open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roberto el Gaiart

**Roberto el Gaiàrt**, nasìt entra 'l 815 e 'l 830, e mórt ai 2 de löi del 866 endèla  batàia de Brissarthe, l'è stat en mèmber emportant de l'aristocrasìa franca. 

El gh'ìa de éser fiöl de Robert III de Hesbaye (?-prima del 834), cónt de Worms e de l'Oberrheingau, e de Waldrada, sorèla de Eudes d'Orléans (?-834).. 

Roberto 'l Gaiàrt l'è stat Marchés de Neustria, cónt de Tours e d'Anjou. El rè Carlo II el Pelàt el l'ìa numinàt endel 853 *[[Missi dominici|missus dominicus]]* per chèste regiù.

L'è stat giü dei mèmber piö 'mportàncc de la stìrpa dei Robertingi e bisnóno del Ugo Capéto, capostìrpa dei Capetingi, de la qual g'ha urìgin divèrse famìe reài d'Euròpa enfìna al dé d'encö endèl sècol XXI.

## Riferimèncc
Sover (vent)

*Chest articul l'è sö el vent, se te set dree a sercà un olter significaa, varda *'chì**''.</center>

**Sover** (nöss che ciamaa **Tramuntana*' per via de l'inflüenza cunt el [[talian]]) a l'è el termen druvaa per indicà a un vent fregg ch'al ven del [[nord]]. 

In la [[Grecia Antiga]], el vent del nord al vegniva ciamaa *Aparctias* o *Boréas*, minga de vess scunfundüü cunt la bora che la ven de est-nordest. In [[Ligüria]] a l'è tipegh, induve al bufa fort suratüt al sböch di vall, cunt di sbassamencc de la temperadüra dürant i mis invernaj.

==El nomm==
La parola *Sover* la gh'avaress de vegh relaziun cunt el fatt che 'l ven de [[nord]], donca "*de sura''".

El nomm al ven parnunziaa breegh in 'sti möd: /'suʋər; 'soɛr/, semp cunt l'acent tonegh in sö la prima silaba.

## Riferimencc
Ora (vent)

**Ora** a l'è el nomm tradiziunal de un vent ch'al bufa de süd in del mar Mediteraneo; a l'è anca ciamaa **vent del Mezdé**. 

Al ven anca identifegaa cunt el nom de Breva, insema a l'ander e al sirocch, che bufen anca lur in di quadrancc meridiunaj. A l'è un vent cold e ümid, purtadur de piöv.

## Riferimencc
Levant (vent)

El **Levant** a l'è el vent ch'al bufa de l'Est vers Ovest. In di temp antich al se ciamava *Apeliote* o, in möd prusimaa, *Euro*.

La so inflüenza in Italia la se fa sentì in söl Tiren e 'nsö la part sentru-meridiunal de l'Adriatich.

Quand che'l vent al tö urigen in del senter del Mediteraneo al largh di Isuj Balear, al bufa vers Ovest per giüntà la so massima intensità travers el Strecc de Gibiltera.

A l'è un vent fresch e ümid, purtadur de scighera e precipitaziun, recugnussüü cumè causa de particular furmaziun de niguj de sura de la Baia e la Roca de Gibiltera, indue la pö fà devegnì el mar scalmanaa e trumb marin.

El vent al pö manefestass in d'un qualsessia temp de l'ann, ma de solet le se ved  in tra lüj e utuber.
De invern, el Levant a l'è despess cumpagnaa de piöv fort.

El nomm del vent al ven del levant intendüü 'me Est, el punt cardinal de induve al tö urigen. Al pö vess ciamaa anca breva, vent che al ven scunfundüü cunt el Libecc-Sirocch.

## Riferimencc
Punent

El **Punent** a l'è un vent del Mar Mediteraneo che al bufa de Ovest. El nomm al ghe ven daa del punt cardinal de che'l sbufa. Chela direziun chì a l'è indicada in la Rösa di vencc.

El vent punent al bufa de solet 'me brisa marina dürant l'estaa, lüngh i cost de la Maremma grossetana e del Lazi.
Grecal

El **grecal** o dumà **grech** a l'è un vent mediteraneo ch'al bufa de nord-est. Chela direziun chì la figüra in la Rösa di Vencc. Al bufa suratüt in di regiun del Mediteraneo sentral e sö chij del adriatich. El vent a l'è inscì ciamaa perchè de l'isula de Zant, punt de riferiment de la Rösa di Vencc, al bufa de nord-est, in del curispund, defatt, a la Grecia.

Per el Dant Ligher el Grecal a l'era el vent *Schiavo*, inscì 'me per i venezian apus del mar i gh'even la *Schiavonia*, var a dì la costa istru-dalmata. .

## Riferimencc
Sirocch

El **Sirocch** o **Vinessa** (de l'arab *shurhùq*, vent de mezdé) a l'è un vent cold ch'al ven de Süd-Est. Chela direziun chì a l'è figürada in la Rösa di vencc.

El sirocch al tö nomm de la Siria, la direziun de induve al bufa el vent, in del tö 'me riferiment l'Isula de Zant in del Mar Ionio.

Söl Lagh de Garda l'è 'l vent ciamaa "Vinessa". El nomm Vinessa par che 'l vegna del fatt ch'a l'è 'n vent che 'l bufa de Venezia (süd-est).
Ander

L' **Ànder** a l'è un vent de Mezdé o Ovest (al bufa de Süd-Ovest).
Chela direziun chì la ven figürada in la Rösa di vencc.

El nomm *Garbin* al ven druvaa in l'area uriental de l'Emilia-Rumagna, in del nord di March, in l'Abrüzz e in Mulis. In Friuli, in la Venezia-Giülia, in olter area de i March e in Dalmazia al ven ciamaa **Garbin**, e chel nomm chì al ven de l'arab *gharbī*, var a dì *ucidental*, tö de la Lengua türca in età utumana.

## Riferimencc
Maestral

El **maestral** a l'è el vent ch'al bufa de Nord-Ovest.
Chela direziun chì la ven figürada in la Rösa di vencc.

A gh'è do pussibil etimulugij de chest nom, in bas al cunsiderà l'abitüden rumana de piazzà giò la rösa di vencc in del senter del Mediteraneo, o inscambi chela medieval che la mett in l'isula de Zant, in Grecia. In tücc dü i cas la direziun nord-ucidental la punta a la cità püssee impurtanta per chi ch'al gh'ha daa el nomm al vent: in del prim cas Roma, *Magistra Mundi*, upür Venezia, la via maestra del port de urigen.
Georges Brassens

El **Georges Brassens** (Sète, 22 de otober del 1921 - Saint-Gély-du-Fesc, 29 de otober del 1981) l'è staa on cantant e poeta frances.
L'è consideraa vun di protagonista pussee important de la canzon d'autor francesa, che l'ha influenzaa on gran mucc de artista in del sò Paes e anca de foeu.
I sò canzon hinn pien de satira e de ironia vers el poder e qualsessia sort de conformism, e hinn ona critega bella forta a l'autorità, ai convenzion e a l'ipocrisia de la società del sò temp: per esempi vegnen tolt in gir la moral religiosa, el patriotism, l'autorità di giudes e di polee. Ona part de la soa produzion musical l'ha vist anca canzon tiraa foeura de poesii de alter poeta, compagn del François Villon. In tra el 1953 e 'l 1981 l'ha venduu almanch 20 milion de disch.


In tra i artista italian che hinn staa ben influenzaa de l'oeuvera del Brassens a gh'è staa el Fabrizio De André e 'l Nanni Svampa. Tucc duu hann faa on monton de traduzion de canzon de l'autor frances che, in del cas del Svampa, costituissen on tocch fondamental del sò repertori.

## Discografia
* 1953: *[[La Mauvaise Réputation]]*
* 1954: *[[Les Amoureux des bancs publics]]* cognossuu anca 'me *Le vent*
* 1955: *[[Chanson pour l'Auvergnat]]* cognossuu anca 'me *Les Sabots d’Hélène*
* 1956: *[[Je me suis fait tout petit]]*
* 1957: *[[Oncle Archibald]]*
* 1958: *[[Le Pornographe]]*
* 1960: *[[Le Mécréant]]* cognossuu anca 'me *Les Funérailles d’antan*
* 1961: *[[Le temps ne fait rien à l'affaire]]*
* 1962: *[[Les Trompettes de la renommée]]*
* 1964: *[[Les Copains d'abord]]*
* 1966: *[[Supplique pour être enterré à la plage de Sète]]*
* 1969: *[[La Religieuse]]* cognossuu anca 'me *Misogynie à part*
* 1972: *[[Fernande]]*
* 1976: *[[Trompe-la-mort]]* cognossuu anca 'me *Don Juan*
## Vos corelaa
*Canzon d'autor francesa
*Nanni Svampa
**Nanni Svampa canta Brassens
Luigi Guanella

El **Luigi Guanella** (Fracisc, 19 de dicember del 1842 - Comm, 24 de otober del 1915) l'è staa on prevet italian.
L'ha fondaa i congregazion catolegh di Serv de la Carità e di Tosann de Santa Maria de la Providenza. L'è veneraa 'me sant de la Gesa catolega.
## La vita
Nassuu a Fracisc, frazion de Cadolscin, l'era el fioeu del scior *Lorenzo* e de la *Marina Bianchi*. Quei lor gh'aveven avuu tredes fioeu, e lu l'era el fradell quell de noeuv.
L'ha studiaa a Comm e poeu in di seminari de la diocesi: l'è deventaa prevet el 26 de magg del 1866 per man del vescov de Foggia, el Bernardino Frascolla.
L'ha faa el prevost prima a Prost e a Savogn (frazion de Piur), in tra el 1867 e 'l 1875. In quell period l'ha cognossuu el Don Bosch e la soa oeuvera, el Cottolengo, e l'è restaa con lu per trii agn. Poeu l'è staa mandaa a fà el prevost a Traona (1878-1881), on quai mesett a Olmo (frazion de San Jacom) e infina a Pianell (1881-1890).
A Pianell l'ha ciappaa su l'ospizzi fondaa del sò predecessor, el don *Carlo Coppini*, che adess l'era in man a ona quai monega: in tra de lor a gh'era la *Marcellina Bosatta* e la soa sorella Chiara. El Guanella l'ha reorganizaa la comunità e 'l gh'ha daa on impuls noeuv: la comunità la s'è ciamada *Tosann de Santa Maria de la Divina Providenza*, che in del 1886 l'è stada reunida in la *Cà de la Divina Providenza*. Quella chì la s'è desviluppada a la svelta, e al ramm di donn el s'è giontaa anca quell di omen, che l'ha ciappaa el nomm de *Serv de la Carità*; inizziativa sostegnuda anca de l'Andrea Carlo Ferrari. L'oeuvera la s'è spantegada e l'è rivada in di provincc de Milan, Pavia, Sondri, Rovigh, Roma, Cosenza, ma anca foeura de l'Italia (Svizzera e Statt Unii).

L'è mort dopo vess staa colpii de paralisi e vess staa visitaa o benesii del don Luigi Orione e del papa Benedett XV. L'è soteraa a Comm.
In del 1964 l'è staa proclamaa beatt del Papa Paol VI, e sant in del 2012 per man del Papa Benedett XVI. La soa festa l'è 'l 24 de otober.
Rosa Parks

La **Rosa Parks**, nassuda **Rosa Louise McCauley** (Tuskegee, quatter de febrar del 1913 - Detroit, 24 de otober del 2005) l'è stada ona sciora americana, ativista di diritt civil.
L'è deventada famosa in tutt el mond perchè in del 1955 l'ha refudaa de levàss in pee per lassàggh el sedil a on bianch a Montgomery, in Alabama. El sò arest l'ha portaa a la protesta massizza de la comunità afroamericana, e al boicotagg di autobus de Montgomery, duraa per pussee d'on ann. In del 1956 la Cort Costituzional la deciara che la segregazion razzial di gent in sui autobus in Alabama l'è anticostituzional, e inscì la Rosa Parks la deventa on simbol per l'emancipazion di negher.
Dopo 'n quai ann la s'è trasferida a Detroit, indè che l'ha lavoraa 'me sartina, e poeu 'me assistenta d'on member del Congress. L'è morta a 92 agn.
Scumpij Grisunes

Cunt el nom de **Scumpij Grisunes** u **Turbed Grisunes** (*Scumbigls grischuns* in Rumanc, *Scumpigls grischuns* in Puter,  *Sgurdins grischuns* in Sursilvan, e *Bündner Wirren* in Tudesch) vegnen ciamaa i cunflit intra la cualissiun de Franza-Venezia e quela d' Ispagna-Asutria di agn intra 'l 1618 e 'l 1639.
Ebolavirus

El jener ***Ebolavirus***, segond la definizion de l'International Committee on Taxonomy of Viruses, a l'è un mucc de organism q'i toel part ind la fameia *[[Filoviridae]]*, a so voelta part de l'orden di *[[Mononegevirales]]*. I se cognossen cinq specie q'i toel part a qel jener qì e quater de qeste i en responsabil del malan de virus Ebola (in ingless "ebola virus disease "o "EVD") qe ciapa i omm cont una fever emorajega cont un tass de fatalità devera volt. I cinq specie de virus recognossude de l'International Committee on Taxonomy of Viruses i toel el nomm de i rejon indove i en stads catads foer per la prima voelta. I specie i en: *[[Bundibugyo ebolavirus]]*, *[[Reston ebolavirus]]*, *[[Sudan ebolavirus]]*, *[[Taï Forest ebolavirus]]* (in orijen *Côte d'Ivoire ebolavirus*) e *[[Zaire ebolavirus]]*. 

El *Zaire ebolavirus* a l'è la speci de riferiment per el jener "Ebolavirus" e a l'è fada su domà de un soc cognossud, ciamad semplicement "Ebola virus", q'a l'è caraterizad del plussee volt tass de fatalità di "Ebolavirus" e l'è anca el responsabil del major numer de epidemie de Ebola qe i se poeden soeciar al jener, comprendude l'epidemia de fever emorajega de Ebola in Zaire del 1976, qe a l'è qela qe l'ha provocad fin a 'dess el major numer de morts.

I *Ebolavirus* i en stads descrivuds a partir de l'epidemia de fever emorajega ind el sud del Sudan ind el jugn 1987 e ind el Zaire ind l'agost 1976. 
El nomm "Ebolavirus" al ven del fium Ebola ind el Zaire (incoe Republega Democratega del Cong, un tributari del fium Cong indove la g'è stada l'epidemia in del 1976. El sufiss tassonomic "-virus" al fa riferiment al fait q'a l'è un jener viral. El jener a l'è stad metud denter ind el 1998 'me *jener di virus q'i someien a l'Ebola virus*.

A l'è un virus a nivel de biosicurezza quater, cioè el plussee alt.

## Riferiments


## Vox corelads
*Marburgvirus
*Cuevavirus
Appenninia

**Appenninia** l’è ü nòm che l'è nasìt al prensépe del méla e nöf (1900) e che l'è dovràt per ciamà 'l teritòre penisulàr e insulàr del Règn d’Italia prìma e de la Repüblica italiana dòpo.
 
Zamò 'n del manüàl Hoepli *Geografia economico sociale dell'Italia* scricc dal profesùr Angelo Mariani e stampàt in del 1910 s'tróa 'l nòm Appenninia, tat che töt ol lìber l'è dividìt in dù tòch, ol prim intitulàt Padania e 'l segónt Appenninia e 'l cunfì tra i dò regiù 'l và da la bóca del fiöm Magra ‘nfìna a Cattolica . Chèsto nòm l’è pò stacc ach dovràt sèmper co l’istès significàt in del Senàt del Règn in del 1914 e sèmper in contrapozisiù a Padania  e pò amò in del 1935 se ‘l tróa in del lìber *Costituzione e storia geologica d’Italia* del Ettore Ricci.

Appenninia l’è pò ach ü pòst di bànde de *Ca' dl'Abat*, mia de luntà de Civago frasiù de Villa Minozzo in pruìnsa de Règio Emìlia, pòst che 'l se tróa in del la al del Dolo in del ólt Apenì regià, quàze söl cunfì co la Toscana. L’éra ciamàda Appenninia pò ach öna stasiù de sci nasìda in del 1967 de la bànda a roèrs del mut Giovarello a 1.125 méter söl lièl del mar.

## Riferimèncc
Tillandsia

***Tillandsia*** l'è 'n zèner de piànte quàze töte epìfite che g'ha de piö de 650 spéci acetàde,. El fà part de la famìa botànica de le Bromeliaceae (de la quàl fa part apò a l'ànanas). Le piànte de chèsto zèner le crès en ambièncc bèi diversificàcc, dei dezèrcc enfìna a bósch e mucc de l'America centràla e meridiunàla, ma apò a 'n Mèsico e endela part meridiunàla dei Stati Ünicc.

Perlopiö le piànte de chèsto zèner le crès tacàde vià per la raìs a le ótre piànte. Le raìs le che ócór apéna per sostègn, l'àiva e i nütrimèncc i a ciàpa de l'ària, per mès de la fùrma e de la strütüra partìcolar de le fòie.

## Descrisiù
La piö part de le spéci de Tillandsia i è epìfite, che öl dì che en natüra le crès tacàde vià a dele ótre piànte, sènsa però éser dei parasìcc perchè le ròba mìa i nütrimèncc a la piànta che le i a òspita. Gh'è però a 'na quach spéce *litòfita* (che crès sura i balòcc, i tècc, o i fìi de la corènte, ecc.). Póche le crès diretamènte endèl teré, 'ntra chèste gh'è la *Tillandsia asneoides* che la se nsömèa lichéni tacàcc vià.(). I mèmber de chèsto zèner i pöl vése dividìcc en piànte vérde e piànte grìze.

### Tilandsie vérde

Le spéci vérde le öl en clìma temperàt e piöùs, e le crès perlopiö a l'ómbra, tat en tèra come söi àlber endèl sóta bósch. Le varietà vérde le g'ha piö póch tricòmi de chèle grìze.

### Tilandsie grize

Al contràre, quàze töte le spéci grìze le crès en zòne quàze ömede o quàze dezèrtiche condena bùna ümidità de l'ària. Le preferés el sul, e perchèsta rizù le se pòsta de sòlet endle parcc piö àlte de le piànte e de le préde.

Le söplés al fat de mìa ìga le raìs condena fùrma de vìta töta particolàr. L'aspèt l'è gris perchè le sò fòie i è töte quarciàde zó de organèi ciamàcc *tricòmi* che i sarès 'na sórt dei pelacì mudificàcc. 

## Riferimèncc
Guerra di Trent'Agn

La **Guerra di Trent'Agn** l'è staa ona serie de conflitt scominciaa dopo la famosa *[[defenestrazion de Praga (1618)|defenestrazion de Praga]]* in del 1618 e andaa inanz fina a la Pas de Vesfalia del 1648.

A l'è stada l'ultem capitol di guerr de religion in Europa, e la soa fin l'ha portaa a ona muccia de cambiament politegh che hann influenzaa la storia del continent per on fracch de temp (e in sostanza l'ha menaa a la fin de l'egemonia spagnoeula e l'inizzi de quella francesa).

L'è scominciada in del 1618 in Boemia, terra protestanta, per poeu vegnì on conflitt politegh in tra la Franza, liada cont la Catalogna, e la Spagna.

La Pas de Westfalia l'ha menaa a l'independenza di Provincc Unii e a la fin de l'egemonia di Asburgh.

## Vos corelaa
*Pas de Vesfalia
*Guerra de Valtolina
*Guerra di trii regn
Guzmania

***Guzmania*** l'è 'n zèner de piànte eoìfite che fà part de la famìa botànica de le Bromeliaceae, sotafamìa de le Tillandsioideae. Le spéci de chèsto zèner le crès en America Centrala, endel Antile e America meridiunala. Giöna de le spéci la rìa enfìna al sud dei Stàti Ünìcc. Divèrse spéci le vé cultiàde come piànte ornamentài. La piö cunusìda l'è la *[[Guzmania lingulata]]* de culùr aràncio co le bràtee róse. L'è uriginària de la Florida enfìna a l'Amèrica tropicàla.  

El zèner Guzmania el töl dét 212 spéci discriìde e acetàde.

## Riferimèncc
Tillandsioideae

**Tillandsioideae** l'è 'na sotafamìa de piànte de fiùr che fà part de la famìa de le Bromeliaceae. Chèsto ragrupamènt el töl dét n zèner con quàze 1250 spéci. 

## Zèner
* *[[Alcantarea]]*&nbsp;- 
* *[[Catopsis]]*&nbsp;- 
* *[[Glomeropitcairnia]]*&nbsp;- 
* *[[Guzmania]]*&nbsp;- 
* *[[Mezobromelia]]*&nbsp;- 
* *[[Racinaea]]*&nbsp;- 
* *[[Tillandsia]]*&nbsp;- 
* *[[Vriesea]]*&nbsp;- 
* *[[Werauhia]]*

Archivi:Bromelia.JPG|Tillandsia genus
Archivi:Tillandsia-excelsa.jpg|*Tillandsia excelsa* en fiùr
Archivi:Bromeliaceae03.jpg|*Guzmania lingulata*

## Riferimèncc

* http://bsi.org/brom_info/taxonomy.html  
* http://edis.ifas.ufl.edu/MG272
* Thorne Superorder taxa
Tillandsia caput-medusae

***Tillandsia caput-medusae***, l'è 'na spéce de piànta epìfita che fà part de la famìa de le Bromeliaceae. 

L'è uriginària de l'Amèrica Centrala e del Mèsico, Le fòie i è spèse, canalizàde e storzégne e le pöl rià 'nfìna a 25 ghèi de longhèsa. I è quarciàde zó de organèi che se 'nsomèa a pelacì fì fì de culùr gris ciamàcc tricòmi. La rözèta de fòie la nasa de 'n rogonfiamènt ciamàt pseudobulbo.  Dòpo la fiüridüra la trà fò dei böcc laterài che i pol véser destacàcc per propagàla.

## Riferimèncc
*http://www.plantoftheweek.org/week361.shtml
*http://hortiplex.gardenweb.com/plants/p1/gw1097629.html
Aizoaceae

Le **Aizoaceae** i è 'na famìa de piànte erbàcee o boscài pesègn che fà part del ùrden de le Caryophyllales.

## Descrisiù
I è piànte erbàcee o boscài pesègn, con fòie 'ntréghe e opòste, de spès carnùze. La piö part dei mèmber de le Aizoaceae i è xeròfit, cioè, piànte che s'è adatàt a soportà dei perìocc bèi lónch de söta, difàti i è prezènte con divèrsi zèner e spéci endèle zòne dezèrtiche. Divèrse dele spéci de chèsta famìa le prezènta 'na redüsiù de le fòie per tègner piö bas che se pöl el leèl de traspirasi, come sistéma de adatamènt a le cundisiù xériche. 

En piö, tàte spéci le bónda de cristài de càlcio sóta l'epidèrmide, i quài i fùrma 'n strat cristalì con funsiù de protesiù cùtra el tròp sul.

I fiùr i è sènsa pétali ma i g'ha divèrsi staminodi,  de sòlet de culùr bèl vif, che g'ha aparènsa de coròla peta lòida; i è ermafrudìcc e i vé 'mpulinàcc dei insècc. I g'ha 4-5 o de piö amò stam funsiunài, ginecèo co l'ovàre sùpero, medio o ìnfero con de 1 a 20 carpèi. El fröt l'è 'na càpsula deisènta, ciamàda *nus* o *nùcula*.

## Tasonomìa

La famìa la töl dét de piö de mìla spéci separàde en 126 zèner e 'n 5 sotafamìe: 

### Sotafamìe
* **[[Aizooideae]]** 
* **[[Sesuvioideae]]** 
* **[[Tetragonioideae]]**
* **[[Mesembryanthemoideae]]** 
* **[[Ruschioideae]]**

### Zèner

## Riferimèncc

* Bittrich V. H. E. K. Hartmann (1988). *«The Aizoaceae — a new approach»*. Bot. J. Linn. Soc. 97:  pp. 239–254. doi:10.1111/j.1095-8339.1988.tb01581.x.
* Cornelia Klak, Angeline Khunou, Gail Reeves and Terry Hedderson (2003). *«A phylogenetic hypothesis for the Aizoaceae (Caryophyllales) based on four plastid DNA regions»*. Amer. J. Bot. 90:  pp. 1433–1445. doi:10.3732/ajb.90.10.1433. - on line here
* Aizoaceae in L. Watson e M.J. Dallwitz (1992 onwards). *The families of flowering plants*, NCBI Taxonomy Browser
*  P. Chesselet (2004 onwards). Interactive Mesembs2
* Aizoaceae of South Africa 
* Family Aizoaceae  Flowers in Israel
Fenestraria

***Fenestraria*** l'è 'n zèner monotìpich (l'ünica spéce l'è *F. rhopalophylla*) de piànte suculènte che fà part de la famìa de le Aizoaceae. 

## Descrisiù
L'è 'na piànta che de spès la se tróa töta quarciàda zó de sàbia e le sò fòie trasparènte le permèt che ghe rìe lùce asé per fà la fotosìntezi. *F. rhopalophylla* l'è uriginària de la Namibia e del Namaqualand, en Sudafrica. La crès en teré sabiùs en zòne endóche piöf poch fés (100 mm de àiva a l'an de média). 

Per aspèt e comportamènt la se 'nsomèa fés a Frithia pulchra, ma i fiùr de la Fenestraria i è zalcc envéce chèi de la Frithia i è ròza co la part piö centràla bianca. Gh'è diferènsa apò a 'ndèla fùrma de la finèstra trasparènta 'nsìma a la fòia, endela Fenestraria l'è piö definìda e regolàra che nó 'ndela Frithia. Pò a l'habitat l'è diferènt, la Fenestraria la crès en ambièncc piö sèch, la F. pulchra la crès en ambiéncc endoche piöf bé 'n istàt.  


## Tasonomìa
L'ünica spéce de chèsto zèner l'è dividìda en dò sotaspéci:
* *F. rhopalophylla* subsp. *rhopalophylla*
* *F. rhopalophylla* subsp. *aurantiaca* (=**F. aurantiaca*)

## Riferimèncc
Sacher Macell

El **Sacher Macell** (italian: *Sacro Macello*; todesch: *Veltliner Mord*) l'è staa on massacher faa de on rosc de catolegh contra i protestant, e l'è staa faa in Valtolina in del luj del 1620, duranta ona revolta spagnoeula contra i Grison (che al temp eren i sciori de la vall).
Se cred che sien staa coppaa 400/600 personn, tutt protestant e quasi tutt de origin valtelinesa. El Sacher Macell l'era staa comandaa del cavalier catolegh Giacom Robustell (de Grosott) e l'ha dervii on front noeuv de la Guerra di Trent'Agn, cognossuu 'me *Guerra de Valtolina*.

El termen *Sacher Macell* l'è staa inventaa del scrittor Ceser Cantù in de la soa monografia del 1853.

## Varda anca
*Guerra de Valtolina
*Giacom Robustell
*Nicolò Rusca
Lagh de Mezzoeula

El **lagh de Mezzoeula** (italian: *Lago di Mezzola*, on temp *Lago di Chiavenna*) l'è on lagh prealpin lombard.
El se troeuva a nord del Lagh de Comm, del qual l'è separaa domà de l'ultema part del cors de la Mera, che la passa in de la banda ocidental del Pian de Spagna.
On temp i duu lagh eren giontaa insemma, e 'l ramm a nord l'eva ciamaa *Lagh de Ciavenna*. Quell lavorà chì l'è testimoniaa anca del nomm del paes de Samolegh (*Summum Lacum*), che inveci incoeu el se troeuva ben delongg anca del Lagh de Mezzoeula. I duu lagh incoeu hinn colegaa de la Mera (on temp, inscambi, de l'Adda). I paes in riva al lagh hinn Novaa, Versceia (Provincia de Sondri) e Dasc (frazion de Soregh, Provincia de Comm). Dent al lagh ghe vann dent la Mera, la Codera e 'l Ratt.

Dent al lagh a gh'è ona fracca de pess, compagn de la trutta, el lavarell, l'agon, el luzz, el pess persegh, el caveden, el vairon, l'alborella, la tenca, l'inguilla e alter anmò.
## Vos corelaa
* Lagh de Comm
* Pian de Spagna
* Val Ciavenna
Pleiospilos

**Pleiospilos** l'è 'n zèner de piànte suculènte che fà part de la famìa botànica de le Aizoaceae uriginàre del Sudafrica. L'è 'n zèner emparentàt col zèner Lithops.

## Caraterìstiche
La pursiù epigèa de chèste piànte la se rödés a 'n pér de fòie quàse semisfériche, bèle suculènte. Le dò semisfére i è separàde de 'na sfrizidüra bèla profónda. El culùr de le fòie el và del vért médio/scür 'nfìna al gris en sèrte spéci e i è töte piéne de püntì picinì piö scür o che tìra al gris. La còpia de fòie le düra apéna 'na stagiù, quan che vé sà la fì de l'istàt le tàca a secàs e de 'n mès a la sfrizidüra se fùrma en pér de fòie nöe che le ciaparà el pòst de chèle ècie. El gamp de la piantìna l'è cürt e 'l vànsa mìa sö de del teré. De la sfrizidüra centrala, entra l'istàt e l'autuno nas apò a i fiùr, de color salmù o zalt piö o méno cargàt. I è grancc presapóch 7 ghèi e i è furmàcc de 'na màsa bèla spèsa de stam zalcc en mès e töt entùren i nömerùs staminóde petalòidi (cioè a fùrma de pétalo) lónch e strècc.

## Spéci
Le spéci acetàde, segónt el sit del giardì botànich del Missouri, per el zèner Pleiospiols i è apéna 4, piö trè sotaspéci:

**[[Pleiospilos bolusii]]* (Hook. f.) N.E. Br.
**[[Pleiospilos compactus]]*  Schwantes
***[[Pleiospilos compactus subsp. canus]]*  H.E.K. Hartmann & Liede
***[[Pleiospilos compactus subsp. fergusoniae]]*  H.E.K. Hartmann & Liede
***[[Pleiospilos compactus subsp. minor]]*  H.E.K. Hartmann & Liede
***[[Pleiospilos compactus subsp. sororius]]*  H.E.K. Hartmann & Liede
**[[Pleiospilos nelii]]* Schwantes 
**[[Pleiospilos simulans]]*  N.E. Br

## Riferimèncc
Lengua dari

El **dari** (nomm local: **دری‎**) l'è 'l nomm ofizial de la lengua persiana in Afghanistan.
Insemma al pashto (on alter parlà iranegh), l'è la lengua ofiziala de l'Afghanistan. Spantegaa in del nord-est del paes, a l'è parlaa del 60% de la popolazion (anca se domà el 26% l'è maderlengua), e capii almeno del 80%.
Aptenia

***Aptenia*** l'è 'n zèner de piànte suculènte che fà part de la famìa botànica de le Aizoaceae e che töl dét en quater spéci diferènte ma che segont el sit del del giardì botànich del Missouri i è de cunsiderà part del zèner Mesembryanthemum, isé che 'l zèner Aptenia el deentarès en sò sinònim..
L'è 'na piànta che pats mìa la söta e 'n bùne cundisiù la crès bèla bondànta. La se quàrcia zó de fiùr ròza per bùna part de la stagiù càlda.
 
## Hàbitat
L'è 'n zèner endémich del Sudàfrica. 'Na spéce, *Aptenia cordifolia*, l'è bastànsa dopràda come ornamentàla endèi giardì de l'Euròpa meridiunàla ma la và prutigìda endèi més invernài semài che la temperadüra la và sóta el zéro perchè la sopórta mìa le zelàde.

## Spéci
* *[[Aptenia cordifolia]]* sinònim de *[[Mesembryanthemum cordifolium]]*;
* *[[Aptenia geniculiflora]]* sinònim de *[[Mesembryanthemum geniculiflorum]]*;
* *[[Aptenia haeckeliana]]* sinònim de *[[Mesembryanthemum haeckelianum]]*;
* *[[Aptenia lancifolia]]* sinònim de ''Mesembryanthemum lancifolium

## Riferimèncc
Lengua pashtu

El **pashtu** o **pashto** (nomm local: **پښتو**) l'è ona lengua iranega.
L'è parlaa de almeno 17 milion de personn in tra el Pakistan setentrional e l'Afghanistan sud-oriental.
Insemma al dari l'è vuna di lengov ofiziai de l'Afghanistan.
## Vos corelaa
*Lengua dari
Lengua armena

La **lengua armena** (nomm local: հայերեն լեզու, *hayeren lezow*) l'è ona lengua indeuropea, che la partegna a on brocch tutt indeperlee.
L'è la lengua ofizial (e la pussee parlada) de l'Armenia, ma l'è parlada anca in Georgia, Azerbaigian (soratutt in del Nagorno-Karabakh) e in tucc i paes de la diaspora armena. Se cred che almanch ses milion in del mond (di quai apena trii in Armenia) i sien bon de parlà in armen.
L'armen el gh'ha ona storia e ona letteradura bei vegg, che partissen almanch del V secol. El gh'ha on sò abecee particolar, inventaa del monegh Mesrop Mashtots (el fondador de la letteradura armena).
Lengua azera

La **lengua azera** (nomm local: *Azərbaycan dili*) l'è ona lengua turca meridional.
L'è la lengua ofizial de l'Azerbaigian, ma l'è parlada anca in Iran, Georgia, Russia, Iraq e Turchia. Se pensa che quei che parla azer hinn almanch 45/50 milion in del mond.
Universidade do Estado de Minas Gerais

L**'Universidade do Estado de Minas Gerais** a l'è on'università de Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasil, fondada in del 1989.

## Ligamm de foeura
* Sit istituzional
Lengua dzongkha

El **dzongkha** (nomm local: རྫོང་ཁ) l'è ona lengua tibetana.
L'è la lengua mader de almanch 160.000 personn (stimm del 2006) e l'è parlada in del Bhutan (indè che l'è lengua ofizial), in India e Nepal.
Lengua birmana

La **lengua birmana** (nomm local: မြန်မာဘာသာ, *myanma bhasa*) l'è on lenguagg che 'l partegn al grupp tibeto-birman.
L'è la lengua ofizial de la Birmania, e l'è parlada 'me lengua mader de almanch 33 milion de personn (pu alter 10 'me segonda lengua).
Lengua aymara

La **lengua aymara** (nomm local: *aymar aru*) la partegn al grupp di lengov aru.
L'è parlada in Cile, Bolivia e Perù. In 'sti ultem duu paes a l'è anca lengua ofizial arent al spagnoeu e al quechua. L'è parlada de pussee de duu milion de gent.
## El Pader Noster
Nanacana aukiha alapacha
cancta sutima hamppatita
cancpa kapac cancañamo
nanacaru hutpa munañama lurata cancpa
cami-sau alapachansa alaphansa utkamaraqui.
Huruna ttanttaha nanacaru churita.
Huchanaha pampacha kita cami-sau
nanacaru huchachasirinaca pampachapta utkamaraqui:
Hani hucharu tincuistati:
Take nankata kespiakita, amen.
Suregg

**Suregg** l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
Fina al 2008 l'è staa ona frazion de Lugasgia.
## Referiment
Cadepian

***[[Cadepian (Lugan)|Cadepian]]**, località de Lugan.
***[[Cadepian (Collina d'Or)|Cadepian]]**, frazion de Collina d'Or.
Cadepian (Lugan)

**Cadepian** (*Cadepiano*) l'è ona località de la città tesinesa de Lugan.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, arent al confin con Montagnoeula. Fina al 2004 l'era ona frazion de Barbengh.
## Referiment
Scernes

**Scernes** (*Cernesio*) l'è ona località de la città de Lugan.
Fina al 2004 l'era ona frazion del comun de Barbengh, insemma a alter cinch paes.
## Referiment
Casor

**Casor** (parnonzia local: ['kazor]; italian: *Casoro*) l'è ona località de la città tesinesa de Lugan.
Fina al 2004 l'era ona frazion de Barbengh, insemma a alter cinch paes lì intorna.
## Referiment
Garavee

**Garavee** l'è ona località de la città tesinesa de Lugan.
El paes a l'è staa ona frazion del vegg comun de Barbengh fina al 2004, insemma a on quai alter paes lì arent.
## Referiment
Rampiga

La **Rampiga** o **Rompiga** (*Rampiga* anca in italian) l'è ona località de la città tesinesa de Lugan.
El paes el se troeuva al confin con la Granscia. A l'è stada ona frazion de Barbengh fina al 2004.
## Referiment
Figin (Milan)

**Figin** (*Figino* in italian) l'è on quarter de Milan, che 'l se troeuva in del Municipi 7.

L'è situaa a ovest del center comunal, in sul confin ocidental de la città, arent ai paes de Serciaa, Per, Rò, Quint, Settim e Vighignoeu.

L'è staa on comun indeperlù fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Trenn. El sò patronn l'è el San Materno, che gh'è dedicada la parrocchia local.
Serocca

**Serocca** (parnonzia local: [se'roka]; italian: *Serocca d'Agno*) l'è ona frazion del comun tesines de Agn, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva in su la strada che la va a Bioeugg, cont el qual a l'è colegaa cont on pont in sul Vedegg (ciamaa proppi *Pont de Serocca*).
## Referiment
Glauco Sanga

**Glauco Sanga** (Milà 1947), l'è 'n glotòlogh e  etnologh lombàrt cunusìt per i sò stüde sö le parlàde de la Lombardìa. 
El s'è laureàt en Glotologìa a l'Üniversità Statal de Milà. 

A pàrter del 1971 el se 'n enmpàsa de linguìstica e de etnologia, con divèrse ricérche söl camp. Come etnòlogh el g'ha stüdiàt le cültüre popolàr italiàne: i vagabóncc, l'antropologìa alpìna, la leteradüra popolàra co le sò cansù e le sò stórie, el fulclùr e le tradisiù orài, le conoscènse natüralìstiche popolàre, ecc. Come linguìsta el g'ha concentràt i sò stüde e le sò ricerche sö l'etnolinguistica (i gèrghi, l'urìgin del linguàgio), söi dialècc de l'Itàlia (suratöt söi dialècc de la Lombardia e del Veneto), söi volgàr ecc. 

El g'ha ensegnàt endèle üniversità de Pavia, Bèrghem, Los Angeles (UCLA), Zürigh, Venésia. L'è diretùr de la rivìsta *"La ricerca folklorica"* e de le colàne *"La ricerca folklorica / Testi"* (Brèsa, Grafo) e "Etnografia veneta" (Verùna, Cierre) e 'l fà part de la diresiù de *"Quaderni di semantica"*, de *"QFR Quaderni di filologia romanza"*, del comitat scentìfich de la *"RID Rivista italiana di dialettologia"* e del Centro söl Plurilinguismo de l'Üniversità de Udine.
Gasg (Bioeugg)

El **Gasg** (parnonzia local: [ur'gaʃ]; italian: *Gaggio*) l'è ona frazion del comun tesines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal.
## Referiment
Barnin

**Barnin** (*Barnino* in italian) l'è ona frazion del comun tesines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
## Referiment
Cuccarell

El **Cuccarell** (parnonzia local: [ur kyka'rɛl]; italian: *Cuccarello*) l'è ona frazion del comun tesines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
El se troeuva in su 'n doss (o *cucch*) de soravia al center comunal.
## Referiment
Righett

**Righett** (parnonzia locali: [ri'get]; italian: *Righetto* o *Righetti*) l'è ona frazion del comun tesines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
El paes, che l'è al confin cont el comun de Agn, a l'è spartii in duu tocch, cioè *Righett de Sora* e *Righett de Sotta*.
## Referiment
Roccol (Bioeugg)

El **Roccol** (parnonzia local: [ur'rɔkul]; italian: *Roccolo*) l'è ona frazion del comun tesines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
El paes, che 'l ciappa el sò nomm de la presenza d'on vegg roccol per ciappà i usei, el se troeuva arent a la frazion del Cuccarell.
## Referiment
Laghett (Colegh)

**Laghett** (*Laghetto*) l'è ona frazion del comun larian de Colegh, in de la Provincia de Lecch.
El se troeuva a sud-ovest del center comunal, arent a l'inscì-ciamaa Laghett de Piona.
L'è l'union de dò località pussee grand (*Borgh Noeuv* e *Fiumarga*), con alter pussee piscininn (tant 'me *la Cà* e *Cort*).
Quint (Trenn)

**Quint** (*Quinto Romano* in italian) l'è on quarter periferegh de Milan, che 'l se troeuva in del Municipi 7.

El se troeuva a ovest del center comunal, al confin cont el comun de Settim, e aproeuv ai quarter de Quart, Figin, Bagg e Trenn.

L'è staa on comun indipendent fina al 1869, quand che l'è staa giontaa a Trenn.

Fina ai Agn Sessanta l'ha conservaa la soa forma de borgh de campagna, con cassinn e ronsg, e anca 'dess el center del paesin l'ha mantegnuu la soa veggia forma.
Lison (Canvee)

**Lison** (parnonzia local: [li'zoŋ]; italian: *Lisone*) l'è ona frazion del comun tesines de Canvee, in del distrett de Lugan.
## Referiment
Renera

**Renera** (istess in italian) l'è ona frazion del comun tesines de Canvee, in del distrett de Lugan.
El paes el confina cont el comun de Bioeugg. Quei che viven a Canvee e voeuren rivàggh a Renera con la vetura gh'hann de passà per forza per el territori comunal de Bioeugg.
## Referiment
Vesc (Svizzera)

**Vesc** (*Vezio*) l'è ona frazion del comun tesines de l'Alt Malcanton, in del distrett de Lugan.
El paes a l'è staa on comun fina al 2004, quand che gh'è staa la fusion cont i paes de Ros, Bren, Fescoggia e Musgena.
## Varda anca
*Alt Malcanton
Corteja

**Corteja** (parnozia local: [kor'tea]; italian: *Corteglia*) l'è ona frazion del comun tesines de Castell San Peder, in del distrett de Mendris.
## Referiment
Campora (Castell San Peder)

**Campora** (istess in italian) l'è ona frazion del comun tesines de Castell San Peder, in del distrett de Mendris.
El paes prima l'era ona frazion del comun de Canegg, ma in del 2004 l'è staa destaccaa de lì e giontaa a quell de Castell San Peder.
## Varda anca
*Canegg
Val Grosina

La **Val Grosina** (in italian l'è scrivuu anca *Valgrosina*) l'è ona vall lateral de la Valtolina.
La se troeuva in sul versant retegh de la Valtolina, in del territori comunal de Gros. L'è spartida giò in duu ramm: la Val d'Eita a orient e la Val de Dossa a ocident. I duu ramm partissen arent a la località ciamada Malghera, indè che gh'è anca on santuari. L'è traversada del riaa Roasch.
L'è abitada soratutt d'estaa, quand che tant grositt vann su a l'alp cont el sò bestiamm. L'è anca on itinerari bell frequentaa di turista.
## Scimm pussee important
*Pizz Dosdè, 3.280 meter.
*Saoseo, 3263 meter.
*Sass de Conca, 3.150 meter.
*Sperella, 3.075 meter.
*Pizz del Teo, 3.049 meter.
*Sassa Bianca, 2.862 meter.
*Pizz del Sassilon (o *de l'Arpesell*), 2.854 meter.
*Ponta Trevesina, 2.822 meter.
*Ponta Cros, 2.811 meter.

## Varda anca
*Gros
## Ligamm de foeura
*grosio.info 
*paesidivaltellina.it 
*rifugiomalghera.it
*valtellina.it
*grosio.eu
Fusin

**Fusin** (parnonzia local: [fu'ziŋ]; italian: *Fusino*) l'è ona località in del comun de Gros, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva dent a la Val Grosina. L'è chì che se compren i permess per podè andà inanz con la vetura in su la strada asfaltada che la traversa la vall.
## Referiment
Roasch

El **Roasch** (italian: *Roasco*) l'è on riaa lombard, afluent de l'Ada. A l'è longh vundes chilometer.
## El percors
El nass in de la Val Grosina (territori comunal de Gros), in de l'alta Valtolina. El gh'ha duu ramm principai: quell de la Vall d'Eita e quell de la Vall de Sacch. Quest chì el marca el confin in tra Gros e Grosott, in tra la confluenza del Vallon de Guinzana fina a la localitaa de Poncina, che l'è sott a la galleria de la Strada del Domm. La longhezza de quell ramm chì (che 'l nass in del Lagh del Zapellasc) a l'è de pussee de 14 chilometer, cont on deslivell de 2.210 meter e on bassin de regolta de 71,60 chilometer quadraa.
In tra i sò afluent a troeuvom el Riasc de Malghera, el Riasc de Pedrona, el Vallon de Guinzana, el Vallon de Piana e la Vall del Cavall.
Arent a Fusin el se gionta al ramm che 'l riva giò de la Vall d'Eita: lainscì el va inanz fina a Grosott, arent a la Baronessa, e poeu lì el ghe va dent a l'Ada.

## Referiment
Bitt

***[[Bit (formai)|Bit]]**, formagg lombard.
***[[Bitt (riaa)|Bit]]**, rial lombard.
*Bit, unità informatega.
Lengua tsakonega

El **tsakonegh** (nomm local: τσακώνικα, *tsakṓnika*) l'è ona lengua greca.
L'è parlaa in d'on quai paes de la penisola del Pelopones. A l'è minga on dialett del grech modern, ma l'unega parlada greca che la deriva minga de la *[[koinè dialektos]]*, ma che anzi la riva giò drizz del dialett doregh antigh. Per 'sta reson, el tsakonegh e 'l grech modern hinn minga mutualment intelegibei.
Al dì d'incoeu l'è parlaa de domà 200 personn, e l'UNESCO la dis che 'l ris'cia l'estinzion de chì a poch temp.
## Esempi de lengua: el Pader Noster
Afénga nàmou, p'essi stòn ourané,
na énni hagiastè tò onomànti,
và mòlēi ha basileiànti,
và nathêi tò thelēmànti,
san tòn ourané, ézrou zè tan igêi.
Tòn ànthe tòn epioùsion dì nàmou nì sàmere,
ze àfe nàmou tà chrìe nàmou,
kathoù ze enù emmafìnte toù chreoufelîte nàmou.
Ze mē na ferìzere emoùnane 's' kerasmiòn,
allà eleuthérou nàmou apò tò kakòn.

christusrex.org
Tiasca

La **Tiasca** (istess in italian) l'è on riaa del Novares.
L'è longa circa 20 km. La nass in di bricch del Mergozzoeu, a nord del comun de Nebiun. La scorr invers de l'est per quindes chilometer, e la ciappa i aqui de la Valcabbia, el sò afluent pussee gross. Quand che l'è rivada a Meina, la ghe va dent al Lagh Magior.
Castellazz (Rò)

**Castellazz** (*Castellazzo* in italian) l'è ona frazion del comun de Rò, in de la Provincia de Milan.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal, arent a Vanzagh.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1841. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Nervian.
## Referiment
Rongg

**Rongg** (*Rongio*) l'è ona frazion del comun larian de Mandell, in de la Provincia de Lecch.
Probabilment el ciappa el sò nomm de la presenza de ronsg in del sò territori. El termen *ronsg* l'è staa poeu italianizaa in manera sbajada in *Rongio*.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Mandell.
Sciscion

El **Sciscion** (parnonzia a Borbanee: [ʃi'ʃok]; italian: *Sizzone*) l'è on riaa piemontes. L'è vun di afluent pussee important de la Gogna.
L'è longh 39,14 chilometer, e 'l nass de duu ramm: el *Sciscion de Vergan* (che 'l nass a Valduggia, VC) e 'l *Sciscion de Pergall* (che 'l nass a Soris). I duu ramm se incontren arent a Magiora, e lilinscì vann giò insemma per la pianura novaresa.
El riaa el ghe va dent a la Gogna in de la zona in tra Fontanee, Mom e Cavaj.
## Referiment
Neral

El **Neral** (*Neralo*) l'è on riaa del Novares.
L'è longh 22 chilometer e l'è on afluent de la Gogna.
El nass arent a Granozz (al confin con la città de Novara) e 'l traversa la Bassa novaresa fina a Borgh, indè che 'l ghe va dent a la Gogna.
Anna Rita Del Piano

**Anna Rita Del Piano**, (nasüda a Cassano delle Murge el 26 de lüi 1966) l'è un' atùra e cantanta, italiana.

## I só laurà

### Teáter

* *Zapping* regia di L. Cecinelli commedia musicale con Olimpia Di Nardo (1996)
* *Anche al Boss piace Caldo* regia di S. Ammirata (1997)
* *SPQR - Se Parlasse Questa Roma* regia di F. Fiorentini (1997)
*  *Tu sai che io so che tu sai (Estate romana)* F. Fiorentini (1997)
* *La Corona Rubata*  regia di Raffaella Panichi (1998)
* *Molly and Dedalus* tratto da Ulisse di Joyce regia di P. Di Marca (1998)
* *Parsifal* regia di D. Valmaggi (1998)
* *Strano, Stranissimo anzi Normale* commedia musicale, regia di V. Boffoli (2004)
* *Lo scherzo* regia di A. Zito,  ruolo: protagonista (1999)
* *Un Viaggio chiamato Amore* regia di Michele Placido (2002)
* *Orfeo agli Inferi* operetta regia di L. Cavallo (2003)
* *Pierino e il Lupo* opera musicale dal M. A .Murzi, ruolo: protagonista (2003)
* *Giravoce* regia di L .Monti con Daniele Formica, ruolo: protagonista (2004)
* Recital *Cesira* tratto dal romanzo “La Ciociara” con musiche di A.Pelusi (2004)
* *Souvenir dell’operetta* regia di L. Cavallo (2004)
* *Yerma e le Altre* regia di D.Ferri e G.Mazzeo,  ruolo: Medea-coprotagonista (2005)
* *Ruzantimando* regia di Nino Fausti ruolo: Gnua-protagonista (2006)
* *Casa Bardi nascita del Melodramma* regia di Stefano Dionisi (2007)
* *Edipo Re* regia di Pino Cormani ruolo: Giocasta (2007)
* *Operina Rock* regia di M.Inversi e musiche di C.Gangarella, ruolo: protagonista
* *Camerata Bardi* da C. Monteverdi ad A. Morricone regia di Claudio Insegno (Teatro Nazionale) (2008)
* *Casa di Bernarada Alba* regia di Daniela Ferri, ruolo: Ponzia (2008)
* *Due Cose Amare e una Dolce* regia di Buch Morris (Museo Arti e Trad.Popolari) (2008)
* *Ruzzantimando* regia di Nino Fausti ruolo: Gnua (2008)
**Arie di Napoli* regia di Pino Cormani (2009)
*  *Ombretenue omaggio a Billie Holiday* regia di Rosi Giordano, ruolo: protagonista (2009)
* Monologo “Portapporta” Premio Fiorenzo Fiorentini ”Amore per Roma”  (Finalista) (2010)
* *“Come prendere 2 piccioni con una fava”* regia di L. Manna, ruolo: Concetta (2011)
* *“Nulla è Cambiato”* da un testo di Paola Aspri regia di Rosi Giordano, ruolo: Angela-Astrologa (2011)

## Riferimént


## Ligam de föra

*Anna Rita Del Piano in sül IMDB
Santa Bibiana

La **Bibiana** (Roma, 347 - Roma 361/363) l'è stada ona giovena cristiana romana, martira (segond la tradizzion) al temp de l'imperador Giulian.
L'è venerada 'me santa de la Gesa Catolega.

## La vita
La storia de la santa l'è involtiada in la legenda e l'è regordada per la prima voeulta in del *[[Liber Pontificalis]]*. In del capitol dedicaa a la biografia del papa Simplizzi (468-483) se cunta su che 'l papa «[...] l'ha consacrad ona basilega dedicada a la santa martira Bibiana, che la gh'ha dent el sò corp, arent al *Palatium Lucianum*».


I notizzi storegh in su la soa vita in realtà hinn proppi poch e magher. I unegh referiment de la soa storia je troeuvom in del test de la *Passio Bibianae*, fada su de 'n autor del VII secol, anca se poeudom minga fidàss. Per esempi se dis che la santa la saria morta sotta l'imperador Giulian (361-363), ma quest chì l'ha mai faa di persecuzzion a Roma, e donca l'è ona notizzia senza fondament. Semper segond el liber, la Bibiana l'era ona tosa nobela, che la vegniva de 'na fameja cristiana fin di temp del Costantin. La saria nassuda a Roma in del 347 del scior *Flavian* (prefett roman al temp di imperador Costantin e Costanz) e de la *Dafrosa*, discendenta de 'na fameja consolar. Anca chì poeudom minga fidàss, perchè l'unegh prefett roman ciamaa Flavian l'è menzonaa in de l'ann 311, intant che Costantin e Costanz eren imperador insemma in del 350-361. El test el ne cunta su che la Bibiana la gh'eva anca ona sorella che la se ciamava *Demetria*.
L'imperador Giulian, deventaa imperador, l'è tornaa a perseguità i cristian: inscì el Flavian el gh'ha 'vuu de lassà la soa carega de prefett, e l'ha passada al sò nemis pussee grand, el pagan *Apronian*. El Flavian, scopert a sotrà i corp de martir cristian, l'è staa impresonaa, menaa via a Aquas Taurinas e lilinscì l'è staa martirizaa in del dicember del 361.
La soa miee e i tosann alora s'hinn saraa dent in cà, cont el spettà el martiri. E infatti anca lor hinn staa impresonaa e lassà a morì de famm. Ma per miracol, segutaven a viv, inscì el prefett Apronian el gh'ha faa tajaa el coo a la mader. La Demetria, dopo avè professaa ancamò 'na voeulta la soa fed, l'è morta comè se la fuss stada ciappada de on'ansia ben forta.
La restava in vita apena la Bibiana, e l'Apronian l'ha deciduu de afidàlla a ona soa amisa rochettera ciamada Rufina. Ma nanca el penser de ona vita mondana el gh'ha 'vuu efett in su la giovena santa, che (fedela ai sò virtuu) l'è tornada a proclamà la soa fed. Inscì el prefett l'ha fada frustà con bacchett con scià di ballitt de piomb: dopo quatter dì la santa l'è morta, che la gh'eva quindes agn.
El corp de la Santa, semper segond la legenda, l'è staa lassaa de mangià per i can, ma quei là l'hann nanca toccaa. Donca el sò corp l'è staa tiraa su del prevet Giovann che j'ha portaa in del palazz del pader.

## In de la tradizzion popolar
La Bibiana, che l'è regordada el duu de dicember, l'è menzonada in d'on quai proverbi (minga domà lombard), per esempi:
**Se 'l fa sô a Santa Bibiana, farà bell per on dì e ona settemana*.
**Se 'l pioeuv de Santa Bibiana, el pioeuv per 'na settemana*.

## Alter progett
Fracisc

**Fracisc** (*Fraciscio*) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Candolscin, in de la Provincia de Sondri.
I abitant del paes a gh'hann diversi scormagn: hinn ciamaa *i terrasanta*, *i dotrinetta*, *i majapater*, *i pelaa* (in del dialett local: [pe'lɛ:t]), e *i totocc*.
## Referiment

## Ligamm de foeura
* fraciscio.it
Olmo (San Jacom)

**Olmo** (pernonzia local: ['olmo]; inscì anca in italian) l'è ona frazion del comun ciavennasch de San Jacom, in de la Provincia de Sondri.
I abitant, che gh'aveven i scormagn de *beledroeu* e *móntes*, eren cognossuu anca perchè doperaven on gergo ciamaa *dobbion*.
## Referiment
Dalò

**Dalò** (inscì anca in *italian*) l'è ona frazzion del comun ciavennasch de San Jacom, in de la Provincia de Sondri.
L'è ona frazzion che la sta sui mont. I sò abitant gh'hann la scormagna de *cavreroeu* o *gaboloni de mont*
## Referiment
Liron

**Liron** (parnonzia local: [li'roŋ]; italian: *Lirone*) l'è ona frazzion del comun ciavennasch de San Jacom, in de la Provincia de Sondri.
I abitant del paes gh'hann la scormagna de *panzon* o de *pariscioeu*.
## Referiment
Orzesch

**Orzesch** (parnonzia local: [ur'tsɛʃk], anca *Iscesch*; italian: **Orcesco**) l'è ona frazzion del comun vigezzin de Dravoeugn, in de la Provincia de Verbania.

In del paes, che 'l se troeuva in sul fond de la vall, in su 'n sentee che 'l mena ai montagn (per esempi al Pizz Ragn), a gh'è anca ona stazzion (in comun con la frazzion de Gagnon) de la ferrovia Domm-Locarn.

A Iscesch a gh'è on santuari dedicaa a San Carlo Borromee.

## Referiment
San Mattee

El **Mattee**, nassuu cont el nomm de **Levi** (Cafarnao, fin del I secol p.d.C. - Etiopia, metà del I secol) l'era on esattor di tass, prima de vess ciamaa del Signor a vess vun di dodes apostoi.
Tutta la tradizzion cristiana le recognoss 'me l'autor del Vangel de Mattee, indè che lu medemm el vegna ciamaa anca *Levi* o *el publican*: in ogni cas gh'è di esegeta del dì d'incoeu che contesten l'identificazzion.
El ven pitturaa 'me on vegg con la barba, e 'l gh'ha 'me simbol on angiol che l'è dree a ispiràll e a menà la soa man intant che lu el scriv el Vangel. Despess el gh'ha arent anca ona spada, el simbol del sò martiri.
## In de la tradizzion popolar
La festa de San Mattee segond el calendari catolegh l'è 'l vintun de settember. La tradizzion popolar la gh'ha di proverbi a proposet de 'sto dì (che l'è vun di ultem de l'estaa):
**A San Mattee, el casciador el solta in pee*.
**A San Mattee, el dord l'è in pee*.
**De San Mattee, castegn/i crodei a tre a tre*.
**De San Mattee la castegna o la va o la ven*.
**A San Mattee, chi gh'ha 'na bella selva i vaghi a vedè*.
**I pioveri de San Mattee o che i è davanti o che i è dedree*.
**San Mattee, l'aqua fin ai pee*.
## Referiment

## Varda anca
*Dodes apostoi
*Quatter evangelista
*Gesù
*Vangel de Mattee
Höchstädt

* **[[Höchstadt an der Aisch]]**, cümü todèsch del circundare de Erlangen-Höchstadt, Baviera
* **[[Höchstädt an der Donau]]**, cümü todèsch del circundare de Dillingen an der Donau, Baviera
* **[[Höchstädt im Fichtelgebirge]]**, cümü todèsch del circundare de Wunsiedel im Fichtelgebirge, Baviera