open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vetto

**Vetto** (endèla parlàda locàl: *Vèt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 1.972 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 53&nbsp;km², per 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnovo ne' Monti, Canossa, Neviano degli Arduini (PR), Palanzano (PR), Ramiseto.
Toano

**Toano** (endèla parlàda locàl: *Toân*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 4.267 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 67&nbsp;km², per 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baiso, Carpineti, Frassinoro (MO), Montefiorino (MO), Palagano (MO), Prignano sulla Secchia (MO), Villa Minozzo.
Vezzano sul Crostolo

**Vezzano sul Crostolo** (endèla parlàda locàl: *Vsân*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 3.796 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 37&nbsp;km², per 'na densità de 103 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albinea, Casina, Canossa, Quattro Castella, San Polo d'Enza, Viano.
Viano

**Viano** (endèla parlàda locàl: *Viân*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia.

El g'ha , cond'öna süperfis de  km² e 'na densità de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Albinea, Baiso, Carpineti, Casina, Castellarano, Scandiano e Vezzano sul Crostolo.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Viano l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:

## Riferimèncc
Villa Minozzo

**Villa Minozzo** (endèla parlàda locàl: *Véla Mnôs*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 4.150 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 168&nbsp;km², per 'na densità de 25 ab./km². El cunfìna coi cümü de Busana, Carpineti, Castelnovo ne' Monti, Castiglione di Garfagnana (LU), Frassinoro (MO), Ligonchio, Montefiorino (MO), Sillano (LU), Toano, Villa Collemandina (LU).
Anzola dell'Emilia

**Anzola dell'Emilia** (endèla parlàda locàl: *Anzôla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.366 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 36&nbsp;km², per 'na densità de 288 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bologna, Calderara di Reno, Castelfranco Emilia (MO), Crespellano, Sala Bolognese, San Giovanni in Persiceto, Zola Predosa.
Bazzano

**Bazzano** (endèla parlàda locàl: *Bazàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.103 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 13&nbsp;km², per 'na densità de 469 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco Emilia (MO), Crespellano, Monteveglio, San Cesario sul Panaro (MO), Savignano sul Panaro (MO).
Bentivoglio

**Bentivoglio** (endèla parlàda locàl: *Bäntvói*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 4.557 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 51&nbsp;km², per 'na densità de 89 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argelato, Castel Maggiore, Granarolo dell'Emilia, Malalbergo, Minerbio, San Giorgio di Piano, San Pietro in Casale.
Argelato

**Argelato** (endèla parlàda locàl: *Arzlè*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 8671 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 35&nbsp;km², per 'na densità de 248 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bentivoglio, Castel Maggiore, Castello d'Argile, Sala Bolognese, San Giorgio di Piano.
Baricella

**Baricella** (endèla parlàda locàl: *Barisèla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 5.625 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 45&nbsp;km², per 'na densità de 125 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta (FE), Budrio, Ferrara (FE), Malalbergo, Minerbio, Molinella, Poggio Renatico (FE).
Cös

**Cös** (nom ufizial in talian: *Cosio Valtellino*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sündri.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

A l’è tacaa a Bema, Scerscin, Mantel, Murbegn, Resüra, Rugul e Trauna.

Nel paìs al gh'è la sede prinsìpal dela Galbusera, famüsa per i sò biscut.

## Frazzion

* Regolee (Coeus)
* Sacch (Coeus)

## Sit

### Ciesa Paròcial de Sant Martin
Ciesa de antigh origin tradisionalment legà al pief de Olonì, la ciesa de Sant Martin l'è diventà autonoma paròcia nel 1428. La prima pedra dell'edifisi l'è stà pustach nel 1158 ad opera dela comünetà local e custruida pö con en plan dela forma de crüs latina, con duma ena navada. Ingrandì tra el XV ed el XVII sècol, al sò dadent cünserva ammò dei fresch del sinquesent de bona fadüra cuma en Sant Sebastian ed en Sant Martin a Caval, oltra ad artistegh ügett del stess period. Opera non autentega l'è invees en Martir de Sant Bartolomee del XVII sècol dünach da en emigrà a Napoli, ena òlta cünservada press arent l'oratori de Platina che incò l'è staat desfàch.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cös l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Borgo Tossignano

**Borgo Tossignano** (endèla parlàda locàl: *Båurg Tusgnàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 3.010 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 29&nbsp;km², per 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalfiumanese, Casola Valsenio (RA), Fontanelice, Imola, Riolo Terme (RA).
Camugnano

**Camugnano** (endèla parlàda locàl: *Camugnàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 2.132 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 96&nbsp;km², per 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cantagallo (PO), Castel di Casio, Castiglione dei Pepoli, Grizzana Morandi, Sambuca Pistoiese (PT), Vernio (PO).
Casalfiumanese

**Casalfiumanese** (endèla parlàda locàl: *Casalfiumanais*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 2.922 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 81&nbsp;km², per 'na densità de 36 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgo Tossignano, Castel del Rio, Castel San Pietro Terme, Dozza, Fontanelice, Imola, Monterenzio.
Castel d'Aiano

**Castel d'Aiano** (endèla parlàda locàl: *Castèl d Ajàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 1.820 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 45,25&nbsp;km², per 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gaggio Montano, Montese (MO), Vergato, Zocca (MO).
Castiglione dei Pepoli

**Castiglione dei Pepoli** (endèla parlàda locàl: *Castión*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 5.872 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 65&nbsp;km², per 'na densità de 90 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino di Mugello (FI), Camugnano, Firenzuola (FI), Grizzana Morandi, San Benedetto Val di Sambro, Vernio (PO).
Crespellano

**Crespellano** (endèla parlàda locàl: *Crasplàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 7.789 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 37&nbsp;km², per 'na densità de 211 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzola dell'Emilia, Bazzano, Castelfranco Emilia (MO), Monte San Pietro, Monteveglio, Zola Predosa.
Crevalcore

**Crevalcore** (endèla parlàda locàl: *Crevalcôr*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 11.877 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 102&nbsp;km², per 'na densità de 116 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camposanto (MO), Cento (FE), Finale Emilia (MO), Nonantola (MO), Ravarino (MO), San Giovanni in Persiceto, Sant'Agata Bolognese.
Gaggio Montano

**Gaggio Montano** (endèla parlàda locàl: *Gâg’*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 4.760 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 58&nbsp;km², per 'na densità de 82 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel d'Aiano, Castel di Casio, Grizzana Morandi, Lizzano in Belvedere, Montese (MO), Porretta Terme, Vergato.
Faed

**Faed** (nom ufizial in talian: *Faedo Valtellino*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

A l’è tacaa a Busaja, Muntagna, Piateda e Sundri.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Faed l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Grizzana Morandi

**Grizzana Morandi** (in emilian bolognes montagnin de mezz: *Grizèna*) l'è un comun italian, de la region l'Emilia Romagna, oin Pruvincia de Bolgna. El goh'ha presapoch 3 694 abitancc e ’l gh'ha na superfiss de 77&nbsp;km², per na densità de 48 ab./km². El cunfina cont i comun de Camugnan, Castel de Casi, Castion di Pepoli, Gagg, Marzabot, Monzun, San Bendet Val de Samber e Vergad.
Livign

**Livign** (nom ufizial in talian: *Livigno*; in tudesch storich: *Luwin*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 211 km² e 'na densità de . A l’è tacaa al cumün sundrin de Val de Dint e a quei grigiunes de Pontresina, Pus'ciaf, S-chanf, Zernez e Zuoz.

De vedè a gh'è la Gesa de Santa Maria, la Gesa de San Roch e 'l Müsee etnografegh.

## Evoluzion demografega

## Riferiment


## Alter progett

## Vos corelaa
*Lagh de Livign
Luar

**Lùar** (nom uficial an Itaglian: *Lovero*) L’è an cumün italian, de la regiun Lumbardia, an Pruincia de Sundri.

Al gh'ha , e na grandezza de  km² e 'na densità de  ab./km².

Al cunfina cun  Édul (BS), Sèran, Tuff (i sò abitant i vegn ciamaa cun la scurmagna *matt da la papa*) e Verv.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Lùar l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Robi impurtanti da vedè

A Luar gh'è na quantità de robi che li sa pöl vedè.
Sa pöl cumincià cul dì che 'sti agn an ree an scime al Doss de Sant Alisciandru gh'era sü an castel: pürtrop adess al reste pü nigót.
Sota al doss del castel al gh'è amò la gese de Sant Alisciandru, che l'è stacia facia sü le prime volte an del 800 dopu la vignüde del Signur. Inizialment l'era minga cume l'è adess: l'era pü piscena e girade da l'otre part (la porte principale l'era la purtine che gh'è amò adess sota li volti).
Al campanil al g'ha sü quatru campani che, sa dis, li suna talment bee che li tegn luntani li tempesti dal pais. Visin a le gese gh'è amò an ussari cun int tücc i oss di mort.

## Riferiment
Madesan

**Madésan** (nom ufizial in talian: *Madesimo*) a l'è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

A l’è tacaa ai cumün sundrin de Campdulscin, Piür e a quei grigiunes de Ferrera, Mesoch, Splüga e Sufers.

## Frazzion
* Montespluga
* Pianasc (Madesen)

## Evoluzion demogràfega

## Riferiment
Gros

**Gros** (nom ufizial in talian: *Grosio*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 127 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Grosut, Mòn (BS), Sondel, Val de Dint, Val de Sot, Èza (BS).

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Battaglia de Piasenza (271)

La **Battaglia de Piasenza** l'è stada combattuda in del genar del 271 tra l'esrcit roman, comandaa de l'Imperador Aurelian, e i Alemann. La battaglia l'è finida cont ona vittòria del pòpol germanich.

L'imperador roman Aurelian se trovavan lontan de l'Italia con l'esercit, a controllà l'evacuazion di Vandai foeura del territòri imperial dòpo ona campagna vittoriosa, quand i Iutungg, ona tribù di Alemann, hann deciduu de profittà de l'assenza de fòrz a difesa de l'Imperi per taccàll: hinn entraa allora in Rezia, per poeu rivà al lagh de Costanza. L'Aurelian l'è tornaa subit a difend el coeur del sò imperi, e l'ha trovaa i Iutungg arent a la città de Piasenza, che l'era stada appena saccheggiada e brusada.

Al tramont, arent ai bosch piasentin, i òmen de l'Aurelian, che aveven marsciaa di Balcan senza sòsta hinn finii in d'on'imboscada di Iutungg. I sò mòrt de lor hinn staa pròppi tant. L'Historia Augusta la cunta inscì:

La notizia de la battaglia l'è rivada a Roma rapidament: la paura che la s'è creada in città l'è inoltra aumentada quand che 'l s'è savuu che i Alemann eren dree a rivà vers la Città Eterma. Quella ròbba chì però l'è minga successa, perchè l'Aurelian l'ha vinciuu i dò battali de Fan e de Pavia.

## Bibliografia
* Watson, Alaric, *Aurelian and the Third Century*, Routledge, 1999, ISBN 0-415-07248-4, p. 50.

## Vos correlaa
* Guerr roman-alemannich
* Piasenza
* Aurelian
* Battaglia de Fan
* Bataja de Pavia (271)
Imola

**Imola** (endèla parlàda locàl: *Iommla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 64.348 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 204,94&nbsp;km², per 'na densità de 314 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta (FE), Bagnara di Romagna (RA), Borgo Tossignano, Casalfiumanese, Castel Bolognese (RA), Castel Guelfo di Bologna, Conselice (RA), Dozza, Massa Lombarda (RA), Medicina, Mordano, Riolo Terme (RA), Solarolo.

Imola l'è famùza per vìa de l'autòdromo endóche vé curìde le gàre de Fòrmula Uno.
Lizzano in Belvedere

**Lizzano in Belvedere** (endèla parlàda locàl: *Lizàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 2.248 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 85&nbsp;km², per 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fanano (MO), Gaggio Montano, Montese (MO), Pistoia (PT), Porretta Terme, San Marcello Pistoiese (PT), Sestola (MO).
Malalbergo

**Malalbergo** (endèla parlàda locàl: *Malalbêrg*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 7.244 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 53&nbsp;km², per 'na densità de 137 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baricella, Bentivoglio, Galliera, Minerbio, Poggio Renatico (FE), San Pietro in Casale.
Marzabotto

**Marzabotto** (endèla parlàda locàl: *Marzabòt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.257 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 74&nbsp;km², per 'na densità de 85 ab./km². El cunfìna coi cümü de Grizzana Morandi, Monte San Pietro, Monzuno, Sasso Marconi, Savigno, Vergato.

Endèla Segónda Guèra Mondiàl, el 29 de setèmber del 1944 el paés de Marzabotto l'è stat el löch de 'na stràge (cunusìda apùnto come Strage de Marzabotto) per mà dei todèsch nazìsti. Per chèsta rizù la cità l'è stàda decoràda al Valùr Militàr per la Guèra de Liberasiù.
Monghidoro

**Monghidoro** (endèla parlàda locàl: *Dscargalèsen*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 3.613 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 48&nbsp;km², per 'na densità de 75 ab./km². El cunfìna coi cümü de Firenzuola, Loiano, Monterenzio, Monzuno, San Benedetto Val di Sambro.
Medicina (BO)

**Medicina** (endèla parlàda locàl: *Midgénna é literalmènt én lombàrt medezìna),* l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 13.276 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 159&nbsp;km², per 'na densità de 83 ab./km². El cunfìna coi cümü de Budrio, Molinella, Massa Lombarda, Dozza, Imola, Castel San Pietro Terme, Ozzano dell'Emilia, Castenaso.
Bataja de Piasenza

*Battaglia de Piasenza (271), combattuda tra Roman e Alemann.
*Battaglia de Piasenza (476), che l'ha segnaa la fin de l'Imperi Roman.
*Battaglia de Piasenza (1746), combattuda duranta la Guerra de Succession Austriaca.
Battaglia de Piasenza (1746)

La **Battaglia de Piasenza** (in todesch *Schlacht bei Piacenza*) l'è stada voeuna di battali de la Guerra de Succession Austriaca che in staa combattuu in Italia. L'è avvegnuda el 16 giugn del 1746 e l'ha viduu combattes vun contra l'alter l'esercit franco-Spagnaspagnoeu e quell di Austriach e Piemontes. La battaglia l'ha vist la vittòria del segond.

Finida la segonda guerra de la Slesia fra el Federich II de Prussia e 'l Francesch I de Lorena con la Pas de Dresda, l'impegn militar in Italia l'è cressuu, perchè el leaa de l'Austria, el re sardagnoeu Carl Emanuel III el combatteva contra i Spagnoeui e i Frances. I trupp di quij chì, s'ceraa a nòrd del Pò arent a Piasenza, che cuntaven de 40.000 soldaa al comand di generai Jean-Thierry du Mont, cont de Gages (per la Spagna) e Jean-Baptiste Desmarets, marches de Millebois (per la Francia), hann taccaa i fòrz auster-piemontes, che eren sòtta el comand del princip Giusepp Venceslaa del Liechtenstein, ma n'hinn staa battuu e gh'hann avuu de retiràss in su la riva de dritta del fiumm.

Dòpo questa battaglia, che l'ha azzeraa i vantasg ottegnuu di franco-spagnoeu con la vittòria de l'ann prima a Bassignana in sul Taner, l'Austria l'è riessida gradualment a mandà foeura i Frances e i Spagnoeui de l'Italia del nòrd, cont el finì la guerra in Italia. El success de Piasenza l'ha faa el para cont i vittòri contemporani de la Francia in Belgi, a Lauffeldt e a Roucoux. I ducaa de Parma, Piasenza e Guastalla, conquistaa di Austriach dòpo quella battaglia chì, hinn staa restituii in cambi di terr olandes rioccupaa di trupp frances.

## Vos correlaa
*Piasenza
*Guerra de Succession Austriaca
Battaglia de Fan

La **Battaglia de Fan** l'è stada ona battaglia combattuda tra l'esercit roman de l'imperador Aurelian e i Alemann che aveven invaduu l'Italia, e l'è finida con la vittòria di Roman.

Quella battaglia chì l'è stada la segonda combattuda in Italia dòpo che i Alemann, de la tribù di Iutungg, eren andaa giò in Italia. I barbar aveven vingiuu i Roman a Piasenza grazie a on'imboscada, poeu aveven taccaa a andà a sud, in direzion de Roma. 

Quand che hinn passaa arent a la città de Fan (che la se troeuva in di March del dì d'incoeu), i Alemann hinn staa costringiuu a scontràss con l'Aurelian, che l'era riessii a fà sù on esercit noeuv e rivà a lor.

L'Aurelian l'è riessii a fà s'cerà i barbar cont el fiumm Metaur ai spall, inscì che quand che l'ha sfondaa i sò posizion de lor, molti Alemann hinn borlaa giò in del fiumm e hinn mòrt negaa.

A bon cunt, i Alemann hann poduu scappà vers nòrd, longh la via Emilia, fina a Pavia, indove l'Aurelian j'ha battuu definitivament.
## Bibliografia
* Watson, Alaric, *Aurelian and the Third Century*, Routledge, 2003, ISBN 0415301874, p. 50.

## Vos correlaa
*Aurelian
*Battaglia de Piasenza (271)
*Bataja de Pavia (271)
*Guerr roman-alemannich
Battaja de Pavia (271)

La **Battaglia de Pavia** l'è stada combattuda in del 271 tra l'esercit roman de l'imperador Aurelian e i Alemann: el sconter l'è resultaa ona vittòria romana. 

La battaglia combattuda a Pavia l'è stada la terza e ultima del sconter tra Roman e Alemann dòpo l'invasion barbara de l'Italia del 271. I Alemann eren staa battu a Fan, in di March, e ora eren dree a scappà longh la via Emilia, menter l'Aurelian ghe correva adree.

L'Aurelian l'ha fermaa la soa ritirada de lor arent a Pavia e là finalment l'è riessii a battei del tutt, cont el trà giò l'esercit intregh. I Alemann che hinn minga mòrt hann formaa vari grupp piscinitt, che però hinn staa tucc battuu de l'imperador. 

Per questa soa vittòria l'imperador Aurelian el gh'ha avuu el titol de *Germanicus Maximus*. A bon cunt, la paura che aveven portaa a Roma i Alemann (paura che l'è tornada a fàss sentì anca vint ann dòpo) l'ha spingiuu l'Aurelian a la costruzion a Roma di mur che pòrten el sò nòmm.
## Bibliografia
* Watson, Alaric, *Aurelian and the Third Century*, Routledge, 2003, ISBN 0-415-30187-4, p. 52.

## Vos corelaa
* Pavia
* Aurelian
* Battaglia de Piasenza (271)
* Battaglia de Fan
* Guerr roman-alemannich
Bataja de Pavia

* Bataja de Pavia (271), combattuda tra Roman e Alemann.
* Bataja de Pavia (773), combattuda tra Franch e Longobard.
* Bataja de Pavia (1431), combattuda tra Milanes e Venezian.
* Bataja de Pavia (1512), combattura tra Frances, Venezian e Svizzer
* Bataja de Pavia (1525), combattuda tra Frances e Imperiai.
Monteveglio

**Monteveglio** (endèla parlàda locàl: *Måntvî*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 4.475 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 32&nbsp;km², per 'na densità de 140 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bazzano, Castello di Serravalle, Crespellano, Monte San Pietro, Savignano sul Panaro (MO).
Mordano

**Mordano** (endèla parlàda locàl: *Murdàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 4.248 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 21&nbsp;km², per 'na densità de 202 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnara di Romagna (RA), Imola, Lugo (RA), Massa Lombarda (RA).
Ozzano dell'Emilia

**Ozzano dell'Emilia** (endèla parlàda locàl: *Uzàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.399 (2001) abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 64&nbsp;km², per 'na densità de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castenaso, San Lazzaro di Savena, Budrio, Granarolo dell'Emilia, Castel San Pietro Terme, Monterenzio, Bologna, Pianoro, Medicina, Minerbio, Castel Maggiore, Dozza, Bentivoglio, Fontanelice, Borgo Tossignano, Castel Guelfo di Bologna, Casalecchio di Reno, Casalfiumanese, Baricella, San Giorgio di Piano.
Pianoro

**Pianoro** (endèla parlàda locàl: *Pianôr*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 16.141 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 107&nbsp;km², per 'na densità de 151 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bologna, Loiano, Monterenzio, Monzuno, Ozzano dell'Emilia, San Lazzaro di Savena, Sasso Marconi.
Pieve di Cento

**Pieve di Cento** (endèla parlàda locàl: *Pîv ed Zänt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.653 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 15&nbsp;km², per 'na densità de 444 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castello d'Argile, Cento (FE), Galliera, San Pietro in Casale, Sant'Agostino (FE).
Monte San Pietro

**Monte San Pietro** (endèla parlàda locàl: *Månt San Pîr*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.269 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 74&nbsp;km², per 'na densità de 139 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castello di Serravalle, Crespellano, Marzabotto, Monteveglio, Sasso Marconi, Savigno, Zola Predosa.
Monterenzio

**Monterenzio** (endèla parlàda locàl: *Måntrànz*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 5.177 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 105&nbsp;km², per 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalfiumanese, Castel del Rio, Castel San Pietro Terme, Firenzuola (FI), Loiano, Monghidoro, Ozzano dell'Emilia, Pianoro.
Sala Bolognese

**Sala Bolognese** (endèla parlàda locàl: *Sèla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.263 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 45&nbsp;km², per 'na densità de 139 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzola dell'Emilia, Argelato, Calderara di Reno, Castel Maggiore, Castello d'Argile, San Giovanni in Persiceto.
Porretta Terme

**Porretta Terme** (endèla parlàda locàl: *Puratta*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 4.528 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 33&nbsp;km², per 'na densità de 137 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel di Casio, Gaggio Montano, Granaglione, Lizzano in Belvedere, Pistoia (PT).
San Benedetto Val di Sambro

**San Benedetto Val di Sambro** (endèla parlàda locàl: *San Bandàtt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 4.372 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 66&nbsp;km², per 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione dei Pepoli, Firenzuola (FI), Grizzana Morandi, Monghidoro, Monzuno.
San Giovanni in Persiceto

**San Giovanni in Persiceto** (endèla parlàda locàl: *San Zvân*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 23.934 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 114&nbsp;km², per 'na densità de 210 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzola dell'Emilia, Castelfranco Emilia (MO), Castello d'Argile, Cento (FE), Crevalcore, Sala Bolognese, Sant'Agata Bolognese.
San Pietro in Casale

**San Pietro in Casale** (endèla parlàda locàl: *San Pîr in Casèl*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 10.837 abitàncc (2005). El gh'ha 'n area de 65,8&nbsp;km², per 'na densità de 165 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bentivoglio, Castello d'Argile, Galliera, Malalbergo, Pieve di Cento, San Giorgio di Piano.
Sasso Marconi

**Sasso Marconi** (endèla parlàda locàl: *Al Sâs*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 13.781 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 96&nbsp;km², per 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bologna, Casalecchio di Reno, Marzabotto, Monte San Pietro, Monzuno, Pianoro, Zola Predosa.
Vergato

**Vergato** (endèla parlàda locàl: *Varghè*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 6.726 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 59&nbsp;km², per 'na densità de 114 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel d'Aiano, Gaggio Montano, Grizzana Morandi, Marzabotto, Savigno, Zocca (MO).
Zola Predosa

**Zola Predosa** (endèla parlàda locàl: *Zôla Predåusa*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 15.105 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 37&nbsp;km², per 'na densità de 408 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzola dell'Emilia, Bologna, Casalecchio di Reno, Crespellano, Monte San Pietro, Sasso Marconi.
Sant'Agata Bolognese

**Sant'Agata Bolognese** (endèla parlàda locàl: *Sant’Ègata*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 5.955 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 34&nbsp;km², per 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco Emilia (MO), Crevalcore, Nonantola (MO), San Giovanni in Persiceto.

En chèsto cümü gh'è la séde de la fàbrica de màchine sportìve Lamborghini.
Mel (Lombardia)

**Mel** (nom ufizial in talian: *Mello*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

A l’è tacaa a Sciv, Nuaa e Trauna.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Mel l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Nuvaa (SO)

**Nuaa** (nom ufizial in talian: *Novate Mezzola*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 99,8 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Scerscin, Scin, Sciv, Dübin, Mel, Piür, Prada, Samolach, Sörich (CO), Trauna, Val Màsen, Varsceja, Vila de Sciavena e Bargaja (CH-GR). El fa part de la *Comunità Montana de la Valsciavena*.

## Storia
In de l'alta etaa de mezz, giamò al temp dei Longubard, el territori de Nuaa l'eva un pussediment de la abazia de San Colomban de Bobi, tant che gh'è anca staa fundaa un monaster cunsagraa a San Colomban in de la frazion de Camp.

## Frazzion

* Avedee
* Bresciadega
* Camp (Novaa)

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Piür

**Piür** (nom ufizial in talian: *Piuro*; in tudesch storich: *Plurs*; in latin: *Plurium*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 85 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa ai cumün sundrin de Campdulscin, Sciavena, Madésan, Nuaa, Prada, San Giacum e Vila de Sciavena, e a quei grigiunes de Bargaja (CH-GR), Ferrera (CH-GR) e Avers (CH-GR).

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Murbegn

**Murbegn** o **Mürbegn** (nom ufizial in talian: *Morbegno*; in tudesch storich: *Morbend*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.

Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 15 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Albarei, Bema, Sciv, Cös, Dasc, Talamuna, Trauna.

L'è sitüaa in de la Valtelina bassa e l'è circundaa a nord di Alp Retegh e a sud di Alp Urobegh. El fiüm Ada el spartiss el center principal de le fraziun de Camvich, Paniga e Desch.

El center istoregh de Murbegn l'è straversaa dal rial Bit, che l'è un afluent de l'Ada.

In del 1966, Murbegn la vegn ufizialment unurada col titul de cità.



## Cità ingemelaa
 Llanberis, Galles, Gran Bretagna. - 2004
## Pruverbi in dialet murbegnasch
*Marz pulverent, tant segal e tant furment.
*Al cativ zapaduu, i zap ghe da duluu.
*Quand el pà el fa Carnevaa, el fiö ghe tóca quaresma.
*Bisugna sumnà cun la maa e minga cul sach.
*De marz e de agóst quand l'è gió el suu l'è fósch.
*Quand el suu el tramunta, l'asen el se impunta.
*Scua nöa la scua bee la cà.
*...
*Chi a vint nu 'l sa, a trenta nu 'l fa.
*Ul vent setembrin el mangia la castegna e biv ul vin.
*Del bel temp, de la bóna gent e del vin bón se stüfiss miga.
*Quand el suu el va e 'l vee, incö o doman gh'em l'aqua ai pee.
*Quand se resta scutad de l’aqua còlda, se gh'ha pagüra anca de quéla frégia.
*A San Matee el durd l’è in pee.
*De San Matee la castegna la va u la vee.
*Quant che 'l póm l'è marö el croda.
*De utura chi che ha laurad fort al tröva tant de pan de mord.
*A Santa Teresa semna a distesa.
*Chi trop tira strunca.
*Santa Barbara e San Simun, Diu te salvi di saet e di trun e di lègi di Grisun.
*I duluu de vedov i è cume quii de gumbet: fort al mument e pö poch u nient.
*Serée de nocc, caval de trot, maridozz de vegg i g'ha poca dürada.
*El Signur el manda el fregg segund i pagn.
*L'aqua che se vö minga bev se ghe nega dent.
*El vee giò l'aqua del vilà, l'è féna ma la passa 'l gabà.
*De Santa Cateréna se scumincia a impizzà la pégna.
*Santa Cateréna, la nev a la casséna, e la granda e la pinéna.
*El sücc e 'l bagnaa i se l'è mai perdunaa.
*Un mes dopu i Mort l'è sfiurii anca l'ort.
*Se 'l fa suu a Santa Bibiana farà bel un dé e una setimana.

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Massa Fiscaglia

**Massa Fiscaglia** (endèla parlàda locàl: *La Màsa*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 3.819 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 57&nbsp;km², per 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Codigoro, Lagosanto, Migliarino, Migliaro, Ostellato.
Cento

**Cento** (endèla parlàda locàl: *Zènt*, en bolognés: *Zänt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 31.631 abitàncc, 'na superfìce de 64&nbsp;km², per 'na densità de 454 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondeno, Castello d'Argile (BO), Crevalcore (BO), Finale Emilia (MO), Pieve di Cento (BO), San Giovanni in Persiceto (BO), Sant'Agostino (FE).
Val Codera

La **Val Codera** (inscì anca in Italian) l'è ona val che la se troeuva in la Provincia de Sondri, in del comun de Novaa e al confin cont el Canton Grison.

La val, situada tra la Val Bondasca e la Val Masin, l'è traversada del fiumm Codera, che 'l finiss in del Lagh de Mezzoeula.

Tra i mont che la contornen pòdom cuntà el Pizz Badil e 'l Pizz Cingol. In particolar, el Codera el nass del Pizz di Vann.

In la val hinn present vari center, tucc frazion de Novaa, trai quaj Avedè, Codera (el *capploeugh* de la vall) e Bresciadega. A la maggior part de quij paes chì se pò rivà domà a pee, e despess in inverna i sentee hinn impraticabil e se pò andà longh la val domà cont i elicòtter.

L'economia de la val l'è fondada sora l'allevament de caver. Per tutt quij reson chì, in la val ghe viven ormai pòcch persònn, anca se d'estaa l'è pussee popolada che in inverna perchè tanti di vegg abitant (che viven giò a Novaa) tornen sù per passà i vacanz.

## La Val Codera e 'l scoutismo

In di ambient del mond scout italian (e soratutt lombard) la Val Codera la gh'ha ona granda importanza: de fatt gh'hinn staa faa ona serie de camp del grupp di *[[Aquile Randagie]]*, trai pòcch che hann segutaa a viv el scoutismo sòtta el fascismo, che l'aveva devedaa ògni organizzazion giovenil che la fuss minga part de l'ONB (*Opera Nazionale Balilla*). Duranta la Segonda Guerra Mondial, i *Aquile Randagie* hann faa scappà, a travers la Val Codera e de alter vall vers el Canton Grison, on grand numer de persònn perseguitaa di nazista e di fascista.

Per quest, anca al dì d'incoeu, la val Codera l'è on loeugh privilegiaa per attività scout. Vun di capp stòrich del moviment scout clandestin, el sacerdòtt milanes Andrea "Baden" Ghetti (1912-1980), l'è staa soranominaa anca *el vescov de Codera*.

## Vos correlaa
*Novaa
*Codera (fiumm)
*Codera (paes)
*Avedè
*Bresciadega
*Lagh de Mezzoeula
*Barbacan (mont)
Urén

**Urén** (*Oreno* in italià) l’è ü bórgh de la Briànsa che 'l se tróa a i pé di prime culine de la Briànsa sö ü dosèl a sìra (èst) de Vimercàt e l’è söl cunfì con Arcur.

Urén al tép di piévi l'éra sóta la piéve de Vimercàt e pò l’è stacc ü lìber cümü dal sécol XIV fina al 1929 quando, ‘nsèma a la sò frasiù de Velasca, l’è dientàt öna frasiù de Vimercàt.

## De èt

Ol bórgh 'l s’è conservàt bé e l’ gh’à tàce elemèncc de ‘nterèse, prim fra töcc la éla Gallarati Scotti facia sö tra ‘l sécol XVII e ‘l XIX che la se tróa sö la sìma del dosèl e la gh’à ü stìl neoclàsich.

I gh'à de ès visitàcc pò

* ‘l convènt di francescà che segónt la legènda ‘l sarès istài fondàt pròpe dal San Francèsch d’Asisi,
* la éla Borromeo del sècol XVII e la sò córte rüstega del sécol XV;
* ol cazì de càsa di Borromeo con i sò afrèsch;
* la céza de San Michél Arcàngel del 1857;
* la Tur ciamàda ach la Cort di Frà, dezà che l’éra ü convènt di Ümiliàcc;
* la Córt del Vadan, chèl che l’ rèsta d’ü grant edifése del an 1000;
* la Cà Bernarèggi ‘ndóe i stàa i dù fradèi Bernareggi, Mons. Domenico Bernareggi (1877 –1962) preòst, profesùr e vicàrio de Milà e Mons. Adriano Bernareggi (1884 – 1953) teòlogo, filòsof, profesùr e Èscov de Nissa e de Bèrghem.
* ol palàs Fòpa di Marchés Da Fopa, ‘l palàs Criveli e ‘l palàs Arbisóni.

## La sàgra di Patàte de Urén

A Urén l’a se té, a metà setèmber, ma dóma in di agn pàri, la *Sàgra de la Patàta*, ‘ndóe che s’ pöl comprà e maià i patàte de Urén, che i è pròpe particolàr e ‘n piö gh’è ü cortéo stòrech e i fà öna partìda a dàma con di personàgi 'n cöstöm medieàl.

## Per saìn de piö

http://www.oreno.it/
Preserp

**Preserp** (nom ufizial in italian: *Proserpio*) l'è on comun brianzoeu (situaa in la zòna de Erba) de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². 

L'è tacaa ai cumün de Longon. Canz, Castelmart e Erba

El paes el gh'ha domà ona frazion, ciamada *In Arca*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Preserp l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Mirabello

**Mirabello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 3.334 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 16&nbsp;km², per 'na densità de 208 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondeno, Poggio Renatico, Sant'Agostino, Vigarano Mainarda.

El prìm de genàr 2017 el cumün el s'è tacàd a Sant'Agostino e l'è nasüd el nöu cumün de Terre del Reno.

## Riferiment
Esonòm

Ün **Esonòm** l’è ‘l nòm che l’ vé dàt a ü pòpol da di óter pòpoi in de la lèngua de chès-ce pòpoi e mia in chèla del pòpol in questiù.

L’istès l’val per öna sità, per ü fiöm e ‘n generàl per töcc i elemèncc geogràfech, l’esonòm l’è l’ nòm che i dóvra di pòpoi che i viv mia ‘n chèla sità, che i vif mia sö chèl fiöm per ciamà la sità, ‘l fiöm e ‘n generàl l’elemènt geogràfech ‘n questiù.

La paròla endonòm la é dal gréch  ἔξω, éxō, che ‘l völ dì "fò"/"föra" e dal gréch ὄνομα, ónoma, che l’ völ dì "nòm", cioè “ol nòm che i dà dal de fò”. Ol contrare de esonòm l’è ‘l endonòm.

Per esèmpe *Mailand* l’è l’esonòm in tudèsch per la sità de Milàn, 
**Milà* l’è l’esonòm in Català, 
**Milanu* l’è l’esonòm in Còrs, 
**Milaan* l’è l’esonòm in Frysk, 
**Milanas* l’è l’esonòm in Lituàn, 
**Milāna* l’è l’esonòm in Lètone, 
**Mediolan* l’è l’esonòm in Polàch,
**Milão* l’è l’esonòm in Portoghés e 
**Lungsod ng Milano* l’è l’esonòm in Tagalog.
Diocesi de Piasensa-Bobi

La **Diocesi de Piasensa** (*Dioecesis Placentina-Bobiensis* in Latin; *Diocesi ad Piasëinsa e Bobi* in Piasentin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Emilia-Rumagna, da la diocesi metrupulitana de Mòdna e la fa part d'la *Cunferensa Episcupàl Italiana*.

La catedal a l'è el Dòm de Piasensa, la cuncatedral el Dom de Bobi.

## Teritòri

Dlà Diocesi i fann part le cità de Piasensa, e dal 1989 anca Bòbi, che fin a che l'ann lì a lìera diocesi indipendent. El teritòri el g'ha un'area de 3.670 kmq e 422 paròchie, in sü le pruìnce de Piasensa, Parma, Pavia e Genua.

## Ligamm de föra

*Sitt üficiàl
Ro

**Ro** (endèla parlàda locàl: *Rò*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 3.801 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 43&nbsp;km², per 'na densità de 88 ab./km². El cunfìna coi cümü de Berra, Canaro (RO), Copparo, Crespino (RO), Ferrara, Guarda Veneta (RO), Polesella (RO).
Alfonsine

**Alfonsine** (endèla parlàda locàl: *Alinfunsèn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ravènna. El g'ha presapóch 11.725 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 106&nbsp;km², per 'na densità de 111 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta (FE), Bagnacavallo, Conselice, Fusignano, Lugo, Ravenna.
Bondeno

**Bondeno** (endèla parlàda locàl: *Bundén*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ferràra. El g'ha presapóch 15.671 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 175&nbsp;km², per 'na densità de 90 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cento, Felonica (MN), Ferrara, Ficarolo (RO), Finale Emilia (MO), Mirabello, Mirandola (MO), Sant'Agostino, Sermide (MN), Vigarano Mainarda.
Faenza

**Faenza** o **Faènsa** (endèla parlàda locàl: *Fënza*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ravènna. El g'ha presapóch 53.369 abitàncc, 'na superfìce de 215&nbsp;km² e 'na densità de 248 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnacavallo, Brisighella, Castel Bolognese, Cotignola, Forlì (FC), Riolo Terme, Russi, Solarolo.

Colocàda dré a la vìa Emilia 'ntra Imola e Forlì, la se tróa ai pè de le prìme culìne dei Apenìni. L'è 'n cèntro famùs zamò 'ndèl'antichità per la fabricasiù de la ceràmica, e quìndi séde del *Museo internasiunàl de le ceràmiche*, fondàt endèl 1908 de Gaetano Ballardini.

A Faènsa gh'è la séde de la Scuderia Toro Rosso (ex Minardi), 'na scuderìa de màchine de fòrmula 1.

A Faènsa gh'è nasìt la cantànte Laura Pausini.
Fusignano

**Fusignano** (endèla parlàda locàl: *Fusgnàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Ravènna. El g'ha presapóch 7.515 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 313 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alfonsine, Bagnacavallo, Lugo.
Ravena

**Ravenna** (endèla parlàda locàl: *Ravêna*; en todèsch stòrich: *Raben*; en fransés: *Ravenne*; en spagnöl: *Rávena*) l'è'na cità italiàna capolöch de la pruvìncia omònima, endèl'Emìlia Romàgna. La g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 652&nbsp;km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El teretóre del cümü de Ravenna 'l cunfìna con chèl de Alfonsine, Argenta (FE), Bagnacavallo, Bertinoro (FC), Cervia, Cesena (FC), Comacchio (FE), Forlì (FC), Russi.

Ravenna l'è stàda la tèrsa cità a ìga i unùr de éser la capitàla de l'Impér Romano de Ucidènt (402-476), dòpo de Roma e Milà (286-402). A Ravenna vegnarà detrunizàt l'öltem imperadùr romàno, Romolo Augusto, per mà de Odoacre, che 'l l'ha ümiliàt deànti a töt el pòpol, al ubligàl a sfilà, istìt de cuntadì, prìma de urdenà la sò ezecusiù a Roma.

Ravenna l'è restàda 'na cità de 'mportànsa primària amò per divèrsi sècoi. Carlo Magno el vignìa a polsà 'n chèsta cità quan che l'ìa 'n campàgna de guèra 'n Itàlia. El stès rè dei Franch, el g'ha urdinàt la custrusiù de 'na catedràl, bazàda söndèn giöna che izistìa zamò e 'l consacrarà la cità col tìtol de capìtal pulìtica del sò impér  prìm de nà a stabilìs co la sò córt a Aquisgràna.

## Riferimèncc
Diocesi de Cum

La **Diocesi de Cum** (*Dioecesis Comensis* in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la *Cunferensa Episcupàl Italiana*.

## Teritòri

La diocesi l'è grand a sè, vüna dle püsé grande d'Italia.

Qausi tüta la diocesi l'è in pruìncia de Cum e de Sundri ma gh'è un qual cumün in Milan, de Lecc e de Vares.

La g'ha 338 paròchie.

## Ligamm de föra

*Sitt üficiàl
Bagno di Romagna

**Bagno di Romagna** (endèla parlàda locàl: *Bagne ed Romàgna*; en rumagnöl: *Bagn d’Rumàgna*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 6.090 abitàncc, 'na superfìce de 233&nbsp;km² e 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbiena (AR), Chiusi della Verna (AR), Mercato Saraceno, Poppi (AR), Pratovecchio (AR), Santa Sofia, Sarsina, Verghereto.
Bertinoro

**Bertinoro** (endèla parlàda locàl: *Bartnòra*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 9.308 abitàncc, 'na superfìce de 56&nbsp;km² e 'na densità de 166 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesena, Forlì, Forlimpopoli, Meldola, Ravenna (RA).

## Oter progecc

## Us curelade
*Musee inter-religios de Bertinor
Borghi

**Borghi** (endèla parlàda locàl: *I Burch*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 2.028 abitàncc, 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Longiano, Poggio Berni (RN), Roncofreddo, Santarcangelo di Romagna (RN), Sogliano al Rubicone, Torriana (RN).
Castrocaro Terme e Terra del Sole

**Castrocaro Terme e Terra del Sole** (endèla parlàda locàl: *Castruchèra*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 6.025 abitàncc, 'na superfìce de 38&nbsp;km² e 'na densità de 159 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brisighella (RA), Dovadola, Forlì, Modigliana, Predappio.
Galeata

**Galeata** (endèla parlàda locàl: *Gaglièda*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 2.289 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 36 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civitella di Romagna, Predappio, Premilcuore, Rocca San Casciano, Santa Sofia.
Gatteo

**Gatteo** (endèla parlàda locàl: *Gatì*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 6767 abitàncc, 'na superfìce de 14&nbsp;km² e 'na densità de 483 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cesenatico, Gambettola, Longiano, Savignano sul Rubicone.
Portico e San Benedetto

**Portico e San Benedetto** (endèla parlàda locàl: *E Pòrgh*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 863 abitàncc, 'na superfìce de 60&nbsp;km² e 'na densità de 14 ab./km². El cunfìna coi cümü de Marradi (FI), Premilcuore, Rocca San Casciano, San Godenzo (FI), Tredozio.
Predappio

**Predappio** (in de la parlada locàl: *La Pré*) a l'è un comun de l'Emilia-Romagna, in la Provincia de Forlì-Cesena. El g'ha 6'149 abitant, 'na superfìce de 91&nbsp;km² e 'na densità de 68 ab./km². El confina coi comun de Castrocaro Terme e Terra del Sole, Civitella di Romagna, Dovadola, Forlì, Galeata, Meldola, Rocca San Casciano.

A l'è regordad soratut perchè gh'è nassud el Benito Mussolini, che in del so governo l'ha slargad propi tant la cità, e incoeu l'è miss sota in la Cripta Mussolini del fopon de la cità.

## Riferiment
* Emilia Romagna Turismo

## Alter proget
LSD

Ol **dietilamìde del àcid lizèrcich**, piö cognusìt col nòm de **LSD** o de **LSD-25** l'è öna dróga de sìntesi con di efècc *psichidèlich* che l'è fàcia a partì da i comopòs-cc de la famèa de l'ergolina.
Mercato Saraceno

**Mercato Saraceno** (endèla parlàda locàl: *E Marchè*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 6.177 abitàncc, 'na superfìce de 99&nbsp;km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno di Romagna, Cesena, Novafeltria (PU), Roncofreddo, Sarsina, Sogliano al Rubicone, Talamello (PU).
Eroìna

L**'eroìna** l'è öna dróga opiàcea e l'è ü derivàt de la morfina che la vé ricàada dal papàer de òpio o Papaver somniferum. Ol prensépe atìf de chèsta dróga l'è la diacetilmorfina (3,6 - diacetil).
Refurma Prutestanta

La **Refurma** (de'l Latin *reformare* = fà sü de nöf) l'è 'l muiment religius scumenzaa int'l 16° secul de'l Martin Lüther in Germania e de'l Giuan Calvin e Ulrich Zwingli int la Sgüizzera che l'ha s'cepaa la Cristianedaa in düü scioch: quel Catolegh e quel Prustestant (u refurmaa).

El Prenzipi de la refurma l'è cunsideraa de squas tücc l'ann 1517, quand che'l Martin Lüther l'ha tacaa i sö 95 Tes in sü l'üss de la Gesa de Wittenberg. La fin de la Refurma l'è cunsiderada la Pas de Westfalia de'l 1648.

In prenzipi 'l muiment prutestant l'eva un tentativ de rufurmà la Gesa Catolega. A tanc Catolegh in de l'Üropa centrala e ucidentala ghe piaseva no quel che lur vedeven cuma fols insegnament e curüziun denter de la Gesa, suratüt per quel che'l revarda la vendida di indülgenz.

## Premissa
Che la Refurma l'abia scumenzaa propi in Germania e la gh'abia vüü un inscí grand süzzess 'l po vess espligaa de svariaa resun. 

### Resun Ümanistegh
#### Ümanism e Pressa

L'ümanism l'eva staa fin de'l 14. secul un muiment vegnüü de la penisula italega che'l se crüzziava de reinstaurà l'antigh saè. Segund 'l so primari prenzipi, ciamaa *[[Ad fontes]]*, ij ümanista stüdiaven ij antigh ütur e gh'even un möd de fà critegh cunt la realtaa. Ij ümanista han inflüenzaa ij üniversidaa de quij agn chi e hann inscí daa anca lur una man a "creà" tanc di refurmadur de'l devegnì. Suratüt 'l leng in manera critega la Sagra Scritüra l'ha inflüenzaa 'l pensee di refurmadur. La descuverta de la pressa, int la mitaa de'l 15. secul, l'ha pö daa na man ai refurmadur a spantegà i so laur literari.

### Resun suziaj e ecunomegh

## Alter prugett

## Vus curelaa
*Cuntrarefurma
Diocesi de Lügan

La **Diocesi de Lügan** (*Dioecesis Luganensis* in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica svizzera, che la dipènd ddiretamèn da la Santa Sèd.

## Teritòri

La diocesi l'è present in tütt el Canton Tisin, e la sò Sed l'è a Lügan. El rìt l'è, principalment, rumàn, ma in d'la Capriasca e a Brisàg gh'è quell ambrusiàn, i inscì ciamaa trè vai ambrusian.

El teritòri el g'ha 256 paròchie.

## Ligamm de föra

* Sitt üficiàl
M&G Orchestra (33 gir)

**M&G Orchestra** l'è 'l nòm de ü 33 gir firmàt col suernòm de *M&G Orchestra* da i Oliver Onions, i fradèi Guido De Angelis e Maurizio De Angelis, e püblicàt in del 1974 per la caza discograféga RCA Italiana.
M&G Orchestra

*M&G Orchestra band piö cognusìda come Oliver Onions.

*M&G Orchestra, 33 gir de i M&G Orchestra, piö cognusìcc come Oliver Onions.
Premilcuore

**Premilcuore** (endèla parlàda locàl: *Premaicùr*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 889 abitàncc, 'na superfìce de 98&nbsp;km² e 'na densità de 9 ab./km². El cunfìna coi cümü de Galeata, Portico e San Benedetto, Rocca San Casciano, San Godenzo (FI), Santa Sofia.
San Mauro Pascoli

**San Mauro Pascoli** (endèla parlàda locàl: *San Mävar*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 9.436 abitàncc, 'na superfìce de 17&nbsp;km² e 'na densità de 555 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellaria-Igea Marina, Gatteo, Rimini, Santarcangelo di Romagna, Savignano sul Rubicone.
Rocca San Casciano

**Rocca San Casciano** (endèla parlàda locàl: *La Ròca*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 2.115 abitàncc, 'na superfìce de 50&nbsp;km² e 'na densità de 42 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dovadola, Galeata, Modigliana, Portico e San Benedetto, Predappio, Premilcuore, Tredozio.
Roncofreddo

**Roncofreddo** (endèla parlàda locàl: *Runfrèd*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 2.821 abitàncc, 'na superfìce de 51&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borghi, Cesena, Longiano, Mercato Saraceno, Montiano, Sogliano al Rubicone.
Santa Sofia

**Santa Sofia** (endèla parlàda locàl: *Santa Sofia*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Forlì-Cesena. El g'ha presapóch 4.266 abitàncc, 'na superfìce de 148&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno di Romagna, Civitella di Romagna, Galeata, Pratovecchio (AR), Premilcuore, San Godenzo (FI), Sarsina, Stia (AR).