open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biandrònn

**Biandrònn** (nom ufizial in italian: *Biandronno*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 8,4 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el gh'ha ona frazion ciamada *Cassinetta*, indove che troeuva la sede italiana de la Whirlpool Corporation. Inoltra el se troeuva arent al capploeugh de provincia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Biandrònn l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Bisus'c

**Bisus'c** (nom ufizial in italian: *Bisuschio*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 7,1 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes, situaa in la Val Ceres, el gh'ha quatter frazion, var a dì Piam, Pojana, Ravasina e Rossaga.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Bisus'c l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Brebbia

**Brebbia** (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 6,3 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond de sira del Lagh Maggior, e 'l confina coi comun de Besózz, Ispra, Malzess, Travedone Monaa e cunt quel piemontes de Belgiraa (provincia de Verbania).

Oltra al center comunal, Brebbia la gh'ha vari frazion: *Bòzza de Lagh*, *Brebbia de Sora*, *Cassina Cucô*, *Cà Pian*, *Giggerima*, *Giardinett*, *La Gesoeula*, *Ronchee*, *Ronch*, *Usellera*, *Villagg Euròpa*. 

Brebbia l'è stada 'l center de voeuna di piev de l'arcidiòcesi de Milan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Brebbia l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Bronz

El **bróns** l'è una léga metàlica costitüìda de ram e de 'n óter metal, che 'l pöl véser l'alumìnio, el nìchel, el berilio o 'l stagn. Endèl parlà de tocc i dé però la paròla "bróns" la se referés a la léga de ram e stagn.

L'è 'n materiàl metàlich che g'ha ìt 'na grant emportànsa endèla stória de l'evulusiù tecnològica de l'òm, zamò ai albùr de la sò stória: artefàcc de ram e bróns i è stacc troàcc en siti archeològich de cità sumére del 3000 prìma del Signùr e piö o méno contemporànee del Egìto.

L'üzo del bróns, el s'ìa difundìt isé tat endèla stória che 'l g'ha dat el nòm a töt en stàde de l'evulüsiù de la civiltà de l'òm: l'età del bróns.
Stiva

La **stiva** (anca *stü(v)a*) l'è un cuntenidur saraa indè che se crea calur. L'è un cuntenitur indè che se brüsa un quaj cumbüstibil per pudè scoldà el spazzi d'inturna ma anca i pared de la stiva medésima, presempi per cüsinà.  I stiv i pören vess de vari material, cume ghisa, azal o alümini, e i pören brüsà diversi cumbüstibil, cume presempi legn, gas, cherosene, nafta, carbon, o petroli.
Nafta

*Nafta, combüstibil derivaa da la distilazion del petroli.
*N.A.F.T.A., per la sigla de North American Free Trade Agreement.
Lagna (PV)

**Lagna** (nom ufizial: *Alagna*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al cunfìna coi comün de Dùran, Garlasch, Trümé e Valegg.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Lagna l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Liga (Chimega)

Una **liga** a l'è una sulüziun solida parziala o cumpleta de vün o püssee element chimigh in d'una matris metaliga. Ligh che hinn sulüziun solid cumplet i dann dumà un'ünega microstrütüra de la fas solida, induè che sulüziun solid parziaj dann 2 o 3 fas püssee che poden vess omogeni, cunt una distribüziun di fas che la dipend de la so storia termiga.
Carbun

El **Carbun** (anca *Carbon* o *Carbù*) a l'è un cumbüstibil fossil solid de culur negher o marun scür che'l se tröva in di rocc sedimentari. Anca lü'l se pö cunsideraa una rocia sedimentara, e l'antracite adiritüra una rocia metamorfiga perchè l'ha passaa un'espusiziun a temperadür e pressiun grand. El carbun a l'è faa per la püssee part de carboni e una quantità variabila de alter element 'me el sulfer, idrogen, ussigen e azot. El carbun al gh'ha urigin de la sedimentaziun de strat de piant e alter rest vegetaj, che prutegiüü de la biodegradaziun e de la ussidaziun de l'aria, s'hinn trasfurmaa dopu d'un frach de temp in del carboni.

El carbun a l'è la funt principala d'energia per la prudüziun d'eletricità in del mund (pressapoch el 40%).
Cunsunant

Int la funetica de l'articulazion, una **cunsunant** (o *cunsunanta*) l'è un son linguistich che 'l vegn articulaa saranda in manera parzial o intrega la cavità urala, insì da creà una türbulenza de l'aria. La parola «cunsunant» la vegn zü dal latin *consonans*, che 'l vör dì "che la sona insema".

## Storia de la definizion
Quand che la linguistega l'eva basada interament ins la lengua latina, se pensava che una consonant la pudiss esist dumà se gh'eva arent una vucal, e donca che la pudeva mia vess de per lee.

De tüta manera, de maniman che i stüdi linguistegh i hann tacaa a cumprend anca alter lenguv, s'è capii che questa idea de cunsunant l'eva mia giüsta, giamò che esisten lenguv che i gh'hann di son de natüra cunsunantega che però i pören vess parnunziaa senza besogn d'una vucal, cume presempi int la lengua sluvena la parola *Trst* (Triest).

## Möd e lögh d'articulazion
I cunsunant i se distinguen in diversi categurij:

### Möd de articulazion

* plusiv
* fricativ
* africaa
* nasal
* lateral
* aprussimaa

### Lögh d'articulazion
* bilabial
* labiodental
* dental
* alveular 
* postalveular
* retrufless
* palatal
* velar
* uvular
* faringal
* glutal

I cunsunant i se diveden pöö anca intra sunor e surd, a seconda de la presenza o assenza de vibrazion di cord vucal in el menter la passa l'aria al mument de l'articulazion.

## Vardee anca
* Funetica
* Funulugia
* Vucal
San Böv

**Böv** (Pruvenza, X secul – Vughera, 22 Magg 986) l'è stat un sant pruvenzal veneraa da la Gesa catolega.

Segonda una biugrafia antiga in part verdà e in part legenda, el saris el fiö de Adelfrido e Odelinda, nobil pruvenzal. El s'è fat varè in tanta bataj, suratüt cuntra i Mor che in quij ann là i atacaven i zonn de la Pruvenza. Se dis che el so eruisem l'è stat fundamental ai temp de l'assedi de la furtezza saracena de Frassineto, organizaa da Guglielmo I de Provenza, düca de Pruvenza, del 973.

Dop l'ha però cambiaa vita, dedicandes a la meditazion, a la penitenza e ai pelegrinagg. L'ha perdunaa el mazzament de so fradee. Int el menter de vön di so pelegrinagg in vers Ruma, el se truvava a Vughera quand che l'è stat ciapaa da un malann e l'è mort.

## Credenz
L'è el sant patronn de Vughera, e patronn di besti dumesticaa, e tanti sumejanz che i le rafigüren i henn ambientaa int i stal. De suvent l'è rafigüraa anca cun sü l'armadüra da cavaliee, o in sima a un caval.
Bregan

**Bregan** (nom ufizial in italian: *Bregano*) l'è staa on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 2,3 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el se troeuva in sü i spond del Lagh de Monaa e l'è tacaa ai comun de Bardell, Biandrònn, Malzess e Travedone Monaa. Del 1 de sginee del 2023 l'è part del noeuv comun de Bardell con Malzess e Bregan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bregan l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Ol Brinsc

El **Brinsc** (*ol Brinsc* in Bosin; *Brinzio* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona süperfis de 6,41 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes el se troeuva in la Val Cuvia, a 9 chilòmeter de distanza de Vares.

Arent a Brinz se troeuva anca on laghett omònim.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Brinsc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Cità gemelaa
Ol Brinsc a l’è gemelaa con:
*  Chaux, Frància

## Riferiment
Brissagh (Italia)

**Brissagh-Valtravaja** (nom ufizial in italian: *Brissago-Valtravaglia*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona süperfis de 6,3 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes, che cuma 'l dis el nom el se troeuva in la Val Travaja, el gh'ha vari frazion: Mont San Michel, Mòtt de Sora, Mòtt de Sòtta, Novell e Rogian.e l'è tacaa ai comun de Brèsc de Béder, Dün, Germignaga, Lüin, Mesenzana, Montegrin Valtravaja e Pòrt Valtravaia.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Brissagh-Valtravaja l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Brunell

**Brunell** (nom ufizial in italian: *Brunello*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 1,6 km² e 'na densità de  ab./km²..

L'è tacaa ai comun de Azzaa, Bügügiaa, Castrònn, Gaggiava S'ciann, Morazzon, Sumiragh.

El paes, che 'l gh'ha dò frazion (*Collòder* e *Rosea*) e el se tröva a 7 km da Vares.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Brunell l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
San Giorg ad l'Ümlena

**San Giorg ad l'Ümlena** (nom ufizial: *San Giorgio di Lomellina*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

Al cunfìna coi comün de Sargnagh, Lümé, Utibian, Trümé, Vlèss Ümléna.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Giorg l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Carian Viconagh

**Carijan Viconagh** (nom ufizial in italian: *Cadegliano-Viconago*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 10,2 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes, che 'l confina con la Svizzera (comun de Croeuj e Montegg), el gh'ha vari frazion: oltra a Carijan e a Viconagh, che dann el nòmm al comun, a gh'è Arbizz, Argentera, Avign, Pradasc e Stadal.

## Stòria
Viconagh, in del Quattercent, l'era ciamada *Castronagh*, perchè ghe se trovava on castell di cont Rusca de Còmm. L'è staa on pont de rifusg sigur per i ghibellin luganes duranta i lòtt contra i guelf, guerr dovuu anca al malgoverno de la famiglia Sanseverin, i feudatari mandaa chì del duca milanes Francesch I Sfòrza.
Duranta i Guerr d'Italia, la zòna l'è stada teater de sconter tra l'esercit frances e quell elvetich.

El comun l'è 'l loeugh indove l'è nassuu el composidor e librettista Gian Carlo Menotti (Carijan Viconagh, 7 luj 1911, Mont Carlo, 1 febrar 2007)

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Carijan Viconagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
San Gines

**San Gines** (nom ofiçal: *San Genesio ed Uniti*) l'è un comun italian, de la rejon de la Lombardia, in Provinça de Pavia.

El g'ha , cont una superfix de  km² e una densità de  ab./km².

El confina coi comun de Burgaré, Burnasch, Giüssà, Pavia, Sant'Aless, Zecón.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Gines l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
San Gioàn (Evangelista)

L**'Evangelista Giuàn** l'è assee cugnussüü e'l so liber, l'Evangel de'l Giuàn l'è'l püssee cugnussüü e stüdiaa de tücc i liber del Növ Testament, e de la Bibia intrega.

I so pass püsse famus hin quij che parlen de l'amur de'l Signur per 'l mund e l'impurtanza de'l Crist Redentur in de la Fee.
Brusin

*Brusin (*Brusimpiano*), comun de la Provincia de Vares, in Lombardia (Italia).
*Brusin (*Brusino Arsizio*), comun del distrett de Lugan, in Canton Tisin (Svizzera).
Pénfer

El **pénfer** l'è un strüment müsegàl a fiaa cun ancia dubia a camera conega. L'è uriginari de l'età de mezz.
Hebe Camargo

**Hebe Camargo**, che in realtà la se ciameva **Hebe Maria Camargo** (Taubaté, São Paulo, 8 de màrs 1929 - São Paulo, 29 de setèmber 2012) l'è stàia una cantanta e atùra  brasiliana.

## Discugrafia

* *Hebe e Vocês* (1959)
* *Festa de Ritmos* (1961)
* *Hebe Camargo* (1966)
* *Maiores Sucessos* (1995)
* *Pra Você* (1998)
* *Como É Grande o Meu Amor Por Vocês* (2001)
* *As Mais Gostosas Da Hebe* (2007)
* *Hebe Mulher* (2010)

## Ligàmm de föra
* Hebenaweb.com 
* Hebe Camargo in sel IMDB
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (Gary, Indiana, 29 de agùst del 1958 &ndash; Los Angeles, Calfornia, 25 de giügn del 2009) l'è stat un cantant di Stacc Unicc.

## Sitt üficial
* Sit üficial de Michael Jackson
Cairaa

**Cairaa** (nom ufizial in italian: *Cairate*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 11 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes l'è bagnaa del fiumm Olòna e 'l gh'ha dò frazion: Bollaa e Peveranza. Inoltra el confina con la Provincia de Còmm (comun de Locaa, che, varda cas, in Italian el se ciama *Locate Varesino*). L'è situaa in de l'Alt Milanes.

In de la fotu de la scheda l'è rapresentaa la gesa de Sant Ambroeus.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Cairaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Pelopunés

Ol **Pelopunés** (Πελοπόννησος in lèngua gréca) ciamàt ach Moréa a partì dal medioéf, l’è öna penìzula de la Grécia che la se tróa tra ‘l mar Ionio e ‘l mar Egéo e che l’éra tacàda al continènt ‘nfina al 1893 quando i à scaàt fò ‘l canàl de Corìnt, isé l’è dientàda, de fato, ön ìzola. 

L’è ciamàda Pelopunés ach öna di 13 periferée de la Grécia; gh’è però öna bèla diferènsa tra la regiù geograféga Pelopunés e la periferéa Pelopunés, dezà che chèsta l’è dóma ‘l tòch a mesdé (süd) de la prima. 

## Ol nòm

Pelopunés in lèngua gréca l’ völ dì *ìzola de [[Pélope]]*; Pélope, che l'éra ‘l s-cèt del Tantalo rè de la Lidia, l’éra ün eròe mitologìch gréch e l’avrès conquistàt per prim töt ol Pelopunés.

Moréa menimà l’è ‘l nòm che i gh’à dacc i Venesià e i cruziàcc al Pelopunés in del medioéf, dezà che chèsta penìzùla la ghe sömèa a öna fòia de Morus o Murù e dezà che la Moréa l’éra pièna de Murù.

## La periferéa

Ol Pelopunés l’è öna di trédes periferée de la Grécia e la capitàl l’è Tripoli.

L’è facia sö da sich prefetüre, chèla de l’Arcadia, de l’Argolide, de la Corinsia, de la Laconia e de la Mesenia.

Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 15.490 km² e öna popolasiù de 650.310 persùne al censimét del 2005.

## La Stòria

La stòria del Pelopunés l’è ligàda al nòm de Sparta, la sità grèca de l’antichità che dòpo ì conquistàt ol Pelopunés la s'é scontràda con Atene in d’öna guèra che l’è tacàda in del 431 a.C. e che ‘è finìda 31 agn dòpo, in del 404 a.C. e che l’è cognusìda cóme la Guèra del Pelopunés.

Chèsta guèra, che l’è stàcia enzìda da Sparta, l’è stàcia combatüda da i dò polis (sità) piö ‘mportànte de la Grécia antiga, dezà che töte e dò i völia riàga a comandà sö töta la Grécia de alùra.

Piö tarde ol Pelopunés l’è finìt sóta i Macéduni e po’ sóta i Romà fina a ché ‘n del 396 l’è stacc traersàt da i Vizigòcc del Alarìch ch i l’l’à devàstàt. L'è po’ pasàt sóta ‘l contròl di Romà d’Oriènt ‘nfìna al 1204.

Co la quarta cruzàda l’è pasàt in di mà di cruziàcc dal 1204 ‘nfina al 1430 per turnà a i Romà d’Oriènt per öna quach agn prima de finì sóta i Türchi Otomà e restàga fina a l’indipendènsa de la Grécia fò che per öna trentìna d’agn tra ‘l 1685 e ‘l 1715 quando Venésia la gh’è riarda a portàghel vià a i Otomà co la Guèra de Moréa e la gh’è riàda a goernà ol Pelopunés ciamàt alùra Règn de Moréa.
Nafta (combüstibil)

La **nafta** (püssee rarament **gasoli**) l'è una miscela de idrocarburi druvada cume combüstibil per el mutur Diesel (nafta legera), per riscaldament o per creà energia eletrica, e l'è un derivaa da la distilazion del petroli sgresg.

La nafta la gh'ha denter parafina, idrocarburi alifatich da 13 a 18 atom de carboni.
San Martin (PV)

**San Martin** (nom ufizial: *San Martino Siccomario*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

Al cunfìna coi comün de Carbunèra, Cava, Pavia, Travacò.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Martin l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
La Madòna (PV)

**La Madòna** (nom ufizial: *Santa Maria della Versa*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha pressapóch 2.580 abitant, una süperfiss de 18 km², per una densità de 143 ab./km². Al cunfìna coi comün de Castana, Gulfrens, Lir, Muncalv, Muntü, Nibbiano (PC), Préda di Giorg, Ruscala, Ziano Piacentino (PC).
La Tur

*La Tur (*Torre Beretti e Castellaro*), cumün de la Pruvincia de Pavia.
*La Tur (*Torre di Santa Maria*), cumün de la Pruvincia de Sundri.
Magüt

El **magüt** o **müraduu** (anca *müradùr*) l'è vön che l'è specializaa int la custrüzion de müradür, cume cà, mür, e ólter tip d'edifizzi. L'è vön di mestee püssee vecc del mond.

## Urìgin del nom
Gh'è tre ipòtesi per la derivazion etimulogega de la parola "magüt". La prima l'è che 'l vegn dal lungubard *magatt*, che 'l vuriva dì "bagaj" (altra parola con la derivazion iputizada da "magatt"), nom cun al qual i ciamaven i garzon di müraduu. 
La seconda ipòtesi l'è che 'l riva dal tudesch *mach gut*, imperativ che 'l vö dì "fa un bel lavur". 
La terza ipotesi l'è che 'l vegn da la sigla latina "*Mag.Ut*" druada ind el inventari de la Fabbrega del Domm de Milan. Par pagaa i lauraduu, ind el register se segnava la mansión "*Opus Magister*" abreviada cume "*Mag*". El "*Ut*", semper in latin, el sta a indicaa el cumpens "*cume de quel de sura*" che'l se dava a tücc quei del stess mansiunari.
Giüstör

El **giüstör** l'è un uperari d'un uficina mecanega che 'l fà i laurazion a fred di toch de metal, druvand tecnich cume el tajà, resegà, scüpelà, raspà, ras'cià, mulà, sbugià, alesà, filetà. 
In temp püssee mudern el pö avègh anca la qualifica de perito indüstrial.
Raspa

La **raspa** l'è un arnes a man druvaa per la lavurazion de divers material. L'è furmaa da un listel rigid d'azal ligaa, indè che gh'è intajaa una dentadüra, e da un manegh che 'l pö vess de legn o de plastica. 

La raspa la pö cambià furma o dentadüra a segonda del mestee che la gh'ha de fà. I esisten rasp da legnamee, da giüstör da carpentee, e cun dentadür divers a segonda se i gh'hann de raspà el legn o un metal, cume presempi el fer, l'allümini o 'l luton.
Cantell

**Cantell** (nom ufizial in italian: *Cantello*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 9 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes el gh'ha dò frazion, Gaggioeu e Ligurno, che hinn i comun del qual l'è nassuu el comun del dì d'incoeu (1876). El nòmm original del noeuv comun l'era *Cazzon* (in del sens de *cassina granda*), mudaa per reson de decenza in del 1895. La  frazion de Velmee (eredità del vegg comun de Gaggioeu), che però l'è andada al comun de Arcisaa in del 1976.

Cantell la confina sia con la Provincia de Còmm (comun de Cagn e Roeudor) che, a travers del pass de Gaggioeu, cont el Canton Tisin (comun de Stabi).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cantell l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Caravaa

**Caravaa** (nom ufizial in italian: *Caravate*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 5 km² e 'na densità de  ab./km²..
Situaa in la Val Cuvia, el paes el gh'ha on fracch de frazion (*Cadè, Canton Ced, Canton d'Òr, Cà Stecch, Castell, Fornas, Fornazz, Mont San Gian, Pozzei, San Clement, Santa Maria, Stallazz, Viroeu*) e 'l fa part di comun del Verban de Mezz, insema a Cabiej, Casalzuign, Stij, Cuvi, Gimòn, Leggiun, Monvall e Sangian, oltra che de la noeuva Comunità montana Vai del Verban.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Caravaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Carbunèra

* **[[Carbunèra (MN)|Carbunèra]]** cümü de la pruvìncia de Màntoa, nòm uficiàl *Carbonara di Po*.
* **[[Carbunèra (PV)|Carbunèra]]** cümü de la pruvincia de Pavia, nòm uficiàl *Carbonara al Ticino*.
***[[Carbonara Scrivia|Carbunera]]** - cümü de la pruvincia de Alessandria, nòm uficiàl *Carbonara Scrivia*.
Carnagh

**Carnagh** (pernonzia local: [kar'nɑ:k]; italian: *Carnago*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 6,2 km² e 'na densità de  ab./km²..
Carnagh la se troeuva tra l'Arnetta e l'Olòna e l'è bagnada di torrent Tenor e Riaa. El paes, situaa in del Sever e in del Alt Milanes el gh'ha anca ona frazion, ciamada Rovaa.
A Carnagh se troeuva anca Milanello, el center sportiv del Milan.

## Stòria
El par che l'etimologia del nòmm *Carnagh* la vegna de la tribù celtiga di Carnut, che viveven in quella zòna. Ona quai font che a vòlt la finiss in de la leggenda la dis che tutt el Sever el sia staa fidaa del re longobard Autar ai sò parent *Martignon*, *Cont* e *Ross*, che avarien daa el nòmm sò de lor a famili che esisten ancamò incoeu.
Duranta el Medioev Carnagh l'ha faa part del Contad del Sever, anca se in del 1650 la s'è renduda indipendenta perchè la comunità del loeugh l'ha compraa i terr, vist che quei là eren restaa senza eredi dòpo la mòrt del nòbil Francesch Maria Carnagh.
Del pont de vista religios, Carnagh l'ha faa part de la Piev de Castell Sever, ma in del 1582 el Carlo Borromee l'ha spostaa la sede pròppi a Carnagh.
In del 1928 Carnagh l'ha ciappaa duu vegg comun come frazion, var a dì Rovaa e Castell Sever. Domà Castell l'è tornaa on comun deperlù, in del 1947.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Carnògh l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
L'Evangel del Giuan

La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.

* Giuann Capitel Vün
* Giuann Capitel Düü
* Giuann Capitel Trii
* Giuann Capitel Quater
* Giuann Capitel Cinch
* Giuann Capitel Ses
* Giuann Capitel Set
* Giuann Capitel Vot
* Giuann Capitel Növ
* Giuann Capitel Des
* Giuann Capitel Vündes
* Giuann Capitel Dudes
* Giuann Capitel Trides
* Giuann Capitel Quatordes
* Giuann Capitel Quindes
* Giuann Capitel Sedes
* Giuann Capitel Derset
* Giuann Capitel Desdot
* Giuann Capitel Desnöv
* Giuann Capitel Vint
* Giuann Capitel Vintün
Option Canada

L’ **Option Canada** l’è stàcia öna organizasiù tiràda ‘mpé de nascondù e finansiàda dal Goèrno del Canada e per ès piö precìs dal Consèi per l’Ünità Canadéza e che la sé dàcia de fà per ötà chi del NO al referèndum per l’indipendènsa del Québec. 

L’è stai tiràt ‘n pé ol 7 de setèmber del 1995 piö o méno 8 setimàne prima del referèndum e l’è stai facc isparì öna quach mis dòpo e töt chèsto l’è stai fai a dispèt di lègi del Québec. 

Ol presidènt de l’Option Canadà l’éra ol Claude Dauphin che l’ lauràa per ol Paul Martin a l’època Ministro di Finànse.

In de l’Option Canada i gh’éra dét òm de afàre e i trì piö ‘mportàncc partìcc federalìst ol *Parti libéral du Canada*, ol *Parti libéral du Québec* e ‘l *Parti progressiste-conservateur du Canada*.

L’Option Canada l’à ötàt la zét che la stàa piö de cà ‘n Québec da méno de dù agn a restà ‘n di léste di vòtàncc del Québec per ìga l'istès ‘l dirit de otà segónt chèl che la dis öna lège del 1989.

Söbet dòpo ‘l referèndum ol Diretùr di elesiù del Québec l’à acüzàt l’Option Canada de i mia rispetàt i lègi del Québec, ma dòpo che la Curt Costitusiunàla l’à dicc che ‘n de la lège eletoràl dal Québec gh’éra dèt di laùr mia legài l’à dözìt lasà pèrt.

## Ol lìber ''Les Secrets d'Option Canada''

La stòria de l’Option Canada l’è egnìda fò amò turna in del 2006 quando ol Normand Lester e ‘l Robin Philpot i à püblicàt ü lìber ‘ntitulàt *Les Secrets d'Option Canada*. I dù scritùr i ghe sarès riàcc a mèt i mà sö öna casa de docümèncc segrécc piéna de lètere e de fatüre. 

## Ol giödes [[Bernard Grenier]]

L’è pò stacia facia ön inchièsta portàda ‘nacc dal Bernard Grenier, ü giödes ‘n pensiù de la Curt Söperiùra del Québec. 
A la fì l’è saltàt fò che ‘l lìber l’à esageràt ‘n del daga di cólpe a tace pulìtech che sömèa che i ghe entràa mia o che i éra fai negóta de mal, ach se i dù scritùr i à domandàt de 'ndagà mèi. 

In töte i manére l’è egnìt fò che, se ach l’Option Canada l’à mia spendìt in manéra mia legàl i 3.500.000 dòlari che i dizìa ol Normand Lester e ‘l Robin Philpot, de sigür segónt ol Bernard Grenier, n'à spendìt però almanch 539.000 dòlari.
Cantagallo

**Cantagallo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Prato. El g'ha presapóch 2.941 abitàncc, 'na superfìce de 95&nbsp;km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino di Mugello (FI), Camugnano (BO), Montale (PT), Montemurlo, Pistoia (PT), Sambuca Pistoiese (PT), Vaiano, Vernio.
Carmignano

**Carmignano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Prato. El g'ha presapóch 11.784 abitàncc, 'na superfìce de 38&nbsp;km² e 'na densità de 310 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capraia e Limite (FI), Lastra a Signa (FI), Montelupo Fiorentino (FI), Poggio a Caiano, Prato, Quarrata (PT), Signa (FI), Vinci (FI).
Montemurlo

**Montemurlo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Prato. El g'ha presapóch 17.500 abitàncc, 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de 583 ab./km². El cunfìna coi cümü de Agliana (PT), Cantagallo, Montale (PT), Prato, Vaiano (PO).
Prato

**Prato** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 186.825 abitàncc, 'na superfìce de 97&nbsp;km² e 'na densità de 1.897 ab./km². La cunfìna coi cümü de Agliana (PT), Calenzano (FI), Campi Bisenzio (FI), Carmignano, Montemurlo, Poggio a Caiano, Quarrata (PT), Vaiano (PO).

La cità de Prato lè famùza 'n Italia e 'ndèl mónt per la prudusiùà tèsil.
Endèi öltem agn del sècol XX l'è stàda protagunìsta de 'n espansiù demogràfica importànte e, al dé d'encö, l'è la segónda cità piö pupulùza de la Toscana, la tèrsa de l'Italia centràl (dòpo de Roma e Firènse).

## Monümèncc

* *El dòm*, dedicàt a San Stéfen.
* *Castèl del Imperadùr*
* *[[santüari de la Madóna del Gìgliu|Santöàre la madóna del Gìglio]]*.
* *Céza de Sant'Agustì*
* *Monastér de San Vincènso*
* *Céza de San Domènico*
* *Céza de San Fabiàno*
* *Céza de San Fransèsch*
* *Monastér e céza de San Nicolò*
* *Céza del Spirito Santo*
* *Palàs Pretorio*: endèl Medioévo l'ìa la séde del Podestà. L'è nasìt endèl sècol XIII de la suziù de tré edifìci che izistìa zamò. Endèl Sicsènt, gh'è stàt zontàt el curunamènt merlàt e 'l campanìl a véla.
* *Palàs del Cümü*: palàs col pórtech de aspèt neoclàsich, tacàt al Palàs Pretorio. L'è la séde Cümü.

## Persunacc

* Rachele Risaliti: Miss Italia 2016
* Renzo Francalanci: prèt (1935-2021)
Uperari

Un uperari (*operare* in Lumbàrt Orientàl) a l'è vün che'l fa un mistee cunt i man, de solit sota un padrun e in d'una fabrega. La diferenza cun l'impiegaa a l'è che quest chì 'l fa un laurà, generalment inteletual, in de l'ufizzi.
Resega

La **rèsega** (anca *resga*/*rasga* o *rèssia*) l'è un arnes druvaa per tajà un material, cume presempi legn o fer, in manera da separà un toch de material in part püssee piscinínn. La resega l'è faja da una lama dentaa che la pö vess drita, circular o a naster, francada in sima d'un süport. Int el cas di resegh a man 'stu süport el fà da manegh, e per i resegh autumategh el fà da culegament al mutur.

La resega la pö anca vess druvaaa cume strüment müsical (varda resega da müsegh).
Bagno a Ripoli

**Bagno a Ripoli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 25.228 abitàncc, 'na superfìce de 74&nbsp;km² e 'na densità de 341 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fiesole, Firense, Greve in Chianti, Impruneta, Pontassieve, Rignano sull'Arno.
Barberino Val d'Elsa

**Barberino Val d'Elsa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 3.864 abitàncc, 'na superfìce de 65&nbsp;km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castellina in Chianti (SI), Certaldo, Montespertoli, Poggibonsi (SI), San Gimignano (SI), Tavarnelle Val di Pesa.
Barberino di Mugello

**Barberino di Mugello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 9.515 abitàncc, 'na superfìce de 133&nbsp;km² e 'na densità de 72 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calenzano, Cantagallo (PO), Castiglione dei Pepoli (BO), Firenzuola, San Piero a Sieve, Scarperia, Vaiano (PO), Vernio (PO).
Calenzano

**Calenzano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 14.838 abitàncc, 'na superfìce de 76&nbsp;km² e 'na densità de 195 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino di Mugello, Campi Bisenzio, Prato (PO), San Piero a Sieve, Sesto Fiorentino, Vaglia, Vaiano (PO).
Campi Bisenzio

**Campi Bisenzio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 37.161 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 1327 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calenzano, Firense, Poggio a Caiano (PO), Prato (PO), Scandicci, Sesto Fiorentino, Signa.
Castelfiorentino

**Castelfiorentino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 17.006 abitàncc, 'na superfìce de 66&nbsp;km² e 'na densità de 258 ab./km². El cunfìna coi cümü de Certaldo, Empoli, Gambassi Terme, Montaione, Montespertoli, San Miniato (PI).
Dicomano

**Dicomano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 5.139 ([dato del zögn del 2004) abitàncc, 'na superfìce de 61&nbsp;km² e 'na densità de 81 ab./km². El cunfìna coi cümü de Londa, Marradi, Pontassieve, Rufina, San Godenzo, Vicchio.
Empoli

**Empoli** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. La g'ha presapóch 44.012 abitàncc, 'na superfìce de 62&nbsp;km² e 'na densità de 710 ab./km². La cunfìna coi cümü de Capraia e Limite, Castelfiorentino, Cerreto Guidi, Montelupo Fiorentino, Montespertoli, San Miniato (PI), Vinci.
Fiesole

**Fiesole** (**Fiésole**) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 14.142 abitàncc, 'na superfìce de 42&nbsp;km² e 'na densità de 337 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno a Ripoli, Borgo San Lorenzo, Firense, Pontassieve, Sesto Fiorentino, Vaglia.
Figline Valdarno

**Figline Valdarno** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 16.282 abitàncc, 'na superfìce de 71&nbsp;km² e 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco di Sopra (AR), Cavriglia (AR), Greve in Chianti, Incisa in Val d'Arno, Pian di Sco (AR), Reggello, San Giovanni Valdarno (AR).
Firenzuola

**Firenzuola** (*Firenzóla* 'n rumagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 4.809 abitàncc, 'na superfìce de 271&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino di Mugello, Borgo San Lorenzo, Castel del Rio (BO), Castiglione dei Pepoli (BO), Monghidoro (BO), Monterenzio (BO), Palazzuolo sul Senio, San Benedetto Val di Sambro (BO), Scarperia.
Fucecchio

**Fucecchio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 21.111 abitàncc, 'na superfìce de 65&nbsp;km² e 'na densità de 325 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio (LU), Castelfranco di Sotto (PI), Cerreto Guidi, Chiesina Uzzanese (PT), Larciano (PT), Ponte Buggianese (PT), San Miniato (PI), Santa Croce sull'Arno (PI).
Gambassi Terme

**Gambassi Terme** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 4.697 abitàncc, 'na superfìce de 82&nbsp;km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfiorentino, Certaldo, Montaione, San Gimignano (SI), Volterra (PI).
Greve in Chianti

**Greve in Chianti** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 12.701 abitàncc, 'na superfìce de 169&nbsp;km² e 'na densità de 75 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno a Ripoli, Castellina in Chianti (SI), Cavriglia (AR), Figline Valdarno, Impruneta, Incisa in Val d'Arno, Radda in Chianti (SI), Rignano sull'Arno, San Casciano in Val di Pesa, Tavarnelle Val di Pesa.
Marradi

**Marradi** (*Maré* 'n rumagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 3.616 abitàncc, 'na superfìce de 153&nbsp;km² e 'na densità de 24 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgo San Lorenzo, Brisighella (RA), Dicomano, Modigliana (FC), Palazzuolo sul Senio, Portico e San Benedetto (FC), San Godenzo, Tredozio (FC), Vicchio.
Montespertoli

**Montespertoli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 11.354 abitàncc, 'na superfìce de 125&nbsp;km² e 'na densità de 91 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino Val d'Elsa, Castelfiorentino, Certaldo, Empoli, Lastra a Signa, Montelupo Fiorentino, San Casciano in Val di Pesa, Scandicci, Tavarnelle Val di Pesa.
Palazzuolo sul Senio

**Palazzuolo sul Senio** (*Palazòl* en rumagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 1.300 abitàncc, 'na superfìce de 109&nbsp;km² e 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgo San Lorenzo, Brisighella (RA), Casola Valsenio (RA), Castel del Rio (BO), Firenzuola, Marradi.
Pelago

**Pelago** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 7.267 abitàncc, 'na superfìce de 54&nbsp;km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montemignaio (AR), Pontassieve, Pratovecchio (AR), Reggello, Rignano sull'Arno, Rufina.
Pontassieve

**Pontassieve** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 20.707 abitàncc, 'na superfìce de 114&nbsp;km² e 'na densità de 180 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno a Ripoli, Borgo San Lorenzo, Dicomano, Fiesole, Pelago, Rignano sull'Arno, Rufina, Vicchio.
Reggello

**Reggello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 14.138 abitàncc, 'na superfìce de 121&nbsp;km² e 'na densità de 117 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel San Niccolò (AR), Castelfranco di Sopra (AR), Figline Valdarno, Incisa in Val d'Arno, Montemignaio (AR), Pelago, Pian di Sco (AR), Rignano sull'Arno.
San Godenzo

**San Godenzo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 1.188 abitàncc, 'na superfìce de 99&nbsp;km² e 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dicomano, Londa, Marradi, Portico e San Benedetto (FC), Premilcuore (FC), Santa Sofia (FC), Stia (AR).
Cardan

## Nòm de paìs

* Cardan, cümü de la Provincia de Vares;
* Cardan, frasiù de la sità de Còm;

* Cardan, frasiù de Corned, cümü del Süd Tiról;
* Cardan, cümü fransés de l'Aquitania.

## Nòm de persùne

**Cardano** l'è 'l cognòm de la famèa de famùs matemàtech e dutùr del Rinascimènt e da chèsto cognòm 'l vé l'agetìf *cardànech*.

* Fazio Cardano, aocàt e matemàtech, profesùr universitàre de matemàtega a Pavìa e pò 'l Leonardo da Vinci 'l ghe domandàa öna mà se 'l ghe éra di problémi co la geometrìa;
* Giovanni Battista Cardano (1534-1560), s-cèt del Girolamo, dutùr e scritùr, che l'à scricc ol *De fulgore* e 'l *De abstinentia ab usu de phoetidorum ciborum*; i gh'à teàt zó la cràpa per ì 'nvelenàt la moér; 
* Girolamo Cardano (1501-1576), s-cèt del Fazio, matemàtech, dutùr, inventùr, critògrafo, astròlogo e zögadùr.

## Mecànica

* Cardàno o giùnto cardànech;
* Sospensiù cardànega;
* Trasmisiù cardànega.

## Óter laùr

* Grìglia cardànega, manéra de scrif di mesàgi segrécc, 'nventàda dal Girolamo Cardano.
Bataja del Guadalete

La **Bataja del Guadalete** (**معركة وادي لكة** in Arab; *Batalla de Guadalete* in Spagnö) l'è stada cumbatüda el 19 lüj 711 arent al fiüm Guadalete, in Andalüsia e l'ha vist lutà vün cuntra l'alter un esercit arab invasur cumandaa del Tariq ibn Ziyad e quel visigot del re Rudrigh.
El fatu che i Visigot sien staa batüü e che 'l Rudrigh el sia staa cupaa l'ha vert la strada a la cunquista pradigament tutala de la Penisula Iberiga da part di Müsülman.
Casal Litta

**Casal Litta** (nom ufizial in italian: *Casale Litta*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 10,7 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes l'è compòst de quatter località che gh'hann semper avuu tradizion e caratteristich ben different: Bernaa, Gagg, Tordera, San Pancrazzi e Villa Dòsia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Casal Litta l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Tonino Carino

Ol **Tonino Carino** (Offida, 31 de löi 1944 – Ancuna, 8 mars 2010) l’è stacc ü giurnalésta de la Rai che l’ s’è ocüpàa de spòrt e sura de töt l’à lauràt a la trasmisiù 90° minuto, ‘ndó che l’éra l’inviàt da Ascoli.

## La sò éta

L’à tacàt a fà ‘l giurnalésta in del 1969 al Resto del Carlino, pò ‘n del 1971 l’è pasàt a al Corriere Adriatico e ‘nfina dal 1976 la ciapàt a laurà a la séde regiunàl de la RAI de Ancuna. 

Sèmper in Rai l’à lauràt dal 1976 per la trasmisiù 90° minuto, ndóe de sölet l’ fàa l’inviàt da Ascoli, isé l’è dientàt ü di giurnaléscc sportìf piö cognusìcc e piö simpàtech de la televisiù ach per la fadìga che ‘l fàa nel dì bé i nòm di zogadùr de fùbal istraniér, ma mia dóma per chèsto. 

A la fì di agn ’90 e pò amò turna in del 2005 l’à lauràt pò per la trasmisiù sportìa de Quelli che il calcio; in del 2002 l’è stacc ü di inviàcc al Gir d'Italia.

Dal 2002 al 2003, insèma a la giurnalésta Milena Minutoli, l’è stacc l’inviàt de la trasmisiù del dòpo mesdé ciamàda Casa Raiuno e presentàda dal Massimo Giletti.

Ol sò öltem laurà l’è stacc in del 2008, in del progràma de FX "80° minuto".
Cardan (VA)

**Cardan** (nom ufizial in italian: *Cardano al Campo*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 9 km² e 'na densità de  ab./km².
.
El paes, situaa in de la region de l'Alt Milanes, el se troeuva arent al Tisin e a l'areopòrt de la Malpensa. L'è anca el sitt indove l'è mòrta la famosa cantant Mia Martini (1947-1995).

Oltra al center comunal, in del paes gh'è anca la frazion de Corisin.

## Stòria
Anca se Cardan la se troeuva arent a Vorasecca (sede de on'antiga coltura preistòriga), i studi stòrich hann faa vedè che la soa origin l'è fess pussee recenta: el period tardoroman. 
I document pussee antigh indove 'l ven foeura el nòmm de Cardan l'è del temp di Longobard. In del cors del XII secol el borgh el partegniva a la contea del Sever. De quell period chì probabilment la gh'ha origin la famiglia *Cardan*, che l'ha vist vun di sò member, el Milon, diventà arcivescov de Milan (1187).
A la fin del Medioev Cardan la faseva part del feud e de la piev de Gallaraa, per poeu passà a quell de Castelbarch in del XVIII secol.

In del XIX secol la gh'ha avuu on grand impuls l'industria.

## Città gemellaa
*Stiglian, in Provincia de Matera.
*Zarautz, comun spagnoeu del Paes Basch.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cardan (VA) l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Scarperia

**Scarperia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 6.778 abitàncc, 'na superfìce de 79&nbsp;km² e 'na densità de 86 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino di Mugello, Borgo San Lorenzo, Firenzuola, San Piero a Sieve.
Signa

**Signa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 15.278 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 849 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campi Bisenzio, Carmignano (PO), Lastra a Signa, Poggio a Caiano (PO), Scandicci.
Tavarnelle Val di Pesa

**Tavarnelle Val di Pesa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 7.148 abitàncc, 'na superfìce de 56&nbsp;km² e 'na densità de 128 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino Val d'Elsa, Castellina in Chianti (SI), Certaldo, Greve in Chianti, Montespertoli, San Casciano in Val di Pesa.
Abbadia San Salvatore

**Abbadia San Salvatore** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 6.816 abitàncc, 'na superfìce de 58,9&nbsp;km² e 'na densità de 118 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel del Piano (GR), Castiglione d'Orcia, Piancastagnaio, Radicofani, San Casciano dei Bagni, Santa Fiora (GR), Seggiano (GR).
Asciano

**Asciano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 6.468 abitàncc, 'na superfìce de 215&nbsp;km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buonconvento, Castelnuovo Berardenga, Monteroni d'Arbia, Rapolano Terme, San Giovanni d'Asso, Siena, Sinalunga, Trequanda.

In del cümü de Asciano l' se tróa 'l dezèrt de Accona.
Buonconvento

**Buonconvento** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 3.153 abitàncc, 'na superfìce de 64&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asciano, Montalcino, Monteroni d'Arbia, Murlo, San Giovanni d'Asso.
Casole d'Elsa

**Casole d'Elsa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 2.924 abitàncc, 'na superfìce de 148&nbsp;km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo di Val di Cecina (PI), Chiusdino, Colle di Val d'Elsa, Monteriggioni, Pomarance (PI), Radicondoli, Sovicille, Volterra (PI).
Castellina in Chianti

**Castellina in Chianti** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 2.666 abitàncc, 'na superfìce de 99&nbsp;km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino Val d'Elsa (FI), Castelnuovo Berardenga, Greve in Chianti (FI), Monteriggioni, Poggibonsi, Radda in Chianti, Tavarnelle Val di Pesa (FI).
Vinci (FI)

**Vinci** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Firense. El g'ha presapóch 13.765 abitàncc, 'na superfìce de 54&nbsp;km² e 'na densità de 255 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capraia e Limite, Carmignano (PO), Cerreto Guidi, Empoli, Lamporecchio (PT), Quarrata (PT).

El paés de Vinci l'è cunusìt en töt el mónt per vìga dàt i natài al scensiàt, enventùr, pitùr Leonardo da Vinci.
Castiglione d'Orcia

**Castiglione d'Orcia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 2.505 abitàncc, 'na superfìce de 141&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abbadia San Salvatore, Castel del Piano (GR), Montalcino, Pienza, Radicofani, San Quirico d'Orcia, Seggiano (GR).
Cetona

**Cetona** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 2.855 abitàncc, 'na superfìce de 53&nbsp;km² e 'na densità de 54 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiusi, Città della Pieve (PG), Fabro (TR), San Casciano dei Bagni, Sarteano.
Chiusi

**Chiusi** (*Clevsin* en etrùsco; *Clusium* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 8.125 abitàncc, 'na superfìce de 58&nbsp;km² e 'na densità de 139,9 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione del Lago (PG), Cetona, Chianciano Terme, Città della Pieve (PG), Montepulciano, Sarteano.
Colle di Val d'Elsa

**Colle di Val d'Elsa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 21.566 abitàncc, 'na superfìce de 92&nbsp;km² e 'na densità de 212 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casole d'Elsa, Monteriggioni, Poggibonsi, San Gimignano, Volterra (PI).
Montepulciano

**Montepulciano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 13.870 abitàncc, 'na superfìce de 165&nbsp;km² e 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione del Lago (PG), Chianciano Terme, Chiusi, Cortona (AR), Pienza, Torrita di Siena.
Monticiano

**Monticiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 1.412 abitàncc, 'na superfìce de 109&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiusdino, Civitella Paganico (GR), Murlo, Roccastrada (GR), Sovicille.
Piancastagnaio

**Piancastagnaio** l'è 'n cümü italià de la regiù de la Toscana, en pruvincia de Siena, che g'ha presapóch 4.189 abitàncc, 'na superfìce de 69&nbsp;km² e 'na densità de 61 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abbadia San Salvatore, Castell'Azzara (GR), Proceno (VT), San Casciano dei Bagni, Santa Fiora (GR).
Pienza

**Pienza** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 2.231 abitàncc, 'na superfìce de 122&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione d'Orcia, Chianciano Terme, Montepulciano, Radicofani, San Giovanni d'Asso, San Quirico d'Orcia, Sarteano, Torrita di Siena, Trequanda.
Poggibonsi

**Poggibonsi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 28.216 abitàncc, 'na superfìce de 70&nbsp;km² e 'na densità de 389 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barberino Val d'Elsa (FI), Castellina in Chianti, Colle di Val d'Elsa, Monteriggioni, San Gimignano.
Radda in Chianti

**Radda in Chianti** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 1.668 abitàncc, 'na superfìce de 80&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castellina in Chianti, Castelnuovo Berardenga, Cavriglia (AR), Gaiole in Chianti, Greve in Chianti (FI).
Radicofani

**Radicofani** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 1.220 abitàncc, 'na superfìce de 118&nbsp;km² e 'na densità de 10 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abbadia San Salvatore, Castiglione d'Orcia, Pienza, San Casciano dei Bagni, Sarteano.
Rapolano Terme

**Rapolano Terme** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 4.771 abitàncc, 'na superfìce de 83&nbsp;km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asciano, Bucine (AR), Castelnuovo Berardenga, Lucignano (AR), Monte San Savino (AR), Sinalunga, Trequanda.
Sarteano

**Sarteano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 4.528 abitàncc, 'na superfìce de 85&nbsp;km² e 'na densità de 53 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cetona, Chianciano Terme, Chiusi, Pienza, Radicofani, San Casciano dei Bagni.
Sinalunga

**Sinalunga** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha , 'na superfìce de 78&nbsp;km² e 'na densità de 151 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asciano, Cortona (AR), Foiano della Chiana (AR), Lucignano (AR), Rapolano Terme, Torrita di Siena, Trequanda.

## Riferimèncc
Sovicille

**Sovicille** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 8.346 abitàncc, 'na superfìce de 143&nbsp;km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casole d'Elsa, Chiusdino, Monteriggioni, Monteroni d'Arbia, Monticiano, Murlo, Siena.
Fabbrega del Domm

La **Fabbrega del Domm de Milan** l'è on istitut con la responsabilità de valorizzà, mantegn e restaurà el Domm de Milan, senza nagott de spartì in di affari de la Gesa. Come part di sò fonzion la gh'ha la responsabilità de costodì l'edifizzi del Domm, e de gestì el sò patrimoni.

La storia de la Fabbrega del Domm la scomenza del 1387, quand che l'è stada istituida dal Gian Galeazz Viscont per tegn d'oeugg la costruzion del Domm, sostituend la Superstantia de Santa Maria Maggior che l'eva stada fundada on ann indree da l'arcivesch Antoni de Saluzz. Da quell moment là, la Fabbrega l'è divegnuda responsabila de tutt i fonzion relativ a la realizzazion del Domm, compres el lavor de reperì i fond necessari, ona responsabilità che la gh'ha anmò al dì d'incoeu. L'è stada proppi la fabbrega del Domm che l'ha deciduu de abandonà el progett de la costruzion in cott, tipica di ges lombard del XIV secol, e de inspiràss inscambi al moviment gotich che l'eva adree a ciappà pee in del rest de l'Europa, e soratutt in Franza.

## Coriosità
In milanes, e de conseguenza anca in tanta variant del lombard occidental, gh'è parecc moeud de dì che i se riferissen a la Fabbrega del Domm, con referenza al fatt che el sò lavorà el finiss mai:

## Alter progett

## Ligamm da foeura
*Sit official 

## Vos corelaa
*Biblioteca de la Fabbrega del Domm
Trequanda

**Trequanda** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Siena. El g'ha presapóch 1.417 abitàncc, 'na superfìce de 64&nbsp;km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asciano, Pienza, Rapolano Terme, San Giovanni d'Asso, Sinalunga, Torrita di Siena.
Óngia

L**'óngia** (en lombàrt orientàl *öngia*; dal latin *ungula*, diminütiv de *unguis*, óngia) l'è una lamina meza trasparenta che la quata la ponta di did de certi speci d'animal, intra i quaj l'om.