open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luca Confortini

**Luca Confortini** (cugnussüü anca cul nom da Ektor Baboden), l'é un atur e comich italian. In dal 2003 l'ha fundà la Del Fuego Management, strutura ca la ocupa di gestiun artistich incentràà in da la figüra da l’atur. Dal 2004 al 2005 l'ha lavurà in da la Shortcut Productions. Al riturna cun la Shortcut Production in dal 2013 e al recita in Mario, in da la part dal regista *Michelangelo*.
Piotta

**Piotta** (inscì anca in *Italian*) l'è ona frazion del comun tesines de Quint, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a ovest de Ambrì, on'altra frazion bella importanta del comun. Ghe viven circa 1000 personn, che gh'hann la scormagna de *scioiroi*.
## Not
Rodi (Praa)

**Rodi** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion importanta del comun tesines de Praa, in la Leventina.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal, arent al confin con Quint.
## Not
Ronch (Quint)

**Ronch** (parnonzia local: [ruŋk]; italian: *Ronco*) l'è ona frazion del comun tesines de Quint.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, in direzion de Airoeu.
## Not
Augusto De Luca

**Augusto De Luca** (‪Napul‬i, 1 de lüi 1955) l'è un artista e futògraf italian.
La sò migliùr prudussión artìstega la cunsìst ind una culessión de ritràt dedicaa a persunagg famus.

## ‪Liber‬
* (2000) **[[:it:Milano senza tempo|Milano senza tempo]]**. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0093-5

* (1986) *Napoli Mia*.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* (1987) *[[:it:Napoli donna|Napoli Donna]]*.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl)
* (1995) *[[:it:Trentuno napoletani di fine secolo|Trentuno napoletani di fine secolo]]*. Electa, Naples, ISBN 88-435-5206-6
* (1996) *[[:it:Roma nostra|Roma Nostra]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-705-9 
* (1997) *[[:it:Napoli grande signora|Napoli grande signora]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-775-2
* (1998) *[[:it:Il Palazzo di Giustizia di Roma|Il Palazzo di giustizia di Roma]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0231-1
* (1998) *[[:it:Firenze frammenti d'anima|Firenze frammenti d'anima]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-842-1
* (1999) *[[:it:Bologna in particolare|Bologna in particolare]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0
* (2001) *[[:it:Torino in controluce|Torino in controluce]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0211-3
* (2002) *[[:it:Tra Milano e Bologna appunti di viaggio|Tra Milano e Bologna appunti di viaggio]]*. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0
* (1992) *Swatch Collectors Book 1*. Editore M. Item&nbsp;— Switzerland, ISBN 88-86079-01-X
* (1992) *Swatch Collectors Book 2*. Editore M. Item&nbsp;— Switzerland, ISBN 88-86079-00-1

## Galerìa

Image:Carla Fracci 1991 - Augusto De Luca photographer.jpg|*Carla Fracci*
Image:‪Renato Carosone - fotografia di Augusto De Luca.jpg‬|*Renato Carosone*
Image:‪Lina Wertmuller - foto di Augusto De Luca.jpg‬|*Lina Wertmuller*
Image:‪Renzo Arbore - ritratto fotografico di Augusto De Luca.jpg‬|*Renzo Arbore*
Image:LA3 Roma di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Roma‬]]*
Image:LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Firenz‬]]*
Image:LB3 Firenze di Augusto De Luca.jpg|*[[‪Firenz‬]]*
Image:LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|*‪[[Bologna‬]]*


## Riferimént


## Ligamm de föra

* http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx  *Hasselblad*
* http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196 *Artelab*
* http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca  *Witness Journal*
* http://www.polaroidartitaly.it/elgg/pg/profile/AUGUSTODELUCA  *Polaroid Art Italy*
* http://www.edueda.net/index.php?title=De_Luca_Augusto *Edueda*
* Ragazine Magazine

* L’Amletico

* ArtTrav

* la Repubblica

* ArchEyes | Timeless Architecture

* Photofacts

* The Passengers Times art

* WeVux

* Cultura Inquieta

* To Arch Magazine
Lavinia Longhi

**Lavinia Longhi** (Marian Cumens, Italia) l'é un'attris italiana. 

## Prèmi

* 2010 - **Prèmi Nasiunàl La Torretta**

## Ligam de föra

* Scheda de Lavinia Longhi in sül IMDB
Pizz de Groven

El **Pizz de Groven** l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
El gh'ha on'altezza de 2.694 meter sora el nivell del mar. El se troeuva al confin in tra la Mesolcina (comun de Verdabbi e de Lostall) e la Calanca (comun de Cauch).
A l'è la montagna pussee alta de la Calanca.
Saxifragales

**Saxifragales** l'è 'n taxon dei Eudicotyledoneae che stà al leèl de ùrden. Endèl sistéma de clasificasiù biològica APG II, l'ùrden de le Saxifragales el töl dét le famìe botàniche elencàde ché sóta:

* Altingiaceae 
* Aphanopetalaceae
* Biblidaceae 
* Cercidiphyllaceae 
* Crassulaceae
* Cynomoriaceae
* Daphniphyllaceae
* Grossulariaceae
* Haloragaceae
* Hamamelidaceae
* Iteaceae
* Paeoniaceae 
* Penthoraceae
* Pterostemonaceae
* Saxifragaceae

Endèl sistéma de clasificasiù del Cronquist envéce, chèste famìe i è distribüìde endèi ùrdegn de le Rosales, Hamamelidales e Haloragales.
Mya Diamond

**Júlia Koroknai** cugnusüda cum'é **Mya Diamond** (Marcali, Ungheria 11 April 1981) l'è un'attriss porno ungheresa.
Zimber

*Zimber (latin: *Cimbri*), popolazion germanega.
*Zimber (nomm nativ: *Zimbrisch*), lengua germanega.
*Zimber (italian: *Cimbro*), frazion de Vergiaa.
Cogós

***[[Cogós (Bedesöle)|Cogós]]**, frasiù del cümü de Bedesöle, en Pruvìncia de Brèsa;
***[[Cogós (Vìla Carsìna)|Cogós]]**, frasiù del cümü de Vìla Carsìna, en Pruvìncia de Brèsa.
Coiem

**Coiem** (parnonzia local: ['kɔjɐm]; italian: *Coimo*) l'è ona frazion del comun ossolan de Dravoeugn, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la Val Vigezz, a ovest del centro comunal, puttost destaccaa di alter frazion.
Cormegna

**Cormegna** (*Colmegna*) l'è ona frazion del comun varesott de Luin.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh Magior, a nord del centro comunal. L'è traversada del Cormegnin.
Fina al 1955 l'era ona frazion de Macagn.
Coier

**Coier** (*Coiromonte*) l'è ona frazion del comun novares de Armen.
El paes el se troeuva ai pee del Mottaron, a nord-est del centro comunal.
Corsciagh

**Corsciagh** (*Corciago*) l'è ona frazion del comun novares de Nebiun.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal, in su la strada che la va a Meina e al Lagh Magior.
L'è staa on comun deperlù fina al 1928, quand l'è staa taccaa a Pisan. In del 1950 inveci l'è passaa a Nebiun.
Cornen

**Cornen** (*Corneno*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Eupili, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, a metà strada in tra el Lagh d'Eupili e 'l Segrin.
A l'è staa on comun indipendent almanch fina al 1757.
Pizz di Cadregh

El **Pizz di Cadregh** (parnonzia local: [pits dika'drɛjk]; italian: *Pizzo di Cadrèigh*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.516 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de la Val de Bregn, arent al paes de Rivoeuj.
Gioner

El **Gioner** (cognossuu anca tant 'me **Casgnon**, **Calvagion** o **Generos**; italian: *Monte Generoso*) l'è ona montagna di Prealp Luganes.
El gh'ha dò scimm: la ponta Cadola (1704 meter) e 'l Baraghett (1701 meter).
El se troeuva al confin in tra l'Italia (Lombardia) e la Svizzera (Canton Tesin). Per vess pussee precis, el confin a l'è in tra i comun de San Fedee (Val d'Intelvi) e de Roeuv (Valmara).
De la soa scima se poden vedè 'l lagh de Lugan, ma anca i montagn intorna al Lari.
In di grott intorna hann trovaa i oss d'on ors di cavern e fossil de alter besti, oltra che oggett de l'omm de Neanderthal. L'è ona meta de escursion e camminad.

## Vos corelaa
*Ferrovia del Gioner
Calancasca

La **Calancasca** (inscì anca in italian) l'è on riaa de la Svizzera.
La nass ai pee del Pizz Zapport e la traversa tutta la Val Calanca.
La passa per quasi tucc i paes de la vall (Rossa, Cauch, Selma, Arvigh, Buscen) e la ghe va dent a la Moesa arent a Roree, in de la Mesolcina.
Varenz

**Varenz** (parnonzia local: [va'rents]; italian: *Varenzo*) l'è ona frazion del comun tesines de Quint, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a sud-est respett al centro comunal, e l'è arent al fiumm Tesin.
## Not
Fernanda Paes Leme

**Fernanda Paes Leme**, che in realtà la se ciama **Fernanda Miranda Paes Leme de Abreu** (São Paulo, 04 06 1983), l'è un'atris brasiliana.

## Ligàmm de föra

* Fernanda Paes Leme sül IMDB
Peter Turkson

Ol Peter Kodwo Appiah Turkson (Wassa Nsuta, Ghana, 11 de utùer del 1948) l’è ü cardinàl ghanés de la Céza Catòlega.

## La sò éta

L’à stödiàt prìma ‘n del Seminàre de Santa Teresa in del paìs de Amisano e pò in del Seminàre de St. Anthony-on-Hudson a Rensselaer, in del Istàt de New York, ‘ndóe ‘l s’è laureàt in Teologéa. L’è stacc urdinàt sacerdòte ol 20 de löi del 1975 dal arcièscof John Amissah.
‘nfìna al 1976 l’à ‘nsegnàt in del Seminàre Minùr de Santa Teresa, ‘n del 1980 l’à ciapàt la licènsa in Sàcre Scritùre a l’Istitüt Bìblich Puntifìs de Roma e l’an dòpo l’è dientàt ol vìce retùr del Seminàre de San Pietro. In del 1992 'l à ciapàt ol duturàt in Sàcre Scritüre sèmper al Istitüt Bìblich Puntifìs e ‘n del istès an ‘l vé lüminàt dal Papa Wojtyla arcièscof de Cape Cost.
Tra ‘l 1997 e ‘l 2005 l’è stacc ach presidènt de la Conferènsa di Èscof Catòlech del Ghana, menimà ol 21 de utùer del 2003 l'è stài lüminàt cardìnal sèmper dal Papa Wojtyla e l'è dientàt isé ‘l prim cardinàl ghanés de la stòria. In del 2005 l’à pödìt isé troà pòst in del conclàve che l’à elegìt ol Papa Ratzinger, Benèt XVI, che ‘l l’à ölìt a la presidènsa del *Consèi Pontifis de la Giöstìsia e de la Pas*, pòst ‘ndo che l’è stài confermàt dal Papa Bergoglio ol 16 de mars del 2013.

## Ol motto

Ol sò *motto* l'è: Vivere Christus Est.
Fossoeugn

**Fossoeugn** (parnonzia a Santa Maria: [fau'seɲ]; italian: *Folsogno*) l'è voeuna di frazion del comun vigezzin de Re, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, in su la strada che la mena fina a la frazion de Volgia.
## Referiment
Fornee

**Fornee** (parnonzia local: [fur'nɛr]; italian: *Fornero*) l'è ona frazion del comun de Strona, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de l'alta Val Strona e, insema a Sambughett, l'è l'unegh paes che a l'è in su la riva destra de la Strona.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1927. A Fornee a gh'è la scoeula comunal.
Fossen

**Fossen** (parnonzia local: [fu'sɛŋ]; italian: *Fosseno*) l'è ona frazion del comun novares de Nebiun.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, in direzion de Massin.
Firatt

**Firatt** (prononzia local: [fi'ratu]; prononzia a Inverun: [fi'rat]; in italian: *Furato*) l'è l'unega frazion del comun milanes de Inverun.
El paes el se troeuva a est del centro comunal, in direzion de Casorezz (a nord) e de Ossona (a sud).
A l'è staa on comun indipendent fina al 1870. Al temp di piev el partegniva a la piev de Dairagh.
Gaggin

**Gaggin** (*Gaggino*) l'è vuna di dò frazion del comun comasch de Falopp.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, in direzion de Uggiaa-Treven e del confin cont el Canton Tesin.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
Curcc

**Curcc** (*Curcio*) l'è ona frazion del comun lecches de Colegh.
El paes el se troeuva a est del centro comunal.
A Curcc a gh'è ona font d'aqua naturala bella importanta. El vegg center rural de Curcc l'è ancamò ben conservaa, e poeudom trovà ancamò adess el lavatoi che l'era drovaa in del passaa. Curcc l'è staa menzonaa per la prima voeulta in del 1585, in su 'na lastra che l'è ancamò taccada a la fontana del lavatoi. Giamò al temp i patron del paes a eren i Sant Angioi Custod: a bon cunt, la parocchia de Curcc l'è stada l'itessa de Colegh e de Villadegh fina al 1914. La gesa de la noeuva parocchia l'è stada scominciada in del 1934 e fenida in del 1957.

## El dialett de Curcc
Segond i dati de l'AIS, el dialett de Curcc l'è pussee conservativ de quell de Colegh, che inscambi l'è staa pussee influenzaa de la koinè milanesa. In definitiva, la parlada de Curcc la se vesina (o vesinava) pussee ai modell del ciavennasch rustegh, soratutt per quell che 'l reguarda la prononzia di paroll.
Chì de sotta, on quai esempi:

## Referiment
* Navig AIS, pont numer 224
Ferioeu

**Ferioeu** (parnonzia local: [fa'rjø]; italian: *Feriolo*) l'è ona frazion del comun verbanes de Baven.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, arent al Lagh Magior e a la Tos.
Isula di Cipress

L**'Isula di Cipress** l'è un'isuleta che la sa tröva in dal Lagh da Püsian, in Italia (Pruvincia de Com).

## Galeria da la fauna

File:Heron in the Harrow Road - 106125.JPG|Airun
File:Balearica regulorum 1 Luc Viatour.jpg|Gru curunada grisa
File:Swamp-Wallaby-Feeding-2,-Vic,-Jan.2008.jpg|Wallaby
File:PeackockSide.jpg|Pavun
File:Malgratecigno.JPG|Cign
File:A Coot seen in Bushy Park 066(3)adobe.jpg|Fulaga
File:Mara Thoiry 19801.jpg|Leper da la Patagonia
File:Tortue des champs par une journée de pluie.JPG|Tartarüga
File:Domestic Goose.jpg|Oca
File:2013-04-01 Utrecht 41.JPG|Anedra
File:Common Squirrel.jpg|Sghirat
File:Parus caeruleus1.jpg|Cincia
File:Stork (5065175815).jpg|Cicogna
Signur d'le sime

**Signùr d'le sìme** (in Itagliàn **Signore delle cime**) l'è un cànt pupulàr scrìtt da Giüsepp De Marzi de Arsignàn in del 1958, quant ch'el gh'eva 23 ann.

## Storia

De Marzi l'ha scrita per ricurdà el sò amìs Bepi Bertagnoli, mòrt in muntagna in del 1951intànt che'l feva alpinìsm. 

Anca se el parla d'una persuna morta, l'è diventàd un cant pupular cantàd in tütt el mund, che'l tùca asèe el cör d'la gent, anca de quèi che in muntagna i'enn mai andài.

El cant l'è cantàd dai còr, ma anca e suratütt dai Alpìn quant i fann l' *Adunata nazionale degli Alpini*: el mètt insema sentimènt, devusiòn, e pità pupular.

## Paròl

Un giùn el parla al Signùr (*Signore delle cime*) e a la Madona (*Santa Maria signora della neve*) e ghe dumanda de purtà pür in Paradìs l'amìs mort, ma de fàl pasà prima da le sò muntagne. In d'la tersa strofa, che generalmènt l'è cantada no, el dumanda al Signùr de lasà cascà dal ciel una stela alpina in ricòrd de l'amìs.

## Riferimént


## Ligàmm de föra
* I paròl
* Sit del ''Corpo Forestale dello Stato''
* Còr ''I Crodaioli'' de Bepi de Marzi
* Bepi de Marzi ch'l spiega la storia de ''Signore delle cime''
Pasqueta

**Pasquèta*: ol dé dòpo la Pasqua, ach ciamàt **[[Lönedé de 'l Àngel]]**;
**Pasquèta*: l**'[[Epöfanéa]]**, ciamàda isé in quàch variànt del lumbàrt.
Ora (temp)

On' **ora** (breviazion: **h**) l'è on'unità de temp che la corespond a 3.600 second, cioè 60 menutt. Vinquatter or fann on dì.
L'è minga ona mesurazion del Sistema Internazional de Mesura, anca se la vegn acetada.
In del mond anglosasson i or se spartissen tra i dodes prima de mezzdì (AM, *Ante Meridiem*) e i dodes or che vegnen dopo (PM, *Post Meridiem*).

## Vos corelaa
*Dì
*Menutt
Brasca

La **brasca** o **brasa** l'è quell che 'l resta del legn, del carbon o de alter materiai compost de carboni dopo che t'eet pizzaa on foeugh.
La lusiss domà quand che la riva a ona temperadura bella volta, e hinn cald anca dopo che 'l foeugh l'è staa smorzaa. La pò servì per cusinà (per esempi in di barbecue), ma anca per scaldà i cà: la brasca dent a ona brasera la spantega pussee calor che 'l foeugh, e in manera pussee costanta.

La brasca la vegn foeura dopo che 'l foeugh l'ha brusaa on tocch de carburant, e gh'è anmò de l'energia chimega che la pò vess drovada. Despess 'sto mestee 'l suced quand che l'energia chimega la se troeuva inscì dedent al carburant che l'aria l'è minga bona de rivàggh; donca la combustion a l'è in d'ona scala pussee piscinina. Quand che la brasca la finiss de brusà, la vegna scender.

Se gh'è in gir de la brasca anmò pizzada, la pò vess trasportada del vent e la pò fà saltà foeu di incendi.
## Vos corelaa
*Foeugh
*Scender
Molin

On **molin** (ciamaa anca *morin*; in Lombard Oriental, *mulin*, parnonziaa [my'li] o [mø'li]) l'è on istrument che 'l produss on lavorà mecanegh. 
Quell lavorà chì el pò vegnì foeura cont el drovà ona forza fada su de l'energia eletrega, de l'aqua, del vent, de l'omm o anca de ona bestia. Storegament i molin hinn staa drovaa per masnà i cereai o per fà su de la farina, ma gh'è on mucc de alter fonzion (per esempi, quell de trà foeura la saa).
Per estension, cont el termen *molin* s'intend anca tutta la costruzion che la contegn quell istrument chì.
I molin hinn spantegaa in tutt el mond e, a segonda di zonn, hann ciappaa di formi diferent. Per 'sta reson, per esempi, tutta l'Europa l'è piena de toponem ligaa ai molin: per esempi, la città alsaziana de Mulhouse (todesch: *Mühlhausen*, cioè *cà di molin*). In Lombardia, de solet, i molin fonzionen con l'aqua, che despess la ghe vegn portada di ronsg.

El mestee del mornee l'è proppi vegg, e de fatt a gh'è on fracch de personn che gh'hann on cognomm che le regorda: per esempi, a gh'è *Miller* in ingles, *Müller* in todesch, *Mulder* in bass todesch, *Molinari* in italian, *Meunier* in frances, *Molnár* in ungheres, *Mjölnar* in svedes, *Molinero* in spagnoeu.
## Vos corelaa
*Mornee
*Masna
*Ronsgia
*Rodon
*Moeula
*Molin (paes)
*Vent
Mulhouse

**Mulhouse** (parnonzia milanesa: *mulôs*; in todesch: *Mühlhausen*; in alsazian: *Mehlhüsa*, parnonziaa [mɪlˈhyːsə]; in olandes istoregh: *Mulhuizen*) l'è ona città de la Francia oriental.

## Geografia
La città la se troeuva dent a la region de l'Alsazia, departement del Reno de Sora. L'è traversada del fiumm Ill (todesch: *Ell*). L'è spartida in quatter canton.
## Storia
In del 58 prima de Crist la pianura che gh'è in tra l'Ill e i Vos'gi l'ha veduu 'na battaja in tra Giuli Ceser e 'l german Ariovist.
El nomm de la città el solta foeura per la prima voeulta in del 803 tant 'me *Mulinhuson* (che 'l voeur dì *i cà di [[molin]]*). La s'è sviluppada in duu nucli: vun  el partegniva ai vescov de Strasburgh, l'alter ai Hohenstaufen. In del 1223 i cittadin hann traa giò el castell del vescov. Sotta l'imperador Rodolf I d'Asburgh Mulhouse l'è vegnuda ona città libera, cognossuda anca 'me "Republega de Mulhouse". In del 1512 la città l'è passada ai Svizzer, e l'ha tolt part a la lotta contra i canton cattolegh in del 1523. In del 1586 la s'è destaccada de la Confederazion e l'è vegnuda ona republega neutral. In del 1798 on plebiscito l'ha votaa per giontàss a la Francia. L'è staa inscì fina al 1871, quand Mulhouse e tutta l'Alsazia hinn passaa a la Germania, e l'è restada todesca fina a la fin de la I Guerra Mondial.

## Gemellagg
* Walsall, Regn Unii.
* Anversa, Belgi.
* Bergom, Italia.
* Milwaukee, Statt Unii.
* Germania:
**Kassel.
**Chemnitz.
* Giv'ataym, Israel.
* Timişoara, Romania.
* Arcangel, Russia.
* El Khroub, Algeria.
* Sofara, Mali.
Molin (paes)

***[[Molin (Sest)|Molin]]** (*Molino*), frazion de Sest.
***[[Molin (Uggiaa)|Molin]]** (*Molino*), frazion de Uggiaa.
***[[Molin (La Badia)|Molin]]** (*Molino*), frazion de la Badia.
***[[Molin (Travedona-Monaa)|Molin]]** (*Molino*), frazion de Travedona-Monaa.
***[[Molin (Rovagnaa)|Molin]]** (*Molino*), frazion de Rovagnaa.
***[[Molin (Castiraga Vidard)|Molin]]** (*Molino*), frazion de Castiraga Vidard.
***[[Molin (Molten)|Molin]]** (*Molino*), frazion de Molten.
***[[Morin (Luin)|Morin]]** (*Molino*), frazion de Luin.
***[[Morin (Bioeugg)|Morin]]** (*Molino*), frazion de Bioeugg.
***[[Morin (Muscian)|Morin]]** (*Molino*), frazion de Muscian.
Bartolomé Esteban Murillo

Al **Bartolomé Esteban Pérez Murillo** (Siviglia, 1º da Zenàr 1618 – Cadice, 3 d'Aprìl 1682) 'l è stàt an pitùr spagnól. A 'l è öna da le figüre püsé 'mpurtànte da la pitüra baròca spagnóla.

## Galerìa

Archivi: Bartolomé Esteban Perez Murillo 017.jpg | Madòna (1655-1660)
Archivi: Bartolomé Esteban Perez Murillo 021.jpg | Vérgen Marìa (1660-1665)
Bass todesch

El **Bass Todesch** (nomm nativ: *Plattdüütsch*) l'è ona lengua germanega ocidental.
A l'è parlada in di region del nord de la Germania, in di Paes Bass e in d'on quai tocchell de la Danimarca e de la Polonia. L'è ona lengua che l'è dree a perdes e scomparì, anca se l'è stada recognossuda giamò in del 1998 de l'Union Europea tant 'me ona lengua regional.
## Carateristegh e variant
I trii grupp dialettai principai a hinn el bass sasson, el bass todesch oriental e 'l bass francon. Del bass francon i vegnen giò el Limburghes e soratutt l'Olandes.
I parlà bass todesch se diferenzien del todesch standard soratutt per el sò consonantismo. De fatt, compagn del frison e de l'ingles (ma anca di lengov scandinav), el Bass Todesch el gh'ha minga avuu la segonda rodazion consonantega, come che se pò vedè de quei esempi chì:

On dialett bass todesch, ciamaa Todesch Mennonita o *Plautdietsch*, a l'è parlaa de ona quai colonia lenguistega in di Statt Unii.

## Esempi de lengua
### El Pader Noster
Uns' Vader in den Himmel,
laat hillig warden dien Naam,
laat kaamen dien Riek,
wat du wult schall warden,
in'n Himmel un op der Eer.
Giff uns Broot dissen dag,
un reken uns nich to, wat wi unrecht daan hebbt,
so as wi nich toreken willt, wat uns andaan is.
Laat uns nich atkaamen von dien Recht,
un maak uns free von all, wat uns drifft,
Amen.
christusrex.org

## Vos corelaa
*Lengua todesca
*Lengua olandesa
*Lengua limburghesa
*Todesch mennonita
Asia oriental

Segond la spartizion fada su di Nazion Unii, l**'Asia oriental** l'è vuna di macroregion del continent asiategh.
Dent a quella macroregion chì a ghe sariss ses Statt:
*Mongolia
*Cina
*Corea del Nord
*Corea del Sud
*Giapon
*Taiwan
Besogna regordà che in quella division chì vegnen minga consideraa Hong Kong e Macao, e che Taiwan l'è consideraa tant 'me on tocch de la Cina, e minga tant 'me on Statt indipendent.
Cugiar

El **cugiar** l'è ona possada per la tavola.
L'è faa su de on manegh e de ona paletta concava che la gh'ha la forma d'on oeuv. El serviss per portà a la bocca di mangià liquid o minga dur, ma anca per messedà (per esempi el zuccher in del caffè).
I cugiar de solet a hinn de metall: on temp de argent, loton o argenton, al dì d'incoeu soratutt de azzal. A gh'è anca cugiar de legn, de corno e de plastega. El gh'ha ona forma compagna del cazzuu, che però el gh'ha on manegh pussee longh e ona paletta pussee granda.

## Vos corelaa
*Possad
*Forchetta
*Cortell
*Cazzuu
Leri

**Leri** l'é v'una fabrica da biciclet che l'ha gà la sed a Muggiò, in Pruvincia de Munscia e Brianza.
La fabrica l'é nasüüda in dal 1898 a Nogarole Rocca da Giovanni Rinaldi.
Brassica napus

La ***Brassica napus*** l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Brassicaceae e la sò cultivar de öle l'è cognusìda col nom de **raisù** a Bèrghem, de **raviscion**, **ravuscion** o **ravetton** 'ndi variàncc ocidentài (in italià *ravizzone*).  Töte i brassicaceae i'è sùra de töt piànte cultiàde, però de spès s'tróa ach di ezemplàr selvàdech cresìcc despersocönt, fò sùra la Brassica napus l'è ach öna spéce artificiàla, dezà che l'è nasìda dal incruzià la Brassica rapa (20 cromozòmi) e la Brassica oleracea (18 cromozòmi) e de fati la gh'à 38 cromozòmi. 

## Cultivar
Gh'è dò varietà de Brassica napus, la *Brassica napus var Napus* ciamàda ach *Brassica napus var Oleifera* e la *Brassica napus var Napobrassica*. La prìma la gh'à öna raìs fìna fìna e l'è cultiàda per dàghela de maià a le bès•cie, ma ach, come 'l dis ol nòm, per caàn fò da la somésa 'n òio vegetàl alimentàr e per fà sö 'n tìpo de carbürànt, menimà la segónda la gh'à öna raìs bèla gròsa che l'è bùna de mangià.

## Döbe sö i nòm
De spès s'confónt ol raissù col verzàch e de spès s'pènsa che i sìes la stèsa piànta, menimà i è dò spéce diferènte, acasìbè i sìes töte e dò cultivar de öle. Ach in italià s'confónt de spès ol  raisù-*ravizzone* col verzàch-*colza* ach se 'l Dalla Fior 'l à ciarìt bé che 'l se ciàma *ravizzone* la cultivar de öle de la *Brassica napus* e *colza* la cultivar de öle de la *Brassica campestris* o *Brassica rapa* , nòm che bé o mal i è confermàcc dal Sandro Pignatti. In töte i manére l'è mia malfà tróa di óter autùr, sùra de töt sö internet, che i se confónt e i dóvra chès-ce nòm mia a la stèsa manéra del Dalla Fior.

## Descrisiù

L'è 'na piànta erbacea che che la càmpa ün an, l'è sènsa péi o quàze, col gamp che pöl rià a 'n méter e mès de altèsa del teré, ramificàt sura de töt endèl tòch piö àlt. 

Le fòie le pöl véser grànde 'nfìna a 40 ghèi, de culùr che tìra al gris-vért, mìa pilùse o de spès cigliàde sö le nervadüre o söi òrli. Le fòie piö 'n bàs le g'ha 'l gambì, de fùrma liràda, con 2÷5 pér de segmèncc laterài entréch e giü terminàl en bèl pó piö grant, capetàt ma 'n manéra mìa regolàra; chèle sö ensìma i è sènsa gambì, cioè sèsii o subamplesicàule, e i è oblónghe-lanceolàde e 'ntréghe. 

La fà sö 'na sórt de spìga de 20÷60 fiùr, che i se dèrf a partì dal bas, ma i fiùr zamò deèrcc i rèsta piö 'n bas de i böcc che i gh'à amò de dervìs e chèsto l'è ü caràter botànech che 'l permèt de mia sconfónt la *Brassica napus* e la *[[Brassica oleracea]]* co la *[[Brassica rapa]]* che menimà la gh'à i fiùr deèrcc che i rèsta piö 'n vólt de i böcc . Ògna fiùr 'l gh'à quàter sépai e quàter pétai metìcc a crùs compàgn de töte i *crucifere*, che l'è 'l nòm vècc di Brassicaceae. Quan che i è 'n fiùr i ciós cultiàcc a raisù, ma ach a verzàch i par en tapé zalt.

Ol sò fröt l'è strècc e lónch, l'è almànch 3 ólte piö lónch che larch, e l'è ciamàt siliqua, quan che l'è marüt 'l se dèrf despersocönt con dò linguète e isé la trèca fò la somésa.

## Le ótre spéce de Brassica

**[[Brassica oleracea]]*, ol càol.
**[[Brassica rapa]]* o *[[Brassica campestris]]*, cioè la ràa e 'l verzàch.

## Riferimèncc
Enrico Letta

**Enrico Letta** (Pisa, 20 agost 1966) l'è on politegh italian.
Giamò deputaa e minister in vari governi de centrosinistra, a partì del 27 de april del 2013 l'è vegnuu President del Consili di Minister (col suced al Mario Monti), e l'è restaa in carega fina al 13 de febrar del 2014. L'è staa anca vicesegretari del Partii Democrategh.

A l'è el nevod del Gianni Letta, storich collaborator del Silvio Berlusconi.

## Vos correlaa
* Governo Letta
San Martin (mont)

El **San Martin** (*Monte San Martino*) l'è on mont di Prealp Bergamasch.
A l'è volt 1.090 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva arent a la riva del Lagh de Comm e a la città de Lecch. A nord del San Martin a gh'è 'l Coltignon e i Pian di Resnei.
El gh'entra negott con la Val San Martin, che l'è semper arent a Lecch: inscambi, l'è vuna di montagn che separen la riva lecchesa del Lari de la Valsasna.
Insemma al Resegon a l'è citaa del Manzon in di *[[Promessi Sposi]]*.
Valsasna

La **Valsasna** o **Valzasna** (*Valsassina*) in del dialett de Promana, l'è ona vall de la Lombardia.
A l'è circondada a ovest del grupp di Grign, a nord-est di Alp Orobi. A nord a gh'è la Valtolina e la Val Varron, a est la Val Taegg, a ovest (al de là di montagn) la riva del lagh de Comm. A sud a gh'è la città de Lecch.
L'è traversada de la Pioverna, che la ven giò de la Grigna e la ghe va dent al lagh de Comm arent a Belan.
I paes de la Valsasna a hinn Balabi, Barz, Casargh, Cassina, Cornoeuva, Crandola, Cremen, Introeubi, Margn, Mosg, Pastur, Premaluna, Tasen e Vendrogn. Tucc quei comun chì toeuven part a la Provincia de Lecch.
On element important de l'economia de la vall a l'è la produzion de formagg (talegg, cavrin, robioeula, quartiroeu e ricotta). Di alter prodott tipegh a hinn i caviaditt, di biscott, e i scarpinasc, di ravioeuj.

## Referenz

## Vos corelaa
*Pioverna
*Grigna
*Piev de Valsasna
Ronch (MB)

**Ronch** (nom ufizial in italian: *Ronco Briantino*) a l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km², 

L'è situaa al confin con la Provincia de Lecch (Meraa, Osnagh, Robbiaa, Verdee de Sòtta). 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Ronch l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Ronchett

***[[Ronchett (Milan)|Ronchett]]** (*Ronchetto sul Naviglio*), località de Milan.
***[[Ronchett (Germignaga)|Ronchett]]** (*Ronchetto*), frazion de Germignaga.
***[[Ronchett (Giussaa)|Ronchett]]** (*Ronchetto*), frazion de Giussaa.
***[[Ronchett (Cadempin)|Ronchett]]** (*Ronchetto*), frazion de Cadempin.
***[[Ronchett (Montegg)|Ronchett]]** (*Ronchetto*), frazion de Montegg.
***[[Ronchett di Rann]]** (*Ronchetto delle Rane*), località de Milan.
## Varda anca
*Ronch
Siliqua

*Siliqua, cümü de la pruìnsa de Cagliari;

*Siliqua, fröt sèch, strécc e lónch;  
*Ceratonia siliqua, nòm scientìfech del carùbo;
*Ensis siliqua, nòm scientìfech de ü molùsco;

*Siliqua, monéda del tép di Romà.
Epifania

L**'Epifania** (ciamada a nivell popolar **Pasqueta, Gabinat** e **Cristoforia**) a l'è una festa cristiana che la celebra la rivelazzion che 'l Gesù l'è el Dia fad carna. In del calendari gregorian la se celebra el ses de sginer, menter in quell sgiulian l'è el 19 del mes.

In del cristianesim ocidental el pont pussee important de la celebrazzion a l'è la visita di Re Magh al Bambin, donca el recognossiment del Signor de part di *gentil*, ma anca del miracol del matrimoni de Caanan e del batesim de Gesù, in quell oriental inscambi a l'è vist domà 'me un regord del so batesim in del Sgiordan, che l'havaria manifestad a l'om 'me fioeul de Dia.

Vist el roeul di Mag, che hann portad i cadò al Bagain, in varie colture eren lor chì a menà i regai ai fiolit per el temp de Nedal, roba che incoeu la resta per esempi in Spagna ma la s'è perduda in d'un quaj sit, indova che a menài l'è el Bobà Nedal, el Gesù Bambin o el San Nicola: in Italia, originariament del center ma incoeu spantegada in tut el paes, a gh'è la Befana, una veggia che la ghe porta di dolz ai fiolit, o del carbon se inn stad gram, e la ghe je met in d'una calzeta. In varie colture cristiane l'è vista 'me la fin del Nedal e 'l dì che se cava via i lus de la festa, e in d'un quaj sit se dis che se vun el se desmentega el gh'ha de tegnì su fina a la Madonna Scendiroeula, e fàll no el portaria mal.

In la tradizzion lombarda, l'Epifania l'è sociada al slongàss del dì dopo del solstizzi: se dis che a Nedal el se slonga 'me el pass de un gall, a Pasqueta (o a la veggeta, in di bande che la ciamen no inscì) un'oreta e a Sant Antoni un'ora bona.

## Riferiment
*Enciclopedia Catolega
*Academia Bonvesin de la Riva in sul Facebook

## Alter proget

## Vos corelade
*Temp de Nedal
*Stella de Betlem
Bartesaa

**Bartesaa** (*Bartesate*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Galbiaa, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, in su la strada che la mena a Villa Vergan e a Ell.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1927. Al temp di piev el toveva part a la Piev de Garlaa.
Terre di Pedemonte

**Terre di Pedemonte** l'è on comun svizzer del Canton Tesin, che 'l se troeuva dent al distrett de Locarno.
El comun al gh'ha  abitant (dato del ). L'è nassuu in del 2012 de la fusion di trii comun de Tegna, Versc e Cavijan. La sede del comun a l'è a Tegna.

## Referenz
Lagh d'Ej

El **Lagh d'Ej** (*Lago Delio*) l'è on laghett natural lombard.
El se troeuva in de la Val Vedasca a 930 meter sora el nivell del mar, dent al comun de Macagn, e minga delongg del confin cont el Canton Tesin.
L'è staa scavaa de on giazzerin che adess a gh'è pù giazzerin, anca se 'l lavorà di omen (che gh'hann faa tre digh) l'ha cambiaa la soa forma veggia, cont el svolzàll de bon.
## Alter progett

## Vos corelaa
* Val Vedasca
Jorge Lorenzo

**Jorge Lorenzo Guerrero** (Palma da Maiorca, Spagna, 4 Magg 1987) l'è un pilòta motociclistich spagnol, 2 volt campiun dal mund in Class 250 cun l'Aprilia e 3 volt campiun in MotoGP cun la Yamaha.
Garbana

**Garbana** (istess in italian) l'è ona frazion del comun lumellin de Gambolò, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, in su la strada che la mena a Mortara.
Garabioeu

**Garabioeu** (*Garabiolo*) l'è ona frazion del comun varesott de Macagn.
El paes el se troeuva dent in de la Val Vedasca, a nord-est del centro comunal (che inveci a l'è in su la riva del Lagh Magior).
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Valtravaja.
Geroeula (Casee)

**Geroeula** (parnonzia local: [dʒə'røːlə]; italian: *Gerola*) l'è una frazzion del comun paves de Casee, in de l'Oltrepò, che l'è stada un comun independent fina al 1853.

El paes el se troeuva a nord del centro comunal, arent al Cornal, a la Scrivia (in del pont indè che la se buta dent al Pò) e al confin cont el Piemont.

## Storia
Tirad a man in di ducument sgiamò in del secol quell de dodes: in del 1250 l'è tirad a man in del cadaster di comun tassad cont el nom de *Glarea con Mezana* e in del 1452 l'è dent al *Statuta stratarum* 'me comun de l'Oltrapò. In del secol quell de quindes i so feudatari eren quei de la fameja *Curte di Guazzora*, che el Felip Maria Vescont ghe dà el dirit de votà el Podestà in del 1412: du ann adree i cinch procurador de la comunità ghe giuren fedeltà al Duca de Milan.

In del 1456 ghe domanden al Duca Franzesch Sforza de pagà no i tasse per i gran inondazzion che i hann colpid, e lu i esenta per trii agn. In del 1491 el Lodovigh Sforza ghe la infeuda a la Cecilia Gallerani che, in del 1525 ghe 'l darà al senator Giovann Steven Castion. 

In del 1723 ghe viveven in 1258 e la gh'haveva un sindegh e un pro-consol. La desmet de vesser sota Milan in del 1743 cont el tratad de Worms, e la passa in del Regn de Sardegna. Restad comun sota el Napoleon, el sarà un decret del Vitori Emanuell del 1853 a tacàll a Casee.

## Riferiment
*LombardiaBeniCulturali
Garneroeu

**Garneroeu** (parnonzia local: [garna'røl]; italian: *Granerolo*) l'è ona frazion del comun verbanes de Gravelona.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, minga lontan de la riva de la Strona e in direzion de Omegna.
Pica pica

La **sgasa** u anca **berta**; **chèca** en lumbard uriental (***Pica pica***, Linnaeus 1758), l'è un üsell d'la famija di crou. 

## Descrission
El sò penagg l'è bianch e negher cun d'le sfümadüre che, a scunda d'la lüs, i van dal gris al verd metalich. El sess l'inflüensa miga l'aspet esteriur. Le sgase, da grand, le rivun a pesà tra i 200 e i 250 gram e i en lunghe pressapoch 45 ghei.

## Rapresentassion artisteghe
La sgasa l'è staia artisticament imurtalada dal pitur cines d'la Dinastia Song, Cui Bai che, in del 1061, l'ha cread la famusa tela *La legur e le dü sgase*.

## Mitulugia
In d'la mitulogia germanica la sgasa l'è messagera di Dei e l'è anca l’üsell d'la Dea d'la mort Hel, e par cal mutiu chi l'è cunsiderada cume un üsell menagram. In de l'età de mezz, in Germania, l'era anca famusa cume l'üsell d'le streghe u anca üsell d'la furca.

A le sgase ghe piasun i uget sbarlüssighent, roba che l'è cumün a tanti üsei rapass. De la sò nüminansa de *ladra* ghe cunta anche el Giuachin Russin in de l'opera *[[La gazza ladra (opera)|La gazza ladra]]* dal 1817. 

Par che la scumagna de *Ladra* la vegna dal fat che despess i han vist d'le sgase che scundevun di arnes de ferr sbarlussighent, ma l'è anca pussibil che la vegna dal mutiu che i en solite gratà i nin di altor üsei.

## Sistematica
La *Pica pica* la gh'à nöu sutaspes:
* *Pica pica*
** *Pica pica galliae*
* *Pica pica melanotos*
* *Pica pica fennorum*
* *Pica pica mauritanica*
* *Pica pica asirensis*
* *Pica pica bactriana*
** *Pica pica hemileucoptera*
** *Pica pica leucoptera*
* *Pica pica sericea*
* *Pica pica bottanensis*
* *Pica pica camtschatica*

## Biulogia
### Mangià
Le sgase i paciun carogne, frütt, ragn, fenaröl, ma anca öu e nidiade de altor üsei.

### Riprudüssion

Le sgase i mantegnun i picinin e i öu in nin fai sü in sü i albor, indue i tegnun d'ögg la zona. I fan dai quator ai vot  öu par volta. Papà e mama i mategnun la caruana par 22-24 dì, dopu de che i picinin i imparun a sgulà e i molun el nin.

El nin l'è furmad da dü part:
* la cupa, faia da un intrecc de ram tegnüdi insiema da molta e rivestida internament cun di fil d'erba;
* el quarciament, l'è fai apena de ram intreciad.

I ramet che i en d'inturna a la cupa i gh'an l'ubietiu de tegn la strutüra tacada ai rami d'la pianta che la tegn sü el nin. El nin l'è fai in culaburassion tra il mas'c e la femina d'la copia: v'ün el tegn in pusission el ram da cuatà e l'altor pensa a intrecial cun i altor ramet dal nin e cun i ram de l'albor.

## Riferiment


## Bibliugrafia
* Gerhard Kooiker und Claudia Verena Buckow: *Die Elster. Ein Rabenvogel im Visier*. 144 S.; Aula, Wiesbaden 1999, ISBN 3-89104-633-2

## Ligam in sü la red
* Infos und Diskussionsbeiträge rund um die Elster En lengua tudesca 
* Video in sü le sgase
Nin

El **nin** (u **gnal**) l'è un post che tante bestie i fan par rifügiass e par prutegg i öu da altre bestie. De solit l'è fai de erba, ramet e foie.

L'è pussibil truà nin in habitat diferent, fai sü specialment da üsei. Ghe n'è però anca de fenaröl, biss, mamifer u pess.
Ram

* **[[Ram (element chimich)|Ram]]**, elemènt chìmich con caraterìstiche de metal;
* **[[Ram (botanica)|Ram]]**, part de la pianta, ciamàda apò a *bròch*.
***[[RAM]]**, memoria del computer
Ram (botanica)

On **ramm** a l'è l'espansion del fust d'ona pienta, che la sostegna i foeuj, i fior e i frutt.
D'on ramm pussee gross poden nass alter ramitt pussee piscinitt. Je troeuvom soratutt in scima ai alber.
Graja

**Graja** (*Graglia Piana*) l'è ona frazion del comun verbanes de Bruvél-Campugnin.
La frazion la se troeuva a nord de Brovell e a sud de Carpugnin.
A l'è stada on comun indipendent fina al 1928.
Graj

**Graj** o **Grej** (*Graglio*) l'è ona frazion del comun varesott de Vedasca.
El paes el se troeuva dent a la Val Vedasca, a sud-ovest del centro comunal.
L'è staa on comun indipendent fina al 1928, e 'l gh'aveva 'me frazion Cadee. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Valtravaja.
Gualdrasch

**Gualdrasch** (*Gualdrasco*) l'è ona frazion del comun paves de Bornasch.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1872.
Gugnan

**Gugnan** (*Gugnano*) l'è ona frazion del comun lodesan de Casalett.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal in su la strada che la mena a Torr Veggia.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1870.
Lavagna (Comazz)

**Lavagna** (istess in italian) a l'è ona frazion del comun lodesan de Comazz.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal, in su l'altra riva de la Muzza, minga de lontan del confin cont el Milanes (comun de Trucazzan).
L'Album Biango

**L'Album biango** l'è on disch del grupp milanes Elio e le Storie Tese, sortii el 7 de magg del 2013.
La band l'eva presentaa giamò diversi canzon (senza cuntà quei cantaa a Sanremm a febrar de quell ann) in di tournée precedent a la publicazion del CD.
In del disch gh'è la participazion de Nek, di Area e de l'Eugenio Finardi. In *Luigi il pugilista* el sona la batteria el todesch Curt Cress, vegg turnista ai temp di primm disch. 
## I canzon
**Televisione russa*: on tocch d'ona trasmission televisiva russa che la parla del Festival de Sanremm. A la fin, se sent i Elio e le Storie Tese che tacchen su a cantà "a cappella" *Dannati forever*
**[[Dannati forever]]*: el primm singol de l'album, l'è staa presentaa anca a Sanremm in del 2013
**[[La canzone mononota]]*: l'è la canzon che l'è rivada segonda a Sanremm in del 2013
**Il ritmo della sala prove*
**Lettere dal www*: introduzion a la canzon che la vegn dopo
**Enlarge (your penis)*: canzon che la toeu in gir el fenomen del spam in su l'Internet
**Lampo*: canzon polemega contra quei che fann on monton de fotografii in ogni moment
**Luigi il pugilista*
**Una sera con gli amici*
**Amore amorissimo*
**Il tutor di Nerone*: canzon polemega contra quei che suten a telefonà in tucc i moment 
**Reggia (base per altezza)*: introduzion a la canzon che la vegn dopo, sonada di Area.
**Come gli Area*: tribut al grupp italian di Area, vun di pont de riferiment di Elio e le Storie Tese.
**A Piazza San Giovanni*: introduzion a la canzon che la vegn dopo, a l'è cantada de l'Eugenio Finardi. La vegn citada ona soa canzon, *Diesel*.
**[[Complesso del Primo Maggio]]*
## Ligamm de foeura
*Videoclip de ''La Canzone Mononota''
*Videoclip de ''Dannati Forever''
*Videoclip de ''Complesso del Primo Maggio''
*Videoclip de ''Amore Amorissimo''
Lemna

**Lemna** (istess in italian) l'è vuna di frazion del comun comasch de Fagee.
A l'è 'l centro comunal e, respett ai alter frazion, el se troeuva minga in su la riva del Lagh de Comm.
L'è staia on comun deperlee fina al 1928. Tra i sò vari frazion a gh'era Bicogn.
Lev

**Lev** (parnonzia local: [lew]; italian: *Levo*) a l'è ona frazion del comun verbanes de Stresa.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, in de l'intraterra, sotta el Mottaron.
Lescia

**Lescia** o anca **Lenscia**(parnonzia local: *Léscia*; italian: *Lezza*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Pont Lamber, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, arent al confin cont el comun de Erba.
A Lescia gh'è ona stazion di treni e ona gesa dedicada a San Bernard.
## Referenz
Linzanegh

**Linzanegh** (parnonzia local: [lin'tsaːnik]; italian: *Linzanico*) l'è ona frazion del comun lecches de la Badia.
El paesin el se troeuva a nord del centro comunal, in de l'intraterra.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928, anca se on temp l'è staa anca ona frazion de Belan. Al temp di piev el partegniva proppi a la Piev de Belan.
Stefano Bandecchi

El **Stefano Bandecchi** (Livorno, 4 april del 1961) l'è un imprendidur italian.

Fundadù de la Università degli Studi Niccolò Cusano e de la Radio Cusano Campus e EdiCusano.
Dal giugn del 2017 l'è patron de la Ternana Calcio.

## Ligam de föra
*Unicusano
Luzzogn

**Luzzogn** (parnonzia local: [ly'tsøɲ]; italian: *Luzzogno*) l'è ona frazion del comun verbanes de Strona.
El paes el se troeuva dent a la Val Strona, sora el centro comunal.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1928, e anmò adess a l'è 'l paes pussee abitaa de la vall.
Sempervivoideae

***Sempervivoideae*** l'è 'na sotafamìa de piànte de fiùr suculènte che fà part de la famìa de le Crassulaceae.

## Zèner
* *[[Aeonium]]*&nbsp;- *[[Aichryson]]*&nbsp;- *[[Greenovia]]*&nbsp;- *[[Jovibarba]]*&nbsp;- *[[Monanthes]]*&nbsp;- *[[Orostachys]]*&nbsp;- *[[Sempervivum]]*
Jovibarba

***Jovibarba***  l'è 'n zèner de piànte de fiùr suculènte che töl dét 14 spéci diferènte (ma segont sèrte autùr chèle acetàde i è apéna trè) e che fà part de la famìa botànica de le Crassulaceae. 

L'è 'mparentàt strèt col zèner Sempervivum del qual sèrte ólte l'è mìa tat fàcil de distìnguer, sura de töt semài che l'è mìa fiurìt. Sèrte autùr adiritüra i la cunsìdera 'n sota-zèner de Sempervivum. La diferènsa piö fàcil de reconóser l'è 'ndèl fiùr: chèl dei Jovibarba el g'ha 6 pétali, chèl del Sempervivum el ghe n'ha alméno 'l dópe.

## Spéci
Le spéci acetàde del *Flora Europaea* i è:
* Jovibarba globifera (syn. J. sobolifera; Sempervivum globiferum)
* Jovibarba heuffelii (syn. J. velenovskyi; Sempervivum heuffelii)
* Jovibarba hirta (syn. Sempervivum hirtum)

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
*http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
*http://www.ppp-index.de/
*http://www.ipni.org/index.html
*http://www.catalogueoflife.org/search.php 
*http://www.eol.org/
Mairan (Casalett)

**Mairan** (*Mairano*) l'è ona frazion del comun lodesan de Casalett.
El paes el se troeuva arent al Lamber, a nord del centro comunal e al confin con la provincia de Milan (San Zenon).
Malvaj

**Malvaj** (*Malvaglio*) l'è ona frazion del comun milanes de Robecchett cont Indun.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, in su la strada che la mena a Cugionn.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1853, quand che l'è staa taccaa a Indun.
Università de Tübinga

L**'Università de Tübinga** (*Eberhard Karls Universität Tübingen*) a l'é on università fondada in del 1477 in de la cità de Tübinga (Baden-Württemberg) dal Eberhard V del Württemberg.
L'è vüna di püssee important a nivel internaziunal per i stüdi de medisina, scienz natüraj e scienz ümanistegh. In particolar, l'è la püssee importanta per i stüdi de germanistega.

## Vus curelaa
* Johannes Kepler

## Ligam de föra
* Sit Università Tübinga
Chinatown de Milan

**Chinatown** l'è ul nom daa in dal parlà da tücc i dì a un quarter del Munucipi 1 e da part del Municipi 8 da Milan per via dal gran nümar da cines che ghe vivan.
Al dì d'incö la sa cuncentra suratüt in Via Paolo Sarpi e in di strad arent.

## Storia
### I agn dal 1920 al 1940
I prim imigraa i vegnivan da Qingtian e hinn andaa a viv in *via Canonica* (ul vegg *[[burgh di urtulan]]*), che l'era un riun pupular, cun i afit bass e tanti butegh.

## Vus curelaa
* Chinatown
* Burgh di Urtulan
* Via Paolo Sarpi
Rai (mont)

El **Rai** (*Monte Rai*) l'è ona montagna di Prealp Luganes.
A l'è volt 1.261 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in del Triangol Larian, arent al paes de Canz (in Valassina) e minga lontan del Corniscioeu.
Grona

La **Grona** (italian: *Monte Grona*) l'è ona montagna di Prealp Luganes.
A l'è volta 1.736 meter sora el nivell del mar. La se troeuva in de la Provincia de Comm, dent al comun de Pies, a sud del Bregagn. A l'è in su la riva de sira del Lagh de Comm.
Anca se l'è mia troppa volta, de la soa scima se pò vedè tutta la zona di lagh.
Sedum album

***Sedum album*** (en bresà: *Ris del diàol*) l'è 'na spéce de piànta suculènta che fà part de la famìa botànica de le  Crassulaceae.

## Descrisiù
Piàna suculènta, perène che pöl rià a 30 ghèi de altèsa del teré. La fà sö 'n tapé spès con töcc i böcc che le trà fò le raìs che se spant dré al pél del teré. Quach gamp i se résa sö e i stà 'mpé dricc, sèrte óter i rèsta postàcc al teré e i è stérii. Le fòie i è sèsii, alternàde, mìa pilùze e quàze cilìndriche. I fiùr i g'ha i pétali oblónch lìber dò ólte piö lónch dei sépali del càles; I èp de culùr biànch, de spès condena tonalità che tìra al viòla sö la fàcia estèrna. El fiùr el g'ha 10 stam co le antére de culùr viòla scür. I fröcc i è dei folìcoi a fùrma de füs che fenés a pùta de 2÷3mm de longhèsa e col stil persistènt. El fiurés en istàt.

## Distribusiù e habitat
Geoelemènt “Euri-mediterraneo” (Euri-Medit.). Se 'l tróa 'ndèle zòne de mut dei paés temperàcc – càlcc de l'Europa, Asia, Africa setentriunàla e America setentriunàla. 'N Italia se 'l tróa sö töt el teretóre, en teré sèch e màgher en generàl, préde e mür picàcc al sul. Altitùdine: 0 – 2000 m s.l.m..

## Tasonomìa
*Sedum album* l'è stat discriìt del Linèo e püblicàt endèl *[[Species Plantarum]]*, 432 endèl 1753.

## Sinònim
* *Leucosedum album* (L.) Fourr. 
* *Oreosedum album* (L.) Grulich	
* *Oreosedum serpentini* (Janch.) Grulich
* *Sedum athoum* DC.	
* *Sedum clusianum* Guss.	
* *Sedum gombertii* Sennen	
* *Sedum micranthum* Bastard ex DC.	
* *Sedum serpentini* Janch.	
* *Sedum teretifolium* Lam. 
* *Sedum vermiculifolium* P.Fourn.

## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Penas A. et alii. (1991): *Plantas Silvestres de Castilla y León*, Valladolid, Ámbito, ISBN 84-86770-40-8
# Clausen, R. T. 1975. Sedum of North America North of the Mexican plateau. p.. 1–742.
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i-lxiv, 1-1632. American Book Co., New York.
# Gleason, H. A. 1968. The Choripetalous Dicotyledoneae. vol. 2. 655 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York.
# Gleason, H. A. & A. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i-lxxv, 1-910. New York Botanical Garden, Bronx.
# Jansson, C. A. & K. H. Rechinger. 1970. Crassulaceae. Fl. Iranica 72: 1–32.
# Munz, P. A. 1968. Suppl. Calif. Fl. 1-224. University of California Press, Berkeley.
# Munz, P. A. 1974. Fl. S. Calif. 1-1086. University of California Press, Berkeley.
# Voss, E. G. 1985. Michigan Flora. Part II Dicots (Saururaceae-Cornaceae). Bull. Cranbrook Inst. Sci. 59. xix + 724.
Colonghei

I **Colonghei** o **Coronghei** o **Corni** (*Corni di Canzo*) hinn on grupp de tre scimm del Triangol Larian.
A se troeuven in tra el confin di comun de Canz, Valbrona e Valmadrera. La scima pussee volta la se troeuva a 1.373 meter sora el nivell del mar; i alter inveci, rispetivament, a 1.368 meter e 1.232 meter.
I Colonghei a hinn anca ona meta de escursion bella frequentada.
Calò

**Calò** (istess in italian) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Besana.
El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, minga lontan del Lamber e arent al comun de Caraa, cont el qual el spartiss la stazion.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Ajaa.
Villa Raveri

**Vila Raveri** (*Villa Raverio*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Besana.
El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, arent ai frazion de Vergh-Zoccorin e de Calò.
A l'è stada on comun indeperlee fina al 1869. Al temp di piev la partegniva a la piev de Ajaa.
Ravella

***[[Ravella (riaa)|Ravella]]**, riaa lombard.
***[[Ravella (Castell Mart)|Ravella]]**, frazion de Castell Mart.