Divina Cumedia

La **Divina Cumedia**, cugnussüda anca cunt el nomm de *Cumedia*, nös che cunt el nomm uriginal in talian *Divina Commedia*, a l'è un puema del Dant Ligher, scrivüü in terzin incadenaa de vers endecasilab, in lengua vulgar fiurentina.
Cumpusüda per i critegh in tra el 1304 e 'l 1321, agn del so esili in Lünigiana e Rumagna, la *Cumedia* l'è l'övra püssee famusa del Dant, e anca vöna di püssee impurtant testimunianz de la civiltà de l'Età de Mezz; cugnussüda e stüdiada in tüt el mund, a l'è cunsiderada l'övra püssee granda de la literadüra de tücc i temp. 

El puema a l'è spartii in tre part, ciamaa *[[cantega|cantegh]]* (Infern, Pürgatori e Paradis), ognedüna cumpusüda de 33 cant (föra che l'Infern, ch'al gh'ha dent un olter cant pruemial). El pueta al cünta sö de un viagg imaginari, var a dì de un *Itinerarium Mentis in Deum*, a travers i tre regn ültrateren che le purtarà fin a la visiun de la Trinità. La so rapresentaziun imaginaria e alegorega de la vita apus la mort cristian a l'è un punt cülminant  de la visiun  medieval del munt che la s'è desvelüpada in la Cesa catolega.

L'övra la gh'ha avüü sübit un grand sücess, e l'ha tö part in manera determinanta al prucess de assestament del dialett tuscan 'me lengua taliana. El test, che a s gh'ha no l'autograf, a l'è staa defatt cupiaa sin di primissem agn de la difüsiun, e fin al riv de la pressa, in d'un vast nümer de manuscritt.
In de l'istess temp, la s'è spantegada la pratega de la ciösa e del cument (i se cünten breegh 60 cumencc e in tra i 100.000 e i 100.000 pagin), in möd de dàggh vita a una tradiziun de letür e stüdi dantesch mai mucada: a s'parla inscì de *secular cument*. La vastedà de i testimunianz manuscritt de la *Cumedia* l'ha determinaa un'ugetiva dificultà in la definiziun del test critegh. Incö a gh'hemm un'ediziun de riferiment fada sö del Giorgio Petrocchi. Püssee de recent do devers ediziun critegh i henn staa cüraa de l'Antonio Lanza e 'l Federico Sanguineti.

La *Cumedia*, pür cunt el nà inanz de tancc di möd carateristegh de la literadüra e del stil medieval (ispiraziun religiusa, l'orden mural, lenguagg e stil fundaa in sö la perceziun visiva e imediada di robb), a l'è prufundament növatura, perchè, cumè a l'è staa cataa föra debun in di stüdi de l'Erich Auerbach, la gh'ha la tendenza a una rapresentaziun vasta e dramatega de la realtà. A l'è vöna di letür ubligaa del sistema scörastegh talian.

A l'è interessant vidé 'me tüt i olter cantegh i muca cun la parola *"stelle"* (*stell*). (*"[[E quindi uscimmo a riveder le stelle]]" - *Infern*; "[[Pürgatori - Cant trentatreesim|Puro e disposto a salir a le stelle]]" - *Pürgatori* e "[[L'amor che move il sole e l'altre stelle]]" - *Paradiso*). *Interessanta anca la creaziun del Pueta de* [[neulugism]] cume "insinuarsi", "inluiarsi", "inleiarsi".

== Titul ==
Prubabilment el titul uriginal de l'övra l'è staa *Commedia*, o *Comedìa*, del grech κωμωδία *komidìa*, furmaa de *kòme*, *borgh*, e *odé*, *canto*; leteralment *cant del borgh*). A l'è defatt inscì che l'istess Dant ciama la so övra [Infern XVI, 128] ([[Infern (Divina Cumedia)|Infern]] [[Infern - Cant vintünesim|XXI]] [[:s:Divina Cumedia/Infern/Cant XXI|2]]). A segütà elt itul de "divina" al gh'è staa daa del Boccaccio. In l*Epistola* (induve a l'è no segür ch'la sia del Dant) direta a [[Cangrand I de la Scala|Cangrand de la Scala]], el Dant al cunferma el titul latin de l'övra: *Incipit Comedia Dantis Alagherii, Florentini natione, non moribus''.

## Tradüziun in lumbard
El prim a pruvà a vultà un quai toch de la Divina Cumedia l'è staa el Carlu Porta, in tra i agn 1803 e 1805. La sua l'è stada una tradüziun libera, e dumà de un quai pass de l'Infernu: se trata de un'antulugia de episodi che van del prim cant (l'ünegh vultaa per intregh) a quel de set. Un quai ann püssee tardi (in del 1860), el sciur Francesch Candian l'ha faa una tradüziun növa, che però l'è limitada dumà a l'Infernu.
In tra i tradüziun püssee muderni a pödum cüntà:
*Quela surtida in milanes in del 1947 per man del sciur Giuseppe Monga.
*Quela surtida in cumasch in del 1983 per man del sciur Paolo Elia Sala
*Quela surtida in milanes in del 2004 per man del sciur Ambrös Antonini.
*Una tradüziun de la storia del cunt Ügulin in del dialet de Cavergn.

## Riferimencc