Dryocosmus kuriphilus

Ol **Dryocosmus kuriphilus ''Yasumatsu*** o *'besbìna de la castègna*' l’è ün insèt de l’ùrden di [[imenòter]] de la [[Famìa (biologìa)|famèa]] di [[Cynipidae|cinipìdi]] e l’è uriginàre de la [[Cina]]. L’è ün insèt specìfech del [[Zèner (biologìa)|zèner]] [[Castanea]], cioè me l’ tróa ‘ndóma sö i piànte de chèsto zèner, sö i [[Castanea sativa]] ‘n [[Eüròpa]] e sö i [[Castanea crenata]] ‘n [[Giapù]].

== Come l’è facc ==

L’insèt l’è lónch 0,25 [[ghèl|ghèi]], l’è nìgher, ‘l somèa a öna besbìna e 'l gh'à co i zanfìne maròn. I cagnòcc prima i è trasparèncc, po’ i diènta biànch, menimà i galète i pàsa dal biànch al nìgher, quàndo i è marüde. Ricognòsel l'è pròpe malfà, dezà che l'è pròpe picin,ì menimà l'è mia complicàt ricognòs i gàle.
<br clear=left>

== Indóe se ‘l tróa ==
Chèsto ‘nsèt da la [[Cina]] l’è stàcc ispandìt da l’òm impó ‘n töt ol mónt, de fati l’è stài troàt in [[Giapù]] in del [[1941]], in [[Coréa del Süd]] in del [[1963]], in di [[Stacc Ünìcc]] in del [[1974]] e ‘n del [[2002]] l’è riàt in [[Eüròpa]], in [[Piemùt]] e de lé l’ s’è spandìt ‘n quàse töte i regiù de la repüblica italiàna, ‘n [[Frànsa]], ‘n [[Sguìsera]], ‘n [[Sloénia]], ‘n [[Croàsia]] e pò ‘n [[Olànda]] e ‘n [[Üngherìa]], ach se ‘n chès-ce dò paìs i aütorità i dis che l’è stacc eradicàt.

== Biologìa ==
Ol Dryocosmus kuriphilus ‘l gh’à dóma öna generasiù a l’an e ‘l se riprodùs per partenogènezi telitòca, cioè da i öf i nàs adóma di fèmne e de mas-cc ghe n’è mia. La fèmna la sbüza col sò öfposidùr i böcc e la mèt in di tesücc de la piànta i sò öf e quàndo l'àn dòpo 'l cagnòt 'l tàca a crès i crès pò ach i tesücc de la piànta isé tat de fà di gàle e pròpe dèt in chèste gàle i crès i cagnòcc e i pupe de la besbìna de la castègna.
I fèmne i gùla da la fì de [[Zögn]] al 20 de [[Löi]] e i mèt i sò i öf dét in di böcc, ma adóma in chèi che ‘n chèl an lé i s’è mia dervìcc; in média öna fèmna la gh’à fìna a 150 öf e de chès-ce la ghe rìa a mèten 20 – 30 in d’ògne gala.
De lé 30 dé s’ tróa i prim cagnòcc che però i crès póch ‘nfina a l’[[otörno]], i rèsta in di böcc che i s’è mia dervìcc e lé i pàsa l’[[invèren]] sènsa che dal de fò se ède negót, menimà i gàle i crès adóma in de la [[primaéra]] de l'an dòpo, apéna che i böcc i à tacàt a dèrves, i gàle prima i è érde pò i diènta róse, grànde da mès [[ghèl]] a 3 ghèi e dét gh’è da 1 a 7 istansète per i cagnòcc che i è dré a crès, fina che i gùla fò i fèmne.

== I dagn ==
Quando la gàla la crès sö la nervadüra de la fòia i dagn i méno ‘mportàncc, i è limitàcc a la fòia che la crès de méno, menimà se i gàle i è tàte e i è sö i infiurescènse, la pianta la pöl desmèt de crès, i ‘nfiurescènse i se dèrf mia fò e i castègne i diènta méno de la metà (‘nfìna a – 80%) e se la castègna l’è de lègna e mia de fröta, pò la quantità de la lègna che s’ghe rià a portà fò dal bósch de castègne la càla.

== Ol contròl ==
Ol prim laùr de fà per controlà ‘l insèt l’è chèl de mèt in comèrcio di piantìne che i sìes mia malàde e gh'è de stà pròpe atèncc, dezà che i piànte i pöl ès malàde, ma iga gnà ü sègn, de fati la besbìna la spons i böcc ma i cagnòcc e i gàle i cres adóma l'an dòpo. Pròpe i astù malàcc i è stacc ol fatùr piö ‘mportànt che l'à spandìt 'n póch agn 'l insèt 'n tace paìs de l'[[Eüròpa]], dezà che desperlü 'l se sluntanerès mia de piö de 10 km a l’àn.

De inseticidi registràcc cóntra chèsto 'nsèt ghe n'è mia, fò sùra töi chèi che i è stai proàcc i è servìcc a negót e 'n töte i manére 'l sarès impusìbel fà di tratamèncc sö di bósch intréch, bàste pensà che 'n [[Lumbardéa]] gh’è 1.200.000 [[pèrtega|pèrteghe]] bergamàsche de bósch de castègne e adiritüra 3.000.000 de [[pèrtega|pèrteghe]] bergamàsche 'n [[Piemùt]].

Adóma co la lòta biològica, stödiàda e metìda 'n pràtica dal Divapra de l’Üniersità di Stöde de Türì, mandàt inàcc dal profesùr Alberto Alma, s' ghe rìa a controlà la besbìna de la castègna; se tràta de dovrà l’imenòter [[Torymus sinesis]] Kamijo che l’è ün óter insèt cinés che 'n [[Cina]] 'l té a bàda la besbìna. De fati la fèmna del Torymus la mèt i sò öf in de la gàla de la besbìna e i sò cagnù i màia chèi de la besbìna; ol Torymus de fati l'è ü parasìta de la besbìna de la castègna. Fò sùra ol Torymus l'è ü parasìta spéce - specìfech, cioè l'mèt i sò öf adóma in di gàle del Dryocosmus kuriphilus, ma mia 'n chèle di óter [[Cynipidae|cinipìdi]], isè 'l gh'àvrès mia de böta a l'ària di óter equilìbri tra spéce de 'nsècc, ma adóma tègn a bàda la besbìna de la castègna.
Gh’è però de dì che prima de riàga a tègn a bàda la besbìna al Torymus ghe öl tra i 5 e i 10 agn, isé che 'l pöde crès de nömer; fò sùra l'è malfà riàga a fà crès in laboratòre tace Torymus de spant in di bósch per controlà la besbìna.

Tra i insècc di nòste bànde ghe n'è ü, ol [[Megastigmus dorsalis]], che 'l sömèa che 'l sìes dientàt pò a lü ü parasìta del Dryocosmus kuriphilus, però la percentüàl de gàle parasitizàde l’è del 3% cóntra ol 70% del Torymus.

De regordà pò i insècc del zèner [[Eupelmus]] che pò a lur i sömèa che i sìes di parasìti de la besbìna, ma che i è ach di parasìti del Torymus e per chèsto i è piö ü mal che ü bé; chès-ce insècc, dezà che i’è parasìti d'ü parasìta, i è lüminàt *iperparasìti*.

== I cültivar che i se màla mia ==

Tra i tàte cültivar de [[castègna]] ghe n'è dò che a töt ol [[2011]] i é mai stàce 'nfestàde da la besbìna de la castègna:
* la *Bouce de Betizac* che l'è öna cültivar [[Giapù|giapunéza]],
* la *Madonna* che l'è öna cültivar [[Piemùt|piemuntéza]].

== Bibliografìa ==
* Seiichi Moriya (2010). *A Global Serious Pest of Chestnut Trees, Dryocosmus kuriphilus: Yesterday, Today and Tomorrow. Proceedings of the Japan-Italy Joint International Symposium Held at Tsukuba, Japan, on November 24-25, 2009''. National Agricultural Research Center. ISBN 978-4-931446-65-6. (In inglés).

* EFSA Panel on Plant Health. 2010. http://www.efsa.europa.eu/de/efsajournal/doc/1619.pdf Risk assessment of the oriental chestnut gall wasp, Dryocosmus kuriphilus for the EU territory and identification and evaluation of risk management options. EFSA Journal: 8(6), 1619.

## Óter progècc