitɛ wɛ́bɛ
*  Sitɛ na Anoalite ya Episkopo katolike ya Isiro-Niangara
*  https://web.archive.org/web/20140518030719/http://nengapetacatholique.info/
*  Kɔbɛ́ ya búku ya bonsɔ́mi
Inga

Nkómbó **inga** tǒ **ínga** ikoki kozala :
* ndúka ya Ínga o Kongó-Kinsásá
* bwěta ya Ínga o Kongó-Kinsásá
* mbóka Ínga o Kongó-Kinsásá
* Inga, ekólo ya Kolombia
* Inga, engumba ya Brazil
Abidjan

**Abidjan** ezalakí engúmba ya Kotdivual téé o mobú 2001. Ezalakí mbóka-mokonzi o mobú 1933 téé o mobú 1983.
Motángo mwa bato mozalí 3 802 000 o mobú 2007.
Bingerville

**Bingerville** ezalí engúmba ya Kotdivual. Ezalakí mbóka-mokonzi o mobú 1909 téé o mobú 1933. Motángo mwa bato mozalí 83 105 o mobú 2005.
Mpúnda ya mingɔlú

**Mpúnda ya mingɔlú** tǒ **zébélé** ezalí mpúnda na mingɔlú ya mpɛ́mbɛ́ mpé moyíndo na nkunza.
Evándaka o esóbé ya Afríka.
Bafwabaka

**Bafwabaka** ezalí engumba ya Kongó-Kinsásá, o etúká ya Tshopo (etúká ya Monyɛlɛ kina 2010).

## Tálá mpé
* Klementina Anoalite Nengapeta
Gilípi ya Espania

**Gilípi ya Espania** ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1918-1920.

Lotango ya bato ba kufaki: 20-40 million (molongo mobimba), 250,000 (na Ingɛlɛ́tɛlɛ)

Ba mbula ya bato ba kufaki mingi: Bato bilenge pe makasi (mbula 20 te 50).

## Tálá mpé
* Gilípi
* Pandemia
* Pandemia ya Gilípi
Gilípi ya Azía

**Gilípi ya Azía** ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1957-1958.

Lotango ya bato ba kufaki: 1-2 million (molongo mobimba), 33,000 (na Ingɛlɛ́tɛlɛ)

Ba mbula ya bato ba kufaki mingi: Bana mike penza pe bato mibange penza.

## Tálá mpé
* Gilípi
* Pandemia
* Pandemia ya Gilípi
Gilípi ya Hong Kong

**Gilípi ya Hong Kong** ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1968-1969.

Lotango ya bato ba kufaki: 750 000 - 2 ba-million (molongo mobimba); 30 000 (Ingɛlɛ́tɛlɛ mpé Ekólo Wali)

Ba mbula ya bato ba kufaki mingi: Mibange penza pe bato oyo ba zalaki deja na makono misusu.

## Tálá mpé
* Gilípi
* Pandemia
* Pandemia ya Gilípi
Gilípi ya Rusí (1977/1978)

**Gilípi ya Rusí** ezalakí Pandemia ya Gilípi ya 1977-1978.

* Nola ya Shina: máyí 1977
* Mabelé: 1978

## Tálá mpé
* Gilípi ya Rusí (1889/1890)
* Gilípi
* Pandemia
* Pandemia ya Gilípi
Lístɛ ya mokomi

__NOTOC__ 

## B
* Antoine-Roger Bolamba
* Désiré Bolya Baenga

## D
* Emmanuel Dongala

## K
* Kama Sywor Kamanda
* Bestine Kazadi

## M
* Auguste Mampuya Kanunk'a
* Bona Mangangu

## Mb
* Elikia M'Bokolo
* Marie Mboyo

## Ng
* Alfred Ngoyi wa Mwanza

## Ny
* Yves Nyangu Banda

## R
* Alubè (Albert) Russo

## S
* Bienvenu Sene Mongaba

## Ts
* José Tshisungu wa Tshisungu

## Tálá mpé
* Mokomi na lingála
* Mokomi mwa Kongó-Brazzaville
* Mokomi mwa Kongó-Kinsásá
Akétí (mbóka)

**Aketi** ezalí mbóka ya etúka Wɛlɛ ya Nsé o Kongó-Kinsásá. Mbóka ezalí na motángo mwa bato 150 000 (2004). Aketi ekangamí na ngámbo ya lobɔ́kɔ la mobáli ya molúká Itimbiri tǒ nsé ya molúká Aketi.

Ezalí na nzéla ya masíni Bumba–Likati–Bondo mpé Bumba–Buta–Isiro–Mungbere. 

## Bato



## Tálá mpé
* Aketi (eteni)
Buta

**Buta** ezalí mbóka mpé mbóka-mokonzi ya etúka Wɛlɛ ya Nsé o Kongó-Kinsásá. Mbóka ezalí na motángo mwa bato 48 000 tǒ 125 428. Buta ekangamí na ngámbo ya lobɔ́kɔ la mobáli ya molúká Itimbiri tǒ nsé ya molúká Rubi.

## Batransports
Ezalí na nzéla ya masíni Bumba–Aketi–Isiro–Mungbere. 

## Njóto makási

## Tálá mpé
* Buta (*territoire)
Alubè Paulis

**Alubè Paulis** (Albert Paulis na lokota falansé) (o mobú 1875 – o mobú 1933), azalakí sodá ya letá ya nsɔ́mí ya Kɔ́ngɔ. Asálakí etumba ya Bahr-El-Ghazal. Engumba ya Isiro epɛ́sakí nkómbó *Paulis* kíno o mobu 1966. Paulis azalakí mɔbɔ́ngisi ya Cotonco, Mines d'Or de Kilo-Moto, Agrifor, Symaf, mpé mosúsu bakompani mingi.
Lístɛ ya bato wa Kongó ya Bɛ́lɛjika

__NOTOC__

## A
* Alubè II, mani ya Bɛ́ljika

## B
* Alubè ya Beauffort

## C
* Louis Napoléon Chaltin

## J
* Jadot

## K
* E. Kallina

## L
* Léopold II
* Liénart

## M
* Pierre Mombele

## P
* Alubè Paulis

## R
* Tatá Rafael
* Rifflart

## S
* Henry Morton Stanley

## T
* Thys
Alubè ya Beauffort

Mani **Alubè ya Beauffort** (Albert de Beauffort na lokótá lifalansé) o mobú 1960 azalákí mobɔngisi ya Profrigo, Cégéac, Cotonco, Compagnie Sucrière Congolaise, CCCI mpé Safricas.
Cégéac

**Compagnie Générale d’Automobiles et d’Aviation Congo**, tǒ **Cégéac** na bokúsé, ezalákí kompaní ya botɛ́ki mítuka ya Kongó ya Bɛ́lɛjika.
Cotonco

**Cotonco** tǒ **Cotonnière Congolaise SA** ezalákí kompaní ya Kongó ya Bɛ́lɛjika. Esálákí na búsi ya ntokíya.
Compagnie Sucrière Congolaise

**** ezalakí kompani wa Kongó ya Bɛ́lɛjika. Esálakí na sukáli.

## Tálá mpé
### *Film
* Plantations et installations en Afrique de la compagnie sucrerie congolaise / Afrikaanse plantages en installaties van de Compagnie Sucrerie Congolaise (Bɛ́lɛjika, 1926)
Agrifor

**** ezalakí kompani wa Kongó ya Bɛ́lɛjika. Esálakí na mabáyá.

Joseph Kasa-Vubu azalakí mosáli ya Agrifor.

## Tálá mpé
### *Film
* Les produits du Congo de l'Agrifor / De kongolese producten van Agrifor (Bɛ́lɛjika, 1928)
* Exploitations forestières de l'Agrifor / Bosontginningen door Agrifor (Bɛ́lɛjika, 1928)

### Búkú
*  Raad, A. 1955 “L'exploitation forestière Agrifor au Congo belge” - Bois et Forêt des Tropiques No. 41 - Nogent-sur-Marne (France)
Lístɛ ya bakompani wa Kongó ya Bɛ́lɛjika

__NOTOC__

## A
* Agrifor

## C
* CCCI
* Compagnie Sucrière Congolaise
* Compagnie sucrière Moerbeke / Compagnie sucrière Kwilu-Ngongo 
* Cotonco
* Cégéac

## F
* Finasucre

## M
* Mines d'Or de Kilo-Moto

## P
* Profrigo

## S
* Safricas
* Symaf
Lístɛ ya zuluná ya Kongó-Kinsásá

****

## Ya mikɔlɔ mínsɔ

## Ya Mbala Íbalé na Mpɔ́sɔ

## Ya Mbala Yɔ̌kɔ́  na Mpɔ́sɔ

## Ɛntɛrnɛ́tɛ

## Tála mpé
### Búku
*  Bolela, A.S., "Un aperçu de la presse congolaise écrite par les noirs de 1885 à 1960 ", Zaïre-Afrique, n°51, janvier 1975, p. 5-23

### Nkásá o libándá
*  Cadre dans Presse écrite - congonline.com
*  R.D. Congo rapport annuel 2005 (2004,2003, 2002) - Reporters sans frontières
*  Les Journaux paraissant en RDC - année 2002 (1999) - Journaliste en danger
*  Phénomène du "''coupage''" en RDC, Munkeni Lapess Rigobert, Panapress
*  République démocratique du Congo (RDC), Planète presse : le guide mondial des journaux en ligne, Courrier international
Mónganga

**Mónganga**, mpé **dókótóló**, azalí moto óyo ayékólá bónganga bwa bokɔnɔ mpé nzóto ya bato, mpé bwa bosálisi. Mínganga tǒ bamínganga bazwá lipɔlɔ́mi na bobɔngɔ́ tǒ *université*.

## Tála mpé
* Mónganga ya míno
Boyɔ́ngi

**Boyɔ́ngi** tǒ **bobɔ́kɔli** bozalí mosála ya koyɔ́ngisa mpé kobɔ́kola nyama ya mbóka tǒ nyama ya zámba.
Mwǎsí

**Mwǎsí** azalí moto akɛsɛ́ní na mobáli o nzóto mpé na ezalela. Azalí mpé moto ebɛ́mbɛ́.

## Tálá mpé
### O libándá
* Bureau de la traduction du Canada (Biló ya bobóngoli minkandá na nkóta isúsu ya guvɛnɛmá ya Canada), ''Maloba ma Afríka matálí mwǎsí mpé ntómbwáná'', 2009.
Kongó ya Bɛ́lɛjika

**** ezalakí libonga ya Bɛ́lɛjika ya  15 novembere o mobu 1908 kíno 29 yúni 1960.

Kongó-Kinsásá ekelámákí o mobú 1885 lokóla lopángo lonɛ́nɛ la Léopold II, kasi ezalákí mabelé ma bikólo biyíké.

Kongó ya Bɛ́lɛjika elongákí lipanda na 1960, o nkómbó ya «Republíki ya Kongó», nkómbó nsé mɔ̌kɔ́ na kolonia ya kala ya Falansia - Kongó-Brazzaville. Nkómbó ya «Republíki ya Kongó Demokratíki» ezwamákí na 1966, kasi bikólo bíbalé basilákí koyébana míngi-míngi, mpé kokesana na nkómbó ya bingúmba-mikonzi bya bangó, mpɔ̂ na komíbêngama Kongó-Léopoldville (mpé Kongó-Kinsásá na nsima 1965), na Kongó-Brazzaville.

## Tála mpé
### Wikipedia
* Lisapo_lya_Kongó-Kinsásá
* Ntángo ya banɔ́kɔ́ (Kongó-Kinsásá)
* Letá ya nsɔ́mi ya Kongó

### Nkásá o libándá
* https://web.archive.org/web/20110721192834/http://www.cobelco.info/

### Babúkú
*  Coquery-Vidrovitch, C: *Au Congo, de la rébellion à l'insurrection*, Le Monde diplomatique, janvier 1999, http://www.monde-diplomatique.fr/

*  Coopération par l'Éducation & la Culture (C.E.C), *Zaïre 1885-1985 : Cent ans de regards belges,* dir. Fr De Moor & JP Jacquemin, Bruxelles, 1985 (épuisé)

* Coopération par l'Éducation & la Culture (CEC), *"Notre Congo-Onze Kongo"-La propagande coloniale belge : Fragments pour une étude critique*, Bruxelles, 2000 (CEC: 18, rue Joseph II, Bruxelles 1000, Belgique)

*  Ergo, André-Bernard: *L'Héritage de la Congolie. Naissance d'une nation en Afrique centrale.* L'Harmattan, 2007.

*  Janssens, PG: *La Trypanosomiase en Angola à l’aube du 20ème siècle.* Réflexions sur les épidémies des bassins du Cuanza et du Congo (Notes historiques), Bulletin des Séances, ARSOM, no 42, 1996-3

*  Marchal, J: *Travail forcé pour le cuivre et pour l’or : L’Histoire du Congo, 1910-1945*, Borgloon, éd.Paula Bellings, 1999.

*  Ndaywel è Nziem, I: *Histoire générale du Congo, De l'héritage ancien à la République Démocratique*, RDC : Afrique-Éditions, Paris-Bruxelles : Duculot, 1998.

*  UNESCO, *General History Of Africa, Africa under colonial domination, 1880-1935*, éd. A .Boahen, 1985, http://www.unesco.org/culture/ (Fr.)

*  Vanthmesche, Guy: *La Belgique et le Congo. empreintes d'une colonie (1885-1980)*, Complexe, 2007.

*  Wastiau B, *Un essai sur 'la vie sociale' des chefs-d'oeuvre du musée de Tervuren*, Tervuren (Belgique), Musée Royal de l'Afrique Centrale, 2000 (Musée Royal de l'Afrique Centrale, Service des publications/Publication Department, Leuvensesteenweg 13, B-3080 Tervuren, Belgique ou psmets@africamuseum.be; versions française, néerlandaise et anglaise), http://exitcongomuseum.africamuseum.be
Letá ya nsɔ́mi ya Kongó

*Tálá mpé:* Ntángo ya banɔ́kɔ́

## Tálá mpé
* Bitúká ya Letá ya nsɔ́mi ya Kongó
* Kongó ya Bɛ́lɛjika
* Lisapo lya Kongó-Kinsásá

### Búku
*  André-Bernard Ergo, * Des Bâtisseurs aux Contempteurs du Congo Belge. L'Odyssée coloniale.* L'Harmattan, 2005.
*  André-Bernard Ergo, *L'Héritage de la Congolie. Naissance d'une nation en Afrique centrale.* L'Harmattan, 2007.
*  Guy Vanthmesche, *La Belgique et le Congo. empreintes d'une colonie (1885-1980)*, Complexe, 2007.
*  François Bontinck, *Aux origines de l'État indépendant du Congo. Documents tirés d'archives américaines*, Louvain-Paris, Nauwelaerts, 1966.
*  François Bontinck, *La genèse de la Convention entre le Saint Siège et l’EIC*, Église catholique, 1981, p. 261-303.
*  Baron Émile Borchgrave, Les origines de l'État indépendant du Congo, Bull. de la Classe des Lettres et Sciences morales de l'Académie royale de Belgique, 1919, pp. 169-174.
*  Georges Blanchard, *Formation et constitution politique de l'État indépendant du Congo*, Paris. Pedone 1899.
*  José Clément, Antoine Lambrighs, Maurice Lenain, Oscar Georges Libotte et Pierre Piron, *La colonisation belge une grande aventure*, Éditions Gérard Blanchart & Cie, Bruxelles, 2004
*  Alphonse-Jules Wauters, *L’État indépendant du Congo*, Historique - Géographie physique - Ethnographie - Situation économique -Organisation politiqueBruxelles. Librairie Falk Fils 1899. (version libre de droit sur Gallica)
*  Adam Hochschild, *Les fantômes du roi Léopold, un holocauste oublié*, éditions Belfond, 1998, 440p.
*  Georges Hostelet, *L'oeuvre civilisatrice de la Belgique au Congo, de 1885 à 1953.* Mémoire  de l' Académie Royale des Sciences Morales et Politiques, 1954, Tome XXXVII, fascicules 1 et 2 512 & 411 pp. cartes dans et hors-texte.
*  Vincent Dujardin, Valérie Rosoux, Tanguy de Wilde d'Estmael *Léopold II, entre génie et gêne. Politique étrangère et colonisation. *  Editions Racine, 2009, 412 pp. isbn 978-2-87386-621-1
Justin Bieber

**Justin Drew Bieber** azalí moyémbi wa Kanadá, abótámáká o mokɔlɔ mwa yambo sánzá ya mísáto, mobú mwa 1994, o Stratford, Ontario. Loyémbo la yě *One Time* luzalí bolóngi ya monɛ́nɛ. Akóláká o Ontario mpé na mibú 12 amekánáká na bayémbí basúsu ba mbóka ya yě o momekano mwa Stratford Idol. Alóngáká na motángo ya míbalé. Sikáwa avándí o Atlanta, Georgia.