Dialet turtunes

El **turtunes** a l'è un dialet del lumbard ucidental (ma gh'è un quaivün che 'l sustegna che l'è emilian) che l'è parlaa in del Turtunes, in de la Pruvincia de Lissandria. 
## Difüsiun e cunfin lenguistigh
La zona in de la qual 'stu dialet l'è parlaa la curespund ai cunfin del Turtunes; però, vist che l'area in quistiun la se tröva a stregg cuntat cunt i pruvincc de Pavia e Genua, se tröven transiziun cul piemuntes e cun la lengua ligür, e gh'è una certa vesinanza cul dialet ultrepadan, che un quaivün el dis che l'è un dialet emilian (cumpagn del turtunes).

## Carateristigh
Tra i rob püssee impurant a trövum:
*I vucai nasai perden la N final e furmen un ditungh:
**mil. *murun* = tur. *muróu*.
**mil. *man* = tur. *móu*.
**mil. *vin* = tur. *véi* (cumpagn del dialet paves rüstigh)
**mil. *cumün* = tur. *cumöi*.
**mil. *Bregnan* = tur. Bërgnàu.
*L'è anmò fort el rutacismu:
**mil *de la* = tur. *dra*.
*A l'è present (cumpagn del dialet paves) la vucala intermedia tra la A e la E (che chì scrivum 'me una Ë):
**mil. *stela* = tur. *stëlä*.
**mil. *met* = tur. *mët* (in certi cas adiritüra *mat*).
*Tant 'me in del paves-vugares, anca in Turtunes i A atonegh e nasai ciapen un son squasi neuter (che chì scrivum 'me una Ä):
**mil. *Nadal* = tur. *Nädal*.
*I verbi de la II cuniügaziun gh'han l'infinii cun la I:
**mil. *avègh* = tur. *ävìgh*.
**mil *vurè* = tur. *vurì*.
*Presenza 'nmò forta del rutacismu:
**mil. *la* = tur. *rä*.
**mil. *el* = tur. *är*.
*Cumpagn de alter dialet de la Pruvincia de Lissandria (e de quei de Vughera e de Bobi), el prunom clitigh de la III persona singular di verb a l'è U (al maschil) e A (per el feminil):
**mil. *el ved* = tur. *u vëdä*.
**mil. *la ved* = tur. *a vëdä*.
*La II cuniügaziun la se üniss a la IV:
**mil. *piasè* = tur. *piäsì*.
*Cumpagn del Milanes, del Nuvares e di dialet de la Bassa, manchen i funema [ts] e [dz].
*I verb poden avègh di terminaziun cumpagn de quei del Piemuntes:
**mil. *mì gh'hoo* = tur. *mì a gh'hö* = piem. *mì j'hö*.
**mil. *nüm andem* = tur. *nüatär a 'ndumä* = piem. *nui i anduma*.

## I verb
### Verb vess
***Indicativ present**: *mì a sóu/són, tì t'è, lü l'è, nüatär a sumä, vüatär a sì, lur i són/sóu*.
***Indicativ imperfet**: *mì a erä/serä, tì t'er, lü l'erä/er, nüatär a ermä/sermä, vüatär ervi, lur i erän*.
***Indicativ fütür**: *mì a särö, tì tä särè, lü u särà, nüatär a särumä, vüatär a sarì, lur i säróu/särón*.
***Cungiüntiv present**: *che mì a siä, che tì tä siä, che lü u siä, che nüatär a siäm/simä, che vüatär a sii/siuv, che lur i siän*.
***Cungiüntiv imperfet**: *che mì a fiss, che tì tä fiss, che lü u fissä, che nüatär a fissmä, che vüatär a fissi, che lur i fissän*.
***Cundiziunal present**: *mì a särissi, tì tä säriss, lü u särissä, nüatär a särissmä, vüatär a särissi, lur i särissän*.
***Geründi present**: *sendä/sindä*.
***Participi passaa**: *stat*.
***Infinii present**: *vess/ess*.

El cungiüntiv imperfet el gh'ha una furma püssee vegia che la fa *che mì füss* e via inscì.
#### Furma interugativa
*A sóu/són?
*Èt?
*Èl?
*Sumän?
*Siv?
*Són?

### Verb avègh
***Indicativ present**: *mì a gh'hö, tì tä gh'è, lü u gh'ha, nüatär a gh'uma, vüatär a gh'ii, lur i gh'hóu/hón*.
***Indicativ imperfet**: *mì a gh'ävivä/ivä, tì tä gh'äviv/iv, lü u gh'ävivä/ivä/avä, nüatär a gh'ävivmä/äviumä/iväm, vüatär a gh'ävivi/ivi, lur i gh'ävivän/ivän/avän*.
***Indicativ fütür**: *mì a gh'ävrö, tì tä gh'ävrè, lü u gh'ävrà, nüatär a gh'ävrumä, vüatär a gh'ävrì, lur i gh'ävróu/ävrón*.
***Cungiüntiv present**: *che mì a gh'abiä, che tì tä gh'abi, che lü u gh'abiä, che nüatär a gh'abiäm, che vüatär a gh'abi, che lur i gh'abiän*.
***Cungiüntiv imperfet**: *che mì a gh'iss/äviss, che tì tä gh'iss/äviss, che lü u gh'issä/ävissä, che nüatär a gh'issäm/issmä/ävissmä, che vüatär a gh'issi/ävissi, che lur i gh'issän/ävissän*.
***Cundiziunal present**: *mì a gh'ävriss, che tì tä gh'ävrè, lü u gh'ävrissä, nüatär a gh'ävrissän, vüatär a gh'ävrissi, lur i gh'ävrissän*.
***Geründi present**: *ävindä*.
***Participi passaa**: *ävüü*.
***Infinii present**: *ävìgh*.

### Verb andà
***Indicativ present**: *mì a vagh, tì ta vè, lü u va, nüatär a vam/anduma, vüatar a 'ndè, lur i vóu/vón*.
***Indicativ imperfet**: *mì a 'ndava, tì t'andav, lü u 'ndava, nüatär a 'ndavma/andàvuma, vüatar a 'ndavi, lur i 'ndavan*.
***Indicativ fütür**: *mì a 'ndrö/andarö, tì t'andrè/andarè, lü u 'ndarà, nüatär a 'ndruma/andaruma, vüatar a 'ndarì, lur i 'ndrón*.
***Cungiüntiv present**: *che mì a vaga, che tì ta vagh, che lü u vaga, che nüatär a vagam, che vüatar a vaghi, che lur i vagan*.
***Cungiüntiv imperfet**: *che mì a 'ndass, che tì t'andass, che lü u 'ndassa, che nüatär a 'ndassam/andassma, che vüatar a 'ndassi, che lur i 'ndassan*.
***Cundiziunal present**: *mì a 'ndriss, tì t'andriss, lü u 'ndriss/andrissa, nüatär a 'ndrissma, vüatar a 'ndarissi, lur i 'ndróu/andrón*.
***Geründi present**: *andanda*.
***Participi passaa**: *andat*.
***Infinii present**: *andà*.

### Verb fà
***Indicativ present**: *mì a fas, tì ta fè, lü u fa, nüatär a fam/fuma, vüatar a fè, lur i fóu/fón*.
***Indicativ imperfet**: *mì a fava, tì ta fav, lü u fava, nüatär a favma/fàvuma, vüatar a favi, lur i favan*.
***Indicativ fütür**: *mì a farö, tì ta farè, lü u farà, nüatär a faruma, vüatar a farì, lur i faróu/farón*.
***Cungiüntiv present**: *che mì a fagh/fas, che tì ta fagh/fas, che lü u faga/fas, che nüatär fagam/fassam, che vüatar fè, che lur i fagan/fassan*.
***Cungiüntiv imperfet**: *che mì fass, che tì ta fass, che lü u fassa, che nüatär a fassam/fassma, che vüatar a fassi, che lur i fassan*.
***Cundiziunal present**: *mì a fariss, tì ta fariss, lü u fariss/farissa, nüatär farissam/farissma, vüatar farissi, lur i farissan*.
***Geründi present**: *fanda*.
***Participi passaa**: *fat*.
***Infinii present**: *fà*.
#### Furma interugativa
*Fagan/fassan?
*Fèt?
*Fal?
*Faman/fuman?
*Fèv?
*Fóu/fón?

#### Furmi vegg o arius
**tì ta fè* 
Ä gh'erä una vòtä in un cit päis un om che u gh'evä dü fiö.
Un dì är püssé giun di dü frädé l'è ändai dä só padär e u gh'ha dicc: "Päpà, ä vöj ävé tüt cul ch'um tucä! Dem cul che l'è är mè!"
Är vegg, ch'u vurivä täntä bé (forse äncä trop) äi só fiö, l'ha facc cul che cust u 'gh ciämav'ä lü.
Pochi dì dopu, cul giuvnot, l'ha ciäpà sü tüt i sò sod e u 's n'è ändacc. Änt unä cità luntänä l'ha vivü älegrament inciucändäs insemä ä di só ämis e bäländä cun i scärmass.
Äcsì, in poch esmänn, l'è spes tüt i sod, e lü l'è rästà sensä nient.
Csè ch'u duvivä fà? 'Me ch'u särissä scampà? Ändè che gh'avrissä truvà un toch äd pän?
Ä la fèn l'è andacc dä 'n cuntädèn e u gh'ha ciämà: "Äviv däbsogn d'un servitur?"
"Sì", u gh'ha rispondü 'r cuntädèn, "ma cmè ta sè cust ann ä gh'umä 'vü la brènä, tropä aquä e pär gióntä lä timpestä. Ä podäró dàt ämmà 'n pó 'd pän e nient atär.
"Ä gh'è nò däbsogn che äm dee atär, bastä che mì ä mörä nò!"
"Tüt i dì t'ändrè 'nt är mè cämp e 'n cul prà ä päsculà i mè pursé e i mè böcc. Èt cuntènt?"
E 'r puvrass l'ha purtaa är päscul är bestiam du sò pädró, trì, cèn', des, vènt, tänti vòlt.
Mä quänd che lü u värghevä un pursé grass, che u mängiav'i giändä, u zevä trä lü: "Povrä mì! S'a füssä rästaa ä cà, quäntä méj ä särissä stacc! 'Mä ch'l'erä bel dä mè päpà! Invece ädess stoo mälissim!"
E pär nò murì u mangiavä erbä e rädis, e u piänzivä: "Almeno pudissä turnà däi mè!"
E piänz'incö, e piänzä dumän, u n'in pudivä piü; la fam e i dulur a 'l favän smägrì semper püssé.
Insì, dopu 'nä para 'd mes, anca se la cà 'd só padär u l'erä täntä luntà, l'ha pinsaa 'd turnà indrerä.
Dop ävé cäminaa diversi dì e diversi nöcc, l'è rivaa in pé disculs e strässaa 'nt är päis ändè ch'a stavän i só.
Qänd só päpà l'ha vüst gnì ävänti, ädasi ädasi, räsent la busslä dlä curt, cui ögg bass, l'ha criaa dlä cuntintessä, u gh'ha curs incunträ e u l'ha bäsaa 'ns la frunt, in faciä, äns la bucä.
"Nò, padär mè! Basäm nò! A son stai trop cätiv, i mè pcà ä son trop gross, ä son piü degn dä ess är vostär fiö!"
Mä 'r pädró l'ha ciäma ses serv e u 'gh disä: "Portee qui är vistii püssè bel che mì ä gh'abiä e mätìgäl ädoss; poi mätìgh un äné änt u did, e i scarp ai pé; vüatär, tiree sü 'd l'aquä, vischee 'r fögh e mässee 'r vidé püssè bel, pärchè a vöj che tüti a fajan festä.
Guardé: äst mè fiö l'erä pers e 'dess l'è stai truaa äd növ!"
E pö s'è giraa inver är fiö: "Andum", u gh'ha dicc, e l'è entraa sübit in cà cun u giunot, är quäl u tigniva cun tüt dü i män lä snisträ där padär.
E tüt u dì u s'è mängiaa, u s'è bivüü täntä vèn e ä 's son cäntaa bei cänsó.  

Vivaio Acustico delle Lingue e Dialetti d'Italia
## Referenz

## Bibliugrafia
*Maurizio Cabella, *Dizionario del dialetto tortonese*, ed. Dell'Orso, Lissandria, 1999.
## Vus curelaa
*Turtunes
*Lengua lumbarda
**Dialet de l'Ultrepò Paves
*Lengua piemuntesa
**Dialet lissandrin
*Lengua emiliana
*Quater pruvincc

## Ligam de föra
*Sit cun puesii in Turtunes e una tavula espligativa de la parnunzia dialetala 
*Infurmaziun sura el dialet lucal de Vila Vernia in sül sit del cumün, cunt una racolta de pruverbi
*Puesia in del dialet de Vulped
*L'Officina del dialetto 
*Pruverbi turtunes