open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sass Carlasc

El **Sass Carlasc** a l'è on crapp bell gross che 'l se troeuva in de la Val Codera.
A l'è on monolita quadraa alt almanch 10 meter che 'l se troeuva minga delongg de l'alp de l'Arnasca, a 1.900 meter sora el nivell del mar, in direzzion del pass del Ligoncc.
Ai sò pee a gh'è el Bivacch Carlo Valli.
## El Sass Carlasc e 'l Graal
Gh'è ona legenda curiosa che la liga el Sass Carlasc e 'l Sacher Graal, cioè 'l cales doperaa del Signor in de l'Ultema Cena.
Quell chì l'era staa portaa in Britannia del Giusepp de Arimatea, el giudee che l'aveva regalaa la soa tomba per ospità el corp del Signor. In del 584 el monegh *Agripin*, che 'l voreva nò che 'l Graal el borlass in di man di barbar, l'era scappaa in Italia, ma l'era rivaa in del bell mezz de la guerra tra Bizantin e Longobard. I Bizantin aveven sconduu el Graal prima al Castell de Ossusc, e poeu a Piona. Dopo la vitoria di Longobard, la regina Teodolinda l'avaria voruu portà el Graal a Monscia, ma vun di monegh de Piona, el Coeuder (*Còdero*) l'è minga staa d'acordi. Donca l'è scappaa dent a la Val Codera e, on bell moment l'ha sguisii de lontan el Sass Carlasc. L'ha capii che quell lì l'era on sit perfett per scond la reliquia: donca l'ha faa ona busa arent al Sass e l'ha quattada cont on rosc de prej. Quand che l'è tornaa giò in de la vall però l'è staa arestaa de duu soldaa: el papa l'era d'acordi con la Teodolinda, e l'ha ordinaa al monegh de andà a toeu el Graal. El Coeuder l'ha dii de dì, ma quand che hinn tornaa su gh'era staa ona ruvina che l'aveva traa giò el mugg de sass indè che l'era staa sconduu el Graal, inscì che nanca adess nissun el sa indove l'è finii.
## Bibliografia
*Galli Giovanni, *L’isola. L’enigmatica storia del Santo Graal sul Lario.*, Actac, Como, 1996

## Alter progett
Ostrogoti

I **Ostrogòti** i éra en pòpol germànich che s'ìa furmàt dopo la separasiù dei Gòti atestàda zamò 'ndèl 291.

I Gòti che gh'ìa nat a stabilìs sö la spónda orientàla del fiöm Dniestr, endèle tère entùren al mar Négher (teretóre che al dé d'encö i è part de la Ucraina e de la Bielorüsia), i gh'ìa furmàt 'na sórt de confederasiù coi pòpoi de le stèpe e i éra cunusìcc a l'época col nòm de Greutungi. Chèsti i éra stacc cunquistàcc e sutumitìcc dei Uni zamò 'ndel 375, co la scunfìta del rè Ermanarico, e i è restàcc sóta la duminasiù Una 'nfìna a la Batàia del fiöm Nedao, combatìda envers la fì del 454 o al prensépe del 455, co la quàla i è riàcc a ricunquistà la sò 'ndipendènsa.

Endel an 474 vé iligìt come rè Teodorico el Grant, che 'l deentarà el piö famùs dei rè ostrogòti. Gh'è stat divèrsi perìodi de guèra e de trégua 'ntra lü e l'emperadùr bizantì Zenone. Endel 488, Teodorico el g'ha envadìt l'Itàlia e 'ndèl 493 el g'ha scunfigìt Odoacre, alùra rè d'Itàlia, endena batàia sö l'Ada.

Dòpo la mórt de Teodorìco endel'an 526, la sitüasiù l'è deentàda isé violènta che 'ndèl 535 l'emperadùr bizantì Giüstinià I el g'ha mandàt el sò generàl Belisario cùtra i ezèrcicc dei Ostrogòti 'n Itàlia. La süperiurità del ezèrcit bizantì l'è stàda la ciàf per la sterminasiù e e l'eliminasiù de la rezistènsa ostrogòta.

A la fì, el pòpol ostrogòto el vegnarà asimilàt en bris a la ólta de ótre tribù germàniche, compàgn dei Vàndali e dei Frànch.

## Riferimèncc
Vernay

* **[[Vernay (CH-FR)|Vernay]]**, cümü del cantù de Friburgh, en Svìsera;
* **[[Vernay (FR-69)|Vernay]]**, cümü de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància centro-meridiunàla.
Sev

El **sev** (ciamaa anca *grassa*, *rugnunaa*, *seghel*), a l'è on grass natural de equin, ovin ma soratutt bovin.
El se cava foeura de la rafinazzion del grass che gh'è intorna al coeur e al rognon di besti.
La soa composizzion chimega l'è pu o manch compagna de quella del strutt, ma el gh'ha pussee acid grass satur. De sorapù el pò vess conservaa per pussee temp anca senza stà al fregg, se l'è saraa ermeticament per evità el contatt con l'aria.
L'è doperaa in de la savoneria per evità che la vegna foeura la s'ciuma; inoltra l'è doperaa per fà di margarinn e di surogaa del buter. Fina a la fin del XIX secol l'era doperaa anca per i candel e per la preparazzion de campion anatomegh.
## El nomm
El nomm *sev* el rivà giò direttament del latin *sebum*. El termen l'è comun anca a alter lengov romanz (frances *suif*, spagnoeu e portoghes *sibo*, romanc *saiv*, italian antigh e genoves *sevo*, italian modern *sego*, piemontes *sèiv*, venet *séo*, napoletan *sivo*, sicilian *sivu*, sardegnoeu e catalan *seu*).
### Variant de pernonzia
**Sev*
**[sif] o [si:f] (Bergom, Valtolina, Pescaroeu, Bagolin)
**[se(:)w] o [sɛ(:)w] (Lodesan, Belguard, Novares, Ossola), [sɛʊ̯] (Sant Angel), ['seu] (Bienaa)
**['se:vʊ] (Borbanee)
**['sejf] (Bregaja)
**[søw] (Lodrin)
**Seghel*
**['higel] (Martinengh)

## Referiment
Champagne

* **[[Champagne (FR-07)|Champagne]]**, cümü de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla;
* **[[Champagne (FR-17)|Champagne]]**, cümü de la regiù Poitou-Charentes, endèla Frància ucidentàla;
* **[[Champagne (CH-VD)|Champagne]]**, cümü del distret de Jura-Nord Vaudois, endel Canton Vaud, en Svìsera.
Vedescia

La **Vedescia** (italian: *Nuova Olonio*) l'è ona frazzion del comun valtolin de Dubin, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in del Pian de Spagna (la zona strengiuda in tra el Lagh de Mezzoeula e l'Adda), a nord del center comunal.
## Referiment
Pinzan

**Pinzan** (*Pinzano*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Limbiaa, in de la Provincia de Monscia.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la riva del Villores e arent al confin con la Provincia de Milan (comun de Senagh).
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Bolaa.
Vigazzoeu

**Vigazzoeu** (in del dialett del sit: [viga'tsø:]; italian: *Vigazzolo*) l'è ona frazzion del comun ciavennasch de Samolegh, in de la Provincia de Sondri.
A l'è on paes piscinin de collina, che 'l se troeuva a sud del center comunal.
## Referiment
Ravolee

**Ravolee** (in grosin: [rau'le]; italian: *Ravoledo*) l'è ona frazzion del comun valtolin de Gros, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a la fin de la Val Grosina, proppi arent al center comunal.
Quei de Ravolee gh'hann la scormagna de *mongol* (in grosin: ['moŋgul]).
## Referiment
Giavera

**Giavera** (in dialett villasch: [dʒa've:rɛ]; italian: *Giavera*) l'è ona frazzion del comun ciavennasch de Villa, in de la Provincia de Sondri.
A l'è on paes de collina, che 'l se troeuva a sud-ovest del center comunal, in su la mancina orografega de la Mera.
## Referiment
San Barnaba (Villa de Ciavenna)

**San Barnaba** (in dialett villasch: ['barnabɛ]) l'è ona frazzion del comun ciavennasch de Villa, in de la Provincia de Sondri.
A l'è on paesin de montagna, che 'l se troeuva a sud-est del center comunal, minga delongg del confin con la Svizzera.
## Referiment
Flavio Esio

**Flàvio Ésio** (en latì **Flavius Aetius**, (Mesia 396 – Ravèna 21/22 de setèmber del 454) l'è stat en generàl romàno e giöna de le persunalità piö petènti del periodo final del Impér de Ucidènt per 'na vintìna de agn (433-454), endei quài el g'ha dirigìt la diféza de l'Impér cutra i atàch dei pòpoi bàrbari. Pricidìt de càpi militàr mìa a l'altèsa e che g'ha mìa ripurtàt söcès importàncc, Ésio el se mèt en evidènsa endel sò encàrech per la braüra a mèter ùrden enden Imper de Ucidènt encazinàt, sènsa contròl e oramài fiach.

L'è stat giü dei géni militàr piö ilüminàcc endela stória de Roma. Lüminàt amò col scötöm de «öltem dei Romàni» el vegnarà regordàt suradetöt per la batàia dei Camp Catalàunich, endoche el g'ha utignìt 'na vitòria moral cùtra l'ezèrcit dei Uni, che i è mìa stacc bù de piegà le fórse coalizàde dei romàni, dei Franch, dei Alani e dei Vizigoti.

Nesöna de le dò parcc l'è riàda a scunfìger del töt l'ótra e la batàia l'è finìda sènsa 'n vinsidùr e 'n batìt, ma zà éser riat a fermà la progresiù de Atila e mèter 'na fì a l'invincibilità del rè uno, l'è asé per püdì cunsideràl en söcès dei Romani.

Dòpo la batàia, Atila el se ritìra 'nvèrs le stèpe de l'Euròpa orientàla per turnà a tiràs ensèma e 'n an piö tàrde atacà l'Italia, empreza che 'l bandunarà dòpo iga encuntràt el papa Leù I Magn .

Esio el vegnarà copàt de l'emperadùr Valentiniano III endel 454, perchè 'l tacàa a ìga tròp potére e l'emparadùr el gh'ìa póra che 'l püdìes cuntindìga el tròno, ma la sò mórt la g'ha significàt la fì de le sperànse per l'impér de riciapàs.
Dei megli dei nostri megli

**Dei megli dei nostri megli** l'è on'antologia di canzon del grupp milanes Elio e le Storie Tese, sortii foeura el 25 de november del 2014.
El se tratta de on cofenett con scià trii CD e on DVD: el primm CD l'è ona riedizzion del disch Del Meglio Del Nostro Meglio Vol. 1 (1997), el segond l'è ona regolta de tucc i duett faa del grupp in de la soa cariera discografega e 'l terz infina l'è on insemma de canzon pu o manch inedit. In del DVD, infina, a gh'è ona serie de filmaa inedit e tucc i videoclip del grupp.
## Lista di canzon
### Del meglio del nostro meglio
#Born to be Abramo?
#Born to be Abramo
#L'astronauta pasticcione
#Servi della gleba
#Tapparella
#L'eterna lotta tra il bene e il male
#La Terra dei Cachi
#Pipppero®
#Nubi di ieri sul nostro domani odierno (abitudinario)
#Cara ti amo
#John Holmes
#Alfieri
#Sos Epidos
### Del meglio del loro meglio
#Del meglio del loro meglio
#Giocatore mondiale - *cont el [[Pierangelo Bertoli]]*
#Psichedelia - *cont el [[Lucio Dalla]]*
#First Me, Second Me - *cont el [[Stefano Belisari]]*
#First Me, Second Me - *cont el [[James Taylor]]*
#Il vitello dai piedi di balsa - *con l'[[Enrico Ruggeri]]*
#Il vitello dai piedi di balsa reprise
#Fossi figo - *cont el [[Gianni Morandi]]*
#Li Immortacci - *con la Giorgia e l'[[Edoardo Vianello]]*
#Shpalman (romanza da salotto) - *cont el [[Max Pezzali]]*
#Cadavere spaziale - *cont el [[Riz Samaritano]]*
#La Lega dell'Amore - *cont el [[Claudio Bisio]]*
#Uomini col borsello - *cont el [[Riccardo Fogli]] e [[Sir Oliver Skardy]]*
#A Piazza San Giovanni - *con l'[[Eugenio Finardi]]*
#Plafone - *con l'[[Antonella Ruggiero]]*
#Heavy Samba - *con l'[[Irene Grandi]]*
#Presidance - *con la [[Raffaella Carrà]]*
#(Gomito a gomito con l') Aborto - *cont el [[Tonino Cripezzi]]*
#In te
#Che felicità - *cont el Giorgio Bracardi*
### Del medio del nostro medio
#Del medio del nostro medio
#Der Wahn der Frauen (erster Teil)
#Oratorium
#Sofa n°2
#Sta arrivando la fine del mondo
#Valzer transgenico
#Goldfinger
#Pensiero stupesce
#Pipppero® (versione inglese)
#La gente vuole il gol
#Mio cuggino (con assolo di chitarra anziché di basso)
#Single
#El Pube (versione spagnola)
#Tom and Jerry’s theme
#Dannati Forever (Christmas embryonal version)
# Il Musichione
#I Am the Walrus
ACF Fiorentina

L**'ACF Fiorentina**, pussee semplicement **Fiorentina**, l'è 'na squadra de folber de Firenz, fondaa in del 1926.

## Stòria

Ciamada cul nòmm *Associazione Calcio Fiorentina*, la società la nas 29 de Agóst del 1926 quando i squadre de la  *PGF Libertas* e de la *CS Firenze* i s'è metide 'nsèma. La prima partida l'è staa zögada ol 3 de ottèmber del 1926, in Prima Division.

## Jogadors

## Alenadors
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:

***Jogadors***

*  Stefano Pioli (1989-1995)
*  Luis Muriel (2019-2024)
*  David De Gea (2024)

***Alenadors***

*  Giovan Trapattoni (1998-2000)
*  Cesare Prandelli (2005-2010)
*  Stefano Pioli (2017-2019) 
*  Paolo Vanoli (2025) 

## Palmarèss

### Titoi nazionai
***[[Serie A|Campionad italian]] - 2 titoi**
:1955-1956; 1968-1969

***[[Coppa Italia]] - 6 titoi**
:1939-1940; 1960-1961; 1965-1966; 1974-1975; 1995-1996; 2000-2001

***[[Supercoppa italiana]] - 1 titol**
:1996

* **[[Serie B|Campionad italian de Serie B]] - 3 titoi**
:1930-1931; 1938-1939; 1993-1994

### Titoi internazionai
***[[Coppa di Copp]] - 1 titol**
:1960-1961

## Ligamm de foeura

* Sit Web de la Fiorentina
Vernuga

La **Vernuga** (in grosin: [ver'nuga]; istess in italian) l'è ona frazzion del comun valtelin de Gros, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in sul fond de la vall, in su la riva de l'Adda, a nord-est del center comunal, in su la strada che la va de Gros fina a Tioeu.
L'è ona contrada bella veggia, che la se troeuva ai pee de la Rovas'cera.
La gesa del paes (dedicada a San Giovann) l'è stada mettuda in pee in tral 1650 e 'l 1680. L'ancona de legn in su l'altar magior l'è stada piturada del Pietro Ramus.

## Referiment
Lagh (Gros)

**Lagh** (in grosin: [læk]; italian: *Lago*) l'è ona frazzion del comun valtelin de Gros, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in su la sinistra orografega de l'Adda, a sud-est del center comunal, e a l'imboccadura de la Val de Lagh.
L'è faa su de trii nucli de cà e rustegh, ciamaa *Baiti di Bòri*, *el Bolicch* e *i Carloeutt*.
El nomm el regorda l'esistenza d'on lagh, che l'è staa lì fina al 1600.
## Referiment
Assian

**Assian** (*Assiano*) l'è ona località de Milan che la se troeuva a l'estremm confin ocidental de Milan, adirittura al de là de la tangenzial. Del pont de vista ministrativ a l'è dent al Municipi 7.

El paes a l'è faa su de on rosc de cassinn e cort, e l'è ancamò in mezz ai camp, in su la strada che la mena a Cusagh.

L'è staa on comun indipendent fina al 1841, quand che l'è staa taccaa a Muggian. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Cesan Boscon.

Per via de la soa lontananza a l'è servii domà de 'na strada provinciala, la Via Cusagh, e ghè domà i bus interurban.

## Riferiment
*
Tioeu

**Tioeu** (in *dialett tiolin*: [tjel]; in grosin: [tjøl]; in italian: *Tiolo*) l'è ona frazzion del comun valtelin de Gros, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a 768 meter in sul nivell del mar, in su la riva de l'Adda, e a nord-est del center comunal. El confina cont el comun de Sondel, e l'è minga delonsg del Pass del Mortiroeu.
Ghe viven 400 personn, ciamaa *tiolitt*.
## El dialett
El dialett del paes el se slontana del grosin per on para de caratteristegh fonetegh, che le vesinen pussee al sondalin:
* Mancanza de [ø]
** FIOEU: milanes [fjø:], grosin [fjøl], tiolin [fjel].
* Mancanza de la palatalizazzion de la [a] tonega in [æ]:
** LAGH: milanes [la:k], grosin [læk], tiolin [lak].
## Referiment
Valradega

La **Valradega **o **Varadega **(italian: *Monte Varadega*) l'è ona scima di Alp Orobi.
L'è volta 2.634 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul fil de montagn che 'l spartiss la Val de Lagh (Valtelina, Provincia de Sondri) con la Val Camonega (Provincia de Bressa).
In sul versant valtolin, el toponem "Valradega" l'indica anca ona conca ai pee de la scima e del Mott di Gravesej, doperada per pascolà.
## Referiment
Scima de Saoseo

La **Scima de Saoseo** ([sau̯'zeu̯]) o anca apena **Saoseo** l'è ona montagna di Alp de Livign, in di Alp Retegh.
L'è volta 3.264 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul confin in tra i Grison (Val Pos'ciav) e la Lombardia (Val Grosina e Val Vioeula), minga delonsg del Corn de Camp.
## Referiment
Ambria

***[[Ambria (Zogn)|Ambria]]**, frazzion del comun de Zogn.
***[[Ambria (Piateda)|Ambria]]**, frazzion del comun de Piateda.
Piussogn

**Piussogn** (in del dialett local: [pjy'suɲ]; italian: *Piussogno*) l'è ona frazzion del comun valtolin de Scerscin, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva arent al center comunal, in su la strada statal che la traversa tutta la vall.
Val Pontron

La **Val Pontron** (in tesines: [pon'troŋ]), ciamada anca domà "Pontron" o "Vall", l'è ona vall lateral de la Val de Bregn, in Svizzera.
La se troeuva in su la mancina orografega del fiumm, e la confina a ovest con la Val Calanca, a sud con la Val de Osogna. L'è traversada del riaa Lesgiuna. El mont pussee olt de la vall a l'è 'l Torenton ([toran'toŋ]).
Anca se l'è in del "territori" bregnon, la vall la se troeuva dent al comun de Biasca. El paes principal de la vall a l'è Pontron (che l'è ciamaa anca *San Giovann* o *Vall*), ma gh'è anca alter alp e masgengh.
## Varda anca
*Pontron
*Biasca
Val d'Osogna

La **Val d'Osogna**, ciamada localment domà **Vall** (italian: *Valle di Osogna*) l'è ona vall lateral de la Riviera, in del Canton Tesin.
La se troeuva in del territori comunal de Osogna e l'è traversada de la Nala (che poeu la ghe va dent al Tesin). La scima pussee alta l'è 'l Torron d'Oeurz (2.948 meter). Alter montagn important a hinn la Scima da Pivicióu (2.575 m) e la Scima di Scorzironi (2.412 m).
La confina a nord con la Val Pontron, a sud con la Val de Carscian e a est con la Calanca.
## Referiment
Teodorico el Grant

**Teodorico (variant: Teudurich) el Grant** (Dacia, 454 – Ravèna, 26 de óst del 526) l'è stat rè di Ustrugòt e segont rè barbarich de Roma del 474 al 526.
L'è nasìt poch tép dopo la batàia del fiöm Nedao, e 'l g'ha pasàt i sò prim agn come ustàg' a Cunstantinòpoli endóche el g'ha risiìt 'n edücasiù de bù leèl.

El rìa al tròno dei Ostrogòti dòpo la mórt de sò pàder endèl 474 e 'l pórta 'n nacc la pulìtica de aleànsa col l'Impér bizantì, col quàl i teretóre ocupàcc dei Ostrogòti  cunfìna, e del quàl el risiìa dei compèns per la protesiù de le frontiére. L'imperadùr bizantì el speràa che a tignìs bù Teodorìco, chèsto el püdìes tègner sóta contròl i pòpoi barbàrich nöf che puciàa ai cunfì de l'Impér, isé de ìga 'na sórt de zòna de cusinèt 'ntra l'Imper e le popolasiù bàrbare.

I söcès de Teodorico i g'ha fat en maniéra che l'imperadùr Zenone el recunusìes al rè ostrogòto el status de *foederato romano* e de iligìl a cònsol endel an 484 e con chèsto uficializà el primàt dei ostrogòti endel'àrea balcànica.

La prezensa de Teodorico però la g'ha tacàt col tép a dà 'n pó tròp empàs a Zenone e al stès tép Odoacre en Italia l'ìa dré a slargà la sò zòna de enflüènsa e a mèter en perìcol i enterès de Bizansio. Zenone el g'ha pensàt alùra de mètel cùtra l'óter du rè bàrbari, isé, aidiàt de Bizànsio, endel 488 Teodorico el g'ha preparàt la spedisiù 'n Italia, ambiàda pò endèl autùno del stès an.

Teodorico el g'ha streersàt i Alp urientàl endèl 489 con dré presapóch 100.000 Ustrogot e 'l g'ha comandàt el sò pòpol endena série de batàie cùtra i Eruli enfìna al 493, quan che Teudurich el g'ha fat copà a tradimét Odoacre e töta la sò córt quan che i éra dré a banchetà per siglà la pace 'ntra i du rè. 
L'eliminasiù de Odoacre la g'ha segnàt el prensépe de la duminasiù dei Ustrugot in Italia, duminasiù che la g'ha significàt en perìot de pàce e stabilità.
Pontron

**Pontron**, ciamaa anca **San Giovann** o domà **Vall**. (localment: [pon'troŋ]; italian: *Pontirone*) l'è ona frazzion del comun tesines de Biasca, in del distrett de Riviera.
El paes a l'è 'l center principal de la Val Pontron, ona sotta-vall de la Val de Bregn. L'è ciamaa anca *San Giovann* per via del patron de la soa gesa.
I sò abitant se ciamen *pontroni* ([pon'troj]): el sò soranomm a l'è *tunes* (['tynaʃ]).
## El dialett
El dialett pontron a l'è putost compagn de quell de Biasca, anca se gh'è ona quai caratteristega pussee vesina al modell lombard alpin.
*Palatalizazzion de [s] e [z] in posizzion intervocalega e a la fin di paroll:
**TESIN: milanes [te'zĩ:], Biasca [te'ziɲ], Pontron [te'ʒiɲ]
**NISSUN: milanes [], Biasca [], Pontron []
**SASS: milanes [sas], Biasca [sas], Pontron [saʃ]
## Referiment
Céline Dion

**Céline Marie Claudette Dion** (Montréal, Québec, 30 de mars 1968) a l'è un cantanta canadesa, d'urigen francesa. 
## Sitt üficial
* Sitt üficial de Céline Dion
Roberto Ferruzzi

**Roberto Ferruzzi**, (Sebenico, Dalmàsia, 16 de dicèmber 1853 - Venèzia 12 ad febràr 1934) l'è stài un pitùr itagliàn.

## La Madunina
Ferruzzi l'è cunusüd in tütt el mùnd per el sò quàder *La [[Madunina (Ferruzzi)|Madunina]]*, che gh'è vàls el prìm premi a la *Biennale di Venezia* in del 1897. El vurèva descrìu la maternità, ma el sücèss che g'ha vìd el quàder l'ha fài in manera de fall ciamà *La Madunina*; ma l'è anca cunusüd cùme Madòna cùl fiulìn, Madòna del Ripòs, d'le Vie, d'la Tenerèsa, Madonnella, Singulìna.

## Altre futugrafie


Image:Roberto Ferruzzi - Madonnina.jpg|Un'altra versiòn d'la Madunìna.


## Riferimént


## Ligam de föra

* Artìcul in sü la Madunina cun foto
Età preliteraria latina

Cunt l'espressiun **età preliteraria latina** a s'vör indicà cumünement el temp de la storia de la literadüra latina che la va de la fundaziun de Roma al rivà de la fas literaria, che de solet al se fà partì de la representaziun in del 240 a.C del prim drama teatral scrivüü in lengua latina, per övra del Livio Andronico. 

Dürant de 'sto temp chì, istess mument de l'età regia de Roma e de la prima età de la repüblega, Roma, induve el cör uriginal l'era furmaa de abitancc de sort latina e i grich imigraa de la Magna Grecia. Donca, l'è pudüda nass una granda prudüziun de test suratüt uraj, senza fin literari.
## La scritüra
La riva in del VII secul
## Vers saturnio
A l'è el vers uriginal latin, furmaa de dü *cola*, vön püssee fort de l'olter, spartii de una *dieresi*. L'è anca el vers druvaa del Gneo Nevio in la so övra Odusia, var a dì la tradüziun in lengua latina de l'Odissea de l'Omer.

∪ — ∪ — ∪ — X | — ∪ — ∪ — ∪
## I ''carmina''
El *carmen* a l'è una forma in vers, via de mezz in tra puesia e prösa, caraterizada de ripetiziun funetich.
### ''Carmina'' religius
* *Carmen Arvale*
* *Carmen Saliare*
* *Laudatio Funebris*
* *Precatio*
### ''Carmina'' per i ucasiun
* *Carmina Triumphalia*
* *Carmina Convivalia*
* *Fescennini*
## Teater
## Riferimencc
2015

## Genar
*Primm de genar: la Lituania la scomincia a doperà l'euro 'me moneda.
*3 de genar: i estremista de Boko Haram ghe dann adoss a la città nigeriana de Baga; se cred che abbien coppaa almanch 2000 personn. I massacher vann inanz fina al sett de genar.
*7 de genar: a Paris, trii omen armaa vann denter a la redazzion del giornal satiregh Charlie Hebdo, e coppen 12 personn.
*7 de genar: La Banca Nazionala Svizzera la moca de vincolà el franch a l'Euro
*9 de genar: dopo duu dì de inseguiment, i duu terrorista de Paris vegnen coppaa di polee in d'ona cartera a Dammartin-en-Goël. Intant, on alter terrorista el ghe va dent a on negozzi kosher a Paris e 'l coppa alter quatter personn, per poeu vess mazzaa ona quai ora pussee tardi di forz de l'orden frances.
*11 de genar: dopo i aveniment di dì prima, quasi duu milion de personn vann a manifestà a Paris per la libertà d'espression e contra la violenza.
*15 de genar: el Giorgio Napolitano el se dimett de la carega de President de la Republega italiana.
*22 de genar: el moeur el re Adb Allah de l'Arabia Saudita. Ghe suced el fradell Salman.
*31 de genar: elezzion de Sergio Mattarella 'me President de la Republega Italiana.

## Febrar

## Marz

## April

## Magg
*1 de magg: Scomincia l'EXPO 2015
*23 de magg: L'Irlanda la legalizza el matrimoni gay cont on referendum

## Giugn

## Luj

## Agost

## Setember

## Otober

## November

## Dicember

## Chi gh'è nassuu

## Chi gh'è mort
*Primm de genar: Mario Cuomo, politegh american, governador del Statt de New York in del 1983-1994 (n. 1932).
*5 de genar: Pino Daniele, cantant italian (n. 1955).
*10 de genar: Francesco Rosi, regista italian (n. 1922).
*11 de genar: Anita Ekberg, atora svedesa (n. 1931).
*22 de genar: Abd Allah de l'Arabia Saudita.
Visigoti

I **Vizigòti** (lüminàcc endei docümèncc antìch come, *Wisigothi*, *Vesi*, *Visi*, *Wesi*, o *Wisi*) i éra 'n ram de le tribù nòmade de pòpol germànich ciamàde töte ensèma col nòm de Goti. Chèste tribù le g'ha it el sò prìodo de espansiù endela tarda antichità, al tép de le grànde migrasiù. I Vizigòti i è vignìcc fò dei prim grupi Gothic (forse i Tervingi) che g'ha 'nvadìt l'Imper Romano al a cumincià del 376 e che g'ha batìt l'ezèrcit Romano andèla Batàia de Adrianopoli endèl 378. I Vizigòti i g'ha envadìt l'Itàlia sóta Alarico I e i g'ha sachegiàt Roma endèl 410. I g'ha cuminciàt a stabilìs come stansiài dòpo ìga envadìt la Galia meridiunàla e piö tàrde la penìzola ibérica endóche i g'ha fondàt el Régn dei Vizigòti.

I Vizigòti i s'è stabilìcc en Galia en prensépe come *[[foederati]]* dei Romani— segónt en acórde del 418 — ma póch dòpo i g'ha fondàt el sò régn con capitàl a Tolosa e de lé i g'ha istindìt la sò autorità envers la Hispania a dan dei Suevi e dei Vandali. Endel 507, i pert la part de regn del la Galia per mà dei Franch de Clodoveo I. De lé 'n aànti, el régn dei Vizigòti el s'è limitàt a la Hispania i g'harà mìa piö teretóre a nort dei Pirenèi föra che la Septimania.

Entùren al 589, I Vizigòti, sóta Recaredo I i s'è cunvirtìcc de l'Arianismo al Cristianézem nicéno, e de en bris a la ólta i g'ha adotàt la cültüra dei sò duminàcc ispano-romani. El còdes legàl, el *[[Liber iudiciorum]]* (completàt endèl 654) l'abolés el cöstöm de aplicà légi diferènte a ségont se 'l sogèt l'ìa Vizigòto o Romano e de lé 'n aànti se pert la distinsiù 'ntra i du pòpoi e i cumìncia a identificàs töcc ensèma come *Hispani*. Endel 711 o 712, I invazùr Arabi i g'ha scunfigìt i Vizigòti endèla Batàia de Guadalete. El sò rè Roderico e divèrsi óter mèmber de la córt de de la clas duminànta i è stacc copàcc, e 'l sò régn en póch tép l'è crödat. L'identità Gòtica l'è però scampàda sura de töt endela Marca Hispanica e 'ndel Régn de le Astùrie, fondàt del nòbil Vizigòto Pelàgio dòpo la sò vitória cùtra i Móri endèla Batàia de Covadonga.

## Riferimèncc
Galeazz Maria Sforza

El **Galeazz Maria Sforza** (Fermo, 24 de genar del 1444 - Milan, 26 de dicember del 1476) l'è staa duca de Milan.
L'era el primm fioeu del Francesch Sforza e de la Bianca Maria Viscont.
A la mort del pader a l'era in Francia: ciamaa in patria de soa mader, el gh'ha 'vuu frontà on viagg pien de pericoi, perchè l'ha dovuu passà per i territori di Savoja, sò nemis.
El 20 de marz del 1466 l'è rivaa a Milan: in di primm temp l'ha governaa con la Bianca Maria, ma col temp el sò caratter autoritari l'ha ruzaa la mader a 'ndà via de Milan.
El par che proppi el sò caratter el sia staa vuna di reson de la soa mort: de fatti l'è mort per ona congiura de nobei milanes, che soportaven pu el sò fà de tirann. El 26 de dicember del 1476 l'è staa copaa de Gianandrea Lampugnan, Girolom Olgiaa e Carlo Viscont, arent a la Gesa de San Steven.
El s'è sposaa con la Bona de Savoja: del matrimoni hinn nassuu ona motta de fioeu:
*Gian Galeazz Sforza (1469-1494), duca de Milan.
*Ermes Maria Sforza (1470-1503), marches de Tortona.
*Bianca Maria Sforza (1472-1510), miee de l'imperador Massimilian I.
*Anna Maria Sforza (1473-1497), miee del Fonso I d'Este.
Inoltra el gh'ha 'vuu anca di fioeu de foeura del matrimoni. De la Lucrezzia Landrian hinn nassuu:
*Carlo Sforza (1458-1483)
*Catarina Sforza (1463-1509), sciora de Forlì e de Imola.
*Lissander Sforza (1465-1523), scior de Francavilla.
*Chiara Sforza (1467-1531), miee del Francesco Dal Verme.
Con la Luzzia Marlian:
**Galeazz Sforza*, "contin" de Melz.
*Otavian Maria Sforza (1475-1545), vescov de Lod.

## Alter progett
San Peder

El **Simon**, ciamaa anca **Peder**, l'è staa vun di dodes apostoi del Signor.

Pescador de la Galilea comè 'l sò fradell Andrea, l'è staa vun di primm discepoi a vess ciamaa del Gesù, e gh'è semper andaa adree per tutta la predicazzion.

El gh'ha on roeul important in tucc quatter i Vangeli.

Dopo la Pentecost, el deventa el capp de la prima Gesa cristiana, e l'è semper lu a dervì el cristianesim ai conversion di pagan. La soa predicazzion le mena fina a Roma, indè che 'l moeur ai temp di persecuzzion del Neron.

L'è veneraa 'me sant de quasi tutt i Ges cristiann: in quella catolega, in particolar, l'è consideraa el primm Papa, e tucc i pontefis se consideren sò sucessor.

L'è 'l patron di fornee, becchee, pescador, cordee, bagatt, piccapreja, oltra che de la città de Roma.

## Alter progett
Santa Luzzia

La **Santa Luzzia** (Siracusa, 283 - Siracusa, 13 de dicember del 304) l'è stada ona martora cristiana, morta ai temp di persecuzzion del Dioclezzian.
L'è venerada tant 'me santa de la Gesa Catolega, de la Gesa Ortodossa e in general de tucc i ges che permetten el cult di sant. L'è vuna di sant pussee popolar in Europa: in cert zonn de la Lombardia (soratutt Crema e Bressa) la soa festa l'è ancamò incoeu on moment important in del mes de dicember. Alter celebrazzion vegnen faa in paes compagn de la Finlandia, l'Austria, la Danimarca, la Svezzia, la Republega Ceca e la Slovacchia.
L'è la patrona di oeugg, di orb, di oculista, di elettricista e di piccapreja. In Lombardia l'è patrona del comun de Lenna.

## Alter progett
Non al denaro non all'amore né al cielo

**Non al denaro non all'amore né al cielo** l'è l'album quell de cinch del cantant italian Fabrizio De André.
Sortii foeura in del 1971, el disch a l'è on *concept album* ispiraa a on rosc de poesii de l'Antologia de Spoon River de l'Edgar Lee Masters (liber voltaa in italian de la Fernanda Pivano, amisa del De André).
In del 2005 el cantant monsciasch Morgan l'ha faa ona cover de l'album intregh, e l'ha ciamaa in de l'istessa manera.
## Lista di canzon
#*La collina* - 4:03
#*Un matto (dietro a ogni scemo c'è un villaggio)* - 2:37
#*Un giudice* - 2:24
#*Un blasfemo (dietro a ogni blasfemo c'è un giardino incantato)* - 3:01
#*Un malato di cuore* - 4:18
#*Un medico* - 2:37
#*Un chimico* - 3:01
#*Un ottico* - 4:34
#*Il suonatore Jones* - 4:24
Lèngua d'i sègn neozelandesa

La **lèngua di segn neozelandesa**, u NZSL, (nom natif New Zealand Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Növa Zelanda. El còdes ISO 693 l'è **nzs**. El sumeja che la sia parlada di 9.000 de gent.

## Referiment
Lèngua d'i sègn australiana

La **lèngua di segn australiana**, u AUSLAN, (nom natif Australian Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Aüstralia. El còdes ISO 693 l'è **asf**. El sumeja che la sia parlada di 16.000 de gent.

## Referiment
Lèngua d'i sègn ungheresa

La **lèngua di segn ungheresa**, u MJ, (nom natif Magyarországi Jelnyelv) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Üngheria. El còdes ISO 693 l'è **hsh**. El sumeja che la sia parlada di 330.000 de gent.

## Referiment
Lèngua d'i sègn d'la Thailandia

La **lèngua d'i sègn d'la Thailandia**, u TSL, (nom natif Thai Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Thailandia. El còdes ISO 693 l'è **tsq**. El sumeja che la sia parlada di 300.000 de gent.

## Referiment
Wallia

**Wallia** l'è  stat en rè dei Vizigòti del 415 al 419. Endel perìot che l'è stat rè el s'è guadegnàt la repütasiù de combatènt coragiùs e goernànt prüdènt. L'è stat iligìt al tròno dei Vizigòti dòpo che Ataulfo e Sigerico, i sò imediàcc predecesùr, i ìa stacc copàcc endel córs de l'an 415.

Prèst, dòpo de éser stat iligìt, Wallia el g'ha pacifegàt i rapórcc co l'emperadùr Onorio e 'l g'ha acetàt en acórde co l'Impér Romàno. El g'ha dat endré a l'imperadùr la sò sorèla Galla Placidia che l'ìa stada ciapàda en ostàgio ai tép del sach de Róma del alùra rè Alarico. En càmbe el gh'ìa risiìt el permès de stabilìs en Aquitania endel 417 come aleàcc uficiài ("foederati"). Wallia el farà de Tolosa la capitàl del régn dei Vizigòti e tal la restarà per töt el sècol V.

Endel 418 l'unùra l'acórde coi romàni co l'envaziù de la Hispania, endóche el sò ezèrcit l'anienta i Vandali Silingi e 'l g'ha sterminàt i Alani al pónt che i póch scampàcc i se sotametarà de sò olontà a Gunderico, Rè dei Vandali Asdingi.

'Na quach font stòriche le dis che Wallia l'ìa emparentàt co l'Alarico ma apéna per matremóne. El mör endel 419 e 'l sò post el sarà ciapàt del sò zèner (o fórse fiöl ilegìtim) Teodorico. La sorèla de Wallia l'è nàda 'n spuza a Rechila, Re dei Suebi, e la deentarà màder de Ricimero e suòcera de Gundowech, Re dei Burgundi.
Magnocca

La **magnocca** (a Ciavenna: [ma'ɲuka]) l'è on formagg tipegh de la Valciavenna e de Bregaja.
El va mangiaa senza pan.
## Bibliografia
*Giacinto Caligari, *Chiavenna in dialetto*, Ciavenna, Centro Studi Storici Chiavennaschi, 1970.
Gruf

El **Gruf** (italian: *Monte Gruf*) l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.936 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de la Provincia de Sondri, in su la fila che la spartiss la Val Codera de la Val Masen.
Fel

La **fel** (in d'on quai dialett de la bergamasca [fil]; olter variant: *afel, fela, fed, sfela*) l'è on liqued basegh de color giald-verd che 'l vegna foeura del fidegh de la pupart di vertebraa.
In d'on bell poo de speci la vegna fada su e magazinada in de la cistifellea in tra ona mangiada e l'altra: e in del mangià la ghe va dent al duoden, indè che la ghe da ona man ai process de digestion.
## El nomm
El termen *fel* el riva del latin *fel, fellis*, che l'è parent del grech antigh *cholé*, con l'istess significaa (e che l'è ligaa a termen tant 'me *chlōrós*, che 'l voeur dì "verd"). El termen l'è present in tanti alter lengov neolatinn (italian *fiele*, catalan e portoghes *fel*, spagnoeu *hiel*, romen *fierea*, napoletan *fele*, sicilian *feli*, genoves *fê*, sardegnoeu *vele*). In tanti lengov però se preferiss doperà derivaa del latin *bilis* (es. italian *bile* ecc.).
In lombard e in di alter lengov del nord Italian "fel" a l'è on nomm feminil, intant che in di alter parlà romanz l'è de gener masculin.
## Referiment

## Varda anca
*Fel (anatomia)
Teofilo Folengo

El **Girolamo** o **Teofilo Folengo** (Mantova, vott de november del 1491 - Campese, noeuv de dicember del 1544), cognossuu anca cont i soranomm de **Merlin Coccajo**, **Merlin Cocai** o **Limerno Pitocco**, l'è staa on poeta italian.
L'è vun di esponent pussee famos de la poesia macheronega.

## La vita e i oeuver
Fioeu d'on nodar mantovan, l'era el vott de noeuv fradei. La soa fameja la vegniva de Cipada, ona frazzion de Mantova, e on temp l'era stada nobela. De quand che l'era on bagai l'ha mostraa de vess inteligent, viscor e bon de scriv poesii. A sedes agn l'è andaa in del monastee de Santa Ufemia (arent a Bressa), e desdott mes pussee tard l'è deventaa on fraa benedettin.
In di primm temp, la vita de monegh l'andava inanz normalment: intant, el scriveva on poo de vers in latin a la manera de Vergili, ma senza 'vègghen di sucess. In tra el 1524 e 'l 1530 però l'ha bandonaa el monastee, e l'è andaa in gir per l'Italia cont ona donna: o almanch lu le dis inscì, intant che di ricerch moderni demostren che l'era minga vera.

La soa prima oeuvera (e la pussee famosa) l'è stada el *Merlin Cocaii macaronicon* o *[[Baldus]]*: on poema parodegh che 'l cuntava su i aventur de on "eroe" ciamaa Baldus (in realtà, on lifroccon). El test l'è scrivuu in latin macheronegh, pien pienent de paroll mantovann latinizaa. El liber, scrivuu in del 1517, l'è staa censuraa, ma el gh'ha 'vuu istess on gran sucess.
*Orlandino*, poema in vott cant, in italian, sortii in del 1526.
Tornaa in del sò convent, l'ha scrivuu el *Caos del triperuno*, indè che 'l cunta su vari stori de la soa vita.
In del 1533 el scriv *L'umanità del Figliuolo di Dio*, oltra che on poema in su la creazzion, crodada e redenzion de l'omm e on rosc de tragedi (che però hinn mai staa publicaa).
In di ultem agn de la soa vita l'è staa in d'on convent sicilian. Lilinscì gh'hann ciamaa de mett in pee la prima representazzion sacra de la storia siciliana: L'Atto della Pinta. In del 1543 el s'è retiraa a Campese (frazzion de Bassano del Grappa), e dopo on ann l'è mort.
La soa oeuvera l'ha ispiraa de bon el François Rabelais, ma anca el Giordano Bruno e l'Erasmo de Rotterdam.

## Riferiment
*Treccani

## Bibliografia
*Massimo Colella, «Sol d’Orlandin i’ canto, e nondimeno…». Lettura dell’'Orlandino' di Teofilo Folengo, in «Rivista di Letteratura Italiana», XXXVII, 3, 2019, pp. 9-29.

## Alter progett
Baldassar Castion

El **Baldassar Castion** (italian: *Baldassarre Castiglione*; Casadegh, 6 de dicember del 1478 - Toledo, 8 de febrar del 1529) l'è staa on umanista, letteraa e diplomategh italian, al servizzi del Statt de la Gesa, de Mantova e de Urbin.
La soa manera de scriv l'è considerada vuna di espression pussee alt del Renassiment italian. L'ha vivuu in tanti cort diferent: Mantova, Urbin, Milan. Al temp del sacch de Roma l'è staa ambassador del papa Clement VII.

El sò lavorà pussee cognosssuu l'è *[[Il Cortegiano]]*, publicaa a Venezzia in del 1528. A l'è on manual (scrivuu compagn d'on dialogh faa a la cort de Urbin) per spiegà come che gh'hann de comportass on omm de cort e ona dama. Ancamò adess l'è consideraa vun di test fondamentai per capì la civiltà del Renassiment, e i sò ideai de perfezzion e de comportament.
Bernardin Luin

El **Bernardin Luin** (italian: *Bernardino Luini*; Dumenza, 1481 - Milan, 1532) l'è staa on pitor lombard.
L'è staa vun di pitor pusse important de la Scoeula renassimental lombarda, del grupp di Leonardesch.

Nassuu in d'on paes del Lagh Magior, forsi el s'è formaa 'me pitor a Verona. L'ha lavoraa soratutt in di territori del Ducaa de Milan: i sò oeuver (quader e afresch de ges) se troeuven a Milan (per esempi in del Monastee de San Maurizzi e a Ceravall), Pavia (a la Certosa), Comm (in del Domm), Monscia, Lugan, ma anca in center pussee piscinitt tant 'me Vimodron, Bust Grand, Magianegh (incoeu quarter de Lecch), Meda, Legnan, Saronn.
I sò fioeu hann continuaa la soa oeuvera e hinn devegnuu di maester del Manierism lombard.

Anca el sò fioeu Aureli a l'è staa on pittor.
Val Veny

La **Val Veny** (o *Val Vény*) l'è ona vallada alpina de la Val d'Aosta.
La se troeuva ai pee del Massizz del Mont Bianch, in del territori comunal de Courmayeur (alta Valdigne).
L'è nassuda de l'azzion di vedrett del Miage e de la Brenva. L'è traversada de la *Dora de Veny*, che la se gionta con la *Dora de Ferret* arent a Entrèves e la fa nass la Dora Baltea.
A sud-ovest la confina con la Francia, a travers el Col de la Seigne (2.512 meter).
In tra i paesitt de la vall a gh'è La Visaille (che l'ha ispiraa ona famosa canzon de montagna), el Peuterey e Purtud. Al princippi de la vall a gh'è 'l Santuari de Notre-Dame de la Guérison.
## Ligamm de foeura
*Sit dedicaa a la vall
Jura (isola)

**Jura** (scozzes: *Diùra*) l'è on'isola di Ebrid de Dent.
La se troeuva in de l'Ocean Atlantegh, minga delonsg de l'isola de Islay e de la costa ucidentala de la Scozzia. L'è granda 368 km², in gran part montagnosa e minga fertil con bona part de la superfis ocupada de torbiere.
Ghe viven domà 170 personn, che viven soratutt in del paesin de Craighouse. In de la località de Barnhill gh'è la cà indove che 'l George Orwell l'ha finii de scriv el sò liber 1984.
El sò nomm gaelich l'è "Diùra" (prununciàt [ˈtʲuːɾə]) e 'l riva del nors antigh *dýr*, che 'l voeur dì "cerv" (varda l'ingles *deer*, ma anca el todesch *Tier*, cioè "bestia"). Defatt in su l'isola a gh'è on gran numer de cerv, anca al dì d'incoeu.
Septimania

**Septimania** l'è 'l nòm de la regiù orientàla de la pruvìncia romana de la Gallia Narbonensis, pasàda sóta el contròl dei Vizigòti endel 462, quan che i sò teretóre i è stacc asegnàcc al sò rè Teodorico II. Sóta i Vizigòti l'ìa ciamàda apéna **Gallia** o **Narbonensis**. La corespónt a presapóch a la regiù franséza de Languedoc-Roussillon dei nost tép. L'è stada englobàda per póch tép endel Emirat de Còrdoba endel córs del sècol VIII ma la egnarà recunquistàda dei Frànch (pòppl) Franch, che a cumincià de la fì del sècol IX i la ciamàa **Gothia** o  **'Marca Gotica''.
Jura

* **[[Jura (isola)|Jura]]**, ìzola de le Ebridi Intèrne, Scòsia ucidentàla;
* **[[Jura (mont)|Jura]]**, cadéna de mucc 'ntra la Svìsera e la Frància;
* **[[Canton Giüra|Canton Jura]]**, cantù de la Svìsera;
* **[[Jura (dipartiment)|Dipartimènt del Jura]]**, dipartiment de la Francia.
Sigerico

**Sigerico** (? – 415) l'è stat en rè dei Vizigòti che g'ha goernàt apéna per póch dé (sèt o quìndes a segonda de le fóncc) endel cors de l'an 415. El sò nòm el völ dì *Re Vituriùs* o *Re de la Vitória* (gòtich *sigis*-vitória e *reiks*-re).

Dòpo che gh'è stat copàt Ataulfo, per mà de 'n sicàre sostenidùr del general Sarus, che l'ìa stat copàt en precedènsa per ùrden de Ataulfo, s'è ambiàt fò 'na fàida e 'na guèra per el control del tròno 'ntra Sigerico, mèmber de la stìrpa dei Amali (compàgn de Sarus) e Wallia, mèmber de la famìa dei Baltingi compàgn de Ataulfo e Alarico. La mórt de Ataulfo e la salìda al tròno de Sigerico la par fà pensà a 'na vitória dei Amali, ma el comportamènt de chèsto endèi póch dé che l'è stat sö i g'ha fat cambià prèst la situasiù.

Endèi póch dé che l'è stat sö difàti el g'ha dimustràt sübet le sò edèe: el g'ha fat copà i sés fiöi de Ataulfo, per fà che nisü el püdìes reendicà dirìcc de desendènsa e 'l g'ha fat maltratà Galla Placidia, la édoa de Ataulfo e sorèla del emperadùr Onorio, ubligàda a marcià per dùdes miglia ensèma con dei óter prizunér denàcc al sò caàl. Chèsti facc i g'ha fat nàser en bèl pó de malcontét entra i sostenidùr dei Baltingi e isé apéna póch dé dòpo del sò insediamènt l'è stat eliminàt. El sò pòst l'è stat ciapàt de Wallia che 'l g'ha riportàt la famìa dei Baltingi söl tròno dei Vizigòti.

## Riferimèncc
Matt Frewer

El **Matthew George** "**Matt**" **Frewer** (Washington, 4 de genar del 1958) l'è on comegh e ator american, cognossuu per Max Headroom.
Duran Duran

I **Duran Duran** a hinn un grüp ingles de rock/new romantic che'l s'è furmaa a Birmingham in del 1978. I sò member a hinn: Simon LeBon (vus), Nigel John Taylor (bass), Nick Rhodes (taster), Andy Taylor (ghitara) e Roger Andrew Taylor (bateria). 
## Album
* Duran Duran (EMI, 1981)
* Rio (EMI, 1982)
* Seven and the Ragged Tiger (EMI, 1983)
* Notorious (EMI, 1986)
* Big Thing (Parlophone, 1988)
* Liberty (Parlophone, 1990)
* Duran Duran AKA Wedding Album (Parlophone, 1993)
* Thank You (Parlophone, 1995)
* Medazzaland (EMI, 1997)
* Pop Trash (Hollywood, 2000)
* Astronaut (Epic, 2004)
* Red Carpet Massacre (Epic, 2007)
* All You Need Is Now (Allido, 2010)
* *Paper Gods* (2015)
* *Future Past* (2021)
## Ligam de föra
* Sit ufizial
Gary Coleman

El **Gary Wayne Coleman** (Zion, 8 de febrar del 1968 – Provo, 28 de magg del 2010) l'è staa on comegh e ator american. L'eva famos per la soa part de Arnold Jackson in *"El me amis Arnold"* (original: *"Diff'rent Strokes"*), andaa in onda in di Stat Unii dal 1978 al 1986.
Fiander

I **Fiander** (olandes: *Vlaanderen*; frances: *Flandres* o *Flandre*; todesch: *Flandern*; italian: *Fiandre*; ingles: *Flanders*; limburghes: *Vlaondere*; spagnoeu: *Flandes*) l'è vuna di tre region del Belgi.
La confina cont el Mar del Nord, cont i Paes Bass, con la Francia, la Valonia e la region de Bruxelles.
L'è la region del Belgi indove la lengua ofizzial l'è l'olandes, che chichinscì el ciappa el nomm de *fiamengh*. A bon cunt a gh'è di comun indè che i abitant poeuden doperà anca el frances per parlà cont i autorità.
On temp eren cognossuu 'me "Paes Bass spagnoeu" (e poeu "austriegh"): l'era la zona de lengua olandesa che l'era restada fedel a la Spagna e a la Gesa Catolega.

El capploeugh di Fiander a l'è Bruxelles (*Brussel*). Alter cità important a hinn Anversa (*Antwerpen*), Gant (*Gent*) e Ypres (*Ieper*).
## Varda anca
*Valonia
*Bruxelles
*Lengua olandesa
*Paes Bass spagnoeu
Bobcat Goldthwait

El **Robert Francis** "**Bobcat**" **Goldthwait** (Syracuse, 26 de magg del 1962) l'è on comegh e ator american.
Visby

**Visby** (in svedes: ['vɪsbyː]) l'è ona città - classifegada 'me area urbana - de la Svezzia cont ona popolazzion de 22.236 abitant.
L'è 'l caploeugh de l'isola de Gotland, l'isola pussee granda del paes, in del mar Baltegh.
L'ha conservaa el sò center storegh medieval, testimoni del sò passaa de città member de la Lega Anseatega (unega in tutta la Svezzia). Per 'sta reson l'è stada mettuda denter ai patrimoni de l'umanità de l'UNESCO.
## Gemellagg
* Rodi, Grecia.
Versa

La **Versa** (istess in italian, ma al masculin) l'è on riaa lombard, longh dodes chilometer.
La nass in de l'Oltrepò Paves, la forma la Val Versa e la finiss dent al Pò.
In del sò percors la traversa i paes de Canevin, Volpara, Golfrenz, Moncalv, la Madonna, Castana, Monscan, Montù, Canee, Stradella e Portalbera.
Madunina (Ferruzzi)

La **Madunina** (in Itagliàn *Madunina*) l'è un quàder a òli de Roberto Ferruzzi pitürad in del 1897 a Lüvigliàn de Torreglia. El quàder l'è anca cunusüd cùme Madòna cùl fiulìn, Madòna del Ripòs, d'le Vie, d'la Tenerèsa, Madonnella, Singulìna.

## Storia de l'opera

I mudèi del quàder i sìun Angelina Cian, de 11 ann, e del sò fradelìn.  In princìpi, Ferruzzi el vureva apena fà un quàder sü la maternità, ma dòpu el sücess a la *Biennale de Venesia* l'han ciamàd *Madunina*.

El quàder l'è pasàd de màn in màn, da quant John George Alexander Leishman l'ha töi a quand l'è rivàd forse in Pensilvania, a la scùnda ipotesi che l'è n'dài pers  in sü 'na nàv da l'Europa a l'America.

Incö, l'è stài truàd un quader che par ch'el sia visìn a l'uriginal a oli.; .

## Nòti


## Ligam de föra

* Una quàl versiòn d'la Madunina
Pizz del Teo

El **Pizz del Teo** (italian: *Pizzo del Teo*) l'è ona scima di Alp de Livign.
A l'è volt 3.049 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in sul confin in tra la Lombardia (Val Grosina) e 'l Canton Grison (Val Pos'ciav), a nord del Pass del Valenasc.
Sperella

La **Sperella** (italian: *Vetta Sperella*; cognossuda anca 'me *Piz Sena*, a la pos'ciavina) l'è ona scima di Alp de Livign.
A l'è volta 3.075 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul confin in tra la Lombardia (Val Grosina) e i Grison (Val Pos'ciav), in su la cresta che la va de la Sassa Bianca al Pizz del Teo.
Pass del Valenasc

El **Pass del Valenasc** (italian: *Passo di Valenaccio*) a l'è on giov de montagna, che 'l colega l'Italia (Lombardia) con la Svizzera (Canton Grison).
El se troeuva in di Alp Retegh, a 2.842 meter sora el nivell del mar. El colega la Val Grosina con la Val Pos'ciav, e a l'è in su la cresta in tra la Sperella (a sud) e 'l Pizz del Teo (a nord).
Dracula

***Dracula*** l'è on romanz scrivuu da l'irlandes Bram Stoker in del 1897. El liber l'è staa ispiraa al personagg stòrich de Vlad III, el princip de la Valacchia.

El romanz l'è scrivuu in de la forma de diari e letter. *Dracula* l'è vun di ultim grand romanz gotich e el se basa in sul mito del vampir che l'era giamò cominciaa on quai decenni prima.
Cologna (Pos'ciav)

**Cologna** (in pos'ciavin: [kø'løɲa]; italian: *Cologna*) l'è ona frazzion del comun grison de Pos'ciav.
## Referiment
Julie Kavner

La **Julia Deborah** "**Julie**" **Kavner** (Los Angeles, 7 de settember del 1950) l'è ona comega e atora mericana.
Dan Castellaneta

El **Daniel Louis** "**Dan**" **Castellaneta** (Oak Park, 29 de ottober del 1957) l'è on attor, doppiador, comegh e scenograf american, cognossuu sora de tut per avegh daa la vos al Homer Simpson in de la serie animada *[[The Simpsons]]*.
Iliad

L' ***Iliad***  a l'è la püssee vegia övra de la literadüra greca. In principi l'era un puema epich ural, ch'el vör dì che a l'era minga druvaa per vess parlaa, minga legiüü, ma a l'era scrivüü giò in del XIII secul a.C. 
A l'è un puema epich devera lüngh faa sö de 24 capituj scrivüü in esameter. A l'è prubabilment basaa in sö un event real, l'atacch a Troia de i Micenee. El puema al gh'ha dent anca di prim mit grech e di legend. El scritur tradiziunal de l' *Iliad* a l'è l'Umer. A bun cünt, i stüdius i è minga segür se el puema a l'è staa devera scrivüü dumà de vön.

La storia la tö sit in la Guera Trujana. La parla de i cunfrunt de i guerer Achill e del re Agamenun. La storia la quata dumà una quai semana de la fin de la guera, ma anca la parla de i mit Grech in sö la guera. La cünta la storia de l'ira de Achill, fin a la mort e 'l füneral de l'Etur e l'assedi de Troia.

Insema a 'l so sequel, l' *[[Udissea]], *a l'è vön di dü magiur puema epich greech. De tradiziun, tücc do i henn atribüii a l'Umer.

Un quaj persunagg impurtant in l' *Iliad* a l'è l'Achill, l'Udissee, l'Agamenun, el Menelao, el Priam, l'Etur, el Parid, e l'Elena.

## Trama
El puema al descumencia cunt el diu Apollo ch'al gh'ha mandaa a i Grech una pest, perchè i gh'ha catüraa la fiöla de vön di so pret. L'Agamenun a l'è ubligaa a dàla indree, ma al ghe porta via anca la Briseid del so padron Achill. L'Achill a l'è inrabiaa e al refüda de cumbatt. Ma quand ch'el so amis Patroclo al ven mazzaa de l'Etur, al taca sö a cumbategh cuntra e al mazza l'Etur in d'un düell.
Püssee tard, el pader de l'Etur, el Priam, al ven in secret de l'Achill a purtà indree el corp del so fiöö preferii per dàggh un füneral prupiaa, che l'Achill al ghe permett de fàll. El puema al sara sö cunt el füneral de l'Etur.

## Olter vus
* Guera Trujana
* *[[Udissea]]*
* Umer 

## Link de föra
*''Iliad'' , versiun online in ingles de l'Iliad
**Iliad* in Grech Antich: del Perseus Project 

## Riferimenc
John Lithgow

El **Jonathan Arthur** "**John**" **Lithgow** (Rochester, 19 de otober del 1945) l'è on attor comegh american, vincitor de l'Emmy Award.