open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atum

## Generaal
Un **àtum** a l'è la paart püssee piscinína de un sistéma chímich; saría a dí ca l'è la quantità mínima de un elemeent chímich ca la mantègn i sò prupietà.
Anca sa la paròla àtum la vègn dal grech *atomos*, c'al vöör dí *minga spartíbil*, al s'è descuveert dòpu ca l'è cumpòost de trí partisèj püssee piscinítt ammò:
* Eletrún: al g'à càrica negatíva e l'è püssee lingeer de tütt i ólter partisèj;
* Prutún: al g'à càrica pusitíva; al pésa 1836 vöölt püssee de un eletrún;
* Neütrún: al g'à minga de càrica elétrica e al pésa a stèmm istèss de un prutún.

I prutúni e i neütrúni insèma, ciamaa *[[nücleúni]]*, ga stann deent in del nücli, invéci i eletrúni ga gírenn intuurn; chèla visiun chí a l'è in acòort al mudèll de l'àtum de Bohr.
Seguunt i régul de la mecànica quantística, invéci, i partisèj a g'ann una funziun de unda ca la definíss la prubabilità de la partisèla de truvàss, in d'un bèll mumeent, in d'un quaj spazzi; dunca, l'òrbita a l'è dumè ul spazzi de prubabilità püssee vólta.

## Prupietà
* Màssa: da 1,66*10-27 a 4,52*10-25 kg
* Diàmeter: da 10 a 100 pm

Ólter prupietà a inn:
* ul nümer atòmich (**Z**), ca l'è ul nümer de prutún in del nücli (stèss nümer Z=stèss elemeent);
* ul nümer de màssa, ca l'è la súma del nümer de prutún e de neütrún, e al permètt de scerní i difereent isòtup.

I àtum a inn generalmeent néuter (g'ann minga de càrica elétrica); quaand un àtum al pèert u al ciàpa un eletrún, al cambia e al devénta un jún, pusitíff (catiún) sa n'al ciapa, negatíff (aniún) sa n'al pèert.

## Stòria
Ul cuncètt de àtum a l'è staa prupòost per la prima völta da i filòsuf greech cumè Demòcrit e ul grupp dii Epicüree; in dii sécul dòpu g'inn minga staa pass inaanz, anzi a s'è desmentegaa tüscòss, fin almaanch a dopu l'Età de mèzz.
La teuría l'è stada rimetüda in pè dal John Dalton, chímich inglees; l'Amedeo Avogadro, in del sécul XIX, al cumencia a tegnii spartii àtum e mulécul.
Ul primm scenzià a mètt in ciaar la strutüra de deent de l'àtum a l'è staa, in del 1911, ul Rutherford; dòpu de lü, un quaj ann adree, Niels Bohr al püblica in d'un librètt ul sò mudèll de la strutüra de l'àtum. Per rivà a vècch magiuur detàj ammò, ga vöör però specià un quaj ólter ann fin al nassimeent de la física quantística e del micruscòpi eletrònich.
Grupp del bòr

El **grupo del boro**, o grupo 13 de la taula periòdica el reönés i elemèncc elencàcc ché sóta:

* Boro;
* Aluminio;
* Galio;
* Indio;
* Talio;

I elemencc del grupo del boro i g'ha de sòlet el stat de usidasiù +3.
Grupp 12 de la taula periòdica

In del **grupp 12** de la taula periòdica a g'inn quàter elemeent:
*Zinch;
*Càdmi;
*Mercüri;
*Unünbi.

I primm trí a fann paart de la séri dii metàj de transizziun; l'ültimm, l'unünbi, a l'è un elemeent sintétich.
Grupp 11 de la taula periòdica

I elemeent del **grupp 11** de la taula periòdica a inn:
* Raam;
* Argeent;
* Óor;
* Röntgéeni.

I primm trí a inn metàj, invéci l'ültimm a l'è un elemeent sintétich.
Raam, óor e argeent a inn duperaa fin da i teemp antích per i sò caraterístich de resisténza a la curusiun e a l'ussidazziun e, al dí d'incöö, de cundütività elétrica e tèrmica.
A inn duperaa da sécul per cunià i muneet, anca se in dii ültimm ann a inn püssee duperaa i pastún de difereent metàj (al s'è cuminciaa a duperà anca ul níchel); in paart a i muneet, sa dupérenn de fà i bisgiuu.
Grupp 10 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 10 de la taula periòdica a inn:
*Níchel;
*Palàdi;
*Plàtin;
*Darmstadi;

Chii elemeent chí ga fann paart de la séri chímica dii metàj; ul darmstadi a l'è un elemeent sintétich.
Grupp 8 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 8 de la taula periòdica a inn:
*Fèr;
*Rüténi;
*Òsmi;
*Àssi.

Chii elemeent chí ga fann paart dii metàj; l'àssi a l'è un elemeent sintétich.
Grupp 3 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 3 de la taula periòdica a inn:
* scàndi;
* ítri;
* séri dii lantàniit;
* lütézzi;
* séri dii atíniit;
* laurénzi

Chii elemeent chí a g'ann 3 eletrún in del sò livèll püssee de föra; la magiuur paart la g'à un staa de ussidazziun püssee stàbil +3.
Grupp 4 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 4 de la taula periòdica a inn:
* titàni;
* zircòni;
* àfni;
* rüterfòrdi.

Ul rüterfòrdi a l'è un elemeent sintétich e radiuatiif; i ólter trí a inn metàj, ca sa sumèjenn un muntun tra de luur.
Grupp 5 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 5 de la taula periòdica a inn:
* vanàdi;
* niúbi;
* tantàli;
* dübni.

Chii elemeent chí g'ann 5 eletrún in del livèll energétich püssee de föra. Ga vöör dí ca ul dübni a l'è un elemeent sintétich, c'al g'è no in natüra.
Grupp 6 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 6 de la taula periòdica a inn:
* cròom;
* mulibdéen;
* tüngstéen;
* seabòrghi;

Ul seabòrghi a l'è un elemeent sintétich; i ólter trí a inn metàj.
*Grupp 6* a l'è ul nòmm racumandaa da la IUPAC; in de la vègia manéra de spartí la taula periòdica, al sa ciamava *grupp VIA* (Europa) upüür *grupp VIB* (S.U.A.).
Alt Empordà

L' **Alt Empordà** a l'è öna di dò comarche naside da la divisiù de l'Empordà quan che l'è stacia facia la divisiú comarcala del 1936.

La cunfina col Vallespir e col Rosselló che i è a nòrd, a èst la gh'à ol mar Mediteràneo, zó al süd gh'è ol Baix Empordà, ol Gironès e ol Pla de l'Estany e al'òest la gh'à 'n banda la Garrotxa.

## Ligàm
* Lögh web del ''Consell Comarcal de l'Alt Empordà'' 
* Lögh ''web jove del Consell Comarcal de l'Alt Empordà'' 
* Informassiú de ''Setmanari de l'Alt Empordà''
* Informassiú de CapCreus online 
* Informassiú de la Generalitat de Catalunya 
* Informassiú de l'Istitüt de stadístega de Catalunya
Empuriabrava

Ol **Empuriabrava** l'è ü quartér ürbanisàt del cümü (münissépe) de Castelló d'Empúries e l' gh'à 5.366 abitàncc (2005). 

La sò ürbanisassiú l'è diferènta da chèla di óter quartér, dezà che 'l quartér l' ciapa dét i aiguamolls de l'Empordà e issé l'è traersàt fò da i canài, a la manéra de Enésia, ach se i cale e i strade i è asfaltade.

## Ligam de foeura
Empuriabrava / Ampuriabrava
Cadaqués

**** a l'è un comun de la provincia de Girona, cont una popolazzion de  abitant.

A l'è el comun pussee oriental de la Penisola iberiga.

## Riferiment
*Istitut statistegh de Catalogna

## Alter proget
Val Fosca

La **Val Fosca** a l'è öna al di Pirinee de formasiú glaciala per la quala l' cór ol Flamicell, l'è sitüada 'n de la part a nord de la comarca del Pallars Jussà. La tö 'l nòm da la paròla "Fosca" per i fórte pendènse di muntagne ch'i l'la furma.

I sò montagne i ria fina a i 2.500 méter e tra i cime gh'è piö de vinte lach. 

I gh'è trè ai picinine, Ricuerna, Filià e chèla d'Estany Gento. Indóe gh'è 'l paìs de la Torre de Cabdella i se zónta ste trè ai e i furma ol ri Flamicell, che l' cór per ol münissépe de Senterada, vers a Pobla de Segur 'ndóe l' se zónta col Noguera Pallaresa.

In del 1914 i à fai sö la prima sentrala idroelétrega pallaresa.
Grupp 7 de la taula periòdica

I elemeent del grupp 6 de la taula periòdica a inn:
*Manganées;
*Tecnézzi;
*Réni;
*Bohri;

Ul bohri a l'è un elemeent sintétich, dunca al duvaría minga fà paart del grupp; i ólter trí a inn metàj, vün cumün in natüra (Manganées) e dü invéci ca sa trövenn dumè in d'un quaj grizzín.
Element sintetich

I **element sintétich** a hinn element minga stàbil, cunt una mèza vída inscí cürta (da i fraziun piscítt del segund a un quaj miliun de ann), relativament a la vída de la Tèra, ch'al sa pö dí ca tüt i àtum ca gh'eren quand la s'è furmàda s'hinn desfaa cumpletament. Dunca, sa cugnüssenn dumà perchè sa fúrmenn in di reatur nüclear upür in di aceleradur de partisèj.
Ul prim element sintétich a l'è staa ul tecnézi, ca l'è andaa a impiení un bögg in de la taula periòdica: la descuvèrta de la sò mèza vída (4,2 miliun de ann) la metüü in ciar ca ga na pudéva vèss pü in natüra, vist ca tüt quèll c'al g'era al mument de la furmaziun del pianéta a l'è naa desfaa.

I element sintétich a hinn (indicaa anca ul nümer atòmich):
*Tecnézzi, 43
*Prumézzi, 61
*Element trans-ürànich:
**Netüni, 93
**Plütòni, 94
**Ameríci, 95
**Cüri, 96
**Berchéli, 97
**Califòrni, 98
**Einsteini, 99
**Férmi, 100
**Mendelévi, 101
**Nubéli, 102
**Laurénzi, 103
**Rüterfòrdi, 104
**Dübni, 105
**Seabòorghi, 106
**Bohri, 107
**Àssi, 108
**Meitneri, 109
**Darmstàdi, 110
**Röntgéeni, 111
**Unünbi, 112
**Unüntrí, 113
**Unünquàdi, 114
**Unünpénti, 115
**Unünèxi, 116

In de la lista gh'hinn denter anca i element ch'hinn minga staa ammò descuvert:
*Unünsèpti, 117
*Unünòcti, 118
Elettron

L**'elettron** a l'è ona particella sub-atòmica, con carica elettrica negativa de -1.6·10-19 coulomb, massa de 9.10·10-31 kg e spin de 1/2 (e donca a l'è on fermion); a l'è reppresentaa de sòlit cont el simbol e-. A l'è dent in del grupp di particej ciamaa leptoni.
L'elettron el gh'ha ona antiparticella, ciamada positron, che l'è istèss precis de lù foeura che per la carica, che l'è igual in valor assolut ma 'l contrari in del segn.

Insema cont el proton e 'l neutron, a l'è ona particella che la forma i atomi; el se troeuva minga in del nucli, ma 'l ghe gira intorn.
Prutun

El **prutun** a l'è una partisela süb-atomica, cunt una carica eletrica pusitiva de 1,602·10-19 C, una massa de 1,672623×10-27 kg (a stem 1800 völt püssee de un eletrun), e un spin de 1/2.
El prutun a l'è classificaa in del grüp di bariuni, e l'è cumpost da trii quark (ud). La sò antipartisela la se ciama antiprutun, e l'è igual a lü, sulament che la gh'ha carica cuntraria.
El prutun a l'è vöna di partisei che furmen el nücli di atumi; in chimica e biuchimica. El prutun a l'è 'l iun de l'idrogen deslenguaa in de l'aqua.
Neütrun

El **neütrun** a l'è una partisela sübatomiga senza carega eletriga e de massa 939.573 MeV/c² o 1.008 664 915 (78) u (1.6749 × 10−27 kg, poch püssee d'un prutun). El so spin a l'è ½, e l'è dunca un fermiun. La so antipartisela a l'è l'antineütrun. El neütrun a l'è minga una partisela elementara perchè l'è fada de alter partisel: i quark. El neütrun a l'è classifegaa 'me bariun, e l'è faa de dü quark down e un quark up.

Föra del nücli, i neütrun gh'hann una vita cürta, cun semivita de pressapoch 15 menüü. I decaden in d'un prutun e emeten un eletrun e un neütrin, in acordi a la reaziun:

:n \rightarrow p^+ + e^- + \bar{\nu}_e

Insema ai prutun, i neütrun furmen el nücli de l'atum. Neütrun e prutun vegnen ciamaa anca nücleun.
Antipartisèla

In física, ga dísenn **antipartisèla** a una partisèla ca la g'à l'istèssa màssa e spin de un óltra, dumè ca la g'à càrica elétrica, interazziun fórta e débul al cuntràri.
Tütt i partisèj g'ann la sò antipartisèla assuciàda (es., ul pusitrún e l'eletrún); anca i partisèj cumpòost, cumè i prutúni, ga i ann. G'inn però dii caas (cumè ul futún) de partisèj ca inn anca la sò antipartisèla.
Sa sa incúntrenn una partisèla e una antipartisèla, sa dèsfenn e finíssenn in energía upüür in d'una quaj partisèla püssee lingéra; al cuntràri, un pàra de partisèj (partisèla+antipartisèla) a l'è pussíbil ca sa fúrmenn da un s'ciòpp assee energétich.
Paleuclimatulugia

La paleuclimatulugía a l'è la broca de la climatulugía ca la pröva a catà sü infurmaziun di clima di agn adree; la dupéra istrüment cumè i caròtul de giazz e ul stüdi di anèj de cressiment di alber (*[[dendruclimatulugía]]*). Un óltra funt de infurmaziun per i paleuclimatolugista a hinn i liber e i cronach scrivüü in di ann adree; quela funt chí a l'è però, uviament, minga tròp precisa anca sa la pö dà una direziun de ricerca.
Partisela

In física, i **partisèj** a inn i ünità ca custitüíssenn la matéria; sa pö fà distinziun tra i partisèj *elementaar*, cunsideraa minga spartíbil (cumè l'eletrún), e chii *cumpòost*, ca pödenn invéci vèss spartii in d'una quaj partisèla püssee piscinína (cumè ul prutún).

#### Partisèj fundamentàj
Seguunt la teuría de adèss i partisèj fundamentàj a pödenn vèss classificaa in difereent maneer:
*Leptúni: g'ann un spin de 1/2;
**eletrúni, muúni, tauúni: g'ann càrica elétrica ca la vaar -*e*;
**neütrítt: g'ann minga de càrica elétrica;

*Quark: ga n'è de sés tiip, ca ga dísenn *saúr* (*u*, *d*, *s*, *c*, *t*, *b*); a stann màj in de per luur, ma a fúrmenn partisèj cumpòost. G'ann un spin de 1/2, e g'ann càrica elétrica frazziunària.

*Partisèj purtaduur de interazziun; g'ann un spin 1 e càrica elétrica zéro (föra ca ul *busún W*, c'al g'à +-*e*);
**futúni: a pórtenn la fòrza eletrumagnética;
**gluúni: a pórtenn la fòrza nücleaar fórta;
**busúni **W** u **Z**; a pórtenn la fòrza nücleaar débul;
**gravitúni: a pórtenn la fòrza de gravità (i scénziaa ann munàn de truàii, e inn dumè partisèj teòrich);

*Partisèla de Higgs; la g'à spin zéro (a l'è dumè una partisèla teòrica).

#### Partisèj cumpòost
I partisèj cumpòost sa spartíssenn in:
*bariúni: furmaa da 3 quark, ciamaa *[[quark de valénza]]*; i püssee impurtaant a inn:
**prutúni: càrica elétrica +*e*;
**neütrúni: càrica elétrica zéro;

*mesúni: furmaa da 2 quark de valénza.

Tütt insèma, i bariúni e i mesúni ga dísenn adrúni.

A l'è impurtaant de dí ca, per tütt i difereent partisèj, sa pö truà anca la curespundeent antipartisèla.

#### Classificazziun dii partisèj in de la física statística
In física statística, i partisèj sa spartíssenn in:
*fermiúni: g'ann spin +-1/2 e dunca ga ubedíssenn al princípi de esclüsiun del Pauli;
*busúni: g'ann spin intréch.
Canz

__NOTOC__

**Canz** l’è on comun italian de 5035 personn de la provincia de Còmm, in del Triangol del Lari, in di Prealp lombard.

## Sitt
L’è l’ultim paes de l’Alta Brianza al confin con la Valassina, piazzaa in d’ona vall cont in gir in gir i mont Corniscioeu, Corni o Colonghej, Barzaghin e Scioscia.

L’è traversaa del torrent Ravela, ch’intorno gh’è nassuu el paes vecc, e, a ponent, un pô del fium Lamber in manera de torrent, ch’el ven giò da la Valassina lì tacada; poeu gh’hinn tanti font in di montagn del paes, e on lagh, el Lagh del Segrin, in comonanza cont i paes de Eupili e de Longon. A Canz la se parla ona varietaa del brianzoeu, el Canzes.

## Storia
### Quand el nass el paes
El nomm del loeugh *Canz* el ven forsi del latin *Cantius*, che in de l’istessa manera el vegn de ona parola celtica (= "spigol", parland di montagn; vedè ted. *Kantzel*=pulpit, *Kante*=spigol > lmo. ins. mil. *canton*; vedè ing. *[[Kent]]*).

I primm omen ch’hinn vegnuu a stà a Canz, per quell che se sà, hinn vegnuu in de la fin de la giazzada del Würm, in de l’etaa mezana de la prea (press a 10000 ann fà). El casott de cascia a 900 meter sul mont Raj l’è staa doperaa d’estaa fin a l’etaa mezana del bronz.

L’etaa del ramm (press a 4000 ann fà) l’è marcada de la testimonianza de ona tomba a cavagna cont cepp, trovada in di loeugh di Budracch. La tomba l’è stada fada anmò su tutta in del giardin di scoeul “F. Turaa”.

De l’etaa vegia del bronz gh’è on alp su la riva del Lagh del Segrin de la part de Canz. L’avè trovaa i rest de quell alp chì l’à avuu un bell pês per cognoss i primm gent stabil in Alta Brianza.

El primm paes in del sitt d’incoeu l’è de l’etaa di Roman, quand hann marcaa i strad maggior per soldaa e mercant. De quell temp chì l’è stada trovada on cepp arent al Lagh del Segrin per marcà i distanz su la strada, inveci in del 1822 l’è saltada foeu ona tomba romana cont i sò arnes.

## Ligamm cont foeura
* Sitt de la Fondazion “Raverta”
* Sitt de la Vila Rizzoli ex Magn
* Sitt del pittor Demaria
* Sitt del “Sos” de Canz
* Sitt del “Teater Social de Canz” 
* Sitt de la Biofera 

## Vos corelaa
* Nisciolitt de Canz
Jun

In física e chímica, sa ciàma **jun** un àtum u una mulécula cunt una càrga elétrica, ca la pö vèss pusitíva (**catiún**) upüür negatíva (**aniún**); ul prucèss de pèert u ciapà eletrúni a l'è la **junizazziun**.
I iuni sa rapreséntenn cunt ul símbul de l'àtum curespundeent cunt un segnètt + u - a segunda de la càrga ca gh'è: per esémpi, ul sòdi al pèert un eletrún, al diventa un catiún e al sa scriff Na+, quant invéci l'ussígen, de eletrúni, na ciàpa dü e al vègn O2-.
La paròla jun la vègn, giüüst per cambià, dal greech *ion*, particípi passaa de *iénai* (*andà*).

L'è staa ul Michal Faraday ca l'à prupòost, in del 1830, l'esisténza dii iuni, anca sa l'è staa l'Arrhenius ca l'à desvilüpaa la teuría: per quèst, l'à ciapaa ul Prémi Nòbel per la chímica in del 1903.

L'energía ca ga vöör per strepàch vía un eletrún a un àtum ga dísenn **putenziaal de iunizazziun**, ca inn dii custaant físich caraterístich per i difereent àtum.
De sòlit, i valuur dii putenziàj de iunizazziun sa sbàssenn de menemàn ca sa va (in de la taula periòdica) dal vóolt al bàss: istèss sa sa va da drita a manzína. L'andameent de chii valuur chí a l'è prupurziunaal al cuntràri a i valuur del racc atòmich; a l'è natüraal, vist ca in d'un àtum piscinín i eletrúni a inn püssee areent al nücli e dunca a séntenn püssee fórta la fòrza de atrazziun.

Ul primm putenziaal de iunizazziun a l'è quèll ca ga vuraría per strepà vía ul primm eletrún de un àtum; ul seguunt valuur al diss l'energía per strepà vía ul seguunt, e.v.i. I difereenz tra i putenziàj sücesiif a inn gròss (vàrda la taulèta chí de suta), dunca i àtum a fúrmenn dumè puch tiip de iun, quii ca pödenn furmàss cunt dii energii nurmàj.



Elemeent
Primm 
Seguunt
Tèrz
Quart
Quint
Sèst
Sètim

Na
496
4.560

Mg
738
1.450
7.730

Al
577
1.816
2.744
11.600

Si
786
1.577
3.228
4.354
16.100

P
1.060
1.890
2.905
4.950
6.270
21.200

S
999
2.260
3.375
4.565
6.950
8.490
11.000

Cl
1.256
2.295
3.850
5.160
6.560
9.360
11.000

Ar
1.520
2.665
3.945
5.770
7.230
8.780
12.000

Energii de iunizazziun sücesiif, in kJ/mol
Mulecula

In chimica, una **mulecula** l'è la part püssee piscinina de un cumpost che la mantegn i so prupietà; una mulecula l'è dunca furmada da atum ligaa.

Una prupietà impurtanta di mulecul l'è la so furmüla empiriga, che la descriv la prupurziun che gh'è tra i so atum custitüent; per esempi, l'aqua (H2O) la gh'ha un atum de ussigen e dü de idrogen.

El cuncet de mulecula l'è staa metüü in pè per prim dal scenziaa italian Amedeo Avogadro, in del 1811.

## Ligam in di mulecul
In d'una mulecula, se pö imaginà che i urbitai di diferent atum se meten insema, fin a furmà un ünegh urbital bel gross, ch'el tegn dent tüt i atum de la mulecula; a segunda de la diferenza de eletru-negatività di atum che furmen la mulecula, el ligam el sarà pür, u el gh'avarà una pularizaziun.

Asca quei tra i so atum, i mulecul gh'hann, de solit, anca di ligamm tra de lur; tra i principai a gh'hinn:
* punt idrògen;
* interaziun dipol-dipol;
* forz de Van der Waals.

Quij ligam *intramulecular* chi hinn suvent impurtant per i efett in sü i pünt de bülizziun u la sulübilità.
IUPAC

La **IUPAC** (in inglees, *International Union of Pure and Applied Chemistry*, Üniun Internazziunaal de la Chímica Püra e Aplicàda) a l'è una urganizazziun minga guvernatíva dedicàda a i prugrèss de la chímica; l'è l'ünica auturità recugnussüda a livèll internazziunaal per ul desvilüpp de standard per i nòmm dii cumpòost chímich (numencladüra chimica).

La IUPAC a l'è un mèmber del *Cunsíli Internazziunaal per la Scénza* (ICSU, da l'inglees *International Council for Science*).

Ul sítt üficiaal (in lengua inglésa) a l'è chí.
Scàra de Pauling

La **scàra de [[Linus Pauling|Pauling]]** a l'è una classificazziun dii elemeent chímich seguunt la sò eletru-negatività; in quèla scàra chí l'elemeent püssee eletru-negatiif (ul flüòor al g'à un valuur de 4, quèll da l'óltra paart g'à 0,7.
I valuur a crèssenn de menemàn ca sa passa da la manzína de la taula periòdica a la sò drita, e istèss sa sa va dal vóolt al bass.




Taula periòdica de la eletru-negatività dii elemeent seguunt la scàra de Pauling
Ragg atòmich

Ul **racc atòmich** a l'è la distànza ca g'è dal cénter del nücli fin a l'urbitaal püssee de föra, in d'un àtum isulaa; de sòlit, al sa misüra in picòmeter (1 pm=10-12 m) upüür in Ångström (1 pm=10-10 m).
I partisèj del nücli e i eletrúni a inn partisèj quàntich, e dunca ga ubedíssenn al princípi de indeterminazziun de Heisenberg; inscí i misür dirètt g'ann minga significaa e dunca, per cunvenziun, sa díss ca ul racc atòmich a l'è la metà de la distànza ca g'è tra i cénter de dü àtum ligaa.
A segunda de cum'inn ligaa sü i àtum, sa pödenn catà föra difereent tiip de racc:
* Racc atòmich, ul racc de un àtum isulaa.
** Racc cuvaleent, ul racc dii elemeent minga metàlich;
** Racc metàlich, ul racc dii elemeent metàlich.

* Racc iònich, quèll de un àtum ciapaa deent in d'un ligàmm iònich.

* Racc de Van der Waals, ul racc de una sféra sòlida imaginària, duperàda pe mudelà ul cumpurtameent dii àtum.

I racc atòmich dii elemeent a crèssenn dal vóolt al bass e da la drita a la manzína de la taula periòdica: elemeent cunt püssee eletrúni a inn uviameent püssee graant; invéci, demenemàn ca sa va inver drita in sü la taula, cunt l'istèss livèll energétich a g'inn püssee eletrúni e püssee prutúni, dunca a g'è püssee fòrza de atrazziun: ul racc atòmich al diminüirà dunca cunt l'aümeent del nümer atòmich.
Densità

La **densità**, de símbul **ρ** (lètera *rho* de l'alfabeet greech), una quaj völta scrivüda **d**, a l'è la relazziun ca g'è tra la massa e ul vulüüm d'un ròpp; la densità a l'è uviameent diretameent prupurziunaal al valur de la massa, u prupurziunaal al cuntràri cunt ul vulüüm.
Furmüla generaal:

:**ρ = [[Massa|m]] / [[Vulüüm|V]]**

L'ünità de misüra, in del Sistéma Internazziunaal, a l'è ul kg/m<sup><small>3</small></sup>; per resún pràtich al sa misüra anca in g/cm3. Per esémpi, la densità de l'aqua a 3.98&nbsp;°C a l'è iguaal a 1000 kg/m3 = 1 g/cm3.

## Densità de una quaj sustànza

Sustànza&nbsp;Densità in g/cm3
Irídi22,65
Òsmi22,61
Plàtin21,45
Òor19,30
Üràni19,05
Mercüri13,58
Palàdi12,023
Piuump11,34
Argeent10.49
Raam &#160; 8,92
Fèr &#160; 7,87
Stagn &#160; 7,31
Diamaant &#160; 3,50
Alümíni &#160; 2,70
Magnési &#160; 1,74
Aqua de maar &#160; 1,025
Aqua püra** &#160; 1,000**
Àlcul etílich &#160;&#160;0,790
Benzína &#160;&#160;0,730
Aerugèl &#160;&#160;0,003
Aria &#160;&#160;0,0012


## Densità de un pünt P in d'un mèzz cuntín
La densità in d'un mèzz cuntín a l'è una grandèzza scalaar, definída in tütt i pünt materiàj.
Al sia P un pünt materiaal de un mèzz cuntín, ga sia una sücessiun de vulüüm materiàj cunt vulüüm *V<sub>i</sub>* e massa *m<sub>i</sub>*, taal ca tütt a cuntègnenn ul pünt P; a ciàmum *densità* del pünt P ul límit de la sücessiun dii quozieent mi/Vi quaand *Vi* a téndenn a 0:

{\rho}=\lim{\frac{mi}{Vi}}
Punt de füsiun

Ul **punt de füsiun** d'un solit a l'è la temperadüra induè ch'al cuméncia a deslenguàss, saría a dí a passà dal staat sòlit a quèll líquit; ul passàcc cuntràri al sa ciama pünt de cungerameent.
Ul pünt de füsiun, al cuntràri de quèll de bülizziun, a l'è assee indipendeent da la pressiun.
Architetura

L**'architetura** a l'è la dissiplina che la gh'ha 'me proposet l'organizazzion del spazzi indova che viven i omen. A semplifegà, se poeul dì che la revarda soratut la progetazzion e la construzzion d'on edifizzi ma anca de tuscoss l'ambient fad su.

L'architetura a l'è nassuda prima de tut per sodisfà i besogn biologegh de l'om compagn de la protezzion di intemperi e propi per quest a l'è in tra i dissipline che gh'è in tucc i civiltà. Domà in d'on segond moment, cont el desvilupàss de la spartizzion del lavorà in de la società, a la fonzion primaria s'inn sgiontade di fonzion pussee, che inn deventade semper pussee. 

Cont l'aparizzion de carater estetegh la s'è tacad a concepì l'architetura an'pò a 'me on'art visiva, cont i carateristeghe so particolar.

Ona definizzion larga del concet de architetura la ciaparess dent an'pò 'l prosget de toeut l'ambient construid: de l'urbanistega, al prosget urban fina al prosget di mobii. L'è vuna di ses bei arcc. On quai palazz o alter construzzion i è percepid 'me di simboi colturai e politegh e in de cert cas 'me di oeuver d'art, desgià che i poeul vesser considerad prima de tuscoss en fonsion de la sò forma o strutura sensibil o de la so estetega.

El prosget architetonegh a l'è caraterizad soratut de la manipolazzion de la massa, del spazzi, di vulum, la strutura e la consistensa, de la lus, i materiai, e i elemencc pramategh, compagn di cost, la construzzion e la tecnologia, per rivà 'n obietiv che l'è estetegh, fonzional e despess artistegh. Chest el diferenzia l'architetura de la ingenieria, che inscambe la se carateriza soratut per la manipulazzion creativa di materiai e di forme, per mez de prencep scentifegh e matemategh.

## Alter proget
Pass de Nufenen

**Ol Pass de Nufenen** l'è ü pass de montagna (2478 m) in di Alpi Svìssere ai coordenade . Ol pass a l'mèt in colegament Ulrichen in del Canton Vales co la valada de Bedrett in del Tesí, e l'mèt in comunicassiù Briga e Airöl.

## Ligàm de fò

* Climbbybike.com:  Töte i informassiú e profil del pass de Nufenen
Pass de l'Alvra

Ol **Pass de l'Alvra** (Rumantsch: *Pass d'Alvra*, Tudesch: *Albulapass*) l'è ü pass de montagna (2478 m) in di Alpi Svìssere ai coordenade , sitüat in del cantù di Grigiù. La strada da Thusis a traèrs Bergün la mena a La Punt in Engadina.

## Ligàm de fò
* Climbbybike.com: Töte i informassiú e profil del pass d'Alvra
Pass del Bernina

El **Pass del Bernina** (italian: *Passo del Bernina*; romancc: *Pass dal Bernina*; todesch: *Berninapass*) l'è on giov de montagna de la Svizzera (Canton Grison).
El gh'ha on'altezza de 2.328 meter sora el nivell del mar.
El mena de l'Engadina a la Val Pos'ciav.

## Ligamm de foeura
* Climbbybike.com: Tutt i informazion e profil del pass del Bernina 

## Alter progett
Pass de la Gemmi

Ol **Pass de la Gemmi** (2314 m) l'è ü pass de muntagna a traèrs i Alp Bernés che l'mèt in culegament el Canton Vales (Leukerbad) co 'l Canton Berna (Kandersteg).
Autostrada A4 (Svizzera)

La autostrada **A4**  in Svìssera la taca da Schaffhausen in de la Svìssera del Nord e la traersa la Svìssera in del mès.

**Diressiù**: Bargen - Schaffhausen - Winterthur - Zürich - Schwyz
Aabach

L**'Aabach** (ach: *Ustermer Aa*) l'è ü fiöm del Cantù de Zürich, in Svìssera. Ol fiöm, lóngh 11 km, a l'strecór del Pfäffikersee al Greifensee a traèrs la profónda *[[Aatal]]* (Valada de l'Aa)

## Referense
*Ueli Müller, in Italià  in del Dizionare Stòregh de la Svìssera.
Crap la Pala

Ol **Crap la Pala** l'è ü mut del Cantù di Grigiù in di Alpi svìssere. La sò altèssa l'è de 2151 m.

## Ligàm de fò
*Mapa de la Svìssera co 'l Crap la Pala
Villeneuve-d'Ascq

**Villeneuve-d'Ascq** a l'è una cità francesa in de la regiun de Nord-Pas-de-Calais e del dipartiment del Nord (59), sitüada a 10 km da la frontera cul Belgi.
Droma

La **Droma** (in Frances *Drôme*) a l'è una flümm d'Occitània, a Francja, aflüeent da manzina dal flümm Ròden. La gh'à 110 kilòmetar da recuurs. La nass dapress al paees de La-Bâtie-des-Fonds, in de la part nòort del Massif muntuùs dal Vercors.
Angoulême

**Angoulême** (*Engoulaeme* in Pitavin; *Engoleime* in Ucitan; *Engolesme* in Aragunes; *Angulema* in Catalan, Basch e Spagnö) a l'è una citaa de la Francia, in del dipartiment de la Charente, regiun de Növa-Aquitania.

## Stòria
Angoulême a l'è l'antiga **Iculisma**. L'è stada destrüida a metaa dal sécul IX dai Nurman. El cuntaa a l'è staa creaa in del 838.
## Gemellagg
* Bury, Regn Ünii.
* Chicoutimi, Canada.
* Gelendžik, Rüssia.
* Hildesheim, Germania.
* Hoffman Estates, Stat Ünii.
* Ségou, Mali.
* Turda, Rumania.
* Vitoria-Gasteiz, Spagna.
Chamonix-Mont-Blanc

**Chamonix-Mont-Blanc ** o **Chamonix** (*Chamônix* in arpetan) a l'è un paes sitüaa in de l'est de la Francia, in del dipartiment de l'Alta Savoia, al pé de la muntagna del Munt Bianch. La sò popolazziun l'è de  abitant, dato agiurnàt al .

## Città e paes engemelaa
*  Aspen (Colorado, Stat Ünii)
*  Cilaos (La Reunion, Francia)
*  Courmayeur (Italia)
*  Davos (Svizzera)
*  Fujiyoshida (ai pè del Mont Fuji in Giapun)
*  Garmisch-Partenkirchen (Germania)

## Ligam de föra

* http://www.chamonix.com Pàgina web ufizziala (in Frances e Ingles)
* http://www.chamonix.net Pàgina web sura Chamonix (in Frances e Ingles)
** Webcam Webcam de la regiun cun vista del Munt Bianch


## Riferiment
Grafiit

La **grafiit** l'è la furma del carbòni a pressiun nurmaal. L'è un mineraal muresín, deent del qual ul carbòni a l'è ligaa sü cunt trii ólter a furmà un piàn esagunaal; al g'à trii eletrúni in dii urbitàj bidimensiunàj ciamaa sp2 e un eletrún in de l'urbitaal s. Dal pünt de vedüda macruscòpich, la grafiit a l'è furmàda a fujètt cumè un líber.La grafiit la sa pö presentà in dò fuurm: *alfa*, esagunaal, e *beta*, rumbuidaal, cunt i istèss prupietà físich ma cunt una strutüra cristalína diferenta; in natüra, ul 30% de la grafiit la sa tröva in de la furma beta, invéci la grafiit sintética la g'à dumè la furma alfa.La grafiit la fà passà la cureent, vist ca i sò eletrúni a inn líber de mövess.
Diamant

Ul **diamant** a l'è una furma alòtrupa del carbòni, caraterística dii pressiun volt. Dent in del diamant un àtum a l'è ligaa sü cunt quater ólter; la strutüra l'è l'istèssa del silíci e del germàni, e grazzia a la fórza dii ligàm carbòni-carbòni a l'è la sustànza püssee düra ca gh'è in natüra (10 in sü la scàra Mohs).Ul diamant al cünta quater eletrúni in dii urbitàj sp3; cunt ul temp, al tend a trasfurmàss in grafit, anca se a temperadüra ambient al prucèss a l'è lunch. Un óltra furma del diamant a l'è la *lunsdalèit*, una spéci de diamant cunt una strutüra esagunal.
Barba Scrooge

**Barba Scrooge** u **Scrooge ** al è un caràtar fizziunaal Scuzzees creaa pal Carl Barks, parüü par la prüma völta in Dell Comics *[[Four Color Comics]]* #178 *[[Christmas on Bear Mountain]]* in Dicembru 1947. Sura i décad, ul Scrooge al è emergjüü dal vess gjüüst un caràtar da süpòort dal Àned Donald, generaant la sò pròpia séria da líbar da còmich, *[[Barba Scrooge]]*, cun di aparizziun in difereent specjaal da televisiun, film e videogjööch. La séria animada del 1987, *[[DuckTales]]* la sigüta i aventüür dal Scrooge e di sò nevuut Àned Donald e Huey, Dewey and Louie Duck e da la sò vita sitüada in la citaa fizziunala de Duckburg. 

Ul nomm dal Scrooge al è basaa sül Ebenezer Scrooge, un caràtar da la *[[A Christmas Carol]]* dal Charles Dickens. Ul Scrooge, insema a fisc òolt caràtar da Duckburg, al à gudüü da pupularitaa internazziunala, particülarameent in Europa, e al è da frequeent tradüii int òolt lénguf.
Donald Duck

El **Donald Dock** (*El Nedròtt Donald* o anca *Donald l'Aneda*; in italian *Paperino*) l'è vun di personagg pussee cognossuu de la Walt Disney, tant in dissegn animaa comè in di giornalett.

## Caratteristegh

El Donald l'è on nedròtt bianch a forma d'omm cont el becch, i gamb e i pee de color narancion. De sòlit el vest ona camisa da marinarett e anca on cappell, senza pantalon (a esclusion de quand el và a nodà). Quaidun el cred che, par 'sta caratteristega, el personagg el sia staa censuraa in Finlandia, però l'è minga vera.

## Nomm
Second el disegn animaa dal 1942 *Donald Gets Drafted*, el sò nomm complet el sariss *Donald Dock Fauntleroy*.
Fülereen

Ul **fülereen** a l'è una furma alutròpica del carbòni; in de la sò versiun püssee cumün, 60 àtum de carbòni sa mètenn insèma in dii trii dimensiun per furmà una strutüra a furma de balèta. Chèla urganizazziun chí la vègn dal vècch anca, asca la strutüra esagunaal, anca una pentagunaal e una utagunaal.
I prupietà del fülereen ann munàn de vèss staa descuveert tütt; a inn staa truaa anca dii ólter materiàj de la sò famèja, anca se püssee cumplicaa ammò, cumè per esémpi ul fülereen a tübu (nanotübi), cun la strutüra de la grafiit sarada sü a furmà un tübètt, duperàda in del caamp dii nanutecnulugii.
Balun

El **balun** (in Lombard Oriental *balù*) ciamàa anca *fulbal*, *fùbal*, *furbal*, *folber*, *fusbal* o *fólbal*, da l'ingles *football* (che 'l vör dì "bala"-"pee") l'è un giögh d'urigin inglesa. L'è giügaa da du squader che i henn faa de vündes giügadur int un camp a furma retangular cun di righ che le delimiten. El giögh 'l cunsist int el fà 'ndà dent la bala int la porta da l'altra scuadra. La porta l'è marcada da na riga e gh'è denter un giügadur ciamaa purtee che 'l cerca da lassà miga segnà. L'è una specialitaa ulìmpica.

## Competizion
Competizion de folber scrivude in lombard:

#### Competizion d'[[Italia]]
* Serie A 
* Coppa Italia 
* Supercoppa italiana 
#### Competizion d'[[Europa]]
* Coppa di Campion/UEFA Champions League 

## Squader
Squader de folber scrivud in lombard:

#### Squader de la [[Lombardia]]

* (Milan) AC Milan (1899)
* (Com) Com 1907 (1907)
* (Bergem) Atalanta BC (1907)
* (Milan) FC Internazional Milan (1908)
* (Vares) SSD Vares Calcio (1910-2019) 
* (Bressa) Bressa Calcio (1911)
* (Monça) AC Monça (1912)
* (Sest San Giovann) SSD Pro Sesto (1913)
* (Busti Grandi) Aurora Pro Patria 1919 (1919)
* (Sest San Giovann) Sesto 2012 (2012)

#### Alter squader d'[[Italia]]

* (Genoa) Genoa CFC (1893)
* (Torin) FC Torines (1894-1906) 
* (Torin) Juventus FC (1897)
* (Roma) SS Lazio (1900)
* (Palermo) Palermo FC (1900)
* (Firenz) ACF Fiorentina (1926)
* (Napoli) SSC Napoli (1926)
* (Genoa) UC Sampdoria (1946) 

#### Alter squader d'[[Europa]]
* (Madrid, Spagna) Real Madrid CF (1902)
* (A Coruña, Spagna) RCD La Coruña (1906)
* (Vaduz, Liechtenstein) FC Vaduz (1932)

#### Alter squader del [[mond]]
*[[America del Sud]]*
* (La Plata, Argentina) Club de Gimnasia y Esgrima La Plata (1887)
* (Rio de Janeiro, Brasil) Clube de Regatas do Flamengo (1895)
* (Montevideo, Uruguay) Club Nacional de Football (1899)
* (Curitiba, Brasil) Coritiba FBC (1909)
*[[Asia]]*
* (Jeonju, Japon) Jeonbuk HMFC (1994)

## Stadi
Stadi de folber scrivud in lombard:

#### Stadi d'[[Italia]]

* (Milan) Stadi San Siro (1926)
* (Monscia) Stadi Brianteo (1988)
#### Alter stadi d'[[Europa]]
* (Gijón, Spagna) Stadi El Molinón (1908)
* (Santander, Spagna) Campos de Sport de El Sardinero (1913)
* (Villarreal, Spagna) Stadi de la Ceramica (1923)
* (Madrid, Spagna) Stadi Santiago Bernabeu (1947)
* (Vaduz, Liechtenstein) Rheinpark Stadion (1998)
Blòch p

I elemeent chímich del **[[Blòch de la taula periòdica|blòch]] p** a inn quèj ca stann in dii grupp dal 13 al 18 de la taula periòdica; in chèll grupp chí i livèj energétich püssee de föra a curispúndenn a urbitàj *p*. La cunfigürazziun eletrònica per 'sti elemeent l'è ** ''ns''<sup>2</sup>''np''<sup>x</sup> **, (indue x= 1 a 6: 1 per ul grupp del bòor, 2 per ul grupp del carbòni, ..., 6 per i gas nòbil).
Deent in chèll grupp chí g'inn dii elemeent ca preferíssenn pèert un quaj eletrún per svujà ul sò ültimm urbitaal, e na g'inn ca invéci preferíssenn ciapàn per rivà a vèghell pièn.



**Blòch de elemeent**
Blòch s - Blòch p - Blòch d - Blòch f - Blòch g





## Grupp del blòch p
* 13 (IIIB,IIIA): Grupp del bòor 
* 14 (IVB,IVA): Grupp del carbòni 
* 15 (VB,VA): Grupp de l'azòot
* 16 (VIB,VIA): Calcògen 
* 17 (VIIB,VIIA): Alògen 
* 18 (Grup 0): Gas nòbil
Blòch s

I elemeent del **[[Blòch de la taula periòdica|blòch]] s** a inn quèj dii grupp 1 e 2; ul livèll energétich püssee de föra al curespuunt a l'urbitaal *s*.
I elemeent del chèll blòch chí g'ann la tendénza a pèert i eletrúni, per rivà a vècch la cunfigürazziun eletrònica del gas nòbil püssee areent. Per cunvenziun, sa ciàpenn deent de chí anca i elemeent idrògen e éli, anca sa l'éli a l'è gemò un gas nòbil e l'idrògen al sa classífica in nissüna manéra.




Blòch de elemeent
**Blòch s** -  Blòch p - Blòch d - Blòch f - Blòch g
Geulugia

La **geulugia**, dal grech γῆ- (*gê*-, "tèra") e λογος (*lógos*, "discurs"), l'è la scienza che la stüdia la cumpusiziun, la strutüra, la storia e l'evulüziun del pianeta Tera, a partì da quand al s'è indürii fin al dì d'incö; la geulugia la tegn dunca cünt anca de fenomen fisich, biulogich e chimich. Da la fin del secul XX, la geulugia l'ha cumenciaa a met i man anca in del stüdi di alter pianeta e alter corp del Sistema Sular.
La geulugia l'è, in tüt i möd, dumà una broca di scenz de la tera: i alter scienz ligaa sü stregg cun la geulugia a hin:
* la geufisica, che la varda el dent de la Tera, duperand istrüment metüü in sü la süperfis upür in di puzz fin a poch chilometer suta tera; la geufisica muderna la dupera anca rilevament da satelit;
* la mineralugia, che la stüdia i minerai cuntegnüü in dii prei;
* la paleuntulugia, che la stüdia l'evulüziun di urganismi vivent che han vivüü in sü la Tera;
* l'astrunumia, quand i fenomen geulogich a vegnen da l'interaziun de la Tera cun di alter corp spazziai (per esempi cunt un meteurit).

## Broch de la geulugia
La geulugia la pò vess spartida in d'un badalüch de broch diferent, semper dent in del grüp dii scienz de la tera:
* Geulugia general: stüdi di mecanism e di prucess che han faa nass e han mudificaa la Tera;
* Litulugia: la varda, la descriv e la classifica i prei segund i sò carateristich de culur, tessidüra, urganizaziun di sò element (*[[fabric]]*);
* Sedimentulugia: la stüdia i prucess e i ambient ca permeten la furmaziun di prei sedimentari;
* Stratigrafia: a l'è 'l stüdi de l'urganizaziun in del temp e in del spazi dii sücessiun de tipi diferent de prei e de la sua età. Sa sa duperen i fossil, sa va dent in del camp de la *[[biustratigrafia]]*; sa sa cunsidera anca el temp, e sa meten in urdin in sequenza i straa de preia, se lavura in del camp de la cronustratigrafia;
* Geucrunulugia: el stüdi de l'età di prei, in sens assulüt;
* Geulugia tetonica: la stüdia i maner de sturziàss de la crusta de la Tera;
* Geulugia strutüral: la stüdia i maner de sturziàss di préi;
* Geumurfulugia: a l'è 'l stüdi di furm de la süperfiis de la Tera e de tüti i fenòmen che ghe dan urigin;
* Vulcanulugia: la stüdia, uviament, i vülcan;
* Climatulugia: la ciapa in esam el clima, saria a dì i andament de la cumpunent atmusferica de la Tera;
* Idrulugia: la stüdia l'aqua che gh'è nurmalment in natüra, e tüt i sò manifestaziun; (precipitaziun, aves, basitt idrich);
* Pedulugia: la stüdia i teren, cusa hin, cume s'hin furmaa, la sò distribüzziun;
* Geuchimica: la stüdia i distribüziun di element chimich in tüti i cumpart de la Tera.

A gh'hin di alter südivisiun, duperaa per definì el camp de lavurà di geolugh: ghe poden vess la *geulugia ürbana*, che la varda i ambieent di cità, la *geulugia aplicada*, che la dupera i cugnussenz geulogich per met a pòost i prublema de l'om, la *geulugia marina*, per stüdià i mar, la *geulugia mineraria*, che la varda cunt l'ögg del geolugh i maner de mandà inanz i minier, e.v.i..
Eculugia

L**'eculugia** a l'è una scénza ca la stüdia i relazziun ca g'inn tra i urganism e ul sò munt inturn e tra i diferent urganism tra de lur; a l'è una bròca de la biulugia. Ul cuncètt de bas dii stüdi eculògich al sa ciama ecusistéma, c'al cumprent la cumünità biulògica (*biucenuus*), ul sitt fìsich indue a vívenn e i relazziun ca g'hinn tra lur, cumpagn dal traspòrt de matéria e de energía.
L'eculugìa a l'è una scénza mültidisciplinar, ca la ciapa cuncètt e mecanism da i ólter scenz cumpagn de la fìsica, la chìmica, uviament la biulugia, la geulugia.
La paròla eculugìa l'è stada creàda in del 1866 da l'Ernst Hackel, ca l'à ciapaa i paròll greech *οικος* (*oikos*, cà) e *λόγος* (*logos*, discuurs).
In dii ültimm trent'ann la paròla eculugìa l'è stada duperàda de spèss per dii muvimeent (ciamaa *eculugist*) ca g'erenn per ubietiif un puu de cuntròl in matéria de ambient, suratütt cunt i guvèrn a tütt i livèj (varda per esémpi Greenpeace u WWF); püssee in general, in di chí ültim ann generalment la gent la sa scunfunt de spèss tra *eculugìa* e *ambient*, ch'inn no la stèssa ròba.
Blòcch d

I **[[elemeent chímich|elemeent]] del [[blòch de la taula periòdica|blòch]] ''d*** a inn quii dii [[grupp de la taula periòdica|grupp]] dal 3 al 12 in de la [[taula periòdica]]; a g'ann ul [[livèll energétich]] püssee de föra c'al curespuunt a i [[urbitaal|urbitàj]] *d*.

<center>
<table cellpadding="3" cellspacing="10" style="margin:5px; border:2px solid;">
<tr><td>*'Blòch de elemeent'''
Blòch s - Blòch p - Blòch d - Blòch f - Blòch g





I elemeent gel blòch d a inn in de la séri chímica dii metàj de transizziun.
Biolojia

La **biolojia** (del greg Βιολογία, faita de βίος, *bìos* = "vita" e λόγος, *lògos* = studi, descors") a l'è ol studi scentifeg de la vita; la studia i carateristege fisege e de comportament dei organism, i manere de classifegar-i, la so orijin e i manere qe g'hann de viver insema. La biolojia, oviament, la g'ha una muita de broqe e broqete, a segonda del camp de studi e del nivell de scara qe se varda.
Donca, ge pœl vesser tants diferents nivei :
* i scare diite molecoi a inn de competenza de la biolojia molecolar, la bioqimega e la jenetega molecolar;
* ol nivell cellular a l'è studiad de la citolojia e la biolojia cellular;
* ol nivell multicellular al vegn studiad de la fisiolojia, l'anatomia e l'istolojia;
* ol nivell de l'organism deperluu l'è ol camp de la biolojia del desvilup;
* a la scara diita popolazion, a g'è la jenetega dei popolazion e l' etolojia (comportament); g'è anca una broca, la sistematega, qe la varda la division dei organism (qe i sien viv opur jemò estints) a i enn diferents specie, la storia dei qei specie lì e i relazion intra de lor;
* l'ecolojia la studia i ecosistem, qe al sariss a dir i relazion intra i organism e ol so ambient;
* g'è pœ un'oltra broca de la biolojia, considerada nomà de un quaivun, qe i ge dixen esobiolojia: l'è però vœda de contegnuds, vist qe la trata de la vita fœra de la Terra, e donca l'è nomà una speculazion a nivell squas filosofeg.

## Galleria de foto

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Careàs

* Careàs, cümü de la pruinsa de Bèrghem.
* Ol Careàs, gran pitùr bergamàsch che l' se ciamàa Michelàngel Merìsi.
* Careàs, trenu de Trenord
Filusufia

La **filusufia** a l'è una scenza (u *disciplina*) che la dupera la logica u el 
ragiunament per cercà de dà una spiegaziun del mund, de la natüra e del post de l'om
in del mund (e, in manera püssee estesa, in de l'Ünivers); l'è stada anca definida cume el stüdi dii cuncètt fundamentaj ingabulaa cunt el pensee, l'aziun, la realtà. In general la filusufia la gh'hà no un metud rigid, vist che anca quel che rapresenta la filusufia el cambia a segunda de la cultüra de riferiment.
El termin filusufia l'è staa cataa dal grech: "Φιλοσοφία" (*filosofía*) al vör dí *amur per la cunuscenza*.
La filusufia l'è no, uviament, una *scenza esata*, vist che i quistiun filusofich se poden minga tratà cunt un metud empirich, ma l'è gnanca cumè la religiun perchè l'è minga nassüda da una rivelaziun. Una definiziun la vegn dal *Diziunari Oxford de Filusufia*, che la definiss la riflesiun filusofica cume derivada diretament da la pratica nurmal de tutt i camp de ricerca inteletüal. In di ann indree, defat, la fisica l'era inscì ligada al cuncett filusofich che l'era ciamada *filusufia natüral*; prima ammò, al temp di grech antich, la filusufia l'era cunsiderada semplicement cume desideri de cunuscenza e dunca cume stüdi, cume usservaziun del mund, spartii da i rob materiaj cunsideraa roba "bassa".
Ghe vör dì che, generalment, in del parlà de tütt i dì, se dupera la parola *filusufia* de indicà tütt i credenz e i maner de vedè la vita di diferent persun.

## Broch de la filusufia
La filusufia la gh'ha tanti broch diferent, vist che se pò truà una "filusufia" per tütt i rob ca vegnen stüdiaa; in particular, però, gh'è una quaj broca che la gh'ha püssee impurtanza di alter:
* Epistemulugia: la parla de la filusufia de la scénza; segund un'altra manera de vedèla, però, la sa pò riferì anca a la filusufìa de la cunuscenza (*[[gnuseulugia]]*);
* Estetica: el stüdi de quistiun cume l'art e ul *bel*;
* Etica: sa sforza de vedè se una quaj aziun a l'è giüsta u sbajada, e de cume se pò duperà per remedià a prublem de cuscenza;
* Metafisica: dal prefiss grech *metà*, el stüdi de tütt i rob föra del dumini del percepibil;
* a gh'hin pö anca tütt i *filusufii* di diferent scenz che se stüdien, che vàrden el ben e el mal del stüdi scentifich e cerchen de dà una man a remedià a i prublem che nassen de meneman che se va inanz cunt el stüdi: se stüdien dunca la *filusufia de la [[pulitica]]*, la *filusufia de la [[storia]]*, la *filusufia de la [[biulugia]]*, e.v.i..
Brienne

**Brienne** l'è on comun de la Francia cont ona popolazion de 311 abitant.
El se troeuva in Borgogna, in del departiment de Saona e Loira.
Esparreguera

**** a l'è un comun de la provincia de Barcelona, cont una popolazzion de  abitant.

## Riferiment
*Istitut statistegh de Catalogna

## Alter proget
Medinyà

**** a l'è una frazzion del comun de Sant Julià de Ramis, in la provincia de Girona, cont una popolazzion de  abitant.

L'è stada un comun deperlu del 2015 al 2018, dopo che la Cort Costituzzional spagnoeula l'ha deciarad el sò fà su incostituzzional per via di poch abitant. La Generalità de Catalogna l'ha nonziad che l'havaria sutad a consideràll comun ma quand che, dopo del referendum d'independenza del 2017, l'è stada comissariada l'ha recognosssud la decision.

## Riferiment
*Istitut statistegh de Catalogna

## Alter proget
Sinistra Republegana de Catalogna

**Esquerra Republicana de Catalunya** (**ERC**) (*Sinistra Republegana de la Catalogna':) l'è on partii catalan de [[sinistra (politega)|sinistra]], favorevol a l'independenza de la [[Catalogna]] e di Paes Catalan.

==La fondazion==

El partii l'è staa fondaa a la *Conferència d'Esquerres* celebrada i dí [[17 de marz|17]]-[[19 de marz]] da [[1931]] a [[Barcelona]], per la union del [[partii Republicà Català]], el grup de [[L'Opinió]] e [[Estat Català]].

==L'egemonía republicana==

Cont ol [[Francesc Macià]] 'me líder, al vinc i elezzion l'istess ann, e Macià al proclama la [[República Catalana]], in compiment dal [[Pacte de Sant Sebastià]] ([[1930]]), malgraa che prest al gh'ha de conformà cont on [[Statut d'Autonomia catalan de 1932|Statut d'Autonomia]], e ol restablissmeent da la [[Generalitat de Catalunya]] ch'al passa a pre·sedé.

Al [[1934]], ol [[Lluís Companys i Jover|Lluís Companys]] al torna a deciarà ona [[Republega Catalana]]. L'intent a l'è fermaa subit di spagnoeui, che sospenden l'autonomia e menen via Companys.

L'establissmeent al País Valencià al sa produss in del[[1934]], a [[Castelló de la Plana]] col nomm d'[[Esquerra Republicana del País Valencià]] (ERPV), comandaa par [[Gaietà Hogoet]] che posteriorment al dà suport a on process da convergenza con [[Esquerra Valenciana]].

==La guerra civiil==

In del [[1936]], Esquerra la toeu part dal [[Front Popular]] ch'el vinc i elezion. Donca ciapa el [[Govern de la Generalitat da Catalunya|govern de la Generalitat]], però al sa troeuva prest con l'alzament militar ch'al desboca in de la [[Guerra Civil Spagnoeula]]. De puu, el govern catalan al sa ved anca pressaa a nivell da dent paj diveers grupp ch'a ga dava suport.

==Guerra civil e dopoguera==
Despoeu la guera, Esquerra la ven metuda foeura-legg, e l'è l'ultim partii catalan a vess legalizaa durant la [[Transizzion spagnoeula|Transizzion democratica]].

==Incoeu==
Al dí d'incoeu, el president del partii a l'è el [[Oriol Junqueras i Vies]] e el segretari general a l'èla [[Marta Rovira i Verges]]. El partii el gh'ha 23 deputaaal [[Parlament da Catalunya]], 1 al [[Parlament europea]], 8 al [[Congress di Diputaa Spagnoeu]] e 5 cunsejee al comun da [[Barcelona]].

Al dí d'incoeu, ul partii a l'è stabilii da par tutt i [[Països Catalans]], levaa che a la [[Franja de Ponent]], in gran part grazia ai daree resultaa di elezzion dal Principaa e anca, par on fort rilanciament, durant i ultim agn, al [[País Valencià]], a i [[Illes Balears]] i Pitiuses.

Al mantegn anca un vincol dirett cont i [[Joventuts d'Esquerra Republicana de Catalunya]] (JERC) per quell che 'l riguarda la popolazion giovanil.

La soa publicazzion a l'è la revista *Esquerra Nacional'' e al drova, senza distinzion, la bandera stelada cun triàngul bloeu e stela bianca o la bandera stelada col triàngol giald e stela rossa.

## Ligamm da foeura
* Esquerra Republicana de Catalunya
* Joventuts d'Esquerra Republicana de Catalunya
Giüssàn

**Giüssàn** (nom ufizial in italian: *Giussano* in Italian, *Gluxianum* in Latin) l'è un cumün de la pruvincia de Munza e Brianza cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Famus l'Albert de Giüssàn, condotier de la battàja de Legnan (1176).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Giüssàn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment