open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brèva e Tivàn (vent)

El **Tivan** e la *brèva* hinn düü vent che bùfen in sö el lagh de Còmm. 

El Tivan el bufa regularment de Nord, el riva anca a i 20 chilometer a l'ura in di part de Lech.

La Brèva la g'ha de fa de cuntravént, e ciarament la vegn de Süd: la se leva quand el Tìvan el se balca. 

Quej düü vent chì quand i bufen völ dì che l'e rüvaa el bel temp in sö el spegg del lagh de Còmm e in di muntagn.

Brèva e Tivàn l'è anca una canzon e un album del Davide Van De Sfroos surtii in de l'ann 1999.
Triticum durum

El **Triticum durum** (o ***Triticum turgidum*** L. subsp. *durum*) l'è 'na piànta de la famìa de le Poaceae che la aparté al zèner Triticum. L'è cunusìt perlopiö col nòm de *formét dür*.

L'è 'n formét tetraplòide uriginàt de 'na ibridasiù 'ntra dò spéci selvàdeghe emparentàde, difundìde endèla "Mezalüna fèrtil": el *Triticum urartu* (2n=14, genòmi AA) e 'na spéce amò de identificà del zèner Aegilops sesiù *Sytopsis* condèl corédo cromosòmich 2n=14, genòmi BB. L'ìbrido spontàneo el g'ha dat urìgin a la spéce *[[Triticum dicoccoides]]* (2n=28, genòmi AABB), el progenitùr salvàdech del quàl l'òm del neolìtich el g'ha demestegàt el formét dür presapóch cóme che 'l conosóm al dé d'encö.

L'è giöna de le spéci de formét col piö alt valùr nütritìf, dàto che la g'ha en contenùto de glùtine alt e l'è furmàt de proteìne per el 12÷14%. L'è 'na piànta bèla rezistènta a la söta e a le malatìe, però a cultiàla la rènt de méno che sèrte ótre spéci de formét.

'Na caraterìstica che la permèt de ditìnguer el formét dür del formét tèner (*[[Triticum aestivum]]*, esaplòide, 2n=42, genòmi AABBDD) l'è che quan che i è madüre le cariòsidi i è vitrùze e mìa farinùze. Chèsto per vìa de la cumpuzisiù protèica particolàr del formét dür, che per chèsta rizù 'l dà per lo piö sémole e mìa farina.

Le proprietà de le proteìne del formét dür le fà che la màsa che se oté a 'mpastà le semole co l'àiva i è 'ndicàde suratöt per fà la pàsta.
Perà endèl'Itàlia meridiunàla, de divèrsi sècoi le sémole, ri-masnàde per fàle piö fìne, le vé dopràde per fà dei pà tìpich, el piö famùs dei quài l'è 'l "Pà de Altamura". I pà de formét dür i g'ha 'na cunsitènsa particolàr, i è de culùr che tìra a 'l zàlt perchè i conté piö tacc carotenòidi, e ghe mèt piö tat a nì staladés, che nó chèi facc col formét tèner.
Coluche

**Coluche**, nasìd **Michel Gérard Joseph Colucci** (Paris, 28 d’utùber 1944 - Opio, 19 de giügn 1986) l'è stài un cantánt, atur còmic de cinema e teáter, francés.

## Biugrafia

Nasüd a Paris el 28 d’utùber 1944, da 'na famiglia italiana de Frosinone, a 26 ann el cumencia a laurà cume còmic e a fàss ciamà *Coluche*. L'é cungusüd per i so mesàgg a dùpi sèns, un po’ vulgàr, ma sensa mài una finalità murbùsa.

L'è mort in d'un incident in moto, el 19 de giügn 1986. Da la sò tragica fiìn, el sò amìs e cantant Renaud, l'ha incìs el dìsc *[[Putain de camion]]* ('Ste pütana de camion).

### Risturànt del cör

Coluche l’è anche cunusüd per i famusìsim *Risturànt del cör (Restos du coeur)*: in del 1985, insema a *Frà Pèder (Abbé Pierre)* l’ha fundàd un’Asuciasiòn de risturant che cateva sü el mangià e i vestìd e gh’ià deva ai barbòn, ai sensa tètt, e a tütt i pòver in generàl.

Tüti dü i disèven: 

## I so citasiòn

## Ligamm de föra

*Coluche sü’l IMDB
Lindsay Kemp

**Lindsay Kemp**, nasìd a South Shields (Gran Bretagna) el 03 de màgg 1938, l'è un famusìsim atur, regista, e suratütt mimo inglés.

## Filmugrafia

**Vampiri amanti* (1970)
**Savage Messiah* (1972)
**The Wicker Man* (1973)
**The Stud* (1974)
**Sebastiane* (1976)
**Jubilee* (1977)
**Valentino* (1977)
**Cartoline italiane* (1987)
**The Line, the Cross & the Curve* (1993)
**Velvet Goldmine* (1998)

## Ligamm de föra

*Lindsay Kemp sü’l IMDB
*Biugrafia
Arkansas

L**'Arkansas** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 137.732 km² e una pupulaziun de 2.752.629 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Missouri, a ovest a l'Oklahoma e al Texas, a süd a la Louisiana, a est al Tennessee e al Mississippi.

La capital a l'è Little Rock (183.133 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
L'Arkansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.

Categorìa:Arkansas
California

La **Califòrnia** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 410.000 km² e una pupulaziun de 35.893.799 abitant. A l'è el stat püssee pupulaa de tücc i stat amerigan.

A l'è tacada a nord a l'Oregon, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd al Messich, a est al Nevada, e a l'Arizona.

La capital a l'è Sacramento (407.018 abitant); la cità  püssee pupulada a l'è Los Angeles (3.798.981 abitant). In sücessiun i alter cità püssee pupulaa a hinn San Diego, San José, San Francisco, Fresno, Long Beach, Oakland, Santa Ana, Anaheim, Bakersfield, Riverside, Stockton, Chula Vista, Modesto, Fremont, e Glendale.

## Urganizaziun pulitiga
Guernadur: Gavin Newsom.

La Califòrnia la gh'ha 55 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Triticum dicoccoides

El **Triticum dicoccoides** o ***Triticum turgidum ssp. dicoccoides***, l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae, mèmber del zèner *[[Triticum]]* che l'è chèl endóche gh'è dét apò 'l *formét* e 'l *[[far]]*. L'è 'na spéce tetraploide con 14 cromozòmi.

Endèla antichità l'è stàda la spéce de formét piö 'mportànta per l'òm, ma al dé d'encö l'è mìa piö cultiàda, a pàrte 'ndèna quach regiù de l'India e de la Spàgna.

El Triticum dicoccoides l'è la spéce de la quàl gh'è stat demestegàt el *[[Triticum dicoccum|T. dicoccum]]* (o *Triticum turgidum ssp. dicoccum*), cultiàt e comercializàt col nòm de *far*. De chèsta öltema spéce piö tàrde amò, gh'è stat derivàt el formét dür.

## Riferimèncc
* Daniel Zohary, Maria Hopf - Domestication of plants in the Old World, Oxford University Press, ISBN 0-19-850356-3 - 2000

* Michael Zohary - Plants of the Bible, Cambridge University Press, ISBN 0-521-24926-0 - 1982: Up-to-date reference to cereals in the Biblical world.

*Wheat evolution: integrating archaeological and biological evidence 

*Alternative Wheat Cereals as Food Grains: Einkorn, Emmer, Spelt, Kamut, and Triticale

*Jacomet, S. 2006. Plant economy of the northern alpine lake dwellings - 3500-2400 cal. BC. Environmental Archaeology 11(1): 65-85

* USDA, ARS, NGRP. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?40568 (6 agosto 2008)
Aegilops tauschii

**Aegilops tauschii ''<small>auct. taur., non Coss.</small>*** (sinònim de *'Aegilops cylindrica *Host**') l'è 'na piànta de la famìa [[botànica]] de le [[Poaceae]]. l'è uriginària de la zòna del [[Mediteràneo]] de de l'[[Àsia]] ucidentàla. 

L'è 'na spéce che la pöl ibridàs có le spéci del zèner [[Triticum]], e la rezistènsa al frèt del formét tèner (*Triticum aestivum*) l'è 'n rezültàt pròpe de l'ibridasiù con chèsta spéce. El stès discórs el val per la [[spèlta]].

== Colegamèncc estèrni ==
* [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,8760,8761 Jepson Manual Treatment]
* [http://www.nappo.org/PRA-sheets/Aegilopscylindrica.pdf *Aegilops cylindrica*] 
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AECY USDA Plants Profile: *Aegilops cylindrica*]
* [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Aegilops+cylindrica Cal Photos photo gallery]
* [http://www.eeob.iastate.edu/research/iowagrasses/speciespages/AegilCylin/AegilCylin.html *Aegilops cylindrica'']  photos
Carolina del Nord

La **Carolina del Nord** (*North Carolina*) a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 139.509 km² e una pupulaziun de 8.541.221 abitant. 

A l''è tacada a nord a la Virginia, a ovest al Tennessee, a süd a la Georgia e a la Carolina del Süd, a est cun l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Raleigh (276.093 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Charlotte (614.330 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Greensboro, Durham, Winston-Salem, Fayetteville e Cary.

## Urganizaziun pulitiga
La Carolina del Nord la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Aegilops speltoides

**Aegilops speltoides** (sinònim de *Sitopsis speltoides* (Tausch) Á.Löve) l'è 'na piànta de la famìa de le Poaceae. L'è uriginària de l'Euròpa meridiunàla-orientàla e de l'Asia ucidentàla. L'è bùna de maià per l'òm ma l'è doperàda de spès per dàga de maià a le bès•ce. 

Chèsta piànta l'è cunsideràda 'na bùna fónt de rezistènsa a le malatìe per el formét e de 'n ibridasiù de chèsta piànta col pòlen de Triticum urartu gh'è nìt fò 'l *formét dür* (*[[Triticum turgidum]]*).

## Riferimèncc
* Brunt, A.A., Crabtree, K., Dallwitz, M.J., Gibbs, A.J., Watson, L. and Zurcher, E.J. (eds.)   (1996 onwards).  ''Barley mild mosaic bymovirus'' . Plant Viruses Online: Descriptions and Lists from the VIDE Database. Version: 20 August 1996 .

## Colegamèncc estèrni
*Germplasm Resources Information Network: ''Aegilops speltoides''
*Plants For A Future: ''Aegilops speltoides'' 
*USDA Plants Profile: ''Aegilops speltoides''
Aegilops

**Aegilops** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Poaceae. 

A chèsto zèner aparté 'na vintìna 23 de spéci e nömerùze sotaspéci.  I è piànte che crès 'n envéren e le sömèa al formét invernàl.   Le pöl ibridàs cón divèrse spéci de formét zèner Triticum e segónt 'na quach stüdiùs chèsti dù zèner i pödarès véser clasificàcc come 'n zèner sul.

Chèsta capacità de ibridàs la g'ha dat urìgin difàti a divèrse spéci nöe de formét, per ezèmpe 'l *formét tèner* (*[[Triticum aestivum]]*) l'è stat uriginàt de 'n ibridasiù de *[[Triticum turgidum]]* e *[[Aegilops tauschii]]*.

Spéci selesiunàde:
* *[[Aegilops bicornis]]*
* *[[Aegilops biuncialis]]*
* *[[Aegilops caudata]]*
* *[[Aegilops columnaris]]*
* *[[Aegilops comosa]]* 
* *[[Aegilops crassa]]* 
* *[[Aegilops cylindrica]]*  
* *[[Aegilops geniculata]]*
* *[[Aegilops juvenalis]]*
* *[[Aegilops kotschyi]]*  
* *[[Aegilops longissima]]*
* *[[Aegilops lorentii]]*  
* *[[Aegilops mutica]]*
* *[[Aegilops neglecta]]*  
* *[[Aegilops peregrina]]*
* *[[Aegilops searsii]]*  
* *[[Aegilops sharonensis]]*
* *[[Aegilops speltoides]]*
* *[[Aegilops squarrosa]]*
* *[[Aegilops tauschii]]*  
* *[[Aegilops triuncialis]]* 
* *[[Aegilops umbellulata]]*
* *[[Aegilops uniaristata]]*
* *[[Aegilops vavilovii]]*
* *[[Aegilops ventricosa]]*

## Riferimèncc

## Colegamèncc estèrni
* Crop Wild Relatives '''Gap Analysis''' Portal  reliable information source on where and what to conserve *ex-situ*, regarding *Aegilops* genepool
* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile
* Grass Manual Genus Treatment
Antonio Mennonna

**Antòni Mennonna** el sò num cumplét l'era **Antonio Rosario Mennonna**, (Muro Lucano, pruìncia ad Putènsa, 27 de màgg 1906 - Muro Lucano, 6 de nuèmber 2009) l'è stai un Vèsc catòlic italiàn, el püsè vècc d’Italia e secùnd in tütt el mùnd, fin a la so mort.

## Biugrafia

Nasüd a Muro Lucano el 27 de màgg 1906, l'è stài urdinàd prèt el 12 agùst 1928.

L’è stài cunsacràd vesch de Muro Lucano el 13 de màrs 1955 da Papa Piu XII. In del 1962 l’è stài trasferìd a Nardò. El s’è ritiràd in del 1983.

Fin al dì d’la so mort l’è stai anca el prèt cun la püsèe lunga urdinasiòn de tütt el mund: 81 ann! L’è stài vesch sùta ben 9 Papi: da Piu X a Benedètt XVI.

### Lìber

Mons. Mennonna l’ha scritt ben 15 lìber. L’ültim l’è stài presentàd a Ruma, in Campidoglio, el 27 de màgg 2009, e el s’intìtula *Dialoghi con i personaggi dell’antica Roma*.

## Ligàm de föra

* Prufìl de Mons. Mennonna sü Catholic-Hierarchy
Carolina del Süd

La **Carolina del Süd** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 82.965 km² e una pupulaziun de 4.321.249 abitant. 
A l'è tacada a nord a la Carolina del Nord, a ovest e a süd a la Georgia, a est a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Columbia (116.278 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Charleston.

## Urganizaziun pulitiga
La Carolina del Süd la gh'ha 8 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Colorado

El **Colorado** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 269.837 km² e una pupulaziun de 4.601.403 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Wyoming e al Nebraska, a ovest a l'Utah, a süd al Növ Messich e a l'Oklahoma, a est al Nebraska e al Kansas.

La capital a l'è Denver (554.636 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn: Colorado Springs, Aurora, Lakewood, Fort Collins, Westminster e Thornton.

## Storia
Ël Colorado a l'è andaa a fà part de l'Üniun in del 1876.

## Urganizaziun pilitiga
Ël Colorado al gh'ha 9 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Triticum aestivum

El **Triticum aestivum** l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Poaceae. L'è cunusìt cóme *mondell*, *forment mondell* in lombard ocidental o *formét tèner* e l'è giü dei cereài piö cultiàcc endèl mónt. Se 'l dòpra 'ndèl setùr alimentàr per fà sö le farìne che dòpo le ocór per fà 'l pà e la pàsta, ma l'è 'n ingrediènt emportànt apò a de sèrti tìpi de bìra. 

L'è 'na piànta ezaplòide có genòmi BAD, 2n=42. L'è deriàt de l'ibridasiù de 'na sotatspéce cultiàda de T. turgidum e 'l pòlen de 'na spéce salvàdega, la Aegilops tauschii. I formécc tèner i è de divèrse varietà e i g'ha 'n estesiù cultüràl piö grànda en confrónt a dei óter formécc perchè, per la sò bùna rezistènsa al frèt, i è i ünich che se pöl cultià endèi paés nòrdich.

## Urìgin
El formét l'è 'n cereàl autùno-primaverìl, cunusìt zamò dei tép antìch e l'è stat giöna de le prìme cultüre de làrga scàla. L'è uriginàre de l'Àsia meridiunàla-ucidentàla, e piö de precìzo de la zòna ciamàda Mezalüna Fèrtil 'ntra el Tigri e l’Eufrate e l'è stàda giöna de le prìme piànte a éser cultiàde stabilmènt dei pòpoi stansiài.
Al dé d'encö l'è cultiàt en töcci cuntinèncc e la prudusiù mondiàl l'è crisìda costantemènte endèi öltem agn, enfìna a rià a süperà i 564 miliù de tonelàde. I magiùr prudutùr i è la Cina e 'l Cànada. 

## Descrisiù

Caraterìstiche del formét tèner:              

-Raìs: Fascicolàde

-Gamp: Drìt

-Fòie: Lanceolàde

-Nervadüre: Paraléle

-Fiùr: Nömer de pétali 3 e i sò mùltipli
Oblast' de Kaliningrad

L**'Oblast' de Kaliningrad**' (russ: Калининградская область/*Kaliningradskaja oblast*) l'è voeuna di division amministrativ de la Federazion Russa. La region la se troeuva longh i còst del Mar Baltich e la confina con Polònia e Lituania: l'oblast' la costituiss donca on'exclave de la Russia in Euròpa.

## Stòria
L'oblast' de Kaliningrad la costituiva ona part de l'antiga provincia todesca de la Prussia Oriental, e inscì l'è restada fina al 1945. Quand che l'Armada Rossa, a la fin de la Segonda Guerra Mondial, l'è rivada in quell territòri chì, la trovaa quas nissun abitant: de fatt, i popolazion todesch (la maggioranza) eren scappaa via per paura de ritorsion e vendett de part di slav. Inscì, quell territòri l'è staa conquistaa e taccaa a l'URSS, che 'l gh'ha mandaa a viv di colòn che vegniven de vari region de la Russia. Vist che donca la popolazion l'era diventada per bòna part russa, quand che l'URSS l'è borlada, 'sto territòri l'è restaa russ. 

## I città
La capital de l'oblast' l'è Kaliningrad, che la gh'ha circa 430.300 abitant. Important pòrt in sul mar Baltich, duranta la Segonda Guerra Mondial l'era vun di obbiettiv pussee important per i generai de l'Armada Rossa. Come tutt i città de l'oblast', el sò nòmm todesch (*Königsberg*, che 'l voeur dì "Montagna del Re") l'è staa mudaa in d'on nòmm russ che 'l gh'ha nagòtt a vedè con l'original: Kaliningrad l'è ciamada inscì in onor del rivoluzionari e politich sovietich Michail Ivanovič Kalinin (1875-1946). Alter città important hinn Sovetsk, Gusev, Baltijsk, Zelenogradsk e Neman.
Al nòmm todesch de nòrma el corrispond anca on nòmm polacch e lituan.

## Varda anca
* Prussia
* Exclave
* Oblast'
Michail Ivanovič Kalinin

El **Michail Ivanovič Kalinin** (Михаил Иванович Калинин in russ; 19 november 1875 – 3 giugn 1946) l'è staa on politich e rivoluzionari bolscevich sovietich.

## Biografia
El Kalinin l'è nassuu a Verchnjaja Troica, in Russia de ona famiglia de paisan. In del 1889 l'è andaa a Pedergrad e l'è diventaa on operari. In del 1898, inrabii per la politiga del zarismo e per i condizion terribil di lavorador el s'è giontaa al Partii Operari Socialdemocratich Russ. L'ha partecipaa a la Rivoluzion d'Ottober cont i bolscevich e l'è diventaa on sostenidor del Lenin.

El Kalinin el gh'ha avuu di caregh important: a partì del 1919 l'è staa member candidaa del Politburo del Partii Bolscevich, con l'entrà a fànn part attivament in del 1925. Tra 'l 1919 e 'l 1946 l'è staa President del Soviet Suprem, var a dì capp del Stat de l'Union Sovietica. In del 1941 l'ha affiancaa el Stalin, che l'era staa appena eleggiuu Primm de l'URSS, var a dì capp del governo.

Duranta i epurazion di ann '30, l'ha contribuii a sanà divers error in de l'applicazion de la linea del Partii che hinn staa poeu anca denunciaa del governo sovietich medemm. Per quest el se ciappaa el soranòmm de *car nònno Kalinin*. Ma intrattant el gh'ha avuu a bon cunt on ròl fondamental in di condann di dirigent epuraa.

El Kalinin el s'è dimess de la presidenza pòcch innanz de morì. L'è mòrt in del 1946 e 'l gh'ha avuu on funeral de Stat. La città prussiana de Königsberg, appena conquistada de l'Armada Rossa, l'è staa renominada Kaliningrad in sò onor.

## Alter progett
Ivan Goti

Ol **Ivan Goti** l’è stacc ü ciclista profesiunista bergamàsch, l‘è de fati de San Pelegrì, paìs de la Al Brembana.

L’è nasìt ol 28 de mas del 1969, l’à tacàt a cór come profesiunista in del 1991 e l’à curìt 'nfina al 2002; l’à enzìt dù Gir d‘Italia in del 1997 e ‘n del 1999 e ‘n totàl l’è stacc öndes dé ‘n màia ròza e dù dé ‘n maia zalda.

In del 1997 quando l’à enzìt ol sò prim Gir d’Italia l’à bataiàt cóntra ol Pavel Tonkov ‘n d’öna sfida de sport de chèle che i rèsta 'n de stòria.

In del 1999 quando l’à enzìt ol segónd Gir d’Italia ol prim l'éra 'l Marco Pantani che però l’è stai fermàt per l’ematòcrit ólt. In de la tapa de l’Aprica ol Ivan Goti gh’è riàt a destacà söl Mortiröl ol Pól Saoldèl e a èns ol Gir. 

L’è stacc acüzàt pò a lü de doping, ma pò i à troàt ü bèl negót cóntra de lü e l’è stacc isé asòlto. 

## I sò vitòrie

1989 Prim al Gir de la Al d'Aosta
1990 Prim al Gir de la Al d'Aosta
1991 Segónt al Gir de l'Emilia e tèrs al Gran Premio Città di Camaiore
1992 23° al Gir d’Italia e tèrs a Subida a Urkiola 
1994 16° al Gir d’Italia
1995 5° al Tour de France 
1996 5° al Gir d’Italia e l’à enzìt la tapa de l’Aprica del Gir d’Italia
1997  Prim al Gir d’Italia, l’à enzìt la tapa 14 del Gir d’Italia e l’à enzìt ol Trofeo Bonacossa
1999  Prim al Gir d’Italia e l’à enzìt ol GP Nobili Rubinetterie
2000 19° al Gir d’Italia e l’à enzìt ol Memorial Turi D'Agostino
2001 7° al Gir d’Italia e l’à enzìt öna tapa de la Volta a Catalunya
2002 13° al Gir d’Italia e 23° al Tour de France
Pól Saoldèl

Ol **Paolo Saoldèl** l’è stacc ü ciclista profesiunista bergamàsch, l‘è de fati de Ruèta, paìs de l’ ólta Al Seriana.

L’è nasit ol 7 de mas del 1973 e l’à tacàt a cór come alievo per la Ciclistica Nembrese e po’ l’à curìt per la San Marco de Erfa. L’è dientàt prufesiuunista in del 1996, l ‘à curìt fina al 2007 e l’à enzìt dù Gir d‘Italia in del 2002 e ‘n del 2005.

L’è suernominàt ol **Falch de Ruèta**, dezà che l’è stacc ü gran discesista, ü brao de ‘ndà zó fórt, a ciót, in di discese isé de lasà 'ndré e stacà i óter coridùr che i éra mia bù de tègnega dré.

L’è stacc ach ü gregare del Lance Armstrong.

## I sò vitòrie

1998 Ol Gir del Trentì e öna tapa del Gir del Trentì 
1999 Ol Gir del Trentì, öna tapa del Gir del Trentì, öna tapa del Gir d’Italia (Borgo San Dalmazio) e ‘l Trofeo Laigueglia
2000 Ol Gir de Romandia, ol Prologo del Gir de Romandia e öna tapa del Gir del Trentì     
2001 Dò tape del Gir de Romandia   
2002  Prim al Gir d’Italia 
2005  Prim al Gir d’Italia, öna tapa del Gir d’Italia (Zoldo Alto) e öna tapa del Tour de France (Revel) 
2006 Ol Prologo del Gir d’Italia e ‘l prologo del Gir de Romandia
2007 Ol prologo del Gir de Romandia e öna tapa del Gir d'Italia (Veruna)

## La Cansù Falco Saoldèl

Ol Bepi l’ gh’à dedicàt öna cansù ‘ntitulada *Falco Saoldèl*, che ‘l Saoldèl l’à cantàt e registratàt ‘nsèma al Bepi.

## Ol sito del Fans Club

http://nuke.paolosavoldellifansclub.it/
Connecticut

El **Connecticut** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 14.371 km² e una pupulaziun de 3.503.604 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Massachusetts, a ovest al stat de New York, a süd a l'Ucean Atlantigh, a est al Rhode Island.

La capital a l'è Hartford (121.578 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Bridgeport (139.529 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn New Haven, Stamford, e Waterbury.

## Storia
El prim guernadur a l'è staa el John Haynes.

In del 1639 in Connecticut a l'è stada adutada la prima custitüziun de l'America.

El Connecticut a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.

## Urganizaziun pulitiga
El Connecticut al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Delaware

El **Delaware** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 6.452 km² e una pupulaziun de 830.364 abitant. 

A l'è tacaa a nord a la Pennsylvania, a ovest e a süd al Maryland, a est cunt el New Jersey e ccun l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Dover (32.135 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Wilmington (72.664 ababitant).

## Urganizaziun pulitiga
El Delaware al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Florida

La **Florida** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha süperfiss de 154.077 km² e una pupulaziun de 15.982.378 abitant. 

A l'è un penisula che l'è intra el Gulf del Messich a ovest e l'Ucean Atlantigh a est; a l'è tacaa a nord a l'Alabama e a la Georgia, 

La capital a l'è Tallahassee (156.612 abitant). 
La cità püssee pupulada a l'è Jacksonville (735.617), ma de cità impurtant gh'è anca Miami, Tampa, Saint Petersburg, Hialeah, Orlando e Fort Lauderdale.

## Urganizaziun pulitiga
La Florida la gh'ha 27 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Mür de Berlin

El **Mür de Berlìn** (in tudésch *Berliner Mauer*), nomm uffizial del guerna Tudesch Uriental *Antifaschistischer Schutzwall*, ciuè *Müraja de difesa antifascista*, faa sü del guèrn cumünìsta d'la Germània Est, l'èra 'na bariéra de cimént volta circa tri métor e méz che'l separèva Berlìn Ovest da Berlìn Est e dal rèst d'la Repüblica Demucràtica Tudésca. 

El mür l'ha divìz in dü la cità de Berlìn par 28 an da la so custrüsión inisiàda el 13 agùst dal 1961, fin al so smantelamént inisiàd el 9 nuémbor dal 1989.

El mür l'èra cunsideràd cume un simbul d'la Curtìna de fèr.

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Checkpoint Charlie
*Hans Conrad Schumann
Eliseu Maria Coroli

**Eliseu Maria Coroli** (Castelnöu Val Tidòn (PC), 9 de febràr 1900 - Bragánsa Pará, Brasil, 29 de lüi 1982) l'è stai un prét *Barnabita* e dal 1940 al 1977 prìm *Prelàt de Guamá*, teritòri che in del 1980 l'è diventàd diocesi, cul nùm de *Diocesi de [[Bragánsa Pará]].

== Biugrafia ==

Nasüd a Castelnöu Val Tidòn, frasiòn ad Burgnöu, ([[Piasensa|PC]]) el [[09_02|9 de febràr]] [[1900]], l'é stai urdinàd prèt *Barnabita* in del [[1924]].

L'è stai mandàd misiunari in del [[Brasil]] del Süd quasi sübit, a la fìn d'i ann '20, e in del [[1930]] in d'la Prelatüra de Guamá. Cunsacràd Vesc el [[13_10|13 d'utùber]] [[1940]] dal cardinal Benedetto Aloisi Masella.

L'ha custrüid tante scòle e l'ha fundài *Radio Educadora* una radio per i fiulìn e i pòver analfabeti. L'ha fundài anca l' *Urdin de le Misiunarie de Santa Teresina* e el g'ha impòst el *quàrt vùt*: quell de l'alegria. L'Urdin l'é stài apruàd in dla sò Diocesi in del [[1976]] e dal [[Vatican]] in del [[1981]].

El s'è dimess el [[05_02|5 de febràr]] [[1977]], e g'hà lasàd el post a Mons. [[Michel Maria Giambelli]], anca lü Barnabita. L'è mort el [[29_07|929 de lüi]] [[1982]], e el riposa in d'la catedràl de [[Bragánsa Pará]].

In del [[1996]] l'è stài vèrt el prucèss de beatificasiòn.

== Mòtt ==

*Filiolis pax et gaudium* (Ai fiulìn la pàs e l'alegria)

== Bibliugrafia ==

* Terezinha Colares: *O Missonário Feliz*, Grafica e Editora São Marcos Ltda, Paragominas, [[Brasil]]

* [[Andrea Maria Erba]]: *Eliseo Maria Coroli, il vescovo della carità e della gioia*, sü L*'Osservatore Romano*, [[09_02|9 de febràr]] [[2000]]

* Ersilio Fausto Fiorentini: *Il Vescovo della carità e della gioia*, Ed. Berti, [[Piasensa]], [[2006]], ISBN 887364140-7

* Sandro Pasquali: *Si fece brasiliano per amore dei poveri*, sü *Libertà'' (giurnàl àd  Piasensa), 31 de genàr 1983

## Ligam de föra

*Prufìl de Mons. Coroli
Georgia (USA)

La **Georgia** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 154.077 km² e una pupulaziun de 8.829.383 abitant. 

A a l'è tacada a nord al Tennessee e a la Carolina del Nord, a ovest a l'Alabama, a süd a la Florida, a est a la Carolina del Süd e a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Atlanta (423.019 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità impurtant a hinn Augusta, Columbus e Savannah.

## Urganizaziun pulitiga
La Georgia la gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Dakota del Nord

El **Dakota del Nord** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 183.272 km² e una pupulaziun de 634.360 abitant. 

Al fa part del Midwest. A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al Montana, a süd al Dakota del Süd, a est al Minnesota.

La capital a l'è Bismarck (55.532 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Fargo (90.599 abitant).

## Storia
El Dakota del Nord a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1889.

## Urganizaziun pulitiga
El Dakota del Nord al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Dakota del Süd

El **Dakota del Süd** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 199.905 km² e una pupulaziun de 754.844 abitant. 

Al fa part del *[[Mid West]]*. A l'è tacaa a nord al Dakota del Nord, a ovest al Montana e al Wyoming, a süd al Nebraska, a est al Minnesota e a l'Iowa.

La capital a l'è Pierre (13.876 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Sioux Falls (123.975 abitant), che l'è anca l'ünega che la gh'ha püssee de 100.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
El Dakota del Süd al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Hawaii

I isul **Hawaii** a hinn un stat federal di Stat Ünii d'America.
I gh'hann una süperfiss de 28.337 km² e una pupulaziun de 1.262.840 abitant.

A hinn in de l'Ucean Pacifigh.

La capital a l'è Honolulu (371.657 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada e l'ünega che la gh'ha püssee de 100.000 abitant. 

## Storia
I Hawaii a hinn staa giuntaa ai Stat Ünii el 7 de lüj del 1898.

## Urganizaziun pulitiga
I Hawaii i gh'hann 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Idaho

L**'Idaho** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 216.632 km² e una pupulaziun de 1.393.262 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al stat de Washington e a l'Oregon, a süd al Nevada e a l'Utah, a est al Wyoming e al Montana.

La capital a l'è Boise (211.830 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.

## Storia
L'Idaho a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1890.

## Urganizaziun pulitiga
L'Idaho al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Illinois

L**'Illinois** a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 149.998 km² e una pupulaziun de 12.713.634 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Wisconsin, a ovest a l'Iowa e al Missouri, a süd al Kentucky, a est a l'Indiana.

La capital a l'è Springfield (111.454 abitant); la cità püssee pupulada a l'è Chicago (2.896.016 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Rockford, Aurora, Naperville, Peoria e Joliet.

## Storia
L'Illinois a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1818.

## Urganizaziun pulitiga
L'Illinois al gh'ha 21 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Furmai

El **furmài** (anca *furmagg* o *formai*) l'è un mangià ricavad da la cuagulassion dal lat intregh, parsialment o tutalment scremad o anca da la panera cun d'i ferment e sal da cüsina. 

## Laurassion
Par fà el furmài, el lat el vegn versad ind üna caldera verta, indue l'è scaldad fin a 'rivà a la temperadüra dal stumogh dal vitel, a 35-38 °C. Pö se met el cagg: un cumpost ensimatich tirad föra dal stumogh di mamifer latant. Al post dal cagg se pöd anca druà un prucess de furmassion d'la cagiada cun una sbrüfada acida, cunseguensa dal fà metabolich d'i bater dal lat natüralment present in del liquid se miga pasturisad, miss inden cume *inissiadù*. 

El cagg l'è bon de rump in tanti toch la caseina present in dal lat, e de fà donca cuagulà la massa grassa miga püssè sulübil in de l'acqua, che la và ins al fund a furmà 'na crema pastusa che la s'ciama cagiada. 

Da la cagiada pödun vegn föra tri famije de furmai: 
**Furmai fresch*, utegnüd s’cepand la cagiada in gross toch che vegnun spremüd e impastad. Chi, la part d'acqua la riman granda. I furmai insì utegnüd i gh'an da es cunsümad sübit e cunservad in frigurifer (strachin, mozzarella, mascarpon, quark...). 
**Furmai semidür*, utegnüd s’cepand la cagiada in toch miga tant picul, che vegnun schissad e lassad stagiunà (pruvulon, caciot...). 
**Furmai dür*, utegnüd s’cepand la cagiada in toch picinìn che vegnun cot a 50-60 °C e mis'ciad in cuntinuassion; l'impast che'l se furma el vegn schissad, salad e lassad stagiunà par un temp variabil da un qual mes (pegurin, emental) a un qual an (furmai grana, ragüsan...).
Triticum spelta

El **Triticum spelta** o **Triticum aestivum ''ssp. spelta***, (endèla terminologìa popolàr l'è ciamàt *spèlta* o *far grant* ma de spès apò apéna *far*) l'è 'na piànta de la famìa de le poaceae, emparentàda strèta col [[formét tèner]], ma a diferènsa de chèsto la g'ha 'l granì istìt (quan che l'è madür el granì 'l rèsta cuarciàt zó de le glume, endèl formét envéce le se destàca e 'l granì 'l rèsta nüt).


== Caraterìstiche ==
El rendimènt de chèsto cereàl l'è 'n bèl tòch de méno de chèl del formét e per chèsto l'è stat en pó lasàt en bànda dei agricultùr. Giöna de le sò caraterìstiche l'è la prezènsa de glömèle che se destàca mìa e che i è bèle düre. Chèsta caraterìstica de 'na bànda l'è 'n defèt perchè tóca lauràga dré piö tat per tiràle vià e rènder el prodót prónto per dopràl, ma de l'ótra bànda l'è apò a 'na qualità perchè le difènt el granì de le möfe e de le malatìe. Chèste glömèle le conté tat [[silìcio]].<br />
Gràsie a le sò raìs profónde, la spèlta la pöl crèser sö dei teré màgher, con póch nütrièncc e bèi sèch. Chèsto el rènt la spèlta en cereàl piö fàcil a doperà endèla [[agricültüra biològica]].

Co la farìna de spèlta se pöl fà [[pà]] e [[pàste]].


== Stória ==
Le prìme mensiù de chèsto cereàl se le tróa endèla [[Bìbia]]. L'ìa cunusìda e cultiàda endèl antìco [[Egito]]. [[Ezechiéle]] el la doperàa come ingrediènt per fa sö 'l sò pà.

La farìna de spèlta la custitüìa la bàze del regìm alimentàr dei pòpoi latì.
El pà de spèlta l'ìa cönsömàt dei du spùs endèl rit de la *cumfarreatio*, la fúrma piö solène de matremóne endèla Roma antìca.

Dòpo che s'è ambiàt a cultià dèle ótre varietà de cereài, suratöt el [[formét tèner]], el [[furmintù]] e 'l [[Oryza sativa|ris]], la coltüra de la spèlta l'è stàda de menemà lasàda 'n bànda 'nfìna a scoparéser quàze del töt.


Ai nòst dé, l'è stàda 'n pó recüperàda per vìa de le sò proprietà dietétiche presiùze, l'è cultiàda endèla [[Euròpa]] meridiunàla, suratöt en [[Italia]] endóe la vé prutigìda del màrchio IGP come prodót regiunàl col nòm de *farro della Garfagnana'' (Far de la Garfagnàna).

## Riferimèncc


## Vàrda apò
* Triticum
Indiana

L**'Indiana** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 94.321 km² e una pupulaziun de 6.237.569 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Michigan, a ovest a l'Illinois, a süd al Kentucky, a est a l'Ohio.

La capital a l'è Indianapolis (791.926 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Fort Wayne, Evansville, South Bend e Gary.

## Storia
L'Indiana a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1816.

## Urganizaziun pulitiga
L'Indiana la gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.

Categorìa:Stat Ünii d'America
Iowa

L**'Iowa** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 145.743 km² e una pupulaziun de 2.954.451 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Minnesota, a ovest al Nebraska e al Dakota del Süd, a süd al Missouri, a est a l'Illinois e al Wisconsin.

La capital a l'è Des Moines (198.682 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Cedar Rapids.

## Storia
L'Iowa a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1846.

## Urganizaziun pulitiga
L'Iowa al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Kansas

El **Kansas** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 213.096 km² e una pupulaziun de 2.735.502 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Nebraska, a ovest al Colorado, a süd a l'Oklahoma, a est al Missouri.

La capital a l'è Topeka (122.377 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Wichita (344.284 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Overland Park, Kansas City e Olathe.

## Storia
El Kansas a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1861.

## Urganizaziun pulitiga
El Kansas al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun
Isen (LC)

**Esin** (*Isen* in del dialett del loeugh; *Esino Lario* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El comun el se troeuva a nòrd de la Grigna, in de la Val d'Esin, in d'ona posizion isolada assee. Dò strad el colleghen cont el Lagh de Còmm (a travers Perled e Varenna) e a la Valsassina (a travers Cornoeuva).

L'è tacaa ai comun de Curnöva, Lierna, Mandell, Parlasch, Pastur, Perled, Premaluna, Tasen e Varéna.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Intròzz

**Intròzz** (nom ufizial in italian *Introzzo*) l'è on comun de la Provincia de Lecch. In del paes, situaa in de la Val Varron, ghe viven , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². 

L'è tacaa ai comun de Derf, Dòr, Suej, Tremenech. 

Intròzz el gh'ha minga ona soa parròcchia, ma 'l fa riferiment a ona del vesin paes de Suej.

 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Intròzz l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Margn

**Margn** (nom ufizial in italian *Margno* in Italian) l'è on comun valsassines de la Provincia de Lecch. El comun el cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². 

L'è tacaa ai comun de Casargh, Crandola, Tasen.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Margn l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Mòsc

**Mògg** o **Mòsg** (*Mòsc* in del dialett del loeugh; *Moggio* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch con , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². L'è situaa al confin con la Provincia de Bergom (Vedeseta). L'è ona località de la Valsassina, che la gh'ha avuu in di ann '80 ona certa popolarità come loeugh per i vacanz, grazie anca a ona funivia che la portava ai Pian de Artavagg e che l'è stada dervida de noeuv in del 2006 dòpo ses ann de inattività. Duranta el period invernal, la popolazion la riva a cuntà quas 2000 persònn, che in general vegnen di paes de la provincia lecchesa, comasca ò milanesa. 

L'è tacaa ai comun de Barz, Casina in Valzasna, Murterun, Taleggio (BG), Vedeseta (BG).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Mògg l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
San Paol (LC)

**San Paol** (nom ufizial in italian *Monte Marenzo* in Italià, *Mùt Marens* in Bergamàsch de sità) l'è ü cümù de 1977 abitàncc 'n de la pruinsa de Lèch e l' se tróa 'n de la Al Sàn Martì', al cunfì con la pruinsa de Bèrghem dè la quàl l'hà fàj pàrt fin àl 1992. Ol pais el cunfina coi cümù de Brivi, Calòls, Cisà e Torr de Bus.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Paol l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Olginaa

**Olginaa** (nom ufizial in italian *Olginate*) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². 

Olginaa el se troeuva in su i spond i spond del lagh omònim, lagh che 'l nass del cors del fiumm Adda, appena sortii del pussee important Lagh de Lecch.

Olginaa inoltra on temp l'occupava on territòri pussee grand, che 'l comprendeva anca in comun de Garlaa e de Valgreghentin.

In 'sto paes hinn nassuu el còmich Antonio Albanese, el vescov Cesare Orsenigo e 'l giugador de basket Angelo Gilardi.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Olginaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Olivee

**Olivee** (nom ufizial in italian *Oliveto Lario*) l'è on comun nassuu de l'union in del 1927 de Vassena, Limonta e Ònn, el cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km² e per la soa particolar natura l'è dividuu trai diòcesi de Milan e de Còmm.
El comun de Olivee el confina con la Provincia de Còmm e se troeuva in su i còst del Lari. 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Olivee l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Formét

Col tèrmine **formét** de sòlet se fà riferimènt a du cereài diferèncc, ma 'mparentàcc strècc entrà de lùr, töcc du che fa part del zèner botànich Triticum: el *formét tèner* e 'l *formét dür*.

## Formét tèner
El *Triticum aestivum* L. o *Triticum aestivum* L. subsp. *aestivum* (L.) Thell., cunusìt col nòm popolàr de *[[formét tèner]]* l'è 'mparentàt strèt co la spèlta, co la quala 'l g'ha 'n cümü 'l fat de éser ezaplòide. La diferènsa piö gròsa l'è che la spèlta la g'ha 'l granì istìt (le glömèle le se destàca mìa quan che l'è madür) envéce el formét tèner el ghe l'ha nüt (le glömèle le se destàca quan che l'è madür). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà 'l pà.

## Formét dür
El *Triticum durum* Desf. o *Triticum turgidum*  L.  subsp. *durum* (Desf.) Husn., cunusìt col nòm popolàr de *[[formét dür]]* envéce l'è 'na spéce tetraplòide, emparentàda cól far médio, ma apò a 'n chèsto càzo se 'l conós per vìa del granì nüt (formét) envéce che istìt (far). La farìna de chèsto tipo de formét se la dopèra de sòlet fà la pàsta.

## Óter tìpi de formét
Gh'è apò a dei óter tìpi de formét, demestegàcc e cultiàcc en Àsia e 'ndèn quach ótra part del mónt. Per 'na viziù piö compléta püdì riferìf al artìcol söl zèner botànich Triticum.
Perled

**Perled** (nom ufizial in italian *Perledo*) l'è on comun de la Provincia de Lecch con , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². El paes el se troeuva in del Triangol Larian, al confin con la Provincia de Còmm (Menagg, San Sir).

Perled la gh'ha vari frazion, tra i quai gh'hinn Bolognina e Vezi, indove el se troeuva on castell medioeval. Inoltra, l'è dividuu in dò parròcchi: quella de Perled e quella de Gittana, voeuna di frazion.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Perled l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Avgévan

**Avgévan** o anca **Vigévan** e **Vigéven** (*Vigevano* in Italian; *Vigebanum* o *Viglebanum* in Latin) l'è un cumün dla pruincia ad Pavia, e 'l second püssee grand per abitant dop la cità de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km²

Al cunfìna coi comün de Biegrass (MI), Balguart, Besaa (MI), Burgh San Sir, Cassö, Zilavegna, Gambulò, Gravelòna, Marmond (MI), Murtara, La Mòtt (MI), Paròna.

## Geografia
Avgevan as tröva in tla Lümlina nord-uriental, sü la spunda dricia dal fiüm Tisin, ch'la divida da la pruincia ad Milan (cumün ad Biagràs, Besaa, La Mot e Murimund). L’è distant da Pavia circa 36 Km, 34 Km dal centar ad Milan, 27 Km da Nuàra, 13 Km da Murtara, 11 Km da Biagràs. 
Al clima l’è temperaa sub-cuntinental, cun inveran ümid e abastansa fregg (mèdia ad genar +2° C), e d'istà cald e tanta ümid (mèdia ad lüj +24° C).

## Storia
La part püssè vegia ad Avgèvan l’è dataa int la bassa mediev. Al temp la cità l’è staja furtificaa lungh una part dla pianüra dal Tisin. Al pais l’è 'gnüü indipendent, grasia a la sò pusision strategica e par quest l’è 'gnüü centar ad cunflit tra Pavia e Milan. Al 14 mars 1530 la cità l’è 'gnüü numinaa sede vescovile. La cità l’è 'gnüü pruprietà ad diversi famili: i Della Torre, i Viscunt tra la fin dal Düsent e la mità dal Quatarcent e i Sforza tra al 1450 e al 1535. Dürant al periodo sfursesch la cità l’è entraa in tal so mument d’or, l’è 'gnüü residensa dücal, un centar cumercial ad grand impurtansa e gh’è staj miss la sede dal vescuv.
Al 9 d’agust 1848 l’è staj firmaa pressa al vescovado l’armistisi ad Salasco, che impuniva ‘na tregua da sés sman, tra Austria e Piemunt, nel curs dla prima guera d’indipendensa.
Al 21 d’april 2007 la cità l’ha ricevüü la visita dal papa Benedet XVI.

## Cultüra
### Piat tipich
Tra i vari prupost ad piat ad Avgevan e la Lümlina, truvuma salam d’oca, gratön, furmagg (par esempi la Furmagina l’è un furmagg faj cul lat scremà), e specialment ris (arborio, carnaroli e ris cumün, che s’dröva par fà la minestra). Vün di piat püsé tipich d’la tradisiön vigevanes l’è ris e barland.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Avgevan l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Licee Benedet Cairoeul
*Teater Cagnoni
*Palazz Crespi (Vigevan)
*Palazz Civegh (Vigevan)
*Palazz Roncalli (Vigevan)
Tasen

**Tasen** (nom ufizial in italian: *Taceno*) l'è on comun valsassines de la Provincia de Lecch.

El paes l'è abitaa de , e el gh'ha ona superfiss de  km² per ona densità de popolazion de  ab./km². 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Tasen l'è mustraa in de la tabela chi de sota:

## Riferiment
Kentucky

El **Kentucky** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 104.749 km² e una pupulaziun de 4.145.922 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Illinois, a l'Indiana e a l'Ohio, a ovest al Missouri, a süd al Tennessee, a est a la Virginia e a la Virginia Ucidentala.

La capital a l'è Frankfort (27.741 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Louisville (256.231 abitant). L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Lexington.

## Storia
El Kentucky a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1792.

## Urganizaziun pulitiga
El Kentucky al gh'ha 8 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Torr de Bus

**Torr de Büs** (nom ufizial in italian *Torre dè Busi* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem (fina al 2018 Lèch) de . El se tróa 'n de la Al Sàn Martì'.

Ol pais el cunfina coi cümù de Calóls, Cavrì, Cisà, Còsta, Roncola e San Paol.

## Evoluzion demografega

L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Torr de Bus l'è mostràt in de la tabèla ché sóta:

## Riferiment
Louisiana

La **Louisiana** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. A l gh'ha una süperfiss de 134.382 km² e una pupulaziun de 4.515.770 abitant. 

A l'è tacaa a nord a l'Arkansas, a nord e a est al Mississippi, a ovest cunt el Texas; 'l a bagna a süd l'Ucean Atlantigh (Gulf del Messich).

La capital a l'è Baton Rouge (227.818 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'é New Orleans (484.674 abitant); alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Shreveport e Lafayette.

## Storia
La Louisiana a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1803.

## Urganizaziun pulitiga
El guernadur a l'è el Bobby Jindal (repübligan).

La Louisiana la gh'ha 9 grand eletur in di eleziun presidenziaj dl'Üniun.
Tremenegh

**Tremenegh** o **Tromenegh** (nom ufizial in italian *Tremenico*) l'è on comun de la Provincia de Lecch, situaa in la Val Varron. El paes, in del qual viven , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km², el gh'ha avuu ona storia diferenta rispett al rest di comun de la vall (Intròzz, Suej e Vestren).

L'è tacaa ai comun de Casargh, Còlegh, Derf, Dòr, Intròzz, Pagnoeune e Vendrogn.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Tremenech l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Maine

El **Maine** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 86.542 km² e una pupulaziun de 1.317.253 abitant. 

A l'è tacaa a nord-est e nord-ovest al Canada e a süd-ovest al New Hampshire; a süd-est 'l a bagna l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Augusta (18.560 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Portland (64.249 abitant). 

## Storia
El Maine a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1820.

## Urganizaziun pulitiga
El Maine al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Vendrogn

**Vendrogn** (*Vendrogno*) l'è on comun valsassines de la Provincia de Lecch che 'l cunta  abitant (dàto del  ). Al g'ha 'na superfiss de 11,67 km² e 'na densità de  ab./km².

L'è tacca ai cumün de Bellan, Casargh, Derf, Parlasch, Tasen e Tremenech

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del numer di abitant del comun de Vendrogn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Augusta, Maine

**Augusta** a l'è la capital del Maine, vün di stat di Stat Ünì d'America. La gh'ha una pupulaziun de 18.560 abitant e l'hann fundada in del 1630.

## Alter proget
Viganò

**Viganò** (inscì anca in Italian) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch. In del paes, situaa in de la zòna del Merates, e pussee precisament in del territòri de l'antiga Piev de Massaja, ghe viven  abitant (dàto del  ), el gh'ha 'na superfiss de 1,61 km² per 'na densità de  ab./km².
I sò abitant g'hann la scurmagna da *matei*.

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del numer di abitant del comun de Viganò l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Carghentin

**Carghentin** (pronunciaa [karge'nteŋ]; nom ufizial in italian *Valgreghentino*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Lecch che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². Per on poo de temp l'è staa ona frazion del comun de Olginaa. 

L'è tacaa ai comun de  Irögn, Col Brianza, Galbiaa e Olginaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Carghentin l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Vran

**Vran** (nòm uficiàl in italian: *Aurano*; *Ran* in Piemuntes) l'è un cumün de la pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula .

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Caner, Falmènte, Intragna, Misgina, Ugebi, Premen e Trarich.

L'è sitüaa in la Val Intrasca e insema al paes cunfinant, Intragna, l'è vün di simbui del spupulament de la val: de fat, inturna al 1861 ghe viveva almanch una pupulaziun des volt püssee nümerusa.

## Frazzion

* Scaren

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vran l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Baranzaa

**Baranzaa** (*Baranzate*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. El comun l'è nassuu in del 2004 per separazion de Bollaa.

## Stòria
El paes de Baranzaa el ven citaa per la prima vòlta in d'on còdes longobard del 994 cont el nòmm de *Balanziate*. In del 1235 l'è documentada l'esistenza del Comun de Baranzaa: molti terren partegnen al Monastee Maggior de Milan e al Monastee de Sant Ambroeus. In del secol XIII la se cita l'esistenza de la gesetta de San Vincenz.

In quell period chì del Medioev Bass l'economia del paes l'è tutta basada su l'agricoltura: el paes l'è costituii de on nucli central circondaa de camp. In del 1450 el contròll de la zòna el passa a la famiglia di Sfòrza, che l'introduss la coltivazion del gels cont el scòp de prodù seda, attività che la restarà fiorent fina al princippi del secol XX.

Dòpo la dominazion di Sfòrza, in del 1530 el feud de Des, del qual el fa part Baranzaa, el ven elevaa a marchesaa e 'l resta proprietà di cont Gallaraa fina al 1580, quand finissen i eredi de la famiglia e donca el passa in di man di fradei Manriquez.

In del secol dòpo la ven costruida, sora i ruvinn de l'antiga gesetta, ona gesa noeuva dedicada a la Natività de la Vergin Maria.

Dòpo el domini austriach e la nassida del Regn d'Italia, Baranzaa la ven taccada al comun de Bollaa (1869). Dòpo el referendum propòst in del 1997 e attuaa in del 1999 l'è staa deciduu de divid de noeuv i duu comun, division che l'è stada fada definitivament in del 2004.