Dialett langaroeu

El **Langaroeu** (nòmm nativ: *Langareul* o *Langhèt*) a l'è on dialett de la lengua piemontesa parlaa in de la region stòriga di Langh, in di provincc de Coni e Ast.
El partegn al grupp di dialett orientai del Piemontes e 'l gh'ha vari influenz ligur e arcaismi che le renden on poo different di alter variant de quella lengua chì.
## Caratteristigh
Tra i vari caratteristigh che troeuvom in del langaroeu a gh'è
*Passagg de la /a/ tòniga a la /o/ verta, tipigh anca de ona quai variant lombarda: 
***muraja* > *muròja* (lmo: *muraja*).
*Passagg (saltuari) de la /s/ a la /sc/ tipiga ligur: 
***seurte* > *scieurte* (lmo: *sortì*).
*Passagg (saltuari) de la /l/ a la /r/, tipigh de molti dialett conservativ del Nòrd Italia: 
***ël can* > *ër can* (lmo: *el can*)
***Alba* > *Arba*
*Passagg de la /s/ a la /z/: 
***Srej* > *Zré* (it: Cerretto)
***ëd sà* > *ëd zà* (de scià)
*Trasformazion del Latin /ct/ in /cc/, come in del Lombard rustigh:
***neuit* > *neucc* (lmo: *nòcc*)
*In de la Langa Alta, ona quai vòlta la /u/ la diventa /i/ e la /i/ la se muda in d'on dittongh, ròbba che la succed in tanti dialett de la bassa:
***Turin* > *Tirèin*
*I grupp consonantigh latin /bl/ e /pl/ muden in /c/ dolza, compagn de quell che 'l succed in del ligur:
***pieuve* > *cieuve* (lmo: *pioeuv*; lij: *ciêuve*) 
***bianch* > *gianch* (lmo: *bianch*; lij: *gianco*)
*El sòn /g/ el pò diventà /z/
*Se troeuven vocaboi different de la parlada standard:
***Guardé* = *Baiché* (cfr. occ. *beicar*)
***An dova* = *a landa*
*La soraviv pussee che in del piemontes standard la negazion *pa* rispett a *nen*.

Ma se cuntom minga quei particolarità fonetigh e lessicai, la sintassi l'è puttòst fedel a la koiné piemontesa, e molto differenta de quella ligur,

## Esempi de dialett langaroeu
***S'o sraina ëd neucc, ër bel tèimp o dura paid ëd in euv cheucc**
(*Se 'l diventa bell de nòtt, el bell temp el dura tant 'me on oeuv còtt*)
### La parabola del Fioeu Trason in del dialett de Alba

Un òm o r'avìa doi fieui. 
Ël pì pcit un dì o r'ha dit a sò pare: "Pare, dème ra part ch'a 'm ven!". Ël pare, sentend sosì, o r'ha fat ra part e o r'ha dàje lo chë 'j tocava. 
Dë lì a pòch dì, stë fieul r'ha butà tut ër fat sò ansèm e o 's n'è andàsne ant un pais lontan motoben, e ansì là o r'ha sgheirà tut an fè 'l bagordon.
Pen-a ch'o r'ha finì ëd fè andè tut, j'è vnùje 'na gran carëstìa 'nt col paìs, e chiel o r'è stà ridùt a manch pì avèj o necessari për vive. 
E l'andè për sërvitó ant cà d'un ëd col paìs; e chiel-sì o r'ha mandàro a 'na soa vila a guarnè ij crin.
Ansì-la o r'avìa manch dra giandër, ch'a dasìo aj crin, bastand dë gh'avèsse ra fam.
Anlora pensand ben ben al sò cas, o r'ha dit an tra chiel: "Ma! Tanti sërvitor ch'a-j è ant cà ëd mè pare i r'han tuti der pan fin ch'i veuro, e mi i stagh sì a murìme 'd fam!
O r'è mèj che m'aussa sù, e che 'm në vaga dë mè pare, e che i diga adritura parèj: *Pare, mi i conoss d'avèj mancà contra Nòst Sgnor e contra ëd voj;*
*Mi i son pì nen degn che voj i 'm ciami për vòstr fieul; tratème 'd mach com'un vòstr sërvitó.*"
O s'è subit aussàsse e o r'è subit partìsne pr'andè trovè sò pare. Mentre ch'o r'era ancora discòst dë soa cà, sò pare o r'ha 'ntervist, e pijà dra compassion o r'è corùje ancontra, o r'ha ambrassàro e o r'ha basàro.
Alora stë fieul o r'ha subit dìje: "Pare, mi i r'heu mancà contra Nòst Sgnor e contra ëd voj; Mi i son pì nen degn ch'i 'm ciami për vòstr fieul".
Ma ër pare o r'ha subit dat ordin a ra sërvitù ch'o portéisso prest lì ra pì bèla vëstimenta ch'a-j fussa 'n cà, e ch'ha ro vëstéiss subit dë cap a pè, e ch'a-j butéisso r'anèl ant ij dì.
"Andè" o r'ha ëdcò dit, "tirè fòra d'ant ra stala ër pì grass veilèt chë 'j sìa, massèro subit, che veui che fasso 'n arsinon, e che stago aléghër!
Përché mè fieul o r'era mòrt e o r'è risussità; r'avìa perdùro, e r'heu tornàro trovè" e peu tuti i son butàse a tàola.
Ant cost mentre, 'r fieul pì vèj o r'era an campagna, e tornand a cà, quand o r'è stà lì da vsin r'ha sentì ch'a 's sonava e ch'a 's balava.
O r'ha ciamà un dij sërvitor për savèj cosa r'era st'alegria.
Chiel o-j ha ërspondùje: "J'è tornàje sò fratèl, e sò pare o r'ha fat massè un gròss veilèt, e o fa festa përché o r'è tornà a cà san e dispòst"
Sentend sosì, 'sto fieul pì vèj o r'è sautà 'n còlera, e o vorìa pì nen antrè 'nt cà; sò pare, ch'o r'ha savùro, o r'è sortì fòra, e con ëd bèle paròle o r'ha sërcà ëd chietèro.
Chiel però o r'ha dit a sò pare: "Com vala? Mi o r'è da tanti agn che son con voj, e che 'v serv fedelment, e v'heu sempre fat tut lò ch'i m'èi dìme, voj r'èi mai dàme sorament un cravòt d'andè e stè un pòch aléghër con i mè amis.
Ma pen-a ch'o r'è tornà cost vòstr fieul, ch'o r'ha sgheirà tut ër fat sò con ëd fomre 'd cativa vita, r'èi subit fat massè për chiel un grass veilèt."
"Mè fieul" o r'ha rispòst ër pare, "Ti 't sèi sempre con mi, e tut lò che r'heu mi o r'è tò.
Ma o r'è 'dcò giust che stéisso un pòch aléghër e che féisso un pò ëd fèsta për tò frèi, ch'o r'era mòrt e ch'o r'è risussità; r'avìo përdùro e r'oma tornàro a trovè".          
(Bernardino Biondelli, ''Saggio sui dialetti gallo-italici'', 1853, pag. 552)

### Ona novella del Boccasc
#### Dialett de Alba

Mi i dìo dunque ch'aj temp dël prim re 'd Cipro, dòp la conquista ëd Tera Santa fàita dë Gotifrè 'd Bolion, vèn chë 'na gran sgnora ëd Guascogna a l'è 'ndà 'n pelegrinage al Santo Sepolcro; e al ritorn, arivà ch'a l'è stà a Cipro, dij birbant i-j han fàje 'n gravissim oltrage. Chila, tuta disperà, a l'ha pensà d'andèsse a lamentè dël re. Ma queicadun o l'ha dìje ch'a podìa avansè la fatiga, perchè 'l re o jera tant mòl e tant da pòch chë nen solament o castigava nen le ingiùrie fàite aj àutri ma, vil com'o jera, o në soportava in'infinità, ch'i-j fasìo a chiel istèss; ëd manera chë tuti coj ch'i l'avìo amera con chiel, i se sfogavo fasendije queich dispressi. La sgnora, sentend so, a l'ha capì ch'o jera inutil sperè vendëta e, per consolèsse 'nt queica manera ëd l'ingiùria ch'a l'avìa ricevù, a s'è butàsse 'n tèsta d'andè a tirè queica sàtira a col re badola. A l'è 'ndà dunque 'n piorand dë chiel e a l'ha dìje: "Maestà, mi i son nen ëvnuva sì dnans dë voi per la speransa ch'o 'm véndichi dla bruta figura ch'i m'han fàme; ma per mia sodisfassion i 'v pregh ch'o m'insegni 'nt che manera o seufri cole che seu ch'i son fàite a voi, per podèj imparè a soportè 'dcò mi con passiensa la mia. Nosgnor lo sa, se mi i 'v l'armëtria nen volontè, se podèissa fèlo, da già che voi o tòleri tant facilment!"
Ël re, che fin alora o jera stà bon a gnente, come s'a fussa dësviàsse 'nt col moment, o l'ha comensà a castighè come 's dev l'ingiùria fàita a cola sgnora, e quindi o s'è butàsse a perseguitè rigorosament tuti coi che d'alora 'n peui i cometèisso queich delìt contra l'onor dla soa corona. 
Giovanni Papanti, ''Parlari italiani in Certaldo'', 1875, pag. 194-195

#### Dialett de Cortemilia
Mi i dich donca ch'ant i temp del prim re 'd Cipri, dòp che Gotifrè 'd Bojon l'ha 'vù conquistà la Tera Santa, l'è capità che 'na nòbil sgnora 'd Guascògna a l'è andà 'n pelegrinage al Sepolcr, e ant ël sò ritorn, arivà a Cipri, a l'è stà vilanament oltragià da cerch òmini scelerà. Chila ëd so-sì podendsne nent dè pas, l'ha pensà d'andèsne a lamentì dal re. Ma da chercadun j'è stàje dicc che so-sì sarissa stà inutil, pr'ël motiv che chiel l'era così indolent e così da pòch che non pa vendichè con giustissia ij ofèise dij acc, a soportava ansi con biasimevol viltà cole infinite che a favo ëdcò a chiel; siché chiunque l'ava cherch crussi, a lo sfogava con fèje a chiel cherch dispressi. Sentenda so-sì la sgnora, sensa pì pensè a la vendéta, ma solamente për pièsse 'dcò chila un piasì, a l'ha determinà ëd dìjne 'dcò chila cherch'un-a a col re da pòch; e, andandsne piangenda dnans a chiel, a l'ha dìje: "O mè sgnor, mi a 'n ven pa sì a la toa presensa për vendéta che mi i spera ëd l'ingiùria ch'a m'han fàme ma, an sodisfassion ëd cola, a 't pregh che ti 't më mostre ant che manera ti 't seufri cole che 'm diso ch'a 't fan a ti, afinché mi, amparanda dë ti, peussa passientement soportè la mia; e costa (o 'l sa nostr Sgnor) che se mi i 'l podèissa fè, vrantè mi i 't darissa pr'ël motiv che ti t'ij sopòrti così vrantè".
Ël re, che fin alora a l'è stà tard e pighër, com se dë la sògn a 's disvièissa, principianda dë l'ingiùria fàcia a costa fòmna, la qual a l'ha vendicà bruscament, l'è dventà rigidissim persecutor ëd tuti coi che d'alora 'n pòi i cometèisso chercòss contra l'onor dla soa coron-a.
ibidem, pag. 199
#### Dialett de Murazzano

Donca i digh che ant i temp dër prim re 'd Cipri, dòp ra conquista fàcia dra Tera Santa da Gotifrè 'd Bojon, r'è capità ch'na sgnora ëd Guascògna r'è andàcia 'n pelegrinage ao Sepolcro; ëd landa tornand, arivà 'n Cipri, a r'è stàcia marmnà dë 'd gent marìa. Ëd lo-lì nèint porèinds dè pas, a-j ha pensà d'andè a lamentèsse dëo re, ma carcun a-j ha dìje ch'a fava un pertus ant r'eva, perchè ch'o r'era tant infingard e bon a pòch che nèint mach re ingiùrie dij acc o vendicava nèint e o fava fè giustissia, ma dë fabiòch o non soportava dre bèle ch'i-j favo pròpi a chiel; sì che tucc coi ch'a-j buìva un pòch, se sfogavo fand ëd gran figure a chiel. 'Sta sgnora, sentiend lo-lì, disperà ëd podèisse vendichè, për sfoghè armanch o sò fot, a s'è ficàsse 'n tèsta ëd vorèj svergognè o re d'esse ensì bon a nèint. A-j è 'ndàje dnans en piansand e a-j ha dìje: "Sor re, mi i ven nèint dnans a chiel perch'i 'm spèta ch'o 'm fassa vendichè dre ingiùrie ch'i m'han fàme, ma i ro pregh en paga ëd cola, a mostréme armanch come ch'o fassa chiel a sufrì cole ch'i 'm diso ch'i-j fan, perchè che amparand dë chiel i peussa soportè ra mia. E si porèissa fèro, vorentè i-j ra regalrea, dër moment che chiel o fa finta dë manch adèsne".
O re, ch'o r'era stacc sempre fin alora pighër e *sans souci*, quasi o 's desvièissa da drumì, comensand dëj tòrt facc a costa sgnora, ch'o-j ha vendicàra a tut endè, o r'è diventà rigidissim persercutor ëd tucc coi che i-j èisso facc carcòss contra l'onor dra soa corona.       
ibidem, pag. 202

#### Dialett de Serravalle Langhe
Donca i 'v quinto che ant i temp dël prim re 'd Sipri, dòp che Gofrè Bujon a l'ha conquistà la Tera Santa, a-j è capitàje che 'na sgnora com'a 's dev ëd Guascògna a l'è andà 'n pelegrinage al San Sepolcr; tornand dë là e arivand a Sipri, dë queich birbon l'è stà insultà con dle indecense. Chila, magonà ëd so-sì e sensa trovè gnune consolassion, l'ha pensà d'andè a fè le soe plente al re; ma queicun a l'ha dìje ch'a l'avrìa perdù fatiga, perchè chiel a l'era tant loiron e pòch ëd bon che nen solament a fasìa gnuna giusta vendëta dle salopade fàite aj àutri, ma ansi dë borich a subiva cole tante fàite a chiel istèss, tal mancra, che chiunque a l'avìa queich fot con chiel, a lo sfogava fasendje a chiel dle schergne e dij dispressi. So-sì sentiend, cola sgnora, disperà d'otenè vendëta, pr'arvangèsse ant queich manera dël sò dëspiasì a s'è dicidùsse 'd tuajè l'aviliment ëd col re, e arivà piorand dëdnans a chiel, a l'ha dìje: "Oh, mè re! Mi i veno nen a la toa presensa a spitè vendëta ëd l'ingiùria ch'a m'han fàme a mi, ma per 'na sodisfassion i 't prego ëd mostrème la manera ch'i 't dovri ti për sufrì cole ingiùrie che mi i seu ch'a t'han fàte a ti, pertant che mi, amparand dë ti, i peussa soportè con pasiensa l'ingiùria fàita a mi, la qual ingiùria, a lo sa Nossgnor, se mi i lo podèissa, i vorìa cariète ans la gheuba, perchè i seu ch'i t'hai bone spale".
Ël re, che fin alora a l'era stàit un pigher e poltron, com a 's desvièissa alora dë durmì, a l'ha prinsipià dë l'ingiùria fàita a costa fòmna, la qual a l'ha vendicàla rigorosament, e a l'è dventà un persecutor cagnin ëd chichessia che d'alora anans a l'avrìa insultà la soa corona.     
ibidem, pag. 206

## Vos correlaa
*Langh
*Lengua piemontesa
*Piemontes oriental