open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giovann Teodòr de Wittelsbach

El **Giovann Teodòr de Wittelsbach**, ò mej **de Baviera** (todesch: *Johann Theodor von Bayern*; frances: *Jean-Théodore de Bavière*; olandes: *Johan Theodoor van Beieren*; vallon: *Djihan-Teyodore di Bavire*; Münegh, 3 settember 1703 - Liegi, 27 genar 1763) l'è staa on nòbil, on vescov e on cardinal todesch.

## Biografia
El Giovann Teodòr l'era fioeu del princip elettor Massimilian II Emanuel de Baviera e de la Teresa Cunegonda Sobieska, tosa del re polacch Giovann III. Vista la soa condizion de fradell cadett, l'è staa subit destinaa a ona carrera de òmm de gesa. Giamò a desdòtt ann, el 12 marz 1719, l'è staa nominaa vescov de Frisinga al pòst del fradell Clement August.

In del 1727 l'ha ciappaa anca el vescovaa de Ratisbona. Con quij duu vescovaa chì l'ha tegnuu ona posizion favorevol sia a la Francia che al fradell Carl Albert, sostegnuu in la soa ascensa al tròn imperial anca de la monarchia francesa. El Luis XV de Francia l'ha anca propòst el Giovann Teodòr come Grand Maester de l'Ordin Teutònich, carega che però l'è stada tòlta del fradell de quell lì, el Clement August.

In del 1744 el Giovann Teodòr l'è 'gnuu anca Princip-vescov de Liegi (l'utlim de la soa famiglia a coprì 'sta carega), in Belgi, e in quell ann chì l'è staa anca nominaa del papa Bendett XIV cardinal. In del 1761 el papa però l'ha respingiuu la propòsta de nominàll arcivescov de Colònia perchè 'l gh'aveva di dubbi in su la soa moralità.

De fatt, el vescov l'è staa on gran casciador e on patròn de la musica (ghe piaseva anca sonà 'l violoncell) e del teater, el gh'ha avuu ona cort splendida e di relazion con tanti dònn, a dispett de la soa condizion de prelaa.

A bon cunt, l'è staa molto amaa di abitant del principaa, indove l'è mòrt desnoeuv ann dòpo el sò insediament.

## I sò caregh
*Vescov de Ratisbona (1719-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
*Vescov de Frisinga (1727-1763), succeduu del Clement Venceslaa de Wettin.
*Princip-Vescov de Liegi (1744-1763), succeduu del Charles Nicolas d'Outremont.
*Cardinal presbiter de San Lorenzo in Panisperna (1746-1759), succeduu del Lorenzo Galganelli.
*Cardinal presbiter de Santa Maria in Ara Coeli (1759-1761), succeduu de l'Innocenzo Conti.
*Prevòst de Altötting (1759-1763).
*Cardinal presbiter de San Lorenzo in Lucina (1761-1763), succeduu del Giacomo Oddi.
Giovanni Zantedeschi

**Giovanni Zantedeschi** (Molina di Fumane (VR), 3 de màgio del 1773; Böegn (BS), 16 de màgio del 1846) l'è stat en dutùr e 'n botànich italià.

El g'ha stüdiàt a Verùna e piö tàrde a Pàdova, endóche 'l s'è laureàt con màsim unùr en Midizìna e 'n Chirugìa.

El g'ha finìt el sò tirocìnio a Verùna, e 'l g'ha ezercitàt la sò profesiù per en pó de tép a Tremùzen, endèl Alt Gàrda e dòpo a Böegn en àlta Val Trómpia, enfìna a che l'è mórt endèl 1846.

Apasiunàt de botànica, el g'ha püblicàt dés lìber sö la flòra de la pruvìncia de Brèsa.

L'ìa sòcio del profesùr Ciro Pollini (1782 - 1833), botànich de Verùna, autùr de la 'mportànte *Flora Veronensis*.

El g'ha ìt 'na corespondènsa scentìfica 'mportànte col botànich todèsch Kurt Sprengel (1766 - 1833) che, come recunusimènt per i sò stüde, el g'ha dedicàt en zèner de la famìa de la Araceae, e 'l l'ha ciamàt *[[Zantedeschia]]*.

Zantedeschi el scoprés e 'l descrìf el *[[Laserpitium nitidum]]*, de la famìa de le Apiaceae. L'è stat el prìm botànich a descrìer la *[[Saxifraga arachnoidea]]*, scuprìda endèl 1804 del botànich céco Kaspar Maria von Sternberg (1761 - 1838).

Molina, el paés endóche l'è nasìt, la g'ha dedicàt el Muzèo Botànich de la Lesìnia de Molina endóche vé conservàt trezènt spéci de la flòra del altipià dei Mucc Lesìni con divèrsi campiù de orchidèe.

## Colegamèncc estèrni
*Muzèo Botànich de Lesìnia de Molina, dedicàt a Giovanni Zantedeschi
Careàs (BG)

**Careàs** (*Caravagg* en Lumbàrd Ucidentàl; *Careàcc* in Cremunés; nòm uficiàl en italià: *Caravaggio*) a l'è 'n cumü  de la pruincia de Bèrghem. El cunfìna coi cümü de Barià, Brignà, Calvensà, Cavralba (CR), Furnööf, Misà, Murènch, Musanega, Pagasà, Sergnà (CR) e Treì.

Careàs l'è famùza per ìga dat el scötöm a giü dei pitùr piö 'mportàncc del '600, el Michelangelo Merisi, perchè i sò genitùr i ìa uriginàre del paés, ma pò i sìa trasferìcc a Milà 'ndóche pò el pitùr l'ìa nasìt. Per tat tép s'è pensàt che 'l födès nasìt pò a lü 'n paés, perchè lü stès endèn ducümènt uficiàl de l'Urden dei Cavaliér de Malta el ghìa deciaràt de éser nasìt a Careàs, e l'archìve de la Paròchia coi docümèncc de chèi agn (entùren al 1571) là l'ìa nat pèrt.

## Tìtol de cità
Del 22 de dezèmber del 1954, per decrét del Presidènt de la Repüblica Italiàna, Careàs l'è unuràda del tìtol de cità.

## Andamènt demogràfegh

L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Careàs l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta:

## Galerìa futugrafica


Image:Santuario di Caravaggio.jpg|Al Santüare.
Image:Caravaggio, viale del santuario.jpg|Al viàl dè 'l Santüare.
Image:Caravaggio, viale del cimitero.jpg|Al viàl dè 'l Cimitére.
Image:Stazione di Caravaggio.jpg|La stassiù.
Image:Palazzo Gallavresi (Caravaggio) 01.jpg|Al palàs dè 'l cümüü.
Image:Caravaggio, rievocazione storica 2.jpg|Al *Caravaggio's Day*.
File:Parrocchiale Caravaggio.jpg|La Cesa parochiala
Image:Caravaggio (BG) - chiesa di Santa Liberata - vista notturna - 01.jpg|La féra dè Sànta Liberàda.
Image:Caravaggio (BG) - chiesa di Santa Liberata - fuochi artificiali.jpg|I föch dè Sànta Liberàda.
File:5099CaravaggioPtaNuova.JPG|L'Arch de Pòrta Nöa


## Riferimèncc


## Alter proget
Ezra Pound

**Ezra Weston Loomis Pound** (Hailey, 30 de utuber del 1885 – Venezia 1 de nuember del 1972) a l'è staa un pueta, critigh, e inteletual amerigan. Figüra preduminanta de la cultüra del Nöfcent, in particular per la puesia, a l'è staa el fundadur del muiment puetigh del Mudernism, tradütur e vün di principaj inuvadur puetigh del secul. Al gh'aveva una cultüra propi granda granda, che l'andava del Dante e la puesia pruvenzala al pensee e la puesia urientala.

Al principi del '900 l'è staa al center de la literadüra de lengua inglesa: a l'è famus per la so generusità, i raport e la prumuziun del laurà de alter artista, minga dumà pueta, 'me el Robert Frost, el William Carlos Williams, la Marianne Moore, H. D., l'Ernest Hemingway, el James Joyce, el Wyndham Lewis, e specialment el T. S. Eliot. Pound l'ha aüü anca un'inflüenza granda in del laurà del pueta irlandes premi Nobel W. B. Yeats.

El laurà del Pound al s'era però minga fermaa a la puesia ma a l'è famus anca per el so pensee pulitegh e ecunomigh, anca se despess cunsideraa in manera cuntruversa. A bun cünt, a l'è propi la so puesia che l'è piena del so pensee, cuma se pö legg in de la so övra principala, i Cantos.

Per vegh süportà el Fascism in Italia düranta la Segunda Guera Mundiala l'ha ris'ciaa la cundana a mort in USA e l'ha passaa 12 agn in d'un manicomi criminal amerigan.
Mamifer

I **mamifer** (*Mammalia*, Linné 1758) in una class da vertebraa ca apartegnàn al *phylum* dai Curdat, a difusiün cusmupulita.

La class dai mamifer la cunta quasi 5.500 speci vivént, variabil in da la furma e dimensiùn dai pocc centìmetri e dü gram da pes dal mustiol ai ultar 30 metar e cencinquanta tunelàt da pes de la balenòtera azura, ül pussé grand mamifer da la storia.

## Alter pruget
Gekkonidae

I **Gekkonidae** (Gray, 1825) hin una famiglia da retil piscinin comünement ciamò cumé *Gech*. A vivan in ambient cold da tücc ul mund, a hin inparentò cui lüsert e a hin mia periculus per l'om.
Cianacèi

**Cianacèi** l’è ü cümü de la Al de Fasa e de la Ladinia che l'se tróa ‘n pruìnsa de Trènt.

## Geografèa

Ol paìs l’ se tróa a 1.465 méter söl lièl del mar e l’ se tróa a 109 km de Trènt, quase a la fì de la Al de Fasa, de fati dòpo ‘l bórgh de Cianacèi gh’è dóma Alba e Penia che i è frasiù de Cianacèi prima de rià al Pas Fedaia ai pé de la Marmolada.

## Ol comprensòre di pìste de sci

Cianacèi l’è ü di piö cognusìcc pòscc de ‘ndà a scià del comprensòre del Dolomiti Superski e l’è ach öna di quàter pórte (nsèma a Sèlva, Araba e Corsara) che i mèna al gir del Sèla (Sellaronda) che l’è l’ anèl de piste che ‘l gira ‘ntùren al mut Sèla.

Da Cianacèi de fati s’ciàpa ön ovovìa che la pórta sö al Pecol e de lé al Pas Pordòi e al Pas Sèla e vià ‘ndà. Da i pisté s’pöl turnà zó al paìs co i sci a i pé sö la pista Morticc in de la Al de Antermont.

Sèmper a partì da Cianacèi s’ pöl ‘ndà a scià a i Ciampàcc, basta ciapà ‘l pülman che l’ và da Cianacèi a Alba ‘ndóe gh’è la fünivia di Ciampàcc e chèsto comprensòre de piste l’ mèna ‘nfina a Pósa de Fasa dòpo ès pasàt per la Sèla Brunècc e i Bufaure.

## Ol ladino

Cianacèi l’è ü paìs de lèngua e cültüra ladina ‘ndóe gh’è ol bilenguìsm, defati a Cianacèi la Repüblica Italiàna la recognòs còme lèngua de stàt ‘nsèma a l’Italià ach ol Ladì e ‘l nòm üficiàl del paìs l’è Cianacèi in Ladì e Canazèi in Italià (mènter ü tép l'era cugnusìt in Todèsch come *Kanzenei*).

## De èt

La ègia céza dedicàda al San Florian che l’è pò ach ol patròno del paìs; de ‘nterèse l’è töta la césa e ‘l campanìl che i è de la fì del méla e sich (1.500) prensépe del méla e sés (1.600) e l’afrèsch de San Florian söl mür fò de la césa.

La Floriana che l’è öna cà apröf a la césa de San Florian sö la strada de la Al de Antermont; chèsta cà l’è töta cuarciàda de decorasiù, de afrèsch, de gréche e la sömèa quase la cà di fate, la sömèa egnìda fò da öna fàola.
Mario Balotelli

El **Mario Balotelli** (*Mario Balotelli Barwuah*; Palerm, 12 de agost del 1990) l'è on giugador de folber italian de origin ghanesa.
Al dì d'incoeu l'è on giugador del Brescia, dopo vess staa anca in de l'Inter, in del Manchester City, in del Milan, in del Liverpool, in del Nizza e in del Marseija. A l'èra consideraa vun di giugador de balon pussee fort del mond.

## Vos corelaa
*Enock Barwuah
Saona

L**'Isula da Saona** l'apartegn a la Repüblica Duminicana e l'atira nümerus türista tücc i di, per la sua visinanza a Bayahibe, meta türistica per la vilegiadüra.
Quadrüped

I **quadrùpedi** i è chèi animài che per müìs i dopèra quàter sànfe. Perlopiö i quuadrùpedi i è animài vertebràcc, inclùzi i mamìfer compàgn de i cà, i gacc, i caài, le àche, le pére, le càvre ecc. ma pò a sèrte rètii (cioè mìa mamìfer) compàgn de le lözèrte i è quadrùpedi.

Mìa töcc i animài che g'ha quàter estremità i è dei quadrùpedi: i animài che g'ha quàter estremità münìde de dìcc i è ciamàcc *tetràpodi* ma mìa töcc i tetràpodi i dopèra töte quàter le sò estrmità per müìs. I ozèi, i masüpiài e i òm stès i è dei tetràpodi ma i è mìa dei quadrùpedi.
Lonaa

* **[[Lonàt]]** (en Lombart Ucidentàl: *Lonaa*, en italià *Lonato*), cümü de la Pruvìncia de Brèsa. 
* **[[Lonaa (VA)|Lonaa]]** (nom uficiàl en Italià: *Lonate Ceppino*), cümü de la Pruvìncia de Varés.
* **[[Lonaa Pozzoeu|Lonaa]]** (nom uficiàl en Italià: *Lonate Pozzolo*), cümü de la Pruvìncia de Varés.
San Vittor (MI)

**San Vittor** (in italian: *San Vittore Olona*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. 

El paes se troeuva longh i spond de l'Olòna, a nòrd-òvest de Milan, in la zòna de Legnan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de San Vittor l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Sciampa

.

La **sciampa** (anca *sampa*, **zanfa** o **sànfa** in lumbard uriental)  l'è, int l'anatumia di animal, la part del corp druvaa per al muviment, la cursa o al salt. L'è un termin druvaa sia per i vertebraa che i invertebraa, ma l'è mia druvaa per riferiss a l'istessa part int l'om, indè che se dröva inscambi la parola gamba, e per la part terminala pee. La sciampa la pö ves druvaa anca per di mestee secundari. Presempi, al gat al dröva i sciamp per netàss. La part terminala de la sciampa l'è cugnussüda anca cun al nom de *piota*, una parola imparentada cun *pee*.
COD

## Acronimi

* Call of Duty – videozöch sbaratöt. 
* Cash on delivery – contrasègn cioè pagamènt in contàncc al momènt de la consègna.
* Chemical oxygen demand – domanda chimica de osìgen, paràmeter dovràt per analizà l’inquinamènt di aque.
* Class of device - còdes de nömer a 32 bit che i dóvra i machinàre bluetooth per ricognòses tra de lur.
* Conciliorum oecumenicorum decreta.
* Content on demand – informasiù furnide sö richièsta del dovradùr in del e-learning.

## Còdes
* COD - còdes aeroportüàl IATA dell'aeropòrt münisipàl de Cody (Stacc Ünìcc)
* cod - còdes ISO 639-3 de la lèngua cocama-cocamila.
* COD - còdes ISO 3166-1 alpha-3 de la Repüblica Demucratica del Congo.

## Müzéga
* *C.O.D.* - cansù dell'album *[[For Those About to Rock We Salute You]]* di AC/DC del 1981.

## Nòm de pòst
* Cape Cod - capo del Massachussets in di Stacc Ünìcc.
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Sartre** (nasìt col nòm de **Jean-Paul Charles Aymard Sartre** ai 21 de zögn del 1905 à Parigi e mórt ai 15 de bril del 1980 a Parigi) l'è stat en filòzofo, scritùr (dramatürgo e romenzér) e crìtich fransés del sècol XX. La sò òpera la g'ha l'è stàda centràla endèi ambièncc cültürài del sò sècol e la sò vìta de 'nteletuàl empegnàt la g'ha amiàt fò divèrse polémiche. Prolìfich e iperatìf, l'è cunusìt per la sò òpera, suratöt i sò paradìgmi filozòfich che vé ragrupàcc sóta 'l nòm de ezistensialìsmo e per el sò empègn pulìtich endèla sinìstra radicàla.

L'òpera de Jean-Paul Sartre, en bànda a sàgi e tèscc filozòfich fondamentài compàgn de L'Être et le Néant (*L'Eser e 'l Negót* - 1943) o L'existentialisme est un humanisme (*L'ezistensialìsmo l'è 'n umanézimo* - 1945), la manca mìa de tèscc de leteradüra co la sò racòlta de noèle püblicàda 'ndèl 1939 Le Mur (*El mür*) o i sò romans: La Nausée (*La nàuzea* - 1938) - Les chemins de la liberté (*I sentér de la libertà* - 1945). El g'ha scriìt apò dele òpere de teàtro compàgn de Les Mouches (*Le mósche* - 1943), Huis-clos (*A ös seràt* - 1944) ou Les Mains sales (*Le mà spórche* - 1948) - che i è ach 'na part importànte de la sò atività leterària endèl perìodo ezistensialìsta.

Piö tàrde 'l g'ha püblicàt apò en tèst autobiogràfich Les Mots (*Le paròle* - 1964) che 'l pàrla dei sò prim öndez'agn de la sò vìta, e pò a 'n stüde aprufundìt sö Flaubert (*L'idiot de la famille*, 1970-1971).

Intransigènt e coerènt con sè stès e co le sò edèe, el g'ha sèmper rifüdàt i unùr (en föra però che 'l tìtol del Dutùr *Honoris Causa* de l'Università de Geruzalème endèl 1976), suratöt el prémio Nobel per la leteradüra del 1964.

El Sartre l'ìa famùs apò per éser l'òm de la Simone de Beauvoir.
Senagh

**Senagh** (*Senago*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant.

La se troeuva a nòrd de Milan, in la zòna de Bollaa, al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Limbiaa). Senagh l'è traversada, oltra che del Canal Villoresi, di riai Garbogera, Pudiga, Lombra e Cisnara.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Senagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Trescian

**Trescian** (parnonzia local: [tra'ʃaŋ]; *Trezzano Rosa*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant.

Trescian l'è situada a nòrd-est de Milan, al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh e Ronscell) e vers el fiumm Adda.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Trescian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Referenz
Trezzan sul Navili

**Trezzan sul Navili** (*Trezzano sul Naviglio*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant (datu del ).

Trezzan el se troeuva al confin sud-òvest de Milan, adree ai spond del Navili Grand. 
## Storia
Trezzan, che l'è nassuu intorna al XIII secol cont el nomm de *Treciano*, el gh'ha semper avuu ona storia legada a quella milanesa. On temp a l'era on centro puttost important de la bassa milanesa perchè chì se trovava el monastee de Sant Ambroeus.
L'ha faa part de la Piev de Cesan Boscon e civilment l'era governada di Capitan de Bagg (che se troeuva on poo pussee a nord de Trezzan). In la gesa parrocchial (dedicada a Sant'Anna) a gh'è on quai quader del Bernardin Luin.
Trezzan el gh'ha avuu ona granda espansion tra el 1960 e 'l 1970 a causa de la costruzion de la noeuva Strada Provincial che la porta a Vigeven: inscì la soa popolazion l'è passada de 1.450 a 13.550 personn.

## Gemellagg
L'è gemellaa con duu comun forest:
* Buie (Croazia)
* Eching (Germania)

## Riferiment


## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Trezzan sul Navili l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Vanzaghell

**Vanzaghell** (*Vanzaghello*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 5.199 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Lonaa e Samaraa).

Vanzaghell l'è nassuu in del 1968, de ona scission del comun de Magnagh, del qual l'era ona frazion.
A bon cunt a l'era giamò staa on comun in di temp antigh.
Al temp di piev el partegniva a la Piev de Dairagh.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Vanzaghell l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Vanzagh

**Vanzagh** (*Vanzago*) l'è on comun de la Provincia de Milan, indove ghe viven  abitant. El comun l'è situaa a nòrd-òvest de Milan, in la zòna de Arlun. Vanzagh la gh'ha tre frazion: Mantegascia, Tre Campann, Valadrenn.
Vignaa

**Vignaa** (*Vignate*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant che ghe viven.
Situada a sud-est de Milan, Vignaa la gh'ha anca dò frazion: Cassina Bianca e San Pedrin.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Vignaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Villa Cortesa

**Villa Cortesa** (in talian: *Villa Cortese*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. La se troeuva a nòrd-òvest de Milan, in la zòna de Legnan e del fiumm Olòna.

A Villa Cortesa l'è nassuu el Giacomo Poretti, member del trio còmich Aldo, Giovanni e Giacomo.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Villa Cortesa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
SOL (nòta müsegala)

Ul **sol** l è la quinta nòta müsegala indala scara diatònica dal do.

La frequenza dal sol dala 4ª utava (chél che gh'è apéna da sóra dal do da mezz) l è de 392 hertz li adree.

Indala nutazziúna che la sa dupéra indi paees da lengua inglesa e tudesca, ul sol l è la nòta **[[G]]**.

La ciaaf da sol (o da viurìn) l è vün dii punt da riferiment dala scritüra müsegala tradizziunala e l sa dupera par segnà la pusizziún dala nòta cun l istéss nomm (sol), che la sa tröva indala segunda riga dal pentagrama. Ul simbul druvaa al sumeja al caratar *G* cursiif mudifegaa e abellüü indi teemp adree.

.
Vittuòn

**Vittuon** (localment *Vittuòn*, *Vittiòn* ò *Vottiòn*; in Italian *Vittuone*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 8361 abitant. Vittuon la se troeuva in la zòna de l'Alt Milanes, a nòrd-òvest del capploeugh lombard.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Vittuòn l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Zibid

**Zibid** (*Zibido San Giacomo*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 6517 abitant che ghe viven dent.

Zibid l'è situada a sud-òvest de Milan, in direzion de la Provincia de Pavia.

## La formazion del comun
El paes l'è staa semper dividuu in duu borgh distint: *Zibid* e *San Giacom*. Oltra a quij duu sitt chì, el comun el ghìha alter quatter frazion: San Peder Cusich, San Noeuv, Badil e Moiragh.

El somiglia che Zibid el ciappa el sò nòmm de la tribù longobarda di Gepid, che viveven in la zòna in del Medioev.

Bòna part del territòri comunal del dì d'incoeu on temp l'era spartii in tanti comun piscinitt, anca se on quaj de lor despess l'era compòst domà de on para de cassinn. In del 1757 el catast voruu de l'imperadris austriaca Maria Teresa el cuntava in la zòna circa quindes comun: *Zibid*, *San Giacom*, *San Noeuv*, *San Peder*, *Cusich*, *Vigonzin*, *Badil*, *Cassina Pelucca*, *Moiragh*, *Pioltin*, *Femegher* e *[[Vian]]*.

In del 1844 i comun eren staa redòtt a quatter: Zibid, San Noeuv, San Peder Cusich e Vigonzin.

In del 1870 San Noeuv, San Peder e Vigonzin vegen taccaa i moeud definitiv a Zibid.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Zibid l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Vimodron

**Vimodron** (*Vimodrone*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant.
La se troeuva al confin nòrd-est de Milan, in direzion de la Brianza  l'ha faa part de la cort de Monza)

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Vimodron l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Cinisell

**Cinisell** o anca **Scinisell** (*Cinisello* in Italian; *Cinixellum* in Latin) a l'è voeuna di dò component del comun milanes de Cinisell Balsom. L'è la part occidental de la città.
Fina al 1928 a l'è staa on comun indipendent che al temp di piev el partegniva a la Piev de Des. El sant patròn del paes a l'è Sant Ambroeus e la scormagna di abitant l'è *pescaluna*, perchè se diseva che lor fudessen on poo stupid e cont el coo per aria.
## Vos correlaa
* Vegg comun de la Provincia de Milan
* Balsom
* Cinisell Balsom
Johann Gutenberg

**Johann Gutenberg** (nòm entréch: **Johann Gänsfleisch zur Laden zum Gutenberg**) (nasìt entùren al 1398; mórt a Magónsa, en Germània, ai 3 de febrér del 1468) l'è stat en inventùr, tipògrafo e òrafo todèsch. El g'ha 'nventàt la stàmpa a caràter mòbii.

Inovadùr per vìa del üzo dei caràter metàlich mòbii, l'è cunsideràt l'inventùr de la stàmpa tipogràfica 'n Euròpa, aisebéche Bi Sheng, en Cìna el gh'ìa zamò 'nventàt i caràter mòbii de porcelàna en bèl tòch prìma ('ntra 'l 1041 e 'l 1048), e piö tàrde 'n lègn e 'n Corèa 'n metàl. Adognimòdo la sò 'nvensiù la g'ha revulusiunàt la maniéra tradisiunàla per la prudusiù dei lìber.

La sò 'nvensiù l'è cunsideràda come 'n avenimènt 'ntra i piö 'mportàncc del Rinascimènt, ma chèsto 'l g'ha mìa schiàt al Gutenberg de ìga 'na vìta difìcil. El vegnarà priàt de töt el sò materiàl de giü dei sò sòci, el Johann Fust, che 'l gh'ìa finansiàt l'impréza de stampà la Bìbia, e 'l vegnarà salvàt de la mizéria apéna gràsie al vèscof Adólfo II de Nassau che 'l ghe dunarà 'na pensiù a vìta e 'l tìtol de zentilòm de la sò córt.

## Oter progecc
DO (nòta müsegala)

Ul **Do** l è una nòta müsegala indala scara diatònica dal Do, che l è l'ünica scara magiuur che la gh'a mia i diesis e i bemòll. 

Ul nom che l gh'eva una völta l eva **[[Ut (nòta müsegala)|Ut]]** indala nutazziúna druvava da Guido d'Arezzo; chel nom chi al vegn druvaa ancamò adèss in Francia. Ul nom dal dì d'incöö al vegn atribüii a Giovanni Battista Doni ch'al eva introdüü indal XVII sécul; ul nóm nöuv, püssee duulz e cantabil, l s'á prupagaa in pressa in tüta Europa. 

Indala nutazziúna che la sa dröva indi paees da lengua inglesa e tudesca, ul Do l vegn segnaa cun la létra **[[C]]**. La resún l è che prima dal Guido d'Arezzo, la nutazziúna che la sa druvava l eva alfabetica e la létra "c" la curispundeva al "Do" da incöö. L'alzada d'ingegn dal *d'Arezzo* la gh'á vüü dii cunsegueenz süla manéra da druvá i nom cumpòst da dó o tri létar par ciamá i nóot müsegal. Quísti in druvaa da Guido d'Arezzo e sa pódan facilmént argüí dai prim dó o tri caratér dai vèrs da un salma dedicaa a san Giuánn dal Fraa Lungubaart Paolo Diacono, che l vegniva cantaa cun l'intunazziun dala scara müsegala: 

: **ut** queant laxis
:: **re**sonare fibris
::: **mi**ra gestorum
:::: **fa**muli tuorum
::::: **sol**ve polluti
:::::: **la**bii reatum
::::::: **S**ancte  **I**ohannes (par ul Si).

La manera da dí **Do da mézz** la deségna ul Do che l curespuunt al tast da mézz indüna tastadura de un pian-fòrt a 88 tast, upüür Do3 (li adré a 261.6 hertz, ciamaa C4 indala nutazziúna inglesa). Da spéss al vegn segnaa anca Do3 degiá che la nümerazziún dii utaaf la cumencia dal La-1 e la següta cunt i utaaf 0, 1, 2 e chéla da mézz, la 3.

L è ciamaa 'da mézz' anca parchè indi caart de müsega par pian-fòrt, al sa tröva süla riga che gh'è tra la ciaaf da Sol e chéla da bass. Dafatt l è traverzaa dal taj anca se l è mia nestaa in nissün dai dó pentagramm. 

Ul **Do muvíbil** l è un métut dal dí d'incöö par designá i nòot müsegal alzaa d'ingegn in manera che la fudessa püssé facil e svelta la letüra dala müsega; in Itàlia l sa dröva dai agn '70 grazzia a Roberto Goitre e al sò metut titulaa *Cantar Leggendo*.
Baia de Fundy

La **baia de Fundy** la se tróa in del Canadà, tra ‘l New Brunswick e la Nöa Scòsia e la se dèfr söl ucéan Atlàntech. L’è cognusìda dezà che l’è ‘l pòst ‘ndóe gh’è la maréa l’è piö fórta al mónt, tat che ‘l dislièl del ucéan tra alta e basa maréa l’è de 19,6 méter che l’è compàgn de ü palàs de 6 pià piö ‘l solér.

Ol nòm "Fundy" sömèa che l’ sìes nasìt in del sécol XVI quando i Portoghés i à caimàt la baia col nòm de "Rio Fundo" che l’ völ dì "fiöm fónt"; l’è stacia ach ciamàda "Baie François" dal esploradùr e cartògraf Samuel de Champlain in del 1604.

## Referènse

Bartaletti Fabrizio, "Geografia generale: principi, nozioni e campi di ricerca", 2006, Türìn, Bollati Boringhieri.
Oklahoma

L**'Oklahoma** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 181.196 km² e una pupulaziun de 3.523.553 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Colorado e al Kansas, a ovest al Növ Messich e al Texas, a süd al Texas e a l'Ucean Atlantigh (Gulf del Messich), a est al Missouri e a l'Arkansas.

La capital a l'è Oklahoma City (523.303 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Tulsa e Norman.

## Urganizaziun pulitiga
L'Oklahoma al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Oregon

L**'Oregon** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 255.026 km² e una pupulaziun de 3.594.586 abitant.

A l'è tacaa a nord al stat de Washington, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd a la California e al Nevada, a est a l'Idaho.

La capital a l'è Salem (142.940 abitant); la cità püssee pupulada a l'è Portland (529.121 abitant). L'altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Eugene.

## Storia
L'Oregon 'l faseva part de l**Oregon Territory'' e l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1859.

## Urganizaziun pulitiga
L'Oregon al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Pennsylvania

La **Pennsylvania** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 119.283 km² e una pupulaziun de 12.406.292 abitant. 

A l'è tacaa a nord al stat de New York e al Lach Erie, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'Ohio, a süd a la Virginia Ucidentala, al Maryland e al Delaware, a est al New Jersey.

La capital a l'è Harrisburg (48.950 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Philadelphia (1.492.231 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Pittsburgh e Allentown.

## Urganizaziun pulitiga
La Pennsylvania al gh'ha 21 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Pororoca

La **Pororoca** l’è ‘l nòm che i gh’è dà söl Rio di Amàsoni a l’ónda de aqua del Atlàntech che la nas co l’alta maréa e che la se ‘nfìla dét in del lècc del fiöm e la viagia cóntra corènt per tace chilòmetr.

L’ónda la pöl ès ólta fina a 4 méter, la pöl turnà ‘ndré 'n del córso del fiöm per 13 chilòmeter e la se la ét per lo piö tra Fevrér e Mars.

Gh’è pò öna gara de sörf sö la Pororoca che la se té dal 1999 a São Domingos do Capim, ach se caalcà la Pororoca l’è pròpe pericolùs, dezà che l’ónda la se pórta dré töt chèl che la tróa 'n del fióm e che l’ vé da la forèsta, ‘nfina di piànte ‘ntréghe.

## Àrda la Pororoca

* http://www.surfline.com/video/video_player/video_player.cfm?id=16195
* http://playak.com/article.php?sid=1179
El princip piscinin

**El princip piscinin** (*Le Petit Prince*) l'è l'opera pussee cognussuda de l'Antoine de Saint-Exupéry.

L'è staa pubblicaa in del 1943 e l'è on raccont poetich che el parla del sens de la vita, de l'amor e de l'amicizia. *El princip piscinin* l'è consideraa vun di raccont pussee famos del XX secol e 'l gh'ha 'vuu on grandissem success de vendita, tant che hinn staa faa traduzion in pussee de 180 lengov different e l'è staa stampaa in pussee de 50 milion de còbi in tutt el mond.

L'edizion in dialett milanes l'è staa curada del Lorenz Banfi in del 2001 per i edizion Wesak.
Marco Polo

**Marco Polo** (nasìt ai 15 de setèmber del 1254 – 8 de zenér del 1324) l'è stat en mercànt e esploradùr italian che, 'nsèma a sò pàder Nicolò e sò zìo Mafèo (o Matèo), i è stàcc 'ntra i prìm ucidentài a viazà 'nfìna 'n Cìna dré a la vìa de la séda. I Polo (Marco, sò pàder e sò zìo) i è restàcc en Cìna per didisèt agn prìma de turnà a Venésia.

## I viàs dei Polo
El bubà e 'l zìo del Marco Polo i ìa mercàncc e i gh'ìa stabilìt de le bàzi comerciài a Costantinòpoli, en Crimèa e 'ndèla part ucidentàla del impéro Móngol. I du fredèi i ìa zabèla riàcc endèi teretóre che 'ncö i è pàrt de la Cìna e i ìa turnàcc endré condèn mesàgio per el pàpa.

Quach agn dòpo, i è turnàcc a pàrter col encàrech de consegnà 'na lètera e dei regài del pàpa Gregòrio X e staólta i g'ha töt dré pò a 'l fiöl del Nicolò, Marco, che 'l gh'ìa 16 o 17 agn e du frà Duminicà: Nicolò de Vicènsa e Guglièlmo de Tripoli.

I Polo i riarà a Kanbaliq e i vegnarà acuglìcc del Kublai Kahn. I restarà 'n Cìna per 17 agn e 'l Kublai Kahn, amiràt de la braüra del Marco Polo a cönta le stórie dei sò viàs, el g'ha tacàt a ülìga bé, al pónt de numinàl sò cunsigliér e de afidàga divèrse misiù diplomàtiche.

Segónt i rendicöncc del Marco Polo, i tré i gh'ìa domandàt divèrse ólte de püdì turnà 'n Euròpa, ma 'l Khan l'ìa tat contét dei sò vizitadùr ucidentài che 'l g'ha mai dat el sò permès.

Apéna 'ndèl 1291 el Kublai el se decidarà de dàga a Marco 'l sò öltem encàrech, minà la principèsa Koekecin (Cocacin endèl *Miliù*) del sò promès spùs, l'Ilkhan Arghun. La delegasiù staólta la g'ha viagiàt via mar. I partarà de la cità portuàla de Quanzhou e i narà prìma a Sumatra, e dòpo Sri Lanka e India 'nfìna a rià 'n Pèrsia. Endèl 1293 o 1294 I Polo i riarà endèl Ilkhanàt, goernàt del Gaykhatu dòpo la mórt de Arghun, e i lasarà Koekecin col Ilkhan nöf. De ché i Polo i narà a Trebizónda e de lé i ciaparà la nàve 'nfìna a Venice.

## El Miliù
Quan che l'è riàt a Venésia, el Marco Polo el gh'ìa ormài 44 agn e la sò Repüblica l'ìa 'n guèra cutra i Genoés. Endèna batàia navàl che gh'è stat combatìt endèle àive de Korcula, en Croàsia, el Marco l'è stat fat prizunér e portàt en prizù a Gènova. L'è stat endèl perìodo de prizù che 'l g'ha cunusìt el Rustichello de Pisa al qual el g'ha cöntàt töte le stórie del sò viàs 'n Oriènt, El Rustichello el trascriarà en lèngua d'oïl töte chèste stórie endèn lìber che 'l se 'ntitulàa *Le deuisament du monde* ma che dòpo 'l ciaparà 'l nòm de *Il Milione* (el miliù), facilmènt per vìa del scötöm de la famìa Polo che l'ìa ciamàda *Emilione*.
Domà Nunch

El **Moviment Econazional Domà Nunch** l'è staa ona organizzazion cultural e politica extra-parlamentar de l'Insubria che l'haa lavoraa in sta region in tra el 2005 e el 2020.

## Stòria
L'è staa fondaa com'è associazion cultural in del 2005 e la gh'ha in di sò obiettiv la tutela del territori de l'Insubria. El grupp l'è partii attorna ona rivista ciamada El Dragh Bloeu, che poeu l'è diventada l'òrghen de comunicazion de l'associazion. La prima presentazion l'è stada el 6 de febrar 2006 a Milan in Piazza Insubria.

Sin da la fondazion, el President l'è el lenguista e autor Lorenz Banfi. In del 2007, siccòme che l'associazion la diventava pussee granda, l'è staa nominaa on Segretari Nazional, che l'era el Mattee Colaon.

In di ann seguent, Domà Nunch l'ha pubblicaa anca di liber in su i tema de l'ecologia e de la lengua, e l'ha organizzaa on sacch de iniziativ:
* La *Festa Nazional de l'Insubria*, tucc i 5 de settember, per commemoraa la costituzion del Ducaa de Milan;
* La commemorazion de la tragedia de l'ICMESA de Seves;
* el *Forum in su i emergenz ambiental de l'Insubria*, in del marzo 2007 a Ubold;
* el *Forum per la lengua milanesa*, in de l'aprile 2007 a Nervian cont i pussee important associazion linguistich de la region;
* el convegn *Olòna: ona vall al bivi*, el 29 de marzo 2008 a Gòrla Minor;
* la festa de trii-dì *Olòna: ona vall in festa* dal 20 al 22 de giugno 2008;
* i manifestazion contra el progett de l'Autostrada Pedemontana Lombarda, el 28 de november 2009 e el 6 de febbrar 2010

In del dicember 2011 l'haa dismettuu de vess on'associazion e el s'è costituii com'è on moviment politich pront a presentass ai elezion regional de Lombardia, Piemont e Canton Tisin .

In del dicember 2013 l'ultim comunicaa del moviment l'haa dichiaraa la sospension de l'attività politica .

De contra, in del 2015 Domà Nunch l'haa presentaa ona lista ai elezioni comunal de Sarònn in alleanza con la Lega Nòrd. La coalizion l'ha venciuu i elezion e el moviment econazional l'ha mettuu sù l'Assessor a l'Ecologia e Spòrt. In del gennar 2020 el moviment el s'è giontaa a Fradej d'Italia.

## Idei
Domà Nunch el se ispirava ai prinzipi de l'econazionalismo, che l'è ona sintesi de ecologismo e tutela de l'identità de la comunitaa umana. El promuoeveva el progett de ona Confederazion Insubre, in sul modell de la Svizzera.

Domà Nunch el credeva in l'autodeterminazion e l'indipendenza de l'Insubria per podè protegg el sò patrimòni de stòria, lengua e ambient. El proponeva anca che i tòcch de Insubria che adess hinn partii in tra Lombardia, Piemont e Svizzera dovarian vess unificaa anmò.

Domà Nunch l'è staa contrari a la cimentificazion selvadiga del territori e a fabricaa su noev strad. Per quest l'è andaa contra al progett de l'Autostrada Pedemontana Lombarda. In pagament el proponneva da tegnì in Insubria i danèe di tass per bonificà el territori.

## Vos corelaa
* Indipendentism lombard
* Pro Lombardia Indipendenza

## Referenz


## Ligamm de foeura
* http://www.domanunch.org
Ohio

L**'Ohio** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 116.096 km² e una pupulaziun de 11.459.011  abitant.

A l'è tacaa a nord al Michigan e al Lach Erie, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'Indiana, a süd al Kentucky e a la Virginia Ucidentala, a est a la Pennsylvania.

La capital a l'è Columbus (711.470 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Cleveland, Cincinnati, Toledo, Akron, e Dayton.

## Storia
L'Ohio a l'è andaa dent in de l'Üniun in del 1803.

## Urganizaziun pulitiga
L'Ohio al gh'ha 20 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Llívia

**Llívia** l’è ü cümü català che l’ se tróa in de la cümünità aütònoma de la Catalógna in de l’antìga comàrca de Cerdanya a la so situasiù geogràféga l’è pròpe particolàr dezà che l’è ön’ exclave del Règn de Spàgna in del teritòre de la Repüblica Franséza.

De fatì Llìvia l’è destacàda dal rèst de la Catalógna e l’è töta circundàda da la Fransa e chèsto perché ‘n del 1659 col tratàt di Pirenèi la Frànsa la s’è ciapàda 33 paìs de la Cerdanya che i é metìcc töt intùren a Llìvia, ma l’à mia ciapàt Llìvia.

Llìvia la se tróa a 1224 méter söl lièl del mar la gh’à piö o méno 1.000 abitàncc e l’è apröf al Principàt de Andòra.

## Oter progecc
Cunturbia

**Cunturbia** (nom ufizial in italian: *Agrate Conturbia*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, in Piemunt.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Buégn, Burgh Tisin, Dimian, Mismarich, Sön, Vrün.

I düü center del qual l'è cumpost, *Agraa* e *Cunturbia*, se tröven a süd del Lagh Magiur e in direziun del fiüm Tisin.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cunturbia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Barénch

**Barengh** (nom ufizial in italian: *Barengo*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Barengh l'è sitüada sota a vöna di dò dursai murenich de la pruvincia, e in la zona del fiüm Agogna. L'è tacaa ai cumün de Briun-ä, Cavajet, Cavaj, Farä, Mum, Vavru.

El paes l'è surastaa da un gran castel del Quatercent, che al dì d'incö l'è de prupietà privada.
A Barengh inultra l'è nassüü e cressüü el calciadur e pulitich Giampiero Boniperti, president unurari de la Juventus.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Barénch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Boca (NO)

**Boca** (inscì anca in Italian e Bòca in Piemuntes) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Boca la cunfina cun la Pruvincia de Vercej e l'è cunussüda per el vin umonim e per el santüari del Santissim Crucifiss.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Boca (NO) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Dialet boches
* **Lumbard ucidental**

* (Riferiment mudifega = http://www.comune.boca.no.it/dialet.htm  **Cumun da Boca** *Pruincia da Nuara*)
* 

## Riferiment
Biandraa

**Biandraa** (nom ufizial in italian: *Biandrà* in Piemuntes; *Biandrate* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Casalbaltram, Casalin, Riscàt, La Badia, San Pedar Mugiösch e Vidlunch.

A la cità l'è legaa el nom del sò cunt Guid III, vün di prutagunista di guer tra la Lega Lumbarda e 'l Federich Barbarussa.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Biandraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Burglavsàr

**Burglavzar** (nom ufizial in italian: *Borgolavezzaro*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Anca se 'l se tröva a dumà 16&nbsp;km del caplögh, el burgh l'è 'l cumün püssee meridiunal de la propia pruvincia: de fat l'è incastunaa in del teritori de la Lumelina, in Pruvincia de Pavia, cun la qual el cunfina a est, ovest e süd (cumün de Albunes, Zilavegna, Nicorav e Robi). El paes l'è bagnaa a ovest da l'Agogna, che 'l marca per un poo el cunfin regiunal, ma anca da l'Arbogna. Ai düü riaa se giunten vari canai d'irigaziun. De fat el teritori l'è dedicaa per la magiur part a la cultivaziun del ris.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Burglavsàr l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

 
## Esempi de dialet lucal

Una volta a gh'eva un om che gh'aveva dü fiö.
E 'l püssee gióvin a gh'ha dii a sò pà: "Oh pà, dém la part di mè camp!" e 'l pà agh l'ha spartì.
E da lì a poch dì el fiö püssee gióvin l'ha vindü tüt, l'ha ciapà i danee e l'è andai a girè 'l mond, e l'ha mangià tüt in mez a tüt i vissi.
E dop che l'ha vü spindü tücc i sò danee, gh'è gnüü inta cul pais una gran carestia, e lü l'ha comincià avè 'd bsügn.
E l'è andai e s'ha miss con jün da cul pais, ca gh'ha fai cürè i porscè int i sò camp.
E lü 's voreva scasciè la fam, s'ha miss a mangè i giand di porscè, parchè insün agh na deva.
Ma quand l'ha cognissü el sò stat l'ha dii: ...

(Antonio Rusconi, *I parlari del Novarese e della Lomellina*, 1878)

## Riferiment
Briuna

**Briuna** (*Briun-ä* in Nuvares; *Brion-a* in Piemuntes; *Briona* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Barénch, Caltignaga, Carpignön, Casalösc, Castlasc, Farä, Mum, San Pedar Mugiösch e Scilavengh.

Carateristich del paes l'è 'l vin Fara.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Briun-ä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Castell de Proh
Casalin

**Casalin** (nom ufizial in italian: *Casalino*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Sitüada in de la Pianüra Padana, Casalin la cunfina sia cun la Pruvincia de Pavia (Cunfienza) che cun quela de Vercej (Burghi). 
Ultra al center cumünal (induve viven pressapoch 700 abitant), el paes el cünta tre fraziun:
*Camerian, induve la gh'è la sede di carabiner. Ghe viven pressapoch 600 person.
*Ponzana e Urfengh.

Inultra a gh'è un gran nümer de cassinn. Casalin l'è 'l caplögh de l'Üniun del Bass Nuvares, che la cünta anca i paes de Granozz e de Muntisel.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Rhode Island

El **Rhode Island** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 4.005 km² e una pupulaziun de 1.080.632 abitant. 

A l'è tacaa a a nord e a est al Massachusetts, a ovest al Connecticut, a süd a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Providence (175.901 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.

## Storia
El Rhode Island a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.

## Urganizaziun pulitiga
Rhode Island al gh'ha 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun,
Utah

L' **Utah** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 219.887 km² e una pupulaziun de 2.389.039 abitant. 

A l'è tacaa a nord a l'Idaho e al Wyoming, a ovest al Nevada, a süd a l'Arizona, a est al Colorado.

La capital a l'è Salt Lake City (181.743 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è West Valley City.

## Urganizaziun pulitiga
L'Utah al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Tennessee

El **Tenessì** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 109.247 km² e una pupulaziun de 5.900.962 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Kentucky e a la Virginia, a ovest al Missouri e a l'Arkansas, a süd al Mississippi, l'Alabama e la Georgia, a est a la Carolina del Nord.

La capital a l'è Nashville (569.891 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Memphis (650.100 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Knoxville, Chattanooga e Clarksville.

## Urganizaziun pulitiga
El Tennessee al gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Texas

El **Texas** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 696.241 km² e una pupulaziun de 22.490.022 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Növ Messich e a l'Oklahoma, a ovest al Növ Méssich e al Messich, a süd al Mrssich e a l'Ucean Atlantigh (Gulf del Méssich), a est a l'Arkansas e a la Louisiana.

La capital a l'è Austin (227.818 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Houston (2.012.626 abitant), alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Dallas, San Antonio, El Paso, Fort Worth, Arlington, Corpus Christi, Plano e Garland.

## Urganizaziun pulitiga
El Texas al gh'ha 34 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Cavaj

*Cavaj (*Cavaglio-Spoccia*), comun de la Provincia de Verbania.
*Cavaj (*Cavaglio*), comun de la Provincia de Novara.
Cavaliri

**Cavaliri** o **Cavalin** (nom ufizial in italian: *Cavalij* in Piemuntes; *Cavallirio* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva a la mancina del fiüm Sesia, a 34&nbsp;km da Nuvara. L'è tacaa ai cumün de Boca, Cürésc, Funtanei, Praa e Rumagnän.

## Storia
In del 1827 l'è staa truvaa un frament de una lapid de l'epuca rumana, e un quaj temp dopu l'è stada truvada una quas intrega. Quela roba chì la fà pensa che Cavaliri la sia abitada giamò ai temp di Ruman.

Dopu vess stada in del Cuntad de Pumbia, l'è stada dunada cunt un diploma da l'imperadur Curad el Salich al vescuv de Nuvara (1028). 
In del 1152 un diploma del Federich Barbarussa l'ha cunfermaa la sua partegnenza ai Signur de Castel. Finida sota el dumini milanes, in del 1402 l'è staa dal Gian Galeaz Viscunt al Francesch Barbavara, pö l'è passada ai Guarch. Tra 'l 1471 e 'l 1536 l'è staa un feud de Rumagnan, menter a partì del 1583 l'è stada una parochia.

L'è ducümentaa el fat che la sia stada sachegiada dal 24 lüj al 4 agust del 1655 dai suldaa piemuntes, e pö anmò in del 1658 da quij del düca de Modena, leaa di Frances.

Sota l'età napuleonica, Cavaliri la s'è truvada in del dipartiment de l'Agogna.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavaliri l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Sciarön

**Sciarön** (nom ufizial in italian: *Cerano*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva adree ai spund del Tisin, al cunfin cunt i pruvinc de Milan (cumün de Biegrass, Bufalora, Magenta e Rubech sül Navili) e de Pavia (Cassö).
## Esempi del dialet de Sceran

Un om l'eva dü fiù.
Al püssè gióvna 'd cust l'ha dici al pà: “Pà, dìm la mè part dla roba ch'a tócam!” e 'l pà l'ha spartivla.
E dopo poch dì al fiù pü gióvna l'ha ciapà tüta la sò roba e l'ha 'ndacc int un pais lontan, e là l'ha facc förala tüta con i birichinn.
Quand pö l'eva spindü tüt, l'ha gnì 'na gran caristia in cul pais, che lü l'ha cmansà a 'vé dabsogn.
Alora l'ha 'ndacc e l'ha portass in cà d'un scior da cui pais, ch'l'ha pö mandàl a föra in di sui camp a cürà i porscei.
Lü pö a scricheva d'ampinìss la panscia 'd giand ad rovla ch'i mangiavo i porscei, ma insün devovna.
Ma quand l'ha gnìj la testa a cà l'ha dicc: “Quanti servitor dal mè pà j'hän bän dal pän, e mì achì i mura dla fam!
Mì 'dess i petarò chì e i 'ndarò dal mè pà e disaròj: *Pà, mì j'ho facc di pcai contra 'l Signor e contra vü*;
*Mì son pü dägn da vess ciamà vost fiù; fim comè vün di vost servitor*”.
Lü donca l'ha petà là e l'ha gnü dal sò pà; e quand l'eva ancora lontan, al sò pà l'ha vüst e l'ha 'vü compassion; l'ha corsi incontra, l'ha ciapàl par al col, a l'ha basal.
Al fiù l'ha dici: “Pà, j'ho facc un pcà contra 'l Signor e contra vü e son pü dägn da vess ciamà vost fiù”.
Ma 'l pà l'ha dici ai sui servitor: “Portì chì i pü bei pagn e vistìl, e matìj  l'anel int i div e i scarp in pè;
E minì fura 'l biscin ingrassà, massèl; ch'i mangiómol e ch'i stóma sü legra;
Parcäi cust mè fiù l'eva mort e l'ha risciüscità, l'eva perdü e l'ha stacc trovà”. E j'hänn mässas a fà 'na gran festa.
Alora 'l fiù prüm l'eva fura in campagna; e quand ch'a tornava a cà, arent a cà suva a l'ha sintì a sonà e a balà.
E l'ha ciamà vün di servitor e l'ha dmandaj “Quii cha' vò zì cust?”
E lü l'ha dici: “Al tò fradè l'ha gnü cà, e 'l tò pà l'ha massaj un biscin grass, parcäi l'ha 'vül sän e dispost”.
Ma lü l'ha 'ndà in coldra e voreva gnent andà in cà. Al sò pà l'ha gnü fura e prigheval d'andà dent.
Ma lü l'ha faj sintìss, e l'ha dici al pà: “Eco, hinn già tanti ann che mì 'j servuro i ho mai passà i vost ordin, epür vü ii mai stacc bon da dàm un poch cravin par fà un'aligria coi mei amis.
Ma quand cust vost fiù, ch'la mangià la vosta roba con i fravla, l'ha gnü cà, vü hii massaj un bel biscin ingrassà”.
Ma 'l pà l'ha dici: “Fiù, ti t'è sempra chì con mì, e tüt cul ch'i ho mì l'è tò;
Adess a convgniva a fà festa e stà alegra, parcäi cust tò fradè l'eva mort e l'ha risciüscità, l'eva perdü e l'ha stacc trovà”.

(Antonio Rusconi, *I parlari del Novarese e della Lomellina*, 1878)

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Sciarön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cavajet

**Cavajet** (nom ufizial in italian: *Cavaglietto*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara, in Piemunt.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Barénch, Cavaj, Funtanei, Sön e Vavru.

Sturicament l'è semper staa un cumün, asca in del periud 1928-1951, quand che l'è staa ünii al vesin cumün de Cavaj.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavajet l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Farä (NO)

*Fara*' (inscì anca in Piemuntes; *Farä* in Nuvares; *Fara Novarese* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Barénch, Briun-ä, Carpignön, Cavaj, Scön.

Carateristich de la zona l'è 'l vin umonim. 
## Etimulugia
La cità la ciapa el nom da la parola lungubarda *fara*.
La fara a l'era una sorta de assuciaziun tra gent de vari famili che la vegniva furmada per viagià insema. A l'era druvada dumà dai Lungubard e l'era minga culegada a quistiun de parentela: la gent de una fara la se scerniva per viagià al mej, e pudeva vegnìn föra un grüp multu nümerus (cfr. el verb tudesch mudernu *fahren*, che 'l vör dì "andà, marcià"). In del nord Italia gh'è tanti sit ciamaa *fara*, propi a causa de l'antiga presenza lungubarda in la zona.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Farä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment