open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tübinga

**Tübinga** (en todèsch: *Tübingen*) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg a 'na quarantìna de chilòmetri a sud de Stocarda. L'è capitàl del distret omònim (*Regierungsbezirk*) e capolöch del circondàre omònim (*Landkreis*).

La g'ha  abitàncc (dato del ). 

El centro stòrich de la cità l'à famùs per la sò belèsa amò autèntica, càzo piötòst rar 'ntra le cità todèsche per vìa de le distrusiù de la Segónda Guèra Mondiàl. Le custrusiù tìpiche del centro stòrich , de spès antìche, con le sò laorasiù 'n lègn, suratöt sö le spónde riva de la Neckar, le dà l'impresiù de 'na cità de fiàba. Le urìgign de la cità le vé fàde risalì ai sècoi Vi e VII. Le prime testemognànse de la fortèsa entùren a la qual l'è nìt sö l'insediamènt le risàl al 1078 e 'nfìna al 1342 la cità l'è stàda duminasiù dei concc Palatinato e dòpo l'è pasàda ai Württemberg.

## Vus curelaa
* Università de Tübinga



## Colegamèncc estèrni

## Riferimèncc
Mössingen

**Mössingen** l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg a 13 km a sud de Tübinga. La fà part del distret de Tübinga (*Regierungsbezirk*) e del circondàre rüràl de Tübinga (*Landkreis*).

La g'ha  abitàncc (dato del ).


## Colegamèncc estèrni


## Riferimèncc
Schüschaiver

El **Schüschaiver** l'è 'na festa festegiaa dumà a Ftan, un vilasg de l'Engadina in del Cantun Grisun, in de la Sgüissera urientala, arent al cunfin cun l'Austria.

El sabet inans del prim Lündesdí de Fevree, se festegia el "Schüschaiver", la festa del giürament di uturidaa cumünaj. 
El sabet matina i giuinòt scapuj del paes tachen sü sübet a s’cepà la legna cuma d’üsansa. Despö de vegh finii ‘l laurà , i giuen vegnen indree in del paes cunt la legna s’cepáda cargada sü in di car trainaa di cavaj. Pö, ‘na völta in paes, la legna la vegn vendüda e i danee faa sü vegnen daa ai fund de la pro loco di giuen del paes.

In del pomezzdí i giuen, vestii a festa cunt i custüm tipegh engadines, se tröen tücc insema a Ftan e li fann a sort inscí de cubià i bagaj ai tusann che andaràn insema a l’edifizzi de la scöra e balaràn insema tüt el dí finn a la sira. . In tra i spetacuj presentaa di giuen del paes e di olter assuciassiun cultüraj, i nöf uturidaa vegnen ciamaa de fà giürament cunt un bel seraman (Milanes per “strengiüda de man”). A la fin pö gh’è anca Müsega live. 

## Referéns
Prima Giuan Capitel Quater

## Prima Giuan
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Quater
1Predilett, credii minga vialter tücc i spirit, ma prué i spirit se l'è de Diu, perchè tant prufèta fals hinn vegnüü föra in del mund. 2De chest vialter savii 'l Spirit de Diu: ogni spirit che 'l cunfessa che Gesü Crist l'è vegnüü in de la carna l'è de Diu, 3e ogni spirit che 'l cunfessa minga Gesü l'è no de Diu: e chest l'è chell de l'anticrist, el qual che sentii vialter che 'l ven, e adèss el gh'è già in del mund. 4Vialter sii de Diu, bagaj, e i avii cunvinciüü, perchè Lü che 'l gh'è in de vialter l'è püssee grand de lü che 'l gh'è in del mund. 5Lur hinn del mund; per via de chest lur parlen i coss del mund e 'l mund el je sculta. 6Nümm sèmm de Diu; chi 'l cunuss Diu el me sculta, e chi l'è no de Diu me sculta minga. De chest nümm savèmm el Spirit de la veritaa e 'l spirit *de l'errur*. 
7Predilett, nümm se vörum bén vün cun l'alter, perchè 'l bén l'è de Diu, e ognidün che l'è nassüü de Diu anca 'l cunussa Diu. 8Chi 'l vör no bén l'ha minga cunussüü Diu, perchè Diu l'è 'l bén. 9De chest el bén de Diu l'è faa cunussüü in tra de nümm, che Diu l'ha mandaa 'l so bagaj ünegh al mund perchè nümm vivum per Lü. 10In de chest gh'è 'l bén: no chè nümm èmm vurüü bén Diu, ma che Lü 'l m'ha vurüü bén e l'ha mandaa 'l so fiöö cuma una *prupiziaziun* per i noster pecaa. 11Predilett, se inscì Diu el m'ha vurüü bén, nümm devum vurèss bén vün cun l'alter. 12*Nigün* l'ha mai vedüü Diu; se nümm se vörum bén vün cun l'alter, Diu el resta in de nümm e 'l so bén l'è faa perfètt in de nümm. 
13De chest nümm savèmm che restum in de Lü e Lü in de nümm: perchè Lü 'l n'ha daa del so Spirit. 14E nümm èmm vedüü e testimonium che 'l Pader l'ha mandaa 'l so bagaj, el Salvadur del mund. 15Chissessìa 'l cunfessa che Gesü l'è 'l Bagaj de Diu, Diu 'l resta in de lü e lü in de Diu. 16E nümm èmm savüü e credüü in del bén che Diu gh'ha in de nümm. 
Diu a l'è 'l bén, e chi 'l resta in del bén, el resta in de Diu e Diu 'l resta in de lü. 17De chest l'è faa perfètt el bén in tra de nümm, perchè nümm gh'abium cunfidenza in del di del giüdizi, perchè cuma Lü l'è, inscì nümm sèmm in de chest mund. 18La pagüra la gh'è no in del bén, ma el bén perfètt el büta föra la pagüra, perchè la pagüra la gh'ha 'l castìgh, e chi 'l gh'ha pagüra l'è no faa perfètt in del bén. 19Nümm vörum bén perchè Lü 'l m'ha vurüü bén prima. 20Se quajdün el dis «Mì a vöri bén Diu», e l'odia 'l so fradèll, lü l'è un busiard; degià che chi 'l vör minga bén el so fradèll che l'ha vedüü, el po minga vurè bén Diu che l'ha minga vedüü. 21E nümm gh'èmm chest cumandament de Lü: che chi 'l vör bén Diu el vöra bén anca 'l so fradèll.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Trii
*Inanz a Capitel Cinch →
*A l'indes
Cesena

**Cesena** (en romagnöl: *Zisèna*) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, endèla Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 249,47&nbsp;km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²..

La cità l'è séde de 'n circondàre de decentramènt aministratìf.

El cümü de Cesena 'l cunfìna coi cümü de Bertinoro, Cervia (RA), Cesenatico, Civitella di Romagna, Gambettola, Longiano, Meldola, Mercato Saraceno, Montiano, Ravenna (RA), Roncofreddo, Sarsina.

L'è übicàda a sud de Ravènna e a òvest de Rímini, sö le spónde del fiöm Savio, ai pè dei Apennini a 15&nbsp;km presapóch del Mar Adriàtich.

## Riferimèncc
Forlì

**Forlì** (en romagnöl: *Furlé*: en latì l'ìa ciamàda: *Forum Livii*) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, capolöch de la Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 228&nbsp;km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Bertinoro, Brisighella (RA), Castrocaro Terme e Terra del Sole, Faenza (RA), Forlimpopoli, Meldola, Predappio, Ravenna (RA), Russi (RA).

Forlì l'è 'na cità de la Romagna, a póch chilòmetri de le prìme culìne del Preapenì Tosco-Romagnöl, a 'na trentìna de chilòmetri de la riviéra romagnöla. La periferìa l'è tocàda del fiöm Montone (che de le bànde del quartér de Vecchiazzano 'l ricéf le àive del fiöm Rabbi, per dòpo sfiurà i mür de la cità de le bànde de la Pórta Schiavonia), e del fiöm Ronco che 'l streèrsa 'l quertér omònim a la perfiferìa de la cità.

La se tróa sö la via Emilia, a 63&nbsp;km de Bologna, 14&nbsp;km de Faènsa e 19 de Cesena, e per vìa de  la Via Ravegnana l'è colegàda co Ravenna che la se tróa a 25&nbsp;km.

## Riferimèncc
Brera

**Brera** (inscì anca in Italian; *Braida* in Latin) l'è on quarter del centro de Milan (Municipi 1), in posizion nòrd-est respett al Dòmm.
La soa via principal l'è la via Brera. L'è famos soratutt per la soa Pinacoteca, che la gh'ha dent ona mòtta de quader de pittor italian e forest. Insema a la pinacoteca la gh'è on'Accademia di Bei Art, on osservatòri astronòmigh, on òrt botanigh e ona biblioteca. Quei ròbb chì l'hann faa sì che 'l quarter el sia vun di sitt pussee a la mòda de Milan, oltra che on pont de retroeuv per i artista de tucc i gener.

El nòmm latin *braida* el voeur dì "camp voeui"; per on bell poo de temp el sitt l'è staa ministraa di fraa Umiliaa.

## Alter progett
Prima Giuan Capitel Cinch

## Prima Giuan
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Cinch
1Ognidün che 'l cred che Gesü l'è 'l Crist *l'è generaa* de Diu, e ognidün che 'l vör bén lü che l'ha generaa, el vör bén anca lü che l'è staa generaa de Lü. 2De chest nümm savèmm che vörum bén i bagaj de Diu: quand nümm vörum bén Diu e fèmm i so cumandamént. 3Degià che chest l'è 'l bén de Diu: che usservum i so cumandamént. E i so cumandamént hinn no *pesant*, 4perchè ognidün che l'è nassüü de Diu el vinc el mund; e chest a l'è la vitoria che l'ha vinciüü 'l mund: la nostra féd. 5Chi l'è che 'l vinc el mund, se no chi 'l cred che Gesü l'è 'l Bagaj de Diu? 
6Chest l'è chi l'è vegnüü per mezz de aqua e sangh, Gesü Crist--no dumà per mezz de l'aqua, ma per mezz de l'aqua e del sangh; e 'l Spirit l'è chi 'l da la testimunianza, perchè 'l Spirit l'è la veritaa. 7Perchè trii hinn quij che dann la testimunianza: 8el Spirit, l'aqua, e 'l sangh, e chest trii hinn vün. 9Se nümm ricevum la testimunianza de la gént, la testimunianza de Diu l'è püssee grand, e chest l'è la testimunianza che Diu l'ha daa sül so Bagaj. 10Chi 'l cred in del Bagaj de Diu el gh'ha la testimunianza in de sé medemm; chi 'l cred no in de Diu el ghe fa un busiard, perchè l'ha credüü no in de la testimunianza che Diu l'ha daa sül so Bagaj. 11E chest l'è la testimunianza, che Diu l'ha daa la vita eterna a nümm, e chesta vita l'è in del so Bagaj. 12Chi 'l gh'ha 'l Bagaj el gh'ha la vita; chi 'l gh'ha minga 'l Bagaj de Diu el gh'ha minga la vita. 
13Mì v'huu scrivüü chest coss, perchè vialter sapiuv che gh'avii la vita eterna, a vialter che credii in del nomm del Bagaj de Diu. 14E chesta l'è la cunfidénza che gh'èmm in de Lü: qualsessìa cosa nümm dumandum segund la sua vuluntaa, el me sent. 15E se nümm savèmm che 'l me sent in de qualsessìa cosa che dumandum, nümm savèmm che gh'èmm chell che èmm dumandaa.
16Se quejdün el ved el so fradèll cumètt un pecaa che sia no a la mort, el dumandarà, e 'l ghe darà la vita, a quij che cumeten pecaa che sia no a la mort. Gh'è pecaa a la mort; per chell mì a disi no che 'l dumand. 17Tüta *l'iniquitaa* a l'è 'l pecaa, e gh'è pecaa no a la mort.
18Nümm savèmm che ognidün che l'è nassüü de Diu el peca no, ma chi l'è nassüü de Diu el ghe varda, e 'l malign el ghe tuca minga. 19Nümm savèmm che sèmm de Diu, e tütt el mund l'è sota 'l malign. 20Ma nümm savèmm che 'l Bagaj de Diu l'è vegnüü, e 'l m'ha daa la cumprensiún per cunuss chell che l'è ver; e nümm sèmm in del ver, in del so Bagaj, Gesü Crist. Lü l'è 'l Diu ver e la vita eterna. 21Bagaj, tegnív luntan di ìdul.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Quater
*Inanz a Segunda Giuan →
*A l'indes
Treviso

**Treviso** L'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònma endèla regiù del Vèneto, El cümü de Treviiso 'l g'ha 82.000 abitàncc, 'na superfìce de 55&nbsp;km² e 'na densità de 1452 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbonera, Casier, Paese, Ponzano Veneto, Preganziol, Quinto di Treviso, Silea, Villorba, Zero Branco.

## Stória

I rèscc piö antìchi ritroàcc endèla zòna de la cità de Treviso i testemógna che 'l pòst l'è stat abitàt zà de l'età del bróns.
Al tép dei romani, la cità la se ciamàa *Tarvisium*, e l'ìa ascriìda a la gens Claudia.
L'è stàda custitüìda 'n *[[municipium]]* se sà mìa de precìzo 'n che an endèl perìodo 'ntrà 'l 49 prìma del signùr e 'l prìm sècol dòpo 'l Signùr.

La cità l'è stàda sachegiàda de Àtila e piö tàrde cunquistàda de Giustiniano I, che co la *Pragmàtica Sansiù* del 554, el reintegràa töta l'Italia al Impér Romàno, el ratificàa la situasiù *[[de facto]]* co la consègna ai vèscof el contròl dei vàri aspècc de la vìta civìl e isé 'l fàa deentà 'l vèscof l'autorità de riferimènt de la cità.
Isé, quan che i Longobàrdi i g'ha 'nvadìt l'Italia 'ndel an 568 e i è riàcc a Treviso comandàcc del sò re Alboino, l'è stat el vèscof che g'ha negosiàt l'acórde per schiàga a la cità le péne de 'n óter sachègio.

Sóta 'l contròl dei Longobàrdi (ma pò a prìma sóta i Gòti) la cità l'è stàda 'n dücàt prusperùs. Coi carolingi la deènta la capitàl de 'na màrca.

Endèl 1164 l'imperadùr Federico Barbarósa 'l g'ha fat at de ricunusimènt de la carta del urdinamènt del cümü, isé che Trevis la s'è schieràda de la bànda del Impér; ma 'ndèi agn sücesìf de menemà la sè schieràda 'nvéce prìma co la Léga Verunéza e piö tàrde co la Léga Lombàrda.

L'è 'n chèl perìodo ché che gh'è cuminciàt la sò época piö gluriùza e dàto che l'ìa 'na cità piötòst prusperùza del pónt de vìsta econòmich, la g'ha acuglìt 'na möcia de poéti, toadùr e cavaliér, che gh'è valìt el scötöm de *Marca gioiosa et amorosa*.

Endèl 1339 l'è stàda crompàda de Venesia. Endèl 1381 la vé ocupàde de Leopoldo d'Austria, che 'ndèl 1384 'l l'ha indìda a la famìa dei Carraresi de Pàdova, e piö tàrde chèst i ghe la endarà ai Visconti de Milà.
A la fì, endèl 1389, i treisà i s'è consegnàcc per sò pròpe olontà a la Repüblica de Venésia, operasiù chèsta che g'ha prucuràt 'n perìodo de pàce prusperùza, a la quàl Treviso la g'ha rispundìt co 'na fedeltà totàl a Venésia.

Endèl 1797 la vegnarà ocupàda dei Fransés, e piö tàrde la pasarà a l'Austria e dòpo amò al Regn d'Italia e pò amò tùrna a l'Austria 'ndèl 1813.
Endèl 1848 la cità la s'è ribelàda cùtra i Austrìaci che i g'ha sofocàt la ribeliù 'l 14 de zögn del stès an.
La turnarà a éser part del Regn d'Italia ai 15 de zögn del 1866.

## Cità 'nzemelàde

* Orleans, Francia
* Curitiba, Brazile
* Neuquén, Argentina

## Riferimèncc
Belluno

**Belü** (*Belùn* en belünés, *Belum* en ladì) l'è 'na cità del Vèneto (Italia) capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 36.112 abitàncc, 'na superfìce de 147,18&nbsp;km² e 'na densità de 238 ab./km². El cunfìna coi cümü de Mel, Limana, Longarone, Ponte nelle Alpi, Sedico, Sospirolo, Vittorio Veneto (TV).
Cuneo

***Cuneo*** o **Cune** (en fransés, ucità, e 'ndèi dialècc locài **Coni**) L'è 'na cità del Piemónt (Italia) capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Cuneo 'l g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 119&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Boves, Cervasca, Vignolo, Beinette, Peveragno, Castelletto Stura, Caraglio, Tarantasca.

La se tróa ai pè de le Alpi Marìtime, sö le spónde del fiöm Stura endóche chèsto 'l sbóca de la Val de Stura.

## Cità 'nzemelàde

* Santa Fe de la Vera Cruz, Argentina
* Nisa, Francia
* Richard Toll, Senegal
* Fürstenberg/Havel, Germania

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Cùneo l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Briöl

**Briöl** (*Briolo* 'n italià) l'è ü bórgh che 'l se tróa 'n del cümü de Put San Piéro in Pruinsa de Bèrghem e l'è a pich sö la rìa a mansina del fiöm Brèmb.
Ol bórgh 'l nas intùren al put che fòrse l' gh'éra zamò prìma che i riès i Romà, cóme par de capì dal nòm istès del bórgh, e che l' permèt de pasà sö l'ótra spónda del fiöm in del teritòre del cümü de Brembàt de Sura.

A Briöl s'pöl amò lèss i fùrme del vècc bórgh che l' gh'ìa, strécie 'ntùre al pùt, öna quàch tur e castelècc pò dientàcc palàs de campàgna, 'mpó de cà de contadì e dò céze, chèla de San March del méla e quàter (1400) amò al dé de 'ncö 'n mès a i cap e chèla de San Michél.

Ol put de Briöl l’è trecàt zó ol 31 de Óst del 1493, ma ì ‘l l’à fài sö amò tùrna a la svèlta, dezà che l’éra sö la stràda piö córta per indà de Bèrghem a la Al San Martì.

## Ol nòm

Ol nòm *Briöl* ‘l vé da la paròla *Briva*, *ae*, docümentàda in del bas Latì, che la völ dì *put* e ‘nsèma a *Briva* s’regórda pò ach ol diminütìf *Brivola* e pròpe da chèsto 'l rià ach *Briöl*. Chèsto nòm latì ‘l rìa però pò a lü dal nòm cèltech o galìch *briv*, tat che ‘l artìcol *briva* del Du Cange, ‘l dis *Briva: Gallorum veterum lingua pontem sonat* che ‘l völ dì *Briva: ‘n de la lègnua di vècc Gài ‘l völ dì put*. Söl vocabulàre de Bergamàsch del Tóne Tirabósch s'lès che in dì ài de la bergamàsca l'è amò dovràt *brévia* che 'l völ dì *put de lègn mia tròp fórt, fài sö a quàch manére*.

Compàgn de Briöl ach Brivi ‘n pruìnsa de Lèch ‘l ciapà 'l nòm dal cèltech *briv* e de fàti pò ‘n del paìs de Brivi gh’è ü put importànt che l’è söl fiöm Ada.

In particolàr ol nòm Briöl ‘l vé dal diminütìf *Brivola* e alura l’è piö giöst tradüzel con *put picinì* e 'l Garbiele Rosa per spiegà 'l perchè de chèsto nòm 'l regórda 'n di sò *Statuti* che apéna piö a mut (nòrd) del put de Briöl ‘l gh’éra, sö a Almèn, ol put ciamàt de la Regìna, grant e ‘mportànt, metìt sö la stràda Résia, la stràda militàr romàna che la menàa da Bèrghem a Còm, e che pròpe 'n confrónt de chèsto, ol put de Briöl 'l sömeàa picinì.

## Bibliograféa

* 
* 

## Ótre us ligàde a Briöl

* Put San Piéro
* Brèmb
Grosseto

**Grosseto** l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana. L'è capolöch de la pruvìncia omònima e la g'ha presapóch 82.183 abitàncc (dato del 2016), 'na superfìce de 474,46&nbsp;km² e 'na densità de 173 ab./km².

El cümü de Grosseto 'l cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castiglione della Pescaia, Gavorrano, Magliano in Toscana, Roccastrada, Scansano. L'è 'l cèntro piö gròs de la Marèmma.

Del pónt de vìsta ürbanìstich, la cità l'è giü dei póch capolöch de pruvìncia (ensèma co Ferrara, Bèrghem e Lucca), che g'ha 'l cèntro stòrich amò töt circundàt del sércol de mür, amò töta 'n pé, e che g'ha piö o méno mantignìt el sò apèt endèl córs dei sècoi.
Baden-Baden

**Baden-Baden** l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (*Regierungsbezirk*) de Karlsruhe. La g'ha  abitàncc (dato del ) e l'è übicàda 'ndèla part ucidentàla del sò Land, al màrzen ucidentàl de la Forèsta Négra.

Baden-Baden l'è la piö pesèna de le cità extra-circondariài (*kreisfreie Städte*) del Baden-Württemberg, ma adognimòdo la fà circondàre (*Kreis*) de per sò cönt. El circondàre rüràl (*Landkreis*) de Rastatt el circonda completamènt el teretóre de la cità de Baden-Baden ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.

## Cità 'nzemelàde
*  Menton, (Alpes-Maritimes, Francia)
*  Moncalieri (Italia)
*  Yalta (Ukraina)
*  Karlovy Vary (Repüblica Céca)


BadenBaden.jpg
Baden-Baden-Merkur-Ausblick-18-Stadtmitte-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Leopoldsplatz-16-2012-gje.jpg
Baden-Baden-Stadtbibliothek-12-Luisenstr 34-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Trinkhalle-124-Saeulen-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Palais Gagarin-03-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Brenners Parkhotel-54-Stadtkirche-gje.jpg
Baden-Baden-Kloster vom Heiligen Grab-22-Pforte-gje.jpg
Baden-Baden-Altes Schloss Hohenbaden-03-gje.jpg
Baden-Baden-Goenneranlage-06-Lichtentaler Allee-Oosbruecke-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-160-Magnolie-Kongresshaus-Laterne-2014-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-472-bei Klosterwiese-2020-gje.jpg




## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Donaueschingen

**Donaueschingen** l'è 'na citadìna todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo e 'ndèl circondàre (*Landkreis*) de Schwarzwald-Baar. La g'ha  abitàncc (dato del ) e l'è übicàda 'ndèla part sudocidentàla del sò Land. L'è 'l post endóche se önés i fiöm Breg e Brigach per furmà 'l Danubio.



## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Coblenza

**Coblenza** (inscì anca in italian e spagnoeu; *Koblenz* in todesch; *Kowwelenz* in ripoarian; *Coblence* in frances; *Confluentes* in latin; *Coblença* in portoghes e catalan) l'è ona città todesca che la cunta pussee de 107.000 persònn.
La se troeuva in del Land del Palatinaa-Renania, del qual l'è la città pussee granda dòpo Magonza e Ludwigshafen. Anca se l'è ona città foeura di circondari l'è 'l capploeugh ministrativ del circondari de Mayen-Coblenza.
## Geografia
Oltra ai ròbb che emm dii sora, besògna savè che Coblenza la se troeuva in su la ponta de quella zòna che l'è ciamada *triangol todesch*, cioè 'l tòcch terra situaa a la confluenza tra el Reno e la Mosella.
A sud de Coblenza la gh'è la cadena de mont de l'Hunsrück, a est quella de l'Eifel. La città l'è spartida in vintòtt quarter.
## Stòria
L'è voeuna di città todesch pussee antigh: in del 1992 l'ha faa festa per i sò 2000 ann.
Ai temp di roman la feva part del limes germanigh-retigh (e resten anmò al dì d'incoeu di ruinn de quell temp). L'è stada poeu conquistada di Franch, che l'hann fada vegnì ona sede real.
Quand el Sacher Roman Imperi l'è staa spartii, Coblenza la s'è trovada on poo a metà strada trai regn de Lotaringia (al qual l'era stada destinada), Francia e Germania. In del 870 l'è passada a la Germania, e dodes ann dòpo l'è stada saccheggiada di Normann.

Per la soa posizion de confin l'è stada despess loeugh de battali tra i Todesch e i Frances. A Coblenza hinn nassuu el  Metternich e 'l president frances Valéry Giscard d'Estaing.
Quand in del 2002 l'UNESCO l'ha deciaraa l'alta val del Reno *Patrimòni de l'Umanidà*, anca Coblenza la gh'è entrada denter, per i sò monument stòrigh.
## Gemellagg
* Nevers, Francia.
* Regn Unii:
** Haringey, (borgh de Londra).
** Norwich.
* Maastricht, Paes Bass.
* Novara, Italia.
* Austin, Statt Unii.
* Petah Tikva, Israel.
* Varasdin, Croazia.

## Riferiment
Blaubeuren

**Blaubeuren** l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. La fà part del circondàre rüràl (*Landkreis*) de Alb-Donau. 

**Blaubeuren** la g'ha  abitàncc (dato del )

## Riferimèncc
Bisingen

**Bisingen** l'è 'n cümü todèsch sitüàt 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. El fà part del distrèt rüràl (*Landkreis*) de Zollernalbkreis. 

La popolasiù de Bisingen l'è de  abitàncc (dato del ).

## Riferimèncc
Koblenz

* **Koblenz**, nòm en todèsch de la cità de **[[Coblenza]]**, segonda cità piö granda el Land de la Renània-Palatinàto.
* **[[Koblenz (AG)|Koblenz]]**, cümü svìser del Canton Argovia;
Nevers

**Nevers** (*Niversa* in Italian stòrigh; *Noviodunum Æduorum* in Latin) l'è ona città de la Francia che la gh'ha ona popolazion de pussee de 40.000 persònn.
La città la se troeuva in de la Borgògna e l'è 'l capploeugh del dipartement de la Nièvre. El fiumm Nièvre de fatt el finiss in de la Lòira pròppi a Nevers.
## Stòria
*Noviodunum* l'era 'nmò abitada ai temp di Celta, come l'ha poduu vedè el Ceser quand che l'ha conquistaa la Gallia. Ai temp di Merovinsg l'è vegnuda ona sede vescovil, oltra che 'l capploeugh prima de ona contea e poeu de on ducaa.
In del 1384 l'è finida sòtta ai Duca de Borgògna, in del 1491 ai Duca de Clèves.
In del 1538 l'ultima erede del Ducaa, la Enrichetta de Clèves l'ha sposaa el fradell del Duca de Mantova, el Ludovigh Gonzaga, che inscì l'è diventaa el noeuv scior de la città. 

El sò fioeu Carlo II de Gonzaga-Nevers in el 1627 l'è diventaa anca el noeuv duca de Mantova e Monferraa, vist che 'l ramm principal de la dinastia (rappresentaa del Vincenz II) l'era finii. In quella occasion l'è nassuda la guerra de Succession de Mantova de la qual el parla anca el Manzon.
In del 1661 el cardinal Mazzarino l'ha compraa el Ducaa e l'ha daa al nevod Filippo Mancini. El Ducaa l'è staa ciappaa del Statt frances in del 1798. 
## Gent nassuda a Nevers
*Bernadette Soubirous, che la gh'ha avuu ona vision de la Vergin Maria a Lourdes.
## Gemellagg
* Mantova, Italia.
* Charleville-Mézières, Francia.
* Curtea de Argeş, Romania.
* Hammamet, Maròcch.
* Lund, Svezia.
* Minsk, Bielorussia.
* Germania:
** Neubrandenburg.
** Coblenza
* Siedlce, Polònia.
* Saint Albans, Regn Unii.
* Sremska Mitrovica, Serbia.
Maastricht

**Maastricht** (*Mestreech* in del dialett local; *Meschtreecht* in limburghes regional; *Mosæ Traiectum* in latin) l'è ona città di Paes Bass che la cunta circa 120.000 abitant.
L'è 'l capploeugh de la Provincia del Limburgh. L'è traversada del fiumm Mosa, che'l ghe da el nòmm ("Maastricht" el voeur dì *strada in sù la Mosa*).
## Stòria
Maastricht l'è vegnuda famosa quand che in del 1992 (7 febrar) gh'è staa faa on trattaa col qual l'è stada fondada l'Union Europea.
## Gemellagg
*  Coblenza, Germania.
*  Liegi, Belgi.
*  El Rama, Nicaragua.
Varasdin

**Varasdin** (*Varaždin* in croatt; *Varasdino* in italian; *Warasdin* in todesch; *Varasd* in ungheres; *Varasdinum* in latin) l'è ona città de la Croazia de tramontana.
La se troeuva arent al fiumm Drava, a 81 chilòmetri de Zagabria e arent al confin sloven. L'è 'l capploeugh de la region omònima.
## Storia
La prima voeulta che la città l'è stada nominada l'è in del 1181, in d'on document legal el re ungheres Béla III l'ha scritt giò anca de on sitt ciamaa *Garestin*.
On alter re ungheres, l'Andrea II, el gh'ha daa a la città el titol de borgh in del 1209: ben prest la città l'è vegnuda el centro economigh e militar de la Croazia del nord, anca per podèss difend di invasion di Turch, in del Renassiment.
Chichinscì gh'è rivaa i Cavalier Ospedalee (*Ivanovci* in croatt), che gh'hann faa sù on monastee e ona gesa. Ai temp de la reforma cattoliga la città l'è stada impienida de ges barocch e de scoeul de Gesuita.
In del 1756, Varasdin l'è stada nominada capital de la Croazia (al temp ona region del Regn Ungheres), ma vint ann dopo on incendi l'ha trada giò quasi del tutt; la capital donca l'è stada spostada a Zagabria, indove l'è anca al dì d'incoeu. A bon cunt, in del XIX secol Varasdin l'ha conossuu on alter moment de splendor.
Ai temp de la Guerra de Indipendenza Croata (1991) Varasdin l'ha patii proppi pocch.
## Gemellagg
*  Bad Radkersburg, Austria.
*  Auxerre, Francia.
*  Jegersek, Ungheria.
*  Montale, Italia.
*  Trnava, Slovacchia.
*  Ptuj, Slovenia.
*  Coblenza, Germania.

## Alter progett
40 pass

*40 pass, canzun del Davide Van de Sfroos inserida in del CD Pica! (2008).
*40 pass, racolta de canzun del Davide Van de Sfroos (4 CD pü 2 DVD) surtida in del 2009.
40 pass (cofenett)

**40 pass** l'è 'l nòmm de ona raccòlta de canzon curada del Davide Van de Sfroos e sortida in del 2009.
La raccòlta l'è fada sù de quatter CD e duu DVD. I DVD contegnen i video del concert de Assagh al Mediolanum Forum; i quatter CD inveci gh'hann dent ciaschedun des canzon, o registraa di concert de la tournée (i primm duu) de l'ann o registraa in di studi de la RSI (el terz e 'l quart).
## I canzon
### Disch 1 "La strada"
**El Teemp*
**La Ballata del Cimino*
**Akuaduulza*
**L'Alain Delon de Lenn*
**40 pass*
**Pulenta e galena fregia*
**La poma*
**Ave Maria*
**Singul de punta* (inedit)
**Breva e Tivan*
### Disch 2 "Geometrie di volo"
**Lo Sciamano*
**El puunt*
**Grand Hotel*
**Ventanas*
**Il minatore di Frontale*
**Il Paradiso dello Scorpione*
**Il costruttore di motoscafi*
**El diavul*
*El fantasma del laagh
*El mustru
### Disch 3 "Tra luoghi e cose"
**Trenu trenu*
**Nona Lucia*
**Il corvo*
**Il duello*
**La balada del Genesio*
**Hoka Hey*
**Sügamara*
**La preghiera delle quattro foglie*
**I ann selvadegh del Francu*
**La curiera*
### Disch 4 "Polvere d'acqua"
**New Orleans*
**La nocc*
**L'Esercito delle Dodici Sedie*
**La balera*
**Sciur capitan*
**La ballata delle quattro carte*
**De Sfroos*
**Il prigioniero e la tramontana*
**Rosanera*
**Ninnananna del contabbandiere*
## El DVD
### Disch 1 "Gli occhi dei gatti neri"
*La balera
*El puunt
*Lo sciamano
*L'Alain Delon de Lenn
*Pulènta e galèna frègia
*La ballata del Cimino
*New Orleans
*La terza onda
*40 pass
### Disch 2 "Dove non basta il mare"
*Il minatore di Frontale
*La poma
*Hoka Hey
*Il costruttore di motoscafi
*Fiil de ferr
*Cyberfolk/la Grigna
*Ventanas
*Furestee
*Ninnananna del contrabbandiere
*La balada del Genesio
*De sfroos
## Vos correlaa
*Davide Van de Sfroos
*Pica!
Bianaa

**Bienaa** (*Bianaa* in del dialett del loeugh; *Bienate* in Italian) a l'è ona frazion del comun milanes de Magnagh.
El paes a l'è staa on comun indeperlù fina al 1869, che al temp di piev el partegniva a la Piev de Dairagh.
Karlsruhe

**Karlsruhe** l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg. L'è la capital del distrèt (*Regierungsbezirk*) omònim. La g'ha  abitàncc (dato del ), la tèrsa cità del Land per nömer de abitàncc. L'è übicàda 'ndèla part nordocidentàl del Baden-Württemberg al cunfì col Land de la Renània-Palatinàto.

Karlsruhe l'è 'na cità extra-circondariàl (*kreisfreie Städte*) che völ dì che la fà circondàre (*Kreis*) de per sò cönt. El circondàre rüràl (*Landkreis*) de Karlsruhe el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.




## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Allmendingen (DE-BW)

**Allmendingen** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Alb-Donau. La superfìce del teretóre del cümü l'è de 45.90 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Allmendingen el se tróa a 'na altèsa de 518 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Cheri

El **Cheri** (*Chére* in Bergamasch; *Cherio* in Italian) a l'è on fiumm de la Provincia de Bergom longh 32 chilòmetri.
El nass del mont Torrezz, a 1276 meter de altezza, e 'l fa sù el Lagh de Enden e la Val Cavallina, poeu el confluiss in de l'Òli. El sò affluent principal l'è 'l Tadon.
## Comun traversaa
Endinn, Spinon, Monestaroeu, Casazza, Vigan, Gron, Borgh de Terz, Berz San Fermo, Luzzana, Entradigh, Trescor, Zandòbbi, Gorlagh, Caròbbi, Bolgher, Calcinaa, Mornigh e Palòsch.
## Vos correlaa
*Val Cavallina
*Mont Torrezz
*Òli
*Tadon
Villingen-Schwenningen

**Villingen-Schwenningen** l'è 'na cità todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (*Landkreis*) de Schwarzwald-Baar. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 165.47 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

La cità de Villingen-Schwenningen la se tróa a 'na altèsa de 704 méter sura 'l leèl del mar.


## Cità 'nzemelàde
* Savona, Italia
* La Valette-du-Var, Francia  
* Pontarlier,  Francia
* Tula, Russia
* Zittau, Germania
* Friedrichsthal, Germania

## Riferimèncc
San Michee (sant)

**San Michee** (de l'ebraigh **מיכאל**) l'è vun di trii arcangiol nominaa in de la Bibbia. El nòmm *Michee* 'l vegn de l'ebraigh *Mika-El*, che 'l voeur dì *quell che l'è 'me [[Dio]]*. L'arcangiol Michee l'è regordaa per avè defenduu la fed contra i esercit del Diavol.
La soa festa, segond el lunari de la Gesa Cattòliga, l'è 'l 29 settember, insema ai alter duu arcangiol (Raffael e Gabriel). L'è veneraa anca de la Gesa Ortodòssa e de l'Islam.

## I font bibligh
### Canònigh
San Michee l'è citaa in del Vegg Testament in del Liber del Daniel (12, 1). L'è anca nominaa in del Liber del Giosuè (5, 14-15) 'me 'l capp di esercit del Signor e in Zaccaria (3, 2), anca se lì el ven minga ditt el sò nòmm. 
In del Noeuv Testament inveci l'è ciamaa "arcangiol" in de la Lettera del Giuda (9), menter in de l'Apocaliss (12, 7-8) l'è quell che 'l mena i angiol in de la battalia contra el drago (cioè 'l demòni) e che le batt.
### Apòcrif
La figura de San Michee la se troeuva sia in di apòcrif del Vegg Testament tant 'me in quei del Noeuv.
In de l'Apocaliss siriaca del Baruch gh'è scritt che l'è quell che 'l tegn i ciav del Paradis; in de la Vita de Adamo ed Eva se dis che l'è staa lù a insegnàggh a l'Adamo a coltivà la terra; in de l'Apocaliss del Mosè se dis che l'ha ditt ai fioeu de Adamo ed Eva 'se gh'even de fà per onorà i mòrt.
In del Vangel del Bòrtol se dis che l'è staa lù a portà in sù la terra i ròbb necessari a Dio per fà sù l'òmm; in de l'Ascensa de l'Isaia el saria staa quell che l'ha tòlt via la preia che la gh'era denanz a la tomba del Iesuss; in de l'Apocaliss de la Mader de Dio el compagna la Madònna in d'on viagg per fàggh vedè 'me l'è che patissen i peccador a l'Inferno.
## Patronaa
San Michee l'è 'l sant patrònn de la polizzia e de vari città come Coni, Alghero e Bari. In Lombardia l'è 'l patrònn de Antegnaa, Calvisan, Figin, Leff, Magnagh, Castiraga Vidard e Pontiroeu. A lù l'è dedicaa el Castel Sant'Angelo a Ròma.
Friburgh (DE-BW)

**Friburgo 'n Brisgovia** (nòm uficiàl en todèsch: *Freiburg im Breisgau*; en alemànich: *Friburg im Brisgau*) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, capitàl del distrèt (*Regierungsbezirk*) omònim. La g'ha  abitàncc (dato del ), quàrta cità del Land e l'è übicàda al màrzen de la Forèsta Négra, endèla part sud-ucidentàla del Baden-Württemberg, a 15 km del cunfì co la Frància e 'na sinquantìna del cunfì co la Svìsera.

Fribùrgo l'è 'na cità extra-circondariàl (*kreisfreie Städte*) del Baden-Württemberg, che völ dì che la la fà circondàre (*Kreis*) de per sò cönt. El circondàre rüràl (*Landkreis*) de Breisgau-Hochschwarzwald el circonda quàze del töt el teretóre de la cità de Fribùrgo ma la cità del pont de vìsta aministratìf la na fà mìa part.

## Cità 'nzemelàde
* Besançon, Francia
* Innsbruck, Austria
* Padova, Italia
* Guildford, Régn Ünìt
* Madison, Wisconsin, Stàti Ünìcc
* Matsuyama, Giapù
* Leopoli, Ucraina
* Granada, Spagna
* Esfahan, Iran



## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Friburgh

* **[[Friburgh (DE-BW)|Fribùrgo 'n Brisgòvia]]** (en todèsch: *Freiburg im Breisgau*) cità todèsca del Baden-Württemberg.
* **[[Friburgh (CH-FR)|Fribùrgo]]** (en todèsch: *Freiburg im Üechtland*; en fransés: *Fribourg en Nuithonie*) cità svìsera, capitàl del cantù omònim.
Videogioch

I **videogioch** hinn di gioeuch controlaa elletronicament, despess hinn 'me di computer che se tacchen a la television o che se porten a drè in man . 
Hinn formaa da un *controller* che l'è 'mè un manuber che 'l permett de interagì cont el gioeuch  e on *video* indoe te poeudet vedè i tò prugress.

## La stòria
El prim esperiment de videogioch l'è sta creàa in del 1952 faa Università di *Cambridge* e praticament l'era domà ona veraion cumpiuterisada del Tris (el gioech indoe te gh'het de mett tri cros o tri cerchi visin per vinc).
Despoeu di migliorament di quest tecnologii chi, in del 1970 gh'arriva quel che l'è cunsideràa el primm gioch de la storia , che l'è el Pong (Atari,1970) che gh'ha avuu on succes in di Stat Unii perchè l'era venduu in di casson in di bar o in di sal gioeugh.
L'è inisiada alora a partì dai agn 70 al 90 l'epoca d'or dìi sal gioeugh,indoe hinn nassui tucc i pussee grand success de videogioch 'me el Pac Man, Super Mario, Space Invaders, Tetris
In di agn 90 al taca anca la ghera sul mercàa di putent console di gioeuch, indoe sa podeva gioeugà anca in sul televisor de ca , senza besogn de andà in sala giochi o in di bar.

## Console pussee famos
Agn novanta:
* el Super Nintendo cont el sò Super Mario che l'ha venduu asee in tucc el mond.
* el Sega Mega Drive con mascotte el Sonic
* la Playstation cont el Crash Bandicoot
* el Nintendo 64
In del 2000:
* la Xbox
* la Playstation 2
* el Gamecube
In del 2005:
* la Playstation 3
* la Wii
* la Xbox 360

Al di d'incoeu:
* la Playstation 4
* la Wii U
* la Nintendo Switch
* la Xbox One
Bad Waldsee

**Bad Waldsee** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. La fà part del circondàre rüràl (*Landkreis*) de Ravensburg. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 108.54 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Bad Waldsee el se tróa a 'na altèsa de 588 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Tetris

El **Tetris** a l'è on Videogioch de ragionament creàa in del 1984 dal scior Aleksej Pazitnov, on Russ de Mosca.

## Descrizion
In del gioeugh gh'hinn sett blocch , chama anca *Tetramini*; I blocch a borlan giò da la part in alt del schermo e el giugador el g'ha de giraj, faj pirlà , e mett giò in manera che formen ona riga orizontal de blocch. Quand che la riga l'è fada, i blocch sparissen e a la fin de la fera el vincc chi ghe fa pussee righi senza perd.

## I Blocch
In del gioeugh gh'hinn sett blocch, ch'hin staa ciamaa cont i letter de l'abecee I, T, O,L,J,S e Z. Hinn stàa creàa apposta in manera che tucc poeuden creà ona o pussee righi.
Quand che vun el completa quatter righ insemma, sta situazion chì la se ciama "Tetris".
Disturbed

I **Disturbed** (pronunciàt ) i è ü grüp alternative metal statunitense che 'l s'è furmàt a Chicago 'n del 1996.
'n prensepe ol sò zèner l'era vizì a l'alternative metal e al nu metal, con ciare 'nflüense de grüp come Korn, Metallica, Tool, Faith No More e Deftones,
 dopo 'nvece i sò dischi i g'ha ciapàt ü suono piö alternative metal e hard rock. Dal mumènt che ol grüp 'l s'è furmàt, l'ha vendìt piö de 11 miliù de album in töt ol munt, dientànt isce ü di grüp con magiùr incàs 'n di öltèm àgn.
. I Disturbed i g'à püblicàt quàter album consecütif ch'i g'à debütàt al nömèr ü delà *[[Billboard 200]]*.

## Note
Achstetten

**Achstetten** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. El fà part del circondare rüràl de Biberach. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 23.38 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Achstetten el se tróa a 'na altèsa de 503 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Berg

## en Germània
* **[[Berg (DE-BW)|Berg]]**, cümü del circondàre rüràl de Ravensburg, endèl stat federàl del Baden-Württemberg
* **[[Berg (Hof)|Berg]]**, cümü del circondàre rüràl de Hof, endèl stat federàl de la Baviéra
* **[[Berg im Gau]]**, cümü del circondàre rüràl de Neuburg-Schrobenhausen, endèl stat federàl de la Baviéra
* **[[Berg bei Neumarkt in der Oberpfalz|Berg]]**, cümü del circondàre rüràl de Neumarkt, endèl stat federàl de la Baviéra
* **[[Berg (Starnberg)|Berg]]**, cümü del circondàre rüràl de Starnberg, endèl stat federàl de la Baviéra
* **[[Berg bei Ahrweiler]]**, cümü del circondàre rüràl de Ahrweiler, endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto
* **[[Berg (Germersheim)|Berg]]**, cümü del circondàre rüràl de Germersheim , endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto
* **[[Berg (Rhein-Lahn)|Berg]]**, cümü del circondàre rüràl de Rhein-Lahn-Kreis, endèl stat federàl de la Renània-Palatinàto

## en Svìsera
* **[[Berg (TG)|Berg]]** cümü del canton Türgovia
* **[[Berg (SG)|Berg]]** cümü del canton San Gal
* **[[Berg am Irchel]]** cümü del canton Zürigh
Leontopodium alpinum

El **Leontopodium alpinum** (in Insübregh: "Stèla Alpina", "Flur de Lana", "Fiur de Lana", u "Edelweiss" a segunda del lögh e de l'edaa de quel che l'è dree a parlà) l'è 'na pienta de la fameja di Asteraceae e vöna di pient alpin püssee cugnussüü al mund. 

## Descrissiun

El Leontopodium alpinum l'è 'na pienta perpetüa che la cress di cinch ai vint zentimeter. La pienta l'è lanüda/feltrida (e de chel trat chi 'l vegn el so nom, "fiur de lana"), menter ch'i sutij föj, lungh pü u manch cinch zentimeter, hinn bej pelus, suratüt in sü la part desuta. Di cinch a quindes petaj furmen una stèla a pü punt inturn al fiur stess.

I pientiscej fiurissen intra lüj e setember.


## Difüsiun e Spazzi de vita

La Stèla Alpina vün la tröa in muntagna, in sü l'intrega cresta alpina, is sü i Pirenee e in di Balcan, in sü i praa prejus e in sü i brigh calcarij (de rar in sü i alp) intra i 1.800 e i 3.00 meter in sül nivel del mar. Fiur cumpagn de la Stèla Alpina se tröen in Tibet, in sül Himalaya, in Giapun, Corea, e.i.v.

## Pericuj & Prutessiun
La Stèla Alpina l'è in pericul d'estinsiun in sü i alp, suratüt in Germania. Anch in Italia, in Austria e in Sgüissera a l'è prutegiüda de la legg di Regiun, Pruvinc, Länder e Cantun e vün la po no catà sü.

## La Stèla Alpina cuma Simbul
### Germania
* Logo de la Liga Alpina Tudesca
* Simbul del capel e de la gipa di trüp de muntagna tudesch.

### Austria
 
* In sül capel di trüp austriegh.
* In sü la muneda de düü cent, e inans de quell in sü la muneda de vün Schilling.
* In del Logo de la Lega Alpina Austriega 
* Stèma di cavaj de rassa Haflinger.
* In del Logo de l'Ajüd Alpin Austriegh

### Südtirol
* Stèma de la Südtiroler Volkspartei (SVP) e del so prugenitur el Deutscher Verband (1919–1926),
* Logo de la Lega Alpina Südtirulesa (AVS)

### Sgüissera
* Stèma de rangh di generaj in di trüp sgüisser.
* Logo del türism sgüisser.
* Nom e logo de la Edelweiss Air
* in sül cinch franch
Corea

La **Corea**, ciamada *한국 (Hanguk)* in Corea del Sud e *조선 (Chosŏn)* in Corea del Nord, l'è ona penisola situada in del Estrem Orient.

Al di d'incoeu l'è dividuda tra dò stat: La Republega Popolara Democratega de Corea e la Republega de Corea.
La Corea la confina a Nord con la Cina e, per on tocch piscinin, con la Russia.

La Corea l'è stada unificada da l'imperador Taejo in del 936, e in del secol quell de 13 la deventa on vassall del Imper Mongol.

Inveci, in del secol quell de 19, l'è vun di obiettiv de l'espansion coloniala del Giappon, che la finiss in del 1945 con l'invasion di USA e URSS e la division in du Stat: Ona dittatura comunista al Nord e ona dittatura filoamericana al  Sud, poeu deventada on Stat democrategh. In teoria i dò Coree a hinn ancamò in guerra.

## Vos corelaa
*Unificazion coreana
*Guerra de Corea
Alp (mont)

I **Alp** hinn ona cadenna de montagn de l'Europa del center-sud, spartida in tra la Franza, el Prinzipáa de Monaco, l'Italia, la Sguizzera, el Liechtenstein, l'Austria, la Germania e la Slovenia; i Alp hinn voeuna di pussée important cadenn de montagn de l'intrega Europa (la seconda dòpo el Caocaso) e anca voeuna di pussee famos al mond.

La montagna pussee vòlta, el Mont Bianch (Valdostan e Franzes: *Mont Blanc*; Talian: *Monte Bianco*), la riva a tocà i 4.807 meter; a bon cunt, el gh'è tant scim che passen i 4.000 meter, comè per esempi el Scervin (Todesch: *Matterhorn*; Sguizzer Todesch de'l Valles: *ds'Hore*; Talian: *Cervino*; Franzes: *Cervin*) (4.478), el Mont Roeusa (Todesch: *Dufourspitze*; Talian: Monte Rosa; na völta ciamaa in Sguizzera *Gornerhorn* = Forta o granda Montagna e in Italia *Höchste Spitze* = Scima püssee volta) (4.634), el Bernina (4.050). Boeugna anca dì che i montagn pussee vòlt hinn domà in de la part de l'ovest: meneman che vun el va a est i montagn se sbassen (ma se slarghen) semper pussée (i Alp de la Slovenia, tant per capì, riven nanca a 3.000 meter).
Lach de Olginàt

Ol **lach de Olginàt** ‘l se tróa ‘n pruìnsa de Lèch e l'è metìt apéna a mesdé del lach de Garlàt. Sö la sò rìa mansìna gh’è ‘l paìs de Olginàt, menimà sö l’ótra spónda s’tróa ‘l paìs de Calós.

Ol lach che l’è mia tat grànt, larch piö o méno 600 méter, lónch 1 chilòmeter con d'öna süperfìs de 0,77 km², ‘l nàs dal fiöm Ada che, egnìt fò dal lach de Lèch prima e da chèl de Garlàt dòpo, ‘l turnà a slargàs amò öna ólta a Olginàt prima de turnà a cór vèrs la pianüra e ‘l Pò.
Friedrichshafen

**Friedrichshafen ** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Bodenseekreis, del quàl l'è 'l capolöch aministratìf. 

La süperfìce aministràda de la cità l'è de 69.91 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Friedrichshafen  el se tróa a 'na altèsa de 400 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc


## Óter progècc
Castelnuovo (Tn)

**Castelnuovo** (*Castarnovo* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 892 abitàncc, 'na süperfìce de 13&nbsp;km², per 'na densità de 69 ab./km². El cunfìna coi cümü de Telve, Scurelle, Carzano, Borgo Valsugana, Villa Agnedo, Asiago (VI).

## Evulusiù demogràfica
Breisach am Rhein

**Breisach am Rhein** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Breisgau-Hochschwarzwald. El teretóre aministràt de la cità l'è de 54.58 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Breisach am Rhein el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 225 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc



## Oter progècc
Filàch

**Filàch** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 15 km de la sità e a 190 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa 'n de l'Ízola bergamàsca e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca sö la rìa a drécia del Brèmb. Per Filàch l' pàsa 'l Durt. El cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Botanüch, Brembàt, Cavriàt, Dàlmen, Madù, Ös de Sura e Ös de Sóta.

## De èt

*In del bórgh de Màren ol castèl a pich sö 'n d'öna còrna scaàda fò dal Durt,
*In del bórgh de Màren la céza parochiàl de San Bartolomé co l'abside romànech.


## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Filàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Eisenbach (DE-BW)

****Eisenbach ** l'è 'n cümü [[Germania|todèsch]] del stat federàl (''Bundesland'') del [[Baden-Württemberg]], distrèt (''Regierungsbezirk'') de [[Fribùrgo (regierungsbezirk)|Fribùrgo]]. El fà part del circondare rüràl de [[Breisgau-Hochschwarzwald]]. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 28.78 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de **Eisenbach  el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 944 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc



## Oter progècc
La Baronia de Rialb

**La Baronia de Rialb** l'è ü cümü Català de la comarca de la Noguera, en pruìnsa de Lérida (en català: *Lleida*) (Spagna). El cümü el se tróa 'ntrà la piàna de Lérida e i prim riliéf prepirenàich. El cönta 279 abitàncc (dàto del 2009) ma 'n vèrs la fì del sècol XIX el riàa a 1250 ànime.

## Ligàm de fò
*Ajuntament de La Baronia de Rialb
*Informassiú de la Generalitat de Catalunya
Tiririca

**Tiririca**, che in realtà el se ciama **Francisco Everardo Oliveira Silva** (Itapipoca Brasil, 1 de magg 1965), l'è un müsicista, cantant e comich brasilian. In dal utuber dal 2010 l'è stai elegiüd depütà federal al Cungress de Brasilia (par el Stat de São Paulo), e l'è risültad el secund püssè vutad in tüta la storia dal Stat.

## Biugrafia
Nassüd a Itapipoca, in del Stat del Ceará el prim de magg dal 1965, l'ha cuminciad da fiulin, a 8 an, a laurà in dal circu. Alura sò mà la g'ha dai la scurmagna de Tiririca.

L'ha imparad a sunà e cantà in de le feste de paes, e l'ha laurad in d'le television *Rede Record* e *Rede SBT*.

Quand l'ha lanciad el sò prim disch *Veja os cabelos dela*, l'è stai denunciad cume rassista, ma l'ha ricevüd l'assulüssion quasi sübit.

In del utuber dal 2010 el s'è miss in lista par i elession al *Cungress Federal Brasilian* e tanti i gh'en 'ndai cuntra parchè i pensevun che l'era miga bon de legg e de scriu. I sò aucat l'han però prutegid cun el mutiu che l'è dislessich e l'è miga bon de ved i parol vüna dopu l'oltra, e de ciapà in man la biro.

Ancaben, i sò elession i en stai un sücess, cun 1.300.000 preferense in tüt el Stat de São Paulo.

## Discugrafia

* 1990: Veja os cabelos dela
* 1997: Tiririca
* 1999: Dança da Rapadura

## Se l’ha dì

Quand l'era in lista per i' elession, par fass vutà el diseva:

## Riferiment


## Ligam de föra

* Canson del Tiririca sül sit terra.com.br
Mainburg

**Mainburg** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Bàsa Baviéra. La fà part del circondare rüràl de Kelheim. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità de Mainburg l'è de 61.65 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Mainburg el se tróa a 'na altèsa de 422 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Aidlingen

**Aidlingen** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Stocàrda. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Böblingen. La süperfìce del teretóre del cümü l'è de 26.56 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Aidlingen el se tróa a 'na altèsa de 427 méter sura 'l leèl del mar.


## Riferimèncc



## Oter progècc