open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Padènghe

**Padènghe** (nom uficiàl en italià: *Padenghe sul Garda*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha , 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino (VR), Calvagés, Dezensà, Lazise (VR), Lonàt, Munìga, Sirmiù, Soià. L'è postàt sö la spónda bresàna del Lach de Gàrda.

De éder gh'è 'l Castèl medieàl, fàt sö entùren a l'an 1000, la piéf de San Milià, pò a lé del perìodo del medioévo, la céza parochiàla del 1600, e Palàs Barbieri, séde del municìpio, che 'l risàl presapóch al 1700.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Padènghe l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
San Filìs

**San Filìs** (nom uficiàl en italià: *San Felice del Benaco*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha , 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 113 ab./km². El cunfìna coi cümü de Garda (VR), Manèrba, Puegnàch, Salò e Torri del Benaco (VR).

El cümü l'è colocàt so la spónda bresàna del Lach de Garda e isé come che l'è adès l'è stat furmàt endèl 1928 co l'uniù dei cümü de *Portés* e *San Filìs de Scovolo*.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de San Filìs l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Puegnàch

**Puegnàch** (nòm uficiàl en italià: *Puegnago sul Garda*) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Brèsa, de la regiù de la Lombardìa. El g'ha , 'na superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². 

L'è colocàt póch delóns del Lach de Garda e 'l cunfìna coi cümü de Gaàrt, Manèrba, Musculìne, Polpenàse, Salò e San Filìs.

## Andamènt demogràfech
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Puegnàch l'è ilüstràt in de la tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Guiù

**Guiù** (nom uficiàl en italià: *Prevalle*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa.

El g'ha , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Calvagés, Gaàrt, Musculìne, Nigolènt e Paitù.

El cümü isé come che se 'l conós adès l'è stàt furmàt endèl 1928 co la fuziù de i dù cümü de **Guiù de Sùra** (uficialmènt: *Goglione di Sopra*) e **Guiù de Sóta** (*Goglione di Sotto*). S'è preferìt cambià 'l nòm uficiàl en *Prevalle* per evità l'asonànsa de Goglione condèn tèrmine volgàr.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Nigolènt

**Nigolènt** (nom uficiàl en italià: *Nuvolento*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha , 'na superfìce de 7 km² e 'na densità de 575 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Nigoléra, Paitù, Preàl, Sèrle.
El se tróa sö la spónda dèstra orogràfica del fiöm Cés, a presapóch dés chilòmetri del Lach de Gàrda.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Paràdech

**Paràdech** (nom uficiàl en italià: *Paratico*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha , 'na superfìce de 6,2 km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Àder, Cavreöl, Credér (BG), Izé, Sàrnech (BG), Ilónch (BG). L'è postàt sö la spónda meridiunàla del Lac d'Izé endóche 'l fiöm Òi el vé fò del lach, söl cunfì co la pruvìncia de Bèrghem.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Pasirà

**Pasirà** (nom uficiàl en italià: *Passirano*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa.

El g'ha presapóch  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

. 

El cunfìna coi cümü de Castignàt, Casàch, Córt Frànca, Montezèi, Öspedalèt, Padéren, Proài d'Izé e Rodènch.

Del sò teretóre fà part apò a le frasiù de Monredónt, Camignù e Alensà.

## Poscc de éder
El Castel de Pasirà Nocc, l'è stat fat endel 1100 e el faa de pòsta per la zét del pòst quan che i vignìa atacacc. Del castel s'è mantignìt söndena banda la sargiöla e le tór redonde e quadrade. Ghe amò la Tór de la Specula che 'ndel sècol XVIII la ospitaa en uservatóre de astrologìa; sa pöl amò éder i mèrli. El castèl l'è sò de privat.

Arènt al castèl an pöl tróa dò éle: Villa Fassati e Villa Tesea

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Elanöa

**Elanöa** (nom uficiàl en italià: *Villanuova sul Clisi*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 9,12 km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Gaàrt, Roè, Sàbio, Boàren. El vé sö sö le spónde del fiöm Cés (Clisi) e 'n urìgin el se ciamàa apéna *Éla* e l'ìa 'na frasiù de Gaàrt. El g'ha asumìt la denominasiù atuàla 'ndèl 1862.

L’ünica frasiù de Elanöa l'è *Prandài*, che a sò ólta la se divìt en divèrse borgàde: *Berniga*, *Bundù*, *Bustù*, *Canneto*, *Mezàne*, *Peracque*, *Ponte Pier* e *Valvérda*.

El paés l'è 'nzemelàt co Trébeurden, Frància.

## Evulusiù demogràfica


## Riferimèncc
Roè Olsà

**Roè Olsà** (nom uficiàl en italià: *Roè Volciano*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch  abitàncc (dàto del ), 'na superfìce de 5 km² e 'na densità de popolasiù de ab./km². El cunfìna coi cümü de Gaàrt, Salò, Elanöa e Boàren. L'è giü dei prim paés de la val Sàbia e l'è apéna a 'n pér de chilòmetri del Lach de Gàrda

El nòm l'è l'üniù dei nòm de Roè e de Olsà, la prìma l'è 'n nùcleo abitàt che g'ha ambiàt a furmàs endei öltem agn del sècol XIX entùren a 'na fàbrica de cutù (cotonifìcio Hefti & C.); Olsà 'nvéce l'ìa zamò lüminàt enden docüment del Monastér de San Pietro in Monte de Sèrle del 1039 col nòm de *vico Vulciano* e l'ìa lüminàt come cümü zamò 'nden at del 1300.
Le frasiù de Gazàne e de Lià, che 'nfìna a alùra i éra cümü separàcc, par che le sàpe stàde agregàde a Olsà endel 1805.  

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Roè sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Calvagés

**Calvagés** (o apò **Calvazés**; nom uficiàl en italià: *Calvagese della Riviera*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².  El se tróa 'ndèla zòna de la Gardezàna, a 26 km a èst de Brèsa.

El cunfìna coi cümü de Bedesöle, Lonàt, Musculìne, Padènghe, Polpenàse, Preàl, Soià.

El teretóre del cümü l'è sitüàt sö le ölteme culìne de l'anfiteàtro morénich del Lach de Garda, söndèn dòs a la sinìstra del fiöm Cés, a 'na altitùdine che và dei 157 ai 325 méter söl leèl del mar. L'è custitüìt de trè centri principài: *Calvazés*, séde del cümü, e le dò frasiù de *Carsàch* e *Mocasina*.

El nóm del paés el par véser de urìgin romàna romana e 'l vegnarès del nòm de persùna *Calvasius* (forse proprietàre de 'n fónt endèla zòna) completàt del süfìs *-ensis*. 

Le prìme nutìsie sö la stória del paés le remónta al medioévo: el Castèl de Calvazés, l'è lüminàt endèn quach docümènt dei sècoi X e XI. La denominasiù ("della Riviera") che la compléta 'l nòm uficiàl, le vé de la vizinànsa col lach de Garda, che l'è pusìbol amirà de le culìne a èst del paés.

## Carsàch

A Carsàch, frasiù de Calvazés, gh'è 'n quach monümènt de 'nterès artìstich-stòrich: la *Céza Parochiàla de San Lorèns* endóche se consèrva i quàder dei pitùr Lodovico Gallina e Grazio Cossali, i rèscc del castèl medievàl, del quàl amò 'ncö gh'è restàt en pé le quàter tór. Enfìna al 1927 el fàa cümü de per sò cönt.



## Evulusiù demogràfica



## Riferimèncc
Lèngua Oko-Juwoi

La **lèngua Oko-Juwoi** o adóma **Oko-Juwoi**, ma ach **Junoi** o **Juwoi** l’è öna lèngua del sèntro del arcipelàch di Grand Andamane, ün arcipélach de ìsole ‘ndiane ‘n del gólf del Bengala.

La lèngua Oko-Juwoi l’è ‘ndàcia perdìda, dezà che gh’è piö nisü che l’ la parla.

La lèngua Oko-Juwoi l’èra öna di 10 lèngue parlade dal pòpol di Grancc Andamanés, pòpol che se pènsa l’abie abitàt chèste ìsole da piö de 65.000 agn; i éra 'n 5.000 quando in del 1858 i è riàcc i Inglés, menimà 'n del 2010 i n’éra restàcc dóma 52.

## Ol còdes Iso

Ol còdes Iso de la lèngua Oko-Juwoi l'è ISO 639-3: okj.

## I lèngue di Andamane

Lèngue andamanéze magiùre (10)

del setentriù (4)
* Aka-Bo 
* Aka-Cari
* Aka-Jeru 
* Aka-Kora 

del mès de l’arcipélagh (6)
* Aka-Bea 
* Aka-Kede
* Aka-Kol
* Akar-Bale 
* A-Pucikwar 
* **Oko-Juwoi**

Lèngue andamanéze meridiunàle (3)
* Jarawa  
* Öñge
* Sentinel
Ódol

**Ódol** (nom uficiàl en italià: *Odolo*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 6 km² e 'na densità de popolasiù de ab./km². El cunfìna coi cümü de Gnùzen, Prezéi, Sàbio e Vài.

Del cümü de Ódol fà part apò a le frasiù de Butìghe (cèntro aministratìf), Brète, Cadèla, Cagnàdech, Cà de Ódol, Serét, Cete, Colombér, Fùren, Gnavla, Pamparàne e Vich.

El paés l'è sitüàt endèla Conca Dóra cioè la vàl del torènt Vrènda che la töl dét pò a 'l teretóre dei cümü de Gnùzen, Biù e Prezéi, endèla Val Sàbia centràla. L'altèsa mìnima söl leèl del mar l'è de 292 méter e chèla màsima l'è de 713 méter. El se tróa a 30 Km de Brèsa e 'n antichità par che l'ünica stràda che gh'ìa per rià a Brèsa l'ìes chèla che de Cà de Ódol la pàsa per el col de Sant Özébe e la va zó a Caì e Nàe. Per rià a Sàbio se dopràa, e la gh'è amò, la vià ciamàda "del bósch”. L'abitàt de Ódol l'è streersàt del torènt Vrènda.

Odol el vé lüminàt endèi docümèncc riferìcc a l'enventàre (fàt endèl perìodo 'ntra 'l 879 - e 'l 906) dei posedimèncc del Monastér de Santa Giulia de Brèsa col nòm de "in curte Audalvico". Endèl córs dei sècoi l'è stat lüminàt apò a come "Otholo" e "Othulis". Endèl Medioévo alt, el sò teretóre el gh'ìa de fà part de la piéf de Biù.
Endèl sècol XIV el vé 'nglobàt endèi dumìni dei Visconti de Milà (1337-1426) e col nòm de "Othulo" el vé a fà part de la Quàdra de la Al Sàbia.

El paés de Ódol al dé d'encö 'l prezènta caraterìstiche de 'n ambiènt endüstriàl e póch o negót gh'è restàt de le atività rürài de 'na ólta: aciaierìe e feriére i è le 'ndüstrie tìpiche de la zòna.

Del setèmber del 2008 Ódol l'è 'nzemelàt col cümü de Gonnosfanadiga, paés de la Sardégna de la pruvìncia del Medio Campidano.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Ódol sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Pèrtega Àlta

**Pèrtega Àlta** (nom uficiàl en italià: *Pertica Alta*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha presapóch  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de popolasiù de ab./km². El cunfìna coi cümü de Cast, Còi, Ludrì, Marmintì, Müra, Pèrtega Bàsa, Vistù.

El cümü de Pèrtega Àlta el töl dét le frasiù de Laì, Naù, Nòf, Ùden, Löèm e Prat.

Endèl medioévo el teretóre del cümü de Pèrtega Alta el fàa part de la piéf de Sànta Marìa de Saàl che en urìgin la ciapàa dét töt el teretóre de le quàter vài minùr furmàde dei torèncc Tùer, Degnù, Abiòcol e Nòza, cioè 'n sostànsa del teretóre dei cümü del dé d'encö de Müra, Cast, Pèrtega Bàsa e Pèrtega Alta.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Pèrtega Alta sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Bàrghe

**Bàrghe** (nom uficiàl en italià: *Barghe*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 5,4 km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Prezéi, Proài, Sàbio e Vistù.

Endèl 1928 el cümü de Barghe l'ìa stat suprimìt e 'l sò teretóre agregàt a chèl de Sàbio, endèl 1956 però l'è stat ricustitüìt.

El paés el se tróa 'n Val Sabia dré la stràda statàl SS237 "del Càfer" (che de Brèsa la mìna 'nvers el Trentì) e 'l sò teretóre l'è streersàt del Cés. Del cümü de Barghe fà part apò a le frasiù de Fosàne, Put del Ré e Vrànge. La céza parochiàla de Barghe l'è dedicàda a S.Giorgio.

## Evulusiù demogràfica


## Riferimèncc
Bajardo

**Bajardo** (en lìgure: *Baiardo*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Apricale, Badalucco, Castelvittorio, Ceriana, Molini di Triora, Perinaldo, Sanremo.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Bajardo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Lèngua Jarawa

La lèngua **Jarawa** (in Hindi: जारवा) ciamàda ach **Järawa** o **Jarwa** l’è öna di lèngue di pòpoi del arcipélach di Andamane in del gólf del Bengala e per ès piö precìs l’è öna di trè lèngue meridunàle. Chèsta lèngua, ‘nsèma a la lèngua Öñge, l’è öna di dò lèngue andamanéze de la famèa Ongan. 

Se pènsa che ghe sìes amò 250 – 300 persune che i è bune de parlà chèsta lèngua.
 
La paròla *Jarawa* l’è ün esonòm, che l’ sömèa a la paròla *Jharia* de la lèngua Hindi-Urdo e che l’éra tat dovràda in del sécol XIX, menimà ‘l endonòm l’è mia cognusìt, ma fòrse l’ sömèa a la paròla *Onge* che l’è 'l nòm che i se dà 'l pòpol andamanés piö apröf a i Jarawa e che in lèngua Aka-Bea ‘l völ dì *nemìs*.

Mia dóma ‘l endonòm, ma tace aspècc de la cültüra, de la stòria e de la lèngua Jarawa i è mia cognusìcc, dezà che i Jarawa i è restàt a vif in del cör de la forèsta e i è mia egnìcc in contàt con de la ótra zét.

## Ol còdes Iso

Ol còdes Iso de la lèngua Jarawa l’è ISO 639-3: jna.

## I lèngue di Andamane

Lèngue andamanéze magiùre (10)

del setentriù (4)
* Aka-Bo 
* Aka-Cari
* Aka-Jeru 
* Aka-Kora 

del mès de l’arcipélagh (6)
* Aka-Bea 
* Aka-Kede
* Aka-Kol
* Akar-Bale 
* A-Pucikwar 
* Oko-Juwoi

Lèngue andamanéze meridiunàle (3)
* **Jarawa** 
* Öñge
* Sentinel
Imperia

**Imperia** (en lìgure: *Imperia*) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìnica omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Civezza, Diano Arentino, Diano Castello, Diano Marina, Dolcedo, Pontedassio, San Lorenzo al Mare, Vasia.

Postàt sö la riviéra lìgure, el cümü l'è stat furmàt endèl 1923, per volontà de Mussolini, de l'uniù de öndes cümü tacàcc entra de lur. I du piö grancc i éra Oneglia e Porto Maurizio.

Oneglia, a oriènt, la reprezènta la part piö grànda de la cità. La se svelöpa endèla piàna aluviunàl sö la manzina de la boca del rial Impero, töt entùrten a Piàsa Dante, de la quàl se dèrf vergöne de le stràde principài de la cità. Storicamènt Oneglia la costetöés el cör endüstriàl de la cità, ligàt suratöt a la prudusiù de òio e pàsta.

Porto Maurizio, a ucidènt del rial Impero (che 'l ghe dà 'l nòm a la cità), el vé sö söndèl promontóre prutindìt envers el mar sö la manzina de la boca del rial Caramagna. L'è 'n cèntro abitàt töt engarbiàt e pitorèsch, pié de *caruggi* (vìcoi), *creuze* (strezandèi) e palàs de valùr.

El teretóre a le spàle de la cità, en mès a la Riviéra dei Fiùr, el g'ha 'n andamènt orogràfich caraterizàt de ài puzisiunàde en perpendicolàr a la còsta e che degràda 'n pó a la ólta, dét endèle quài s'è svelöpàt divèrsi cèntri che g'ha conservàt la sò strütüra uriginària.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imperia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Provincia de Imperia

La **** (** in italian) a l'è una provincia de la region , con cap-loeugh .

La gh'ha dent i comun de  e 'l so president a l'è .

## Riferiment
*Unione Province d'Italia 
## Alter proget
L’Aigheuja

**L’Aigheuja** en lìgure (en italià *Laigueglia*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona. El g'ha presapóch 2.159 abitàncc, 'na superfìce de 2&nbsp;km² e 'na densità de 1080 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alassio, Andora.

El paés de L’Aigheuja l'è stat inserìt endèla lista dei *Borghi più belli d'Italia*.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Laigueglia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Soeurich

**Soeurich** (nom ufizial in italian: *Sorico*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

## Geografia
Soeurich la se troeuva in scima al Lagh de Còmm, a la fin del fiumm Mera e al confin con la Provincia de Sondri (comun de Dubin, Novaa, Samolach e Verceia). Inoltra el comun (che 'l ciappa el nòmm de on riaa che 'l se ciama inscì) el gh'ha tre frazion, var a dì Albònich, Bugiall e Dasc.

Soerich l'è 'l terz comun pussee grand de la Provincia de Còmm.

## Stòria
Soeurich, insemma a Gravedòna e Dongh, la faseva part de la Conteja di Tre Piev Superior del Lari. Come member de la lega di Tre Piev la gh'ha avuu el contròll de la banda settentrional del Lagh de Còmm. El titol de piev l'è del 1432, quand che la veggia piev de Olòni, borgh de la fin de l'età antiga situaa in del Pian de Spagna, l'è finida in ruvina per i continov inondazion de l'Adda. 
In del 1515 Soeurich l'è staa  loeugh de ona battaglia tra i Frances (che al temp dominaven el Ducaa de Milan) e i Grison, che l'ha saccheggiada e brusada. Per quella soa posizion chì de confin tra el ducaa milanes e 'l canton svizzer (che per tanto temp l'ha dominaa tutta la Valtellina), Soeurich l'è stada a longh on sitt de commerz de frontera e on avampòst militar. 

In del 1587 el s'è staccaa de la giurisdizion de Soeurich el comun de Gera, e prima del XVII secol anca Piantee (che adess l'è in la provincia de Sondri) l'è andada via de la Piev de Soeurich.

Duranta el XVIII secol e per bòna part del Vòttcent. Soeurich l'ha conossuu on period de decadenza lenta e inesorabil, caratterizzada de la perdida quas total del sostentament agricol, derivaa de la coltivazion del Pian de Spagna. Quella cosa chì l'è dovuda semper ai inondazion de l'Adda. La situazion l'è migliorada domà in del 1858.
In del 1929 Soeurich l'è staa unii a Buggiall, che ancamò l'è ona frazion del comun. In del 1951 el paes l'è staa colpii de l'inondazion del torrent Soeurich.

## De vedè
***[[Gesa de San Mir]]**, che la se troeuva in sul còll San Michel, a 300 meter de altezza. La contegn, sòtta l'altar, el còrp del San Mir, oltra che di affresch.
***[[Fòrt d'Adda]]**, che adess l'è dopraa per us agricoi, l'è ona fortificazion spagnoeula legada al Fòrt de Fuentes situaa a Còlich.
***[[Palazz Giulin]]**
***[[Oratòri de San Fedel]]**
***[[Pont del Pass]]**
## Abitant legaa a Soeurich
*San Mir
*San Fedel de Còmm, che l'è staa martirizzaa pròppi a Soeurich.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Soeurich l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Stazzona

***[[Stazzona (CO)|Stazzona]]**, comun de la Provincia de Comm.
***[[Stazzona (Corsega)|Stazzona]]**, comun frances de la Corsica.
***[[Stazzona (Villa de Tiran)|Stazzona]]** (Stazzona), frazion del comun de Villa de Tiran.
Stazzona (CO)

**Stazzòna** (nom ufizial in italian: *Stazzona*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Gravedona e Dongh.

El comun el gh'ha vari frazion, var a dì *Cassia*, *Castanee*, *Lòr*, *Luvrì*, *Moeurbi*, *Ròccol*, *Selva*, *Vanzònich* e *Villa*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Stazzona (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Alzenaa

**Senna** (nom ufizial in italian: *Senna Comasco*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes el se troeuva tra Còmm e Cantù e 'l gh'ha domà ona frazion: Navedan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Senna (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Tavarnee

**Tavarnee** (nom ufizial in italian: *Tavernerio*) l'è un comun brianzol de la Provincia de Còmm che 'l cunta , con una superfiss de  km² e una densità de  ab./km².
Situaa a domà cinq chilòmeter da la città de Còmm, ul comun al gh'ha quatter frazion: Punzaa, Ruvasc, Sulzagh e Uragh e l'è tacaa ai cumün de Albes con Cassan, Comm, Faggee, Lipòmm, Muntòrfan e Torn.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Tavarnee l'è mustraa in da la tabela chi de sota

## Riferiment
Val Rezz

**Val Rezz** (nom ufizial in italian: *Val Rezzo*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El paes el se troeuva al confin con la Svizzera (comun de Bögn, Certara e Scimadera, in Canton Tisin). L'è faa sù de duu centri separaa che se ciamen Buggiol e Seghebbia. La sede del comun a l'è a Buggiol.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Val Rezz l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Valbroeuna

**Valbròna** (*Valbroeuna* in del dialett del loeugh; *Valbrona* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El comun el se troeuva in de la region del Triangol Larian, in de la Vallassina e 'l confina con la Provincia de Lecch (comun de L'Abbadia, Mandell, Vassena e Valmadrera). Inoltra el gh'ha quatter frazion: Candalin, Maisan, Osigh e Visin.

L'altitudin la varia de 220 meter in sul mar (località de Liscion, in sul Lagh de Còmm) fina a 1380 meter (i Colonghei).

La scormagna di abitant l'era *panisciatt*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Valbroeuna l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Valmorea

**Valmorea** (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes, che l'è nassuu de l'union di duu vegg comun de Caversasc e Casanoeuva Lanza, e 'l se troeuva longh i spond del riaa Lanza.

L'è tacaa ai cumün de Albioeu, Bizzaron, Cagn, Roeudor e Uggiaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Valmorea l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Uggiaa

**Uggiaa** (nom ufizial in italian: *Uggiate-Trevano*) l'è on comun de la Provincia de Comm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El paes el se troeuva al confin cont el Canton Tisin (comun de Novazzan) e 'l gh'ha quatter frazion: Cà Noeuva, Romazzana, Trevan e Molin.
La scormagna di abitant l'è *orocch* (cioè *locch* in milanes, ma in del sens de l'usell); l'è on'ironia per la granda aquila che la gh'è in del paes 'me monument per quei ch'hinn mort in guerra. 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Uggiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Gemellagg
* Adelsdorf, Germania.

## Riferiment
Jarawa

*Jarawa, lèngua parlada in del arcipélach di Andamane, in del gólf del Bengala, India.
*Jarawa, confederasiù del pòpol Berbér del sécol XVII.
Tremezz

**Tremezz** (parnonzia local: [tre'mɛts]; italian: *Tremezzo*) l'è vuna di frazion del comun larian de la Tremezzina, in Provincia de Comm. Ghe viven 1.288 abitant.
El confina cont i paes de Lenn e de Mezzegra, oltra che cont i comun de Belas, Grandola, Griant, Lescen e Menas.
El paes, che l'è situaa longh i spond del Lagh de Comm, e l'è cognossuu per i sò vill e i hotel.
Tremezz el gh'ha vari frazion: Susin, Pozzoeu, Balogn, Voles, Vian, Intignan, Rogar, Portezza e Bolveder.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2014. In tra el 1928 e 'l 1947 l'era staa giamò vuna di frazion de la Tremezzina.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Tremezz l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Torn

**Torn** (nom ufizial in italian: *Torno*) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes l'è in sui spond del Lagh de Còmm e l'è tacaa ai cumün de Biev, Caraa, Comm, Faggee, Moltras e Tavarnee.

Torn l'ha daa i nadai a on ramm de la famiglia nòbil di Ruspin, che l'è stada molto impegnada duranta el Resorgiment.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Torn l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Jarawa (Berber)

La **Jarawa, Idjerawen** o **Jrāwa** o ach **Dejrawa** l’éra öna confederasiù tribàl de i Berber Zenata che l’è fiurìda in del nordòest de l’Africa sö la fì del sécol VII.

Sóta ‘l comànd de l-Kahna, i Jarawa i à guidàt la resistènsa di Berber cóntra l’invasiù di Arabi.
Pietra Ligure

**Pietra Ligure** (en lìgure: *A Prïa*) o **La Préda**, a l'è 'n cümü talià, de la regiù de la Ligüria, 'n Proìncia de Savùna.

El g'ha 'na popolassiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bardineto, Boissano, Borgio Verezzi, Giustenice, Loano, Tovo San Giacomo.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pietra Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Quiliano

**Quiliano** (en lìgure: *Cuggioen*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Altare, Mallare, Orco Feglino, Savona, Vado Ligure, Vezzi Portio.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Quiliano l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Provincia de Savona

La **** (** in italian) a l'è una provincia de la region , con cap-loeugh .

La gh'ha dent i comun de  e 'l so president a l'è .

## Riferiment
*Unione Province d'Italia 
## Alter proget
Savona

**Savona** (en lìgure: *Sann-a*) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvincia omònima, sitüàda 'ndèla regiù de la Liguria.

La g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cümü de Savona 'l cunfìna coi cümü de Albissola Marina, Albisola Superiore, Altare, Cairo Montenotte, Quiliano e Vado Ligure.

La cità l'è colocàda sö la Riviéra Lìgure de ponènt, endóche i torèncc Lavanestro e Letimbro i conflöés ensèma.

A Savona se 'ncuntra le autostràde A10 dei Fiùr (che la önés Genova a Ventimiglia) e l'Autostràda A6 Savona-Türì.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Savona l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Veles

**Veles** (nom ufizial in italian: *Veleso*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El territòri comunal l'è compòst, oltra che del capploeugh, de la frazion de Erno e de la località de Gòrla.

Veles la se troeuva in del Triangol Larian e l'è tacaa ai cumün de Bellas, Lescen, Ness e Gelbi.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Veles l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Vercana

**Vercòna** (Vercana in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh i spond del Lagh de Còmm settentrional, el confina cont i provincc de Lecch (comun de Còlich) e de Sondri (comun de Samolach).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Vercana l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Funtanegurda

**Funtanegurda** (en lìgure: *Fontanegorda*; nòm uficiàl en italià: *Fontanigorda*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova. El g'ha , 'na superfìce de 16&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fascia, Montebruno, Rezzoaglio, Rovegno.
'Nfìna al 1923, Fontanigorda l'è stàt part de la Pruvìncia de Pavìa, 'n Lombardìa.

## Riferimèncc
Giani Pisù

Ol **Giani Pisù** (1935 - 9 de dicember 2022) l’è stàcc ü poéta e scritùr bergamàsch cressìt in de la niàda del Maèst Carmélo Francia.

I sò componimèncc i è töcc in bergamàsch, suertöt de poesée, ma l’ desdègna mia gna la pròsa, tate composissiù ch’i gh’à facc vèns dièrse concórs.

In del dumélanöv a l’ s’è classificàt al segónd pòst – prim di bergamàsch – in del  III° Premio Nassiunàl de Pròsa *Lucia Iannucci Mazzoleni* – Bèrghem – Trènto  2009 con d’öna stòria in bergamàsch: *Ü nóno l’ la cönta sö*.

Ol Giani Pisù a l’ fà part del Dücàt de Piassa Püntida col tìtol de *Cavaliere Jure Pleno*.

In di artìcoi püblicàcc söl Giopì, ol giornàl del Dücàt de piassa Püntida, a l’ se firma col scotöm de *Giópis*.

Del 2003 l’insègna la lèngua bergamasca in di scöle primarie e secondarie de Bèrghem e Proìncia e tace óter córs sèmper de bergamàsch per chèi “méno zùegn” in di cümü de Bagnàdega, Còsta Serina, Put San Piéro, Santimbù e al Dücàt de Piassa Püntida.

## I sò òpere
**Scàie de pensér…nìgher sö biànch* – desèmber 1998
**Scàmpoi * -  zögn 2002
**Fregói de éta*  -  noèmber 2005
**Ciàcole al föch*  -  noèmber 2005

## Riferimencc
*Addio a Gianni Pisoni Una vita dedicata all’Avis e al dialetto
Vertemaa

**Vertemaa** (*Vertemate*) l'è voeuna di dò frazion del comun brianzoeu de Vertemaa con Minoeubra, in Provincia de Comm.
L'è staa a longh on comun indipendent, fina al 1928.
La scormagna di abitant de Vertemaa l'è *[[sciatt]]*.
## Vos correlaa
* Vertemaa con Minoeubra
* Minoeubra
Gelbi

**Gelbi** (nom ufizial in italian: *Zelbio*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de , 'na superfiss de 4,7 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes el se troeuva in del Triangol Larian, l'è tacaa ai comun de Bellas, Lescen, Ness, Surman e Veles.

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Agra (VA)

**Agra** (inscì anca in italian) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha , 'na superfis de 3 km² e 'na densità de 123 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Dumenza, Lüin, Maccagn. El paes el gh'ha tre frazion, ciovè *Bedorè*, *Gagg* e *Madònna de la Lupera*.
Agra 'l fa part de la Comunità Montana di Val del Lüines.

## Evuluzziun demugrafega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Agra l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Gorizia

**Gorizia** (inscì anca in Italian; *Gurize* in Forlan; *Guriza* in Forlan gorizian; *Gorisia* in Venet; *Gorica* in Sloven e Croatt; *Görz* in Todesch stòrich; *Goritia* in Latin) l'è ona città italiana che la cunta 35946 abitant e che l'è 'l capploeugh de l'omònima provincia.

La città l'è semper stada al confin tra el mond latin e quell slav e, in la soa component italiana, tra la coltura forlana e quella giuliana.

Gorizia la confina in manera diretta con la Repubblica slovena (comun de Còi, Noeuva Gorizia e San Peder Vertòiba), de che finna al 2004 a l'era dividuda del mur de Gorizia.
Distrett de Mirditë

El **distrett de Mirditë** (in albanes: *Rrethi i Mirditës*) l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de la Prefettura de Alessi.

## Division amministrativa
In del distrett gh'è dò municipalità e cinqu comun.
### Municipalità
* Rrëshen, el capploeugh del distrett.
* Rubik
### Comun
* Fan
* Kaçinar
* Khtellë
* Orosh
* Selitë
Prefettura de Argirocaster

La **Prefettura de Argirocaster** (in Albanes: *Qarku i Gjirokastrës*) l'è voeuna di dodes prefettur albanes, situada in del sud del paes, al confin con la Grecia.

## Division amministrativa
La prefettura l'è dividuda in trii distrett:
*Distrett de Argirocaster, indove se troeuva el capploeugh de la region.
*Distrett de Përmet
*Distrett de Tepelenë
Lèngua Öñge

La lèngua **Öñge**, ciamàda ach **Onge**, **Eng** e pò **Ung**, l’è öna lèngua meridiunala del arcipelàch di Andamane in del gólf del Bengala.

Chèsta lèngua, ‘nsèma a la lèngua Jarawa, l’è öna di dò lèngue andamanéze de la famèa *Ongan* e l’è parlàda dal pòpol Onge che l’vif in di Andamane picène.

In del 2006 i restàa dóma 94  persùne bùne de parlà ‘l Öñge tat che chèsta lèngua l’è consideràda ‘n estinsiù ach se ‘n di öltem agn ol nömer di parlàncc l’è cresìt .

Chèsta lèngua la rés-cia de sparì compàgn de quàze töte i ótre lèngue di Andamane che i è zamò sparide, dezà che ‘n chèste ìsole i è riàcc prìma tace colòni ‘nglés e dòpo ‘ndià e la lèngua di colonizadùr l’à ciapàt ol pòst de chèla di Andamanés. 

## Ol còdes Iso

Ol còdes Iso de la lèngua Onge l’è ISO 639-3: oon.

## I lèngue di Andamane

Lèngue andamanéze magiùre (10)

del setentriù (4)
* Aka-Bo   
* Aka-Cari
* Aka-Jeru  
* Aka-Kora 

del mès de l’arcipélagh (6)
* Aka-Bea 
* Aka-Kede
* Aka-Kol
* Akar-Bale  
* A-Pucikwar 
* Oko-Juwoi

Lèngue andamanéze meridiunàle (3)
* Jarawa  
* **Öñge**
* Sentinel

## Referènse

## Bibliograféa

Blevins Juliette, 2007 "A Long Lost Sister of Proto-Austronesian? Proto-Ongan, Mother of Jarawa and Onge of the Andaman Islands". Oceanic Linguistics 46 (1): 154–198.
Albared

**Albared** (nomm uficial: *Albaredo Arnaboldi*) a l'è un comun italian, de la region de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al cunfìna coi comun de Barbiané, Belgiujus, Brònn, Cämp Spinus, Casanöva, Linarö, Msanén, San Sparian.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Albared l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment




-
Santo Stefano di Magra

**Santo Stefano di Magra** (en lìgure: *Santo Stefano Magra*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Aulla (MS), Bolano, Sarzana, Vezzano Ligure.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Santo Stefano di Magra l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
La Spesia

**La Spezia** (en lìgure: *A Spèza*) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima, endèla regiù de la Liguria.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

La cunfìna coi cümü de Arcola, Follo, Lerici, Portovenere, Riccò del Golfo di Spezia, Riomaggiore, Vezzano Ligure. L'è 'l segónt cümü piö pupulùs de la regiù (la sò àrea urbàna la cönta 136.000 abitàncc), dedré apéna a Gènova

La cità la se tróa sö l'estremità orientàla de la Liguria, a póch chilòmetri del cunfì co la Toscàna, al cèntro de 'n golfo natüràl al qual la ghe dà nòm. Chèsto golfo l'è cunusìt apò a col nòm de *Golfo dei Poeti*, e l'è töt cunturnàt de 'na cadéna de culìne, la piö àlta de le quài l'è 'l mut Verrugoli, 749 m s.l.m., a òvest de la cità.

El teretóre del cümü el fà part de l*'Autorità di Bacino Inter-regiunàla del Fiöm Magra* e 'na part pesèna, custitüìda del bórch de Tramonti e la culìna töt entùren, la fà part apò a del *Parco Nasiunàl de le Sich Tère*.

## Cità 'nzemelàde
La Spesia l'è 'nzemelàda co le cità de:
*  Bayreuth, Germania
*  Toulon, Frància

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de La Spezia l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Provincia de la Spezzia

La **** (** in italian) a l'è una provincia de la region , con cap-loeugh .

La gh'ha dent i comun de .

## Riferiment
*Unione Province d'Italia 
## Alter proget
Aulla

**Aulla** (*Aùla* in dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 10.175 abitàncc, 'na superfìce de 59&nbsp;km² e 'na densità de 172 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolano (SP), Fivizzano, Fosdinovo, Licciana Nardi, Podenzana, Santo Stefano di Magra (SP), Sarzana (SP).
Bagnone

**Bagnone** (*Bagnón* en dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 2.022 abitàncc, 'na superfìce de 73&nbsp;km² e 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Corniglio (PR), Filattiera, Licciana Nardi, Monchio delle Corti (PR), Villafranca in Lunigiana.
Casola in Lunigiana

**Casola in Lunigiana** (*Càsula* 'n dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 1.230 abitàncc, 'na superfìce de 42&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Giuncugnano (LU), Minucciano (LU).

## Pòsti de 'nterès
* Céza de Santa Felicita
* Piéf dei Sancc Cornelio e Cipriano a Codiponte
* Piés de San Piéro de Offiano
* Céza de Santa Margherita de Regnano
* Céza de Sant'Andrea

## Galerìa de fotografìe

Immagine:Casola in Lunigiana-porta1.jpg|La pórta del borch stòrich
Immagine:Casola in Lunigiana-chiesa santa felicita-navata.jpg|El de-dét de la céza de Santa Felicita
Immagine:Casola in Lunigiana-torre2.jpg|La tór
Immagine:Casola in Lunigiana-museo.jpg|El museo del teretóre de l'alta val Aulella
Filattiera

**Filattiera** (*Faltéra* 'n dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 2.471 abitàncc, 'na superfìce de 48&nbsp;km² e 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnone, Corniglio (PR), Mulazzo, Pontremoli, Villafranca in Lunigiana.

## Pòsti de 'nterès
* Céza de San Giorgio
* Céza de San Gioàn Batésta
* Ospitale de San Giàcom de Altopascio
* Piéf di San Stéfen a Sorano
Fivizzano

**Fivizzano** (*Fivzàn* en dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 9.144 abitàncc, 'na superfìce de 180&nbsp;km² e 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aulla, Carrara, Casola in Lunigiana, Collagna (RE), Comano, Fosdinovo, Giuncugnano (LU), Licciana Nardi, Massa, Minucciano (LU), Sillano (LU).
Licciana Nardi

**Licciana Nardi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 4.884 abitàncc, 'na superfìce de 55&nbsp;km² e 'na densità de 89 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aulla, Bagnone, Comano, Fivizzano, Monchio delle Corti (PR), Podenzana, Tresana, Villafranca in Lunigiana.
Podenzana

**Podenzana** (*Podënzàna* 'n dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 1.818 abitàncc, 'na superfìce de 17&nbsp;km² e 'na densità de 107 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aulla, Bolano (SP), Calice al Cornoviglio (SP), Follo (SP), Licciana Nardi, Tresana.
Montignoso

**Montignoso** (*Muntignoso* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 10.028 abitàncc, 'na superfìce de 16&nbsp;km² e 'na densità de 627 ab./km². El cunfìna coi cümü de Forte dei Marmi (LU), Massa, Pietrasanta (LU), Seravezza (LU).
Mulazzo

**Mulazzo** (*Mulàz* en dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 2.564 abitàncc, 'na superfìce de 62&nbsp;km² e 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calice al Cornoviglio (SP), Filattiera, Pontremoli, Rocchetta di Vara (SP), Tresana, Villafranca in Lunigiana, Zeri.
Pontremoli

**Pontremoli** (*Puntrémal* en dialèt cararì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 8.255 abitàncc, 'na superfìce de 182&nbsp;km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albareto (PR), Berceto (PR), Borgo Val di Taro (PR), Corniglio (PR), Filattiera, Mulazzo, Zeri.
Zeri

**Zeri** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 1.382 abitàncc, 'na superfìce de 73&nbsp;km² e 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albareto (PR), Mulazzo, Pontremoli, Rocchetta di Vara (SP), Sesta Godano (SP), Zignago (SP).
Carara (MS)

**Carara** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Massa e Carrara. La g'ha presapóch 65.560 abitàncc, 'na superfìce de 71&nbsp;km². 'na densità de 923 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fivizzano, Fosdinovo, Massa, Ortonovo (SP), Sarzana (SP).

L'è 'l cèntro piö 'mportànte de l'indüstria italiàna del màrmor, co la prudusiù del famùs Marmor de Caràra, en màrmor biànch pregiàt fés che se càa de le Alpi Apuane.

Ensèma con Massa, tra 'l sècol XV e 'l sècol XIX, la g'ha custitüìt el Dücat de Massa e Carrara.

'Ntra i monümèncc de la cità val la pèna regordà 'l Dòm del sècol XII e 'l palàs dücàl del sècol XVI, che 'ncö lìè la séde de l'Académia de le Bèle Arcc.
Maomet

El **Maomet** (en lengua araba: ﺍﺑﻮ ﺍﻟﻘﺎﺳﻢ محمد بن عبد الله بن عبد ﺍﻟﻤﻄﻠﺐ ﺍﻟﻬﺎﺷﻤﻲ , *Abū l-Qāsim Muḥammad ibn `Abd Allāh ibn `Abd al-Muţţalīb al-Hāshimī*; La Meca, ca. 570 – Medina, 8 sgiugn 632) l'è stai el profeta de l'Islam, considerad dai musulman comè l'ultim e 'l pussee important de tuti.

Par i musulman l'è el messager de Dio e 'l sigill de la profezzia, incaricad da Dio stess par mez de l'arcangiol Gabriell de spantegà el so verb. Oltra che un profeta, a l'è stad un politegh, che l'ha guidad el Stat islamegh che 'l nasseva e l'ha spantegad in tuta la Penisola arabega.

## Riferiment
*Treccani

## Alter proget

## Vos corelade
*ʿĀʾisha
*Verset satanegh
Michelangelo Merisi

El **Michelangiul Merisi** (*Michelangelo Merisi* en Italiàn), o anca *Merigi* o *Amerighi*, dì el **Caravagg** (Milàn, 28 setembor 1571 – Port Èrcule, 18 lüi 1610), l'è stacc un pitùr lumbàrd d'urigin bergamasca. Particularmént atìu a Ruma, Nàpuli, Malta e en Sicilia fra el 1593 e'l 1610, l'è cunsideràd cume el massim espunént d'la scola baroca e vün d'i püssè cunussìd, rispetàd e amiràd pitùr dal mund.

## Alter pruget
Sangu

El **sangu** (anca *sangh* o *sanch*) l'è on tessuu fluid de connession contegnuu denter int i venn e i arteri di animaj.
La parola la vegn dal latin *sanguis, sanguinis*, con l'istess significaa. Inscambi, l'aggettiv ligaa al sangu, ossia *emategh*, el vegn dal grech *haimatos*.

El sangu l'è faa di cellul che menen via i gas, comé i globui ross, e, despess e soratutt in di animai pussee important, gh'è di cellul comé i globui bianch e i piastrin.

## Fonzion
***Fonzion respiratoria**: el porta l'ossigen dai polmon ai olter tessuu
***Fonzion nutritiva**: el porta i nutrient in gir per el corp
***Fonzion escretoria**: la mena via i scart del corp
***Fonzion termega**: la tegn stabil el calor in del corp
***Fonzion de manteniment del [[pH]]**
***Fonzion difensiva**: la protegg el corp di malattij
***Fonzion emostatega**: la mett a post i tessuu quand che gh'è on trauma

## Riferiment
*Sangue - Treccani

## Vos corelaa
*Linfa
Rasù

El **rasù** (anca *resù*, in grafia classega *resô*; en lombàrt orientàl: *rizùr*) l'è un arnes per tajà i pel. 

Gh'è di rasù che i lavuren "in ümid", o che i gh'hann de besogn de savon o s'ciüma per pudè laurà a manera, e ólter che i funzionen "a sech", e donca i se pören druvà diretament ins la pèl, cume presempi el rasù eletrich.

## Alter prugett

## Vus corelaa
*Rasù de sigürezza
*Scüma de barba
Massa (MS)

**Massa** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la Pruvìncia de Massa e Carrara. El g'ha presapóch 66.097 abitàncc, 'na superfìce de 94&nbsp;km² e 'na densità de 703 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carrara, Fivizzano, Minucciano (LU), Montignoso, Seravezza (LU), Stazzema (LU), Vagli Sotto (LU).

Massa, l'è 'na cità de la Toscana nord-ucidentàla, sitüada a la 'mbocadüra de la àl del Frigido, a 65 méter söl leèl del mar, ai pè de le Alpi Apuane, a presapóch 5&nbsp;km del mar (mar Lìgure). La cità l'è duminàda de 'n còl ensìma al quàl gh'è 'l castèl Malaspina.

## Frasiù
El cümü de Massa el töl dét apò a divèrse frasiù e località:
Altagnana, Alteta, Antona, Baita, Bargana, Bergiola, Bondano, Borgo del Ponte, Bozzone, Ca' di Cecco, Caglieglia, Campareccia, Canevara, Capaccola, Casania, Casette, Casone, Castagnara, Castagnetola, Castagnola, Cervara, Cinque Vie, Ciremea, Codupino, Cupido, Forno, La Gioconda, Gotara, Gronda, Grondini, Guadine, Le Iare, Lavacchio, Marina di Massa, Mirteto, Monte Pepe, Ortola, Pariana, Partaccia, Pian della Fioba, Poggi, Poggiolo, Poggioletto, il Ponte, Porneta, Poveromo, Poveromo Macchie, Pratta, Puliche, Quercioli, Redicesi, Remola, Resceto, Ricortola, Rinchiostra, Rocca, Romagnano, Ronchi, San Carlo Terme, San Cristoforo, San Leonardo, San Lorenzo, Santa Lucia, Il Santo, Sei ponti, Tombara, Turano, Vergheto, Le Villette, Volpigliano, Zecca.

## Pòsti de 'nterès

### Céze
* Dòm de Massa
* Catedràl de San Sebastiano
* Santöàre de la Madóna dei Quercioli
* Céza dei Cappuccini col convènt
* Céza de San Gemignano
* Céza de San Giàcom (o del Càrmen)
* Céza de San Gioàn Decolàt
* Céza de le Gràsie
* Céza de San Leonardo al Frigido
* Céza de Santa Lucia
* Céza de la Madóna de la Misericordia
* Céza de la Madóna del Monte
* CéZa de San Martì a Borgo del Ponte
* Céza de San Ròch
* Céza de San Vitale al Mirteto
* Oratóre dei Sèrf
* Santöàre de la Madóna dei Oliveti
* Céza de la Madóna del Pianto

### Monümèncc
* Palàs Dücàl
* Pomerio Ducale
* Ròca Malaspina o Castèl Malaspina
* Müre di Massa
* Órt Botànich "Pietro Pellegrini" a Pian della Fioba
* Teàtro Guglielmi
* Teàtro dei Sèrf
* Vìla la Rinchiostra
* Vìla Massoni o Vìla di Volpignano

### Piàse
* Piàsa Aranci
* Piàsa della Liberasiù
* Piàsa Garibaldi
* Piàsa Mercurio
* Piàsa Martana
* Piàsa del Mercàt

## Cità 'nzemelàde
Massa l'è 'nzemelàda co le cità de:
* Bad Kissingen, Germania, del 1960
* Vernon, Francia,
*  Nowy Sacz, Polònia, del 2007
Parentela

La **parentela**  l'è un vìncul intra di personn che i vegen zü da l'istess Antenaa. 'Stu vìncul el pö vess creaa da legam biulogegh, suciaj, cultüraj o giüridegh. 

La parentela la pö vess *direta* quand che i personn i vegnen zü  vöna da l'altra (presempi int el cas de pader e fiö) e *indireta* quand che i personn i vegnen mia zü vöna da l'altra anca se i gh'hann un antenaa cumün (presempi fradej o cüsín).

## Grad de Parentela

### Cügnaa/cügnada
**I cügnaa** (en Lombàrt orientàl: *chignàcc/chignàde*; singolar *chignàt/chignàda*, ma ach *cögnàt/cögnàda*) i henn i fradee o i surel de la persona cun la qual vön l'è spusaa, e i spus di fradee e di surel che vön el gh'ha.
* I fiö di cügnaa i henn i nevud
* Una persona l'è semper el cügnaa de sò cügnaa
* Föra de la persona cun la qual vön l'è spusaa, i fiö de la sò madonna i henn cügnaa (ma mia tüt i cügnaa i henn fiö de la so madonna)

### Spus
El **spus** (isé pò a 'n  Lombàrt orientàl) l'è 'l marii o la mujee.
* I fradel/surel del spus, o i spus di fradel/surel, i henn i cügnaa

### Cüsín/cüsína
Una persona l'è el **cüsin** o la **cüsina** (en Lombàrt orientàl: *cüzì/cüzìna* ma apò *germà/germàna* o *zermà/zermàna*) d'un'altra persona se i gh'hann un antenaa in cumün. El ligam de parentela l'è indegaa cun un *grad*. 

* Una persona l'è semper el cüsin de so cüsin.
* I fradee e i surel di cüsin i henn anca lur cüsin
* Dumà int el cas di "prim cüsin" i genitur di cüsin i henn el barba e la medina

### Barba/Meda

I **barba**/**med**  (en Lombàrt orientàl *barba/mede*) i henn i fradee, i surel, e i cügnaa di genitur d'una persona.
* Una persona l'è nevud de so barba/medina

Al dì d'incö i talianism *ziu/zia* (o *zio/zia*) i sustitüissen de suvent i nom nativ lumbard.

### Fradee/surela
Du personn i henn **fradee** (anca *fradej*, en Lombàrt orientàl: *fradèi* o *fredèi*) o **surel** (en Lombàrt orientàl: *sorèle*) (o fradee e surela) quand che i gh'hann i istess genitur. 

* I fradee di genitur i henn i barba; i surel di genitur i henn i medinn.
Barba

* I pel ch'i cressen ins la facia de l'om: barba (pel)
* el fradel o cügnaa di genitur d' una persona, in temp moderen italianizaa a *ziu*: barba (parentela).
Barba (pel)

La **Barba** l'è l'insema di pel che i vann dai ganasc fin al col e ch'i marchen el passagg da l'adulescenza a la virilità. La rapresenta vön di carater sesüal secundari del mas'c de l'om.
Sentinel

La lèngua **Sentinel** l’è öna di lèngue di pòpoi del arcipélach di Andamane in del gólf del Bengala e per ès piö precìs l’è öna di trè lèngue meridunàle che se parla sö l’ìsola de Nòrt Sentinel. 

Se pènsa che ghe sìes dóma 50 persune che i è bune de parlà chèsta lèngua.

De la lèngua Sentinel se sà póch o negót, se cognòs gnach öna quach paròle giöst de riaga a capì che rasa de lèngua l’è. 

De fati ‘l pòpol di Sentinel l’è quaze mai entràt ‘n contàt con di forestér che l’à mai völìt ìga tra de lur, ma ach ol goèrno ‘ndià l’à pensàt bé de tègn töi de luntà da chèsta ìsola per salvà chèsta zét, la sò lèngua e la sò cültüra. De fati la lèngua Sentinel l’è öna di póche lèngue andamanéze che la s’è salvàda e che l’à mia lasàt ‘l pòst al Hindi.

Fòrse l'à gh'à ergóta 'n cümü co la lèngua Öñge.

## Ol còdes Iso

Ol còdes Iso de la lèngua Sentinel l’è ISO 639-3:std.

## I lèngue di Andamane

Lèngue andamanéze magiùre (10)

del setentriù (4)
* Aka-Bo 
* Aka-Cari
* Aka-Jeru 
* Aka-Kora 

del mès de l’arcipélagh (6)
* Aka-Bea 
* Aka-Kede
* Aka-Kol
* Akar-Bale 
* A-Pucikwar 
* Oko-Juwoi

Lèngue andamanéze meridiunàle (3)
* Jarawa
* Öñge
* **Sentinel**