open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Varsavia

**Varsavia** (*Warszawa* in pulunes e casciub; *Warschau* in tudesch; *Varšava* in rüss, ücrain, sluach, lituan e cech; *Waršawa* in slesian; *Warsaw* in ingles; *Varsovie* in frances; *Varsovia* in latin) a l’è la capital de la Pulonia.
A l’è anca la prima cità de la Pulonia per pupulaziun, cun 1.726.58  abitant (2014).

## Geugrafia
Varsavia a l'è a 350 km del mar Baltich e la traversa el fiüm Vistula.

## Straport
La città la gh'ha una red di tram e la metropolitana.

## Cità gemelaa
Varsavia a l'è gemelada cun:

## ALigam de föra

* Sit istitüziunal
Albà Sant Alisànt

**Albà Sant Alisànt** piö de spès adóma **Albà** (*Albano Sant'Alessandro* in Italià) l'è ü cümü de  de la pruinsa de Bèrghem a 8 Km de la sità e a 243 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bagnàdega, Brüsa, Costamesàt, Montèl, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon, Seriat, Tur de Ròer.

Ol paìs l'è traersàt fò da la strada statàl 42 che la part de Treì e la ria 'nfina al Pas del Tonàl e da la ferovia Bèrghem-Brèsa.

## Santöare

Ad Albà gh'è 'l Santöare de la Madóna di Röze, che l'è 'n fèsta ol 4 de Zenér, l'öltima dümìnica de Mas e pò 'l 8 de Setèmber quan che se regórda l'aparisiù de la Sànta Érgine.

## Seriöle

Per Albà la pàsa la seriöla Borgògna.

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:

## Galerìa de fóto

Archivi:Albano santuario madonna delle rose 01.jpg|Santöàre de la Madóna di Röze
Archivi:Albanosalessandro.JPG|San Giorgio
Archivi:Albano arte moderna.jpg|Murales
Archivi:Albano Parrocchiale.jpg|Céza parochiàla
Archivi:Albano Santuario madonna delle rose.jpg|Madóna di Röse
Archivi:Albano Valle d'Albano.jpg|Al de Albà
Archivi:Albano zona nord 01.jpg|Zòna nord


## Riferimèncc
Estàt de San Martì

L'estàt de San Martì la düra tri dé: 

'l 11 de Noèmber che l'è San Martì, 

'l 12 de Noèmber che l'è ciamàt "San Martì Papa" 

'l 13 de Noèmber che l'è ciamàt "San Martì scapa", perchè la fenés l'estàt de San Martì. 

In chi trì dé ché, segónd la tradisiù popolàr, l'gh'avrèss de fà piö cólt de i dé che i è zamò pasàcc e suertöt de l'invéren che l'gh'à de rià.
Praga

**Praga** (*Praha* in cech; *Prag* in tudesch;) a l’è la capital de la Repüblica Ceca.
A l’è anca la prima cità del paes per pupulaziun, cun 1.172.975 abitant (2005).

## Geugrafia

El fiüm Muldava (*Vltava* in cech) el traversa Praga.

## Straport
La città a l'è servida de una red di tram e de la metropolitana.

## Cità gemelaa

Praga a l'è gemelada cun:
*  Amburgh, Germania
*  Kyoto, Giapun
*  Franchfort sül Men, Germania
*  Istanbul, Türchia
*  Chicago, Stat Ünì d'America
*  Limassol, Ciper
*  Rosh HaAyin, Israel
*  Atene, Grecia

## Ligam de föra
* Sit del Cumün (in ingles)
Renato Pozzetto

El **Renato Pozzetto** (Laven-Mombell, 14 de lüj 1940) l'è un attor, còmich e regista italián, che'l fa párt del duo comich cognossüu Cochi & Renato, cont el Cochi Ponzoni.

## Filmografia
### Attór
* *[[Per amare Ofelia]]* (1974)
* *[[La poliziotta]]* (1974)
* *[[Baby Sitter - Un maledetto pasticcio]]* (1975)
* *[[Due cuori, una cappella]]* (1975)
* *[[Di che segno sei?]]* (1975)
* *[[Un sorriso, uno schiaffo, un bacio in bocca]]* (1975)
* *[[A mezzanotte va la ronda del piacere]]* (1975)
* *[[Paolo Barca, maestro elementare, praticamente nudista]]* (1975)
* *[[Il padrone e l'operaio]]* (1975)
* *[[Luna di miele in tre]]* (1976)
* *[[Sturmtruppen (film)|Sturmtruppen]]* (1976)
* *[[Telefoni bianchi]]* (1976)
* *[[Oh! Serafina]]* (1976)
* *[[Ecco noi per esempio...]]* (1977)
* *[[Tre tigri contro tre tigri]]* (1977)
* *[[Gran Bollito]]* (1977)
* *[[Io tigro, tu tigri, egli tigra]]* (1978)
* *[[Saxofone]]* (1978)
* *[[Per vivere meglio divertitevi con noi]]* (1978)
* *[[Tesoro mio]]* (1979)
* *[[Agenzia Riccardo Finzi, praticamente detective]]* (1979)
* *[[Giallo napoletano]]* (1979)
* *[[La patata bollente]]* (1979)
* *[[Sono fotogenico]]* (1980)
* *[[Zucchero miele e peperoncino]]* (1980)
* *[[Porca vacca]]* (1980)
* *[[Mia moglie è una strega]]* (1980)
* *[[Fico d'India (film 1980)|Fico d'india]]* (1980)
* *[[Uno contro l'altro, praticamente amici]]* (1981)
* *[[Culo e camicia]]* (1981)
* *[[Nessuno è perfetto]]* (1981)
* *[[Ricchi, ricchissimi, praticamente in mutande]]* (1982)
* *[[La casa stregata]]* (1982)
* *[[Testa o croce (film 1982)|Testa o croce]]* (1982)
* *[[Questo e quello]]* (1983)
* *[[Mani di fata]]* (1983)
* *[[Un povero ricco]]* (1983)
* *[[Il ragazzo di campagna]]* (1984)
* *[[Lui è peggio di me]]* (1985)
* *[[È arrivato mio fratello]]* (1985)
* *[[Sogni e bisogni]]* (1985) (TV)
* *[[7 chili in 7 giorni]]* (1986)
* *[[Grandi magazzini (film)|Grandi magazzini]]* (1986)
* *[[Roba da ricchi]]* (1987)
* *[[Da grande]]* (1987)
* *[[Noi uomini duri]]* (1987)
* *[[Il volatore di aquiloni]]* (1987) (V)
* *[[Casa mia casa mia...]]* (1988)
* *[[Burro (film)|Burro]]* (1989)
* *[[Le comiche]]* (1990)
* *[[Non più di uno]]* (1990)
* *[[Piedipiatti]]* (1991)
* *[[Le comiche 2]]* (1991)
* *[[Infelici e contenti]]* (1992)
* *[[Ricky e Barabba]]* (1992)
* *[[Miracolo italiano (film)|Miracolo italiano]]* (1994)
* *[[Anche i commercialisti hanno un'anima]]* (1994)
* *[[Le nuove comiche]]* (1994)
* *[[Mollo tutto]]* (1995)
* *[[Papà dice messa]]* (1996)
* *[[Nebbia in Val Padana]]* (2000) (TV)
* *[[Un amore su misura]]* (2007)

### Regista
* *[[Io tigro, tu tigri, egli tigra]]* (1978) - solo primo episodio
* *[[Saxofone]]* (1978)
* *[[Il volatore di aquiloni]]* (1987) (V)
* *[[Papà dice messa]]* (1996)
* *[[Un amore su misura]]* (2007)

### Scenegiatùr
* *[[Sturmtruppen]]* (1976)
* *[[Tre tigri contro tre tigri]]* (1977)
* *[[Questo e quello]]* (1983)
* *[[Un povero ricco]]* (1983)
* *[[Mani di fata]]* (1983)
* *[[Il volatore di aquiloni]]* (1987) (V)
* *[[Papà dice messa]]* (1996)
* *[[Un amore su misura]]* (2007)
Rüssia

La **Rüssia** o **Federaziun Rüssa** (*Российская Федерация* o dumà *Россия* in rüss) a l'è un paes de l'Europa e de l’Asia.
A l'è tacada a la Nurvegia, a la Finlandia, a l'Estonia, a la Letonia, a la Bielurüssia, a la Lituania, a la Pulonia, a l'Ücraina, a la Georgia, a l'Azerbaigian, al Kazakistan, a la Cina, a la Mungolia e a la Curea del Nord.
La capital a l'è Musca.
A l'è el stat püssee grand del mund, cunt una süperfiss de 17.075.200 km², e una pupulaziun de pressapoch 142 miliun e mez d'abitant.

## Urganizaziun pulitiga
La Federaziun Rüssa (nom ufizial: **Российская Федерация**) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è 'l Vladimir Vladimirovič Putin (Владимир Владимирович Путин) (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Michail Vladimirovič Mišustin (Михаил Владимирович Мишустин) (del 2020).
### I president rüss
Lüblin

**Lüblin** (in pulach **Lublin**) a l'è una cità de pressapoch 343.144 abitant (2014) de la Pulonia urientala. A l'è el caplögh del Vuivudaa de Lüblin e l'è una sede del vescuf. La se tröva in sül fiüm Bystrzyca.

La g'hà ona superfìss de 147 km 2. El so starosta (sindegh) l'è el sciur Adam Wasilewski.

## Cità gemelaa
Lüblin a l'è gemelaa cun
* Alcalá de Henares, Spagna
* Debreczyn, Üngheria
* Delmenhorst, Germania
* Erie, Stat Ünì d'America
* Lancaster, Regn Ünì
* Leopul, Ücraina
* Lutsk, Ücraina
* Luhansk, Ücraina
* Münster, Germania
* Nancy, Francia
* Nykøbing Falster, Danimarca
* Pernik, Bielurüssia
* Poniewież, Lituania
* Rishon Le Zion, Israel
* Starobielsk, Ücraina
* Tilburg, Ulanda
* Viseu, Purtugal
* Windsor, Canada
Quiee

El **Tit Fulvi Giuni Quiee**, ciamaa spess domà **Quiee** (*Titus Fulvius Iunius Quietus* in Latin; ...-261) l'è staa vun di Macrian, ona famiglia che l'aveva provaa de ciappà el comand de l'Imperi Roman sòta el regn del Gallien.

## Biografia
El Quiee l'era fioeu del Macrian Maggior e de ona nobildonna ciamada (forsi) Giunia. L*'[[Historia Augusta]]* la dis che l'era on tribun de l'esercit del Valerian, ma i storigh de adess le pensen minga. L'è diventaa imperador insema al fradell Macrian, dopo che 'l Valerian l'era staa ciappaa di Sasanid (260). Quest perchè l'esercit roman l'era vanzaa molto drent al territori di nemis e perchè el ver imperador (Gallien) l'era lontan, in Occident. L'elezion a imperador de part de l'esercit l'è stada aiutada del sò pà e del prefett del pretori Ballista. 

Menter i duu Macrian andaven in Occident a combatt el Gallien, el Quiee e 'l Ballista restaven in Asia. Ma quand che i alter duu hinn staa mazzaa in Tracia, i provinz orientai s'hinn rebellaa e hann reconosuu l'autoritaa del re Odenaa de Palmira, leaa del Gallien. Quiee l'è scappaa in de la citaa de Emesa, indove l'è staa faa foeura de la popolazion, fòrsi per istigazion del Ballista.

## Vos ligaa
*Macrian Maggior
*Macrian Minor
*Ballista
*Valerian
*Gallien
Kyiv

**Kyiv** (*Киів/Kyiv* in ücrain; *Киев/Kiev* in rüss; *Кіеў/Kiew* in bielurüss; *Kijów* in pulach) a l'è la capital e la cità püssee granda de l'Ücraina. La se tröa in del nord del paes, in sü la riva del fiüm Dnepr. In del 2005 la gh'aveva una pupulaziun de 2.660.401, anca se cunt i imigraa el nümer al pö rivaa a 3 miliun.

## Vus curelaa
*Consili citadin de Kyiv
Guardamèi

**Guardamej** (*Guardamèi* in ludesan e piasentin, *Guardamiglio* in italian) l'è on comun de la Provincia de Lòd con  abitant (dàto del  ).

Se troeuva al confin con la Provincia de Piasenza, con la qual el gh'ha avuu on gran numer de rappòrt duranta la stòria.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Guardamèi l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Ucraina

L**'Acraìna** (*Україна* in acraì) a l'è un paes de l'Europa orientala.

A l'è tacada a la Russia, a la Bielorussia, a la Polonia, a la Slovachia, a l'Ungheria, a la Romania e a la Moldavia.
La capital a l'è Kyiv.
La gh'ha una superfis de 603.700 km² e una popolazzion de presapoch 47 milion e mez d'abitant.

## Organizazzion politega
L'Ucraina a l'è una republega.
El president a l'è el Volodymyr Zelenskiy (Володимир Зеленський) (del 2019).
El Prim Minister a l'è el Julija Svyrydenko (Юлія Свириденко) (del 2025).
Irlanda

L' **Irlanda** (*Éire* in irlandes, *Ireland* in ingles) a l'è un paes de l'Europa nord-ucidentala. 

La ocüpa l'83% de l'isula d'Irlanda e l'è tacada a l'Irlanda del Nord (Regn Ünì).
La capital a l'è Düblin.
La gh'ha una süperfiss de 70.273 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.380.300 abitant.

A l'è un member de l'Üniun Eurupea.



## Urganizaziun pulitiga
L'Irlanda a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Catherine Connolly (del 2025).
El Prim Minister a l'è l'Micheál Martin (del 2025).

## Muneda
Del 1m de genar del 2002 l'Irlanda la dupra l'Euro.
Düblin

**Düblin** (*Baile Átha Cliath* in irlandes; *Dublin* in ingles) a l’è la capital de l'Irlanda.
A l’è anca la prima cità de l'Irlanda per pupulaziun, cun 506.211 abitant (2006).

## Geugrafìa
Dublin a l'è al del center de la costa urientala de l'Irlanda, a la buca del fiüm Liffey.

## Cità gemelaa

Dublin a l'è gemelaa cun:
*  Barceluna, Spagna
*  Budapest, Üngheria
*  Liverpool, Regn Ünì
*  Matsue, Giapun
*  San José, Stat Ünì d'America

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
An Life

El fiüm **Liffey** (*An Life* in Irlandes) a l'è un fiüm de l'Irlanda. A l'è lunch 125 km. El nass in del munt Kippure e 'l traversa i cuntei de Wicklow, Kildare e de Düblin per finì - propi a Düblin - dent in del Mar de l'Irlanda.
Sionainn

El fiüm **[[Sionainn]]** (in ingles *Shannon*) a l'è el fiüm püssee lunch de l'Irlanda. El spartiss l'ovest de l'isula (pruincia de Connacht) del süd e de l'est (Leinster e Munster). A l'era una via de cumünicaziun impurtanta giamò in del passaa, tant che el Tolomeo l'aveva metüü in di sò map. A l'è lunch 259 km e'l nass in del munt Cuilcagh, in sül *Shannon Pot*, in del Cavan. El va per la püssee part a süd, ma a la fin el va a l'impruvista a ovest, el traversa Limerick, per finì dent in de l'Ucean Atlantich cunt un esuari bel lunch (113 km).
Suir

El fiüm **Suir** (irlandes: *An tSiúir*) a l'è un fiüm de l'Irlanda. A l'è lunch 183 km e'l traversa la cità de Waterford.
Waterford

**Waterford** (**Port Láirge** in irlandes) a l'è una cità de l'Irlanda, in de la pruincia de Munster. La gh'ha una pupulaziun de 45.775 abitant (2006).

titolo del collegamento
Lisbuna

**Lisbuna** (*Lisboa* in purtughes; *Olisipo* in latin; *Lisbon* in ingles; *Lissabon* in tudesch; *Lisbona* in italian; *Lisbonne* in frances) a l’è la capital del Purtugal.
A l’è anca la prima cità del Purtugal per pupulaziun, cun 509.751 abitant (2006) e püssee de 3 miliun in de l'area metrupulitana.

## Geugrafia

Lisbuna la se tröa a la buca del fiüm Tago in de l'Ucean Atlantich. 

## Cità gemelaa
Lisbuna a l’é gemelada cun

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal 
* Alfama & Castelo
Omar Torri

**Omar Torri** l'è nasüü a Trescùr ul 6 febrar dal 1982 e l'è un calciadur italian (atacant) cal giuga in da l'Albinoleffe.
Gaeltacht

La **Gaeltacht** (plüral *Gaeltachtaí*) a l'è una parola irlandesa che la se riferiss ai zon de l'Irlanda indue che se parla anmò in gaelich irlandes.

## I Gaeltachtaí
### [[Donegal]]
* (irlandes Árainn Mhór) (ingles Arranmore)
* (irlandes Gaoth Dobhair) (ingles Gweedore)
* (irlandes Gleann Cholm Cille) (ingles Glencolmcille)
* (irlandes Gort a' Choirce) (ingles Gortahork)
* (irlandes Na Dúnaibh) (ingles Downings)
* (irlandes Oileán Toraigh) (ingles Tory Island)
* (irlandes Rann na Feirste) (ingles Rannafast)

### [[Mayo]]
* (irlandes Ceathrú Thaidhg) (ingles Carrowteige)
* (irlandes Eachléim) (ingles Aughleam)
* (irlandes Tuar Mhic Éadaigh) (ingles Tourmakeady)

### [[Galway]]
* (irlandes Árainn) (ingles Inishmore)
* (irlandes Casla) (ingles Costelloe)
* (irlandes An Cheathrú Rua) (ingles Carraroe)
* (irlandes Cill Chiaráin) (ingles Kilkieran)
* (irlandes Cill Rónáin) (ingles Kilronan)
* (irlandes Corr na Móna) (ingles Corr na Móna)
* (irlandes Indreabhán) (ingles Inverin)
* (irlandes Inis Meáin) (ingles Inishmaan)
* (irlandes Inis Oírr) (ingles Inisheer)
* (irlandes Leitir Móir) (ingles Lettermore)
* (irlandes Oileáin Árann) (ingles Aran Islands)
* (irlandes Ros a' Mhíl) (ingles Rossaveel)
* (irlandes Ros Muc) (ingles Rosmuck)
* An Spidéal (ingles Spiddal)

### [[Kerry]]
* (irlandes Baile an Fheirtéaraigh) (ingles Ballyferriter)
* (irlandes Baile na Sceilge) (ingles Ballinskelligs)
* (irlandes Ceann Trá) (ingles Ventry)
* (irlandes An Daingean) (ingles Dingle)
* (irlandes Dún Chaoin) (ingles Dunquin)
* (irlandes An Fheothanach) (ingles Feothanach)

### [[Cork]]
* (irlandes Baile Mhúirne) (ingles Ballyvourney)
* (irlandes Béal Átha an Ghaorthaidh) (ingles Ballingeary)
* (irlandes Cúil Aodha) (ingles Coolea)
* (irlandes Oileán Chléire) (ingles Clear Island)

### [[Waterford]]
* (irlandes An Rinn) (ingles Ring, County Waterford Ring)

### [[Meath]]
* (irlandes Ráth Cairn) (ingles Rathcarne)
Vestren

**Vestren** (nom ufizial en italian: *Vestreno*) a l'è on comun de la Provincia de Lecch con  abitant (dàto del  ), 'na superfiss de 2,72 km² e 'na densità de  ab./km². 

L'è el primm paes de la Val Varron se se riva de Derv. L'è quas taccaa al fianch del Mont d'Intròzz e 'l condivid di servizzi publich cont i alter comun de la val (Intròzz, Suej e Tremenech).

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del numer di abitant del comun de Vestren l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Finlandia

La **Finlandia** (*Suomi* in finlandes, *Finland* in svedes) a l'è un paes de l'Europa del Nord.

A l'è tacada a la Svezia, a la Nurvegia e a la Rüssia.
La capital a l'è Helsinki.
La gh'ha una süperfiss de 338.145 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.300.000 abitant.
L'è devenuda indipendenta de la Rüssia in del 1917

A l'è un member de l'Üniun Eurupea.



## Urganizaziun pulitiga
La Finlandia (nom ufizial: **Suomen tasavalta / Republiken Finland**) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Alexander Stubb (del 3/2024).
El Prim Ministr a l'è el Petteri Orpo (del 6/2023).

## Muneda
Del 1m de genar del 2002 la Finlandia la dupra l'Euro.
Helsinki

**Helsinki** (in finlandes; *Helsingfors* in svedes) a l'è la capital de la Finlandia.
A l’é anca la prima cità de la Finlandia per pupulaziun, cun 564.643 abitant (2006).

## Geugrafia

Helsinki a l'è in sü la costa de süd del paes, in del Gulf de la Finlandia.

## Cità gemelaa
Helsinki a l'è gemelaa cun:
*  Copenaghen, Danimarca
*  Nuuk, Gruenlandia
*  Oslo, Nurvegia
*  Reykjavík, Islanda
*  Stuculma, Svezia
*  Torshavn, Faroer

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal
Calendàre romà

El *Calendàre Romà* (cunusìt apò col nòm de *calendàre de Ròmolo*) el g'ha cambiàt fùrma divèrse ólte 'ntra la fondasiù de Roma e la fì de l'Impéro.

En quat nutìsie el ia dà Macrobio, 'ndèla I zurnàda dei *Saturnalia*. 

En prensépe l'éra 'n lönàre (calendàre bazàt sö le fàzi de la lüna) dividìt en 10 més, che 'l vambiàa a la lüna piéna de mars (el 15). Per tradisiù l'éra atribüìt a Romolo, el fondadùr de Roma 'ndèl 753 prìma de Crìsto. Però sömèa che 'nvéce l'éres bazàt söl Lönàre dei gréci.

I més alùra i éra: **Martius** (31 dé), **Aprilis** (30 dé), **Maius** (31 dé), **Iunius** (30 dé), **Quintilis** (31 dé), **Sextilis** (30 dé), **September** (30 dé), **October** (31 dé), **November** (30 dé ) e **December** (30 dé). 
Isé l'an del calendàre 'l düràa 304 dé e gh'éra piö o méno 61 dé 'n envéren che gh'ìa mìa pòst endèl calendàre.

Dòpo la prìma rifùrma del calendàre, ülìda sömearès de Numa Pompilio (el segónt dei sèt rè legendàre de Roma) 'ndèl 713 prìma de Crìsto, el calendàre dei Romà 'l g'ha cuminciàt a cöntà dùdes més. I du més nöf i éra zuntàcc a la fì e i éra **Ianuarius** e **Februarius**.

Ogni més el gh'ìa tré dé de riferimènt ciamàcc: **Kalendae**, che se pènsa che uriginariamènt el curispundìes al dé de la lüna nöa e l'éra 'l prim dé del més; **Nonae**, che se pènsa che uriginariamènt el curispundìes al dé de la mèza lüna; **Idūs**, che se pènsa che 'l curispundìes a la lüna piéna.
Inveren

L’**inveren** (parnonzie: [iɱˈvɛːrɛn], [eɱˈvɛːrɛn]; ma ciamad anca **inverna** [iɱˈvɛːrna] [aɱˈvɛːrna]) l’è vuna di quater seson de l’ann in di region polare e temperade. El suzzed despœu a l’otunn e inanz de la primavera.

I seson inn un resultad de l’inclinazzion de l’ass de la Terra, e l’inveren el capita quand che ol pianeta l’è orientad pussee delonsg del Sol. A l’è donca la seson cont i dì pussee curt e i nocc pussee longhe, e cont i temperadure pussee basse. Del pont de vista astronomegh, el scomenza al solstizzi invernal (20–21 desember in l’emisferi boreal; 20–21 sgiugn in quell austral) e el feniss a l’equinozzi de primavera (20–21 mars in l’emisferi boreal; 23 de setember in quell austral). 

La parolla ‘inveren’ la riva sgiò de l’espression latina *hībernum tempus*, che l’ha rempiazzad la parolla orisginal *hiem* (tempesta de niv, inveren), cugnad del sanscret *hima* (niv).

## Ligam de denter
* Nedal
* Sport invernal

## Ligam de fœura
Dé

*Ol dé/El dì, töta la giurnada.
*La dé, la prima part del dé che la é prima de la matina.
*La De, la quarta letera de l'abecee lumbard.
*Dé, termen arcaegh per Dio.
Més

El **més** (en Lombàrt apò *ol mìs*; pluràl *i mis*) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa. 
De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich. 

El *més lünar* l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.

El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber
Zagabria

**Zagabria** (*Zagreb* in cruat; *Zagabria* in italian; in tudesch, düranta l'Imperi d'Austria, *Agram*; *Zágráb* in üngheres) a l'è la capital de la Cruazia, a nivell aministrativ la gh'ha anca i poder de una regiun.

A l’è anca la prima cità de la Cruazia per pupulaziun, cun 784.900 abitant (2007).

La se tröa al nord-ovest de la Cruazia, in del toch de süd-ovest de la piana de la Panònia. 

## Cità gemelaa
Zagabria a l'è gemelada cun:
*  Magunza, Germania
*  San Pederburgh, Rüssia
*  Tromsø, Nurvegia
*  Kyoto, Giapun
*  Cracovia, Pulonia
*  Lisbuna, Purtugal
*  Pittsburgh, Stat Ünì d'America
*  Shanghai, Cina
*  Budapest, Üngheria
*  Viena, Austria
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
*  Lübiana, Sluenia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal

## Alter pruget
Giusepp Meazza

**Giusepp "Peppìn" Meazza** (Milan, 1910 - Lisson, 1979) l'è staa vun de pussee grand giugador de folber italian. Anca al dì d'incoeu, hinn minga poch quej che disen che l'è staa el pussee grand de tucc i giugador di balon che l'Italia la gh'ha avuu. 

El gh'avea vuna manera de giugà al folber che l'era considerada divina, e el Peppino Prisco, che l'aveva vist giugà per tuda la soa carera el disea che el "Pepp" Meazza el giugava comé el Pelé. L'era naa a Milan, 'dree de Porta Tosa, in del 1910, e l'è mort a Lisson de 'n cancher al pancreas in del 1979. L'ha giugaa per l'Inter, che ai so dì la se ciamava anca *Ambrosiana*, poeu per el Milan e per la Juventus, e infin de la carera per l'Inter ancamò. Cont la nazional l'ha venciuu du Mondial, in del 1934 e in del 1938. L'era anca ciamaa "El Balilla", perche' l'gh'aveva cominciaa a giugà per l'Inter quand l'era vun pinella de 17 agn. 

Quand l'è mort, el Comun de Milan el g'ha intitulaa el Stadi San Siro, per ringrazial del luster che'l gh'ha dà al folber de tuta Milan.

## Palmarèss
***Jogador***

### Titoi nazionai

* **[[Serie A|Campionad italian]] - 3 titoi**
:Ambrosiana: 1929-1930; 1937-1938; 1939-1940

* **[[Coppa Italia]] - 1 titol** 
:Ambrosiana: 1938-1939

### Nazional Italiana
* **[[Campionad Mondial de Folber|Campionad mondial]] - 2 titoi** 
:Italia 1934; França 1938

* **[[Coppa Internazional]] - 2 titoi** 
:1927-1930; 1933-1935

## Riferiment
Lönàre

El **lönàre** l'è 'n strüment (de sòlit en blòc de fòi con segnàt sö i dé e i més) che se dopèra per dàga 'na sostànsa al sistéma dopràt de l'òm mizürà 'l tép, per divider, calculà e dàga 'n nòm ai vàri perìodi de l'an. 

Eziste i lönàre de mür, de banch, ecc.

Quàze töcc i lönàre i se bàza sö le ünità de tép fondamentài discriìde che sóta:

* la setemàna: che la düra sèt dé;
* el més, che 'l düra piö o méno quater setemàne;
* l'an, che de sòlit el düra dùdes més.

Ogna nasiù la g'ha 'l sò calendàre uficiàl per defenéser le fèste e identificà le dàte en maniéra ünica.
El sistéma che se dopèra 'n Itàlia per scópi civìi al dé d'encö l'è 'l calendàre Gregorià.
Muntnegher

El **Muntenegher** (*Crna Gora* o *Црна Гора* in muntenegrin) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.

A l'è tacaa a la Serbia, al Kosovo, a la Albania, a la Cruazia e a la Bosnia e Erzegovina. El Mar Adriatich el bagna i sò cost..
La capital a l'è Podgorica.

El gh'ha una süperfiss de 13.812 km² e una pupulaziun de pressapoch 600.000 abitant.



## Urganizaziun pulitiga
El Muntenegher (nom ufizial: **Република Црна Гора / Republika Crna Gora**) a l'è na repübliga.
El president a l'è el  Milo Đukanović (del 2018).
El Prim Ministr a l'è el Zdravko Krivokapić (del 2020).
Podgorica

**Podgorica** (*Подгорица* in alfabet cirilich; giamò ciamada *Titograd* e *Ribnica*) a l'è la capital del Muntenegher.
A l’è anca la prima cità del Muntnegher per pupulaziun, cun 139.724 abitant (2004).

## Geugrafia
Podgorica la se tröa a la cunfluenza di fiüm Ribnica e Morača.

## Cità gemelaa
Podgorica a l'è gemelada cun:
*  Belgrad, Serbia
*  Erevan, Armenia
*  Zagabria, Cruazia

## Alter pruget
Drava

La **Drava** (inscì in cruat e in sluen; *Dráva* in üngheres; *Drau* in tudesch) a l'è un fiüm de l'Europa center-meridiunala che'l nass in territori italian, a la Sela da Dobbiaco in del Süd Tirol e 'l scor vers est, dopu de poch chilometri el passa in del territori Austriegh, in del Tirol Uriental e pöö in Carinzia, in Sluenia, a süd-est a travers la Cruazia, e'l finiss dent in del Danübi, a Osijek. A l'è lunch 725 km. El furma la püssee part del cunfin intra la Cruazia e l'Üngheria.

La Drava l'è el fiüm püsse lunch che 'l tochi, almanch per un tuchelin, el territori italian.
Polonghera

**Polonghera** (en piemontés: *Polonghera*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.136 abitàncc, 'na superfìce de 10&nbsp;km² e 'na densità de 114 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrasso, Faule, Moretta, Murello, Pancalieri (TO), Racconigi.

## Evulusiù demogràfica
Rio Negro (Amazonia)

El **Rio Negro** (*Fium negher*; parnonzia in portoghes brasilian: [ˈʁiu ˈnɛgɾu]) l'è on fium de l'America del Sud, in del basin amazzonegh. Cont ona lunghezza de 2250 km, a l'è l'affluent de manzina pussee longh del Rio di Amazzon e quell de cinquantun intra i fium pussee longh de la Terra. A l'è el segond fium del mond per volum d'acqua, domà dree del Rio di Amazzon. 

El nass in del dipartiment de Guainía in Colombia cont el nomm de *Rio Guainía* e 'l traversa di territori indigen in del nordest del paes, e el fa su on tocch de la frontera intra Colombia e Venezuela. Denanz de vegnì dent in del staa brasilian de Amazonas, el ciappa el nomm de *Rio Negro* de la confluenza cont el canal de Casiquiare, connession naturala intra el basin amazzonegh e quell del fium Orinoco. I sò affluent prinzipaj a hinn el rio Vaupés (de dritta) e el rio Branco (de manzina).
El bagna la cittàa de Manaus, la pussee granda de l'Amazzonia, dove el va a finì in del Rio di Amazzon, ciamaa finn a chì *Rio Solimões* segond la nomencladura doperada in del Brasil.

El Rio Negro a l'è staa e l'è anmò vun intra i fium pussee important del Brasil settentrional. In del Vottcent, dopo l'indipendenza del Brasil, l'è staa percors di imbarcazion a vapor per el trasport di produtt de la foresta, soratutt cont el desvilupp economegh de l'Amazzonia al prenzippi del secol quell de vint, ligaa a l'estrazion de la gomma. Al dì d'incoeu l'è anca ona importanta attrazion per i turist, soratutt la sua confluenza cont el Rio di Amazzon (ciamada *Encontro das Águas* in portoghes), dova l'acqua negra del Rio Negro e quella fangosa del *Solimões* corren fianch a fianch per 6 km senza mes'ciass. In tutt el Brasil, el gh'hè domà on pont per traversà el fium, el *Ponte Rio Negro* intra Manaus e Iranduba, che cont ona lunghezza de 3,6 km l'è el pont fluvial pussee longh del Brasil.
Aar

L**'Aar** o **Aare** a l'è un fiüm svizzer che'l nass in di Alp Bernes a 1565 m, el furma i lach de Brienz e Thun, el passa a Berna e'l finiss dent in del Ren. A l'è lunch 291 km, e l'è el fiüm püssee lunch intra quij che passen dumà in teritori svizzer.

## Aflüent
* Limmat
** Linth 
** Sihl
* Reuss
** Kleine Emme
** Sarner Aa
** Engelberger Aa
** Schächen
** Furkareuss
* Suhr
* Wigger
* Emme
* Zihlkanal 
** Suze
** Broye
** Orbe
* Saane o Sarine
** Sense
* Kander
** Simme
** Allenbach
* Lütschine

## Galeria de foto

Archivi:Aareanfänge.JPG|Aare vor Guttannen fliesst in einer tiefen Klus
Archivi:AarebeiInnertkirchen.JPG|L'Aar a Innertkirchen
Archivi:Thunerschloss2.JPG|L'Aar a Thun
Archivi:AarbergAare.jpg|Aar vècia a Aarberg
Bregenzer Ach

El **Bregenzer Ach** a l'è el fiüm principal del Bregenzerwald, in de la pruincia Vorarlberg de l'Austria. A l'è un tribütari del Lach de Custanza. El nass a 2400 m de altitüdin.
Ljubljanica

El **Ljubljanica** (*Laibach* in tudesch; *Lunghezza* antigament in italian) a l'è un fiüm de la Sluenia. A l'è lunch 41 km e per 20 km el va sota la tera. Lübiana la se tröa in sü la sua riva. A l'è un tribütari de la Sava.
Marañón (fiüm)

El **Marañón** a l'è un fiüm che'l nass in Perù a 5800 meter sura el nivel del mar in del giazaa de Nevado de Yapura, in di And (Perù uriental), a pressapoch 160 km a nord-est de Lima. A l'è lunch pressapoch 1600 km.
Dopu che l'ha faa 1600 chilometer, al se giunta insema al Ucayali e fan nass el Rio di Amazun.
I sò aflüent püssee impurtant a hinn, el Crisnejas, el Chamayo, el Cenepa, el Santiago, el Moroña, el Pastaza, el Huallaga e'l Tigre. Vist che l'è pien de cascad e de rapid, a l'è un fiüm poch navigabil.
Òm (mas’c)

En sènso generàl, el tèrmine **òm** el vé dopràt de sòlit per defenéser la spécie umàna (*[[Homo sapiens]]*) 'ndèl sò 'nsèma.

La paròla *òm* la ìndica apò l'éser umàno màscc (per distinguìl del éser umàno fèmina, che l'è dit *[[fónna]]*), e amò piö 'n particolàr, l'éser umàno mascc de età adülta (per distinguìl del éser umàno zùen che 'l pól véser ciamàt pipì, s·cèt, gnàro, zuinòt, ecc.).
Setemàna

'Na **setemàna** (del latì *septimana*) l'è 'n perìodo consecütìf de sèt dé.

La setemàna cóme perìodo de tép cìclic e costànt de sèt dé, sensa ligàm coi cìcli del Sul e de la Lüna, l'è docümentàda come giöna de le istitusiù piö antìche dei Ebrèi. El nömer 7 el g'ha en significàt sàcro en töta l'àrea de la *[[Mesopotàmia]]*, che l'è stàda la cüna, 'ntra le ótre, apò a de la cültüra ebràica. 
L'oservànsa del Sàbot (el dé dei sèt) e la cadènsa de sèt dé l'è acertàda apéna per dòpo l'ézìlio de Gerusalème dòpo de la cunquìsta babilonéza del 586 prima de Crìsto, però l'è fàcil che l'üzànsa la sàpe amò piö antìca.
Liard

El **Liard** a l'è un fiüm del Canada nord-uriental. El nass in sü i munt Pelly, in del süd del Yukon. A l'è lunch 1115 km e'l traversa el Yukon, e'l British Columbia e i Teritori del Nord-Ovest. A l'è un tribütari del fiüm Mackenzie.

## Aflüent principaj
* Fiüm South Nahanni
* Fiüm Muskeg
* Fiüm Petitot
* Fiüm Kotaneelee
* Fiüm Fort Nelson
* Fiüm Kechika
* Fiüm Dease
* Fiüm Frances

## Cità che'l traversa
* Fort Simpson
* Fort Liard 
* Liard River
* Lower Post
* Watson Lake
* Upper Liard
Éla d'Almé

**Éla d'Almè** l'è ü paìs con  abitàncc (dàto del  ) de la proìncia de Bèrghem, a 8 km de Bèrghem. Al gh'à dò frassiù: Brüntì e Campana.

## Stòria
Éla l'à cuminsàt a ès abitada in del 4000 innante Cristo, i à troàt di préde che i è stace laurade in chèla època.

In del IV sècol innante Cristo i Gài i conquista Bèrghem e tace paìs in de la zòna, e in chesti gh'è dèt po a Éla.
In dèl I sècol i romà i cöströés ol *pùt de la règina* söl Brèmb lonc 180 méter e òlt 24 méter, che al faa part de la strada Cóm-Bèrghem.

Sòta la duminassiù vèneta a l'è cüstrüida öna fonderéa de canù per l'esèrcet e la marina vénessiana.

In del 1859 Giuseppe Garibaldi a l'è pasàt per Éla e l'à 'ngagiàt di zuèn per la sò Spedissiù di méla.

In del 1926 i se fònt i cümü de Brüntì e Lmé. In del 1927 i fònt Éla con Lmé ch'i fòrma ol cümü de Lmé con Éla.

In de la ségonda guèra mondial a Éla gh'è öna compagnéa de partigià organisada del preòst, **Don Antonio Milesi**, che la gira per töta la Vàl Brèmbana.

L'11 de mars 1948 Éla insèma a Brüntì i se stàca de Lmé.

In del 2002 e l'è crèada öna organisasiù suracümünal ciamada *Üniù di Cümü (Unione dei Comuni)* tra Éla e Lmé per gestì töte i quèstiù rèlative a töi dù i cümü.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ela l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Vus tacacc

*Lmé

## Riferimèncc
Lundì

El **lundì** a l'è el prim dì de la setimana: el ven despoeu de la domenega e inanz del mardì. El nom el riva del latin *lunae dies*, che 'l voeul dì "dì de la Luna": el riferiment a la luna el se troeuva in la pupart di lengov romanze e germaneghe.

Tradizzionalment in di Stat Unid e per i cristian a l'è la domenega a vesser el prim dì: quella roba chi la se ved in lengov compagn del gregh e del portoghes, indova che l'è ciamad "segond dì".

## Riferiment
*Treccani

## Alter proget
Regalian

**P. C. Regalian** (Latin: *Regalianus*; ?-260) l'è staa on usurpador contra l'imperador roman Gallien.

## La vita
Per l**[[Historia Augusta]]'' l'è vun di [[Trenta Tirann]]. I alter font a hinn l'[[Eutròpi]] (che 'l ciama ''Trebellian''), e l'[[Aureli Vittor]] (del qual inveci a l'è ciamaa ''Regillian''). L'Historia la dis che l'era on erede de la familia del [[Decebal]], l'ultim re de la [[Tracia]]; ma pussee segur hinn i sò origin senatoriai, anca perchè la soa probabil miee, la [[Sulpicia Driantilla]] l'era nòbil.

Dòpo che l'imperador [[Valerian]] l'era staa sconfigiuu di Sasanid, l'[[Imperi Roman]] l'è staa tacaa a Occident de on gran numer de popolazion germanegh. I abitant di loeugh donca hann elegiuu di capp che podessen diféndei intanta che 'l ver imperador, el [[Gallien]], a l'era a combatt in di alter part. Vun di 'sti capp l'è staa l'[[Ingenuo]], che però l'è staa vingiuu del Gallien. Alora el noeuv capp de la rebellion l'è diventaa el Regalian, fòrsi per el sò nòmm inscì regal. L**Historia'' ghe dis che l'ha combatuu e vingiuu i Sarmata, ma che poeu l'è staa massaa di sò òmen. I provinz che l'aveven sostegnuu (che hinn quij arent a la citaa de Carnunt, in Austria) hann poeu sostegnuu anca la rivoeulta di duu Macrian, pròpri perchè eren restaa senza protezion di invasion che vegniven de oltra el Danubi.

## Vôs correlaa
*Gallien
*Ingenuo
*Sulpicia Driantilla
Ticinn Canntal

**Ticinn Canntal** l'è un grüp müsical paves che el sona müsica folk cuntempuranea. La so müsica l'è basaa ins un impronta tradiziunal e d'ispirazion celtega ma anca cun una quaj inuvazion prugressiva. 
Del 2006, j'han vinciüü el cuncurs "Note Radici", a *Lido di Schiranna*, (Vares).


## El grüp
*Luca Fraschini: vus, ghitar, mandula, bouzuki, armonca
*Giüsep Coronelli: viulin
*Fausto Rocca: vus e tastier 
*Chiara Vecchio: vus e tambürin 
*Alex Baracco: bass 
*Giann Branca: bateria e percüssion
*Riccardo Casali: bateria
*Marco Larocca: bass
*Ramon Rossi: bateria e percüssion
## Discugrafia
*Canto Radis (2007) 
*Burghabàs (2010)
Vares

**Varés** (tajan: *Varese*; latin: *Baretium*; frances: *Varèse*; piemuntes: *Varèis*; tudesch storich: *Väris*) a l'è ‘n comùn de la Lumbardia de , capital de la pruìncia cunt l'istess nomm. Ul sò nomm ul par che 'l riva sü de la paròla celtiga, *var* (aqua), per via d' ul fat che 'l sa tröa arent a un lagh, che 'l gh'à l'istess sò nomm.
La zona de l'interland l'è ciamaja *Varesòtt*.

## Giugrafìa

La citàa de Varés la sa tröa a i pé dul Sacher Munt de Varés, che l'è 'n tòcch de la cadéna de munt dul Camp di Fiur. La cità la varda giò sül lagh de Varés. Ul sò territori ul sa tröa de sotta i Alp e l'è furmàj de bricch (par ul 46%) e de munt (32%). I sa tröen anca di fiüm (Tesin e Olona) e sètt lagh: tri hinn grand (lagh Magiur, lagh de Lügan e lagh de Varés) mentar quater hinn püssee pinitt (lagh de Cümabi, lagh de Munàa, lagh de Ghirla e lagh de Gana). Ul teritori meridiunal de la pruìncia l'è un tòcch da la pianüra padana.

## Rioni i frazzion

### Frazzion

* Rasa (Vares)
* Robarell (Vares)
* Santa Maria dol Mont

### Rioni
* Belfòrt
* Biggioeugiar
* Bobbiaa
* Calcinaa (Vares)
* Casben
* Codelagh (Vares)
* Lissagh
* Masnagh
* Sant Ambroeus (Vares)
* Velaa (Vares)

## Simboi

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vares l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Amministraziun
Ul sindich da Vares l'è Davide Galimberti, dul 2016.

## Sport
La squadra de folber principal de Vares l'è staa el Vares Calcio, destrigaa in del 2019.

## Persunàgg famùs

* Don Viturión

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Palazz Estens (Vares)
*Licee classegh Ernest Cairoeul
Mardì

El **Mardì** (apò *Martedì*) a l'è el segond dì de la setimana: el ven prima del mercoldì e dopo del lundì.

In de le lengue neo-latine la parolla la deriva del latin *martes dies*, che 'l significa *dì de [[Mart (dia)|Mart]]*, invece in portoghes la se ciama *Terça Feira*, cioè *terz dì*, perchè el prim dì a l'è la domenega per la tradizzion cristiana. Apò varie lengue celtiche le dopera la derivazzion del latin: l'è insì in irlandes, breton, galles e gaelich scozzes.

Ingles e lengue scandinave le deriva 'l nom del mardì de la divinità nordica *Týr*: *Tirsdag* per el danes e 'l norveges, *Tuesday* per l'ingles modèrno, *Tisdag* per el svedes e *Týsdagur* in islandes.

La parolla todesca *Dienstag* e quella olandesa *Dinsdag* se pensa che le vegne de 'na interpretazzion de *dies judicii* (el *thing*, l'assemblea che i se ciapava le decision in dei popoi germanich) o del Dio Týr sociad al Marte.

## Riferimencc
*Treccani

## Olter progecc
Blinnenhorn

El **Blinnenhorn** (inscì in di dialet del cantun Vales, *Blindenhorn* in tudesch; in italian anca *Corno Cieco*) a l'è una muntagna volta 3374 m di Alp Lepuntin al cunfin intra la Val Furmazza, l'Ossula (Piemunt) e'l cantun Vales (Svizzera). El sentee per andà sü el scumincia a la diga del Lach de Murasch (cumün de Furmazza), a 1850 m e ghe vören dü dì per rivà sü.
Tirana

**Tirana** (*Tiranë* in albanes; *Tiran* in türch, *Tírana* in grech) a l’è la capital de l'Albania.
A l’è anca la prima cità de l'Albania per pupulaziun e la gh'ha pressapoch 800.000 abitant.

## Geugrafia
Tirana la se tröa in sül fiüm Ishem.

## Munüment püssee impurtant

* la Muschèa d'Et'hem Bey
* la Tur de l'Urelocc (*Sahat-Kulla*)

## Cità gemelaa
Tirana a l'è gemelada cun:
*  Ankara, Türchia
*  Atene, Grecia
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Atene

**Atene** (*Αθῆναι* in grech antich, *Αθήνα* in grech mudern; *Athenæ* in latin; *Atina* in türch; *Athènes* in frances; *Athens* in ingles; *Athen* in tudesch; *Atenas* in spagnö e purtughes) a l'è la capital de la Grecia.
A l’è anca la prima cità de la Grecia per pupulaziun, cun 745.514 abitant, 3.761.810 se cuntum tüta l'area metrupulitana (2007).

## Cità gemelaa
Atene a l'è gemelada cun:

## Galeria de fotu

Image:07Akropolis03.jpg|L'Acropul
Image:Der Parthenon.JPG|El Partenun
Image:Parthenon temple at the Acropolis Athens in 2004.jpg|El Partenun
Image:AteneOlympieionDaAcropoli.jpg|El templi de Zeus
Image:Athen Odeon Herodes Atticus BW 2017-10-09 13-12-44.jpg|El teater
Image:Temple of Hephaestus.jpg|El templi d'Efest
Image:Athen Erechtheum BW 2017-10-09 13-47-38.jpg|L'Erettèo
Image:Athen Erechtheion BW 2017-10-09 13-58-34.jpg|I Cariatid de l'Erettèo



## Ligam de föra
* Sit istitüziunal (in grech)
Zeda

**La Zeda** (in talian *Monte Zeda*)  a l'è una muntagna di Alp, la püssee volta  del Verban (2.156 méter). Sota a la Zeda, a gh'è la Marona, che l'è volta 2.051 méter.
Lengua portoghesa

El **portoghés** (*Português*; IPA [puɾtu'ɣeʃ], [poɾtu'ges], [poxtu'gejʃ] o [poɾtu'gejs]) l'è 'na lèngua romànza uficiàl en *[[Portugàl (Stat)|Portogàl]]*, *[[Brazìle]]*, *[[Angola|Angòla]]*, *[[Mozambìco]]*, *[[Guinea-Bissau]]*, *[[Guinea Equatoriàl]]*, *[[Capo Verde]]*, *[[São Tomé e Príncipe]]*, *[[Macao]]* e *[[Timor Est]]*.

Cun 232,4 miliun de parlant de lengua mader (L1) in del 2021, l'è la nona lengua mader püssée parlada in del mund, la prima de l'emisferu süd e del süd-America (aprossimativament la metà de i parlant), e l'è anca la segunda lengua neolatina püssée parlada, adree domà al spagnöl.

La lengua purtughesa la s'è spandüda in del mund in di secoi XV e XVI secul, val a dì in del mument che el Purtugal, el primm e püssée de lünga dürada imperi culunial e cumercial d'Europa, el s'era dré a slargàss in America e fin a Macao, in Cina, e in Giapun. El resültat de chesta espansiun l'è che el purtughes, incö, l'è la lengua uficiala de növ paes indipendent e l'è parlà o stüdià cumè segunda lengua in tanc alter paes. Esisten anca circa vint lenguv creul basaa sül purtughes.

## Storia
El purtughes el s'è svilüpà in de la part ucidentala de la penìsula ibérica partend dal latin parlà purtà de i suldaa ruman a partì dal III secul a.C. La lengua la gh'ha avüü l'avi de diferenziàss de i alter lenguv rumanz dopu de la cadüda de l'Imperi ruman d'Ocident e cun l'isbütt de i invasun barbarigh in del V secul.

### Culunisassiun rumana
I Ruman han cunquistaa la part ucidentala de la penìsula ibérica (la pruincia de la Lusitania, el Purtugal d'incö, e la Gallaecia) in del 218 a.C. e han purtà cun lur el Latin vulgar, dal qual se pensa che deriven tute i lenguv neolatine. Circa el 90% del lessich purtughes el vegn dal latin.

### Invasun barbarigh
Tra el 409 e el 711 d.C., intanta che l'Imperi ruman el nava in malura, la penìsula ibérica l'è stada invadüda de popui de urigin germaniga (i barber). Chest popui (suratüt i Svev e i Visigot) han assurbì de pressa la cultüra e la lengua rumana; pürpür, quand i scöl ruman i han saraa sü, el latin l'è deventà "liber" e l'ha tacaa a evulvess in manera natürala. Sicum che ogni tribù la parlava el latin in d'una manera diferenta, l'üniformità lenguistiga de la penìsula la s'è s'cepada, purtand a la furmassiun de lenguv ben distint (galizian-purtughes, liones, spagnöl e catalan).

### Invasun de i Mor
Dal 711 d.C., cun l'invasun de i Mor in de la penìsula, l'arab l'è staa dunaa cumè lengua aministrativa in de i regiun cunquistaa. Pürpür, la pupulassiun l'ha cuntainuaa a parlà latin. L'efet principal el se ved in del lessich: el purtughes d'incö el tegn anmò un gran nümer de paròl de urigin araba, specialment par quel che riguarda el mangià e l'agricultüra. L'inflüenza araba la se ved anca in de la tupunumastica del süd del Paes, cumè par esempi "Algarve".
Imperi di Gali

L**'Imperi di Gali** (*Imperium Galliarum* in Latin; 260-273) l'è el nòmm modern che l'è staa daa a ona secession de la Galia, la Gran Bretagna e part de la Spagna de l'Imperi Roman duranta la crisi del III secol. L'è conossuu anca cont el nòmm de **Imperi Gallo-Roman**.

## Stòria
Dòpo che l'imperador roman Valerian l'è staa ciapaa in batalia di Persian, in tutt l'imperi hinn s'ciopaa di rivòlt. Quest perchè el fioeu del Valerian, el Gallien, el gh'aveva nò on contròll assee fòrt del regn. Se a est la gh'è stada la proclamazion a imperador di fioeu del general Macrian Magior (Macrian Minor e Quiee) e la creazion del Regn de Palmira, a òvest el Pòstum l'ha faa nass quèst territòri *de facto* indipendent de l'autoritaa central romana. I capp de 'sto noeuv statt se faseven nomenà imperador e come tai regnaven. L'Imperi di Gali el gh'aveva l'istessa organizzazion de quell de Roma: gh'eren i consui e 'l Senaa. L'Imperi di Gali l'è finii quand l'imperador roman Aurelian l'ha ciapaa dòpo ona longa seri de guerr faa per restabilì el poder central depertutt.

## I Imperador
*Pòstum (March Cassian Latini Pòstum) 259-268
*Lelian (Cai Ulpi Corneli Lelian) 268
*March Aureli Mari 268
*Vittorin (March Piavòni Vittorin) 268-271
*Domizian II 271
*Tetrich (Cai Pii Esuvi Tetrich) 271-274
*Faustin (usurpator de Tetrich)
Bülgaria

La **Bülgaria** (*България* in bülgar) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.

A l'è tacada a la Serbia, a la Macedonia, a la Grecia, a la Türchia e a la Rumania. El Mar Negher el bagna i sò cost.
La capital a l'è Sofia.
La gh'ha una süperfiss de 110.994 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.875.040 abitant.

Del 1 de gena del 2007 la fa part de l'Üniun Eurupea.



## Urganizaziun pulitiga
La Bülgaria (nom ufizial: **Република България**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Rumen Radev (Румен Радев) (del 2017).
El Prim Minister a l'è el Dimitar Glavchev (Димитър Главчев) (del 2024).
Lèngua danéza

El **danés** (nòm natìf: *dansk*; IPA: [d̥ænsɡ̊]) l'è giöna de le lèngue germàniche setentriunài (ciamàde apò lèngue scandìnave), en sóta-'nsèma del ram Germànic de le lèngue Indo-Europèe. 

L'è parlàt de piö o méno 6 miliù de persùne, suratöt en Danimarca, ma l'è dopràt apò a de 50,000 danés endèl Schleswig-Holstein (nòrt de la Germania) endóche l'è cunsideràda lèngua minuritària. 

El danés el g'ha stato uficiàl e l'è 'nsegnàt endèle scöle apò 'n Groenlàndia, e 'ndèle ìzole Far Oer. 

'N Islànda e 'ndèle ìzole Far Oer el danés l'è 'nsegnàt come lèngua straniéra ubligatòria. Gh'è dèle cumünità che pàrla la lèngua danés apò 'n Argentina, 'ndèi Stati Ünìcc e 'n Cànada.
Sofia

**Sofia** (*София* in bülgar; *Sofya* in türch; *Serdica* in latin) a l’è la capital de la Bülgaria.
A l’è anca la prima cità de la Bülgaria per pupulaziun, cun 1.376.742 abitant (2006).

## Geugrafia

Sofia a l'è in de la Bülgaria ucidentala, propi sota al mont Vitoša e arent al cunfin cun la Serbia. A Sofia al passa el fiüm Isker. 

## Cità gemelaa

Sofia a l'è gemelada cun:
*  Ankara, Türchia
*  Atene, Grecia
*  Paris, Francia
*  Pittsburgh, Stat Ünì d'America
*  San Peterburgh, Rüssia
*  Tel Aviv, Israel

## Ligam de föra
* Sit ufizial (in bülgar) 
* Sit ufizial (in ingles)
MP3

L' **MP3** o **MPEG-1 Layer 3** (de l'ingles *Motion Picture Expert Group-1/2 Audio Layer 3*) a l'è un furmaa prupietari de codes audiu famus perchè a l'è probabilment el püssee dupraa in de l'Internet, suratüt de quand che gh'hinn i prugrama de scambi de file P2P. L'MP3 el permet una gran scerna de qualità de bitrate e de frequenz de campiunament.
Se stima che cunt un bitrate de 128 kbps e una frequenza de 44100 Hz, el raport de cumpressiun a l'è de 11:1.
Belgrad

**Belgrad** (in serb **Београд - Beograd**, che 'l voeul dì *Cità Bianca*) a l'è la capital e la cità che ghe viv pussee de sgent de la Serbia: l'è in su la confluenza de la Sava in del Danubi.

## Ministrazzion
A nivell ministrativ l'è spartid in derset comun, des urban (Čukarica, Novi Beograd, Palilula, Rakovica, Savski Venac, Stari Grad, Voždovac, Vračar, Zemun e Zvezdara) e set suburban (Barajevo, Grocka, Lazarevac, Mladenovac, Obrenovac, Sopot e Surčin), cont i ultim che gh'hann pussee de poder in la gestion di servizzi urban. A gh'è un sindegh, un'assemblea municipal, un consili comunal e 'na ministrazzion citadina.

### Gemellagg
Belgrad a l'é gemelad con:
*  Chicago, Stat Unid
*  Coventry, Regn Unid
*  Lahore, Pakistan
*  Tel Aviv, Israel
*  Lubiana, Slovenia
*  Stocolma, Svezzia
*  Corfù, Grecia

## Coltura
### Musee
La cità l'è ben siora de musee, gh'è vari musee d'art, tant 'me quei d'art africana, d'art aplicada, d'art contemporanea, el musee de l'art teatral e 'l musee di illusion.

El Musee nazzional de la Serbia el gh'ha dent varie collezzion d'art, de archeologia e de numismatega. El comun el gestiss el Musee civegh de Belgrad, anca lu con varie collezzion.

Per quell che revarda la coltura, a gh'è el Musee etnografegh e 'l musee de la coltura rom a Belgrad.

A nivell storegh, se gh'ha de tirà a man el musee storegh de la Serbia, el musee militar e 'l musee de la Jugoslavia, che 'l gh'ha dent anca la Cà di Fior, o ben el mausolee del Josip Broz Tito.

Per scenza e tecnega a gh'è el Musee Nikola Tesla, el musee ferroviari, el musee postal, el musee aeronautegh e 'l musee de storia natural.

## Ligam de foeura
*  Sit ofizzial

## Alter proget
Terence Hill

**Terence Hill** (nom ver **Mario Girotti**, (Venezia, 29 de marz 1939) a l'è un atur e un regista italian (la sua mama, Hildegard Thieme, l'eva tudesca e lü medem l'ha vivüü quater agn a Dresda quand che l'eva piscininn e fin a quand 'l gh'eva ses agn l'eva parlaa dumà tudesch, la sua lenguamader), che l'è famus suratüt per i sò film insema al Bud Spencer: i dü atur hann faa insema derset film, e in sedes de 'sti chì a hinn la cobia prutagunista. El Terence l'ha faa sücess anca indeperlü, cun film cume *Il mio nome è Nessuno* (*El mè nom a l'è nissün*) (1973), *Poliziotto superpiù* (1980), *Don Camillo* (1983) e *Renegade - Un osso troppo duro* (*Renegade, un oss trop dür*) (1987), e film per la televisiun cume *Lucky Luke* (1991) e *Don Matteo* (che l'ha aüü cinch ediziun del 2000 fina al 2005).

## I film de Bud Spencer e Terence Hill
* *Dio perdona... io no!* di Giuseppe Colizzi (1967)
* *I quattro dell'Ave Maria* di Giuseppe Colizzi (1968)
* *La collina degli stivali* di Giuseppe Colizzi (1969)
* *Lo chiamavano Trinità...* di E.B. Clucher (1970)
* *...Continuavano a chiamarlo Trinità* di E.B. Clucher (1971)
* *...Più forte ragazzi!* di Giuseppe Colizzi (1972)
* *... altrimenti ci arrabbiamo!* di Marcello Fondato (1974)
* *Porgi l'altra guancia* di Franco Rossi (1974)
* *I due superpiedi quasi piatti* di E.B. Clucher (1977)
* *Pari e dispari* di Sergio Corbucci (1978)
* *Io sto con gli ippopotami* di Italo Zingarelli (1979)
* *Chi trova un amico, trova un tesoro* di Sergio Corbucci (1981)
* *Nati con la camicia* di E.B. Clucher (1983)
* *Non c'è due senza quattro* di E.B. Clucher (1984)
* *Miami supercops - I poliziotti dell'ottava strada* di Bruno Corbucci (1985)
* *Botte di Natale* di Terence Hill (1994)
Fenolftaleina

La **fenolftaleìna** a l'è un culurant del grüp di ftalein, che la se dupra cume indicadur del grad de acidità (pH) in particular in di titulaziun.
Guanidina

La **guanidina** a l'è un cumpost cristalin e un frach alcalin che'l se furma per ussidaziun de la guanina. La se tröa in manera natürala in de la pissa cume un prudot del metabulism di prutein. La se dupra per la fabricaziun de plastich e de esplusif. 
## Catiun guanidini
L'acid cugnugaa de la guanidina a l'è el catiun guanidini, de furmula [CH6N3]+.


Image:Guanidinium-ion-3D-balls.png|mudel mulecular
Image:Guanidinium-ion-2D-skeletal.png|ibrid de resunanza
Image:Guanidinium-ion-canonical-forms-2D-skeletal.png|