open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinguicula leptoceras

La **Pinguicula leptoceras** l'è 'na spéce de piànte carnìvore endémica de la cadéna de le Alpi. La fà part de la famìa botànica de le Lentibulariaceae.

## Descrisiù
Piànta erbàcea perène, co raìs bèle svelöpàde, alta 4÷10 ghèi, condena rüzitìna de fòie bazài che rèsta arènt al teré e gambì fiurài che stà sö bèi dricc, sènsa fòie e peluzècc. En bris encürvàcc endèla part piö àlta.

Le fòie i è töte reünìde 'ndèla rözèta bazàla, le g'ha fùrma elìtica-lanceolàde, co l'òrlo piö o méno riultàt en dét. I è de culùr vért ciàr, carnùze, 'ntréghe, e cuarciàde zó 'ndèla part ensìma de ghiandulìne de du tìpi: vergöne le böta fò 'na sostànsa 'ntacoléta (per catürà i insècc) e dele ótre che làsa nà dei enzìmi per la digestiù dei insècc catüràcc. 

Ògna piànta la fà sö apéna 'n fiùr, ermafrudìt, zigomòrf, tetraciclich, pentamer; càles de 5 mm con 2 làer dividìcc en 3 e 2 lacìnie. El làer ensìma l'è furmàt de 2 lacìnie laterài strète, e giöna centràl bidentàda troncàda. El làer de sót, l'è furmàt de dò lacinie strète, dividìde sü töta la longhesa; la coròla l'è gamopetala, bilabiàda lónga 'nfìna a 30mm, col làer ensìma bilobàt e chèl de sóta con tré lobi che se 'ncàala 'n bris de giü con l'óter. L'è de culùr che tìra al viòla con quach màce biànche arènt a la fauce e söl làer de sóta. El sperù l'è cilìndrich, mìa tat sitìl endóche 'l fenés. La fiuridüra l'è 'ntra zögn e löi. El fröt l'è 'na capsula ovoide.

Quan che tàca a fà i prim frècc, la piantìna la se sèra e la fùrma 'n *"hibernaculum"* che 'l sarès 'na rüzitìna strèta strèta e 'mpacàda, de spès compagnàda de böcc; chèsta cunfigürasiù la ghe permèt a la piànta de rezìster al zél a e la söta. Quan che rìa la priméra chèsti hibernacula i tùrna a dirvìs e 'ndèl gir de póch dé i vé a furmà la rözèta compàgn che l'ìa prìma.

## Habitat
Pracc ömecc, brughiére subalpìne, de spès arènt a surtìe o cors d'àiva picinì, de preferènsa acidòfila. 
La crès dei 500 ai 2500 méter s.l.m.

## Riferimèncc
* Pignatti - *Flora d'Italia* - Edagricole
* Conti F., Abbate G., Alessandrini A., Blasi C. (a cüra de), 2005 - *An annotated checklist of the Italian vascular flora* - Palombi Editori
Lepus europaeus

La **legora**, ciamada anca **levora** o **legor** (nomm scientifegh: *Lepus europaeus*, Pallas, 1778) l'è on animal, on mamifer lagomorf de la fameja di Leporidae.
L'è ona bestia de la forma putost slanzada (el riva a 70 cm de longhezza, senza cuntà la cova), cont i scianf denanz pussee curt de quei dedree: quell lavorà chì le fa vegnì on animal bell svelt e viscor. La legora la gh'ha anca dò oregg bei longh. El pò rivà a pesà sett chili. I sò dimension le fann vegnì el Leporida pussee grand che gh'è al dì d'incoeu.
La legora la viv soratutt in Europa e in Asia, e la preferiss i praa e i zonn che gh'hann arent di cespuli indove podè scondes. La va in gir soratutt de nott e la viv in di bus del terren, profond circa 20 cm. Grazzia al sò pel, l'è bona de mimetizzàss. Quand la corr per scappà, la pò rivà a 60 km/h.
La maja domà vegetai: erba, piantinn, frutt e fonsg.
Fen

El **fen** (parnonziaa [fe:] in del lombard setentrional e [fe] in de la Lombardia oriental) l'è 'l nomm che se ghe da a l'erba che la vegn seccada in d'ona manera particolar, e che poeu la vegn regolta e montonada per fàlla majà a certi speci de animai (soratutt vacch, cavai, caver e pegor).
Anca besti pussee piscininn, compagn di conili e murisgioeu, a poden majà el fen.
El fen a l'è el mangià pussee doperaa quand che gh'è minga assee sit indè pascolà, per vari reson.
El vegn tajaa e regolt in vari voeult in de l'ann, e a segonda del moment el ciappa di nomm diferent:
**Magengh*.
**Agostan*.
**Terziroeu* o *settembran*.
## Vos corelaa
*Paja
*Sdirna
Seghezz

El **seghezz**, **scighezz**, **messura** o anca **folcin** (en bresà: **fiochèl**) a l'è on arnes che 'l se dopera in de l'agricoltura e in del giardinagg.
L'è pussee piscinin de la ranza (o *folcc*), e l'è doperaa cont ona man solla, intant che l'altra la strengg el rosc de piant de tajà giò.
L'è vun di strument pussee doperaa e caratteristegh de la società contadina, tant che l'è vegnuu (insemma al martell) vun di simboi del Comunism, tant 'me simbol del lavorà in di camp.

## Riferiment


## Vos corelaa
*Ranza
Man

La **man** (del latin *manus, manus*) l'è on orghen prensil di omen che 'l se troeuva a la fin del brasc, per mezz del pols. La gh'ha cinch did.
A l'è 'l primm istrument di omen, che le doperen anca 'me mezz de espression, per compagnà la parola o in del lenguagg di gest.

## Vos corelaa
*Brasc
*Pols
*Pee
Università Guglielmo Marconi

L**'Università Guglielmo Marconi** a l'é on università de Roma fondada in del 2004.

## Organizazion
### Facoltà
* Scienz Politigh 
* Giurisprudenza
* Economia
* Scienz de la formazion
* Ingegneria
* Psicologia

## Ligamm de foeura
* Sit Università Guglielmo Marconi
Bianca (scima)

La **Bianca** (dialett bregnon: *ra Bianca*; italian: *Cima della Bianca*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volta 2.893 meter sora el nivell del mar.
La se troeuva in de la Svizzera, in sul confin in tra el Canton Tesin (comun de Bregn, in de la vall con l'istess nomm) e i Grison (comun de Medel, in de la Surselva).
## Referenz
Moregall

El **Moregall** (*Moregallo*) l'è ona montagna di Prealp Luganes.
El gh'ha on'altezza de 1.276 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in del canton pussee oriental del Triangol Larian, in Lombardia (incoeu provincia de Lecch).
L'è spartii in tra el comun de Valmadrera e quell de Mandell.
Scima de Bedoletta

La **Scima de Bedoletta** (*Cima di Bedoleta*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 2.627 meter sora el nivell del mar. La se troeuva in di Grison (Svizzera), al confin in tra la Val Mesolcina (Mesocch) e la Val Calanca (Rossa).
## Referenz
Forn (mont)

El **Forn** o **Foren**, ciamaa anca **Mont Ross** (*Monte del Forno*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
El gh'ha on'altezza de 3.214 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra l'Italia (Lombardia) e la Svizzera (Grison), in tra l'alta Val Malench e la Val Bregaja.
## Referenz

## Alter progett
Saxifraga

***Saxifraga*** l'è 'n zèner de piànte erbàcee che fa part de la famìa botànica de le Saxifragaceae.

## Descrisiù
El zèner *Saxifraga* el töl dét 440 spéci de piànte perèni, anöàle e piö de rar bianöàle. Se le tróa sura de töt endèle regiù temperàde de latitüden àlta o 'ndèle zòne alpìne. El portamènt el pöl vària fés de 'na spéce con l'ótra, e de sòlet el fiùr el g'ha fùrma stelàda.

## Tasonomìa
El zèner Saxifraga l'è stat discriìt del Linèo e püblicàt endèl sò *[[Species Plantarum]]* 1: 398–405. 1753. 

La spéce tìpo l'è la:  *[[Saxifraga granulata]]* L.

## Sistemàtica
El zèner l'è spartìt en 15 sesiù:
* Saxifraga sec. Ciliatae  Haw.   
* Saxifraga sec. Cymbalaria  Griseb.
* Saxifraga sec. Merkianae  (Engl. & Irmsch.) Gornall
* Saxifraga sec. Micranthes  (Haw.) D.Don  
* Saxifraga sec. Irregulares  Haw.
* Saxifraga sec. Heterisia  (A.M.Johnson) Small     
* Saxifraga sec. Porphyrion  Tausch
* Saxifraga sec. Ligulatae  Haw.     
* Saxifraga sec. Xanthizoon  Griseb.     
* Saxifraga sec. Trachyphyllum  (Gaudin) W.D.J.Koch 
* Saxifraga sec. Gymnopera  D.Don
* Saxifraga sec. Cotylea  Tausch     
* Saxifraga sec. Odontophyllae  Gornall
* Saxifraga sec. Mesogyne  Sternb.     
* Saxifraga sec. Saxifraga

## Spéci principàle

## Riferimèncc
Saxifraga caesia

***Saxifraga caesia*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea perène che fà part de la famìa botànica de le Saxifragaceae.

## Descrisiù
Fùrma Biològica: **Ch pulv** - Camèfite pülvinàde. Piànte che g'ha böcc che pàsa l'envéren postàde a mìa de piö de 20 ghèi del teré e che g'ha portamènt a cüsì.

L'è 'na piànta erbàcea perène de dimensiù pesène (3÷10 ghèi) che fùrma dei cüsinècc (pülvì) bèi spès furmàcc de tacc gambì tacàcc bèi strècc entra de lur e e de le sò fòie picinìne picinìne che se 'ncaàla giüna sùra l'ótra, de 1÷1,2 mm x 3-5 mm, co la làmina linear-oblónga, 'ntréga, sub-gösa, encürvàda sö töta la longhèsa, co la part ensìma che àrda 'n zó piö làrga e töta piéna de puntì de 'ncrostasiù de calcàr, de culùr vert-celèst, co l'òrlo traslöster. 

De chèsti pülvì che rèsta bèi tacàcc a la préda 'ndóche i crès, tat che i pöl véser töcc fò per mös•cc, se destàca i gambì dei fiùr, lónch enfìna a 10 ghèi, vülüdàcc, conde quach pelacì ghiandulùs sparnegàcc, che pórta póche fòie ràre e bèle destacàde de giöna co l'ótra.

I fiùr, ermafrudìcc, i è reünìcc endèna 'nfiurescènsa de póch elemèncc (2÷5 fiùr). I g'ha i sépali che g'ha 'na pelüria fina fina, dò ólte piö cürcc dei pétali. La coròla l'è furmàda de 5 pétali, spatolàcc, biànch, de 3÷4 x 4÷6 mm, lónch 2÷3 ólte i décc dei calizì. I fiurés de zögn a óst.

El fröt l'è 'na càpsula.

## Habitat
Se la tróa dré a le sfrizidüre de le préde calcàree, dei 1400 ai 2.700 méter söl leèl del mar.

## Distribusiù e conservasiù
L'è distribüìda sö 'n pó töta la cadéna de le Alpi e 'na part dei Apenìni. L'è cunsideràda 'na spéce ràra e per chèsta rizù l'è prutigìda a leèl regiunàl. 

## Bibliografìa

* PIGNATTI S., *Flora d'Italia*, 3 voll. Edagricole, Bologna 1982
* CONTI F., ABBATE G. ALESSANDRINI A. BLASI G., *An Annotated Checklist of the Italian Vascular Flora*, Roma, Palombi editori, 2005
* MAINARDIS G., *Atlante illustrato della Flora del Parco delle Prealpi Giulie*, Resia (UD) Ente Parco Naturale delle Prealpi Giulie
* FERRARINI E., MARCHETTI D., *Prodromo alla Flora della Regione Apuana*, Accademia Lunigianese di Scienze Giovanni Capellini , La Spezia, 1994
* ANSALDI M., MEDDA E., PLASTINO S., *I fiori delle Apuane*, Mauro Baroni & c. s.a.s., Viareggio 1994
Cresta del Rongion

La **Cresta del Rongion** (parnonzia local: [run'dʒum]; italian: *Monte Roggione*) l'è ona scima di Alp Retegh.
La se troeuva in de la Val Malench e l'è alta 2.361 meter sora el nivell del mar.

## Referenz
Còsta di Dèi

La **Còsta di Dèi**, ciamada anca **Còsta Bpx**, l'é un toch da còsta dal Mar Tirèn in pruvincia da Vibo Valentia, Calabria, Italia.
Saxifraga tombeanensis

***Saxifraga tombeanensis*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea perène che fà part de la famìa botànica de le Saxifragaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta che crès en grant a belàze e che la fùrma dei cüsinècc emisférich bèi compàcc (ciamàcc: *pülvì*), larch enfìna a 20 ghèi, furmàcc dei gambì lignùs e bèi ramificàcc, lónch de 5 a 10 ghèi. Ensìma ai gambì se fùrma dele rüzitìne de fòie che se 'ncaàla le öne co le ótre e 'l töt l'è cuarciàt zó de pelacì spès sùra la 'nfiurescènsa. I fiùr i è biànch, de sòlet a grüpècc de 2 o 3, coi pétali spatolàcc. La fiuridura l'è 'ndèl més de màgio.

## Habitat
L'è 'na spéce tìpica de préde calcàree o dulumìtiche, 'ntréghe o conden quach sfrizidüre, sitüàde 'ntra i 1000 e i 2000 méter, quach stasiù i è segnalàde pò a piö 'n bas.

## Distribüsiù

L'è 'na piànta endémica de le Prealpi trentìne-bresàne-verunéze, 'ntra la Sìma de le Caldulìne ('ntra val Trómpia e Val Sàbia) e 'l mut Baldo (sö la spónda verunéza del Lach de Gàrda. En particolàr, divèrse stasiù i è cunusìde sö la cadéna de mucc che ciàpa dét el mut Tombea, el mut Caplù, la Bóca de Lorina e 'l mut Tremàls.

## Colegamèncc estèrni
*Saxifraga.org 
*La Sassifraga del monte Tombea video
Saxifraga presolanensis

***Saxifraga presolanensis*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea perène che fà part de la famìa botànica de le Saxifragaceae.

## Descrisiù
Fùrma Biològica: **Ch pulv** - Camèfite pülvinàde. Piànte che g'ha böcc che pàsa l'envéren postàde a mìa de piö de 20 ghèi del teré e che g'ha portamènt a cüsì.

L'è 'na piànta erbàcea perène che fùrma dei cüsinècc mulzì, de fùrma emisférica e es•ciùs a tocài.

I gambì, lignificàcc en fónt, sitìi e erbàcei 'n sìma, cuarciàcc zó de fòie picinìne e peluzète, bèle spèse. Alcc 6÷12 ghèi.

Le fòie i è oblanceolàde-lineàr, spatolàte, lónghe dei 7 ai 10 mm e lòrghe 2÷5 mm, cuarciàde zó de pelacì ghiandulùs, le fòie dei agn prìma le rèsta e le ciàpa culùr gris arzentàt.

Le 'nfiurescènse i è, ladìne, con póch fiùr (2÷4) bèi rar. 

## Habitat
Préde e canalù, sfrizidüre de le préde, gròte deèrte e ripàr, a cundisiù de éser a l'ómbra e schiàt de le 'ntempérie, sö fónt calcàreo; 1.700÷2.400 m s.l.m.

## Distribusiù e conservasiù
Endemismo rar e esclüzìf, la crès endèn teretóre che 'l va de la Al Brembana (pruvìncia de Bèrghem) a la Al Camònega (pruvìncia de Brèsa), a pasà per la Prezolàna, per i mucc de l'Arera, Pizz Camin, Pilù de Montefiore, Sasna e Bagòsa. 

L'è spéce prutigìda per lége a leèl nasiunàl.

## Bibliografìa
* ENGLER, A. & E. IRMSCHER. 1912. *Saxifragaceae, Saxifraga*. Das Pflanzereich, Lìpsia, IV, 117: 302
* PIGNATTI S., *Flora d'Italia*, 3 voll. Edagricole, Bologna 1982
* CONTI F., ABBATE G. ALESSANDRINI A. BLASI G., *An Annotated Checklist of the Italian Vascular Flora*, Roma, Palombi editori, 2005
* TAGLIAFERRI F., BENDOTTI M., BONA E., 2009. *La Valle di Scalve - Guida alla flora rilevante degli ambienti naturali*.
Pizz Bacon

El **Pizz Bacon** (cognossuu in del mond 'me *Piz Bacun*) l'è ona scima di Alp Retegh.
El gh'ha on'altezza de 3.244 meter sora el nivell del mar. El se troeuva dent in de la Val Bregaja, in del territori de Visavran, arent al Lagh de l'Albigna e 'l Giazzee del Forn.
## Vos corelaa
*Lagh de l'Albigna
Moehringia markgrafii

**Moehringia markgrafii** l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Caryophyllaceae. L'è 'na piànta ràra fés, de la quàl le üniche stasiù cunusìde le se tróa 'ndèl cümü de Bàrghe, 'n pruvìncia de Brèsa (Val Sàbia).

## Descrisiù
Piànta erbàcea perène, sènsa pelacì, vérda ciàra, de cunsistènsa suculènta. Le fòie i è cilìndriche-spianàde, linear o subspatolàde, carnùze. I fiùr i è tetràmer, co i pétali de 4 mm. La fiuridüra l'è 'ntra 'l més de màgio e 'l més de löi. El fröt l'è 'na càpsula. La somésa l'è de culùr négher.

La se 'nsömèa a *[[Moehringia muscosa|M. muscosa]]*, ma chèsta la g'ha de diferènt che la fùrma dei boscài piö ladì e le fòie mìa carnùze e mìa spatolàde. 

## Habitat
Préde calcàree 'ndöche sgusùla zó l'àiva.
Arnel Taci

**Arnel Taci** (Bosnia e Erzegovina, Yugoslavia) l'é un atur tedesch d'urigin busniaca. In Germania l'è vegnuu proppi famos per el film Paul e Julia.

## Filmugrafia
* *[[Paule e Julia]]* (2001)
* *[[Ein starkes Team]]* (2004)
* *[[Im Namen des Gesetzes]]* (2005)
* *[[Namus]]* (2005)
* *[[Kebab for Breakfast]]* (2005-2008)
* *[[Blackout – Die Erinnerung ist tödlich]]* (2006)
* *[[Mein Vater der General]]* (2006)
* *[[Knallhart]]* (2006)
* *[[Leroy (Film)|Leroy]]* (2006)
* *[[Abschnitt 40]]* (2006)
* *[[Die Familienanwältin]]* (2006)
* *[[Einer bleibt sitzen]]* (2008)
Saxifragaceae

***Saxifragaceae*** l'è 'na famìa de piànte che fa part de l'ùrden de le Saxifragales. Chèsta famìa la töl dét 460 spéci cunusìde repartìde 'n 36 zèner, dùdes de chèsti se i tróa pò a 'n Euròpa. I fiùr de le piànte che fà part de chèsta famìa i è ermafrudìcc e atinomòrf; i g'ha 4 o 5 pétali e 5 o 10 stam.

Segónt sèrte stüdiùs pò a le spéci che dei óter i mèt endèla famìa separàda de le Parnassiaceae le sarès envéce part de le Saxifragaceae, ma del pónt de vìsta genétich la parentéla l'è piötòst làsca.

## Zèner

* *[[Astilbe]]* 
* *[[Astilboides]]*
* *[[Bensoniella]]* 
* *[[Bergenia]]*
* *[[Bolandra]]* 
* *[[Boykinia]]* 
* *[[Chondrosea]]* 
* *[[Chrysosplenium]]* 
* *[[Conimitella]]* Rydb.
* *[[Darmera]]* 
* *[[Elmera]]* Rydb. 
* *[[Hemieva]]* Raf.
* *[[Heuchera]]* 
* *[[Hieronymusia]]*
* *[[Jepsonia]]*
* *[[Leptarrhena]]* R.Br.
* *[[Lithophragma]]* 
* *[[Micranthes]]* Haw.
* *[[Mitella]]* 
* *[[Mukdenia]]* 
* *[[Oresitrophe]]*
* *[[Peltiphyllum]]*(Engl.) Engl.
* *[[Rodgersia]]*
* *[[Saniculiphyllum]]*
* *[[Saxifraga]]* 
* *[[Saxifragella]]* Engl. (segónt sèrte stüde le farès part del zèner *Saxifraga*)
* *[[Saxifragodes]]*
* *[[Saxifragopsis]]* Small (segónt sèrte stüde le farès part del zèner *Saxifraga*)
* *[[Suksdorfia]]* Gray
* *[[Sullivantia]]* Torr. & Gray ex Gray 
* *[[Tanakaea]]*
* *[[Telesonix]]* Raf.
* *[[Tellima]]* 
* *[[Tiarella]]* 
* *[[Tolmiea]]*
Bushido (rapper)

**Anis Mohamed Youssef Ferchichi ** cugnusüü cum'é **Bushido** u anca **Sonny Black** (Bonn, Germania da l'Ovest, 28 Setembar dal 1978) l'è un rapper, atur e produtur tedesch.
Germania Ovest

La **Germània Ucidentàla** o **Germània del Òest** (‘n todèsch *Bundesrepublik Deutschland*, *Westdeutschland* o *West-Deutschland*) l’è stacc ü nòm popolàr dovràt per ciamà chèla che al dé de ‘ncö l’è la Repüblica Federàla Todèsca (RFT) e mia sconfóndela sö co l'ótra Germània, chèla del Est. Ol nòm l’è stài dovràt al tép de la guèra frègia e per ès piö precìs dal 29 de mas del 1949, quàndo l’è nasìda la RFT, ‘nfìna al 3 de utùer del 1990 quando, dòpo che l'è burlàt zó 'l mür de Berlì, i dò Germànie ì è turnàde ‘nsèma e la Germània del Est l’è sparìda e ‘l sò teritòre l’è turnàt a la RFT dòpo quarant àgn.

La capitàl de la Germània del Òest l'éra Bonn.
Quint (Milan)

***[[Quint (Vigentin)|Quint]]** (*Quintosole*), località a sud de Milan.
***[[Quint (Trenn)|Quint]]** (*Quinto Romano*), località a ovest de Milan.
Moehringia concarenae

**Moehringia concarenae** l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Caryophyllaceae. L'è 'na spéce che crès apéna 'ndèi mucc 'ntra la pruvìncia de Brèsa (Concaréna) e chèla de Bèrghem (Arera, Pis Camì e Bagòsa).

## Descrisiù
Piànta erbàcea perène, che rìa 'nfìna a 5÷15 ghèi de altèsa del teré, e che furma dei boscaì ladì, co divèrsi gambì che se tìra dré ré a tèra. Le fòie i è mìa pelùze, de fùrma lineàr-lanceolàda, en bris carnùze, de culùr vért e co la puta gösa. La 'nfiurescènsa l'è furmàda de 'n fiùr o du per ogna gambì. I sépali i è piö lónch dei pétali e chèsti i è biànch e bèi destacàcc de giü con l'óter. La fiurés de la fì de zögn ai prim de óst.

## Habitat
Géra calcarea-dulumìtica, maserécc instàbii, sfrizidüre de le préde calcàree 'ntra i 1800 e i 2200 méter.

## Distribüsiù
L'è 'na spéce endémica piötòst ràra, che crès apéna 'ndèle Prealpi Bresàne e Bergamàsche. L'areàl el va de la Al Brembàna (Pis Arera) e la Al Camònega (Concaréna). 'Ntra i mucc 'ndoche se pöl troàla gh'è la Prezolàna, el Simù de la Bagòsa, el Pis Camì, i Campèi e la còsta ucidentàla de la Sìma Bachèta (che l'è cunsideràt el *locus classicus*).
Instituto Federal da Bahia

L**'Instituto Federal da Bahia** a l'é on università de Salvador de Bahia, Brasil, che l'è stada fondada in del 1910.

## Ligamm de foeura
* Sit istituzional
Quint (Vigentin)

**Quint** (*Quintosole* in italian) l'è ona località in del territori de Milan.

El se troeuva a sud del centro de la città, in del Municipi 5 e in mezz ai camp. A l'è in su la strada che la mena a Overa (*via Ripamonti*) e la confina coi paes de Selvanesch, Noverasch, Poasch, Maconagh e Ronchett.

A l'è staa on comun indeperlù fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Rozzan. In del 1757 gh'è staa taccaa el comun de Selvanesch, in del 1841 inveci quell de Maconagh. In del 1869 l'è staa giontaa al Vigentin, che in del 1923 l'è vegnuu on quarter de Milan.
Quint el conserva anmò la pupart di sò cà vegg e anca ona quai cassina. Arent a la gesioeula veggia hann mettuu in pee ona gesa pussee granda e noeuva.
Categuria Superbike

La **Categuria Superbike** l'apartègn ai moto da cursa, in da la qual a vegnan impiegà i mudel derivà da la prudusiun da seri (i moto vendü al publich), ma elaburà in dal mutur, in di scarich, in di centralin e cun tucc i restant acurgiment ch'i rendan mej sfrutabil per la cumpetisiun.

## Vùs currelà
* Superbike
* Supersport
* Superstock

## Varda anca
* Motomundial
* Class sidecar
* Formula 750
* Class 50
* Class 80
* Class 125
* Class 250
* Class 350
* Class 500
* Moto3
* Moto2
* MotoGP
* Motocross
Republega Democratega Todesca

La **Republega Democratega Todesca** (todesch: *Deutsche Demokratische Republik*, breviaa in DDR) cognossuda anca cont el termen informal de **Germania de l'Est**, l'è staa on statt de l'Europa central.
L'è nassuda in del 1949, e la corespondeva a la banda de la Germania occupada de l'Union Sovietega a la fin de la Segonda Guerra Mondial.
Per el sò vess sotta l'influenza de l'URSS, la Germania de l'Est la gh'eva on governo de ispirazion comunista e l'era member del Patt de Varsavia. 
La soa capital l'era Berlin, che l'era spantegada con la Germania de l'Ovest e tajada giò de on mur de spartì i dò mitaa. El Mur de Berlin l'è vegnuu vun di simboi pussee famos de la Guerra Freggia, e hinn staa proppi tant i personn che hann provaa a passàll de scondon per andà a viv in de la Germania de l'Ovest. Alter città important de la republega a eren Potsdam, Rostock, Magdeburgh, Dresda, Erfurt, Cottbus, Chemnitz (ciamada *Karl-Marx-Stadt*) e Lipsia.
A la fin di Agn Vottanta, con la crisi del Union Sovietega, anca in de la Germania de l'Est gh'hann avuu de dervì i fronter, e permett la circolazion di gent al de là del confin in tra i dò Germani. In del november del 1989 el Mur de Berlin l'è staa traa giò. In del 1990 i dò Germani s'hinn giontaa insemma.
## Vos corelaa
*URSS
*Germania de l'Ovest
*Mur de Berlin
*Patt de Varsavia
*Guerra Freggia
*Ostpolitik
Cal Crutchlow

**Cal Crutchlow** (Coventry, Inghiltera, 29 Utubar 1985) l'è un pilòta motociclistich ingles, campiun dal mund in Supersport in dal 2009 cun la Yamaha.
Cirillo Pagani

**Cirillo Pagani** cugnusüü **Nello Pagani** (Milan, 11 Utubar dal 1911 - Bress, 18 Utubar dal 2003) l'è stò un pilòta motociclistich e pilòta automobilistich italian, prim Campiun dal Mund in da la Class 125 in dal 1949.
Brigitta Boccoli

**Brigitta Boccoli**, (nasüda a Ruma el 5 de magg 1972) l'è una balerina e atùra italiana. L'é la suréla de Benedicta Boccoli. L'è spusàda cun Stefano Nones Orfei. I s'enn cunusüdi al *Reality Circus* del 2006 e i g'hann un fiulìn che 'sciama Manfredi.

## I só laurà

### Televisión

Tra i laurà che l'ha fài:

* *Pronto, chi gioca?*, regia de Giáni Boncompagni
* *Domenica In* - Insema al la suréla Benedicta Boccoli - Dal 1987 al 1990 
* *Reality Circus* - presentàd da  Barbara D'Urso - Reality show - Canale 5 - 2006

### Cinema

* 1982: *Manhattan Baby*, regia de: Lucio Fulci
* 1985: *La ragazza dei lillà*, regia de: Flavio Mogherini
* 1987: *Com'è dura l'avventura*, regia de: Flavio Mogherini
* 1991: *Nostalgia di un piccolo grande amore*, regia de: Antonio Bonifacio
* 2003: *[[Gli angeli di Borsellino]]*, regia de: Rocco Cesareo
* 2006: *Olè*, regia de: Carlo Vanzina

### Teáter

* 1993-1994: *Scanzonatissimo*, regia de: Dino Verde  
* 1998: *Il gufo e la gattina*, regia de: Furio Angiolella
* 1999: *L'ultimo Tarzan*, regia de: Sergio Japino 
* 1999-2001: *Il padre della sposa*, regia de: Sergio Japino
* 2001: *Anfitrione*, regia de: Michele Mirabella
* 2002: *La schiava*, regia de: Claudio Insegno 
* 2002-2003: *Uscirò dalla tua vita in taxi*, regia de: Ennio Coltorti
* 2003: *Il Paradiso può attendere*, regia de: Anna Lenzi
* 2010: *La mia miglior nemica*, regia de: Cinzia Berni

## Riferimént


## Ligam de föra

* Scheda de Brigitta Boccoli in sül AlloCiné
* Scheda de Brigitta Boccoli in sül IMDB
Clematis alpina

***Clematis alpina***, l'è 'na spéce de piànta lianùza che fà part de la famìa de le Ranunculaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta rampegànta bèla gaiàrda uriginària de le Alpi e che scàmpa a temperadüre bàse 'nfìna a 20 gràdi sóta zéro. Per tignìs sö, l'è bùna tacàs en pó a töt chèl che la tróa: trónch de le ótre piànte, préde, möscc, ecc... 

I fiùr de chèsta piànta i è sèmpe, de culùr celèst (ale ólte ciàr ale ólte piö scür) che g'ha fùrma de campàna.
I è portàcc ensìma a 'n gambì bèl lónch (dei 5 ai 12 ghèi) e i crès ensìma al ram che s'è furmàt l'an prìma a la sèa de le fòie. 
I è atinomòrf e tetràmer (quàter sépali petaloidèi) de rar pentàmer (sich sépali). I fiurés en primaéra-istàt.

## Distribüsiù
Sö le Alpi se la tróa facilmènt (föra che 'ndèle pruvìnce de Novàra e Varés); L'è ràra söi Apenì setentriunài. 'N Europa se la tróa söi mucc del Giüra, endèle Alpi Dinàriche, e 'ndèi Balcani, endènel Càucazo e e piö 'n generàl en töta l'Europa centro-orientàla. A le latitüdini piö àlte se la pöl catà pò a leèl de culìna e al pià, compàgn che 'ndèle regiù àrtiche de l'Euròpa, Azia e Amèrica Setentriunàla.

## Habitat
La preferés 'na tèra calcàrea ma la se adàta pò a 'l teré silìceo conden pH neutro-basich e cu ümidità média. 
La crès endèl spès dei bósch de mut 'nfìna al leèl sub-alpì subalpini ma quach vólte pò dré a le préde. 

## Tasonomìa

;Varietà e sotaspéci:
**Clematis alpina var. fauriei* H.Boissieu
**Clematis alpina var. fusijamana* Kuntze
**Clematis alpina subsp. ochotensis* (Pall.) Kuntze
**Clematis alpina subsp. sibirica* (L.) Kuntze

;Sinònim:
**Anemone atragene K.Krause	
**Atragene alpina L.	basónimo
**Atragene austriaca Scop.	
**Atragene clematides Crantz
;var. *fauriei* H.Boissieu	
**Clematis fauriei* (H.Boissieu) M.Johnson
;var. *fusijamana* Kuntze
**Clematis fusijamana* (Kuntze) M.Johnson
;subsp. *ochotensis* (Pall.) Kuntze
**Atragene ochotensis* Pall.	
**Atragene platysepala* Trautv. & C.A.Mey.	S
**Clematis ochotensis* (Pall.) Poir.	
**Clematis platysepala* (Trautv. & C.A.Mey.) Hand.-Mazz.
;subsp. *sibirica* (L.) Kuntze
**Atragene sibirica* L.
**Atragene speciosa* Weinm.	
**Atragene tianschanica* Pavlov	
**Clematis sibirica* (L.) Mill.	
**Clematis turkestanica* M.Johnson
## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Correll, D. S. & M. C. Johnston. 1970. Man. Vasc. Pl. Texas i–xv, 1–1881. The University of Texas at Dallas, Richardson.
# Flora of China Editorial Committee. 1988-2013. Fl. China Unpaginated. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
Marc Márquez

**Marc Márquez Alentà** (Cervera, Spagna, 17 Febròr dal 1993) l'è un pilòta motociclistich spagnol, 1 vòlta campion dal mund in Class 125, 1 vòlta in Moto2 e 1 vòlta in MotoGP.
Publius Aurelius Statius

Ol Publius Aurelius Statius l’è ‘l protagonìsta de öna série de lìber giài nasìcc da la pèna da la scritùra bolognéza Danila Comostri Montanari. Ol Statius l’è ü senadùr de la Roma de öna ólta e ‘n di sò stòrie l’è sèmper dré a fà 'l investigadùr.  

## I tìtoi de la série

*1990 - *[[Mors tua]]* - Premio Tedeschi 1990 Giallo Mondadori, 1990; Speciale Giallo Mondadori n.1, 1994; Hobby & Work 1997; Hobby & Work 1998, Hobby & Work 2000.
*1991 - *[[In corpore sano]]* - Giallo Mondadori 1991; Speciale Giallo Mondadori n.1, 1994 Hobby & Work 1998, Hobby & Work 2000.
*1993 - *[[Cave canem (noèla)|Cave canem]]* - Giallo Mondadori 1993; Speciale Giallo Mondadori n.1; 1994 Hobby & Work 1999.
*1994 - *[[Morituri te salutant (noèla)|Morituri te salutant]]* - Giallo Mondadori 1994;  Hobby & Work 1999.
*1994 - *Vacanze romane (raccolta dei primi tre volumi)* - Speciale Giallo Mondadori n.1, 1994 - ESAURITO.
*1996 - *[[Parce sepulto (noèla)|Parce sepulto]]* - Giallo Mondadori 1996;  Hobby & Work 1999. 
*1997 - *[[Cui prodest? (noèla)|Cui prodest?]]* - Hobby & Work 1997; Hobby & Work 1998 Hobby & Work 1999.
*1999 - *[[Spes ultima dea (noèla)|Spes ultima dea]]* - Hobby & Work 1999.
*2000 - *[[Scelera]]* - Hobby & Work November 2000.
*2001 - *[[Gallia est]]* - Hobby & Work November 2001.
*2002 - *[[Saturnalia (Montanari)|Saturnalia]]* - Hobby & Work 2002. 
*2003 - *[[Ars moriendi - Un'indagine a Pompei]]* - Hobby & Work 2003. 
*2004 - *[[Olympia - Un'indagine ai giochi ellenici]]* - Hobby & Work 2004. 
*2005 - *[[Tenebrae (noèla)|Tenebrae]]* - Hobby & Work 2005.
*2007 - *[[Nemesis (Danila Montanari noèla)|Nemesis]]* - Hobby & Work 2007.
*2009 - *[[Dura Lex]]* - Hobby & Work 2009.
Bruno Ruffo

**Bruno Ruffo** (Colognola ai Colli, 9 Dicembar dal 1920 - Verona, 10 Febròr dal 2007) l'è stò un pilòta motociclistich italian, Campiun dal Mund in da la Class 125 in dal 1950 e in da la Class 250 in dal 1949 e in dal 1951.
Tussilago farfara

**Tussilago farfara** l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è l'ünica spéce del zèner **Tussilago**. 
L'è 'na spéce uriginària de l'Eurasia, ma l'è deentàda familiàr apò a 'ndel'Amèrica Setentriunàla e Meridiunàla 'ndóche l'è stàda portàda de l'òm per la sò 'mportànsa come piànta medicamentùza.

## Descrisiù

Fùrma Biològica: **G rhiz** - Geòfite rizomatùze. Piànte che g'ha 'n gamp töt particolàr che rèsta sóta tèra (ciamàt *rizòma*), che töcc i agn el trà fò raìs e gamp che düra apéna chèl che sèrf.

L'è 'na piànta erbàcea perène, che de spès la fùrma dei bèi squacc, àlta dei 8 ai 30 ghèi.

La g'ha 'n rizòma urizontàl, quàze biànch e che se spàca facilmènt. De chèsto rizòma part i gambì che pórta i fiùr, pò a lur ciàr ciàr quàze biànch, sènsa ramificasiù, con tàte fuiulìne tacàde al gambì, ormài rüdìde a schìde de culùr 'ntra 'l vért e 'l rós. En sìma al gambì se fùrma 'l fiùr. L'è furmàt de 'n invòlucro cilìndrich e de 'n capulì de culùr zalt bèl vif, de 2÷3 ghèi. El capulì l'è furmàt de fiùr mascc e tubulùs en mès e de fiùr fèmina ligulàcc töt entùren. El fiùr el se sàra de nòt.  El fiorés de febrér a bril. El pöl crèser de la pianüra 'nfìna al leèl subalpì, 'nfìna ai 2400 méter.

## Tasonomìa
*Tussilago farfara* l'è stàda discriìda del Linèo e püblicàda 'ndèl *[[Species Plantarum]]* 2: 865. 1753. 
### Sinònim
**Cineraria farfara* Bernh.	
**Farfara radiata* Gilib. 
**Tussilago alpestris* Hegetschw.	
**Tussilago umbertina* Borbás

## Galerìa de fóti

Archivi:Coltsfoot close-up aka.jpg|Enfiurescènsa a capulì
Archivi:Planta prundul dambovitei.jpg|Fòie
Archivi:Tussilago farfara.JPG|Rusilì de fiùr
Archivi:Nationalpark Hohe Tauern - Gletscherweg Innergschlöß - 39 - Huflattich (Tussilago farfara).jpg|Hohe Tauern


## Riferimèncc
Lengua valona ünificada

El **Valòn ünificàd** (*Rifondou Walon* e in Francès *Wallon Unifié* o *Orthographe Wallonne Commune*) l'è 'na növa tipulugìa urtugràfica del Valòn, una lengua rumanza che s'parla in Belgi e in d'un quai tuchèl d'la Francia e del Lüssemburg.

L'è una tipulugia che la se mètt in cuntrapusisiòn al *Sistema Feller*.

## Storia

El *Sistema Feller* l'era un *standard* urtugràfic funètic ch'el cambieva da una regiòn a l'altra a scunda del dialètt e d'i *[[patois]]* che la cumpagnèven. Ancabèn, l'è nò una lengua ünificada, perchè tütt i sütun a parlà el Valòn secunda i sò tradisiòn lucài.

El Valòn ünificàd el se bàsa süi *diasistemi*, lètre o insèma de lètre ch'i pödun vèss prununciàde diferentemènt a secùnda d'la regiòn.

## Esempi de lengua

## Vus curelaa

*Lengua valona
*Belgi
*Valonia

## Note


## Bibliugrafia parsiàl

* Lucien Mahin; *Eviè nonne*
* Laurent Hendschel; *So l'anuti*
* Yannick Bauthière; tradüsiòn de *Gaston Libiestreye* (Gaston Lagaffe) n° 10

## Ligam de föra

* Sitt del valun ünificàd
* Gramatiga valona de Laurent *Lorint* Hendschel (sü licènsa GNU)
Daijiro Kato

**Daijiro Kato** (Saitama, Giapun, 4 Luj 1974 - Yokkaichi, Giapun, 20 April 2003) l'è stò un pilòta motociclistich giapunes, campiun dal mund in Class 250 in dal 2001 cun la Honda.
Emilio Alzamora

**Emilio Alzamora Escardibull** (Lérida, Spagna, 22 Magg dal 1973) l'è un ex pilòta motociclistich spagnol, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Honda in dal 1999.
Leucanthemopsis

**Leucanthemopsis** l'è 'n zèner de piànte erbàcee perèni che fà part de la famìa de le Asteraceae.
Le g'ha l'aspèt che se 'nsomèa e le margheréte de prat, cioè 'n capulì de fiùr zàlcc töcc tacàcc ensèma encurunàcc de pétali ligulàcc biànch.

## Spéci
Nöf i è le spéci acetàde per chèsto zèner, al zögn del 2012, urdinàde segónt l'urdèn alfabétich. 

**[[Leucanthemopsis alpina]]* (L.) Heywood (se la tróa sö le Alpi)
**[[Leucanthemopsis flaveola]]* (Hoffmanns. & Link) Heywood	
**[[Leucanthemopsis longipectinata]]* (Font Quer) Heywood	
**[[Leucanthemopsis pallida]]* Heywood	
**[[Leucanthemopsis pallidaspathulifolia]]*	
**[[Leucanthemopsis pectinata]]* (L.) G.López & C.E.Jarvis	
**[[Leucanthemopsis pulverulenta]]* (Lag.) Heywood
**[[Leucanthemopsis radicans]]* (Cav.) Heywood, Endémica de la Sierra Nevada.	
**[[Leucanthemopsis trifurcatum]]* Alavi

## Riferimèncc
Kyrie eleison

Ol **Kyrie eleison** l’è öna preghiéra cristiàna, che la é dal gréch antìch *Κύριε ἐλέησον*, manéra de dì che l’è stàcia tradüzìda con *Signùr piéta*, ach se ‘l sarès piö giöst *Signùr, fàga ét ol tò bé*, de fati öna ólta l’aspèt penitensiàl de chèsta preghiéra l’éra secondàre. De sólet chèsta preghiéra l’a sùna [ˈkirie eˈlɛjson] o ach [ˈkirje eˈlɛjzon] segónt i règole del gréch modèrn, menimà la manéra giösta de dìla la sarès chèla del gréch antìch che l’è ['kyrie eˈleɛːson].

In del rìto romà post conciliàr ol Kyrie eleison l’è stài tradüzìt e se ‘l sènt piö sunà in del originàl gréch, come l’éra in del rìto tridentì ‘ndóe prìma del at penitensiàl se dizìa ol Kyrie eleison in de la sò fórma piö tradisiunàla che l’è: Kyrie eleison - Christe eleison - Kyrie eleison. In del rit ambrosià amò al dé de ‘ncö se dis Kyrie eleison - Kyrie eleison - Kyrie eleison, sènsa ‘l Christe eleison al at penitensiàl e se ‘l dis amò per trè ólte a la fì de la Sànta Mèsa. Ol Kyrie eleison se ‘l dóvra ach in del rìto bizantì.
Kazuto Sakata

**Kazuto Sakata** (Tokyo, Giapun, 15 Agust dal 1966) l'è stò un pilòta motociclistich giapunes, 2 volt campiun dal mund in da la Class 125 cun l'Aprilia in dal 1994 e in dal 1998.
Carlo Ubbiali

**Carlo Ubbiali** (Bergum, Italia, 22 Setembar dal 1929) l'è stò un pilòta motociclistich italian, 6 volt campiun dal mund in Class 125 cun Mondial e MV Augusta e 3 volt campiun dal mund in Class 250 cun la MV Augusta.
Tarquinio Provini

**Cirillo Pagani** (Roveleto di Cadeo, 29 Magg dal 1933 - Bulogna, 6 Genar dal 2005) l'è stò un pilòta motociclistich italian, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Mondial e in da la Class 250 cun la MV Augusta.
Ángel Nieto

**Ángel Nieto Roldán** (Zamora, Spagna, 25 Genar dal 1947 - 3 agost 2017) l'è staa un pilòta motociclistich spagnol, 6 volt campiun dal mund in da la Class 50 cun  Derbi, Kreidler e Bultaco  e 7 volt campiun dal mund in da la Class 125 cun Derbi, Minarelli e Garelli.
Rupert Hollaus

**Rupert Hollaus** (Traisen, Austria 4 Setembar dal 1931 - Munscia, Italia, 11 Setembar dal 1954) l'è stò un pilòta motociclistich austriach, campiun dal mund in Class 125 cun la NSU.
Bill Ivy

**William David Ivy** (Maidstone, Gran Bretagna, Inghiltera, 27 Agust dal 1942 - Hohenstein-Ernstthal, Germània del Est, 12 Luj dal 1969) l'è stò un pilòta motociclistich ingles, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Yamaha.
Kent Andersson

**Kent Andersson** (Göteborg, Svezia 1 Agust dal 1942 - Göteborg, Svezia, 29 Agust dal 2006) l'è stò un pilòta motociclistich svedes, 2 volt campiun dal mund in Class 125 cun la Yamaha.
Tom Phillis

**Thomas Edward Phillis** (Sydney, Australia 9 April dal 1931 - Isula de Man, Gran Bretagna, Inghiltera 6 Giugn dal 1962) l'è stò un pilòta motociclistich australian, campiun dal mund in Class 125 cun la Honda.
Luigi Taveri

**Luigi Taveri** (Horgen, Svizera, 19 Setembar dal 1929) l'è stò un pilòta motociclistich svizer, 3 volt campiun dal mund in Class 125 cun la Honda.
Hugh Anderson

öva

**Hugh Anderson** (Hamilton NZ, Növa Zelanda 18 Genar dal 1936) l'è stò un pilòta motociclistich neuzelandes, 2 volt campiun dal mund in Class 50 cun la Suzuki e 2 volt campiun in Class 125 semper cun la Suzuki.
Werner Haas

**Werner Haas** (Augsburg, Germania, 30 Magg dal 1927 - Neuburg an der Donau, Germania Ovest, 13 Nuvembar dal 1956) l'è stò un pilòta motociclistich tedesch da l'ovest , campiun dal mund in Class 125 cun la NSU e 2 volt campiun dal mund in Class 250 semper cun la NSU.
Cecil Sandford

**Cecil Sandford** (Blockley, Inghiltera, Gran Bretagna, 21 Febròr dal 1928) l'è stò un pilòta motociclistich ingles, campiun dal mund in da la Class 125 cun la MV Augusta e in Class 250 cun la Mondial.
Val del Camerasc

La **Val del Camerasc** (parnonzia local: [val do kama'raʃ]; italian: *Val Cameraccio*) l'è vuna di sotta-vai de la Val de Mell (Val Masen), in di Alp Retegh.
La confina con la Val del Torron (est) e con la Val de Preda Rossa (sud-ovest). A nord a gh'è la Val del Sisson e l'Engadina. L'è colegada a la Val Torron a travers del Pass del Camerasc, e a la Val de Preda Rossa a travers del Pass de Pioeuda.
In tra i scimm pussee important a cuntom i scimm de Ciregg, el Sisson e la Pioeuda. In de la Val del Camerasc a gh'è 'l bivacch Kima e on tocch del Sentee Roma, che 'l mena de la Val Codera fina a la Val Malench.
## Referenz

## Vos corelaa
*Pass del Camerasc
*Pass de Pioeuda
*Val de Mell
Val de Preda Rossa

La **Val de Preda Rossa** (*Valle di Preda Rossa*) l'è ona sotta-vall de la Val Masen, in di Alp Retegh.
A l'è la vall pussee oriental de la Val Masen, e la confina a est con la Val Malench (a travers del Pass de Corna Rossa) e a nord-ovest con la Val del Camerasc (a travers del Pass de Pioeuda).
L'è cognossuda perchè l'è la vall del mont Desgrazzia, vuna di montagn pussee alt e important de la Lombardia. In tra i alter scimm important a cuntom la Scima de la Remoluzza, el mont de la Pioeuda e la Scima de Corna Rossa.
A travers de la vall a ghe passa on tocch del Sentee Roma, che 'l mena de la Val Codera fina a la Val Malench. In su la via a se pò trovà el Rifugio Cesare Ponti.
Forsi a l'è ciamada inscì per el color di sò prej, soratutt in sul versant oriental de la vall. La part pussee alta de la vall a l'è dominada de la vedretta del Desgrazzia.
## Vos corelaa
*Desgrazzia
*Pass de Pioeuda
*Pass de Corna Rossa
*Val Masen
Resga (Val Masen)

**Resga** (italian: *Rasica* o *Rassica*) l'è ona località de la Val Masen.
A l'è 'l primm paes che se incontra quand che se vegn giò de la Val de Mell, in direzion de San Martin. L'è poch abitaa e l'è faa su de on rosc de cà de preja.
## Vos corelaa
* Val de Mell
* Val Masen
Kirin Brewery

**Kirin Brewery Company** l'è un birifisi giapunes de Tokio. El fa una bira lager ciara e l'é da pruprietà da l'Heineken International.
Enúgwu

**Enúgwu** in lèngua Igbo o ach **Enugu** l’è la capitàl e la sità piö ‘mportànta del Istàt de Enugu in del süd-èst de la Nigéria. Ol sò nòm ‘l nas da i dò paròle igbo *Enu Gwu* che i völ dì “*sö la sìma de la colìna*”.

Enúgwu l’è nasìda in del 1912 come sità minerària, dezà che gh’è tat carbù in del sò teritòre. In del 1960 quando la Nigéria l’è dientàda ‘ndipendènta, Enúgwu l’è deintàda la capitàl de la Regiù del Est. Quando chèsta regiù la s’è destacàda da la Nigéria ‘n del mas del 1967 e l’à ciapàt ol nòm de Repüblica del Biafra (1967 - 1970), Enúgwu l’è dientàda la capitàl del Biafra ‘nfìna a la metà de utùer de chèl an, quando l’è stàcia ciapàda da i soldàcc nigerià e la capitàl del Biafra l'è stàcia spostàda a Umuahia.

Amò al dé de 'ncö l'è consideràda la capitàl de la zét Igbo e l'è cognusìda col suernòm de *Capital of Igboland*, cioè la *Capitàl de la tèra di Igbo*.
Pizz de la Brasca

El **Pizz de la Brasca** (parnonzia local: [ul'pits dla'braʃka]; italian: *Cima della Laurasca*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
El se troeuva in del Piemont, dent in de la Val d'Ossola. Per vess pussee precis, a l'è situaa in mezz in tra la Val Loana (sotta-vall de la Val Vigezz) e la Val Granda. A l'è volt 2.195 meter sora el nivell del mar.
## Referenz
Bogas

**Bogas** (*Albogasio*) l'è ona frazion del comun comasch de la Valsolda.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Lugan, minga delongg del confin cont el Tesin (comun de Lugan, frazion de Gandria). A l'è in mezz in tra la frazion de Oria e quella de San Mà. A l'è anca spartii in del paes de Bogas ver e proppi e la località de *Bogas de Sora*.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1928. La scormagna di sò abitant a l'è *sciocch*.

Bogas l'è cognossuu per vess vuna di ambientazion del romanz pussee famos de Antonio Fogazzaro, cioè *Piccolo Mondo Antico*.

## Vos corelaa
* Bogas de Sora
* Valsolda

## Referenz
Arnica montana

***Arnica montana*** L., l'è 'na spéce de piànte erbùze de la famìa botànica de le Asteraceae.

## Distribusiù e habitat
L'è 'na piànta uriginària de l'Europa centrala e meridiunala, ma col tép la s'è sparnegàda pò a 'n Azia e Amèrica Setentriunàla. La crès endèi mucc 'ndóche el teré l'è a reasiù àcida.

## Caracterìstiche
Piànta de 20÷60 ghèi de altèsa, col gamp che stà sö bèl drit, sèmpe o 'n pó ramificàt, en bris peluzèt ghiandulùs. La g'ha le fòie bazài dispunìde a rözèta e chèle del gamp piö ràre, opòste, ovalàde-lanceolàde entréghe o coi décc a àngol otùzo, praticamente sènsa péi. Las brátee del envòlucro i è lanceolàde e acùte. I capulì i pöl rià a 7÷8 ghèi, de sòlet i è sùi, o 'n sìma a ram opòsti. I fiùr, i è töcc zàlcc, e i sò fröcc i è dei achéni de 4mm, strècc, coi péi sténch, de culùr maròn scür.

## Tasonomìa
*Arnica montana*  l'è stada discriìda del Linèo e püblicàt endèl *[[Species Plantarum]]* 2: 884. 1753.

## Sinònim
* *Arnica alpina* Willd. ex Steud.
* *Arnica alpina* f. *inundata* Porsild	
* *Arnica angustifolia* Turcz. ex Ledeb.
* *Arnica lowii* Holm	
* *Arnica plantaginifolia* Gilib.  
;*subsp. montana*
:*Aliseta plantaginea* Raf. 	
:*Arnica helvetica* Loudon 	
:*Arnica montana* var. *alternifolia* Cariot & St.-Lag.
:*Arnica petiolata* Schur	
:*Doronicum arnica* Desf. nom. nud.
:*Doronicum montanum* (L.) Lam.
:*Doronicum oppositifolium* Lam.	
:*Senecio arnica* E.H.L.Krause  

;*subsp. atlantica* A.Bolòs 
:*Arnica montana* var. *angustifolia* Duby 
:*Cineraria cernua* Thore

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
*
Trollius europaeus

***Trollius europaeus*** (en bresà: *Bazì*) l'è 'na spéce de piànta a portamènt erbùs che fà part de la famìa botànica de le Ranunculaceae. L'è uriginària de l'Europa e de l'Asia ucidentàla 'ndóche la crès enfìna a 2800 méter söl leèl del mar.

La pöl rià a 60 ghèi de altèsa e i sò fiùr de culùr zalt bèl vif i g'ha fùrma glubùza de 3÷3,5 ghèi de diàmetro. La crès en teré ömecc e pötòst a l'ómbra, o ndèi bosch. La fiuridüra l'è 'ntra zögn e óst.

## Sinònim
:*Trollius connivens* Moench 
:*Trollius europaeus* subsp. *globosus* (Lam.) Domin 
:*Trollius europaeus* var. *humilis* (Crantz) P.Fourn. 
:*Trollius germanicus* Wender. nom. illeg.
:*Trollius globosus* Lam. 
:*Trollius humilis* Crantz 
:*Trollius medius* Wender. 
:*Trollius minimus* Wender. 
:*Trollius montanus* Salisb. nom. illeg.
:*Trollius napelliformis* Roep. 
:*Trollius rotundifolius* Stokes 
:*Trollius sphaericus* Salisb. 
:*Trollius viridis* Miel.

## Riferimèncc


* Neltje Blanchan, *Wild Flowers Worth Knowing* - 2005 Project Gutenberg Literary Archive Foundation
Minuartia

***Minuartia*** l'è 'n zèner de piànte erbùze de dimensiù pesène che fà part de la famìa botànica de le Caryophyllaceae. L'è 'n zèner uriginàre de l'Asia, de l'Europa e de l'Amèrica setentriunàla.

I è piànte de dimensù pesène che crès en ambièncc con cundisiù che per le ótre spéci i è difìcii, compàgn de teré ruciùs. Le prefers el clìma alpì.

Divèrse spéci de *Minuartia* i éra tép endré clasificàde endèl zèner *[[Arenaria]]*, e 'ndèl zèner *Alsine*. *Minuartia sedoides* 'na ólta l'ìa clasificàda endèl zèner *Cherleria*.

## Spéci
Segont ITIS

* *[[Minuartia arctica]]*  (Stev. ex Ser.) Graebn.
* *[[Minuartia austromontana]]*  S.J.Wolf & Packer
* *[[Minuartia biflora]]*  (L.) Schinz & Thellung
* *[[Minuartia californica]]*  (Gray) Mattf.
* *[[Minuartia caroliniana]]*  (Walt.) Mattf.
* *[[Minuartia cismontana]]*  R.J.Meinke & P.F.Zika
* *[[Minuartia cumberlandensis]]*  (B.E. Wofford & Kral) McNeill
* *[[Minuartia dawsonensis]]*  (Britt.) House
* *[[Minuartia decumbens]]*  T.W. & J.P. Nelson
* *[[Minuartia douglasii]]*  (Fenzl ex Torr. & Gray) Mattf.
* *[[Minuartia drummondii]]*  (Shinners) McNeill
* *[[Minuartia elegans]]*  (Cham. & Schlecht.) Schischkin
* *[[Minuartia filiorum]]*  (Maguire) McNeill
* *[[Minuartia glabra]]*  (Michx.) Mattf.
* *[[Minuartia godfreyi]]*  (Shinners) McNeill
* *[[Minuartia groenlandica]]*  (Retz.) Ostenf.
* *[[Minuartia howellii]]*  (S.Wats.) Mattf.
* *[[Minuartia macrantha]]*  (Rydb.) House
* *[[Minuartia macrocarpa]]*  (Pursh) Ostenf.
* *[[Minuartia marcescens]]*  (Fern.) House
* *[[Minuartia michauxii]]*  (Fenzl) Farw.
* *[[Minuartia muscorum]]*  (Fassett) Rabeler
* *[[Minuartia nuttallii]]*  (Pax) Briq.
* *[[Minuartia obtusiloba]]*  (Rydb.) House
* *[[Minuartia patula]]*  (Michx.) Mattf.
* *[[Minuartia pusilla]]*  (S.Wats.) Mattf.
* *[[Minuartia recurva]]* (All.) Schinz & Thell.
* *[[Minuartia rosei]]*  (Maguire & Barneby) McNeill
* *[[Minuartia rossii]]*  (R. Br. ex Richards.) Graebn.
* *[[Minuartia rubella]]*  (Wahlenb.) Hiern.
* *[[Minuartia stolonifera]]*  T.W. & J.P. Nelson
* *[[Minuartia stricta]]*  (Sw.) Hiern.
* *[[Minuartia tenella]]*  (Nutt.) Mattf.
* *[[Minuartia uniflora]]*  (Walt.) Mattf.
* *[[Minuartia verna]]*  (L.) Hiern.
* *[[Minuartia yukonensis]]*  Hultén

## Riferimèncc
Ostrya

***Ostrya***, l'è 'n zèner de piànte che töl dét 10 spéci (giöna de chèste l'è 'n fòsil) de àlber de dimensiù pötòst pesène, a fòie che cröda 'n envéren e che fà part de la famìa botànica de le Betulaceae. L'è uriginàre de l'Europa meridiunàla, de l'Asia meridiunàla e orientàla, de l'America setentriunàla e centràla.

Le piànte de le spéci che fà part del zèner Ostrya i è alber de dimensiù pesène co la chiòma a fùrma cònica o iregolàr e la scórsa rügùza. Le fòie i è altèrne a dentadüra dópia e de longhèsa che và dei 3 ai 10 ghèi. I fiùr i compàr en primaéra, chèi mascc i è de 5÷10 ghèi e chèi fèmina de 3÷10 ghèi. I fröcc i vé a furmà 'na gratilìna che pindùla zó de 3÷6 ghèi de longhèza con 6÷20 granì de somésa.

## Spéci
**[[Ostrya carpinifolia]]* Scop. o *tàera*.
**[[Ostrya chisosensis]]* Correll 
**[[Ostrya guatemalensis]]* Rose
**[[Ostrya japonica]]* Sarg. 
**[[Ostrya knowltonii]]* Coville 
**[[Ostrya multinervis]]* Rehder 
**[[Ostrya rehderiana]]* Chun 
**[[Ostrya virginiana]]* (Mill.) K.Koch 
**[[Ostrya yunnanensis]]* W.K.Hu 
*† *Ostrya oregoniana* (fòsil)
Oria (Valsolda)

**Oria** (istess in italian) l'è vuna di frazion del comun comasch de la Valsolda.
La se troeuva in su la riva del Lagh de Lugan e l'è l'ultim paes italian prima del confin cont el Canton Tesin (comun de Lugan). A est la confina con la frazion de Bogas.
I sò abitant i gh'hann la scormagna de *cagador* (parnonzia local: [kaga'do:]).
## Referenz
Castell (Valsolda)

**Castell** (*Castello* in italian) l'è vuna di frazion del comun comasch de la Valsolda.
El paes el se troeuva dent a la vall, in su la strada che la mena de Puria (nord) a Bogas (sud-ovest).
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsolda.
La scormagna di sò abitant a l'è *[[scigolla|scigoll]]* (parnonzia local: [ʃi'gol]). El sant patron a l'è San Martin.
## Referenz
Dran

**Dran** (*Drano*) l'è vuna di frazion del comun comasch de la Valsolda.
El paes el se troeuva dent a la vall, a nord de Logg e a sud de Puria.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927 (Logg l'era vuna di sò frazion). Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsolda.
La scormagna di sò abitant a l'è *bechett*.
## Referenz
Logg

**Logg** (*Loggio*) l'è vuna di frazion del comun comasch de la Valsolda.
El paes el se troeuva dent a la vall, minga delongg de la riva del lagh, a nord de Cressoeugn e a sud de Dran.
L'è staa ona frazion de Dran. I sò abitant i gh'hann la scormagna de *bocin*.
## Referenz
Cressoeugn

**Cressoeugn** (*Cressogno*) l'è vuna di frazion del comun comasch de la Valsolda.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Lugan, a sud del paes de Logg, a est de Sammaa e a ovest de la Scima.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsolda.
La scormagna di sò abitant a l'è *gatt*.
## Referenz
Quaseria

**Quaseria** (*Acquaseria*) l'è vuna di frazion del comun laghee de San Sir, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, denanz a Belan, a sud de la frazion de Sant Abondi e a nord de Menas.
A l'era vuna di frazion de Sant Abondi, quand che quell paes chì a l'eva on comun indeperlù.
## Referenz
Sammaa

**Sammaa** (*San Mamete*) l'è vuna di frazion del comun de la Valsolda, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Lugan, in su la strada che la mena de Bogas (est) fina a Cressoeugn (ovest).
La scormagna di sò abitant a l'è *bornisai*.
## Referenz
Das

**Das** (*Dasio*) l'è vuna di frazion del comun de la Valsolda, in de la Provincia de Comm.
A l'è 'l paes pussee dent a la vall, e 'l se troeuva a nord de la frazion de Puria.
L'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsolda.
La scormagna di sò abitant a l'è *stornei*.
## Referenz
Pairana

**Pairana** o **Pariana** (parnonzia local: [paj'rəna]; *Pairana* in italian) a l'è ona frazion del comun paves de Landrian.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, in su la strada che la mena a Meregnan.
Storegament, Pairana l'è semper stada ligada al Milanes: defatt, fina al 1859, la partegniva a la Provincia de Milan.
Fina al 1872 Pairana la faseva comun deperlee.
## Referenz