open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Armistizzi de Lion

L' **Armistizzi de [[Lion]]** l'è staa on trattaa de pas faa in de la città francesa el 31 de marz del 1504.
Con quell trattaa chì, strengiuu in tra el re frances Luis XII e 'l spagnoeu Ferdinand II la s'è organizada la spartizion de l'Italia: ai Frances gh'è staa daa el Ducaa de Milan, ai Spagnoeu el Regn de Napoli.
## Vos corelaa
* Guerr d'Italia
* Ducaa de Milan
Bianca Maria Viscont

La **Bianca Maria Viscont** (Bornasch, 31 de marz del 1425 - Meregnan, 23 o 28 de ottober del 1468) l'è stada on'aristocratega milanesa, l'ultema rapresentanta di Viscont de Milan.
A l'era l'unega fioeula (nassuda foeura del matrimoni) del duca de Milan Filipp Maria Viscont. La soa mader l'era l'Agnesa del Main. L'ha vivuu per la pupart de la soa vita a Biegrass con la mader.
La s'è sposada a Cremona el 25 de ottober del 1441 cont el condottier Francesch Sforza, el pussee important di general del pader. In 'sta manera, el Sforza l'è vegnuu el sucessor di Viscont al comand del Ducaa de Milan (in del 1450). I duu spos gh'hann avuu vott fioeu: duu de lor, el Galeazz e 'l Ludovigh, hinn devegnuu duca de Milan.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Filipp Maria Viscont
*Francesch Sforza
Johan Nugent

**Johan Nugent** (... – Brèsa, 17 de bril del 1849) l'è stat en generàl del ezèrcit austrìaco.

L'è stat giü dei atùr principài dei facc pasàcc a la stóra col nòm de le Dés zornàde de Brèsa, e l'è mórt pròpe per vìa de 'na bröta ferìda al pè dèster che 'l s'ìa procüràt endèna asiù de guèra ligàda a le dés zurnàde e sücidìda a Sànta Fèmia.
La ferìda la s'è 'nfetàda e l'è nàda 'n gangréna isé de ubligà i sò dutùr a taiàga vià la gàmba, operasiù che l'è mìa stàda asé, tat che 'l generàl l'è mort ai 17 de bril, 'na vintìna de dé dòpo éser stat ferìt .

A memória de la bùna acogliènsa risiìda en töcc i agn che 'l g'ha servìt el sò ezèrcit en chèsta cità, el Nugent el g'ha lasàt en eredità a Brèsa 'na bèla sóma de palànche. I sò soldàcc e quach famìe bresàne ligàde ai austrìaci, le g'ha fat fà sö 'na làpida endèl cimitéro monümentàl de Brèsa, progetàt de l'architèt Rodolfo Vantini. Sö la làpida gh'è la scrìta "*oltre il rogo non vige ira nemica" * (en lombàrt: *de là del föch, rèsta mìa piö la ràbia nemìca*), citasiù de 'na poezìa del Ugo Foscolo. A cüra del cümü, töcc i agn vé portàt sö la làpida 'na curùna e amò 'ncö gh'è persùne che làsa 'n quach fiùr.''
Costanz Clor

El **Flavi Valeri Costanz**, mej cognossuu cont el nomm de **Costanz Clor** (latin: *Flavius Valerius Constantius* o *Constantius Chlorus*; Iliria, 31 de marz del 250 circa - York, 25 de luj del 306) l'è staa on imperador roman al temp de la Tetrarchia. L'è anca el pader de l'imperador Costantin.
## Biografia
L'è passaa a la storia cont el stranomm de *Chlorus* (smort), che gh'è staa daa di storegh bizantin. L'era nassuu in de l'Iliria e l'ha scominciaa la soa cariera in de l'esercit roman. L'ha quattaa i caregh de *protector* sotta i imperador Aurelian e Probo, per poeu devegnì governador de la Dalmazia ai temp del Car. El gh'ha avuu ona relazion con vuna ciamada Elena, che la gh'ha daa on fioeu ciamaa Costantin.
In del 288 l'era el prefett del pretori de l'imperador Massimian. Quell lì l'ha mandaa a combatt contra i Franch de l'usurpador Caraus, che controllaven l'estuari del Ren. El Costanz l'ha traversaa el territori sò de lor, e l'è rivaa al Mar del Nord. I Franch hann ciamaa la pas, e hann faa tornà re el Gennobaud.
### Imperador
Per i sò meret militar, l'è staa nominaa del Massimian "*Ceser*" (ona sort de vis-imperador). L'incoronazion la gh'è stada a Milan el primm de marz del 293. La nasseva la Tetrarchia, el governa a quatter man de l'Imperi. Al Costanz ghe vegniva daa el controll de Gallia e Britannia, con l'incaregh de batt el Caraus.
El Costanz l'è staa bon de scascià via i soldaa de l'usurpador foeura de la Gallia. A la fin del 293 el Caraus l'è staa coppaa e sostituii del sò tesoree Allett. El Costanz el s'è minga fermaa e l'ha batuu anca lu. In 'sta manera l'ha guadagnaa el titol de *Germanicus maximus*. Poeu, in del 296, l'ha segutaa la guerra contra l'Allett e l'ha invaduu la Britannia, intant che 'l Massimian el tegniva sotta controll la Gallia. L'Allett l'è staa coppaa in battaja, intant che 'l Clor el rivava a Dover e a Londra 'me on liberador.

In del 298 el Costanz a l'era anmò giò in Gallia per combatt i Alamann in sul Ren. In del 305 l'è devegnuu *august* a tucc i effett. Ma l'è mort l'ann dopo a York, duranta ona guerra contra i tribù de la Scozia. I sò soldaa hann nominaa imperador el Costantin, che l'è partii per l'Italia, con l'intenzion de tornà a vess l'unegh imperador, e mett fin a la Tetrarchia.
El corp del Costanz l'è staa portaa a Treviri, in Germania.
## Vos corelaa
*Costantin
*Massimian
*Tetrarchia
Papa Pio IV

El **Pio IV**, nassuu **Giovann Angiol Medegh de Meregnan** (latin: *Pius IV*; Milan, 31 de marz del 1499 - Roma, noeuv de dicember del 1565) l'è staa el papa quell de 224 de la Gesa Catolega, a partì del 1559 fin a la soa mort.

De la fameja milanesa di Medegh de Meregnan, l'era el zio del San Carlo Borromee e fradell del Medeghin.

## Riferiment
* Pio IV Papa - Treccani
Enrigh II de Francia

L' **Enrigh II de Valois-Angoulême** (frances: *Henri II*; Saint-Germain-en-Laye, 31 de marz del 1519 - Paris, 10 de luj del 1559) l'è staa re de Francia del 1547 al 1559.
Fioeu del re Francesch I e de la Claudia de Valois-Orléans, l'ha segutaa la guerra contra i spagnoeu scominciada del pader. L'ha combattuu in Italia e in Francia, e l'è staa bon de streppà via la città de Calais ai ingles. Dopo 'na quai vittoria, l'ha perduu in de la battaja de San Quintin, che l'è restada proverbial.
In del 1557 l'ha firmaa la pas cont i spagnoeu cont el Trattaa de Cateau-Cambrésis, che l'ha stabilii el noeuv orden europee per on quai desenni. In de la politega religiosa, l'ha scominciaa la persecuzion contra i ugonott (i calvinista frances).

A l'è mort intant che 'l giostrava in d'on tornee a cavall. Del sò matrimoni con la fiorentina Caterina de' Medici hinn nassuu alter trii re frances: Francesch II, Carlo IX e Enrigh III.
## Vos corelaa
*Pas de Cateau-Cambrésis
* Battaja de San Quintin
Antonio Albrizzi

L**'Antonio Albrizzi** (Torresella, 31 de marz del 1773 - primm de luj del 1846) l'è staa on avocatt, nodar e giurista tesines.

In del 1797 l'ha combattuu contra i trupp napoleonegh, ma l'ann dopo l'è cambiaa partii, e per quest l'è staa multaa. L'è staa ona figura importanta in di primm agn de vita del Canton Tesin, e l'è staa vun de quei che l'ha scrivuu giò i quatter codes (Civil, Penal, de Procedura Civil e de Procedura Penal).

## Ligamm de foeura
*La biografia de l'Albrizzi in del Dizionari Storegh de la Svizzera
Christopher Walken

El **Christopher Walken**, nassuu cont el nomm de **Ronald** (New York, 31 de marz del 1943) a l'è on ator american.
L'ha scominciaa la soa cariera de ator teatral e ballarin a la fin di Agn Cinquanta. El sò debutt in del mond del cine l'è del 1969, anca se 'l devegn famos in del desenni dopo. In del 1979 el vincc l'Oscar comè *Mejor Ator minga Protagonista* per el film El Casciador del Michael Cimino.
A l'è famos per i sò roeul de matt, psicopategh e pericolos, ma anca per di interpretazion comegh.
Papa Benedett XIV

El **Benedett XIV**, nassuu **Prospero Lorenzo Lambertini** (latin: *Benedictus XIV*; italian: *Benedetto XIV*; Bologna, 31 de marz del 1675 - Roma, trii de magg del 1758) l'è staa el papa quell de 247 de la Gesa Catolega, del dersett de agost del 1740 fina a la soa mort.

De antiga fameja bolognesa, l'è staa vescov titolar de Teodosia (1724-1727), vescov de Ancona (1727-1731) e arcivescov de Bologna (1731-1740). L'è staa creaa cardinal del papa Benedett XIII, on sò grand amis.

L'è consideraa vun di papa pussee important del Settcent e l'è staa el primm a doperà, in Vatican, la parolla *Enciclega*.

## Ligamm de foeura
* Pagina sü Catholic-Hierarchy.

## Alter progett
Ivan I de Russia

L**'Ivan I Danilovič Kalita** (russ: Иван I Данилович Калита; Mosca, 1288 - Mosca, 31 de marz del 1340) l'è staa gran princip de Mosca (del 1325) e de Vladimir (del 1328).
A l'era el fioeu del Daniel de Mosca.
L'è cognossuu perchè, dopo vess suceduu al fradell Jurij, l'ha battuu i alter principad russ e l'ha sconfiggiuu l'Orda Dorada, e inscì l'ha faa cress de bon el prestisg e l'importanza del principad moscovita.
El stranomm *kalita* el voeur dì "borsin": de fatti, lu el faseva la cresta in sui tass de la popolazion, e inscì l'è staa bon de montonà su on gran tesor personal.
Federigh V de Danimarca

El **Federigh V de Oldenburg** (danes: *Frederik 5*.; Copenaghen, 31 de marz del 1723 - Copenaghen, 13 de genar del 1766) l'è staa re de Danimarca e de Norvegia, del 1746 fina a la soa mort.
El sò regn l'è staa pacifegh e l'ha vist ona granda cressita coltural. L'è staa lu a mett in pee el Palazz de Amalienborg.
Gh'è suceduu el fioeu Cristian VII, fioeu de la prima miee Luisa de Hannover.
Francesch I de Francia

El **Francesch I de Valois-Angoulême** (frances: *François I*; Cognac, 12 de settember del 1494 - Rambouillet, 31 de marz del 1547) l'è staa re de Francia del 1515 fina a la soa mort.
L'è staa vun di re pussee important de la storia francesa: oltra a vess staa el primm re de la Cà de Valois-Angoulême (finida in del 1589 cont el sò nevod Enrigh III), l'ha cercaa de fà vegnì la Francia la nazion pussee forta de l'Europa.
Dopo avè provaa a deventà imperador del Sacher Roman Imperi, l'ha combattuu per tutta la soa vita contra i Spagnoeu e i imperiai del Carlo V e contra i Ingles de l'Enrigh VIII.
L'ha provaa pussee d'ona voeulta a conquistà el Ducaa de Milan. In del 1515 l'ha combattuu la battaja de Meregnan (restada proverbial), che l'ha segnaa la fin de la potenza militar isvizzera. Des agn dopo però el perdeva a Pavia contra el Carlo V, che l'ha faa anca presonee. Ona voeulta tornaa in libertà, l'ha taccaa de noeuv a combatt contra l'Imperi.
A l'è staa anca on promotor di art, e l'ha invidaa a la soa cort el Leonardo da Vinci (che lilinscì l'ha vivuu fina a la fin di sò dì). La soa sorella (Margherita de Navarra), tra l'alter, l'era ona poetessa e ona scrittora. L'è andaa a viv in del Castell de Fontainebleau, che l'è restaa ona residenza real fina al 1870.
Dopo on primm period de toleranza religiosa, l'ha scominciaa a perseguità i protestant frances (i *[[ugonott]]*). L'è cognossuu anca per vess staa el primm a imponn el frances comè lengua ofizial del sò regn, inscambi del latin.
Gh'è suceduu el fioeu Enrigh II.
Bad Religion

**Bad Religion** l’è un grupp american che’l suna müsega punk rock. L’è staa metüü sö in California del Süd ind el 1979 del Jay Bentley (el bass), Greg Graffin (el cantant), Brett Gurewitz (ghitara) e Jay Ziskrout (bataria). A se pensa che i han purtaa indree  el punk rock e han jütaa i grupp pop punk  dürant l'ültema part di ann ’80.  De quand che i henn staa faa sö 30 ann adree, i Bad Religion han avüü un badalöch de member venì dent e föra. El Greg Graffin l’è l’ünech  che l’è staa ind la band tüt el temp ma incö a gh’henn tri  di quater member che i eren ind el grupp quand l’è nassüü.

Incö, Bad Religion al gh’ha quatordes album de stüdi, dü EP, tri regolt, un album live e dü DVD.  Un quai critich al pensa che el so album del 1988 “Suffer” el sia el püssé impurtant album punk rock de chel temp, . La gent la scuminca a cugnuss i Bad Religion dopu el so album del 1993, “Recipe for Hate”, che l’è  el nümer 14 in sö la classifega segond Billboard. El so album a segütaa, *Stranger Than Fiction*, che‘l gha dent  i bindel “21st Century (Digital Boy)” e “Infected”, l’è staa l’ünegh album di Bad Religion a tö el gold status in di Stat Ünì d'America.  El Brett Gurewitz l’ha lassaa el grupp ind el 1994. I Bad Religion i henn staa no dumaa ben cugnussüü dopu chest fatt e han minga vendüü ins tancc album fin a “The Process of Belief” ind el 2002. El Brett Gurewitz l’è turnaa indree ind el 2001, e l’ha lauraa cunt lur sö i sò quater püssé recent album. El grupp l’è dré a decid de faa sö un olter album ind el 2012.

## Referimencc
Münster (DE-NW)

**Münster** (bass todesch: *Mönster*; olandes: *Munster*, parnonziaa [mœn'stər]; latin: *Monasterium*) l'è ona città de la Germania center-ocidental, cont ona popolazion de  abitant (dato del ).
La se troeuva in de la region istorega de la Vesfalia, e l'è ona città extra-circondarial.
A l'è on center de produzion agricola, l'è la sede de ona diocesi e la gh'ha on center istoregh pien de tesor artistegh.
## Gemellagg
* York, Regn Unii.
* Fresno, Statt Unii.
* Orléans, Francia.
* Kristiansand, Norvegia.
* Monastir, Tunisia.
* Rishon LeZion, Israel.
* Rjazan', Russia.
* Mühlhausen/Thüringen, Germania.
* Lublin, Polonia.

## Riferiment
Opole

**Opole** (todesch: *Oppeln*; cech: *Opolí*; todesch slesian: *Uppeln*; slesian: *Uopole*) l'è ona città de la Polonia sud-oriental. La se troeuva in del Voivodad de Opole, e la gh'ha ona popolazion de 119.574 personn (censiment del 2014).
A Opole l'è nassuu el giugador de folber Miroslav Klose.
## Gemellagg
* Germania:
** Potsdam.
** Mülheim an der Ruhr.
** Bonn.
** Ingolstadt.
* Francia:
**Digion.
**Grasse.
* Italia:
**Carrara.
**Viareggio.
* Székesfehérvár, Ungheria.
* Alytus, Lituania.
* Roanoke, Statt Unii.
* Kuopio, Finlandia.
* Bruntál, Cechia.
York

**York** (parnonzia inglesa standard: [jɔːk]; parnonzia local: [jɔrk]; *Eboracum* in latin; *Eabhrac* in irlandes; *Eabhraig* in scozzes; *Efrog* in galles) l'è ona città inglesa cont ona popolazion de 186.000 abitant. L'è la capital istorega del Yorkshire.
L'è vuna di città pussee important del nord de l'Inghilterra.
## Gemellagg
* Digion, Francia.
* Münster, Germania.
Digion

**Digion** (frances: *Dijon*; italian: *Digione*; todesch istoregh: *Dision*; latin: *Divio*) l'è ona città francesa cont ona popolazion de 156.133 abitant.
L'è la capital de la region de la Borgogna.
L'è stada fondada di Roman cont el nomm de *Divio*. L'ha quistaa importanza a partì del 1016, quand che l'è devegnuda la capital del Ducaa de Borgogna, che invers la fin del Medioev l'era vun di Statt pussee important de l'Europa central.
## Gemellagg
* Dallas, Statt Unii.
* Magonza, Germania.
* Opole, Polonia.
* Pécs, Ungheria.
* Regg, Italia.
* Skopje, Macedonia.
* Volgograd, Russia.
* York, Regn Unii.
* Cluj Napoca, Romania.
Siegen

* **[[Siegen (DE-NW)|Siegen]]**, cità del Nord Reno-Vestfalia, Germania;
* **[[Siegen (FR-67)|Siegen]]**, cümü de l'Alsàsia, Frància
Rotterdam

**Rotterdam** l'è ona città di Paes Bass center-meridionai (region de l'Olanda del Sud), cont ona popolazion de 617.347 abitant.
Nassuda in del Medioev, incoeu l'è 'l port pussee grand d'Europa.
A Rotterdam l'è nassuu l'umanista Erasmo, vun di letteraa pussee important de la coltura europea del Cincent.
## Gemellagg
* Danzega, Polonia.
* Baltimora, Statt Unii.
* Turin, Italia.
* Shanghai, Cina.
* Costanza, Romania.
* Bratislava, Slovacchia.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Red di tram de Rotterdam
Liutprando

**Liutprando** (entùren al 690 - zenér del 744) l'è stat rè dei longobàrcc del 712 al 744 e l'è regordàt come giü dei piö grancc dei rè longobàrcc e come protagunìsta de la "Donasiù de Sutri", endèl 728, che g'ha significàt la fondasiù stòrica del Stàt Puntifìcio. Dòpo ìga scunfigìt i Bizantì a Ravenna, e ìga sotamitìt l'Ezarcàt ai longobàrcc, Liutprando el g'ha guidàt el sò ezèrcit envèrs Roma dré a la Vía Cassia, ma gh'è nat encùtra a spetàl a Sutri el Papa Gregorio II. Ché i è riàcc a mitìs decórde, isé che Sutri e 'na quach ótra cità de le culìne del Làsio i è stàde dunàde al papa, "come donasiù ai sancc apòstoi Piéro e Pàol" segónt el *[[Liber Pontificalis]]*. Chèsta l'è stàda la prìma ólta che 'l papa el slargàa fò i sò teretóre de fò del Dücàt de Roma.

## Fóncc
* Pàol Diàcon, *Historia Langobardorum*, c.790 
* Gianluigi Barni, *I longobardi in Italia*, Editùr: De Agostini, 1987, ISBN: 8840255389
Re dei Lombards

Qell articol qé l'è una **lesta dei re dei Lombards**. La plu part dei informazion qe a'm g'ha la riva de do œvre del Paol Diacon: l'''Origo gentis Langobardorum'' e l'''Historia Langobardorum''. G'è donca una part de lejenda e de incerteza de datazion, sovertut in sui sovran inants de l'entrada in Italia.

A començar del 774, ann de la conquista Franca del regn, ol titol de *Re dei Lombards* l'è stait ciapad de Carl Magn e dei so sucessor.

## Fonts
*  Sergio Rovagnati, *I Longobardi* (Xenia, Milan 2003)
John Donne

El **John Donne** (Londra, 1572 - Londra, 31 de marz del 1631) l'è staa on letteraa e religios ingles.
Nassuu de ona fameja catolega, l'ha vivuu ona vita longa e aventurosa. El s'è convertii a la Gesa Anglicana e l'è devegnuu on prevet, e l'ha scominciaa a scriv poesii e sagg. El pò vess consideraa el representant ingles del *[[concettism]]* in del Ses'cent.
Federigh de Hannover

El **Federigh Luis de Hannover** (ingles: *Frederick Louis* o *Lewis*; Hannover, primm de febrar del 1707 - Londra, 31 de marz del 1751) l'è staa on princip ingles.
Fioeu del re Giorgg II d'Inghilterra, l'è staa princip del Galles e Duca de Gloucester. L'è mort prima de sò pader, e donca l'ha minga poduu devegnì el re. Gh'è suceduu, inscambi, el fioeu, el Giorgg III, che l'ha regnaa in su l'Inghilterra per sessant'agn.
Giuseppe Giusti

El **Giuseppe Giusti** (Monsummano Terme, 12 de magg del 1809 - Fiorenza, 31 de marz del 1850) l'è staa on poeta italian.
L'è cognossuu per i sò poesii ironegh e spiritos, che parlen de la vita in de la provincia toscana. La soa poesia pussee famosa però l'è *Sant'Ambrogio*, in de la qual vegnen foeura i sò idei risorgimentai e la soa amicizia cont el Lisander Manzon.
Marcello Dudovich

El **Marcello Dudovich** (Triest, 21 de marz del 1878 - Milan, 31 de marz del 1962) l'è staa on publicitari e pitor italian.

Insemma a alter artista compagn de Leonetto Cappiello, Adolf Hohenstein, Giovanni Maria Mataloni e Leopoldo Metlicovitz, l'è staa vun di pader del cartellonism italian moderno. L'ha lavoraa tant a Milan, per esempi con La Rinascente. I sò oeuver hinn vun di simboi de la *[[Belle Époque]]* italiana.
Brandon Lee

El **Brandon Bruce Lee** (cines: 李國豪; pinyin: *Lǐ Guóháo*; Oakland, primm de febrar del 1965 - Wilmington, 31 de marz del 1993) l'è staa on ator american.

Fioeu de l'artista de art marziai Bruce Lee, l'è regordaa soratutt per la osa interpretazion in del film *[[El scorbatt]]*: duranta i ripres l'è staa ferii d'on colp de pistola e l'è mort poch dì dopo, che 'l gh'aveva domà 28 agn. Per 'sta reson, l'è deventaa squasi on simbol de artista maledett.
Dableiber

**Dableiber** l’è öna paròla todèsca che la öl dì *chèl che ‘l rèsta ché* dal todèsch *da* cioè *ché* e dal vèrb *bleiben* che l’è *restà*. Chèsto nòm l’è stài dovràt al tép di Opsiù per ciamà chèi che i éra decidìt de restà in Süd Tiról e de ‘ndà mia ‘n Germània. De fati co la Convensiù de Berlì del 23 de zögn del 1939 ol Mussolini e ’l Hitler i éra decidìt che i Südtirolés de lèngua todèsca e làdina, ma ach i todèsch de la Al Canàl e i ladì de Cortìna e del Fodom, i gh’éra de catà fò se restà todèsch e ladì, ma ‘ndà ‘n Germània o se restà in del sò paìs ma dientà italià e fas italinizà.
 
Chèi che i à decidìt de restà i è staì ciamàcc *Dableiber*, ma ach *Walschen*, öna manéra ofensiva tirolesa de ciamà i italià, *fedéi a la [[Heimat]]* e ‘nfìna *traditùr*, chèi che i éra decìdit de ‘ndà vià i éra suernominàcc *Deutsch*, cioè *todèsch*, Optanten", ma ach *emigràncc* e *nazìsti*.

I nömer sö quànce i à optàt per la Germània e quance per restà e fàs italinizà i è mia precìs, isé i opsiù per la Germània i è stàcie stimàde tra i 180 e i 185 méla e chèle per restà in de la Heimàt i sarès stàcie tra i 80 e i 82 méla segónd i nömer italià, menimà segónt i stìme todèsche i optàncc per la Germània i sarès istàcc 195.000 e adóma 22.000 i óter. Gh’è de dì che chès-ce nömer i è stài calcolàcc in momèncc diferèncc e chèsto ‘l ispiéga almànch in part i diferènse.
Papa Giovann Paol II

El San **Giovann Paol II**, nassuu **Karol Józef Wojtyła** (latin: *Iohannes Paulus II*; polacch: *Jan Paweł II*; italian: *Giovanni Paolo II*; Wadowice, 18 de magg del 1920 - Roma, duu de april del 2005) l'è staa el papa quell de 264 de la Gesa Catolega, e capp de statt del Vatican.

Nassuu in Polonia e cressuu sotta i ocupazion todesca e russa, l'è devegnuu on prevet a la fin de la Segonda Guerra Mondial. L'è staa arcivescov de Cracovia e vun di simboi de la lotta di catolegh polacch contra el comunism.
L'è staa eleggiuu papa el 16 de ottober del 1978, primm papa minga italian de 455 agn. El sò pontificad, duraa 26 agn, l'è staa el terz pussee longh de la storia de la Gesa (superaa domà del Pio IX e del San Peder).

El Giovann Paol II l'ha inviaa sin del princippi del sò pontificad ona azion politega e diplomatega bella forta contra el comunismo, e l'è consideraa vun di autor del crodà di regimm sotta el controll de l'URSS. L'ha combattuu la Teologia de la Liberazion e invers ai simpatii de certi prevet invers al marxismo. Inoltra l'ha condannaa anca el capitalism e 'l consumism. El s'è mettuu contra, in del camp de la moral, a l'abort e l'utanasia, e l'ha confermaa in tutt l'ategiament tradizional de la Gesa invers a la sessualità di personn, el celibad di prevet e 'l sacerdozzi di donn.

El Giovann Paol II l'è staa critegaa de tanc personn intorna al mond per el so roeul in del quattà sgiò i scandaj di prevet pedofij: inscambi de denonzià tucc chi prevet ch'hann abusaa sesualment e hann violentaa e sodomizzà fiolitt e bagaj de tutt i etaa 'l Giovann Pavol l'ha preferii mett tuttcoss a tasè e solvà la reputazzion de la Gesa Catolega. 

L'ha viaggiaa in tutt el mond, che hann tiraa dent on gran numer de personn, in tra i pussee grand mai vist in d'on quai event religios. In 'sta manera, el Giovann Paol II l'ha quattaa ona distanza ben pussee granda de quella quattada de tucc i alter papa de la storia mettuu insemma. Per 'sta reson, l'è consideraa anca vun di pader de l'ecumenismo.

L'è staa vun di papa pussee popolar de la storia de la Gesa. L'è mort in del 2005 a Roma dopo vess staa malaa per tanto temp.

L'è staa proclamaa *beatt *del sò sucessor, Benedett XVI, e l'è staa proclamaa  *sant *el 27 de april del 2014 del papa Francesch.

## Riferiment
Clugin

**Clugin** (in rumanc: *Clugen*) l'è staa un cumün in di Grisun fin al 31 de Dezember del 2008. El pertucava al circul, u *Kreis*, de  Schams in del destret de Hinterrhein. 

El prim de Sgenee del 2009 Clugin l'è staa ünii, insema a Pignia, al cumün de Andeer.

## Geugrafia

Clugin 'l se tröa in de la Val de Schams in sü la riva manzina del fiüm Ren Pusteriur ai pee di muntagn del Schamsberg. El paes el se tröa a tredes chilometer del center de Thusis e a 37 de Coira, la capital di Grisun.


## Pupulassiun del Paes
### Lenguagg
La lengua uriginaria de la gent l'è 'l Sutsilvan, una parlada rumancia, anca se però al didincö la gent che 'l parla amò l'è semper püssee poca e l'ünega lengua uficiala l'è 'l Tudesch.

Dumà 'l 15% de la gent la capiss ancamò 'l Rumanc al didincö.

## Literadüra
* Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5

## Ligam in sü la Red
Pàol Diàcon

**Pàol Diàcon** (en latì *Paulus Diaconus*), (Cividale del Friuli 725÷730 - Monte Cassino 797÷799) l'è stat en frà benedetì, stüdiùs e stòrich de urìgin longobàrda.

L'è nasìt col nòm de **Warnefred** en chèla che alùra l'ìa la capitàl del Dücàt del Friuli. La sò famìa la fàa part de la nubiltà longobarda, el disidìa de 'ntal Leupegis, che gh'è vivìt ai tép del re Albuì.

Se pènsa che 'l g'hape stüdiàt a Pavía, la capital longobarda, quan che regnàa Ratchis, e che 'l sàpe restàt a la cort real apò a sóta i re Aistolfo e Desiderio.

A cumincià del 782, el partècipa al «Rinasimènt carulìngio» e 'l pàsa sich agn a la cort del Carlo Magn e piö tàrde el tùrna 'n Itàlia endóche l'ambia a scrìer la sò *[[Historia Langobardorum]]*, 'na stória del pòpol dei Longobàrcc de le sò urìgin 'nfìna a l'an 744 (mort del re Liutprando) e scriìda del 787 'nfìna al 789.

## Colegamèncc de fò
* Wikisource: ''Historia Langobardorum'' .
Dallas

**Dallas** l'è ona città di Statt Unii meridionai.
L'è la terza città pussee granda del Texas, e la gh'ha ona popolazion de 1.279.910 abitant (censiment del 2008). Insemma a Fort Worth, l'è vuna di città pussee important del sud del Paes del pont de vista economegh.
Fondada in del 1841, l'è cognossuda soratutt perchè l'è staa lilinscì che, el 22 de november del 1963, l'è staa coppaa el president di Statt Unii, el John Fitzgerald Kennedy.
## Gemellagg
* Brno, Cechia.
* Digion, Francia.
* Monterrey, Messich.
* Riga, Letonia.
* Saratov, Russia.
* Taipei, Taiwan.
Cluj Napoca

**Cluj-Napoca** (parnozia ['kluʒ na'po.ka]; ungheres: *Kolozsvár*; latin: *Napoca* o *Claudiopolis*; todesch: *Klausenburg*) l'è ona città de la Romania del nord.
L'è stada la capital de la Transilvania, e l'è incoeu el center economegh pussee important del nord-est del Paes. Ghe viven quasi 320.000 personn, di quai on 60.000 l'è de lengua ungheresa. Cluj donca l'è la segonda città romena per numer de ungheres (dopo Târgu Mureș).
A l'è ona città proppi antiga e piena de storia, cognossuda giamò ai temp di Roman, che l'aveven fada devegnì ona sò colonia. L'è anca la città indè che l'è nassuu el Mattia Corvin, vun di re ungheres pussee amaa del sò popol.
## Gemellagg
* Be'er Sheva, Israel.
* Caracas, Venezuela.
* Statt Unii:
**Columbia, Carolina del Sud.
**Lansing, Michigan.
**Rockford, Illinois.
* Colonia, Germania.
* Coriza, Albania.
* Makati, Filippinn.
* Francia:
**Digion, Borgogna.
**Nantes, Paes de la Loira.
* Provincia de Parma, Italia.
* Rotherham, Regn Unii.
* San Paol, Brasil.
* Suwon, Corea del Sud.
* Pécs, Ungheria.
* Zagabria, Croazia.
* Zhengzhou, Cina.
Lissander Sforza

El **Lissander Sforza** (italian: *Alessandro Sforza*; Cotignola, 21 de ottober del 1409 - trii de april del 1473) l'è staa on condottier italian.
Fradell del pussee famos Francesch, duca de Milan, el Lissander l'è staa el fondador del brocch pesares de la fameja Sforza.

## Biografia
Compagn del Francesch, a l'era on fioeu del Muzio Attendolo Sforza nassuu foeura del matrimoni. La soa mader l'era la Lucia Terziani de Marsciano.
L'ha semper combattuu insemma al fradell in di sò guerr. In del 1445 gh'è staa consegnaa a lu la Signoria de Peser. Lu l'è devegnuu el scior del sit, e l'ha scominciaa a fà vegnì la città ona cort renassimental. A bon cunt, l'ha segutaa a dàggh ona man al fradell in di sò campagn, e l'è staa on sò leaa quand che l'è devegnuu el noeuv duca de Milan.
## Matrimoni
El s'è sposaa in del 1444 con la Costanza da Varano, e 'l gh'ha 'vuu duu fioeu:
*La Battista (1446-1472), miee del Federigh de Montefeltro.
*Costanz I (1447-1483), scior de Peser e Gradara.
La Costanza l'è morta in del dàggh la lus al segond fioeu. El s'è sposaa anca con la Sveva Feltria, ma gh'hann minga avuu di fioeu.
El Lissander el gh'ha avuu anca ona tosa foeura del matrimoni, la Ginevra Sforza.

## Alter progett
Wacho

**Waccho** ou **Wacho** (fì del sècol V - † v. 540) l'è stat en rè dei Longobàrcc del 510 enfìna a che l'è mórt. El g'ha regnàt ai tép che 'l sò pòpol l'ìa stansiàt en Panònia.

L'ìa fiöl de Unighis (o Zucchilo) de la stìrpa dei Letìngi e niùt de Tato al qual el g'ha uzurpàt el tròno entùren al 510 a la fì de 'na ribeliù endóche el zìo l'è stat copàt e a sò fiöl (dóca cüzì de Wacho) Hildegis gh'è tocàt de scapà a riparàs dei Gepidi. Hildegis el tentarà amò de sbatìl zó ma l'è mai riàt e chèsto epizóde el sarès a l'urìgin de le guère che gh'è nìt fò endèi agn dòpo entra i du pòpoi.

Wacho el gh'ìa ligàt dei bu rapórcc coi Franchi e i Bavarés e, segont el Procopio de Cesarèa, el s'è refüdàt de aidià i Ostrogòti cùtra i Bizantì .

L'ìa 'l bubà de Valdràda e nóno de la regìna Teodolìnda.

## Fóncc
* Pàol Diàcon, *Historia Langobardorum*, c.790 
* Gianluigi Barni, *I longobardi in Italia*, Editùr: De Agostini, 1987, ISBN: 8840255389
Clefi

**Clefi**, (luminàt amò come ***Clef***, *Clepho*, o *Kleph*; ... - 574) l'è stat rè dei Longobàrcc e rè d'Italia del 572 al 574.

Dópo che gh'è stat copàt el rè Albuì endèl complòt mitìt en pé de sò spùza Rosmunda, i trentasich duchi  longobarcc reünìcc a Pavia, i g'ha iligìt Clefi a sò söcesùr. La sò ilisiù la g'ha 'nterumpìt la regènsa de la stìrpa dei Gausi perchè Clefi l'ìa de la stìrpa dei Beleos. 

Clefi el g'ha slargàt le cunquìste lombàrde a dei teretóre nöf e isé 'l g'ha portàt en nacc le cunquìste de l'Albuì. El g'ha completàt la cunquìsta de la Toscana e 'l g'ha asediàt Ravenna. El g'ha perseguitàt i nòbii de stìrpa latìna e bizantìna co l'edèa de portà 'n nacc la pulìtica de Albuì che la miràa a mèter en crìzi i istitùti giürìdich-aministratìf che s'ìa zamò consolidàcc col domìnio ostrogòto e bizantì, L'aristocrasìa latìna isé l'è stàda en bùna part eliminàda e i sò teré e i sò aptremóne i stacc ocupàcc e espropriàcc.

El sò régn l'è  düràt póch, apéne 18 més. Segónt la testemognànsa del Pàol Diàcon (*[[Historia Langobardorum]]* (lìber II, capìtol 31), endèl 574 Clefi l'è stat scanàt condena spàda de giöna de le sò guàrdie, ensèma a sò spùza Masane. L'atentàt par che 'l sàpe stàt organizàt de 'n quach vergü dei sò duchi o fórse de l'ezàrca de Ravenna. 

Dòpo chèsto epizóde, i Longobàrcc i g'ha rinünciàt a elèger en söcesùr e 'l régn l'è stat spartìt sö 'n 36 dücàcc separàcc, e 'n sostànsa endependèncc. Dòpo de dés agn, perìodo ciamàt "Perìodo dei dùchi", i longobàrcc i turnarà a mèter sö 'n rè, e ghe tocarà a sò fiöl Autari.

## Bibliografìa
* Pàol Diàcon, *[[Historia Langobardorum]]* (*Storia dei Longobardi*, Lorenzo Valla/Mondadori, Milà 1992)
* *[[Origo gentis Langobardorum]]*, ed. G. Waitz en *[[Monumenta Germaniae Historica]]* SS rer. Lang.
* Jörg Jarnut. *Storia dei Longobardi*. Türì, Einaudi, 2002. ISBN 8846440854
* Sergio Rovagnati, *I Longobardi* (Milà, Xenia 2003)

## Colegamèncc estèrni
* German Tribes org Lombard Kings
Ies

**Ies** (anca **Jes**; italian: *Esio*) l'è ona frazion del comun verbanes de Premen.
El paes el se troeuva a 700 meter sora el nivell del mar, e ghe viven 138 personn. A l'è situaa a nord del center comunal.
## Referenz
Lunecch

**Lunecch** (*Lunecco*) l'è ona frazion del comun verbanes de Cavaj.
El paes el se troeuva in de la Val Canobina, a duu chilometer a nord-ovest del center comunal, in direzion de Falmenta. A Lunecch, che l'è a 410 meter sora el nivell del mar, ghe viven domà 26 personn.
## Referenz
Sung Jae-gi

El **Sung Jae-gi** , (성재기/成在基, Daegu, 11 de setèmber 1967 – Seoul, 26 de Luj 2013) l'è staa on attivista civil per i diritt uman e filosof dèl liberalism Sudcorean.

L'ha fondaa la Sociazion de l'Òm corean(남성연대 男性連帶) in del 2008.

El s'è tolt via la vita in del Mapo Bridge de Seoul el 26 de Luj 2013, 

## Varda anca
* Liberalism
* Mascolinism

## Ligam de föra
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah'' (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki  (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

## Riferimèncc
Ingria (Russia)

L**'Ingria** (russ: Ингерманландия/*Ingermanlandija*; svedes e todesch: *Ingermanland*; finlandes: *Inkeri*; eston: *Ingeri*) l'è ona region istorega de la Russia.
La quatta dent l'area in tra la Neva e 'l Golf de Finlandia, oltra che la Narva, el Lagh di Ciudi e 'l Lagh Ladoga. A nord, in su la Sestra, la confina con la region de la Carelia.
A l'è mai stada on statt, anca se la Russia l'ha recognossuu 'me minoranza etnega i ingrian, che parlen ona lengua baltofinnega.
In tra i città de la zona a troeuvom Kingisepp (gemò *Jamburg*), Lomonosov, Volosovo, Gačina, Tosno, Kirovsk e Vsevoložsk, oltra che San Pederburgh.
La region l'è partegnuda ai Svedes per on bell poo de temp, fina a la conquista russa al princippi del XVIII secol.
## Vos corelaa
*Lengua ingriana
* San Pederburgh
Kingisepp

**Kingisepp** (in cirillegh: Кингисепп; finlandes ed eston: *Jaama*) l'è ona città de la Russia, in de l'Oblast' de Leningrad (region istorega de l'Ingria).
L'è traversada de la Luga, e l'è deslontana 137 chilometer de San Pederburgh.
Nassuda cont el nomm germanegh de *Jamburg* (Ямбург), l'ha cambiaa el sò nomm al temp de l'URSS (1922) in onor del revoluzionari eston Viktor Kingisepp.
## Gemellagg
* Narvik, Norvegia.
* Sassnitz, Germania.
* Rauma, Finlandia.
Isell

**Isell** (*Iselle*) l'è ona frazion del comun ossolan de Trasquera, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la Vall Dever, in sul cors de la Deveria. A l'è situada a duu chilometri a sud del center comunal, a 672 meter sora el nivell del mar. A Isell ghe viven 78 personn.
Isell a l'è l'ultem paes de la vall prima de la Svizzera (comun de Zwischbergen, Canton Vales), arent al Sempion. Per quella reson chi a gh'è la darrera stazzion in Italia de la ferrovia Brig-Domm e 'l pass de confin, che ghe finiss la statal del Sempion.

## Vos corelaa
*Sempion

## Referenz
Narvik

**Narvik** (*Narviika* o *Áhkánjárga* in sami) l'è ona città de la Norvegia, in de la contea de Nordland.
Ghe viven 20.500 abitant. El territori del comun el partiss del Mar de Norvegia per rivà fina al confin con la Svezia.
La città l'è stada fondada in del 1887 cont el nomm de *Victoriahavn *(cambiaa gemò in del 1898 in quell del dì d'incoeu). In deln 1902 la gh'ha 'vuu el status de *città*. A l'è stada trada giò quasi del tutt al temp de la Segonda Guerra Mondial di bombardee ingles.
## Gemellagg
* Kingisepp, Russia.
* Kikinda, Serbia.
* Kiruna, Svezia.
* Nowy Sącz, Polonia.
* Rovaniemi, Finlandia.
Rügen

**Rügen** (in svedes e danes anca *Rygen*) a l'è on'isola del Mar Baltegh, e la pussee granda de la Germania.
La se troeuva denanz ai riv del Meclemburgh-Pomerania Anteriora.
La costa de Rügen l'è pienna de lagunn e baj che ghe dann ona forma e on aspett del tutt particular. In del giugn del 2011 l'UNESCO 'l gh'ha daa 'l status de Patrimoni Natural Mondial.

A l'è stada on vegg insediament de popolazion slav. L'è cognossuda de bon per i quader del pitor todesch Caspar David Friedrich, oltra che per ona quai località toristega e balnear.
Del pont de vista ministrativ, el toeu part al circondari de Rügen.
Sassnitz

**Sassnitz** l'è on comun de la Germania nordoriental. Ghe viven pussee de 10.000 personn.
A l'è vun di center principai de Rügen, l'isola pussee granda de la Germania, in del Mar Baltegh. La se troeuva in del Meclemburgh-Pomerania Anteriora, in del circondari de Rügen.
El comun a l'è anca on port important per i traghett che partissen per la Scandinavia: per esempi, l'è colegada cont i città de Trelleborg (Svezia) e Bornholm (Norvegia).
## Gemellagg
* Kingisepp, Russia.
* Trelleborg, Svezia.
* Cuxhaven, Germania.
* Huai'an, Cina.
Cuxhaven

**Cuxhaven** (*Cuxhoben* in bass todesch) l'è ona città de la Germania del nord-est.
La se troeuva in de la Bassa Sassonia, e l'è abitada de 51.000 personn. A l'è bagnada del Mar del Nord.
L'è devegnuda città domà in del 1907, e prima de quell moment a l'eva sotta la giurisdizion de Amburgh.
## Gemellagg
* Nuuk, Groenlandia.
* Vannes, Francia.
* Penzance, Regn Unii.
* Hafnarfjörður, Islanda.
* Ílhavo, Portogall.
* Germania:
**Binz.
**Sassnitz.
* Villanova de Arousa, Spagna.
* Murmansk, Russia.
* Piła, Polonia.
Auld Lang Syne

"**Auld Lang Syne**" (parnunsia Scots IPA:ˈɔːl(d) lɑŋˈsəin - parnunsia Inglesa IPA: ˈɒ:l(d) læŋˈzɑin  ) l'è un puema in lengua Scots che l'è staa scrivüü del scritur Scusses Robert Burns in del 1788 e che l'è despess sunaa cunt la müsega d'una famusa cansun pupulara scussesa. La version cantada l'è assee pupulara suratüt in di paes de lengua Inglesa,indua l'è despess cantada quand che 'l vegn el nöf an. 

:
 dine = "Vura de disnà" 
 *ch* = fricativa velara surda, , cumpagna del ch in del Tudesch "Bach" 
 syne = de chel dì li

## References


## Ligam in sü la Red
* Image of Robert Burns' autograph manuscript
* Auld Lang Syne score  from the Robert Burns website at National Library of Scotland
* Digitised copy of Auld Lang Syne in James Johnson's Scots Musical Museum, printed between 1787 and 1803, from National Library of Scotland. JPEG, PDF, XML versions.
* Auld Lang Syne Sheet Music 
* Auld Lang Syne in Russian tool music (Quartet SKAZ Moskow)
* Scotland on TV Auld Lang Syne video performance with lyrics 
* Article on songs variant perceptions
* The complete poem by James Watson in the National Library of Scotland
* Les Deux Love Orchestra Classic New Year's Eve Version (mp3)
Trelleborg

**Trelleborg** a l'è ona città de la Svezia del sud.
La se troeuva in de la contea de la Scania (region de Götaland) e la gh'ha ona popolazion de 25.643 (censiment del 2005).
A l'è on port in sul Mar Baltegh, de indè che partissen i traghett per la Germania.
## Gemellagg
* Sassnitz, Germania.
Selandia

La **Selandia** (danes: *Sjælland*, parnonziaa [ˈʂɛˌlænˀ]; todesch, olandes e frances: *Seeland*; svedes: *Själland*; ingles: *Zealand* o *Seeland*; russ e lituan: *Zelandija*; letton: *Zēlande*; polacch: *Zelandia*) l'è l'isola pussee granda del Mar Baltegh.
A l'è anca l'isola pussee granda del sò paes, cioè la Danimarca. L'è colegada anca a la Svezia e a l'isola de Fionia per mezz de pont stradai.
La città pussee importanta de l'isola l'è Copenaghen, la capital del Paes.
## Vos corelaa
*Copenaghen
Mar Baltegh

El **Mar Baltegh** l'è on mar de l'Europa del Nord.
El bagna i riv de noeuv statt: Danimarca, Svezia, Finlandia, Russia, Estonia, Letonia, Lituania, Polonia e Germania. I isol pussee important a hinn la Selandia, Gotland, Öland, Saaremaa, Hiiumaa, Osmussaar, Bornholm, Rügen, Usedom, Wolin. Ghe vann denter i fiumm Oder, Vistola, Njemen, Daugava e Neva.
## Nomm del mar in vari lenguagg
Per ciamà 'sto mar (cognossuu ai temp di Roman 'me *Mare Suebicum* o *Sarmaticum*) gh'è almeno tre maner: chi che ghe dis *mar de l'Est*, chi *mar de l'Ovest* e chi inveci *mar Baltegh*.
*Danes: *Østersøen*
*Svedes: *Östersjön*
*Todesch: *Ostsee*
*Finlandes: *Itämeri*
*Eston: *Läänemeri*
*Polacch: *Morze Bałtyckie*
*Russ: *Baltijskoe More* (Балтийское море)
*Lituan: *Baltijos Jūra*
*Leton: *Baltijas Jūra*
Robert Burns

El **Robert Burns** (nassüü 'l 25 Sgenee del 1759, mort el 21 Lüj del 1796), anca cugnussüü cunt el nom de **Robbie Burns**, **Rabbie Burns**, **El faurii fiö de la [[Scossia]]**, **el pueta aradaur**, **Robden de [[Solway Firth]]**, **el [[bard (celtegh)|Bard]] de l'[[Ayrshire]]** e in Scossia cunt el nom de **el Bard** l'è staa un pueta e lericista scusses. A l'è cunsideraa 'l pueta nassiunal scusses e l'è celebraa in tüt el mund. El Burns l'è 'l pueta mej cugnussüü in tra tücc i pueta c'han mai scrivüü in de la lengua Scots, anca se la püpart di so scrit i ha scrivüü in ingles u un scusses "lingerin" insci de vess cumprendüü anca di minga scusses.

## Referiment
Bard (celtegh)

In de la cultüra galega e britanega de l'Etaa de mezz el **bard** l'era un pueta prufessiunista, pagaa de un patrun, cuma per esempi un munarca u un nobel, insci de celebrà 'l patrun u i so antenaa.

In urigen una class specifega de pueta, in contrast cunt un'oltra class cugnussüda cunt elnom de *[[fili]]* in Irlanda e in Scossia, el termen "bard", cunt el declin di tradissiun bardegh in di temp  modern, l'ha quistaa un signifegaa generegh de naradur epegh, paragunabel a termen cumpagn in olter cultür  (*[[menestrel]]*, *[[skald]]*, *[[scop]]*, *[[rhapsode]]*, *[[udgatar]]*, *[[griot]]*, *[[ashik]]*) u olter pueta, suratüt quij famus. Per esempi, 'l William Shakespeare l'è cugnussüü cuma 'l Bard u 'l Bard de Avon. Al didincö i tradissiun puetgh e müsegaj hin perpetüaa suratüt in Gales di National Eisteddfod of Wales (*Eisteddfod Genedlaethol Cymru*).

## Reriment
Gotland

Gotland (*Ojamaa* in eston) l'è on'isola del Mar Baltegh. L'è la segonda isola pussee granda de 'sto mar, dopo de la Selandia. Intorna a l'isola a troeuvom anca i isolott de Stora Karslö, Lila Karslö, Gotska Sandön e Fårö.
La se troeuva a sud de Öland, e la partegn a la Svezia. Del pont de vista ministrativ, l'isola la costituiss ona *contea*, che la partegn a la region del Götaland. La città pussee importanta l'è Visby.
Se pensa che quella chì la sia stada la patria del popol di Gott. In passaa se parlava el gutnegh, on dialett del nors antich.
Saaremaa

**Saaremaa** (svedes e todesch: *Ösel*; danes: *Øsel*; finlandes: *Saarenmaa*; võro: *Saarõmaa*; lituan e polacch: *Sarema*; letton: *Sāmsala*; latin: *Osilia*) l'è on'isola del Mar Baltegh, la terza pussee granda dopo la Selandia e Gotland.
La partegn a l'Estonia, e l'è a ovest de la costa del sò paes, a nord del Golf de Riga e a sud de Hiumaa.
Del pont de vista ministrativ, l'è 'l coeur de la Contea de Saaremaa, che la quatta dent anca ona quai isoletta intorna. La città pussee imporanta a l'è Kuressaare.
Öland

**Öland** (*Öölanti* in finlandes) l'è on'isola svedesa del Mar Baltegh.
La se troeuva minga delonsg de la costa del Småland. L'è la segonda isola pussee granda de la Svezia dopo de Gotland.
Al dì d'incoeu la partegn a la contea de Kalmar, anca se on temp l'era vun di provincc istoregh de la Svezia.
I città pussee important se ciamen Borgholm e Mörbylånga.
Osmussaar

**Osmussaar** (svedes: *Odensholm*; todesch istoregh: *Odinsholm*; finlandes: *Osmussaari*; lituan: *Osmusāre*) l'è on'isoletta del Mar Baltegh.
La gh'ha ona superfis de 4,7 km quadraa, e l'è abitada domà de dò personn. La se troeuva a nord de la costa eston. La partegn a l'Estonia e la fa part del comun de Noarootsi, in de la contea de Läänemaa.
El nomm svedes el regorda on'antiga legenda, per la qual el dio Odin el sariss staa soteraa chichinscì. Al dì d'incoeu Osmussaar l'è ona reserva natural.


Osmussaare pokud.JPG
Osmussaare edelanurk.JPG
Storhamne laht. Osmussaare lõunaküljel.JPG
Osmussaar. 26.jpg
Osmusaare kagunurga klibumaastik.JPG
Osmussaar. Lighthouse..jpg
Osmussaar. Inahamne.jpg


## Vos corelaa
*Noarootsi
Dialett de Bornholm

El **dialett de Bornholm** (*bornholmsk*) l'è ona variant de la lengua danesa, parlada in de l'isola de Bornholm, in del Mar Baltegh.
Respett al danes standard el gh'ha di caratteristegh pussee conservativ: per esempi, l'ha conservaa i trii gender gramategaj, che resisten anmò in islandes e norveges, ma minga in danes.
Usedom

**Usedom** (polacch: *Uznam*, Véned *Uznjöm/Uznjom*) a l'è on'isoletta del Mar Baltegh, al confin in tra la Germania e la Polonia.
La se troeuva in de la laguna de Stettin, in de l'estuari del fiumm Oder. La gh'ha ona superfis de 445 km quadraa, di quai 373 in Germania e 72 in Polonia.
La città todesca principal a l'è proppi Usedom, intant che quella polacca a l'è Świnoujście.
L'è semper partegnuda a la Germania, anca se 'l sò nomm a l'è de origin slava. Dopo la II Guerra Mondial l'isola l'è stada spartida in tra i duu Statt.
Bornholm

**Bornholm** (nors antigh: *Burgundaholmr*, cioè *isola di Burgund*) l'è on'isola del Mar Baltegh.
La se troeuva a 160 chilometer a est de Copenaghen e a 37 a sud de la costa svedesa. Insemma a l'isola de Christiansø, l'è 'l pont pussee oriental de la Danimarca.
Se cred che la sia stada la patria de la tribù germanega di Burgund che, partii per l'Europa, a la fin hinn rivaa fina in Gallia, indove hann fondaa la Borgogna.
Del pont de vista ministrativ, l'isola la partegn a la region de Hovestaden. I paes de l'isola toeuven part a on'unega municipalità. El paes pussee important a l'è Rønne.
A Bornholm se parla on dialett danes puttost conservativ.
Hiiumaa

**Hiiumaa** (svedes e todesch: *Dagö*; danes: *Dagø*; finlandes: *Hiidenmaa*; võro: *Hiiomaa*; lituan: *Hyjuma*; letton: *Hījumā*; polacch: *Hiuma*)  l'è on'isola del Mar Baltegh.

L'è la segonda isola pussee granda de l'Estonia. La se troeuva a nord de Saaremaa, e a ovest de Tallinn. de  L'è la zona pussee boscosa de tutt el paes.

Del pont de vista ministrativ, la partegn a la Contea de Hiiumaa. La città pussee importanta l'è Kärdla.
Lolland

**Lolland** (nomm antigh: *Laaland*) a l'è on'isola danesa del Mar Baltegh.
Cont i sò 1.243 chilometer quadraa, l'è la quarta isola pussee granda de la Danimarca. La se troeuva arent a est de l'isola de Falster e a nord de Fehrman (Germania).
I paes pussee important de l'isola hinn Nakskov, Maribo, Sakskøbing e Rødby, che al dì d'incoeu se troeuven tucc in del comun de Lolland (region de la Selandia). 
## Vos corelaa
*Lolland (comun)
Falster

**Falster** l'è on'isola danesa del Mar Baltegh.
La se troeuva in del sud-est del paes, a est de Lolland e a sud de la Selandia e de Møn. Ghe viven 42.544 abitant (censiment del 2013).
Del pont de vista ministrativ, la partegn al comun de Guldborgsund, in de la region de la Selandia. El capploeugh comunal a l'è in del paes de Nykøbing Falster.
Muhu

**Muhu** (svedes: *Moon*; in finlandes anca *Muhumaa*) l'è on'isola e on comun de l'Estonia, cont ona popolazion de 1.779 abitant.
L'isola la se troeuva a ovest de la costa eston e a est de l'isola de Saaremaa.
Fionia

**Fionia** (danes: *Fyn*; todesch: *Fünen*; ingles: *Funen*; bass todesch: *Funnen*; frances: *Fionie*) l'è on'isola de la Danimarca, la segonda pussee granda dopo la Selandia.
La se troeuva a ovest de la Selandia e a est del Jutland. La città pussee granda l'è Odense. Alter città important a hinn Kerteminde, Nyborg, Svendborg, Faaborg, Assens, Middelfart e Bogense. 
L'isola a l'è dent a la region de la Danimarca meridional (*Syddanmark*). A sud de Fionia a gh'è l'isolott de Tåsinge.
Isol Åland

I **Isol Åland** (svedes: *Landskapet Åland*; finlandes: *Ahvenanmaa*) hinn on arcipelegh de la Finlandia, situada in del Golf de Botnia (Mar Baltegh).
Se troeuven a 40 km de la costa svedesa e 25 de quella finlandesa.
Hinn on territori cont on status special, per via de la soa storia e de la soa popolazion, de semper ligada a la Svezia: l'unega lengua ofizial a l'è 'l svedes, e inoltra l'è on'area neutral e desmilitarizzada. El capploeugh l'è Marienhamn.

## Comun

## Alter progett

## Vos corelaa
*Golf de Botnia
*Lengua svedesa
Golf de Botnia

El **Golf de Botnia** (finlandes: *Pohjalanti*; svedes: *Botniska viken*; sami: *Mearrabađaluokta*) l'è 'l setor a nord del Mar Baltegh.
A l'è strengiuu in tra la costa oriental de la Svezia e quella ocidental de la Finlandia.
El gh'ha on'estension de 725 chilometer e ona larghezza che la va di 80 e i 240 chilometer.
El ciappa denter i aqui de on bell poo de fiumm, donca la soa salinità l'è puttost bassa.
I Isol Åland vegnen consideraa el confin natural in tra el Golf de Botnia e 'l Mar Baltegh ver e proppi.
In tra i città pussee important bagnaa del Golf de Botnia a troeuvom Luleå, Ulmeå, Härnösand, Sundsvall, Gävle, Pori, Vaasa e Oulu.
Mariehamn

**Mariehamn** (finlandes e eston: *Maarianhamina*) l'è ona città de la Finlandia, cont ona popolazion de 11.282 abitant.
A l'è 'l capploeugh di Isol Åland, ona provincia autonoma de lengua svedesa.
L'è stada fondada in del 1861 e l'ha ciappaa el sò nomm in onor de la Maria d'Assia-Darmstadt, miee del zar Lissander II de Russia (la Finlandia, al temp, la partegniva a la Russia).
A l'è on port toristegh e comercial: el 40% di abitant di Åland viven a Mariehamn.
## Gemellagg
* Kópavogur, Islanda.
* Kragerø, Norvegia.
* Kuressaare, Estonia.
* Lomonosov, Russia.
* Slagelse, Danimarca.
* Tórshavn, Fær Øer.
* Valkeakoski, Finlandia.
* Visby, Svezia.

## Alter progett
Kuressaare

**Kuressaare** (del 1952 al 1988: *Kingissepa*; todesch: *A(h)rensburg*; finlandes: *Kuressaari*) l'è la cità pussee granda de l'isola Eston Saaremaa (in Todesch *Ösel*) e la gh'ha ona popolazion de circa 14.000 abitant (censiment del 2010).
El nomm istoregh  todesch *Arensburg* (bass todesch: *Adlerburg*) el vegn de l'aquila che troeuvom in sul scud del comun: a l'è 'l simbol de l'evangelista Giovann. Anca 'l nomm Eston el po vess che 'l vegna de l'imagen mal interpretada del scud del Giovann: *kurg*, al genitiv *kure* el voeur dì Gru in Eston. *Kuressaare*, alora, 'l voraria dì *Isola di Gru*.

L'è cognossuda per el sò castell del XIII secol.
In tra el 1952 e 'l 1988 l'era stada ciamada *Kingiseppa*, in onor del revoluzionari comunista Viktor Kingisepp, nassuu in de l'isola.
## Gemellagg
* Finlandia:
**Tammisaari.
**Maarianhamina.
**Turku.
**Vammala.
* Kuurne, Belgi
* Rønne, Danimarca
* Skövde, Svezia.
* Talsi, Letonia.