open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norodom Sihamoni

**Norodom Sihamoni** a l'è nassüü a Phnom Penh el 14 de magg del 1953.
A l'è 'l rè de la Cambogia del 2004.
Murcia (Filipinn)

**Murcia** a l'è una cità di Filipinn in de la pruincia del Negros Uccidental.

La gh'ha 81.286 abitant (2015).

## Cità gemelaa
Murcia a l'è gemelada cun:
*  Baguio City, Filipinn
*  Murcia, Spagna
Agra (India)

**Agra** (**आगरा** in hindi; **گر** in urdu) a l'è una cità de l'Uttar Pradesh, in de l'India.
La gh'ha una pupulaziun de pressapoch 1.400.000 abitant.

## Storia
Agra a l'era la capital de l'Imperi Mogòl del secul XVI al secul XVIII.

## Munüment
Agra a l'è cugnussüda in tüt el mund per el Taj Mahal, el mausulee che l'ha faa sü in del 1632 l'imperadur mogòl Shah Jahan.
Gori

**Gori** (გორი in scritüra geurgiana) a l'è una cità de la Georgia.
Al gh'ha 48.143 abitant (2014).

## Persunalità
* El Stalin a l'era nassüü a Gori in del 1878.
Nazaret Illit

**Nàzaret-Illit** a l'è una cità de 50.000 abitant in Israel.

## Demugrafia
La metà di abitant de Nazaret-Illit la vegn de quela che l'era l'Üniun Suvietica.
El 20% di abitant a hinn arab.

## Storia
Nazaret-Illit l'ha fundada in de la metà di agn '50 el David Ben Gurion.
Calcuta

**Calcuta** (**কলকাতা** in bengales) a l'è una cità del Bengala, in de l'India.
La gh'ha una pupulaziun de pressapoch 16 miliun d'abitant, che 3 miliun a hinn pur.

## Storia
Calcuta a l'è stada la capital de l'India Britaniga fina al 1912.

## Nòm
Kolkata a l'é ciamase **Calcutta** fin al 2001.

## Cità gemelaa
Calcuta a l'è gemelada cun:
*  Karachi, Pakistan
*  Kunming, Cina
*  Long Beach, Stat Ünì d'America
*  Napuli, Italia
*  Udessa, Ucraina
Ar Rayyan

**Ar Rayyan** (in arab: الريان) a l'è una cità e una münicipalità del Qatar de 272.583 abitant (2004). La squadra del folber Al-Rayyan la giüga in 'sta cità chì.
Francesch d'Assisi

El **San Francesch d'Assisi** (nassüü **Giovanni di Pietro Bernardone** a Assisi el 5 löj 1182 e mort a Assisi el 3 utuber del 1226) a l'è un sant de la Gesa Catolega, el fundadur de l'urdin che l'ha pöö ciapaa el sò nom, e'l patron de l'Italia, che'l se festegia el 4 d'utuber. Impurtanta, minga dumà per el sò valur spiritual ma anca literari, a l'è la sua övra el Cantich di Creadür.

## Alter pruget
Al Wakrah

**Al Wakrah** (in arab: الوكرة) a l'è la quarta münicipalità del Qatar per nümer d'abitant. Al gh'ha una pupulaziun de 26.989 abitant (2006).
Münicipalità del Qatar

El **[[Qatar]]** a l'è faa in 10 münicipalità (*[[baladiyah]]*):

#Ad Dawhah
#Al Ghuwariyah
#Al Jumaliyah
#Al Khawr
#Al Wakrah 
#Ar Rayyan
#Jariyan al Batnah 
#Ash Shamal 
#Umm Salal 
#Mesaieed 

## Referenz
*http://www.geohive.com/cd/link.php?xml=qa&xsl=neo1
Avukana

**Avukana** a l'è vüna di püssee volt (13 meter) statuf del Buda in Sri Lanka, in de la pruincia de Anuradhapura 

La se tröa in del templi d'Avukana,  faa sü duranta el regn de Dathusena in del secul V.
Erdenet

**Erdenet** (in mungul: Эрдэнэт) a l'è la segunda cità per nümer d'abitant de la Mungolia e la capital de la pruincia d'Orhon.

La sò pupulaziun a l'è de 82.137 abitant (2006).
Hamhung

**Hamhŭng** (in carater hangeul: 함흥시, in carater hanja : 咸興市) a l'è cun 874.000 abitant la segunda cità püssee pupulada de la Curea del Nord, dopu de Pyongyang, e anca la capital de la pruincia de Hamgyŏng del Süd.

La cità la traversa el fiüm Songchon. A l'è un impurtant center de cumünicaziun per treni, reuport e utumobil.
Daejeon

**Daejeon** a l'è una cità in del center de la Curea del Süd, a 167 chilometer de Seul, e l'è la capital de la pruincia del Süd Chungcheong. A l'è la quinta cità püssee granda de la Curea del Süd, cun pressapoch 1.5 miliun d'abitant.
Dien Bien Phu

**Dien Bien Phu** (**Ðiện Biên Phủ**) a l'è una cità in del nord-ovest del Vietnam. A l'è cugnussüda perchè a l'era el scenari de la Bataja de Dien Bien Phu, intra el Vietminh e la Francia, che l'era l'ültima bataja de la guera d'Inducina. A la fin de la guera se furmaran el Vietnam del Nord e'l Vietnam del Süd.

La cità la gh'ha una pupulaziun intra 75.000 e 125.000 abitant che per la püssee part a hinn minga de etnia vietnamesa ma thai (i vietnames a hinn dumà un terz).

Dien Bien Phu a l'è in de la val de Muong Thanh e l'è la capital de la Pruincia de Dien Bien. A l'è a 35 chilometer de la fruntera cunt el Laos.
Ciàre

**Ciàre** (en Italià: *Chiari*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Ucidentàla a 25 km a Òvest de la cità de Brèsa e 35 de la cità de Bèrghem.

El cèntro stòrich de Ciàre 'l g'ha mantignìt la sò strütüra medievàla a piànta circolàr e l'è furmàt de stradìne strète che conflöés töte 'ndèla piàsa centràla, endóche se tróa la céza 'ntitulàda ai sancc Faüstì e Gioéta, el Municìpio ècc e la Tór Cìvica.

Ciàre l'è stada deciaràda *Cità* con el decreto del 5 de utùer del 1862 del Rè Vitòrio Emanuél II,

## Persunàgg

* Lento Goffi, 1923-2008, pueta.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Ad Dawhah

**Ad Dawhah** (in arab: الدوحة) a l'è una münicipalità del Qatar de 339.847 abitant. El sò caplögh a l'è Doha, la capital del paes.
Mesaieed

**Mesaieed** (in arab: مسيعيد, scriüü anca *Musay'id* o *Umm Sa'id*) a l'è una münicipalità del Qatar de 9.870 abitant.
Ash Shamal

**Madinat ash Shamal** ("Cità del Nord", in arab: الشمال) a l'è una münicipalità del Qatar de 5.400 abitant.
Jariyan al Batnah

**Jariyan al Batnah** (in arab:  جريان الباطنة) a l'è una münicipalità del Qatar de 6.308 abitant.
Herat

**Herat** a l'è una cità del nord-ovest de l'Afghanistan, la capital de la pruincia d'Herat. Al gh'ha pressapoch 349.000 abitant (2006).

A l'è l'antiga capital de la satrapia persiana d'Aria e la faseva part de la Via de la Seda.
Huế

**Huế** (化 in chữ Nôm) a l'è una cità del Vietnam, la capital de la pruincia de Thừa Thiên - Huế. Intra el 1802 e'l 1945, a l'è stada la capital imperiala de la dinastia Nguyễn, e per quest mutif chì a l'è cugnussüda per i sò munüment e per l'architetüra. Al gh'ha pressapoch 340.000 abitant.

La cità a l'è al center del Vietnam in sü la riva del Sông Hương (fiüm Hương). Al se tröa a 540 km a süd de la capital Hanoi e a 644 km a nord de la Cità de Ho Chi Minh, la cità püssee granda del paes, un temp cugnussüda cunt el nom de Saigon.

Al nord de la cità al gh'è el center storich, induè che se tröen i püssee impurtant munüment, templi e pagod. In sü la riva süd del fiüm la gh'è la part püssee muderna de la cità, cun la püssee part di negozi e di center residenziaj.

El cumpless di munüment de Huế a l'è in de la lista di patrimoni de l'Ümanità de l'UNESCO.
Lengua araba

La **lengua araba** o **arabina** (الْعَرَبيّة *al-ʿarabiyyah* o semplifegad a عَرَبيْ *ʿarabī*) l'è ona lengua semidega, del grup central, imparentad cont el ebraegh e l'aramaegh, che i vegnen tute sgiò de la lengua proto-semitega.

## Dialet
In di pais arab se parlan tanta variant diferent de la lengua araba, che de sovent i gh'hann anca di diferenze bei marcade.

Anca se l'esista un arab ufizial e *standard* che l'è drovad in di scrit e in situazzion formal, in d'la comunicazzion de tut i dì la gent la droeuva i vari dialet, o lengue ch'i parlen indue i stann.

Quej dialet chì i poeuren anca vesser no comprensibil in tra de lor, a seconda dai region arab. In particolar i dialet del *Maghreb*, che in Arab voeur dì *Ucident* i enn considerad fess divers da l'Arab *standard*. La conosenza de l'arab ufizzial la dipenda fort dal nivell d'istruzzion, sgiamò che l'è 'na lengua che la gh'ha mia de parlant nativ, e donca l'è imparad domà a scoeula.

Al dì d'incoeu el dialet egiziàn e quell sirian-libanes i enn tra i pussee cognossud e di volte i enn drovad come lengua franca da la sgent che la parla dialet mia comprensìbil.

## Alter proget
Kufa

**Kufa** (arab: الكوفة, transliteraa *al-Kūfah*; türch: *Kufe*) a l'è una cità de l'Iraq che la se tröa in sü la riva del fiüm Eufrate, a pressapoch 170 km a süd de Bagdad e 10 km a nord-est de Najaf. La sò pupulaziun a l'è de pressapoch 110.000 abitant (2003).

Insema a Samarra, Karbala, e Najaf, Kufa a l'è vüna di quater cità irachen impurtant per i müssülman sciita.
Oš

**Oš** (in kirghis *Ош*) a l'è la segunda cità püssee granda del Kirghizistan. A l'è in de la Val de Ferganà, a süd del stat, e suenz a l'è cugnussüda 'me *la capital del süd*. A l'è el center aministratif de la pruincia d'Oš. La cità la gh'ha una pupulaziun de pressapoch 220.000 abitant (2003).
Raymond Carver

El **Raymond Clevie Carver, Jr.** (nassüü el 25 de Magg del 1938 e mort el 2 d'agust del 1988) a l'era un scritur american de stori cürt e anca un pueta. El Carver a l'è cunsideraa vün di scritur american püssee impurtant de la fin de la segunda metà del 1900.
Rüdià

**Rüdià** (en Italià: *Rudiano*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàl, söla spónda sinìstra del Òi, a 31 km a Òvest de la cità de Brèsa e 35 a Èst de la cità de Bèrghem.

El nòm el sömèa vègner de *Fundus Rutiliani*, cioè del nòm latì *Rutilius*, che facilmènt l'ìa en legionàre che gh'ìa ciapàt en consègna chèsta tèra quant che part de la Pianüra Padàna l'è stàda spartìda en sentürie de part dei Romàni.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Abu Dhabi (cità)

**Abu Dhabi** (**أبوظبي**) a l'è la capital di Emiraa Arab Ünì e de l'emiraa d'Abu Dhabi. La sua pupulaziun a l'è de pressapoch 930.000 abitant (2007). La cità a l'era stada pianificada per 650.000 abitant e dunca a gh'hinn di prublema de transit e mubilità. Almen el 80% de la pupulaziun a hinn furestee che hinn resident tempurani.

Abu Dhabi a l'è una cità muderna cun gratacel grant e un reuport internaziunal a pressapoch 25 km a süd-est, e l'è cunsiderada vüna di cità püssee rich del mund, cunt un redit pro-capita de 30.000 dòlar a l'ann.
Rocafrànca

**Rocafrànca** (en Italià: *Roccafranca*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàl, söla spónda sinìstra del Òi, a 30 km a Òvest de la cità de Brèsa e 35 a Èst de la cità de Bèrghem.

El teretóre del cümü de Rocafrànca 'l cunfìna co le pruvìnce de Bèrghem e Cremùna e 'l ciàpa dét apò a la frasiù de Lüdrià che la se tróa a 3 km del cèntro principàl e la cönta piö o méno 800 abitàncc.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Bunàt Sura

**Bunàt** (de rar ciamàt Bunàt Sura per mia confóndel con Bunàt Sóta) l'è ü cümù de  de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb. Bunàt l'è a 10 km de la sità e a 230 méter söl lièl del mar.

El teretóre comünàl el té vià presapóch 5 km² e 'l cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Chignöl, Cüren, Mapèl, Put San Piéro, Prezès, Téren e Treviöl.

## Evulusiù demogràfega

## Riferimèncc
Bunàt Sóta

**Bunàt Sóta** (nòm uficiàl en italià: *Bonate Sotto*; ol "Sóta" per mia confóndes col visì Bunàt Sura che 'n bergamàsch l'è de sólet ciamàt dóma Bunàt ) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra de l'Isola, chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb. El cunfìna coi cümü de Bunàt Sura, Chignöl (BG), Dàlmen, Filàch, Madù, Treviöl.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Bunàt Sóta l'è a 11 km de la sità e a 215 méter söl lièl del mar.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Bunàt Sóta l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Mary (Turkmenistan)

**Mary** a l'è una cità del Turkmenistan, la capital de la pruincia de Mary. La sò pupulaziun a l'è de pressapoch 123.000 abitant (1999).

La cità a l'è un'oasi in del desert de Karakum, arent al fiüm Murghab.

## Storia
Un temp la se ciamava Merv, Meru e Margiana, e la faseva part de la via de la Seda.
Desert

El **desert** a l'è un paesacc che'l ricef una media de men de 250 mm de precipitaziun o un'area che la pert püssee aqua de quela che la ciapa per i precipitaziun. I desert poden vess *desert calt* o *desert frecc*. I desert calt a hinn caraterizaa per la volta uscilaziun termiga intra el dì e la nocc (variaziun anca de 50&nbsp;°C), l'incidenza granda di racc sular, la mancanza de la vegetaziun e i poch precipitaziun.

La parola *desert* la vegn del latin *desere* ("bandunà").
Oasi

Un**'oasi** a l'è un'area de vegetaziun isulada in d'un desert, che de solit a l'è inturna a una funt d'aqua suteranea che la pö andà sü o nò in süperfiss.

La pusiziun di oasi a l'è impurtanta per i strad cumerciaj e per i trasport in di zonn desertich, e suenz al ghe pö vess un quaj cuntrol militar. Per esempi, i oasi d'Augila, Ghadames e Kufra, in Libia, a hinn staa vitaj per cuntrulà el cumerci Nord-Süd e Est-Ovest in del Desert del Sahara.
Namche Bazaar

**Namche Bazaar** (नाम्चे बजार− anca *Nemche Bazaar* o *Namche Bazar*) a l'è una cità in de la regiun de Khumbu, in Nepal. Namche Bazar al se tröa a 3.440 meter d'altitüdin e la cità a l'è cressüda in di fianch de la muntagna.

Namche Bazaar a l'è la porta d'entrada per l'Himalaya. La cità la gh'ha i negozi e i albergh che ghe poden andà i escürsiunista per i sò spediziun.

A ovest de Namche al gh'è el Kongde Ri, de 6.187 meter e a est el Thamserku, de 6.623 meter.

Arent a Namche Bazaar al gh'è anca un reuport piscinin, el reuport de Shyangboche, situaa a 3.750 m. La sua pista la permet minga l'ateracc di reuplan ma dumà quel di elicoter.
Uliastaj

**Uliastaj** (mungul: Улиастай) a l'è una cità de la Mungolia. La se tröa in de l'ovest del paes, a 1.115 km de la capital Ulan Bator. Uliastai a l'è la capital de la pruincia de Zavha e vüna di 10 cità cun püssee pupulaziun del paes, cun 24.276 abitant (2000).
Segraa

**Segraa** (in Talian *Segrate*; in Latin *Securatium*) l'è on comun de la provincia de Milan, arent al confin est del capploeugh de provincia .
L'è situaa a 105 meter sul nivell del mar e 'l gh'ha  abitant. Segraa la gh'ha vari frazion: Lavanderii, Milan 2, Novegher, Redesces, Rovagnasch, Milan San Feliz, Tregarezz e 'l Vilagg Ambrosian.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Segraa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Crescenzagh

**Crescenzagh**, antigament **Carsenzagh** (*Crescenzago*) a l'è on quarter de Milan situaa a nord-est del centro storigh, in del Municipi 2.

## El quarter
Crescenzagh el se troeuva longh el cors de la Martesana (e l'è 'l primm quarter de Milan a vessel), longh la qual, a partì del XVIII secol, i nobil milanes hann faa sù i sò vill. El confina a nord-est con Cologn, a nord-ovest con Sest, Precott e Gorla, a ovest con Turr, a sud con Lambraa, a est con Vimodron.
Fina al 1923 l'è staa on comun deperlù, che al temp di piev el se trovava in la piev de Bruzzan. Al temp el gh'aveva anca i frazion de Cort Regina, Rottol, Cassina Goeubba e Cimian.
Crescenzagh el gh'ha anca ona fermada de la metropolitana (linia M2), fada sù in del 1969 per i lign celer de l'Adda. Longh Crescenzagh el passa anca l'ultim tocch de Milan, che 'l finiss proppi in la *Piazza Costantino*, indove 'l gh'è 'l pont in sù la Martesana.
Del vegg paes (che 'l ciappa el nomm del latin *Crescentii ager*) se ved anmò 'n quai segn, compagn de la gesa de Santa Maria Rossa (del 1140) o i cà arent al Navili. Inoltra ona part del Parch Lamber el pertocca anca Crescenzagh.

On temp Crescenzagh, per el sò *status* de estrema periferia milanesa l'era ona zonna minga tant bella, ma 'dess l'è staa on poo sistemaa. El conserva anmò vari tradizion paesann, compagn de la banda musigal.
Besogna dì che a Milan l'esist anca ona *Via Crescenzago* che però l'è on poo pussee a sud rispett al centro del quarter, vist che l'era la via che la menava de Lambraa a quell paes chì.

A Crescenzagh la gh'è anca la Cà de la Carità Angelo Abriani e 'l gh'ha origin quell formai ciamaa crescenza.


## Vos correlaa
* Comun inglobaa a Milan
* Cimian
* Crescenzagh (metropolitana de Milan)
* Gesa de Santa Maria Rossa

## Ligamm de foeura
* Sitt dedicaa a Santa Maria Rossa
* Sitt de la banda de Crescenzagh
Gulf d'Aqaba

El **gulf d'Aqaba** (in arab *Bahr el-Akabah*), ciamaa anca in ebreu **gulf d'Eilat** (*Mifratz Eilat*), al fa part del Mar Russ e'l se tröa al sò nord-est. Al spartiss la penisula d'Arabia de la penisula del Sinai. El gulf d'Aqaba el bagna l'Egit, l'Israel, la Giurdania e l'Arabia Saudita. 

El nom del gulf in di paes arab a l'è *gulf d'Aqaba* e'l vegn de la cità giurdana d'Aqaba, menter in israel el nom a l'è inscambi *gulf d'Elat*, per la cità d'Eilat.

El gulf a l'è lunch pressapoch 175 km, cun largheza massima de 24 km e prufundità massima de 1.827 m.

Per passà del Mar Russ al gulf d'Aqaba al gh'è de traversà el Stret de Tiran. In sül gulf se tröen i cità de Taba (Egit), Eilat (Israel) e Aqaba (Giurdania).
San Pàol (BS)

**San Pàol** (Italià: *San Paolo*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 26 km de la cità de Brèsa en diresiù sudòvest.

El cümü el g'ha ciapàt el nòm de San Pàol en unùr del Pàpa Pàol VI per mès del decréto del presidènt de la Repüblica del més de Óst del 1964. Prìm de alùra 'l se ciamàa *Pedergnàga-Orià*, del nòm de dò de le frasiù che adès le fùrma 'l paés, ensèma a *[[Scarpisöl]]* e *Cremezà*.

*Pedergnàga* 'l par véser stàt en abitàt de urìgin romàna. En quac repèrt archeològic retroàt en Pedergnàga l'è al dé d'encö conservàt endèl muzèo del *Tempio Capitolino* a Brèsa. Dègna de 'na mensiù l'è 'na làpide troàda 'ndèl 1824 de le bànde del castèl e de la céza de Pedergnàga endóche se lümìna el nòm de *Farraticanus*, riferìt al fàto che töta la zòna l'ìa ciamàda *Pagus Farraticanus*, cioè *paés del [[far]]*, che l'è 'n cereàl che 'n época romàna l'ìa dopràt e cunusìt en bèl tòc de piö de adès. A San Pàol, per celebrà chèsta caraterìstica del paés, ògna an se fà la *Fèsta del Far*.

Apò a *Orià* e *Cremezà* i fàa part del *Pagus Farraticanus*. El nòm de *Orià* el sömèa vègner de *Aurelianum*, cioè riferìt al nòm latì *Aurelius*; chèl de Cremezà 'l sömèa ligàt al nòm latì *Cremutius* e de conseguènsa a 'n *Fundus Cremutianus*.
*Orià*, endèl alt médio évo, l'ìa séde de 'na piéf gh'ìa a le sò dependènse apò a le comunità de Farfènc, Motèla, Gabià (chèste trè 'ncö i è part del teretóre del cümü de Bórc San Giàcom), Pedergnàga, Scarpisöl, Cremezà e Trignà.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
San Pàol

* **[[Paol de Tars|San Pàol]]**, sant de la céza catòlica;

* **[[San Pàol (BS)|San Pàol]]**, cümü de la Pruvìncia de Brèsa, Lombardìa, Itàlia;
* **[[San Paol (LC)|San Pàol]]**, (nòm uficiàl en italià: *Monte Marenzo*) cümü de la Pruvìncia de Lèch, Lombardìa, Itàlia;
Lhasa

**Lhasa** (in tibetan ལྷ་ས་; in cines tradiziunal 拉薩, in cines semplificaa 拉萨, in pinyin *Lāsà*), a l'è la capital de la Pruincia Utonuma del Tibet, in Cina, e la capital del Tibet. La sua pupulaziun a l'è de 257.400 abitant (2004).
Fushun

**Fushun** (in cines semplificaa: 抚顺; in cines tradiziunal: 撫順; in pinyin: Fǔshùn) a l'è una cità del nord-est de la Cina, in de la pruincia de Liaoning. A l'è a 45 chilometer de Shenyang, cunt una pupulaziun de pressapoch de 1,3 miliun e un'area de 10.816 km².

A l'è un center indüstrial impurtant culigaa cunt el trenu a Shenyang e Dalian. La cità la se tröa in d'una regiun rica de giaciment de carbun e de prei bitüminus che 'l se tira fö el petroli.
La Rioja (pruincia argentina)

**La Rioja** a l'è una pruincia de l'Argentina.

La gh'ha una süperfiss de 89.680 km2 e una pupulaziun de pressapoch 340.000 abitant (2008).

La capital a l'è La Rioja.

## Geugrafia
La pruincia de La Rioja la se tröa al nord-ovest de l'Argentina e l'è tacada al Cile.


## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Bödech

**Bödech** (nòm uficiàl en italià: *Bossico*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e 'l se tróa a 46 km de la sità e a 860 méter söl lièl del mar, sö ün altipià 'ntra la Al Camònega, la Al Borlèsa e 'l lach de Sàrnech.

El g'ha , 'na superfìce de 7,09 km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Serét, Còsta Ulpì, Lùer, Songaàs e Sùer.


## Evulusiù demogràfega
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:

## Paìs enzemelàcc

*  **[[Meyrié]]**, Frància.



## Riferimèncc
Egit

L' **Egit** (*مصر* in arab) a l'è un paes de l'Africa, ma'l gh'ha anca un toch in Asia, la penisula del Sinai.

A l'è tacaa a la Libia, al Sudan, a Israel e a la Palestina e 'l'a bagnen el Mar Mediterani e'l Mar Russ.
La capital a l'è El Cairo.
Al gh'ha una süperfiss de 1.001.449 km² e una pupulaziun de pressapoch 83 miliun d'abitant.



## Storia muderna
In del secul quel de XVIII, l'Egit a l'era anmò un pussediment di Türch, anca se nominal pütost che real. In del 1882, dopu che hann dervii el Canal de Suez, l'Egit a l'è vegnüü un pruteturaa ingles.
In del 1922 l'Egit l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el rè Fuad, ma i ingles hann segütà a cumandan la pulitiga fina al 1952, quand che un grüp d'ufiziaj cunt Nasser 'me guida hann esiliaa el rè Faruk e hann pruclamaa la repübliga.

## Urganizaziun pulitiga
L'Egit (nom ufizial: **جمهورية مصر العربية** = *Repübliga Araba d'Egit*) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l ʿAbd al-Fattāḥ Khalīl al-Sīsī (del 2014).
El Prim Minister a l'è 'l Moustafa Madbouly (del 2018).
El Cairo

**El Càiro** (**القاهرة**/*al-Qāhira*, ufizialment, in arab; **مصر‎**/*Miṣr* püssee infurmalment; *Masr* in de la prunüncia lucal; *Cairo* in ingles; *Le Caire* in frances; *Cairus* in latin) a l’è la capital de l'Egit.

A l'è anca la prima cità egiziana per pupulaziun, cun pressapoch 15 miliun d'abitant (2002), e vüna di cità püssee grant del mund.

## Geugrafia
A El Cairo al passa el Nil.
La sua zona uraria a l'è dò ur a est del meridian de Greenwich.

## Persunagg famùs

* Bassem Youssef: dutùr e còmich

## Cità gemelaa
El Càiro a l’è gemelaa cun:

*  Stucarda, Germania
*  Istanbul, Türchia
*  Khartoum, Sudan
*  New York, Stat Ünì d'America
*  Rahim Yar Khan, Pakistan

## Ligàmm de föra

* Sìtt üficiàl del Cairo
Roncadèle

**Roncadèle** (en Italià: *Roncadelle*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla pianüra apéna de fò del cümü de Brèsa a 7 km a òvest.

El teretóre de Roncadèle l'è töt pià e 'l se tróa al prensépe de la zòna de pianüra ciamàda *Bàsa Bresàna*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Calösch

**Calösch** (*Calusco* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 17 km de la sità e a 273 méter söl lièl del mar, sö la ria mansina de l'Ada in del teritòre de l'Isola che l'è chèl tòcc de pianüra bergamasca tra i fiöm Ada e Brèmb.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Carvìch, Medulàch, Padéren (LC), Robbiaa (LC), Sólsa, Téren, Éla d'Ada.

## De ét

Ol Put de San Michél sö l'Ada tra Calösch e Padéren del 1889 töt in ghisa a dù lièi, sura i auto sóta 'l tréno. 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calösch l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Libia

La **Libia** (*ليبيا* in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.

A l'è tacada a l'Egit, al Sudan, al Ciad, al Niger, a l'Algeria e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Tripul.
Al gh'ha una süperfiss de 1.759.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.700.000 abitant.

## Storia muderna
La Libia a l'era stada un pussediment di Türch fina al 1912, quand che l'Italia l'ha faa la guera a la Türchia e l'ha ucüpaa el paes.
In del 1952, dopu d'un periud piscinin de aministraziun francesa e inglesa, la Libia l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el [Idris de la Libia|Idris]].
In del 1969 un grüp d'ufiziaj, cunt a guida el Gheddafi, l'ha esiliaa el rè e l'ha pruclamaa la repübliga.
Quela sitüaziun chì l'è dürada fina al 2011, quand che una guera civil a l'ha purtaa a la fin del regim de Gheddafi e a la sua mort. Al dì d'incö gh'è un guvernu de transiziun.
El cap de stat a l'è Muṣṭafā ʿAbd al-Jalīl (del 2011).
El prim minister a l'è Ali Zeidan (del 2012).

## Ecunumia
La Libia a l'è el terz paes prudütur de petroli de l'Africa.

## Urganizaziun pulitiga
La Libia (nom ufizial: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية** العظمى‎** = *Grand Jamahiriya araba e sucialista de la Libia*) a l'è una repübliga.
El cap del stat l'éra fina al 2011, minga in manera ufiziala ma "de facto", el Muammar Gheddafi.
Dopu la guera civil del 2011 el paes l'ha cambiaa regim, ma la sitüaziun pulitega l'è gnamò sicüra, perchè la guera la va inanz in manera minga ufizial.
El president a l'è 'l Mohamed al-Menfi (del 2021).
El prim minister l'è l'Abdul Hamid Dbeibeh (del 2021).
Tripul

**Tripul** (*طرابلس* in arab; *Tripoli* in italian; *Tripolis* in latin) a l’è la capital de la Libia.

A l'è anca la prima cità de la Libia per impurtanza cultürala, ecunomiga e cumerciala e per pupulaziun, cun 1.682.000 abitant (2004).

## Geugrafìia
Tripul a l'è in sül mar Mar Mediterani, in de la part de Ucident de la Libia, arent al cunfin cun la Tünisia.

## Cità gemelaa
Tripul a l'è gemelaa cun:
*  Algeri, Algeria
*  Belgrad, Serbia
*  Belo Horizonte, Brasil 
*  Madrid, Spagna
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
Pralbuì

**Pralbuì** (Italià: *Pralboino*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna Centràl a 33 km de la cità de Brèsa en diresiù sud, ai cunfì co la pruvìncia de Cremùna.

El teretóre del cümü de Pralbuì l'è delimitàt a òvest del córs de la Mèla che la 'l sepàra del cümü de Milsà, póch de lóns de 'ndóche la Mèla stèsa la se sböta 'ndèl Òi. Pralbuì 'l ciàpa dét apò a la frasiù de *Sànta Marìa dei Àngei* che la se tróa a 3 km a sudèst del cèntro principàl.

A stà a la legènda, el nòm de *Pralbuì* el vegnarès de *Prat de Albuì*, endóche *[[Albuì]]* l'è 'l rè dei Longobàrdi che 'ndèl an 569, prìm de möer el sò ezercit a la cunquìsta de Brèsa, el l'ha fat sostà en chèsta tèra che de alùra l'è stàda ciamàda col nòm de *prat de Albuì*.

## Evulusiù demogràfica

L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Pralbuì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:


## Riferimèncc
Cals

**Cals** l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km² 

El se tróa 'n de la basa pianüra bergamasca, sö la ria mansina del fiöm Òi a 29 km de la sità e a 123 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Seedàt, Curt Nöa, Cóv, Fontanèla, Pümenèngh, Tur Palaisina, Rüdià (BS) e Üràch d'Òi (BS).


## Andamènt demogràfech
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Cals l'è ilüstràt in de la tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Carvìch

**Carvìch** (*Carvico* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa ai pé del mùt Cát, in de l'ólta pianüra dell'Isula bergamasc, chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb a 17 km de la zità de Bérghem.
Söl lièl del mar ol punt piö ólt l'è a 706 méter, in chèl piö bass l'è a 252 mèter s.l.m.

El g'ha 'na pupulaziù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Calösch, Püntìda, Sóta 'l Mut, Téren, Éla d'Ada.

L'è de Carvìch ol campiù de motociclìsm Robèrt Locadèl.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Carvìch l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Pontòi

**Pontòi** (Italià: *Pontoglio*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Ucidentàla a 31 km en diresiù Òvest de la cità de Brèsa, ai cunfì co la pruvìncia de Bèrghem. *Pontòi* l'è 'l paés piö a òvest de la pruvìncia de Brèsa.

Endèla campàgna tra Palösch e Pontòi endèl 1156 gh'è stat combatìt giöna de le batàie piö violènte 'ntra chèle che 'ndèl Medioévo g'ha confrontàt Bresà e Bergamàsch. L'è ciamàda *batàia de le Grumóre* e l'è finìda co la vitória dei Bresà.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Tünisia

La **Tünisia** (*تونس* in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.

A l'è tacada a la Libia e a l'Algeria e la bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Tünis, che l'è anca la citáa püssée grossa de tüta la Repüblica. La gh'ha una süperfiss de 163.610 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.

## Storia muderna

La Tünisia a l'è stada un pruteturaa frances del 1881 al 1956, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
La Tünisia (nom ufizial: **الجمهورية التونسية**) a l'è una repübliga.
El president a l'è Kais Saied (del 2019).
El prim minister a l'è Ahmed Hachani (del 2023).
Tünis

**Tünis** a l'è la capital de la Tünisia. Al gh'ha 699.700 abitant (2003). Fina del principi a l'era una culonia Rumana; incö se poden anmò vidè rüinn architetònich.

La püssee part di personn i è Müssulman, ma a Tünis a gh'è anca 24.000 cristian catolich ch'i gh'hann el Vesc. El sa ciàma Ilario Antoniazzi e el vegn de la San Polo di Piave.

## Ligam de föra
* Sit ufizial de la cità 
* Vecc foto de la cità 
* Sucietà di trasport 

## Porti dlà cità vegia


Image:TUNISI.bab.saddoun.JPG|Porta Saddouna
Image:TUNISI.bab.el.khadra.JPG|Porta Verd
Image:TUNISI.bab.el.assel.JPG|Porta el Assel
Algeria

L' **Algeria** (*الجزائر* in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.

A l'è tacada al Maroch, a la Repübliga Saharawi, a la Mauritania, al Mali, al Niger, a la Libia e a la Tünisia e l'a bagna el Mar Mediterani.
La capital a l'è Algeri.
La gh'ha una süperfiss de 2.381.741 km² e una pupulaziun de pressapoch 33 miliun d'abitant.



## Storia muderna
L'Algeria a l'è stada un pussediment frances] del 1830 al 1962, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza dopu d'una guera de liberaziun.

## Urganizaziun pulitiga
L'Algeria (nom ufizial: **الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Abdelmadjid Tebboune (عبد المجيد تبون) (del 2019).
El prim minister a l'è Sifi Ghrieb (سيفي غريب) (del 2025).
Poncaràl

**Poncaràl** (Italià: *Poncarale*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna centràl a 10 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.

El paés de *Poncaràl* l'è de urìgin medievàl e l'è ligàt a l'ezistènsa de 'n castèl feudàl sitüàt ensìma a la culìna (Montenèt), Le ca che gh'è nit sö töt entùren i è nìde a furmà el prim nùcleo abitàt del paés. El castèl en quistiù l'è 'l castèl de Poncaràl endóche gh'è la céza dei Sancc Gervàs e Protàse. 
Difindìt de möràe e fòs, el castèl el comünicàa col *burgum* per mès d'en put endóche pasàa i car, che 'l se troàa de föra de le möràe stèse: pròpe de chèsto "pons caralis", vé el nòm del paés.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Posolènch

**Posolènch** (Italià: *Pozzolengo*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a ridòs de le culìne moréniche del Lach de Gàrda a 41 km en diresiù Sudèst de la cità de Brèsa, ai cunfì co le pruvìnce de Verùna e Màntoa

## Evulusiù demogràfica

## Riferiment
Robèrt Locadèl

El **Roberto Locatelli**, (Bèrghem, Italia, 5 de Löi del 1974) l'é stà un ex pilòta di moto e in del 2000 l'è dientàt Campiù del Mónt de la Class 125 co la Aprilia.
Caernàch

**Caernàch** l'è ü cümù de  abitàncc (dàto del  ) de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la media pianüra bergamasca sö la ria mansina del fiöm Sère a 12 km de la sità e a 199 méter söl lièl del mar.

## De èt

Ol castèl di Cóncc Martinèngh Coleù a Caernàch e sura de töt ol castèl de Malpaga che l'éra 'l castèl del grant capità de ventüra Bartolomeo Coleù.

## Riferimèncc
Pompià

**Pompià** (en Italià: *Pompiano*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Ucidentàla a 23 km a sudòvest de la cità de Brèsa.

Pompià 'l ciàpa dét apò a le frasiù de Gerölanöa e Zürlènch.

El nòm el sömèa vègner de *Fundus Pompeianus*, cioè del nòm de la *gens Pompeia* che gh'ìa ciapàt en consègna chèsta tèra quant che part de la Pianüra Padàna l'è stàda spartìda en sentürie de part dei Romàni.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Palasöl

**Palasöl** (Italià: *Palazzolo sull'Oglio*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Ucidentàla a 28 km en diresiù Òvest de la cità de Brèsa, ai cunfì co la pruvìncia de Bèrghem. El sò teretóre l'è streersàt de l'Òi

Palasöl al tép dei Romàni l'ìa ciamàt *Palatium*. La sò 'mportànsa 'ndèla sò zòna l'è testimuniàda del fat che l'è stat la séde de 'na Piéf zamò del secol VIII, che la fàa de riferimènt apò a per le comunità de Pontòi, Palósc, Siidì e Müre (adès l'è 'n quartér de la cità).

Endèl 1954, l'è stàt unuràt del tìtol de *cità*. A pàrter del 1962 i sò cunfì i ciàpa dét apò a la frasiù de San Brencàt (nòm uficiàl: *San Pancrazio*).

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
San Frutüs (quarter da Munscia)

**San Frutüs** l'é un riùn da Munscia, e l'é amministrativament apartenent a la Circuscrisiùn 4. A in resident in tuta la Circuscrisiün 33.863 personn i pari al 27,88% da la pupulasiùn; l'età media l'è da 44 an e la percentuol di ansian cün pùsé da 65 an l'è ül 22,51%. Cun chi nümar chi, la risülta la pùsé pupulusa da tucc i circuscrisiùn da Munscia. Ül quarter al cunfina a est cün i quarter da San Giusep e Triant, a sud cün Cinisell Balsum e a ovest cün Mugiò.
Chignöl (BG)

**Chignöl** (nòm uficiàl en italià: *Chignolo d'Isola*) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha , 'na superfìce de 5,3 km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Bunàt Sura, Bunàt Sóta, Botanüch, Madù, Medulàch, Süìs e Téren.

El se tróa pròpe 'n del mès de l'Isola che l'è chèl tòcc de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb. 

Ol paìs l' se tróa a 14 km de la sità e a 229 méter söl lièl del mar.

## Ol nòm

Segont la tradisiù el paìs l' ciapa 'l sò nòm da l'arnès che l' gh'à l'istès nòm, bé apunto chignöl, che s'dóvra de mèt sóta i pórte per tègnele dervìde o che se 'nfila dét in d'ü sòch de lègna e ghe dòpo ghe se dà sö öna smarelàda per ispacà 'n dù 'l sòch. 

Ol paìs de Chignöl l' ciapa chèsto nòm dezà che teritòre del paìs l' gh'à pròpe l'aspèt de ü chignöl de fati ol paìs, strècc e lónch, l'è stai fài sö sö 'n dü teràs de l'ólta pianüra strècc tra dù sariülì che i se 'ncontra pròpe a i sò pé e i ghe dà, a èdel dal cél, ün aspèt de triàngol. 

## De èt

Ol santuare de la Madóna de Lùrdes de la prima metà del XVIII sécol progetàt da l'architèt Gioàn Batista Caniana.


Immagine:Santuratio Restaurato Chignolo.jpg|Ol santöare de la Madóna de Lùrdes
Immagine:Chiesa di San Pietro Apostolo, Chignolo d'Isola, Lombardia.jpg|La césa parochiala de San Péder


## Evulusiù demogràfega

## Riferimèncc
Còler

**Còler** (nòm uficiàl en italià: *Colere*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a i pé de la Presolana (2521) 'n de la Al de Scalf.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Àngol (BS), Sù (BG), Ruèta, Vilminùr e Castiù (BG); l'è colegàt co la Al Borlèsa e la Al Seriàna dal Zuf de la Prezolàna (1.297 méter).

Ol paìs l' se tróa a 58 km de la sità e a 1013 méter söl lièl del mar e l'è öna stasiù de sci tra i piö 'mportante de la Bergamasca 'nsèma a Fòpol - Caruna.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còler l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Bregógna

La **Bregógna** l'è ü torènt da la pruinsa de Bèrghem che l'nas in del cümü de Palasàch dal mut Albènsa (o Linsù).

## Ol percórs
La Bregógna la traèrsa fò i paìs de Palasàch prìma, pò de Barzàna 'ndó che la cór i pé del Mut di Röde (330 méter) e pròpe ai pé del Mut di Röde s' pöl traersàla fò, dezà che gh'è ü guado.
Pasàt ol Mut di Röde la à cór apröf al bórgh de Arzenàt e la fenés dét in de la Lésna apéna a mut de Trezóls che l'è ü bórgh in del cümü de Brembàt de Sura.

La gh'à mia di sortide sò sö a mut, ma la ciàpa sö dóma l'aqua che la é zó del cél e apéna l'è 'mpó che 'l piöf mia la é söbet söcia.

## Ol nòm
Ol nòm Bregógna l'è storicamènt dimostràbel a partì dal sécol XIV, de fati sö la pergaména n° 2553 de la Capitolàr del 8 de Dezèmber del 1343 s' pöl lès *"in suprascripto teratorio de tresolzo ubi dicitur ad *'bregoniam*'"*, menimà ol nòm italià de *Borgogna* 'l compàr adóma a partì da la càrta del I.G.M. de la fì del sécol XIX.

## Bibliograféa
*
Parch Sempiun (Milan)

El **Parch Sempiun** (**Parco Sempione** in Talian) a l'è un grand parch ürban a Milan. Metüü sö in del 1888, al gh'ha una süperfis de 386,000 m², e al se tröva in del senter storich de la cità.

El parch a l'è apröf ai giardin del Castell Sforzesch e a l'Arch de la Pas, dü di puncc de riferiment in Milan. L'istess prugett del parch de l'architecc Emilio Alemagna, l'è staa cuncepii cun l'intenziun de creà una visiun panuramega ch'a la tö dent tücc dü i munümencc. Un terz impurtant munüment del Parch Sempion l'è el Palazz de l'Art,  metüü in pè in del 1933 e prugetaa del Giovanni Muzio, induve adess gh'è l'espusiziun artistega de Trienal de Milan.

In del parch gh'è l'Arena Civega, l'aquari püblich, la *Tur Branca*, e la biblioteca al parch.
Öspedalèt

**Öspedalèt**, endèl dialèt locàl ciamàt apò **Üspedalèt**, (Italià: *Ospitaletto*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a caàl tra la Franciacürta e la Bàsa Bresàna, a 11 km en diresiù Òvest de la cità de Brèsa.

El nòm del paés el par vègner de *hospitale* — cioè de 'n pòst de acogliènsa per i viazadùr — fundàt endèl medioévo dei Longobàrdi. El stòric P. Guerrini l'identìfica chèsta stasiù con la *Tetellum*, söla stràda 'ntra Brèsa e Bèrghem e lüminàda apò 'ndèl *Itinerarium Burdigalense* che 'l descrìf el percórs de piligrì che partìa de Bordeaux en Frància e 'l riàa a Gerusalème.

L'abitàt piö antìc adognimòdo l'è la frasiù de *Luernàt*, che la compàr endèi docümèncc zamò 'ndèl 807 (*Vicus Luernacus*) per vìa de 'na proprietà d'en sciòr Longobàrt che 'l ghe abitàa.

Endèl medioévo, Öspedalèt el fàa riferimènt a la piéf de Bornàt.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Oflàga

**Oflàga** (en Italià: *Offlaga*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 23 km a Sudòvest de la cità de Brèsa e 30 km a Nordèst de Cremùna.

El teretóre del cümü de Oflàga l'è streersàt de la Mèla e 'l ciàpa dét apò a le frasiù de *Faersà* e *Signà*.

El ritroamènt endèi öltem agn d'en insediamènt del neolìtic en località *Alù*, el testimónia che la zòna l'ìa frequentàda zamò 'ndèla preistória. Dòpo la cunquìsta Romàna l'ìè nit a fa part del municìpio de Manèrbe.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Cològn (BG)

**Cològn söl Sère** (nòm uficiàl en italià: *Cologno al Serio*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la média pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Sère.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 14 km de la sità e a 165 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brignà, Ghisalba, Martinènch, Morèngh, Romà, Spirà e Örgnà.

## De èt

Ol paìs vècc, medieàl e fortificàt, che l' presènta amò 'ncö quàter pórte-tur sö i quàter ingrès al paìs e che amò 'ncö l'è sicrundàt dal fosàt medieàl. 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cològn l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Cluson

**Cluson** (*Clusone* in italian; *Clauso* in latin) l'è un cumun de la provinza de Berghem che l' se trova soeu un altopian metit tra la Vall Seriana e la Vall Borlezza .

El g'ha 'na popolazzion de , cond una superfice de  km² e 'na densità de popolazzon de  ab./km²

Ol pais l' se trova a 35 km de la sità e a 648 meter soeul livell del mar. El confina coi comun de Gandin, Oltressenda Volta, Par, Piér, Nòsa, Roveta e Vélla d'Ogna.

## De veder
La Danza Macabra del 1485 afrescada soeu l'oratòre di Disciplì (San Bernardin) e l'eròi planetare del 1583 del Piero Fanzach, eròi che l' se trovaa soeu la torr del palazz comunal 'n cèntro al paìs.


Immagine:Clusone danza macabra particolare.jpg|La Danza Macabra
Immagine:Clusone-Orologio Astronomico.jpg|L'eròi planetare
Immagine:Clusone1.jpg|Panorama


## Evoluzzion demografega

L'andament del noeumer dei abitancc del cumun de Cluson l'è mostrat in de la tabella ché sota

## Riferimencc
Cavrì

**Cavrì** (*Caprino Bergamasco* in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem che 'l se tróa sö ön altüra 'n dèla Al San Martì, apéna prema che chèsta la se 'ncóntre con la Al de l'Ada.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs 'l se tróa a 19 km de la sità e a 315 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cisà, Palasàch, Püntìda, Róncola e Torr de Bus (LC).

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cavrì l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## De èt

La part ègia del paìs l'à mantegnìt l'aspet elegànt e signurìl de öna ólta gràsie a i tacie cà e palàs de gran valùr istòrech e artèstech.

## Riferiment
Maroch

El **Maroch** (*المغرب* in arab) a l'è un paes de l'Africa setentriunala.

A l'è tacaa a l'Algeria, a la Repübliga Saharawi e i "exclave" spagnöj ed Ceuta e Melilla. El Mar Mediterani e l'Ucean Atlantich bagnen i sò cost.
La capital a l'è Rabat.
Al gh'ha una süperfiss de 446.550 km² e una pupulaziun de pressapoch 34 miliun d'abitant.



## Storia muderna
El Maroch l'è staa un pruteturà de la Francia e de la Spagna del 1912 al 1956, quand che l'è vegnüü indipendent.

## Urganizaziun pulitiga
El Maroch (nom ufizial: **المملكة المغربية**) a l'è una munarchia.
El re a l'è Maumet VI (ⵎⵓⵃⵎⵎⴷ ⵡⵉⵙⵙ ⵚⴹⵉⵚ, محمد السادس) (del 1999).
El prim ministr a l'é Aziz Akhannouch (عزيز أخنوش, ⵄⴰⵣⵉⵣ ⴰⵅⵏⵓⵛ) (dal 2021).

## Riferiment
*Treccani
Macló

**Macló**, ciamàt de spès apò **Maclóde** (Italià: *Maclodio*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 16 km en diresiù Òvest de la cità de Brèsa.

Le urìgign de *Macló* se le fà risalì al perìot dei Romàni, aisebé che la prìma citasiù 'ndei docümèncc disponìbii l'è del 1087.

De particolàr importànsa stòrica l'è stada la batàia che gh'è stat combatìt a Macló el 12 10!12 de utùer del 1427 'ntra l'ezèrcit Venesià, comadàt del Francesco Bussone cónt de Carmagnöla e l'ezèrcit Milanés comandàt de Francesco Sforza e Carlo Malatesta. La batàia l'è finìda co la vitória dei Venesià che, sèmper comandàcc del Bussone, dòpo i g'ha cunquistàt apò a Brèsa e Bèrghem. De regordà a chèsto propòsit la nobilitasiù leterària de la batàia de part del Alesàndro Manzóni endèla sò tragédia *Il Conte di Carmagnola*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Ciüdü

**Ciüdü** (nòm uficiàl en italià: *Chiuduno*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al Calèpe al 'ndoe ghé la produsiu del vì Calepino. La cultivasiu de l'üa l'è ben piantada so tot 'l cümü de Ciüdü. Per Ciüdü la pasa la ferovia Bèrghem - Brèsa.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 17 km de la sità e a 218 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Caròbe, Grömèl, Telgàt.

L'è poch delons de l'aeropórt de Bèrghem (Öre).

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ciüdü l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Lengua cürda

El **cürd** (*Màda* in cürd) l'è una lengua indo-europea, e la fà part del grüp di lenguv iranian, che l'è un sut-grüp del ram indo-iranian. L'è donca imparentaa cun el farsi (o persian).

El cürd l'è scriüü cun abecedé divers a segunda del stat indè che l'è parlaa: latín in Türchia, Danimarca, Svezia, Nurvegia; arab in Siria, Irak e Iran; cirilich int i paes de l'ex Ünion Suvietica.

### 'Na quaj parola cürda
Un quaj esempi de cürd scriüü cun l'abecedé latín.

:tera = erd (cfr. ingles *earth*)
:ciel= asman
:aqua = au
:fögh = agr
:om = piau
:dona = jin (cfr. grech *guné*; persian *zan*)
:majà = xwardn
:bev = xwardnaua
:grand = gaura
:picinín = bzuk
:nöt/not = ṣciau
Logràt

**Logràt**, ciamàt de spès apò **Lugràt** endèl dialèt locàl (Italià: *Lograto*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Ucidentàla a 16 km en diresiù Òvest de la cità de Brèsa.

I ritroamèncc de 'na quach làpidi trascriìde per prim del *Taddeo Solazio* le testemógna le urìgign romàne de *Logràt*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Lengua türca

El **türch** (nom nativ *Türkçe* o *Türk dili*, *Türkiye Türkçesi*) l'è 'na lengua che la fa part del grüp di lenguv türch, cun pü o men 75 milion de maderlengua in Türchia, a Cipru e spantegaa in gir per el mond.



### Dialet
I dialet türch principal i henn:
* el *Rümelic* o rümelich (parlaa dai muhajir de la Rümelia),
* il *Kıbrıs* o cipriòt (parlaa a Cipru),
* el dialet d'Edirnn
* el *Doğu* (parlaa int la Türchia de levant), che in certi zonn el furma anca un cuntinum cun i dialet de la negua azera, 
* el *Karadeniz* (parlaa int la regionn urientala del mar Negher), 
* l**Egee'' (parlaa int la zona del [[mar Egee]] cun estension in [[Antalia]]), 
* el ''Güneydoğu'' (parlaa int el [[sud]], a levant de [[Mersin]]),
* l**Orta Anadolu* (parlaa int i zonn central de l'[[Anatolia]]), 
* el *Kastamonu* (parlaa a [[Kastamonu]] e lì arent), 
* el *Karamanlıca'' o caramanel (parlaa in Grecia, indè che l'è ciamaa Kαραμανλήδικα) che l'è el standard leterari di Karamanel.
Longhéna

**Longhéna**, (Italià: *Longhena*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Ucidentàla a 18 km en diresiù Sudòvest de la cità de Brèsa.

L'è giü dei cümü piö picinì de la Bàsa Bresàna ma l'è cunusìt en töta la pruvìncia per i sò *cazonsèi*, ai quài gh'è dedicàt 'na fèsta ciamàda *"Fèsta 'n Biolcherìa* che la vé fàda ogna an, la prìma setemàna de setèmber.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Càster

**Càster** (nòm uficiàl en italià: *Castro*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö la ria bergamasca del Lach de Sàrnech a la fóce del Borlèsa.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 43 km de la sità e a 220 méter söl lièl del mar e l'è tacàt ai cümü de Lùer (BG), Piànech, Pizògne (BS) e Sólt.

## De èt
Sö la ègia strada töta a curve 'n ria al làch s'pöl vèt ü paesàgio de gran interès natüralìstech fai de mür de préda che i se böta a strapiómp in del lach e tra öna còrna e l'ótra se dèrf fò i bögn 'ndóe se casa dét i aque del lach.

## Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Lüis Pietraqua

**Lüis Pietraqua** (*Luigi Pietracqua* in talian) (Vughera 23 genar 1832- Turín 28 ottobre 1901) l'è cunsideraa el püssee grand scritur de prosa in lengua piemuntesa. 

La fameja la va a sta a Türin che lü l'era anmò bagaj. A 14 agn l'era giamò adree laurà a la Gazzeta del Popul, indè che pöö dop l'è diventaa culaburatur. A l'é stàt növ agn a la Gazzetta Piemuntesa, fín al 1879. Vers a la fín de quel ann lì, el s'è spustaa a Versel, per fa el diretur del giurnal liberal prugressista La Sesia. L'ha tegnüü 'stu post per ses agn, fín al principi del 1881.
A l'é rinumaa per i so over teatraj e i so rumanz, che l'ha scrivüü int un piemuntès che de suent el gh'ava denter di italianism.

### I Over principal

Over teatraj del Lüis Pietraqua i henn na sessantena. I püssee cugnussüü:
* *Le sponde dël Pò* (drama rumàntich, 1859)
* *La famija dël soldà* (cumedia in tri at, 1859)
* *Ël boletin* (farsa, 1859)
* *Le sponde dla Dòra* (1859)
* *Rispeta toa fomna*
* *Giòrs ël sansuari*
* *Gigin a bala nen*
* *Tirie vërde*
* *Ël beu 'd Natal*
* *Sablin a bala*
* *La miseria*
* *Un pòver paroco* (1860)
* *Le grame lenghe* (comedia in 3 at, 1862)
* *Ël cotel*
* *Question dël pan*
* *Spatuss e débit* (5 at)
* *Rispeta tò òm*
* *La fia sola*
* *Ernesta la mondin-a*

Un quaj rumanz del Lüis Pietraqua:
* *Còs val-lo n'òm mòrt*, püblicaa sura la Gazzeta d' Gianduja (1866)
* *Fisionomia 'd Piassa Castel trant'e singh ani fa. Pcita biografia 'd Don Pé*, püblicaa sura la Gazzeta d' Gianduja (1867)
* *Don Pipeta l'asilé* (1868)
* **Lucio dla Veneria** (1877)

* *La còca dël gamber* (1891)
* *La sposa dl'ebanista* (1891)
* *La bela panatera d' Pòrta Palass* (1891)
* *Un cheur mòrt* (1892)
* *I misteri 'd Vanchija* (intra 'l 1893 e 'l 1894)
* *La masnà ch'a piora* (1897)
* *La bionda polaiera*
* *L'ùltim dij Castelverd*
* *La bomba 'd via Arsenal*
* *Lorenss 'l suicida*

Over de puesia:
* **Al bon sens**
* *La sèira dij mòrt*
* *Canson trista*
Camerada

**Camerada** (o **Camarada**; nòm uficiàl en italià: *Camerata Cornello*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Brembana sö la ria a drècia del Brèmb.

Ol paìs l' se tróa a 33 km de la sità e a 570 méter söl lièl del mar. El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

## De èt

Ol **Cornèl**, bórgh medieàl e mercantìl, apéna restaüràt, che l' se troàa sö la strada che da Bèrghem la menàa al Pas de San March e de lé 'n de la Al Telina.

Ol Cornèl l'è 'l paìs de urìgin di Tas, la famèa che l'à 'nventàt ol servése postàl, tat che 'nfina ol nòm Taxi l'è la todeschisasiù del nòm de chèsta fàmèa.
Tra i Tas se regórda 'l gran poéta Torquato Tas. 


## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Camerada l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment