open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giovanni Leone

El **Giovanni Leone** (Napoli, 3 dicember 1908 - 9 november 2001) a l'è staa on politegh e avocatt italian, president italian dal 1971 al 1978  e du voeult primm minister.

## Riferiment


## Vos corelaa
*Governo Leone I
*Governo Leone II
Sandro Pertini

El **Lissander Pertin**, in italian **Alessandro Pertini**, pussee cognossuu me **Sandro Pertini**  (Stella, 25 de settember del 1896 - Roma, 24 de febrar del 1990) l'è staa on politegh e avocatt italian, president italian dal 1978 al 1985 

## Riferiment


## Alter progett
Francesco Cossiga

El **Francesco Cossiga** (Sassari, 28 luj 1928- Roma, 17 de agost del 2010) l'è staa on politegh e avocatt, president italian dal 1985 al 1992 .

L'è staa anca President del Consili dal 1979 al 1980.

## Riferiment


## Vos corelaa
*Governo Cossiga I
*Governo Cossiga II
God Save The King

El **God Save The King** (in lombard *Che 'l Signoriddio salva el Re*) l'è l'inn nazional del Regn Unii. Quand che el sovran l'è 'na donna, l'inn el se ciama "God Save the Queen" (in lombard *Che 'l Signoriddio salva la Regina*). 

L'è anca l'inn real di on bell poo de paes del Commonwealth e anca del Liechtenstein ma cont on test different. Finn ai agn 60 l'era anca l'inn de la Sguizzera, quand che l'è gnuu sostituii del Salmo Svizzer.

## Test inglès

God save our gracious King! 
Long live our noble King,
God save the King!
Send him victorious,
happy and glorious,
long to reign over us,
God save the King!

O Lord, our God, arise,
scatter his enemies,
and make them fall.
Confound their politics,
frustrate their knavish tricks,
on thee our hopes we fix,
God save us all.

Thy choicest gifts in store
on him be pleased to pour,
long may he reign!
May he defend our laws,
and ever give us cause
with heart and voice, to sing
God save the King!


### Traduzion lombarda

Che 'l Signor el proteggia el nost misercordios Re
Longa vita al nost re
Che 'l Signor el proteggia el Re!
Che 'l mena vincenta
feliz e glorios
Per regnà a longh sora de numm
Che 'l Signor el proteggia el Re!

O Signor, nost Deo, volzes su
desperd i sò nemis
E fai borlà sgiò.
S`ceppa i sò ingagn
Mettegh i tarej in tra i roeud ai so baloss gàbol
Numm se mettom in di toeu man,
Signor proteggen tucc.

I talent, i pu prezios, che te gh'heet in saccoccia
Daghi a luu
che 'l fagga cunt de regnà a longh!
Che 'l fagga cunt de defend i nost lesg,
e che semper el ne daga 'na reson
de cantà cont el coeur e la vos,
che 'l Signor el proteggia 'l Re!

## Alter progett

## Vos correlaa
*Heil dir im Siegerkranz
*Oben am jungen Rhein
*Ne ciami, o Patria
Oscar Luigi Scalfaro

El **Oscar Luis Scalfaro**, in italian **Oscar Luigi Scalfaro** (Noara, 9 de settember 1918 - Roma 29 de genar 2012) l'è staa on politegh e avocatt italian, president italian dal 1992 al 1999. 

L'è staa deputaa ininterrottament dal 1946 al 1992 e l'è staa anca on poo de voeult minister.
## Riferiment
Jurij Alekseevič Gagarin

El **Jurij Alekseevič Gagarin** (1934-1968) l'è staa un astronauta suvieteghm el prim omm a vess andaa in del spazzi. 

## Vostok
L'è el prim omm a vess ndaa in del spazzi cunt el veicol spazial sovietich **Vostok**.,  e l'è restaa in del spazzi per un ura.

## Mort
Gagarin el mör a 34 ann int un incident aereo. 


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5714-0010R.png|


## Riferiment
MacOS

El **Mac OS X** l'è on sistema operativ de la Apple. 

## Storia
La Apple fin al 2001 la doperava on OS basaa in sul vegg System 7, che l'andava minga tropp ben: Ad esempi el gh'avea minga el multitasking preemptive, donca ona prugramadura fada mal la podeva mandà el sistema in balla.  

El Mac OS X deriva dal Rhapsody, on sistema desvilupaa dal Steve Jobs quand l'era 'ndaa foeura da la Apple, in NeXT 

La version finala del Mac OS X la vegn presentada a magg 2001,  la mijorava tant el sistema e la girava domà in sü la architetura PowerPC. In pratica l'era ona estension del sistema NeXTSTEP, on parent de UNIX (donca del Linux e dei BSD) 

## Riferiment
ReactOS

El **ReactOS** l'è un sistema uperatif nassüü in del 1998 'me versiun libera del Windows 95 , ma l'è deventaa prest un OS fundaa in sü l'architetüra NT, duperada anca del Windows d'incö. 
Adèss el ReactOS el vör vess cumpatibil cunt el *Windows Server 2003* 

El ReactOS l'è scrivüü in C e in C++ e cumpilaa cunt cmake e Microsoft Visual Studio 

## ReactOS e Linux
El ReactOS l'è minga fundaa in sül Linux, ma l'è suciaa ai prugramadur che fa 'l Wine, un prugramma che la lassa veggh i software del Windows in sül Linux.

## Riferiment


## Ligamm de föra
*Sitt ufizial

## Vus curelaa
*AiryxOS
*Haiku (sistema operativ)
Sette lidi di Comacchio

I **Lidi di Comacchio**, ciamaa anca i **Lidi Ferraresi** a hinn di frazion del comun de Comacchio. I lidi hinn in del Parco Regionale del Delta del Po, che l'è on Patrimoni de l'Umanità.

A hinn longh circa 25 kilometer, dal Veneto a la Provincia de Ravenna.

## I Lidi
I sett lid a hinn:
*Lido di Volano
*Lido delle Nazioni
*Lido di Pomposa
*Lido degli Scacchi
*Porto Garibaldi
*Lido degli Estensi
*Lido di Spina

El pussee antigh a l'è Porto Garibaldi, fondaa cont el nomm de Magnavaca intorna al 1900, inveci i alter a hinn pussee recent, faa su intorna ai agn 1960-1970.

A nivell turistich i lid pussee per i famili a hinn retegnuu Lido di Pomposa e Lido degli Scacchi, quand che Lido delle Nazioni e Estensi a hinn pussee per i giovin. Inveci Porto Garibaldi a l'è normalment abitaa anca foeura de la stagion estiva.

## Vos correlaa
*Comacchio
*San Giuseppe (Comacchio)
*Lidi ravennati

## Riferiment
*Sette Lidi di Comacchio
*I sette lidi ferraresi
Linux Mint

El **Linux Mint** l'è una distro Linux derivada de Ubuntu che la gh'ha 'me obietiv el vesser el pussee fazil possibel doperàlla e installàlla, anca con l'havégh di software a codes serrad, se ghe convegn a l'utent.

Linux Mint l'è disponibel con vari ambient desktop tant 'me el Cinnamon e 'l MATE, che inn desvilupad de lor, e Xfce.

## Ligam de foeura
*Sit ofizzial

## Alter proget
Pesa

La **pesa** (ciamada anca *pes*, *pega*, *pegola*) l'è on liquid taccadisc de color negher che 'l vegna cavaa foeura del bitumm o del catramm de carbon fossil.
Del pont de vista chimegh, a l'è on messedott de idrocarbur e compost eterocliclegh.
L'è ona sostanza impermeabel, che la serviss despess per taccà insemma materiai diferent. Per 'sta reson, l'è doperada soratutt in de la costruzzion di barch, ma anca in del mester di bagatt.
La pesa l'è cognossuda de tanti secoi. In del Medioev la vegniva doperada anca 'me forma de difesa: la pesa bujenta la vegniva buttada giò di mur di castei contra i nemis. La *[[pesa greca]]*, inscambi, l'era doperada despess in di batali navai.
## El nomm
El termen *pesa* e i sò variant a riven del latin *pĭce(m)*. L'è present anca in olter lengov neolatinn (italian *pece*, aragones *pegunta* o *pez*, frances *poix*, portoghes *piche*, venet *pégoła*, piemontes *pèis* o *ampèis*, ligur *peixe*, emilian *pèigla*, sicilian *pici*, sardegnoeu *bighe*). A bon cunt l'è ona radis indeuropea, già che l'è spantegaa anca in di lengov germanegh (danes *beg*, todesch *pech*, ingles *pitch*, olandes *pek*, norveges *bek*, svedes *beck*), che poeu l'è passada anca in olter lenguagg (eston *pigi*, finlandes *piki*, basch *bike*).
*Pesa* (o *pes*) l'è doperaa pussee in lombard ocidental e in particolar in de la zona milanesa.
*Pegola* (latin **picula*) l'è doperaa soratutt in lombard oriental e in de la Valtolina.
*Pega* l'è on termen ciavennasch.

## Riferiment
*Enciclopedia Treccani
IPhone

L**'iPhone** l'è ona familia di smartphone cont el iOS, desvilippaa de la Apple. A l'è in produzion del 2007. 

### Mudei
*iPhone 2G 
*iPhone 3G
*iPhone 3GS
*iPhone 4
*iPhone 4s
*iPhone 5
*iPhone 5s
*iPhone 5c
*iPhone 6
*iPhone 6 Plus
*iPhone 6s
*iPhone 6s Plus
*iPhone SE
*iPhone 7
*iPhone 8
*iPhone 8 Plus
*iPhone X
*iPhone XS/XS Max
*iPhone XR
*iPhone 11
*iPhone 11 Pro/Pro Max
*iPhone SE 2
*iPhone 12/12 Mini
*iPhone 12 Pro/Pro Max

## Vos corelaa
*iPad

## Riferiment
Pizz de l'Era

El **Pizz de l'Era** (in leventin [pits dɛt'lɛra]; italian: *Pizzo Erra*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.416 meter in sul nivell del mar, e 'l se troeuva in tra la Leventina e la Val de Bregn, in del Canton Tesin.
Microsoft Windows

El **Windows** l'è un sistema uperatif nassüü 'me prugramadüra (*Desktop environment*) per el MS-DOS  e 'me sistema indipendent in del 1995. L'è el sistema desktop püssee dupraa.

## Riferiment

## Vus curelaa
*ReactOS
*Linux
*Windows Phone
*Bill Gates
*Wine
Cordetta

La **cordetta** o **spagh** (olter variant: *corda*, *cordajoeu*, *cordina*, *straforzin*, *reforzin* *lazza*, o anca *fil genoves*), l'è on tipo de corda suttil.
L'è fada su de tanti reff de fibra tessil intortiada insemma; la fibra pussee doperada a l'è 'l lin, ma la pò vess anca de coton, canov, sisal o de tecnofibra. De norma la gh'ha on color maronzin, ma la pò vess anca tengiuda e colorada. La dimension, che la va de 1 a 5 cm, l'è marcada de on numer.
La cordetta la gh'ha vari usagg, per esempi in de l'imballà (pacch, ball de fen...), ligà insemma el mangià (per esempi i salamm), in di lazz di scarp, in de l'artisanaa (brascialett, bors, decorazzion...).
## El nomm
El termen "cordetta" l'è ona version alterada de "corda".
"Spagh", inscambi, el riva del latin *spācu(m)*. Anca l'italian "spago" l'è de origin settentrional.
In tra i olter variant *straforzin* l'è tipegh de la zona alpina (Valtolina, Tesin, Ossola), intant che *lazza* l'è doperaa soratutt in de la Bassa (Lod, Cremona, Mantoa, Bassa bressana). *Fil genoves* l'è doperaa a nord de Noara. *Reforzin* l'è lodesan e cremasch.

## Referiment
Ascia

On**'ascia** (diminutiv: *ascetta*) l'è composta de ona massa de fil faa su a spiral, in forma circolar e ordinada. La pò avèggh on pes e ona dimension diferenta, a segonda di caratteristegh del fil, de l'usagg e de la tradizzion. De norma, on'ascia l'è pussee granda del remissell. Per fàlla minga desfà, de norma l'ascia la gh'ha vun o pussee pont de bloccagg, diferent a segonda del material del fil.
La manera pussee facil de fà su l'ascia l'è quella de fàlla inrotolà intorna a l'avambrasc. A bon cunt, poeuden vess doperaa anca l'aspa (per fàlla su) e la baderla (per desfàlla giò).
Cavigg

El **cavigg** (prononzia in lombard oriental [ka'etʃ]; ciamaa anca *caviggioeu, biroeu*) l'è on cilinder de legn dur, de norma de fò, cont on diameter de 6-8-10-12 millimeter, e che l'è longh in tra i 20 e i 40 (o pussee) millimeter.
A l'è drovaa in de l'industria del mobil per taccà e giontà insemma i vari tocch che fann su la mobilia.
Casciavid

El **casciavid** l'è on arnes che 'l serviss per invidà o desvidà i vid. L'è faa su cont on manegh de plastega e on tondin de azzal (de norma temperaa): la soa estremità la serviss per fà presa in del coo de la vid.
L'estremità del casciavid el pò avèggh vari formi, che se datten a quei di vid.
## Curiosità
*I tifos del Milan on temp vegniven ciamaa cont el soranomm de "casciavid", perchè la pupart di sostegnidor de quella squadra de folber rivaven (on temp) del mond operari e proletari; i tifos de l'Inter, inscambi, vegniven ciamaa "bauscia".

## Alter progett

## Vos corelaa
*Cercafas
Bicocca

***[[Bicocca (arnes)|Bicocca]]**, arnes per desfà giò i asc.
***la [[Bicocca (Milan)|Bicocca]]**, quarter de Milan.
Bicocca (arnes)

Ona **bicocca** o **bicocchin** (olter nomm: *vindol/vindel*, *bicoccola*, *baderla*, *guindola*, *ghindol*, *guinden*, *(s)tornell*) l'è on arnes che 'l serviss a fà giò i asc. L'è compagna de l'aspa, ma el fa el mestee invers.
In de la version pussee spantegada, la bicocca l'è fada su cont on alber con scià on girell, indè che ghe gira intorna l'ascia che se gh'ha de fà giò. L'alber el gh'ha ona bas pussee greva o 'n morsett, che tegnen fermo tutt el rest del machinari intant che 'l va.
## Nomm e variant
**Bicocca* e i sò variant hinn tipegh del lombard ocidental (milanes), del bass Tesin, del Noares e de la Valtolina.
**Baderla* l'è tipegh de l'olta Brianza, de la Valsasna, de certi band de la Valtolina e de la Bergamasca.
**Guindol* e i sò variant (per esempi *ghindola*) deriven del germanegh (cf. todesch *garnwinde*, con l'istess significaa) e hinn doperaa in de la Bergamasca, in del Lodesan, in del Paves, in de l'olt Noares e Tesin, in del Mantoan e in su la Gardesana.
**Tornell* e *stornell* hinn paroll dei band bressann.

## Varda anca
*Ascia
*Aspa
Mastegh

El **mastegh** a l'è ona colla liquida che la gh'ha tanti fonzion diferent. La riva de la rasa del lentisch, deslenguada in de la trementina.
La se tacca in sui superfis pussee dur. El mastegh el se induriss mai del tutt, ma el resta semper on poo gommos, e l'è per quest che l'è perfett per i component che gh'hann de restà flessibei, tant 'me la gomma o el coramm.
La vegna doperada in cà e in de l'industria, per esempi:
*Per taccà i tubolar ai roeud di biciclett.
*Per taccà giò i topp ai camer d'aria.
*Per taccà ogett in marmor che hinn staa s'ceppaa (compagn del brasc d'ona statoa).
## El nomm
El termen *mastegh* el riva del latin "mastĭche(m)", che l'è derivaa de la parolla greca *mastiché* (gomma de lentisch). La parolla la se troeuva anca in olter lengov romanz (italian *mastice*, frances *mastic*).
Aspa

L**'aspa** l'è on lavorà che 'l serviss per fà su i asc. El gh'ha ona struttura pu o manch compagna del guindol, che però el gh'ha la fonzion inversa.
## Varda anca
*Ascia
*Bicocca (arnes)
Commutazion del còdes

La **commutazion del codès**, in inglès **code switching**, l'è on fenomen linguistegh che 'l consist in del drovà, da part de ona persona che la parla ben dò o pussee lengov, di parol o fras de ona lengua in d'ona discussion in d'on oltra lengua. 

L'obietiv de la commutazion del codès l'è de avègh ona comunicazion pussee bona.  

On esempi de commutazion del codès in tra l'italian e 'l lombard el pò vess: "Quel ragazzo li cerca sempre la lite, l'è proppi on resietta!"

## Mes'cià del codès

El mes'cià del codès, in inglès **code mixing**, l'è simil al code switching ma l'è l'drovà da parte di vun che el parla minga tropp ben una lengua, di parol o fras de ona lengua che lu 'l cognoss ben. 

On esempi, semper cont el lombard e l'italian, el pò vess on fioeu lombard che el dis: "Lui l'è quello che vende i magioster", che 'n lombard el saria "Lu l'è quell che 'l vend i magioster", e in italian "lui è quello che vende le fragole"

## Code switching cont i lengov minoritari
El code switching cont i lengov minoritari l'è assee spantegaa, soratutt in Itàlia.   
I motivazion hinn tant, ad esempi el fatt che tanta gent la parla o la capiss el "dialett" e anca el fatt che, se in di situazion officiaj l'italian l'è praticament obbilgatori, in di alter situazion gh'è minga problema a drovà di olter lengov. 

## Vos correlaa
*Forestierìsm
*Diglossia
*Bilenguism

## Riferiment
Dirìtt de residenza (Hong Kong)

El **Dirìtt de residenza**, in inglès **Right of abode**, l'è el dirìtt de viff senza limitazziun a Hong Kong. 

L'è, in di fatt, la citàdinanza del Hong Kong, che la fa parta de la Repüblica popülara da Cina. 
## Riferiment
Inn de la Rüssia

L**Inn statal de la Federaziun rüssa** l'è l'inn de la Rüssia. La müsega l'è del Alexander Alexandrov, i parol del Sergej Mikhailov. 

## Storia
Da la fin de l'Union soviedega, l'inn de la Rüssia l'eva el **Cant patriotegh**. In del 2000 el Putin el desìd de druvà la melodia del Inn del URSS vegg, cunt on test növ. El test el ven scrivüü dal Mikhailov, che l'eva giamò scrivüü el test vegg insema cunt el Gabriel El-Registan.

El test l'è minga tropp divers da quel vegg, ma venien eliminàa i riferiment al comunismo, e el test al ven miglioràa per ona repüblega.

## Testo

## Riferiment


## Vos corelaa
*Cant patriottegh
PDF.js

El **PDF.js** l'è una libreria scrivüda in JavaScript che la permett de cunvertì i ducüment PDF in ducüment HTML, che poden vess legiüü da un nurmal browser.

L'è desvilüpaa da la cumünità, cunt el impurtant jüt de Mozilla.   El primm prugramadur l'è stàa l'Andreas Gal. 

El PDF.js l'è integraa in Firefox da la versiun 15 , ma l'è abilitaa dumà da la versiun 19 

## Riferiment
Guido de Landrian

El **Vid de Landrian** l'è staa on politegh e comadant militar lombard, che 'l ha guidaa i comun lombard in de la guera contra el Federich Barbarossa. L'è staa anca el plenipotenziari de Milan e anca el consol de Ferrara e Asti. 

## Vos corelaa
*Albert de Giussan, el personagg legendari ritenuu el comandant de la compagnia de la mòrt 

## Riferiment
Stephane Charbonnier

El **Stephane Charbonnier**, mej cognosuu me **Charb** (Conflans-Sainte-Honorine, 21 de agust del 196 - Paris, 7 de genàr del 2015 ) l'è staa on disegnador francès, diretor del Charlie Hebdo dal 2009 a la sò mort, quand el vegn copaa da di terrorist per i sò vignett. 

## I so oeuver

* *Je suis très tolérant*, MC Productions / Charb, 1996
* *[[Maurice et Patapon]]*, tomes I (2005), II (2006), III (2007), IV (2009), V (2012), éditions Hoëbeke, VI (2013), éditions Les Échappés
* *Attention ça tache*, Casterman, 2004, avec une présentation de Philippe Geluck
* *Charb n'aime pas les gens : chroniques politiques, 1996-2002*, Agone, 2002
* Collectif, *Mozart qu'on assassine*, Albin Michel, 2006, avec Catherine Meurisse, Riss, Luz, Tignous et Jul
* *J'aime pas les fumeurs*, Hoëbeke, 2007
* *J'aime pas la retraite*, 2008, avec Patrick Pelloux
* *C'est la Faute à la société*, éditions 12 bis, 2008
* *Dico Sarko*, éditions 12 bis, 2008
* *Le Petit Livre rouge de Sarko*, éditions 12 bis, 2009
* *Éternuer dans le chou-fleur et autres métaphores sexuelles à travers le monde*, textes d'Antonio Fischetti, éditions Les Échappés, 2009
* *Marx, mode d'emploi*, éditions La Découverte, 2009, avec Daniel Bensaïd
* *Le Cahier de vacances de Charlie Hebdo*, éditions Les Échappés, 2009, avec Catherine Meurisse, Riss et Luz
* *Les Fatwas de Charb*, éditions Les Échappés, 2009
* *C'est pas là qu'on fait caca ! [[Maurice et Patapon]] pour enfants*, éditions Les Échappés, 2010
* *Les dictons du jour, agenda 2011*, éditions Les Échappés, 2010
* *Sarko, le kit de survie*, éditions 12 bis, 2010
* *Marcel Keuf, le flic*, éditions Les Échappés, 2011
* *La salle des profs*, éditions 12 bis, 2012
* *La Vie de Mahomet*, éditions Les Échappés, 2013, avec Zineb El Rhazoui
* Numa Sadoul, *Dessinateurs de presse : entretiens avec Cabu, Charb, Kroll, Luz, Pétillon, Siné, Willem et Wolinski*, Glénat, Grenoble, 2014, 215 p. ISBN 978-2-344-00016-8
* *Lettre aux escrocs de l'islamophobie qui font le jeu des racistes*, éditions Les Échappés, 96 p., 2015.

## Riferiment
Castell de Biegrass

El **Castell de Biegrass** a l'è on castell medieval che 'l se troeuva in del center de la città de Biegrass, in Provincia de Milan.
El gh'ha ona forma quadrada, l'è circondaa de on foss e l'è contornaa de torr.

## Storia

I primm testimonianz de 'na fortezza in sul territori a l'è del XI secol, quand che 'l vescov Aribert de Intimian el parla d'on castell in del borgh in del sò testament.
El castell che cognossom numm a l'è staa scominciaa in del 1381 per orden del Gian Galeazz Viscont, per poeu vess imbellii del fioeu Filipp Maria. L'era staa mettuu in pè in posizzion strategica, in tra el Navili Grand e 'l Tesin, in su la strada in tra Milan e Vigeven.
In tra i sò fonzion, el Castell l'è staa anca la sede estiva de duchess 'me la Bianca de Savoia e la Beatris de Tenda; per 'sta reson, el castell a l'è staa imbellii ancamò pussee, in stil renassimental. L'è staa lilinscì che l'è nassuu el duca Gian Gaelazz Sforza (1486).
L'ha conservaa la soa importanza fina al 1635. In del 1688 el governador spagnoeu l'ha ordinaa de trà giò el castell, per minga fàll finì in di man di frances. Quell che l'è restaa del castell l'è staa doperaa 'me residenza privada fina al 1865, quand che i proppietari del temp a l'hann regalaa al comun de Biegrass. Prima l'è staa doperaa 'me scoeula, e poeu 'me sede de ona quai sociazzion del territori de Biegrass. Al dì d'incoeu gh'è anca la biblioteca comunal.
In del 1995 el castell l'è staa tutt restauraa, e in 'sta manera hann poduu trovà i vegg dipint e afresch del temp di Viscont.

## Varda anca
* Biegrass
Movimento di Comunità

El **Movimento di Comunità**, in lombard **Moviment de Comunità** l'era on partii politegh italian, fondaa dal Adriano Olivetti del 1946 

## L'idea de comunità

L'idea de Comunità l'è minga istess di quela del comunism. 

L'Olivetti el diseva che la cumunità l'è "el diaframa uman in tra l'omm e 'l Stat"  
La sò idea di comunità l'era de on territòri minga tròpp grand, ma minga tròpp picinìn, indoa i abitant pòden avegh di rapport e parlà. L'Olivetti l'era minga a favor de "burocratizà" i rapport uman, per lu l'era el principi de on regim totalitari.  

### La democrazia integrada
L'idea di democrazia del moviment l'era quela integrada, che la volea dagh al popol la conoscenza di rappresentant. Per lor el gh'era bisugn de mett denter i rapresentant in de la società e de avegh ona nazion federalizada.  
Disea el Olivetti:

Per el Olivetti on govern divers da quel cumunitarista federal l'è minga tropp democradegh e l'era ona limitazziun ai libertà di cittadin. 

## Pulitica
El Moviment scumincia in del Canaves, indoe l'è fort anca grazie a la presenza del Olivetti. 
### Pulitica locala
Ai elezzion locaj di anni 1952-1953, el Moviment ciapa cinc cumun, ma in di ann sucessiv aumenten fin a quarentadu, cont ona presenza in alter vintòtt. 

### Parlament
In di elezzion del ann 1953, el se candida in d'un quaj segg del Piemont, ma el vinc minga.

Inveci, in di elezzion del ann 1958 el vinc on segg, ciapaa dal Adriano Olivetti. El Olivetti despoeu quai temp el gh'hà de dimetèss, e el òo segg vien assegnaa al Franco Ferrarotti. Tri mes dòp, el Olivetti moeur.

### Fin di attività pulitegh

In del ann 1961 el moviment lassa la politica, continuand i alter attività.  

I sò aderent van principalment in di partit socialisti e in del Partito repubblicano. 

## Sostenidùr impurtanti
*Giorgio Soavi
*Cesare Musatti
*Ludovico Quaroni
*Franco Fortini

## Riferiment
Castell de Legnan

El **Castell de Legnan** (italian: *Castello Visconteo* o *Castello di San Giorgio*) l'è on castell che 'l se troeuva a sud de la città de Legnan (Provincia de Milan). L'è situaa in de n'isola in sul fiumm Olona.

## Storia
L'è staa faa su in quella zona lì per via de l'importanza de Legnan in del Ducaa de Milan: el paes, de fatt, el se trovava in su la strada che de Milan la mena al Lagh Magior, in de 'na posizzion importanta in de la Vall de l'Olona. Inoltra l'era anca vesin al territori del Sever, che l'è staa tiraa denter a Milan domà in del 1395. El Castell l'ha perduu la soa importanza a partì del XVI secol, e Legnan l'è deventaa soratutt on center de paisan.
El Castell l'è staa mettuu in pè intorna al 1230, per man di Torrian, che al temp eren i sciori de Milan. In del 1277 l'è passaa ai Viscont, che l'hann slargaa e imbellii. L'è restaa de proppietà diretta di Viscont fina al 1437, quand che 'l Duca l'ha regalaa a la fameja Lampugnan. I Lampugnan l'hann conservaa fina al 1729: in quell ann lì l'ultem di Lampugnan, che l'era senza eredi, l'ha donaa el Castell a la Cà Granda de Milan. In del 1798 l'è staa compraa del scior Carlo Cristofen Cornaggia. In del 1883 l'è staa trasformaa in cassina, e in del castell gh'è rivaa di famej de paisan. Dopo on quai desenni, i Cornaggia l'hann squasi lassaa a bandon, e 'l castell l'ha scominciaa a 'ndà in ruvina. In del 1973 i Cornaggia l'hann venduu al Comun de Legnan, che l'ha restauraa e dervii al publich.

## Varda anca
* Legnan
* Viscont (familia)
* Torrian
* Lampugnan (fameja)
Tiracova

**Tiracova** (*Villapia* in italian) l'è ona frazzion del comun milanes de Parabiai.
Fina al 1940 la se ciamava *Tiracoda* anca in italian, ma poeu gh'è staa cambiaa el nomm, per dò reson: in onor del papa Pio XI e per regordà l'oeuvera pia de la costruzzion de la gesa de Sant'Anna in del 1938.
## Varda anca
* Parabiai
Faraveggia

**Faraveggia** (*Fallavecchia*) l'è vuna di frazzion del comun de Marmond, in de la Provincia de Milan.
El paes el troeuva a sud del center comunal, in direzzion de Besaa.
A l'è staa on comun indipedent fina al 1841. Al temp di piev a l'era dent a la Piev de Corbetta.
Mevel

**Mevel** (prononzia local: ['meval]; italian: *Megolo*) l'è vuna di frazzion del comun ossolan de la Piev, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la bassa Ossola, arent al cors de la Tos e a sud-est del center comunal.
Castell de Belguard

El **Castell de Belguard** l'è on castell medieval che 'l se troeuva in del center del paes de Belguard, in de la Provincia de Pavia.

## Descrizzion e storia
L'è ona granda struttura, circondada de on foss che on temp el trava su l'aqua del Navili de Belguard.
El Castell l'è staa scominciaa invers a la metà del XV secol, per vorè del Luchin Viscont. L'è staa slargaa del Bernabò Viscont, che 'l voreva renforzà el sò Ducaa - anca se 'l castell el gh'eva pussee la forma d'ona villa de piaser, putost che on castell difensiv. Anca el Filipp Maria Viscont l'ha faa on quai slargament di mur del castell.
La pianta del castell on temp a l'era quadrangolar, menter incoeu la gh'ha pussee ona forma a "U", perchè la banda a nord del castell l'è stada tutta trada giò. Anca el portal l'è frutt de lavorà faa in del Settcent.
Despoeu de la fin di Viscont, el castell el gh'è passaa in di man de tanti sciori, per finì poeu in quei de l'ingegner milanes Giulio Pisa, che in del 1897 el ghe l'ha regalaa al comun de Belguard. Al dì d'incoeu el Castell el gh'ha denter i ofizzi ministrativ del comun.
## Varda anca
*Viscont (familia)
*Belguard
Lido di Volano

**Lido di Volano** (*Vulàn* in emilian) a l'è vun di sette lidi di Comacchio, el pussee a nord e pussee vesin al Delta del Pò. A l'è part de ona riserva natural che dal Nord del Center Abitaa la se estend per 6 kilometer finna squasi a Lido delle Nazioni.
Lido delle Nazioni

**Lido delle Nazioni** ("Il Naziòn" in emilian) a  l'è 'na località de bagn del comun de Comacchio: l'è vun di Sette Lidi di Comacchio. El gh'ha 3'126 abitant.

## Nomm
El nomm el deriva de l'ideja de l'amministrazion de Comacchio che, ispirada de la presenza de l'Hotel Nazioni, l'ha ciamaa i vij de la zona cont i nomm di Stat e di continent.

## Turism
El turism a l'è la font pussee importanta de incass del Lid, che 'l ospita sia el mar che on lagh artifizial frequentaa di sportiv.

A nivell storich a gh'è ona capanna che gh'è staa el Giuseppe Garibaldi cont la miee.
Lido di Pomposa

**Lido di Pomposa** a  l'è 'na località de bagn del comun de Comacchio: l'è vun di Sette Lidi di Comacchio. A l'è in sostanza conurbaa cont el Lido degli Scacchi, che l'è staa fondaa insemma a lu e che insemma i gh'ha 941 abitant.

A l'è on lid tipicament per i famili, cont di villett mono o bifamiliari, anca se gh'è on quaj condomini.

El 8 de agost el festeggia cont el Lido degli Scacchi la sò fondazion a oeuvra del Riccardo Rocca, che 'l gh'ha dedicaa la piazza pussee importanta de la località.
Lido degli Scacchi

**Lido degli Scacchi** a l'è 'na frazion de Comacchio e vun di sò Sett Lidi. A l'è sostanzialment conurbaa cont el Lido de Pomposa, e insemma a lu el gh'ha 941 abitant.

A l'è, in tra tucc i lid, quell pussee per i famili.

## Storia
La zona del Lid a l'è stada teater de 'na battaja in tra i trupp de la Republega de Venezia e quej ferrares, e dopo de la vittoria ferraresa vun di comandant a l'è staa nominaa di Estens "Scior di Scacch", forsi per la soa strategia. Donca el Borgh l'ha ciappaa el nomm de Borgo Scacchi.

El gh'ha avuu, comé tucc i Lid, el boom di costruzion in tra i agn 1960-1970.
Telegram

El **Telegran** l'è on programma de messaggistega istantanea, concentraa in su la privacy di sò utent. In di fatt l'è staa desviluppaa dal Pavel Durov, russ dissident del sò paes, che 'l voeur dà a la gent ona piattaforma che la permett de comunicà senza vess controllaa dal governo.

## Vos correlaa
*WhatsApp
*SIGNAL

## Ligamm da foeu
*Telegram in Lombard (Scriver Lombard)
*Telegram in Lombard (Ortografia milanesa)
Il Divo

**Il Divo** a hinn un grüp müsical ingles del 2004. 
## Discugrafia
# 2004 - Il Divo 
# 2005 - Ancora
# 2006 - Siempre
# 2008 - The Promise 
# 2011 - Wicked Game 
# 2013 - A Musical Affair
# 2015 - Amor & Pasión
Bielsko-Biała

**Bielsko-Biała** l'è ona cità polaca, sitüada in del voivodà de Slesia (anca se prima l'era la capitala de on Voivodà cont el so nom. 

La g'hà 174 534 abitant e ona superfìss de 124,51 km 2. El so starosta (sindegh) l'è el sciur Jacek Krywult.
Cracòvia

**Cracòvia** (in lengua polaca *Kraków*) l'è ona cità sitüada in de la Polonia meridionala, capital del voivodà de Polonia Piscinìna (*Województwo małopolskie*). La se tröva in sü le sponde del fiüm Vistola, ind ona val ai pe dei mont Carpazi a ona altesa de 219 meter de sora del nivel del mar.

La g'hà 756 183 abitant e ona superfìss de 326,8 km 2. El so starosta (sindegh) l'è el sciur Jacek Majchrowski.
Łódź

**Łódź** l'è ona cità polaca, capital del voivodaa omònim. La g'hà 708.554 abitant e ona superfìss de 293,25 km 2. La se tröva in de la Polonia centrala a 135 chilòmetri a sudòvest de Varsavia.

El so starosta (sindegh) l'è la sciura Hanna Zdanowska.

La parnunzia polaca de Łódź l'è [wut͡ɕ], cioè vergott che se sumeia a "Uodj", cun la U de "quell" e la J dela parola francesa "jour"
Stetin

**Stetìn** (in lengua polaca: *Szczecin*, in todesch: *Stettin*) l'è ona cità polaca, capital del voivodà de la Pomerania uccidentala. 

La g'hà 409.068 abitant e ona superfìss de 301 km 2. La se tröva in de la part nord-ocidentala de la Polonia a poca distansa del Mar Baltegh e dal confin cunt la Germania. La s'è svilüpada sö le sponde del fiüm Oder, a sud de la lagùna ciamàda laguna del Oder o laguna de Stetìn. El so port l'è el püssee grand de tüta la Polonia.

El so *"starosta"* (sindegh) l'è el sciur Pyotr Krzystek.
Cassini-Huygens

**Cassini–Huygens** l'è 'na misiù interplanetària sènsa òm, progetàda e realizàda en colaborasiù de la NASA, de l'ESA e de l'ASI, lanciàda ai 15 de utùer del 1997, co l'obietìf de stüdià el sistema de Saturno, co le sò lüne e i sò anèi. 

La sónda l'ìa cumpunìda de du elemèncc: l*[[orbiter]]*, ciamàt **Cassini**, svelöpàt de la NASA e el *[[lander]]*, ciamàt **Huygens**  svelöpàt de l'ESA.

Cassini-Huygens l'è stàda la prìma sónda a mitìs endel'òrbita de Saturno, el prim de löi del 2004 (a le 04:12 ùra de Greenwich), e la quàrta a ésega pasàda derènt (prima de Cassini-Huygens gh'ìa zà pasàt la Pioneer 11 e le Voyager 1 e 2). Ai 25 de dezèmber del 2004 el lander Huygens el s'è destacàt de l'orbiter Cassini e la g'ha ciapàt la diresiù de la lüna piö grànda de Saturno, Titano. Ai 14 de zenér del 2005 Huygens l'è penetràda endel'atmosféra de Titano e 'ntàt che 'l la streersàa la g'ha catàt sö dàti e la g'ga töt zó fotografìe de la superfìce, la g'ha registràt i rumùr. La g'ha tocàt el teré dòpo de 'na discéza de dò ùre e mèza e l'è nàda en nacc a trasmèter el sò segnàl amò per 'n ùra e mèza.

L*orbiter* Cassini el ciàpa el sò nòm de l'astrònom italià Giovanni Cassini che, envers la fì del Ses-sènt, el g'ha ìt 'na part principàla endel stüde de Saturno e dei sò anèi. El *lander* Huygens envéce el ciàpa el sò nòm de l'astrònom olandés del sècol XVII Christiaan Huygens che col sò telescòpio el g'ha scuprìt Titano.
Agensia Spasiàla Italiana

La **Agensia Spasiàla Italiana**, in italian **Agenzia Spaziale Italiana**, l'è l'agensia che la fa stüdi scentifegh e missiun spasial in Itàlia.
Breslavia

**Breslavia** (cugnussüda anca a col so nom in lengua polaca: **Wrocław**) l'è ona cità polaca, sitüada in del voivodà de la Basa Slesia. 
La se tröva in de la Polonia sudocidentala, in sü i spond del fiüm Oder
La g'hà 632.996 abitant e ona superfìss de 293 km 2. El so starosta (sindegh) l'è el sciur Rafał Dutkiewicz.

La cità l'è 'ngiümelada cunt i cità de:

*  Breda, Olanda;
*  Dresda, Germania, dal 1963;
*  Charlotte, North Carolina, Stat Ünii;
*  Grodno, Bielurüssia;
*  Guadalajara, Messich;
*  Hradec Králové, Repüblica Ceca;
*  Kaunas, Lituania;
*  Lviv, Ucraina;
*  Ramat Gan, Israel;
*  Wiesbaden, Germania, dal 1987.
Poznan

**Poznań** l'è ona cità polaca, sitüada in del voivodà de la Granda Pulonia. 

La se tröva in de la Polonia centro-ucidentala, in süi spond del fiüm Warta.

La g'hà 567.882 abitant e ona superfìss de 261,85 km2. El so starosta (sindegh) l'è el sciur Jan Grabkowski.

## Riferiment
Oświęcim

**Oświęcim** l'è una cità polaca, sitüada in del voivodà de la Pulonia Piscinina. 

La g'hà 39.893 abitant e una superfìss de 30 km 2. El so sindegh l'è el sciur Janusz Chwierut.

L'è vesina a Cracòvia, un cicinìn püssee de 60 km.

L'è tristement famusa, cunt el so nom todesch, "Auschwitz", per el camp de cuncentrament di nazisti.

La parnunzia polaca de Oświęcim l'è vergott 'me "Oscviencim", cun la "sc" de "sciur" e ona "n" che la se senta minga tropp.

## Storia
Oświęcim l'è stada un regn indipendent in del Medioev. .

### Nazism

### Epoca comunista

## Riferiment
CICAP

El **Comitat italian per el Controll di Affermazion su i Pseudoscenz**, in italian **Comitato Italiano per il Controllo delle Affermazioni sulle Pseudoscienze** l'è ona assocazion scentifega taleana, che la controla i fenomen paranormaj e i pseudoscenz cont el Metod Scientifegh. 

## Storia
El CICAP l'è nassuu in del ann 1989 grazie al Piero Angela 'me "Comitat Talian per el controll di affermazzion in su el paranormal".
In del ann 2013 el cambia nom per mett denter tucc i pseudoscenz.

## Member famos del CICAP
*Paol Attivissimo
*Salvo di Grazia
*Piero Angela (fin a la sò mort)
*Margherita Hack (fin a la sò mort)
*Piergiorgio Odifreddi
*Luigi Garlaschelli
*Massimo Picozzi

## Riferiment
SAF

La **Autoservizi F.V.G. S.p.A. - SAF ** l'è ona azienda forlana di straport publegh che la serviss la *Bassa Furlana* e la zona de Udin.

## Storia
La SAF la nass in l'ann 1995 de l'union de cinch agenzij precedent, che lavoraven in di zon de Udin, de Codroipo e de Triest. 
On quaj ann despoeu entren di alter agenzij che lavoren in la zona del Grades. 

Incoeu SAF la lavora anca in Slovenia, in Croazia e la fa part del grupp ingles *ARRIVA*. 

## Riferiment
Cità de San Marin

**Cità de San Marin** ('n italian **, in romagnoeul *San Marèin* o anca domà *Sitê*) a l'è vun di noeuv castei de San Marin. El gh'ha  abitancc e l'è a 'n altituden de  meter sul livell del mar.

## Referimencc
*Castelli di San Marino

## Olter progecc

## Vos corelade
*Basilega de San Marin
Galileo (sonda spasiala)

**Galileo** l'ìa 'na sónda spasiàla automàtica sènsa equipàgio, asemblàda e gestìda del Jet Propulsion Laboratory per cönt de la NASA a mandàda stüdià el pianeta Giove e i sò satèliti. 
L'è stàda dedicàda a l'astronomo toscà Galileo Galilei. L'è stàda lanciàda ai 18 de utùer del 1989 del Space Shuttle *[[Atlantis]]*, endel córs de la misiù còdes STS-34. L'è riàda de le bànde de Giove ai de dezèmber del 1995 dòpo de 'n vias de 6 agn, endel qual la g'ha sfrötàt la fórsa gravitasiunàla de la Tèra e de Venere per ciapà la ónda nesesària per viagià a la velocità prestabilìda.

La sonda Galileo, endel córs de la sò misiù la g'ha utignìt divèrsi rezültàcc: l'è pasàda per la prìma ólta arènt a 'n asteroide, la g'ha scuprìt per la prìma ólta en satèlite entùren a 'n asteròide, l'è stada la prìma sónda a mitìs en òrbita entùren a Giove e a lancià 'na sónda endèla sò atmosféra.

Ai 21 de setèmber del 2003, dòpo ìga pasàt 14 agn endel spàsio e 8 endel sistéma de Giove, la misiù l'è stada cunsideràda terminàda e l'orbiter l'è stat mandàt a destrügìs endèla atmosféra de Giove per fà che ògna batério terèstre che püdìa troàs amò sö la sónda el nés mìa a contaminà 'na quach lüna de Giove.
Voyager 2

**Voyager 2** l'è 'na sonda spasiàla automàtica (sènsa equipàgio) amò 'n funsiù, lanciàda de Cape Canaveral ai 20 de óst del 1977 co la misiù de esplorà Giove e Saturno. L'è stàda portàda en òrbita del vetùr Titan III-Centaur e l'è partìda póch prìma de la sónda sorèla Voyager 1.

Endel córs del viàs, i tecnich de la NASA i s'è rindicc cönt che i g'harès püdìt sfrötà 'na sèrta cunfigürasiù planetària bastànsa ràra per dàga 'na acelerasiù a la sónda e fàla rià a vizità pò a Urano e Netuno. Le 'nformasiù che se g'ha a dispuzisiù al dé d'encö sö chèsti du öltem pianéti i è stàde catàde sö suradetöt gràsie ai dati mandàcc sö la Tèra de chèsta sónda, che la rèsta mò l'ünica sónda a ésega pasàda derènt.

En töt la Voyager 2 la g'ha vizitàt quàter pianeti:

* Giove (9 de löi del 1979)
* Saturno (26 de óst del 1981)
* Urano (24 de zenér del 1986)
* Netuno (25 de óst del 1989)

De alùra la sónda l'è dré a slontanàs sèmper de piö de la Tèra e del Sul e la g'ha sorpasàt la zòna de 'nflüènsa magnética del Sul endel setèmber del 2007.

La baterìa de alimentasiù de la sonda l'è progetàda per funsiunà 'nfìna al 2025 ma le cumunicasiù co la Tèra le g'harès de desmèter zà endel 2016 perchè g'harès de desmèter de funsiunà el giroscòpio che permèt de tègner l'orientamènt corèt de l'antèna de trasmisiù. A chèla data la sónda la g'harès de troàs a 110÷114 UA del Sul.
Voyager 1

**Voyager 1** l'è 'na sonda spasiàla automàtica (sènsa equipàgio) amò 'n funsiù, lanciàda de Cape Canaveral ai 5 de setèmber del 1977 co la misiù de esplorà Giove e Saturno. L'è stàda portàda en òrbita del vetùr Titan III-Centaur e l'è partìda póch dòpo de la sónda sorèla Voyager 2. Aisebé che l'ìes stàda lanciàda quàze 'n més dòpo, l'òrbita sö la qual l'è stàda puzisiunàda la g'ha pirmitìt a la Voyager 1 de rià prìma de le bànde de Giove de la Voyager 2, conden antìcipo de quàter més, ai 5 de mars del 1979 e sö Saturno conden antìcipo de nöf més, ai 12 de noèmber del 1980.

De alùra la sónda l'è dré a slontanàs sèmper de piö de la Tèra e del Sul e la g'harès sorpasàt la zòna de 'nflüènsa magnética del Sul (*termination shock*, endoche el vent solàr el ralènta 'nfìna a velocità subsòniche) endel 2004, ma dato che i strümèncc de bórdo i è mìa piö a pòst del töt l'è mìa pusìbol stabeléser quan che chèsto l'è sücidìt.

La baterìa de alimentasiù de la sonda l'è progetàda per funsiunà 'nfìna al 2025 ma le cumunicasiù co la Tèra le g'harès de desmèter zà endel 2016 perchè g'harès de desmèter de funsiunà el giroscòpio che permèt de tègner l'orientamènt corèt de l'antèna de trasmisiù. A chèla data la sónda la g'harès de troàs a 110÷114 UA del Sul. egont i càlcoi dei espèrcc, la Voyager 1 la riarà endèl nigol de Oort de ché a 300 agn e la ghe metarà 30.000 agn per streersàla fò töta.
## Galeria de fóto töde zó del Voyager 1

File:Jupiter from Voyager 1 PIA02855 thumbnail 300px max quality.ogv|*Voyager 1* video töt zo de menemà che la sonda la riàa arènt a Giove. (Link to full size video) |alt=*Voyager 1* time lapse movie of Jupiter approach.
File:Great Red Spot From Voyager 1.jpg|La màcia rosa de Giove töda zó del *Voyager 1*.|alt=The Great Red Spot as seen from *Voyager 1*.
File:Volcanic crater with radiating lava flows on Io.jpg|Sentér de làva che cùla fò del cratér Ra Patera sö Io.|alt=View of lava flows radiating from the volcano Ra Patera on Io.
File:Vulcanic Explosion on Io.jpg|Erusiù del vülcà Loki sö Io.|alt=A volcanic eruption plume rises over the limb of Io.
File:PIA01970.jpg|La superfìce de Europa piéna de rìghe ma mìa de cratér, pröa de 'na atività geològica recènta.|alt=Europa as seen from *Voyager 1* at a distance of 2.8 million km.
File:Ganymede - PIA02278.jpg|Ganimede e la sò superfìce marcàda de atività tetònica.|alt=Icy surface of Ganymede as photographed from 253,000&nbsp;km.
Oson

L**<nowiki/>'Oson** (olt mantoan: [u'zu]; mantoan: [u'zuŋ]) l'è on riaa lombard.
El scorr in de l'Olt Mantoan: el nass arent al Castell, per rivàggh denter al Minsc despoeu 35 km, arent a Curtaton. Denter al fiumm poeudom trovà di lusc, di alborell e di vairon.
El traversa i comun de Castell, Scereseri (frazzion de San Martin) e Castellucch.
Serioeula Marcionala

La **Serioeula Marcionala** (it. *Seriola Marchionale*) l'è on riaa lombard.
La nass arent a Castion (MN), in sul confin con Monticiar e Carpenedol, e la va a finì dent a l'Oson, despoeu d'avè traversaa anca i paes de Medol, Ghidizzoeu, Scereseri, Rodegh e Goit.
L'è stada ciamada inscì in onor del primm marches de Mantoa, el Gianfrancesch Gonzaga.
Canal Scolmador

El **Canal Scolmador** (italian: *Canale Scolmatore di Nord Ovest*) l'è on canal artifizzial de la Provincia de Milan.
L'è staa scominciaa in del 1954, per regoeuj e descolmà l'aqua del Seves. In del 1980 gh'è staa giontaa on tocch, che 'l ciappa l'aqua in ecess de l'Olona arent a Pregnana.
Al dì d'incoeu el partiss de Parazzoeu (frazzion de Paderna Dugnan) e 'l va in direzzion de Rò, in mez al Parch di Groann. El finiss el sò cors in del Tesin arent a Biegrass. El Scolmador l'è staa criticaa de tanti sociazzion ambientalista, perchè 'l mena l'aqua inquinada del Seves in quella, ben pussee netta, del Tesin.

## Varda anca
*Seves
*Olona
*Tesin
Arnetta

L**<nowiki/>'Arnetta** (it. *Arno*) l'è on riaa lombard.
La nass a sud de Vares, per poeu traversà vari comun del Varesott e rivà in del Tesin arent a Casten, despoeu on percors de circa 30 chilometer.
L'è consideraa on riaa bell inquinaa, che fina a on quai ann indree l'ha provocaa anca di problema ambientai in vari zonn del sò percors.
Vighizzoeu

***[[Vighizzoeu (Cantù)|Vighizzoeu]]**, frazzion de Cantù.
***[[Vighizzoeu (la Capella)|Vighizzoeu]]**, frazzion de la Capella.
***[[Vighizzoeu (Monticiar)|Vighizzoeu]]**, frazzion de Monticiar.
Pont (Triugg)

El **Pont** (*Ponte*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Triugg, in de la Provincia de Monscia.
A se troeuva a ovest del center comunal, in su la sponda del Lamber. L'è proppi la posizzion in sul fiumm che 'l ghe da el sò nomm.
Navili Sforzesch

El **Navili Sforzesch** (italian: *Naviglio Sforzesco*) l'è on canal artifizzial lombard e piemontes.
El nass in del Tesin arent a Trecaa (NO). De lì el va invers a sud, e 'l traversa i comun de Sceran, Cassoeu e Vigeven.
A Vigeven el ghe da l'aqua a 'na central idroelettrega e poeu el se spartiss giò in duu brocch: vun el ghe va dent anmò al Tesin, l'olter el se desperd in di ronsg de la Lumellina.
Gusa

La **Gusa** (it. *Guisa*) l'è on riaa lombard.
La nass a Lazzaa e la traversa i comun de Misent, San Dalmazzi, Soree, Cesaa, Garbagnaa, Bolaa e Baranzaa, prima de 'ndà denter al Niron. L'union cont el Niron la fa nass la Merlada.
A l'è longa 40 km e l'è de origin piovana; donca d'estaa de norma l'è squasi secca a la sorgent, anca se la se impieniss in sul sò percors, per via di descaregh di cà e di industri de la zona.
I sò spond hinn staa cementificaa quasi indepertutt, foeura che in del Parch di Groann.
Invô de Sora

**Invô de Sora** (prononzia local: [invo'tsura]; italian: *Invorio Superiore*) a l'è ona frazzion del comun noares de Invô.
El paes el se troeuva in su 'na colina a nord del center comunal (cioè Invô de Bass). A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
San Giorgg (Pombia)

**San Giorgg** (*San Giorgio*) l'è ona località del comun noares de Pombia.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, invers al fiumm Tesin.
Invô de Bass

**Invô de Bass** (*Invorio Inferiore*) a l'è vuna di frazzion del comun de Invô.
A l'è 'l center del comun, indove che se troeuven tucc i istituzzion comunai. A l'è staa on comun indipendent fina al 1928, quand l'è staa taccaa a Invô de Sora.
Caronella

La **Caronella** (istess in italian) l'è on riaa lombard.
La traversa e la ghe da el nomm a la Val Caronella, che la se troeuva in del comun valtolin de Tej.
Dopo d'avè traversaa la vall, la ghe va dent a l'Adda.
Rezzalasch

El **Rezzalasch** (prononzia local: [retsa'lask]; italian: *Rezzalasco*) l'è on riaa lombard.
El traversa tutt la Val de Rezzel (in del comun de Sondel), per poeu rivà dent in de l'Adda.
San Martin (Trecaa)

**San Martin** (prononzia local: [mar'tik]; italian: *San Martino di Trecate*) l'è ona frazzion del comun noares de Trecaa.
El paes el se troeuva a est del center comunal, arent a la sponda del Tesin, in su la strada statal che la mena a Magenta.
In de la zona de San Martin a gh'è anca on sit industrial bell important.
Valaa

El **Valaa** (*Vallate*) l'è on riaa lombard.
El scorr in de la bassa Valtolina, per esempi arent al comun de Dubin.
A l'è vun di afluent de l'Adda.
Caslett (Mom)

**Caslett** (prononzia locali: [kaz'løt]; italian: *Castelletto*) l'è ona frazzion del comun noares de Mom.
El paes el se troeuva a est del center comunal, in mez ai camp in tra Mom e Vlesg.
In del sò territori, come che 'l sugeriss anca el nomm, a poeudom trovà on castell.
Strona (NO)

La **Strona** (a Cavallin: ['struŋa]; italian: Strona di Briona) l'è on riaa piemontes.
La nass ai pè del Lavagon, in del comun de Boca. Poeu dopo la traversa i comun de Romagnan, Cavallin, Ghemm, Fara e Briona. Lilinscì la ciappa i aqui de la Rosgia Mora e la ghe va dent a la Gogna a Noara (frazzion de Gognaa). In tutt, la fa circa 30 chilometer.
Gnellengh

**Gnellengh** (prononzia local: [ɲi'leŋk]; italian: *Agnellengo*) l'è ona frazzion del comun noares de Mom.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, in di camp in tra Mom e Barengh.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. In del sò territori a poeudom trovà anca on castell.
Vegg comun de la Provincia de Noara

Lista di Vegg comun de la Provincia de Noara
## XX secol
*Alzaa, unii a Mom in del 1928.
*Ara, unida a Grignasch in del 1927.
*Auzaa, unii a Gozan in del 1928.
*Bugnaa, unii a Gozan in del 1928.
*Calogna, unida a Lesa in del 1928.
*Caslesg-Castellasc, separaa in del 1947 (eren staa taccaa insemma in del 1928).
*Cojer, unii a Armagn in del 1928.
*Comnagh, unii a Lesa in del 1928.
*Corciagh, unii a Pisan in del 1928.
*Dagnent, unii a Rona in del 1928.
*Fossen, unii a Nebiun in del 1928.
*Ghev, unii a Meina in del 1928.
*Gnellengh, unii a Mom in del 1928.
*Invô de Sora, unii a Invô in del 1928.
*Isola, unida a Orta in del 1928.
*Mercuragh, unii a Rona in del 1928.
*Montrigiasch, unii prima a Parscee in del 1928, poeu taccaa a Rona in del 1960.
*Sologn, unii a Caltignaga in del 1928.
*Soazza, unida a Armagn in del 1928.
*Tapian, unii a Pisan in del 1928.
*Vergan, unii a Borbanee in del 1928.
Programa Pioneer

El **Programa Pioneer** l'è stat en progràma americà furmàt de 'na série de misiù spasiàle sènsa equipàgio miràde a l'esplorasiù dei pianeti del Sistema Solar. Le sónde mandàde 'ndèl spàsio endel quàder del Programa Pioneer i è stàde divèrse ma le piö 'mportàte i è stàde la Pioneer 10 e la Pioneer 11 che i è riàde a esplorà i pianéti estèrni e i è riàde 'nfìna ai cunfì del nòst sistema. 

El programa l'ìa spartìt en dò generasiù de sónde spasiàle. Le prime, chèle de tìpo *Able*, i è stàde lanciàde 'ntra 'l 1958 e 'l 1960. En conseguènsa dei tacc falimèncc de le misiù, el progràma l'è stat seràt sö. Endel 1965, però, la NASA la g'ha turnàt a töl en mà e gh'è stat progetàt ge fabricàt 'na nöa generasiù de sónde, de le quàle, le Pioneer 7 e 8, lanciàde endel 1966, i è amò 'n funsiù al dé d'encö, Chèsta segónda part del programa l'è 'nàda 'n nacc del 1965 al 1978.

## Le misiù
Prima generasiù (*Able*)
* Pioneer 0 - *[[orbiter]]* lünàr, distrügìt al momènt del làncio
* Pioneer 1 - *orbiter* lünàr, el sbàglia la Lüna per vìa de 'n làncio canàt
* Pioneer 2 - *orbiter* lünàr, distrügìt al momènt del làncio 
* Pioneer 3 - *flyby* (pasàgio a póca distànsa) lünàr, el sbàglia la Lüna
* Pioneer 4 - *flyby* lünàr, el rìa a la velocità de fuga de la Tèra
* Pioneer P-1 (W) - *sonda* lönàra, s•ciopàda al momènt le pröe prìma del làncio
* Pioneer P-3 (X) - *sonda* lönàra, nàda pèrda al momènt del làncio
* Pioneer P-30 (Y) - *sonda* lönàra, la rìa mìa a mitìs en òrbita e la bùrla zó endel océano
* Pioneer P-31 (Z) - *sonda* lönàra, l'öltem stàde del vetùr el s•ciòpa e la sónda la bùrla zó 'ndel Océano Antlàntich
* Pioneer 5 (P-2) - la rìa 'ndèl spàsio interplanetàre 'ntra la Tèra e Venere
Segónda generasiù
* Pioneer 6, 7, 8 e 9 - le rìa 'ndèl spàsio interplanetàre 'ntra la Tèra e Marte
* Pioneer E - la gh'ìa pò a lé de rìa 'ndèl spàsio interplanetàre 'ntra la Tèra e Marte ma l'è stàda fàda s•ciopà per vìa de 'na anomalìa endela traietòria
* Pioneer H - còpia de le Pioneer 10 e 11, piö tàrde destinàda per 'na misiù 'nvèrs Giove e, semài che 'l fös stat pusìbol, Saturno, ma mai lanciàda per problémi de palànche
* Pioneer 10 - l'è riàda sö Giove e 'l spàsio interstelar medio
* Pioneer 11 - l'è riàda sö Giove, Saturno e 'l spàsio interstelar medio 
* Pioneer 12 - (Pioneer Venus 1-Pioneer Venus Orbiter) del progèt Pioneer-Venus 
* Pioneer 13 - (Pioneer Venus 2-Pioneer Venus Multiprobe) del progèt Pioneer-Venus

## Colegamenti estèrni
*  Home page del Programma Pioneer