open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pestél

El **pestél** o **ginecèo** (tèrmen che 'l vé de la paròla *Gynaeceum*, che pò l'è la fùrma  latinizada del Gréco antìch γυναικεῖον, *gynaikeíon*: gyn- "fómna" e aíkion "cà pesèna", cioè *cà peséna de la fómna*) l'è la pàrt feminìl del fiùr, furmàda de tré elemèncc morfològich che i è fondamentài per la clasificasiù de le spéci 'n botànica. Endèla strütüra piö sèmplice, 'l ginecèo 'fa nì 'n mènt la fùrma de 'n fiàsch, có:
* la part piö bàsa piö gròsa, ciamàda **ovàre**, furmàda de giü o divèrsi **[[Carpèl|carpèi]]**, 
* la part de mès piö o méno bislónga (àle ólte la gh'è mìa) ciamàda **stil**
* la pàrt ensìma, de fùrma vària, ciamàda **stigma**. 

## Ovàre

La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt con chèsta terminulugìa:
* Ovàre **sùpero**. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc **ipogìni**.
* Ovàre **semi-ìnfero**. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc **perigini**.
* Ovàre **ìnfero**. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc **epigìni**. 

## [[Stil (botànica)|Stil]]

El **stil** l'è 'l prolongamènt de l'ovàre e 'nsìma al stil gh'è 'l stigma. La funsiù del stil l'è de minà i gaméti maschìi del stìgma 'nfìna ai òvuli che i se tróa 'ndèl ovàre.

## [[Stìgma]]
El **stìgma** l'è la part ensìma al pestél e l'è l'órghen endóche se pòsta i granilì del pólen endèl momènt de la 'mpolenasiù. La fùrma del stìgma l'è 'n óter elemènt de clasificasiù sistemàtica. El pöl véser furmàt d'en còrp ünich, piö o méno slargàt, o se nà dividìt en lòbi piö o méno bislónch 'nfìna a ciapà la fùrma de filamèncc.

## Fùrme de ginecèo
Semài che se töl en considerasiù el nömer dei pestéi se pöl distìnguer tré càzi co la sò terminulugìa specìfica:
* ginecèo **apocàrpich**: l'è furmàt d'en nömer indefinìt de pestéi piö o méno lìber, ognü furmàt d'en carpèl, en stil e 'n stìgma;
* ginecèo **sincàrpich**: l'è furmàt de divèrsi carpèi saldàcc ensèma a furmà 'n ovàre ünich separàt de déter en giöna o divèrse stansète;
* gineceo **monocàrpich**: l'è fumàt de 'n carpèl ünich.
I fiùr dei öltem du tìpi de sòlit i g'ha apéna 'n stil con ensìma giü o divèrsi stìgmi, tacc, quacc che i è i carpèi.
Pizz Trona

El **Pizz Trona** (in Val Varon: [ol pits 'trone]; italian: *Pizzo di Trona*), ciamaa anca **Pizz di Vespoi** in del dialett de la Val Sgeroeula, l'è ona scima di Alp Orobi.
L'è la segonda montagna pussee volta de la Val del Bitt (2.510 meter).
## Referenz
Pizz Ponteranega

El **Pizz Ponteranega** o **Pizz di Ferrer** (in dialett valtellin: *Pizz de li Ferreri*; in italian: *Pizzo Ponteranica*) l'è ona scima di Alp Orobi.
A l'è volt 2.378 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in sul confin in tra la Val del Bitt e la Val Brembana.
## Referenz

## Vos corelaa
*Laghett de Ponteranega
Carpèl

El **carpèl**, (paròla che vé del gréco *karpos* che la stà per fröt), l'è 'na fòia mudificàda que la fùrma la part reprodutìva feminìl del fiùr endèle Angiospermae. 

L'ensèma dei carpèi de 'n fiùr el costetöés el gineceo (part feminìl de la piànta). I carpèi i pöl véser saldàcc ensèma, e furmà 'n ginecèo ünich ciamàt apò pestél, o sedenò restà separàcc, colocàcc ogna ü 'ndèl resetàcol, e furmà amò dei óter ginecèi independèncc. Endèl prim càzo se dis che 'l fiùr l'è *gamocarpelar*, e 'ndèl segónt càzo se dis che 'l fiùr l'è *dialicarpelar*.

## Foncc
* Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C.  1965. *Trattato di Botanica*. 2da. edizione. Editorial Labor S.A., Barcellona, 1110 p.
* Strassburger, E. 1994. *Trattato di Botanica*. 8va. edizione. Omega, Barcellona, 1088 p.
Mellasc

El **Mellasc** (in Val Varon: [ol me'laʃ]; in Val del Bitt: [ul me'laʃ]; in italian: *Pizzo Mellasc*) l'è ona montagna di Alp Orobi.
A l'è volt 2.465 meter e 'l se troeuva in de la Lombardia, a cavall in tra la Provincia de Lecch e la Provincia de Sondri. 
## Referenz
Pereànse

El **pereànse** (paròla che vé del gréco e furmàda de *perí*, che völ dì entùren e *anthós*, fiùr) l'è 'na strütüra del fiùr che la corespónt a la part che stà entùren ai òrgani sesuài; l'è la part mìa reprodutìva dal fiùr. 

L'è furmàda de du tìpi de elemèncc: 
* La coròla, furmada dei pétali, che i è i elemèncc che de sòlet i è culuràcc. La sò funsiù l'è chèla de atirà i insècc pulinizadùr.
* El càles, la part vérda del fiùr, la g'ha 'na cunsistènsa piö gaiàrda che nó la coròla e i sò elemèncc i se ciàma sépali. En sèrte fiùr i pétali e i sépali i è mìa diferensiàcc, cioè i g'ha 'l stès culùr, la stèsa cunsistènsa e la stèsa funsiù. En chèsto càzo i vé ciamàcc tat i sépali che i pétali col nòm de tépali, e l'ensèma de chèsti elemèncc el vé ciamàt peregóne.  

## Tìpi de pereànse

Image:Achlamyde.svg|Aclamídea (sènsa pereànse)
Image:Haplochlamyde.svg|Monoclamídea (sènsa pétali)
Image:Homochlamyde.svg|Monoclamídea (sènsa sépali) o Homoclamídea (pétali e sépali i è precìs)
Image:Heterochlamyde.svg|Heteroclamídea (pétali e sépali diferèncc)
Peregóne

El **peregóne** l'è 'n càzo particolàr de pereànse che l'è caraterìstica de chèi fiùr endóche i pétali e i sépali i è mìa diversificàcc. 

En sèrte fiùr l'è mal fà a diversificà i elemèncc del càles e chèi de la coròla cioè l'è mìa isé fàcil catà fò quai che i è i pétali (che i fùrma la coròla) e quai che i è i sépali (che i fùrma 'l càles). L'ensèma de chèsti elemèncc mìa diversificàcc el vé ciamàt **peregóne** (paròla che vé del gréco: peri = entùren, gonio = strütüre de reprudusiù) e i elemèncc che i la fùrma i vé ciamàcc töcc tépali. 
Quan che i tépali i è culuràcc e i g'ha aspèt de pétali, el peregóne el vé ciamàt *peregóne curulì*, (che g'ha aspèt de coròla), semài che 'nvéce i g'ha aspèt de sépali el vé ciamàt *peregóne calisì* (che g'ha aspèt de càles).
 

## Paraperegóne
Ogna pétalo o tépalo che 'l fùrma la coròla l'è furmàt de 'na «öngia» che 'l la té tacàt al resetàcol e de 'na part piö grànda e vistùza. En sèrte zèner — el *([[Narcissus]])* per ezèmpe — endèla part alta de l'öngia gh'è 'na apendìs ligulàra che la vé a furmà 'na cópa a l'intèrno del sércol de tépali. Chèsta curùna la vé ciamàda «paraperegóne» o «fàlsa coròla». En sèrte óter càzi *—[[Hymenocallis]]—* el paraperegóne l'è custitüìt de 'na membràna che la önés entra de lur i filamèncc dei stam. En chèsto càzo el peregóne el vé ciamàt apò «curùna staminàla».

## Bibliografìa

* Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Tomo I. Descripción de plantas cultivadas. Editorial ACME S.A.C.I., Buenos Aires.
* Smith, G.L. & Walter S. Flory. ''Hymenocallis'' Salisbury. Flora of North America Vol. 26 Page 54, 283, 284.
Pétalo

El **pétalo** l'è giü dei elemèncc che fùrma 'l fiùr de le Angiospermae.

L'è l'evulusiù de 'na fòia che 'ndèl cors del tép la s'è trasfurmàda e che, ensèma ai óter elemèncc la fùrma la coròla de 'n fiùr. 

## Caraterìstiche
La part piö strèta del pétalo – chèla che se 'nserés endèl *[[resetàcol]]* — l'è ciamàda *öngia*, envéce la part piö làrga, che se dèrf envèrs l'estèrno, la g'ha nòm de làmina o lèmbo. 
A la bàze del pétalo se tróa de spès el *netàre*, 'na ghiàndola che la böta fò 'l nètare. 

El pétalo el pöl vìga divèse fùrme e culùr (chèi che tìra al vért i è ciamàcc pétali sepalòidi); a tocàl el par vülüdàt (per vìa de la prezènsa de la papìla) e sitìl; pöl capetà però che 'n sèrte zèner el sàpe carnùs o sedenò fì fì.

L'ensèma dei pétali el g'ha la funsiù de protèger i stam e i pestéi (le parcc fèrtii del fiùr) e i è per vìa del sò culùr, 'na atrasiù per i insècc che i rènt pusìbol l'impolinasiù per la reprudusiù de la spéce.

## Us ligàde
* Sépalo
* Tépalo
Pozzoeu (Monscan)

**Pozzoeu** (*Pozzolo-Roncole*) l'è vuna di frazion del comun oltrapadan de Monscan, in de la Provincia de Pavia.
El paes a l'è la sede del centro comunal.
## Referenz
Resetàcol

En Botànica se ghe dà nòm de **resetàcol** a l'estremità dilatàda del pedùncol fiuràl endèl quàl se 'nserés i elemèncc fiurài (càles, coròla, androcèo e ginecèo). Per chèsto elemènt àle ólte se dòpra pò a 'l nòm de "tàlamo". 

Col stès nòm de resetàcol de sòlet se ìndica pò a la pursiù dilatàda de 'na 'nfiurescènsa a capulì, endóche se 'nserés i fiùr sìngoi. En chèsto càzo el resetàcol l'è ciamàt *pluriasiàl* o *resetàcol cümü*.

## Arda apò
* Fiùr

## Bibliografìa

* Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C. 1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
* Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Vertezèl

En botànica se ghe dà nòm de **vertezèl** a 'n ensèma de tré o piö fòie, ram o óter órghegn che böta de 'n gamp al stès leèl. 
Le fòie che crès endèla gran part de la piànta le ghe và dré a 'n percórs a spiràl bèl stiràt entùren al gamp. Tat stiràda che 'l deènta de sòlet difìcil de reconóser. Gh'è sèrte piànte però che le prezènta fòie dispunìde a vertezèl.

La dispuzisiù a vertezèl l'è 'nvéce piö tìpica ende chèle fòie che co l'evulusiù le s'è mudificàde e i è nìde a furmà i elemèncc del fiùr de le Angiospermae. 

I vertezèi de chèste fòie mudificàde i ciàpa nòm de:

* càles, endóche le fòie mudificàde le ciàpa nòm de sépali;
* coròla, endóche le fòie mudificàde le ciàpa nòm de pétali;
* androcèo, coi sò elemèncc che i è deentàcc i órghegn de reprudusiù maschìi;  
* ginecèo, coi sò elemèncc che i è deentàcc i órghegn de reprudusiù feminìi.

## Arda apò
* Pereànse
* Fiùr
Preja (Crevola)

**Preja** (*Preglia*) l'è vuna di frazion del comun ossolan de Crevola, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva arent a la Tos, a sud del centro comunal e in su la strada che la riva a Domm.
## Referenz
Càles

El **càles** l'è 'l prìm vertezèl del pereànse endèl fiùr de le Angiospermae.
L'è furmàt de elemèncc fiurài ciamàcc sépali che de sòlet i è de culùr vért.

A segónt de la fuziù dei sépali 'ntra de lur, se pöl defenéser du tìpi de càles:
* càles **gamosépalo**: quan che i sépali i è saldàcc ensèma alméno a la bàze e i fùrma en elemènt fiuràl ünech;
* calice **dialisépalo**: quan che i sépali i è lìber, enserìcc a giü a giü söl resetàcol.

A segónt de la maniéra de svelöpàs el pöl véser definìt de tré tìpi:
* **càduco** (el se destàca prèst)
* **persistènt** (el rèsta 'nfìna a la formasiù del fröt)
* **acrescènt** (el se 'ngrandés enfìna a furmà 'n invòlucro membranùs töt entùren al fröt)

A segónt de la fùrma el pöl véser definìt come:
* cilìndrich
* campanulàt
* urceolàt
* isigulùs (de isìga)
* galeàt (a fùrma de èlmo)



Archivi:Mohnblume 2.jpg|càles caduco del papàer 
Archivi:Physalis alkekengi R0015041.JPG|càles acrescènte del Physalis alkekengi
Archivi:TomateStieljointless.jpg|càles persistènt del pondór
Archivi:Akkerhoornbloem - Cerastium arvense - closeup.jpg|càles dialisepélo del Cerastium arvense
Corvett

El **Corvett** (*Corvetto*) l'è vun di quarter de Milan.


El ciappa el sò nomm del *piazzal Corvetto*, ciamaa inscì in onor del politegh e avocatt genoves Luigi Emanuele Corvetto.
A se troeuva in su la strada che la mena de Porta Romana finn giò al Port de Mar, a Rogored e a l'autostrada.
L'è on quarter pienn de cà modern, faa su in di agn '50 e '60: prima a l'era anmò campagna (lì arent a gh'era la cassina Gamboloeuita) e ghe passava el Redefoss.
Coròla

La **coròla** l'è 'na part del fiùr de le Angiospermae. L'è furmàda de l'ensèma dei pétali e la costetöés la série piö intèrna dei elemèncc del pereànse. 

L'è colocàda al intèrno del càles (furmàt dei sépali) e prìma de l'androcèo (furmàt dei stam) e del ginecèo (furmàt dei pestéi). 

Ensèma al càles la fùrma 'l pereànse, cioè l'ensèma de le parcc stérii del fiùr, evulusiù de fòie trasfurmàde che 'ndèl fiùr i g'ha la funsiù de protèger le parcc fèrtii (stam e carpèi) e de reciamà i insècc empulinadùr (funsiù vesilìfera). 

I pétali che fùrma la coròla i pöl véser separàcc entra de lur (e alùra la coròla la vé ciamàda *dialipetala* — compàgn de chèla dei garòfoi, famìa de le Caryophyllaceae). Semài che 'nvécei pétali i è tacàcc ensèma, la coròla l'è ciamàda gamopétala (per ezèmpe chèla de le campànule).

Semài che i pétali 'nserìcc endèl resetàcol i è dispunìcc segónt 'na simetrìa ragiàda, la coròla l'è definìda **atinomòrfa** (compàgn de chèla de le Rosaceae). Semài che la simetrìa l'è bilateràla, la coròla l'è ciamàda **zigomòrfa** (compàgn de chèla de le orchidèe).
Ovàre (botànica)

En botànica l**'ovàre** l'è 'na part del ginecèo. L'è la regiù 'ndóche gh'è dét i òvuli che vegnarà fecondàcc. L'ovàre l'è furmàt de giöna o piö fòie mudificàde che ciàpa nòm de carpèi e che reprezènta i macrosporòfili. 
Dét endèl ovàre ch'è giöna o piö cavità, ciamàde, "lòculi" 'ndóche gh'è dét i òvuli che spèta de éser fecondàcc per dòpo trasfurmàs en granì de somésa; l'ovàre l'è destinàt a trafurmàs endèl fröt. I òvuli i se 'nserés dét endèl ovàre endèna zòna ciamàda placènta. 

Ensìma al ovàre gh'è 'l stil e i stìgmi.

L**ovàre** l'è 'n órghen encaàt, dividìt en divèrse **lòze** o **stansète**, endóche dét se fùrma i gametòficc feminìi, ciamàcc **òvuli**. I elemèncc de distinsiù per la determinasiù sistemàtica i è 'l nömer de le lòze de l'ovàre, el nömer dei òvuli, el rapórt anatòmic che l'òvulo 'l g'ha co l'ovàre, ciamàt **placènta** e, öltem, la puzisiù de l'ovàre respèt al resetàcol e a i óter vertezèi del fiùr. 

A segónda del nömer de lòze, l'ovàre l'è ciamàt **uniloculàr**, **biloculàr**, **pluriloculàr**. La spartisiù en divèrse lozète l'è fàda 'n manièra che le sédi le se desterböéses en simetrìa radiàl entùren al as del ovàre. Le placènte, per fenéser, le se tróa sö la parét de l'ovàre o se nò endèla part centràl.

La puzisiù de l'ovàre 'n relasiù al resetàcol l'è giü de i aspècc de clasificasiù piö 'mportànti e 'l vé discriìt co chèsta terminulugìa:
* Ovàre **sùpero**. El se 'nserés de sùra del resetàcol de 'ndóche 'l vé sö en maniéra bèla ciàra. De conseguènsa i óter elemèncc del fiùr i è ciaramènt inserìcc söl resetàcol sóta a l'ovàre e per chèsto i vé ciamàcc **ipogìni**.
* Ovàre **semi-ìnfero**. L'è tacàt a metà del resetàcol. i óter elemèncc del fiùr i se tàca söndèna ipotética lìnea equatoriàl furmàda de la part süperiùr del resetàcol, per chèsta rizù i è ciamàcc **perigini**.
* Ovàre **ìnfero**. L'è completamènte dét endèl resetàcol, del qual ànsa sö 'l stil. I óter elemèncc del fiùr i se 'nserés endèla pàrt finàl del resetàcol che 'l vé a furmà 'n anèl ensìma al ovàre, e per chèsta rizù i vé ciamàcc **epigìni**.
Preston

**Preston** (parnonzia local: [preʃ'tuŋ] o [preʃ'toŋ]; *Prestone*) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Candolscin.
El se troeuva dent a la Val di Giust, a sud del center comunal, in su la strada che la mena fin giò a Ciavenna.
Arent a Preston a gh'è anca on laghett.
## Referenz
Ciavennasch

*Vergun o vergott relativ a Ciavenna.
*Vergun o vergott relativ a la Val Ciavenna.
*El dialett ciavennasch.
Ramaa

**Ramaa** (parnonzia local: [ra'ma]; italian: *Ramate*) l'è vuna di frazion del comun de Casal, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in su la riva de la Strona, in su la strada che la va de Omegna fina a Gravelona.
## Referenz
Roeudol

**Roeudol** (*Rodolo*) l'è ona frazion del comun valtellin de Colorina, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in su 'na collinetta, a ovest del center comunal e in su la strada che la mena ai frazion de Selvetta e de Alfaed.
## Referenz
Rogian

**Rogian** (*Roggiano*) l'è vuna di frazion del comun varesott de Brissagh.
El paes el se troeuva dent a la Valtravaja, a nord del centro comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927: al temp che gh'era i piev, a l'era denter a la Piev de la Valtravaja.
## Referenz
Stil (botànica)

En botànica, el **stil** de 'n fiùr de le Angiospermae l'è 'l prolongamènt del  ovàre e 'nsìma al quàl gh'è 'l stìgma. El stil el conté mìa òvuli che 'nvéce i è cuntignìcc apéna 'ndèla part del ginecèo ciamàda ovàre. 

El stil endèle angiospèrme el pöl véser pié o öt. Endèle piànte che g'ha 'l stil vöt, la fìbra de trasmisiù (cioè 'ndóche se fùrma el tübo pulìnich per fà la fecondasiù) l'è custitüìt de 'n söl de cèlule epidèrmiche bastànsa diferensiàde che stà töt entùren al canàl vöt (denuminàt canàl stilàr). I tübi pulìnich i crès del stigma vèrs l'ovàre dré a superfìce de chèsto canàl, de sòlet endèn strat fì fì de mucilàgine. Endèle piànte che g'ha 'l stil pié, 'nvéce, le cèlule epidèrmiche i è fundìde 'nsèma e le làsa lìber nisü spàsio 'ntra giöna e l'ótra. I tübi pulìnich, en chèsto càzo, i crès entramès a le cèlule de la fìbra de trasmisiù (compàgn che 'ndèle *[[Petunia|petùnie]]*, ) o per le parécc de le cèlule (compàgn che 'ndèi *[[Gossypium]]*,). La fìbra de trasmisiù endèi stìi pié la g'ha dét 'na sostànsa intercelulàra con dét la pectina, mìa tat diferènta de la mucilàgine che gh'è 'ndèl canàl stilàr dei stìi vöcc. Del pónt de vìsta de la distribusiù de töcc du i tìpi de stìi 'ntra le famìe de Angiospermae, i stìi pié i cunsideràcc tìpich de le Eudicotyledoneae e i è rar endèle monocotilédoni.
 

Endèle Apiaceae, la bàze del stil l'è 'ngrosàda, l'è netarìfera e la vé ciamàda *stilopòdio*.

## Riferimèncc



## Bibliografìa

* Font Quer, P. (1982). *Diccionario de Botánica. 8ª reimpresión*. Barcelona: Editorial Labor, S. A.. 84-335-5804-8.
* Gola, G., Negri, G. y Cappeletti, C. 1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
* Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Rovegher

**Rovegher** (parnonzia local: [ru'ɛgar]; *Rovegro*) l'è vuna di frazion de Santin, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la Val Granda, a nord del centro comunal.
## Referenz
Rozz

**Rozz** (parnonzia local: [rots]; italian: *Rozzo*) l'è vuna di frazion del comun larian de Lescen, in de la Provincia de Comm.
El paesin el se troeuva in su la riva del lagh.
## Referenz
Santimbianch

**Santimbianch** (*San Damiano*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Cerian.
La frazion la se troeuva in su la strada che la mena a Cojaa.
## Referenz
Òvulo (botànica)

En botànica, l**òvulo** l'è l'órghen dei vegetài che fà part de la superdiviziù de le Spermatophyta che costetöés la strütüra endóche nas e vé cuntignìt le cèlule de reprüdusiù feminìi. 

L'è furmàt de tré parcc: 
* el *tegüment* (o i tegümèncc) che fùrma el stràto piö estèrno, 
* la *nosèla* (chèl che rèsta del megasporangium), 
* el *gametòfit* feminìl derivàt de la spòra al sènter. 

El megagametofit (ciàmat apò *sach del embriù*  endèle piànte de fiùr) el fà sö 'na cèlula öf (o divèrse cèlule öf en sèrte grùpi) per la fecondasiù. Dòpo de la fertilizasiù, l'òvulo 'l deenta 'n granì de somésa.
Androcèo

En botànica, l**androceo** (paròla che vé del Grech *andro-* "òm" e *oíkion* "cà pesèna") l'è la strütüra maschìl del sistéma de reprudusiù dei fiùr de le Angiospermae. L'è furmàt de l'ensèma dei stam. Söi stam se fùrma i gaméti mas•cc, che farà part dei granì de pòlen. 

## Riferimèncc
Cresta Guzza

La **Cresta Guzza** ([parnonzia del loeugh: ['krɛsta 'gydza]; italian: *Cresta Aguzza*; romancc: *Crast'Agüzza*) l'è ona scima di Alp Retegh.
La gh'ha on'altezza de 3.854 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Lombardia (Provincia de Sondri) e i Grison (Distrett de Maloeuggia). A l'è in mezz in tra el Bernina e 'l Pizz Argent.
Forcola (Livign)

La **Forcola** (parnonzia local: [la 'foʁkola]; in italian: *Forcola di Livigno* o *Passo della Forcola*; in romancc: *Fuorcla da Livign*) l'è on pass de montagna in di Alp Retegh.
A l'è on pass bell important, che 'l mena de l'Italia (Lombardia) a la Svizzera (Grison), e che 'l colega i comun de Livign e de Pos'ciav.
El se troeuva a 2.315 meter sora el nivell del mar e, del pont de vista orografegh, el spartiss in duu tocch i Alp de Livign.

## Referenz

## Alter progett

## Vos corelaa
*Pass del Foscagn
Tesin de Bregn

El **Tesin de Bregn** (in del dialett de Biasca, parnonziaa [te'ziɲ dɛt'brɛɲ]; nomm ofizial in italian: *Brenno*) o anca domà **Tesin** (parnonzia local a Rivoeuj: [ul ta'ziŋ]), l'è on fiumm svizzer.
A l'è vun di afluent pussee important del Tesin e l'è longh 40 chilometer.
El nass del Pizz Medell arent a la Greina e 'l streversa tutta la Val de Bregn, per vegnì denter al Tesin arent a Biasca, in de la Val Riviera.
In del sò percors, el Tesin de Bregn el traversa i comun de Bregn, Aquarossa, Sarravall, Biasca e Polesg.
## Vos corelaa
*Val de Bregn
## Referenz
Bess

**Bess** (*Besso*) l'è on quarter de la città de Lugan, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva in su 'na collina a ovest del centro storegh, e 'l confina cont i paes de Breganzona e Vescia.
Arent a Bess a gh'è la stazion de la Ferrovia del San Gotard.
## Referenz
Val de Livign

La **Val de Livign** (*Val di Livigno*) l'è ona vall de la Lombardia.
La corespond al comun de Livign (Provincia de Sondri) e l'è traversada de l'Aqua Granda. Quell fiumm chì el fa nass in Italia el lagh de Livign e, quand che la passa in Isvizzera, la tacca a ciamass *Spöl* e la ghe va dent a l'Inn.
La confina con la Val Monastee, l'Engadina, la Val Pos'ciav e con la Valtellina. Per rivà in Val Pos'ciav se passa la Forcola, per rivà in Valtellina inveci se passa per el Foscagn.
In tra i montagn pussee important a gh'è:
*Cocen (3.104 m)
*Scima de la Frera (3.058 m)
*Foscagn (3.058 m)
*Pizz de Leveron (3.052 m)
*Mont del Ferr (3.033 m)
*Scima del Campasc (3.004 m)
*Mont del Bon Curatt (2.768 m)

In de la vall a troeuvom i paes de Livign e de Trepall.
## Vos corelaa
*Alp de Livign
*Lagh de Livign
*Aqua Granda
Stìgma

En botànica se ghe dà nòm de **stìgma** a la part del ginecèo endóche se pòsta el pòlen al momènt de l'empulenasiù. 

L'è 'na regiù piö o méno grànda de la superfìce dei carpèi (i elemèncc feminìi del fiùr), de spès colocàde a l'estremità de 'na part fìna e lónga ciamàda *"stil"*. La sò superfìce l'è papilùza, endóche la papìla l'è 'na celula, e ömeda, dò caraterìstiche che àidia el pòlen a tacàs. Dòpo che l'è riàt söl stìgma, el pòlen se dèrf e 'l làsa crèser el tübo pulìnich endóche pasarà i nùclei che narà a fecondà i gaméti feminìi. El tübo el g'ha de penetrà 'ndèle fìbre del stìgma e del stil.

## Riferimèncc
* Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C. 1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
* Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Pizz Scerscen

El **Pizz Scerscen** l'è ona montagna di Alp Retegh.
El gh'ha on'altezza de 3.971 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin italian-svizzer.
San Bernardin (Mesocch)

**San Bernardin** (inscì anca in romancc; *San Bernardino* in italian) l'è ona frazion del comun mesolcines de Mesocch, in di Grison.
A l'è 'l primm paes de la Mesolcina che se incontra quand che se traversa el Pass de San Bernardin. L'è chichinscì, ai pee del Pizz Oncell, che la nass la Moesa, che poeu la traversa tutta la vall prima de andà dent in del Tesin arent a Lumin.
L'è on sit bell cognossuu per i sò impiant per i sport invernai.
## Vos corelaa
*Moesa
*Mesocch
*Pass de San Bernardin
Stam

En botànica el **stam** l'è l'órghen de reprudusiù mas•cc endèi fiùr de le piànte che fà part de le Angiospermae.

L'è furmàt de 'n filamènt e de 'n antéra, colocàda ensìma al filamènt, endóche gh'è le lòze che fà sö 'l pòlen.

L'ensèma dei stam de 'n fiùr l'è ciamàt androcèo, e 'l se tróa 'ntra la coròla e 'l pestél.

## Elemèncc del stam
El stam l'è furmàt de tré elemèncc:
* el filamènt: de sòlet se tràta de 'n stél fì fì, con ensìma l'antéra, de spès l'è de sesiù a sércol, ma con divèrse variàncc a segónt de la spéce. El pöl véser pò a cürt cürt o adiritüra mancà e 'n chèsto öltem càzo se dis che l'antéra l'è sèsil. 

* el conetìf: l'è la part en mès de l'antéra sitüàda söl prolongamènt del filamènt e de sòlet poch svelöpàda. 

* l'antéra: l'è la part fèrtil del stàm, la g'ha i sach pulìnich reünìcc e ndò lòze. 

En stam rüdimentàl, endóche gh'è mìa l'antéra, l'è ciamàt **[[staminòdio]]**.
Aqua Granda

L**'Aqua Granda** (romancc e todesch: *Spöl*) l'è on riaa de l'Italia e de la Svizzera.
La nass arent a la Forcola, e la traversa tutta la Val de Livign, col passà per el paes con l'istess nomm. A quell pont la ghe va dent al Lagh de Livign, on lagh artifizial apena foeura del paes.
Sortida foeura de lagh, la ghe va dent ai Grison e la ciappa el nomm de *Spöl*. Chichinscì la traversa la Val del Spöl e la ghe va dent a l'Inn arent a Zernez.
## Vos corelaa
* Val de Livign
* Lagh de Livign
Antéra

Endèle piànte angiospèrme, l**antéra** l'è la part terminàl del stam de 'n fiùr. L'è 'na strütüra omòloga ai microsporàngi che se tróa 'ndele piànte che fa part de ótre sotadiviziù. El g'ha la funsiù de fa sö 'l pòlen. (La paròla la vé del gréco *anteros*, che öl dì fiurìt, e la se refers al fat che la prezènsa che sàlta bé a l'öcc de le antére l'è sègn de compléta fiuridüra del fiùr (antézi).

Ògna stam de sòlet l'è furmàt de 'n *[[filamènt (botànica)|filamènt]]* e de 'na antéra, fisàda a lestremità del filamènt. Se dis de le antére che i è *estrórse* demài che 'l filamènt el se tàca a l'antéra co la sò fàcia estèrna (chèla piö delóns de l'as fiuràl), e le se ciàma *intrórse* endèl càzo contràre, che però se 'l tróa méno de spès.

La antéra tìpica de le angiospèrme de sòlet l'è custitüìda de dò parcc, tacàde l'öna a l'ótra, ciamàde *téche*, ünìde 'nsèma de 'na zòna ciamàda conetìf, che l'è ach la zòna 'ndóche la antéra la se tàca al filamènt. Se se g'hès de taià l'antéra en perpendicolàr al sò as, se pödarès véder che ògna antéra la g'ha dét giü o du *sach pulìnich* che i se destènt sö töta la longhèsa. 

L'antéra l'è 'na strütüa deiscènta, cioè, che se spàca de per sò cönt per fà nì fò 'l pòlen. Ògna sach pulìnich el se dervarà de sòlet conden tài longitudinàl (per lónch) de 'ndóche saltarà fò 'l pòlen.

El stam l'è 'na fòia trasfurmàda per la prudusiù de spòre mas•cc (microspòre) che pò i è i granì de pòlen. I sach pulìnich i è i microsporàngi. 

## Riferimèncc
* Font Quer, P. (1982). *Diccionario de Botánica*. 8ª reimpresión. Barcelona: Editorial Labor, S. A.. 84-335-5804-8

* Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C.  1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.

* Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Bett

**Bett** (*Bette*) l'è ona frazion del comun de Ciavenna, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, a l'inizzi de la Val di Giust.
Savogn

**Savogn** (*Savogno*) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Piur, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, ben denter a la Val Bregaja italiana. L'è bell isolaa e se pò rivàggh domà a pee, per on sentee de montagna.
Al dì d'incoeu a ghe viv pù nissun. El sant patron a l'è Sant Antoni.
A Savogn l'è staa prevost el sant Luigi Guanella.
## Referenz
Sacch (Coeus)

**Sacch** (*Sacco*) l'è ona frazion del comun valtolin de Coeus, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, ben denter in de la Val Sgeroeula.

A Sacch a gh'è ona veggia cà d'on nodar con dent on afresch, indè che l'è disegnaa on omm tutt pelos e cont in man ona clava, che 'l dis: *Ego sonto un homo salvadego per natura, chi me ofende ge fo pagura*.
## Proverbi in del dialett de Sacch
* Pussee 'l carell l'è vegg, mej el gira.
* Pagà i debet, se aquista credet.
* Chi giuga de caprizzi, paga de borsin.
* Mosch e tavan i gh'è ses mes a l'ann, i rompicojon i gh'è tutt l'ann.
* I vizzi de natura i se porta a la sepoltura.
* Al molin e a la sposa, ghe manca semper qualcosa.
* Sant Antoni, se la niv no gh'è, poch ghe manca.
* L'ann bisest, o el moeur i femmen o che 'l secca i gionest.
* I grazzi glia fa i Sant e i matelli quand i è grand.
* Quella cavagna che la se vanta, l'è senza cuu o poch ghe manca.
* A corr el capita miga apena ai asen, ma anca ai cavai.
* I ciacer i fann miga su uva.
* Danee e fioeu: chii go j'ha i è soeu.
* El val pussee la lappa che la zappa.
* A la sira canta el locch, a la mattina el dis negott.
* A la sira cent a cent, al matin nient nient.
* L'è minga tucc i dì festa.
* I ross, gnanca el diavol glia cognoss.
* Ona coi brisoeu l'è bona de fà fioeu.
## Referenz

## Vos corelaa
* Omm selvadegh de Sacch
Filamènt (botànica)

En botànica, se ghe dà nòm de **filamènt** a la part bazàl e stéril de 'n stam. De sòlet el g'ha fùrma filamentùza e 'l té sö la antéra. El càmbia fés de fùrma e dimensiù a segónda de la famìa: el pöl véser laminàr, compagne che 'n sèrte famìe primitìve (per ezèmpe le Degeneriaceae), véser spartìt (per ezèmpe en sèrte sèéci del zèner *[[Allium]]*) o ìga dele apendìs de fùrma vària. El filamènt el prezènte en masöl fibrovascolàr sö töta la longhèsa, con entùren el parènchima e cuarciàt zó de fìbra epidèrmica. Semài che 'ndèn stam el filamènt l'è cürt cürt o adiritüra 'l mànca del töt, alùra se dìs che l'antéra l'è sèsil.

## Riferimèncc
*Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C.  1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
*Font Quer, P. 1953. *Diccionario de Botánica*. Barcelona, Labor.
*Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Conetìf

En botànica, se ghe dà nòm de **conetìf** a la pursiù de fìbra stéril de la antéra sitüàda 'ntra le teche, e che i a té 'nséma perchè la fà còrp ünech. De sòlet l'è 'n elemènt mìa tat svelöpàt, isé che le téche le sàpe bèle ispunìde; endèna quach angiospèrma primitìva però, töt el stam el pöl vìga amò piö o méno caraterìstica o aspèt de fòia e 'l conetìf el pöl rià a véser bèl svelöpàt, isé de separà bé bé le téche. En sèrte càzi el conetìf el g'ha dele apendìs de fùrma vària che g'ha 'mportànsa per catà fò spéce de spéce (per ezèmpe endèle Melastomataceae).

## Riferimèncc
*Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C.  1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
*Font Quer, P. 1953. *Diccionario de Botánica*. Barcelona, Labor.
*Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Téca (botànica)

En botànica se ghe dà nòm de **teca** a ognöna de le dò parcc de le quàle de sòlet l'è furmàda l'antéra endèl fiùr de le Angiospermae. Normalmènt ògna téca la g'ha dét du sach pulìnich che i vé ciamàcc apò microsporàngi.

## Riferimèncc
*Gola, G., Negri, G. e Cappeletti, C.  1965. *Tratado de Botánica*. 2da. edición. Editorial Labor S.A., Barcelona, 1110 p.
*Font Quer, P. 1953. *Diccionario de Botánica*. Barcelona, Labor.
*Strassburger, E. 1994. *Tratado de Botánica*. 8va. edición. Omega, Barcelona, 1088 p.
Enfiurescènsa

Endèle Angiospermae, i fiùr i pöl véser sùi o reünìcc en **enfiurescènse**.
El fiùr sul el reprezènta la cundisiù piö sèmpia e del pont de vìsta de l'evulusiù, chel piö antìch. Co l'evulusiù 'nvéce s'è nit a svelöpàs le 'nfiurescènse, furmàde de divèrsi fiùr. 
I vantàgi evulutìf de le 'nfiurescènse 'n sostànsa i è du: el prim l'è che i è piö vistùze e le tìra piö tacc insècc per l'empulinasiù; el segónt l'è ligat al fat che i fiùr i se dèrf mìa töcc ensèma ma de menemà e isé la piànta la g'ha la pusibilità de reséer el pòlen per en tép piö lónch.

A segónt de la progresiù de la fiuridüra se pöl defenése du tìpi principài de 'nfiurescènse: 
* **enfiorescènse definìde** endóche l'as principàl de la 'nfiurescènsa el fenés condèn àpice fiuràl che prèst el deènta 'n primórde fiuràl e isé 'l fà desmèter de crèser el ramilì. En chèsta sórt de 'nfiurescènse, de sòlet i fiùr i se dèrf a pàrter de 'nsìma a nì isé 'n zó.
* **enfiurescènse indefinìde** endóche l'as de svelöp el fà sö apéna fiùr laterài o pursiù de 'nfiurescènsa;  en chèsto tìpo de 'nfiurescènse se dèrf prìma i fiùr piö 'n bas e chèi piö estèrni, e al stès tép se 'n fùrma de nöf en mès e 'nsìma.

Se pöl fà 'n ótra distinsiù 'ntrà:
* **enfiorescènse sèmpie**, che g'ha apéna 'n as de ramificasiù (p.es.: gràte, spìghe, ombrèle)
* **enfiorescènse cumpunìde**, con du o piö ùrdegn de ramificasiù (p.es.: sìme, panòcie)

## Tìpi de 'nfiurescènse

file:Kätzchen (inflorescence).svg|**[[Amènt]]**
file:Hoofdje.jpg|**[[Capulì]]**, enfiorescènsa furmàda de 'n aglomeràt spès spès de fiùr sèsii.
file:Cyathium(inflorescence).svg|**[[Ciàse]]**, tìpich de le piànte de la famìa de le Euphorbiaceae
file:Sikkel (bloeiwijze).jpg|**[[Sima (botànica)|Sìma]]**
file:Schirmtraube_(inflorescence).svg|**[[Curìmp]]**
file:Inflorescences Panicle Kwiatostan Wiecha.svg|**[[Panòcia]]**
file:Inflorescences Umbel Kwiatostan BaldachZłożony.svg|**[[Ombrèla (botànica)|Ombrèla]]**, enfiurescènsa che g'ha töcc i fiùr col pedezèl de longhèsa piö o méno precìza
file:Traube_(inflorescence).svg|**[[Gràta]]**
file:Fig (Ficus carica) fruit halved.jpg|**[[Sìcon]]**
file:Inflorescences Spadix Kwiatostan Kolba.svg|**[[Spàdes]]**
file:Inflorescences Spike Kwiatostan Kłos.svg|**[[Spìga]]**, enfiurescènsa furmàde de divèrsi fiùr enserìcc söndèn ràchide centràl


'Na 'nfiurescènsa che g'ha l'aspèt de 'n fiùr ünech l'è ciamàda **pseudànse**.
Dialett maranes

El **dialett maranes** l'è ona variant de la lengua veneta.
'Sto dialett a l'è parlaa in del comun de Marano Lagunare (*Maran*), che 'l se troeuva in de la Provincia de Udin.
Se tratta minga, donca, d'on dialett colonial (compagn del triestin, per esempi), ma d'ona variant local del dialett venezian: de fatt Marano el se troeuva in su la Laguna Veneta, minga delongg de Venezia. Respett al venezian, e compagn del dialett graisan o de quell ciosott, el maranes l'è staa bon de conservà ona forma pussee arcaica.
## Ligamm de foeura
*A proposet del dialett maranes
Amènt

En Botànica, l**ament** l'è 'na 'nfiurescènsa cilìndrica e strèta, furmàda de fiurilì che g'ha mìa pétali o, semài che i ghe i ha, i è pesègn e de póch cönt, de spès anemòfii (empulinàcc col vènt) ma ale ólte i è empolenàcc pò a per mès de insècc (compàgn che 'ndèi *[[Salix|Sàles]]*).  L'è furmàt de sòlet de fiùr unisesuài, dispunìcc bèi tacàcc de giü con l'óter e arènt a l'as centràl che de spès el pènt en zó.  

L'è tìpich de le piànte de le famìe de le Betulaceae, Fagaceae e Salicaceae. En divèrse de chèste piànte, i è apéna i fiùr màs•cc che fùrma 'n amènt e 'nvéce i fiùr fèmina i è sèmpe (nösöla, rùer) o i fùrma dei óter tìpi de 'nfiurescènse.  En sèrte ótre piànte però (compàgn de le àlbere) tat i fiùr mas•cc come i fiùr fèmina i è reünìcc en amèncc.  


File:Young-catkin.jpg|'N amènt de fiùr mas•cc
File:Ostrya carpinifolia in Italy male catkins.jpg | 'N amènt de fiùr mas•cc de *[[Ostrya carpinifolia|tàera]]*
File:Willow catkin 2 aka.jpg |Amèncc de sàles
File:Salix caprea Male.jpg |Amènt de sàles
File:P3240141.JPG |Amènt mas•cc de 'na *[[Corylus avellana|nösöla]]*
File:Salix female catkin.jpg | Amènt fèmina de 'n sàles
Capulì

En botànica, el **capulì** l'è 'na sórt de 'nfiurecènsa deèrta (o recemùza) endóche 'l pedùncol el se slarga fò a l'estremità e 'l vé a furmà 'n disch piötòst gròs, ciamàt resetàcol cümü  o clinànt. Chèsto resetàcol cümü l'è curunàt de 'na (o divèrse) séri de bràtee. Ensìma a chèsto resetàcol gh'è sistemàcc i fiùr sèsii (che g'ha mìa 'l pedezèl) compagnàcc o mìa de le sò bràtee. 

El capulì l'è la 'nfiurescènsa tìpica de le piànte de la famìa de le Asteraceae, isé come de ótre famìe compàgn de le Dipsacaceae.

## Riferimèncc
* Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs. 
* Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.
Imprenditor

L**'imprenditor** a l'è la personna che la derva e la mett in fonzion 'n impresa, ciovè 'n azienda fondada in sul scambi de ben e servizzi, e despess anca quella che la gestiss, anca se l'è pussee despess on impresari.

## Riferiment
*Treccani

## Vos corelaa
*Manager
Ciàse

El **ciàse** l'è 'na paròla dopràde 'n botànica per indicà 'na 'nfiurescènsa che l'è tìpica de le piànte del zèner *[[Euphorbia]]* (famìa de le Euphorbiaceae). 

El ciàse l'è cunfurmàt endèna maniéra tal de 'nsömeà a 'n fiùr sul envéce l'è 'na 'nfiurescènsa furmàda de:
* sich (o de rar quàter) parcc stérii definìde brateöle che fùrma 'n cuntenidùr a cópa
* en sèrto nömer de netàre, en sèrte càzi fundìcc ensèma
* en fiùr fèmina puzisiunàt en mès a la bàze del invòlucro. El fiùr fèmina l'è furmàt de 'n ovàre sùpero
* sich (o pò a de piö) fiùr mas•cc che stà töt entùren al fiùr fèmina. Chèsti fiùr i è furmàcc praticament apéna del stam.

I ciàse i è de spès reünìcc pò a lur en enfiurescènse (sìme, ombrèle... ecc.)

## Fóti
Quach ezèmpe de murfulugìa de ciàse:

Image:E pulcherrima ies.jpg|I ciàse de la stèla de Nedàl i g'ha töt entùren dele fòie mudificàde de culùr rós che g'ha funsiù vesilàr (tirà i 'nsècc).
Image:E mammillaris ies.jpg|Ciàse de *[[Euphorbia mammillaris]]* con quach góse de nètare
Image:E opuntioides ies.jpg|Ciàse reünìcc en sìme en *[[Euphorbia opuntioides]]* 
File:Euphorbia amygdaloides cv Purpurea5 ies.jpg|Ciàse de *[[Euphorbia amygdaloides]]*


## Bibliografìa
* Sandro Pignatti, *Flora d'Italia*, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492
Cucurbita pepo

El **söchèl** o la **söchèla** (*Cucurbita pepo L.*) l'è öna spéce de la faméa botànica dele Cucurbitaceae, i quai fröcc i vé dopràcc zèrp.

## Caraterìsteghe
L'è öna pianta anöala col gamp erbadegh flesibol.
La pianta la fà sö dei fiùr monosesuàcc. I fiur mascc i è stérii, ma nesesàre per l'empolinassiù dei fiùr fèmina, che i narà a furmà 'l fröt. L'empolinassiù la sa cumbina grasie a i 'nsècc o al vènt (ésta la vicinansa dei fiur mascc e fèmina 'ndela stèsa pianta).
El *fiur de söca*, o *fiur de söchèl*, de culùr zalt-aranciù, l'è 'n grant doprat en cüzina, tat crüt quàt còt.

## Cultivassiù
La pianta dei söchèi la cres bé end'ön clima mitigàt e an puzisiù al sul e con tata argia.
L'è 'na pianta che la fa rotasiù trienala, e se pöl cultiàla ensèma co le sìgole, coi fazöi rampegancc e la 'nsalada
El teré 'l g'ha da vès laurat bé bé, profunt e drenàt perchè la patés i restagn de aiva, e pié de sustanse urganeghe. Per votègner fröcc de qualità se g'ha bezógn de mèter quater o sich quintai de lödam madür per sènto méter quadracc. El lödam el g'ha de vès sotràt a profondità de pö o meno quaranta ghèi.
Sö teré bèi lauràcc, semai che le piante i è distante asé (densità de méno de 1,4 piante per méter quadrat) al rendimènt el pöl rià a 40-45 fröcc per pianta. Bòa catà sö i fröcc da vot a dés setemane de la sùrna, amò zèrp, perchè quan che 'l fröt l'è madür del töt el g'ha déter en mòcc de somésa che 'l la rènt mia pö bù de maià.

## Riferimèncc
Clube de Regatas do Flamengo

El **Clube de Retagas do Flamengo**, pussee semplicement **Flamengo**, l'è vœna squadra de folber de Rio de Janeiro, Brasil, indovè che l'è staita fondada in del 1895. In del so palmarèss gh'ann 1 Coppa del Mond per Club (1981), 6 Campionai de Brasil, 2 Copp de Brasil e 32 Campionai de Rio de Janeiro.
Sambughett

**Sambughett** (parnonzia local: [samby'gœt]; italian: *Sambughetto*) l'è ona frazion del paes de Strona, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la Valstrona, a sud-est del centro comunal e in su la mezza costa di montagn.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
## Referenz
San Cassan

***[[San Cassan (VA)|San Cassan]]** (San Cassano), frazion del comun de Indun.
***[[San Cassan (SO)|San Cassan]]** (San Cassiano), frazion del comun de Prada.
San Cassan (Prada)

**San Cassan** (parnonzia local: [san ka'sɛŋ]; italian: *San Cassiano Valchiavenna*) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Prada, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, e 'l confina cont el comun de Samolegh.
## Referenz
Sagroeugn

**Sagroeugn** (parnonzia local: [sa'greɲ]; italian: *Sagrogno*) l'è ona frazion del comun vigezzin de Dravoeugn, in de la Provincia de Verbania.
El paesin el se troeuva a nord del centro comunal, in su la costa di mont e minga lontan de Alboeugn.
## Referenz
San Damian (Brughee)

**San Damian** (*San Damiano di Brugherio*) l'è vuna di frazion del comun brianzoeu de Brughee.
La frazion la se troeuva a nord del centro comunal, in su la strada che la va a Concorezz e arent al Villoresi.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1869.
## Referenz

## Vos corelaa
*Gesetta de Sant'Anna (Brughee)
San Martin (Val Masen)

**San Martin** (*San Martino*) a l'è ona frazion del comun valtellin de Val Masen, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in fond a la Val Masen, e a l'è 'l capploeugh del comun.
## Referenz
Luis Amplatz

El **Luis Amplatz** (nassüü 'l 28 09 del 1926 a Gries, arent a Bulsan; e decedüü 'l  7 09 del 1964) l'è staa vün di ativista Südtirules che l'eva scernii la straa de la viulensa in di agn '60, quand ch 'i Südtirules eren dree a cumbàt per la sua ütonumia/independensa de l'Italia. Lü medèm el s'è semper definii un *Freiheitskämpfer*, ciuè vün che 'l cumbat per la libertaa, ma i tribünaj talian in del 1964 l'evan cundanaa a 25 agn de gatabüja per terurism.

L'Amplatz l'era staa, in del 1959, insèm al Sepp Kerschbaumer e al Georg Klotz vün di member fundadur del *[[Befreiungsausschuss Südtirol]]* (el cumitaa de liberassiun del Südtirol), e l'eva tentaa de fursaa la man de la straa de l'independesa cunt di at de viulensa. L'eva tolt part a la famusa Nocc del Fögh e pö anch a nümerus atentaa dinamitard in di agn '60 de chi e de la per tüt Südtirol intregh. Cunt i pulòt ai calcagn 'l Luis Amplatz l'eva pö scapaa via in Austria anca se pö però l'era gnüü amò serüch in Südtirol cunt el Georg Klotz inscì de tacà amò sü cunt ij atentaa . El 28 de Setember del 1964 l'Amplatz, el Klotz, e un Austriegh ciamaa Christian Kerbler (che pö l'è soltaa föra che l'era un pressulaa del SIFAR) even decidüü de passà la nocc in d'un' era ciamada "Brunner Mahder" e lucada desura del paes de Saltaus. In del cör de la nocc, però, 'l Kerbler l'ha cupaa l'Amplatz menter l'era dree a durmì e cunt l'istessa revultèla l'ha ferii al pet e al gnif el Georg Klotz, che però l'ha faa 'ncamò cünt de scapà via e vegnì 'ndree in Austria cunt un' eròica füga de 42 vur sü per i munc del Tirol. L'assassin,  Christian Kerbler, l'è staa pö cundanaa a vint agn de presun del tribünal de Perügia, anca se però, fin al didincö, l'han mingamò ciapaa. In del 1976 l'è staa ciapaa menter l'era dree a rubà in d'una butìa a Lundra ma l'è minga staa estradaa.

El Luis Amplatz l'è staa metüü sutatera al fupun de Bulsan, e in sü la sua preja tumbala gh'han scrivüü: *„Amis che te vedet ancamò la lüs del suu, salüdum la Patria, ch' huu amaa 'ncamò püssee de la mia vita.“*

'l grüp müsegal patriotegh tirules *Vermaechtnis* gh'ha dedicaa 'na canzun titulada propi *Luis Amplatz*.

## Referiment
Caldee

**Caldee** (*Caldé*) l'è ona frazion del comun verbanes de Castelvecana, in de la Provincia de Vares.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh Magior, in su la strada che la va de Laven a Port.
Sima (botànica)

En botànica, la **sìma** l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che la g'ha la caraterìstica de fenéser conde 'n fiùr apicàl e, en bànda, el g'ha dei óter as de svelöp che pöl süperà chèl centràl: chèsta caraterìstica la vé a determinàn la fùrma che, de sòlet, l'è chèla de 'n còno a cül en sö. Semài che la 'nfiurescènsa la va ìn nacc a crèser de töte dò le bànde del fiùr apicàl, la ciaparà 'l nòm de *sìma bìpara*, sedenò la sarà 'na sìma *unipara* (per ezèmpe, *scorpiòide* o *elicòide*).


Archivi:Enkelvoudig gevorkt bijscherm.jpg|Sìma bipara (la 'nfiurescènsa la va 'n nacc a crèser a dèstra e a mansìna)

Archivi:Sikkel (bloeiwijze).jpg|Sìma scorpiòide (töcc i böcc i vé fò de la stèsa bànda, fùrma 'ncürvàda)

Archivi:Schicht.jpg|Sìma elicòide(ràra)



## Bibliografìa
* Sandro Pignatti, *Flora d'Italia*, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492
Curìmp

En botànica, en **curìmp** l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa deèrta, a gratilìna (racemùza), endóche l'as l'è cürt e i gambì dei fiùr (pedezèi) i è lónch e i vé fò en puzisiù scalàde dré a l'as che 'l pórta la 'nfiurescènsa. La longhèsa de ogna pedezèl l'è tal che töcc i fiùr del curìmp i se dèrf al stès leèl.

L'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che se tróa per ezèmpe 'ndèn quach spéci de la famìa de le Rosaceae: Pér, Marözen, Póm e Pegnatìne.

Gh'è sèrte spéci che g'ha 'nfiurescènse eterogènee bazàde sön 'n curìmp, per ezèmpe 'l curìmp de capulì del zèner *[[Achillea]]*.

## Riferimèncc

* Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs.

* Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.

* Sandro Pignatti, *Flora d'Italia*, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492
Walten

**Walten** (Talian *Valtina*) l'è na frassiun del cumün de St. Leonhard in Passeier in Südtirol. 
Walten la gh'ha 330 anem e la se tröa a 1262 meter sura 'l nivel del mar, a nordest de St. Leonhard, in sü la straa che la mena al Giuf de Jaufen.

A Walten gh'è na scöra elementara. La Gesa l'è dedegada al Sant Antoni de Padua.
In Inverna gh'è la pista de sci de fund e la cursia de bob.

## Persunalidaa ligaa a Walten
* Werner Heel (* 1982), Sciadur
* Georg Klotz (1919–1976), Schützenmajor e ativista Südtirules
* Eva Klotz (* 1951), Depütada del parlament Südtirules
* Heidi Pixner (* 1977), Sunadura d'arpa
* Herbert Pixner (* 1975), Müsegh

## Ligam in sü la Red
* Sit de Walten
Queen

I **Queen** a hinn un grüp ingles de müsega rock che'l s'è furmaa a Lundra in del 1970. I sò member a hinn: Freddie Mercury (vus) , John Deacon (bass), Brian Harold May (ghitara) e Roger Meddows Taylor (bateria).

## Discugrafia
*Queen (1973)
*Queen II (1974)
*Sheer Heart Attack (1974)
*A Night at the Opera (1975)
*A Day at the Races (1976)
*News of the World (1977)
*Jazz (1978)
*The Game (1980)
*Flash Gordon (1980)
*Hot Space (1982)
*The Works (1984)
*A Kind of Magic (1986)
*The Miracle (1989)
*Innuendo (1991)
*Made in Heaven (1995)
Eva Klotz

L**'Eva Klotz** (nassüda 'l 4 de giügn del 1951 a Walten, una frassiun del cumün de St. Leonhard in Passeier, in Südtirol) a l'è una pulitega südtirolesa, depütada in del Parlament Südtirules in de la Süd-Tiroler Freiheit, cugnussüda in tüt el mund tudescòfen per la sua famusa tressa e la sua gran grinta.

## Biugrafia
La Eva l'è la püssee granda di ses bagaj del Georg Klotz e in sü la vita del pader la gh'ha anca scrivüü un liber. Ancamò al diddincö, la süra Klotz, cumpagna del pader, la se crüssia del trà inans i driss de autodeterminassiun del Südtirol.

Del 1980 al 1983, la Eva Klotz l'è stada vöna di member del cunsej cumünaa de Bulsan in de la Südtiroler Volkspartei, e pö, semper per l'istess partii, l'è stada depütada in del Parlament Südtirules del 1983 al 1989. In del 1989, minga cuntenta de la pulitega muderada del Silvius Magnago e de l'intrega Volkspartei, la s'è destacada de quist ültema e l'ha faa sü un so partii deperlee ciamaa l'Union für Südtirol de la qual l'è stada depüdata del 1989 al 2007 quand che difarens d'upiniun intra lee e l'Andreas Pöder, han faa inscì che l'è gnüda föra de l'Üniun e l'ha faa sü un nöf muiment pulitegh ciamaa Süd-Tiroler Freiheit insem al Sven Knoll. Cunt chel partii chi l'è stada elegiüda 'ncamò n'oltra völta in del Parlament Südtirules in del 2008.

La süra Klotz l'ha stüdiaa de prufessura a l'Üniversidaa de Innsbruck e la s'è spescialisada in istoria, Fulclur, e Filusufia. Despö de 'vè finii el so stüdi in del 1974, l'ha insignaa in di scör süperiur Südtirules Tudesch, Istoria, Geugrafia, e Latin. In del 1983, na völta elegiüda in del Parlament Südtirules, l'ha desmetüü de fà la prufessura e l'ha imbrazzaa la carera pulitega a tout court. 

Al didincö la vif cunt el so segund marii, 'l Hans Bachmann, a Bulsan.

## I so Över
**Georg Klotz. Freiheitskämpfer für die Einheit Tirols* (ISBN 3-85485-083-2) 

## Referiment


## Liga in sü la Red

* Eva Klotz im Südtiroler Landtag