open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adelchi

**Adelchi** (a ólte se 'l troa ciamàt apò **Adalgiso**) (... – 788 presapóch) l'è stat en prìncipe longobàrt, asociàt al tròno del 759 al 774 de sò pàder Desiderio.

Asociàt al tròno de sò pàder endèl 759, la sò figüra l'è restàda a l'ómbra de chèla del sò genitùr per tat tép. Quan che 'ndel 769 Berta, la màder de Carlo Magn, la g'ha cumbinàt le spùze de sò fiöl co la fiöla de Desiderio (Desiderada, o come che 'l la ciamàa el Manzoni: Ermengàrda), par che pò a Adelchi l'ìes stat fidansàt a Gisela, la sorèla de Carlo Magn; ma le spùze i è mìa nàda 'n pórt perchè gh'è s•ciopàt la guèra 'ntra Franchi e Longobàrcc.

Endèl córs de la batàia piö 'mportànta del 774 cùtra l'ezèrcit de Carlo Magn, Adelchi el gh'ìa l'encàrech de fà la pòsta 'n Val d'Aosta e fórse 'l s'ìa schieràt de le bànde de Ivrea. Entàt che 'l gròs de l'ezèrcit longobàrt, comandàt de sò pàder, el sustignìa l'atàch dei Franchi en Val de Susa, Adelchi l'è stat mitìt en róta de le colòne comandàde de Bernardo, el zìo de Carlo Magn, fórse pò a per vìa del tradimènt de quàch longobàrt. Le trùpe scunfigìde le s'è ritiràde 'nvers la Val Padana; Desiderio el s'è arocàt a Pavia, envéce Adelchi el s'è riparàt a Verùna, e 'l g'ha poartàt ensèma con lü pò a i fiöi de Carloman, fredèl de Carlo Magn, che i Longobàrcc i g'harès vülìt mèter söl tròno dei Franchi.

Dòpo le scunfìte de Verùna, endèl 773-774, e suradetöt de Pavia (774), el regn longobàrt l'è pasàt sóta la curùna de Carlo Magn e Adelchi l'è duzìt scapà a Costantinòpel (774), endóche el g'ha risiìt el tìtol de *patrése*. Endèl 775 el g'ha cuminciàt a mèter en pé dele congiüre, a Roma e a Benevento, e par che 'l g'hape töt part a le ribeliù del duca Tasilù III de Baviera, sò chignàt, che piö tàrde 'l g'ha duzìt pò a lü sotamitìs a Carlo endèl 787.

De Costantinòpoli, endel 787, l'è sbarcàt en Calabria per ardà semài che riàa a riconquistà el regn longobàrt e ciapà 'l potére, ma 'l sò tentatìf l'è falìt: la tradisiù la cönta che 'l sìes stat scunfigìt e copàt en batàia de sò niùt Grimoaldo III (che 'l gh'ìa ciapàt el pòst de Arechi II de Benevento endèl 787). Segónt en ótra versiù, reportàda de Eginardo e cunsideràda dei stòrich come piö fidàda, Adelchi el sarès mórt divèrsi agn piö tàrde a Costantinòpoli (se pènsa entùren al 789).

Le sò vicènde le g'ha ispiràt Alessandro Manzoni per la sò tragédia entitulàda *[[Adelchi (Manzoni)|Adelchi]]*, e püblicàda 'ndel 1822.

## Bibliografìa
* Jörg Jarnut, *Storia dei Longobardi*, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 8846440854
* Sergio Rovagnati, *I Longobardi*, Milà, Xenia, 2003. ISBN 8872734843
Anselperga

**Anselperga** (... – ...) l'è stàda 'na principèsa longobàrda, fiöla del re Desiderio, l'öltem dei re longobàrcc, e de la regìna Ansa.

Anselperga l'è stàda la prìma badèsa del Monastér de San Salvadùr a Brèsa, che l'ìa apéna stat fat sö dei sò genitùr. Quan che sò sorèla Desiderada (cunusìda pò a col nòm de Ermengarda) l'è stàda refüdàda de Carlo Magn col qual l'ìa spuzàda, l'è nìda a ritiràs endèl monastér de San Salvadùr, sóta le cüre de sò sorèla.

## Bibliugrafìa
* Ghisalberti, A. M., ed. *Dizionario Biografico degli Italiani: III Ammirato &ndash; Arcoleo*. Roma, 1961. 
* Murray, A. C., and Goffart, W. A., edd. *After Rome's Fall: Narrators and Sources of Early Medieval History*. Toronto: University of Toronto Press, 1998.

## Riferimèncc
Il Musichione (singol)

**Il Musichione** l'è on singol del grupp milanes Elio e le Storie Tese, sortii in del marz 2014 in su iTunes.
A l'è la sigla del programma televisiv omonim, condott proppi de la band.
La canzon la spiega cosse l'è la trasmission: on programma che 'l pò vess veduu se t'eet pagaa el canon de la television, che forsi l'è nò inscì divertent e che forsi l'ann dopo el sarà pu replicaa.
## Vos corelaa
*Il Musichione
Ciamà l'erba

Con l'espression **ciamà l'erba** (o anca *sonà l'erba*, *sonà el marz*, *ciamà marz*, *bon marz*, *zampugnera*) s'intend ona veggia tradizion e cerimonia lombarda alpina (soratutt Valtolina e Valciavenna, ma anca a Colegh).
## L'usanza
El primm de marz, di fiolitt e di bagai (ciamaa *marziroeu*), vann in gir per i camp con di sonaj, baciocch, batagg e campann a *ciamà l'erba*, per dìggh che l'inverna l'è dree a finì e l'è l'ora che la sponta foeura lee, che i fior i butten e via inscì.
A l'è compagna de la *[[Chalandamarz]]*, che l'è ona tradizion engadinesa (e l'è ciamada inscì anca in tutt el Grison italian: Pos'ciav, Bregaja, la Mesolcina...).
In de la Val Tarten l'usanza, che ghe diseven anca *ciamà marz*, la se faseva el dì prima, el 28 de febrar. I bagaitt che naven in gir cont i baciocch cantaven inscì:

A la Briga inscambi la se ciama *sonà de marz* ([su'na da'mars]), e de norma l'è celebraa el 28 de febrar. Lilinscì la gent (minga domà i bagaitt) la va in gir per el paes cont i batagg.
### A Soregh (CO)
A Soregh - soratutt in la frazzion de Bugiall - i *marziroeu* (i bagaitt fina a l'adolescenza; on temp i era domà i mas'c) passen de cà in cà cont i sampugn e vestii de paisan per saludà la primavera. Despoeu d'avè ricevuu n'ofertina de la fameja che la viv in cà (de norma farina de carlon o olter robb de mangià), reciten on paternoster e tacchen a sonà coi sampugn per dessedà l'erba indormentada. Se la fameja la ghe respond minga a l'invid di bagai, i marziroeu tacchen a vosàggh adree e cridà "formigh e ratt!".
La festa la finiss la sira, indè che i don ramaa su duranta el dì a vegnen spartii in tra i bagai in d'ona cena comuna.

## Bibliografia
*Roberto Leydi, *Spazi antichi e nuovi della festività popolare. Lombardia*, in AA.VV., *Le tradizioni popolari in Italia*, a cura de Alessandro Falassi, Milan, ed. Selecta.
*Roberto Valota, *Chiamare l'erba*, Ogionn, Cattaneo Editore.

## Vos corelaa
*Primm de marz
*Chalandamarz
*Sonà de marz
## Referenz

## Ligamm de foeura
*Fotografii del ''Ciamà l'erba'' a Traona 
*A proposet del 1 de marz in Valtolina 
*valtellina.it
*vaol.it 
*apricaonline.com
Bodengh

***[[Bodengh (Gordona)|Bodengh]]** (*Bodengo*), frazion del comun de Gordona.
***[[Bodengh (rial)|Bodengh]]** (*Bodengo*), rial de la Valciavenna.
***[[Val Bodengh]]** (*Val Bodengo*), vall lombarda.
Bodengh (Gordona)

**Bodengh** (*Bodengo*) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Gordona, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva dent a la vall con l'istess nomm, a sud-ovest del centro comunal. Al dì d'incoeu l'è quasi pu abitaa, compagn de tanti alter località alpinn.
## Referenz
Val Bodengh

La **Val Bodengh** (*Val Bodengo*) l'è ona vallada lombarda.
L'è ona diramazion ocidental de la Val Ciavenna, e l'è traversada de la Boeuggia (on afluent del Lir). A l'è al confin con la Val Mesolcina, in Isvizzera.
In de la vall a troeuvom i paes de Bodengh, Donadiv e Bedolina (comun de Gordona, provincia de Sondri).
## Ligamm de foeura
*A proposet de la Val Bodengh
Ansa

**Ansa** (... – Liegi?, dòpo 'l 774) l'è stàda regìna dei Longobàrcc e regina d'Italia endèl secol VIII, come moér del Re Desiderio (756-774).

__TOC__

Ansa la fàa part de 'na famìa de l'aristocrasìa bresàna e l'ìa fiöla de 'n nòbil che gh'ìa nòm Verissimo. La g'ha spuzàt Desiderio se pènsa a l'época de Liutprando e, 'ndel 753, la g'ha fondàt el monastér che en prensépe l'ìa entitulàt ai sancc Mighél e Piéro.
Desiderio, 'ntat, l'ìa deentàt 'na figüra de 'na sèrta 'mportànsa e i du i è nacc a stà prìma a Pavia, a la cort reàl e dòpo 'n Toscàna quan che Desiderio l'è stat numinàt duca de Tuscia. Quan che gh'è mort el re Astolf, Desiderio l'è riàt a ciapà 'l sò tròno.
Ansa, deentàda regìna, la g'ha dat 'na mà al sò òm, suradetöt endèi afàre religiùs. A Brèsa, la g'ha fat slargà fò el monastér che la gh'ìa fondàt, che l'è pò deentàt el monastér de San Salvatore, la l'ha dotàt de gran richèse e la g'ha mitìt sò fiöla Anselperga a fà la Badèsa. San Salvatore el fàa de riferimènt a 'na rét de monastér sparnegàcc en Lombardia, Emilia e Toscana, isé de creà 'na sort de federasiù controlàda del Re.
Par che Ansa la g'hape it 'na part apò a endel'organizasiù dei matremóne pulìtich per ligà i Longobàrcc co le famìe piö 'mportànte de l'Euròpa de alùra.

'Na tradisiù locàla la dis che la sarès stàda sotràda endel monastér che la gh'ìa fondàt, doca l'è pusìbol che, dòpo éser stàda 'n ezìlio enden monastér a Liegi o a Corbie, Ansa oramài ansiàna, dòpo la mórt del sò spus la g'hape it el permès de turnà a Brèsa.

## Famìa
Ansa l'ìa spuzàda col Re Desiderio, compagn de lé uriginàre de Brèsa e 'nsèma i g'ha ìt alméno sich fiöi che se g'habe nutìsia:

* Anselperga, badèsa del Monastér de San Salvadùr a Brèsa
* Adelperga, che gh'è nat en spùza a Arechi II de Benevento
* Liutperga (o Liutpirc), spuzàda con Tasilù III de Baviera.
* Desiderada (o Gerperga?), spuzàda e pò refüdàda de Carlo Magn (cunusìda pò a col nòm de Ermengarda per vìa del poema del Manzoni).

* Adelchi, l'ünech fiöl mascc che se g'hape nutìsia, prìncipe dei Longobàrcc e asociàt al tròno de sò pàder Desiderio

## Riferimèncc


## Bibliografìa
* Jörg Jarnut, *Stória dei Longobarcc*, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 88-464-4085-4
* Sergio Rovagnati, *I Longobarcc*, Milà, Xenia, 2003. ISBN 88-7273-484-3

## Us corelàde
* Adelchi
* Re Desiderio
Donadiv

**Donadiv** (*Donadivo*) l'è ona località del comun ciavennasch de Gordona, in de la Provincia de Sondri.
La se troeuva dent in de la Val Bodengh (l'è el primm paes che se incontra se se partiss de Gordona), a 737 meter sora el nivell del mar.
## Ligamm de foeura
* A proposet de la Val Bodengh
Bedolina

**Bedolina** (istess in italian) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Gordona, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva dent a la Val Bodengh, a est de Bodengh e a sud-ovest del center comunal. L'è traversada de la Boeuggia, e la se troeuva a 946 meter sora el nivell del mar.
## Ligamm de foeura
* A proposet de la Val Bodengh
Brembioeu

El **Brembioeu** (lodesan: *Brembioeul*; italian: *Brembiolo*) l'è ona ronsgia de la provincia de Lod. L'è longh circa vintrii chilometri.
El nass di aqui sorgiv arent a Ossagh e 'l traversa i paes de Brembi, Zorlesch, Casal, Codogn, Somaja, Fombi e Guardamej. Lilinscì el ghe va dent al colador Ancona: de questa union la nass la Mortizza. El sò percors a l'è quasi paralell a quell de l'Adda de ona banda e del Lamber de l'altra.
Besogna regordà che 'l Brembioeul l'è nò on canal artifizial, ma on cors d'aqua natural, anca se 'l ven doperaa 'me canal colador. In particolar, el serviss a portà via l'aqua de la pioeuva e a favorì la rigazion.
Cassaraa

***[[Cassaraa (Lugan)|Cassaraa]]** (*Cassarate*), quarter de Lugan.
***[[Cassaraa (fiumm)|Cassaraa]]** (*Cassarate*), fiumm del Canton Tesin.
Cassaraa (fiumm)

El **Cassaraa**, cognossuu anca 'me **Casseraa** o **Casseragh** (italian: *Cassarate*) l'è on fiumm del Canton Tesin.
El nass in de la Val Colla, a vall del Pass San Luzi, ai pee de la Garziroeula, minga delongg del confin con la Lombardia.
In del sò percors, el traversa i paes de Cavriasca, Canoeubi e Lugan: despess el marca el confin in tra 'sti comun. In trai sò afluent a troeuvom la Cavriasca, el Din, el Vinagh, el Casson, e 'l Riaa de Viganell.
Rivaa dent a Lugan, el traversa el quarter de Cassaraa; poeu, el ghe va dent al Lagh de Lugan.
Beowulf

El ***Beowulf*** a l'è el poema anglosasson pussee famos, anca perchè l'è l'unegh rivaa infina a niolter a vess inscì complet. L'è on poema de 3182 vers alliterativ, prusmabelment l'œuvra de on unegh autô ind la primma banda del VIII secol.

El *Beowulf* l'è conservaa dent a on manoscritt ciamaa *"[[Nowell Codex]]"*.

## Istoria
L'è l'istoria del Beowulf, eroe dei Gott del Nord (ciamaa ancasì *Gēatas* in angles antigh), che in tutt el poema el frontarà trii moster: el Grendel, la mader del Grendel e on dragh.

Sentada in d l'Iscandinavia del V secol, la pœu vess desmes'ciada in duu gross tocch.

### Primm tocch del poema
Ind la primm tocch, imprendem a cognoss el Beowulf e la sò situazion: l'è el nevod del Chlochilaïc, rei di Gott del Nord, che l'entra in d'ona spedizion per andà a trovà l'Hroðgar, el re di Danes. Se vegn a cognossenza che costù el gh'ha di gross problema cont el Grendel, on monster mangiador de ommen, che l'è dree a mazzà fœura tucc i guerree del re di Danes. Per rivà a ona soluzion, l'Hroðgar, l'incargarà proppi el Beowulf de frontà el monster.

El Beowulf el riessarà in del sò compit cont el coppà el Grendel e, dopo avèll faa, el se trovarà però dinanz anca a la mader del monster, rivada a lu famenta de vendetta per la mort del so bagaj. El Beowulf el riessarà maravejosament a mazzà fœura anca lee.
Pien de danee e onor, el Beowulf el tornarà a baita vittorios insemma ai so compagn.

### Segond tocch del poema
El segond tocch de l'istoria el ciappa pee 50 agn despœu de quell'impresa lì.

El Beowulf l'è giamò diventaa a soòvœulta rei di Gott e l'è dree a governà el so regn bell polito. On dì però, on dragh che 'l faseva la guardia a on gross tesor, el vegn disturbaa e 'l tacca a fà di dann e a somenà distruzion in per tutt el paes. Beowulf el provarà a frontàll, ma de l'isconter el reportarà di ferid mortaj.

El poema el finiss cont la mort del rei-eroe. I so rest i vegnarann brusaa ins on grand falò funerari, intrà el lumentàss di so guerree.
Boletton

El **Boletton** (*monte Bollettone*) l'è ona scima di Prealp Comasch.
A l'è volt 1.317 meter sora el nivell del mar.
El sò profil a l'è facil de recognoss anca a oeugg biott de la città de Milan e de la bassa (quand che gh'è 'l sô e l'è minga nigol) per el sò filon de alber che 'l partiss giò de la scima e 'l riva giò in bass. La cresta del Boletton a l'è in sul confin in tra i comun de la Villa, de Faggee, de Albes con Cassan e de Erba. A sud la nass la Coeusa, che la traversa el comun de la Villa per poeu andà invers al Lagh de Comm.
In scima al Boletton a gh'è ona gran cros de ferr, mettuda là in del 1964.
## Vos corelaa
*Coeusa
Barr (Val Colla)

El **Barr** (nomm ofizial: *Monte Bar*) a l'è ona scima di Prealp Luganes.
A l'è volt 1.814 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de la Val Colla, in su la cresta al confin con la region de la Cavriasca (Canton Tesin, Svizzera).
L'è cognossuu per la soa forma on poo redonda, arent a la scima gemella de la Cavaldrossa a sud-ovest.
Majasina

La **Majasina** (ciamada in del dialett de Bren: *ra fimm de Vell*; in italian: *Magliasina*) l'è on fiumm del Canton Tesin.
La nass in del Malcanton (in di Gradiscioeu) e la ghe va dent al Lagh de Lugan arent al comun de Majas (del qual la ciappa el sò nomm). La gh'ha duu afluent: el Bavocc e 'l Rii de Molgee.
In del sò cors a gh'è di zonn per la pesca di trutt. 
## Referenz
Camp di Fior

El **Camp di Fior** (*Campo dei Fiori*) l'è on massiv de montagn in di Prealp Luganes.
A l'è volt 1.227 meter sora el nivell del mar (*ponta Paradis*) e 'l domina la città de Vares, de la qual a l'è vuna di atrazion principai.
Defatt el Camp di Fior a l'è ona località toristega ben famosa, sia d'estaa che d'inverna. A l'è staa despess anca ona meta del Gir d'Italia. L'è cognossuu per i sò bosch de foo, de castan e de abiezz. El sò ambient a l'è proteggiuu de on parch regional (che 'l gh'ha la soa sede al Brinsc).
Al Camp di Fior a gh'è anca on famos center astronomegh.
Promanega

**Promanega** (parnonzia local: [proma'nige]; italian: *Premaniga*) l'è ona frazion del comun lecches de Promana.
El paes el se troeuva in de la Val Varon.
## Referenz
Cassaraa (Lugan)

**Cassaraa** (*Cassarate*) l'è on quarter de la città tesinesa de Lugan.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal. Oltra che cont el center istoregh, el confina cont i quarter de Viganell, Aldesagh, Gandria e cont el Lagh de Lugan.
A l'è traversaa del fiumm con l'istess nomm.
Fina al 1972 l'eva ona frazion del vegg comun de Casgnoeura (paes che 'l se troeuva in su l'altra riva del lagh).
## Vos corelaa
*Casgnoeura
*Cassaraa (fiumm)
Lema

La **Lema** (*Monte Lema*) l'è ona scima di Prealp Luganes.
A l'è volta 1.624 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva al confin in tra la Provincia de Vares (comun de Dumenza) e 'l Canton Tesin (comun de Mioeuja). A l'è vuna di scimm de la Val Vedasca.
Vava77

**Vava77** pò cunusit come **Ol Vava**, (a l'anàgrafe: *Daniele Vavassori* - 'Lzà, 11 de màgio del 1977)

L’è ü creadùr de parodie in bergamasch che lü al realìsa in furma de dopiàgio e de cansù.

Ol Vava al càta fò film, tòch del filmàcc, interviste e cansù e pò 'l ga tèca sö i sò parole. Isé al pöl parlà di fenòmegn dela società che 'l sa tróa 'ntùren e de töte i sfacetadüre e i personalità che s’tróa in dela éta moderna.

Ol Vava l'è apò e suradetöt ü cantante.

De spès e ontéra l'è stai tiràt in bàl di radio e di televiziù nasiunài come Radio Deejay e la Rai. Uramai a l'è dientàt ü riferiment del cöstöm del bergamasch medio; ol bergamasch che 'l ga té a la sò stória ma che 'l völ pò fa ü "pas fò dela porta".

Ol sò sponsor moràl a l'è stacc ol quotidiano online Bergamonews.it che l'è stacc ol prim a daga trà in termini de nutìsie de cöstöm, come elemènt satìrich.

Al prensépe del 2014 ol canàl Youtube del Vava l'ha tocàt i 10 migliù de visualizasiù.

## Colegamèncc estèrni
*YouTube
*Sit ofizial
Monastér de Santa Giulia de Brèsa

El **Monastér de San Salvadùr** (piö tàrde cunusìt come **Santa Giulia**) l'è 'n ex-monastér de Brèsa, che adès l'è dopràt come muzèo. El complès monàstich l'è cunusìt per la varietà de le architetüre del Romànich enfìna al Rinasimentàl.

Endèl 2011, l'è deentàt patremóne del UNESCO come giü dei sit del potére dei Longobàrcc en Itàlia (568÷774 dòpo del Signur).

Per tradisiù l'è cunsideràt el pòst endóche Desiderada, spùza de Carlo Magn e fiöla del Re Desiderio la g'ha pasàt el sò ezìlio dòpo che Carlo el l'ìa refüdàda endèl 771.

## Stória
San Salvadùr l'è stat fondàt endèl 753 de Desiderio (che pò 'l deentarà Re dei Longobàrcc) e de sò moér Ansa, come convènt beniditì de mòneghe con sò fiöla Anselperga a fà de badèsa. En prensépe l'ìa stat entitulàt a San Mighél Arcàngel (car ai Longobàrcc) e San Piéro Apòstol, ma zabèla 'ndei agn de la custrusiù el gh'ìa ciapàt la dedicasiù a San Salvadùr e a Santa Maria . La denominasiù de Santa Giulia la g'ha ciapàt pè póch a la olta a pàrter del 763÷764 perchè Desiderio el g'ha fat trasferéser a Brèsa i rèscc de la Santa che prìma i éra custudìcc endèl monastér beneditì de l'ìzola de la Gorgona.

Dòpo la fì del régn dei Longobàrcc per mà de Carlo Magn, San Salvadùr el g'ha mantignìt i sò privilégi come istitusiù reàl, e 'l g'ha istindìt i sò posedimèncc. Endel sècol XII 'na bùna part dei sò ambièncc l'è stàda restrütüràda o recustrüìda en stil Romànich, e gh'è stat fat sö l'oratóre de Santa Maria en Solér. Endel sècol XV le strütüre i è stàde restaüràde amò 'na ólta e gh'è stat zontàt en dormetóre. Endel 1599 gh'è stat finìt la céza de Santa Giulia.

Al tép de Napuliù, endel 1798, el monastér l'è stat suprimìt e 'ndei sò ambièncc gh'è stat fat dét 'na cazèrma. L'è restàt en bröte cundisiù 'nfìna l 1882, quan che gh'è stat fat dét el Muzèo de l'età Cristiàna; ma la ruìna l'è mìa stàda fermàda del töt enfìna al 1966, quan che gh'è stat fat 'na restaürasiù generàla che 'l l'ha trasfurmàt endèl Muzèo de Santa Giulia del dé d'encö.

## El complès architetònich
El monastér el töl dét:
*la *Bazìlica de Salvadùr*, daàda del sècol IX. La g'ha 'na naàda e dò àbsidi, e l'è stàda fàda sö 'nsìma a 'na céza che ezistìa amò prima, che la gh'ìa 'na naàda e trè absidi, e che a sò ólta l'ìa stàda fàda sö söi rèscc de 'na custrusiù romàna del prim sècol dopo del Signùr, e nat en ruìna endèl sècol V. El campanìl, rifàt endèl cors dei sècoi XII-XIV, el g'ha afrèsch del Romanino. El dedét de la bazìlica gh'è dei afrèsch del Paol de Cailina el Zùen, e dei óter de l'época Carulìngia. El presbetére (trasfurmàt endèl sècol XVI) l'ìa 'n còro del 1466.
*L*'Oratóre de Santa Maria en Solér*, zontàt endè sècol XII. El g'ha 'na bàze quadràda condena lantèrna otagonàla e 'na lozèta. El segónt pià l'è decoràt con scéne de la vìta del Siignùr.
*La céza de *Santa Giulia* del sècol XVI.
*El muzèo, che 'l g'ha dét repèrcc che part de l'Età del Bróns enfìna i tép dei romàni. 

L'è pusìbol vizità apò a i rèscc de quach cà del tép dei Romàni (Domus de le Ortàie), ritroàcc sóta chèl che l'ìa l'órt del convènt.

## Colegamèncc estèrni
*Muzèo de Santa Giulia 

## Riferimèncc
Giuli Ceser

El **Caio Giuli Ceser** (latin *Gaius Iulius Cæsar*; grech: Καίσαρ/*Kaísar*; Roma, 13 de luj del 100 p.d.C. - Roma, 15 de marz del 44 p.d.C) l'è staa on general e on politegh roman. L'è consideraa vun di personagg pussee important de la storia romana, e donca de quella universal.
Nassuu de vuna di famej pussee important de l'aristocrazia romana, l'ha quattaa tutt i caregh politegh de la Republega. Insemma al Pompee e 'l Crass l'ha mettuu in pee el Primm triumvirad, cont el qual el se spartiva el controll de la vita pubblega de la città.
La soa impresa pussee cognossuuda l'è la Guerra in Gallia, con la qual l'ha conquistaa el territori de la Francia del dì d'incoeu. L'ha condott anca la prima spedizion romana in Britannia.
Dopo avè battuu tucc i sò aversari politegh e militar, l'è devegnuu dittador de Roma. El quindes de marz del 44 p.d.C. l'è staa coppaa de on rosc de sostegnidor de la Republega in del Senad. La soa redità l'è stada regolta del sò fioeu adottiv August, che l'è staa el primm imperador roman.

El Ceser a l'è staa anca on scrittor: el n'ha lassaa on resocunt de la guerra in Gallia e on alter de la guerra civil contra el Pompee.
La soa figura l'è stada inscì importanta che 'l nomm *Ceser* l'è devegnuu sinonem de "imperador", e 'l s'è conservaa inscì in todesch (*Kaiser*) e russ (**).
Parch faunistich Le Cornelle

Ul **Parch faunistich Le Cornelle** l'è un parch faunistich fundaa ad Albrèmb ul 19 april dal 1981, a övra del Angelo Ferruccio Benedetti.

## Galerìa


File:WCWTIGER.JPG|Panthera tigris tigris
File:Aquila nipalensis2.jpg|Aquila nipalensis
File:Saguinus oedipus.jpg|Saguinus oedipus
File:Ursus arctos.jpg|Orso bruno
Alt Medioevo

L**'Alt Medioevo**, per convensiù, l'è la part del Medioevo che và de la fì de l'Imper romàno de Ucidènt, colocàda endel'an 476, enfìna presapóch a l'an mìla circa (o al 1066). A segont de la 'mpostasiù storiogràfica, el prim sècol, o sècol e mès, de chèsto perìot, se pöl a le ólte surapunìl a l'antichità tàrda, e 'nvéce l'öltem sècol a chèl del Bas Medioevo (o, segónt dei óter stòrich, a chèl del Medioevo Pié).
Alboin

L’**Alboin** (latin: *Alboinus*, anglo-sassen: *Ælfwine*; 530 zirca – Verona, 28 de sgiugn del 572) l’è stait rè di Lombard, a partì de intoren al 563 a rivà al 572. Adree al sò regn, i Lombard hann fenid la sò migrazzion storega cont el rivà a stabilìss ind el territori lombard, conquistad de lu medem intra el 569 e el 572. L’haveva ciapad el post del pader, el rè Aldoin.

Adree al sò regn in Pannonia gh’è stait un badaluch de bataje intra i Lombard e Sgepid, pœu fenid con la vitoria di Lombard grazzia a una strategega lianza coi Aver. Intra la coalizzion de popoi de lu comandad ind la storega migrazzion, gh’era denter di Baver, Sgepid, Bulgher, Aver e 20'000 guerrer sassen cont i sò fameje, ancaben che el numer total di persone che s’eren tacad adree a l’invasion de l’Alboin el saja ancamò oget de descussion intra i studios. El Pavol Diacon el porta che lor chì sajen stait intoren ai 100'000, che almanch 26'000 eren propri di guerrer, anca se a gh’è di testimonianze de l’epoca che disen che i eren financa 500'000. De sora maross, i studios pussee moderen parlen de una quantitaa intra i 100'000 e i 150'000; per esempi, el Jörg Jarnut, el porta che i eren un bell 150'000 persone, ma el Stefano Gasparri el parla sgiamò de un numeron intra i 100'000 e i 300'000.

## Invasion

Apœus a l’havé invas la Pianura Padana ind el 568 cont el passà per i Alp Sgiuliane, la coalizzion de popoi sgermanegh menada inanz de l’Alboin l’ha spertament gadegnad la pupart del Venet e de la Liguria. El Friol el vegnarà pœu el prim ducad lombard, con Zividal coma sò capital. Ind el 569, incontrastait, l’ha pœu anca conquistad la zitaa pussee granda del territori: Milan. Intra i zitaa che gh’hann però dait bataja gh’era Pavia, che l’è staita ciapada nomà depos de un assedi de trii agn. Fament de gloria, l’Alboin l’ha pœu provad a slongà i man in su la Toscana, ma i sò oposidor haveven sgiamò ciapad un bell’influenza in su l’armada del rè.

## Mazzament

L’Alboin l’è stait mazzad su in del 28 de sgiugn del 572, ind un golp de stait infogad di Bizantin. L’è stait orchestrad de l’Elmegh, fradellaster del rè, e de la Rosamunda, mojer de l’Alboin, ma tosa de vun di rè di Sgepid che l’Alboin l’haveva copad un quaj agn indree. L’infognada l’era però piasuda nò a la pupart di Lombard, che hann subet elesgiud el Clef coma suzzessor de l’Alboin, cont el forzà l’Elmegh e la Rosamunda a reparà a Ravenna sota la protezzion di Bizantin. La mort de l’Alboin la gh’ha trait via a la coalizzion sgermanega l’unegh lider che j’havariss podud tegnì insema, l’ultem de una dinastia de rè-eroj che l’haveva personalment menad i Lombard intravers i sò migrazzion di vai de l’Elba a la Lombardia. Per tancc segoi, adree al mazzament de l’Alboin, la sò mort, el sò eroesim e i sò vitorie in bataja inn stait zelebrad ind la poesia epega sassona e bavara.

## Ligam de denter
* Lombard antigh
* Rè di Lombard

## Ligam de fœura

## Referenze
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudí i Cornet** (Reus o Riudoms (Catalògna), 25 de giügn del 1852 – Barcelona (Catalògna), 10 de giügn del 1926) a l'è staa un impurtant architet catalàn.

## Galerìa

File:Sagrada Familia in Barcelona.jpg|Sagrada Familia
File:Palau Güell 17-05-2009 12-26-16.JPG|Palau Güell
File:Casa Vicens (Barcelona) - 3.jpg|Casa Vicens
File:Capricho gaudi 201108.jpg|El Capricho
File:BCN-ParcGuell-4898.jpg|Parc Güell


## Referenz

## Colegamèncc estèrni

* Patrimoni.gencat, ''L'obra de Gaudí''
*  Artcyclopedia
*  Gaudí et Art nouveau en Catalogne
Rotari

**Ròtari** (en latì: *Rotharius*) (Brèsa 606 — ??? 652) l'è stat en rè dei Longobàrcc. El vignìa de la cazàda dei Arodingi e prìma de éser rè l'ìa Dùca de Brèsa. 

__TOC__
L'è nat söl tròno reàl come söcesùr de Arioaldo, ariàno compàgn de lü, e l'è stat giü dei monàrchi longobàrcc piö enèrgich. Fredegario el cönta che, al prensépe del sò régn el g'harès fat copà divèrsi nòbii che se refüdàa de stà ai sò ùrdegn, e che 'ndèl sò sfórs per matègner la pàce l'ìa 'n grant rigurùs.

Ròtari 'l g'ha cunquistàt Gènova endèl 641, e 'l rèst de la Ligüria bizantina endèl 643. El g'ha cunquistàt töcc i óter teretóre bizantì che restàa 'ndèla bàsa Pianüra Padàna, inclùzo Oderzo (*Opitergium*). Segónt el Pàol Diàcon, "Ròtari el g'ha cunquistàt isé töte le cità dei romàni sitüàde sö la còsta, de Luni en Toscana, 'nfìna a le frontiére dei Franchi."

Con chèste cunquìste isé velóci, de töta l'Itàlia del Nòrt el g'ha lasàt ai Bizantì apéne i teré palüdùs entùren a Ravenna. L'ezàrca de Ravenna Plato, el g'ha pröàt a recüperà en pó de teretóre, ma 'l sò ezèrcit l'è stat batìt de chèl de Ròtari endèl 642, sö le spónde del fiöm Scultenna (encö ciamàt Panaro), de le bànde de Mòdena, e 8000 dei sò òm i sarès mórcc.

L'at piö cunusìt de Ròtari l'è stat la cumpilasiù de chèl che vé ciamàt Edit de Ròtari (*Edictum Rothari*), che 'l g'ha reprezentàt la prìma primeira cudufucasiù scriìda del dirìt longobàrt (scriìt en latì), e 'l g'ha reünìt 'na asembèa tìpica dei longobàrcc, che i ciamàa *[[gairethinx]]*, per confermà chèsta cumpilasiù nöa e migliuràda de le sò tradisiù antìche. Le légi cuntignìde endèl Edit le se aplicàa apéne ai longobàrcc; i latì i nàa 'n nacc a éser regolàcc del dirìt romàno, apò a 'ndèle giürisdisiù longobàrde. 

Ròtari l'è mort endèl 652 e 'l sò pòst l'è stat ciapàt de sò fiöl Rodoaldo. L'è stat sotràt a Pavìa, endèla bazìlica de San Gioàn Batésta.

## Riferimèncc


## Bibliografìa
### Foncc primàrie
* Pàol Diàcon, *[[Historia Langobardorum]]* (*Storia dei Longobardi*, a cüra de e comènt de Lidia Capo, Lorenzo Valla/Mondadori, Milà 1992), IV, 42-45.
* *[[Origo gentis Langobardorum]]*, VI.
* Fredegario, *Chronicarum Libri*, IV, 70.

### Leteradüra storiogràfica
* Paolo Delogu, *Il Regno Longobardo*, in *Storia d'Italia*, Türì 1980, vol. I, pp.&nbsp;54–55.
* Jörg Jarnut, *Storia dei Longobardi*, Türì 2002 - Einaudi - ISBN 8846440854
* Alberto Magnani, *Gundeperga. Una regina longobarda a Pavia*, in "Bollettino della Società Pavese di Storia Patria", 2004.
* Sergio Rovagnati *I Longobardi* Milà 2003 - Xenia - ISBN 8872734843
Isola di Conili

L**'Isola di Conili** l'è 'n isola da l'Italia ca la partègn a l'arcipelagh d'isol Pelagie, in Sicilia.
Teodolinda

La **Teodolinda** (o **Teodelinda**; 570 – 22 de sgener del 627) l'è stada regina dei Lombarcc e regina d'Italia del 589 al 616.

L'era la fiœula del duca Garibald I de Baviera, scef de la stirpa dei Agilolfinsg e de Valdrada, a sò vœulta fiœula del Vach, rè di Lombarcc del 510 al 540.

La Teodolinda l'haviva sposad en del 589 l'Autari, rè dei Lombarcc, fiœul del rè Clefi. Quand che l'Autari l'è mort en del 590, a Teodelinda gh'è stad permitid de sposàss anmò una vœulta e gh'è stad catad fo' l’Agilolf (591), che inscé l'è deventad el suzzesor de l'Autari. 

L'ha havid una part importanta en de l'ispantegament de la religion cristiana fedela al papa, a contrast con la dotrina ariana. Depœus de la conversion de l'Agilolf a la fed catolega, la Teodolinda l'ha inviad adree a fà su di gese intra Lombardia e Toscana, compagn de la Catedral de Monscia e el prim batisteri de Fiorenza, tucc duu dedicacc a San Sgiovann Batista.

La sò figura l'è ligada an'pò al tesor de Monscia, del qual fà part en particolar la Corona de ferr, fada su segond la tradizzion, cond en ciod de la cros del Signor, e deventada de alora giun di simboi pussee importancc de la regalità italiana.

## Referimencc


## Olter proget
Jörg Jarnut

Ol **Jörg Jarnut** (Weimar, 1 de mars del 1942) l'è 'n stòrich todèsch. L'è autùr de divèrsi stüde e resérche sö l'Alt Medioevo, en particolàr söi Longobàrcc.
Stüdiùs de le istitusiù e de la società de le 'nvaziù barbàriche e de l'Alt Medioevo, l'è docènt de Stória medievàla a l'Üniversità de Paderborn.

## Bibliografia 'n italià
* *Bergamo [[568]]-[[1098]]*. **Bergamo 568-1098. Storia istituzionale, sociale ed economica di una città lombarda nell'Alto Medioevo*, Bèrghem, Archive Bergamàsch, 1980. ISBN MIL0010412
* *L'evoluzione delle città italiane nell'XI secolo* (con R. Bordone; Bològna 1988)
* *Storia dei Longobardi*, Türì, Einaudi, 2002. ISBN 8846440854

## Colegamèncc estèrni
*  Prof. Dr. Jörg Jarnut (Universität Paderborn)
Giuseppe Diana

El **Giuseppe Diana**, mej cognossuu cont el nomm de **don Peppe Diana** (Casal di Principe, 4 de luj del 1958 - Casal di Principe, 19 de marz del 1994) a l'è staa on prevet italian.
A l'è staa anca on scrittor e on educator scaut. Prevost a Casal di Principe, per el sò impegn antimafia (l'è famos el sò apell ciamaa *Per amor de la mè gent faroo minga citto*), l'è staa coppaa de la camorra. La soa figura l'ha lassaa on gran segn in de la società civil de la Campania e de quei che lotta contra la criminalità organizada.
Lèngua dei sègn italiana

La **lèngua dei sègn italiana** (LIS, Lingua dei Segni Italiana) l'è 'na lèngua dei sègn dopràda 'ndèla Cumunità Sùrda 'n Itàlia, Svìsera e San Marino. El còdes ISO 693 l'è **ise**. Parlàda de presapóch 3.000.000 de persùne.

## Noti
Lèngua dei sègn americàna

La **lèngua di segn americàna**, u ASL, (nom natif American Sign Language) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Stat Ünì d'America, Portu Ricu, e Canada. El còdes ISO 693 l'è **ase**. El sumeja che la sia parlada di 500.000 ai 2.000.000 de gent.

La ASL la gh'ha 'vüü urìgen in di prim agn del secul desnöf in de la "American School for the Deaf" (Scöra Mericana per i Surd) a Hartford, in del Connecticut. De chi agn li la ASL la s'è spantegada a smàgia d'öli in di i cumünidaa e scör per i surd in de l'intrega Merica. A despèt de la pupularidaa de la ASL un cünt de tücc i so druadur l'è mai staa faa, anca se 'l se pensa che ghe sien di 250.000 ai 500.000 druadur maderlengua. Quij che dröven la ASL gh'han de fà i cünt cunt la stigma che la ASL la gh'ha minga 'na grafia standard.

## Referiment
Lèngua dei sègn todèsca

La **lèngua dei sègn todèsca** (DGS, Deutsche Gebaresprache) l'è 'na lèngua dei sègn dopràda 'ndèla Cumunità Sùrda 'n Germania. El còdes ISO 693 l'è **gsg**. Parlàda de presapóch 8.000.000 de persùne.

## Noti
Pokémon

***Pokémon*** (**ポケモン** *Pokemon*) l’è una serie de videogioch giapunesa fada sö ind el 1996 del Satoshi Tajiri e püblicada de Nintendo. I protagunist dela serie i henn di muster imaginari ciamaa *Pokémon*. El grand sücess dela serie in tüt el mund l’ha purtaa ala creaziun de anime, film, manga, un giögh de carte culeziunabil, liber e tant gadget.

## El nom
El nom l’è un *compost apologich*, l’è de dir che l’è furmaa da dü parol ingles: **Pocket Monster** (**ポケットモンスター****Poke**tto **Mon**sutā, «muster de sacocia»). Ind el principi, la cuntraziun gh’era per la dimensiun picinina del scherm del Game Boy: defatt duveva vess “Pockemon”, cume è pussibil videe  ind el giögh de carte e nell’anime. A bun cünt s’è sernii de de tö via la  “c” per evitaa cunfüsiun e anca per ragiun cumerciai ligaa al’esistenza de Monster in my pocket. 
Ind el nom gh’è la litera acentada “é” minga per indicaa i acent, che gh’henn no in ingles e nianca in giapunes, ma per faa diferenza da la parnunzia, per esempi, del verb ingles *“to poke”*, e per faa videe che la “e” de *Pokemon* l’è minga muta. 

## [[Videogioch]]
I videogiögh de Pokémon han vendüü, al 2009, püssé de 190 miliun de copi. Ind el 2010, dumaa in Giapun,   i henn staa vendüü püssé de 5 miliun de copi de Pokémon Versiun Negra e Versiun Bianca.

## Ligamm de fö
*Sit üficial giapunes di ''Pokémon'' 
*Sit üficial ingles di ''Pokémon''
*Bulbapedia, la cumünita purtata inanz dela Pokémon  encyclopedia

## Varda anca
* Digimon
* Nintendo
* MissingNo.
Lèngua dei sègn britànica

La **lèngua dei sègn britànica** (BSL, British Sign Language) l'è 'na lèngua dei sègn dopràda 'ndèla Cumunità Sùrda 'n Regn Ünì, Gales, Inghiltera, Irlanda dal Nord, Scosia. El còdes ISO 693 l'è **bfi**. Parlàda de presapóch 3.500.000 de persùne.

## Noti
Kalevipoeg

El **Kalevipoeg** l'è on poema epegh in lengua estona, faa su in del XIX secol del scrittor Friedrich Reinhold Kreutzwald (e, prima de lu, del Friedrich Robert Fählmann), e publicaa in tra el 1857 e 'l 1861. L'è ona regolta in 19.000 vers, spartii foeura in 20 cant, e 'l cunta su i aventur del fioeu de Kalev (in eston *Kalevipoeg*). Kalevala e Kalevipoeg hinn i dò font principai per cognoss la mitologia di popolazion ugro-finnegh.

L'è devegnnu el poema nazional de l'Estonia anca per via d'ona vena patriottega bella forta. L'è staa faa su in l'istessa manera del Kalevala, el poema nazional finlandes. El Kreutzwald l'ha regolt i testimonianz de la tradizion oral e j'ha mettuu tucc insemma in d'on gran corpus de legend (anca se on quai tocch l'è staa giontaa proppi de l'autor, per impienì on quai boeugg narativ).
Se cred che 'l Kalevipoeg, al contrari del Kalevala, el gh'abbia pussee influenz de la mitologia germanega, come che se ved de certi stori pussee tragich e sanguanent.

## La storia
El gigant Kalevipoeg el partiss per la Finlandia per cercà la soa mader, che l'è stada rapida. In del sò viagg el compra ona spada, ma el coppa anca el fioeu pussee grand del ferree dopo 'na discussion. El ferree el malediss la spada, e le butta dent a on fiumm.

Tornaa indree, el Kalevipoeg el devegn el re de l'Estonia, dopo avè battuu i sò fradei in d'ona gara a lancià i sass. El costruiss torr e fortin. Despoeu d'avè faa 'sti robb, el partiss fina ai confin del mond per slargà el sò savè. El riva a l'Inferno, el batt el Demoni e 'l salva tre tosann. 

Dopo 'na longa guerra che l'ha portaa la ruvina in Estonia, el Kalevipoeg el ghe lassa el trono al sò fradell Olev e 'l ne va in gir per i bosch. Rivaa a on fiumm, el troeuva la spada maledetta del ferree, ghe 'l ghe taja i gamb giò de mezz. Inscì el moeur e 'l va in Paradis. La dea Taara, d'acordi cont i alter divinità, la fa tornà in vita el Kalevipoeg, e la ghe tacca anmò i gamb, per fàll vegnì el guardian de l'Inferno.
## Vos corelaa
*Friedrich Reinhold Kreutzwald
* Kalevala
Lèngua dei sègn franséza

La **lèngua dei sègn franséza** (LSF, Langue des Signes Françaises) l'è 'na lèngua dei sègn dopràda 'ndèla Cumunità Sùrda 'n Frància. El còdes ISO 693 l'è **fsl**. Parlàda de presapóch 3.500.000 de persùne.

## Noti
Staut

***Staut*** l’è ona band Norvegesa rock, folk e pop de Valdres, Oppland che l'è stada metuda soeu ind el 2009 cont fadiga del scritor de canzon **Ørnulf Juvkam Dyve** cont anca de spess di toch ind el dialett local, cont **Gaute Austrød** come cantador del grupp. La band de cinch member la sona on mesciott de rock, folk, pop e musega country de i vari origin de i sò member. 

La band l'ha faa soeu tri album fin a incoeu, *Staut* ind el 2010. Ind el 2011 l’ha faa on tour per la promozion e l'album a segutaa *Eigarlaus* ind el 2012 l'ha ciapaa la posizion de segond album pussee bon ind la **Cassifega di Album Norvegesa** e *Stugureint* ind el 2013 l'è ruvaa al post numer voeun durant la prima semana de quand l'è vegnuu foeura.
## Formazion
***Gaute Ausrød**, vos, ghitara
***Ørnulf Juvkam Dyve**, scritor de test, compositor, tastera
***Dag Arve Sandnes**, ghitara, mandolin
***Asle Tronrud**, fiddle
***Torgeir Bolstad**, bass
***Tom Jonli**, battaria
## Discografia
### Album
*2010  - *Staut* 
*2012 – *Eigarlaus*
*2013 – *Stugureint* 
### Singol
•	2010: "Sjå sole"
## Ligamm de foeura
*Sit Uficial
Kalevala

El **Kalevala** l'è on poema epegh compost de l'Elias Lönnrot in de la metà del Vottcent.
L'è ona regolta de tucc i poema e i cant popolar de la tradizion popolar finlandesa e careliana.
El nomm *Kalevala* el voeur dì "terra de Kaleva". El Kaleva l'è 'l nomm de l'av e resgiô de la nazion finnega, e l'è regordaa anca in del poema eston del Kalevipoeg (compost in de l'istessa manera del Kalevala).

El Kalevala l'è consideraa el poema nazional finlandes, oltr'a vess la primma oeuvra litteraria d'on certo pes de la litteradura finlandesa.
## Vos corelaa
* Elias Lönnrot
* Väinamöinen
* Kalevipoeg
Fara (Lungubard)

La **Fara** l'éra ön insèma de famée longobàrde piö o méno 'mparentàde 'ntra de lùre che stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol dei Longobàrcc.

La paròla Fara la g'ha lasàt divèrse tràse 'ndèla toponomàstica de l'Itàlia setentriunàla, per ezèmpe:

* Farä, cümü de la pruìnsa de Nuàra.
* Fara Gera d'Ada, ciamàda ach adóma *Fara*, cümü de la pruìnsa de Bèrghem.
* Fara, cümü de la pruìnsa de Bèrghem.
* Fara, cümü de la pruìnsa de Vicènsa.
* Fara de Soligo, cümü de la pruìnsa de Trevìs.
* Fara d'Alpago, cümü de la pruìnsa de Belü.
* *Fara Basiliana*, ol vècc nòm de Basian cümü de la pruìnsa de Milà.
* *Fara*, località 'n cümü de Bèrghem, 'n de la sità ólta.
* *Cassina Farga*, località 'n cümü de Seves, de la pruìnsa de Mónza

Ma apò a 'n chèla de la bàsa Itàlia 'ndoche s'ìa stabilìcc i dücàcc longobàrcc de Spoléto e Benevento:

* Fara in Sabina, cümü de la pruìnsa de Rieti.
* Fara San Martino, cümü de la pruìnsa de Chieti.
* Fara Filiorum Petri, cümü de la pruìnsa de Chieti.

## Riferimèncc
Gairethinx

Endèl dirìt longobàrt, el **gairethinx** el corespónt a la consègna de la lége al pòpol de part del rè. Lége che la gh'ìa de éser prìma apröàda de l'asemblèa dei soldàcc che per manifestà l'apröasiù i picàa co le lànce sö i scùdi. 

La paròla la 'ndicàa apò a l'asemblèa stèsa del pòpol en àrme (el *Concilum* del quàl i pàrla Tacito endèl sò De origine et situ Germanorum e Cesare 'ndèl sò De bello gallico) che, apò a dòpo de che 'l pòpol longobàrt el s'ìa stabilìt en Italia, la dicidìa l'elesiù del rè e la deliberàa sö le scèlte pulìtiche, diplomàtiche, legislatìve e giüdisiàrie piö 'mportante. 

L'ìa 'l strümènt per conservà le nòrme tradisiunài del pòpol, ma l'ìa mìa 'na asemblèa democràtica ma piötòst el momènt endèl quàl i duchi, che comandàa le fare, i fàa valì la sò 'mportànsa.

## Note
Digimon

***Digimon*** (**デジモン** *Dejimon*, Digimon: Digital Monsters, stilizaa *DIGIMON*), breviazion de "Digital Monsters"(**デジタルモンスター** *Dejitaru Monsutā*), l'è on **media franchise** giapones che 'l includ videogioch, anime, manga, film, e gioeugh de cart. 

Protagonist del franchise i henn i **digimon**, che a henn di moster che viven ind on "*Univers Digital*", un mond parallel che l'è nassuu da i comunicazion de internet ins la Tera. De spess, i Digimon henn traa soeu de di omm ciamaa "Tamers", che insema fan soeu grupp per faa foeura el digimon grem (che gh'ha el roeul de antagonist) che l'è dré a proeuvaa a traa giò el *Mond Digital*.         

## Te pö anca interessaa
### Vos arent
*Pokémon
*Akiyoshi Hongo
*Dragonball
### Ligamm de foeu
Digimon Bandai, sit uficial
Chara lingua da la mamma

**Chara lingua da la mamma** (Valader per «Cara lengua de la mama») l'è l'in, inuficial, di Returuman Engadines e Müsteres. Chel toch de müsega chi 'l canta la bellessa de la lengua rumancia Ladina che fin di di che vün el se tröa in de la cüna 'l ghe da amur e següressa in de la sua indentidaa. La cansun l'è cugnussüda anca cunt el titul uficial, ciuè *Lingua materna* („Lenguamader“). 

## Cuma la cansun l'è nassüda
El test de la cansun l'eva scrivüü 'l Gudench Barblan (1860–1916). un maester de scöra che l'insignava in tanc istitüt sculastegh sü e sgioò per l'intregh' Engadina e pö, püssee tard, anca in de la zona de Cuira. Püssee tard l'è staa pö cugnussüü cuma 'l culessiunista di scumagn di paes de l'Engadina. La meludia, inscambi, l'è stada cumpunüda del Robert Cantieni (1873–1954) in del 1913 in de la cà d'un so amis prufessur ad Ardez.

## Test

## Ligam in sü la Red
* El Test cun apünt de parnunsia e tradüssiun in Tudesch  

## referiment
Vnà

**Vnà**  (, in del passaa *Mna*, in Tudesch antigh *Manas*) l'è un paes in Bass Engadina, in di Grisun. Vnà ' l pertuca al cumün de Valsot (fin a la fin del 2012, Ramosch). El paesin el gh'ha 70 person, asquas tücc de religion prutestanta e de lengua rumancia valader.

I turista vegnen in paes per fà escürsiun in Val Sinestra, a Zuort, a Samnaun, u anca a Griosch e per visidà la piscinina gesa refurmdada del paes e 'l müsee del sit. La gesa l'è stada renuada in tra 'l 1963 e 'l 1965 e pö anca in del 2001. El müsee 'l met in mustra püssee de 400 toch de artista e culessiunista del sit. Vnà l'è a 3 km de Ramosch e pü u manch 11 km de Scuol.

## Gent Ligada al Paes
* Gudench Barblan (1860–1916), pueta e scritur de la cansun Chara lingua da la mamma
* Nuot Vonmoos (1901–1973), cumpunista, intra l'olter, de "dorma bain"
* Elena Könz (*1987), Snowboarderista

## Ligam in sü la Red
* Engadin: Licht aus! - Die Zeit, Nr. 6/2014 /  Zeit Online, 3. Februar 2014
* Gast- und Kulturhaus Piz Tschütta
Robert Cantieni

El **Robert Cantieni** (* 6 Sgenee 1873 a Ftan; † 11 Mars 1954 a Cuira; resident a Pignia) l'è staa un cumpunista Grisunes cugnussüü  suratüt per la sua övra pü famusa *[[Chara lingua da la mamma]]*.

## Vita e Laur
### Istrüssiun
El Cantieni l'eva stüdiaa a la scöra pedagogega de de Cuira. Despö l'eva faa 'l master a Ftan del 1892 al 1893 e a Samedan del 1893 al 1900. 
In del l'an 1900 el Cantieni l'eva ciapaa sü e l'era 'ndaa a Zürigh, inscì de andà al cunservartori a stüdià müsega de cumpusissiun, müsega istrümentala, e cor. I so prufessur eren staa i cumpunista Friedrich Hegar, Karl Attenhofer e *Gottfried Angerer*. Dopu de 'vè ciapaa 'l diploma l'era 'ndaa serüch in Engadina a insignà Pianufort e cor.

### Vita de Adült
In de l'an 1910 l'ha tolt miee e pö l'ha vivüü trii agn a Samedan e St. Moritz. Püssee tard, in del 1913 l'ha faa San Marin e l'ha metüü sü cà a Scuol. In tücc i sit indua che l'ha vivüü l'ha semper insignia cor.
In de l'an 1911 l'ha scrivüü, insem' al *Florian Grand*, el liber de cant „Engiadina“. In chi agn chi l'ha metüü insema i so toch püssee impurtant cumpagn, per esmepi, de l'in engdines *[[Chara lingua da la mamma]]*.

### Agn a Cuira e Tarda vita
Incativii e maragiaa de inrtigh persunaj in del 1922 el Cantieni 'l volta i spal a l'Engadina e 'l va a Cuira a fà 'l master in di düü cor, vün ciamaa „Frohsinn“ e l'olter „Ligia Grischa“. Del 1922 al 1938 l'ha insignia Müsega e Caligrafia Scöra Cantunala Grisunesa a Cuira. 

La recunsiliassiun cunnt l'Engdina el riva ben püssee tard, però l'ha faa semper cünt de met insema di gran luarà cumpagn del toch «Chanzunettas» (Cansunèt in Valader).

Suta tera 'l Cantieni l'han metüü al fupun de Cuira. In sü la so preja tumbala gh'han scrivüü: «Tia chanzun viva» (= La to cansun la vif).

## Literadüra
* Peter de Jong: *Robert Cantieni - der grosse Meister der kleinen Form.* In del *Churermagazin* 06/2010, de leng on-line: (PDF-Datei; 611&nbsp;kB)

## Ligam in sü la Red
* Robert Cantieni in sül sit ''buendnerkomponisten.ch''
* Robert Cantieni in del Lexicon Istoric Retic (in Rumanc)
Pignia

**Pignia** (Tudesch, e nom uficial fin al 1952 *Pignieu*) l'è staa un cumün in di Grisun fin al 3i de Dezember del 2008. El pertucava al circul, u *Kreis*, de  Schams in del destret de Hinterrhein. 

El prim de Sgenee del 2009 Pignia l'è stada cubiada, insema a Clugin, al cumün de Andeer.

## Scüd del Paes
In giold in sü un Trimunt verd un pal de funtana russ cunt un curs d'agua in sü cada banda. 

## Geugrafia
Pignia 'l se tröa in sü 'na terassa natürala in sü la riva drissa del fiüm Ren Pusteriur ai pee de la cadena de muntagn indua gh'e 'l Piz Curvér. El paes el se tröa a vündes chilometer e mezz del center de Thusis.

## Pupulassiun del Paes
### Lenguagg
La lengua uriginaria de la gent l'è 'l Sutsilvan, una parlada rumancia, anca se però al didincö la gent che 'l parla amò l'è semper püssee poca e l'ünega lengua uficiala l'è 'l Tudesch.

Dumà 'l 30% de la gent la capiss ancamò 'l Rumanc al didincö.

## Literadüra
* Die Gemeinden des Kantons Graubünden. Chur/Zürich, 2003. ISBN 3-7253-0741-5

## Ligam in sü la Red
Vesper Sicilian

Quella di **Vesper Sicilian** l'è stada ona rivolta s'cioppada in de l'isola de Sicilia (che al temp a l'era sotta el domini de la fameja francesa di Angiò) in tra el 1282 e 'l 1302.
Segond la tradizion, la rivolta l'è nassuda dopo che on soldaa frances ciamaa Drouet l'aveva insultaa ona sciora siciliana sortida foeura de gesa el Lunedì de l'Angiol (31 de marz del 1282) a Palermo. El marì l'aveva coppaa el soldaa frances, e de lì l'era s'cioppada la rivolta contra i dominator frances, che in poch temp la s'è spantegada per tutta l'isola.
Per podè resist a la reazion angioina (che dominaven anca tutt el regn de Napoli), i nobei sicilian gh'hann ciamaa aiutt del re de Aragona. De lì l'è vegnuda foeura ona guerra che l'ha portaa, a la fin, a ona spartizion del vegg regn normann: la Sicilia ai aragones e Napoli ai angioitt.

In de la retorega del Resorgiment, i Vesper Sicilian hinn vun di primm segn de la nassida de la coscienza nazional italiana.
Gudench Barblan

El **Gudench Barblan** (anca ciamaa *Gaudenz*) (* 24 Sgenee 1860 a Vnà; † 5 Utuber 1916 a Scuol) l'è staa un maester de scöra Bass Engadines, püblegadur e culessiunista de toch de cultüra engadines cumpagn de la recujüda di scumagn di svariaa paes e paesit engadines. Gran fama in de l'intrega Sgüissera l'ha utegnüda cunt la cansun *[[Chara lingua da la mamma]]*.

## Vita e laur
L'era 'l fiö del *Jon Barblan* e de la *Anna, née Thun*. La scöra elementara lü l'eva fada a Ramosch, menter la Matüra l'eva utegnüda a Scöra Cantunala Grisunesa a Cuira. Del 1880 al 1898 l'ha lauraa 'l Barblan in Bass Engadina cuma maester de scöra, i prim düü agn a Vnà, e pö, püssee tard, a Ftan.

In de l'an 1886 l'è devegnüü prufessur in de la nöa scöra süperiura bass'engadinesa a Sent.

Düranta 'l scur de la sua vita 'l Barblan l'ha scrivüü svariaa test sculastegh in Rumanc e 'l s'è crussiaa de culessiunà e püblegà tanc toch literari sura la cultüra e l'istoria de la sua patria engadinesa.

## Ligam in sü la Red
* Biugrafia in sül sit uficial del cumün de Sent
Ferdinand II d'Aragona

El **Ferdinand II de Trastámara** ciamaa *el Catolegh* (spagnoeu: *Fernando II* o *Fernán*; Sos, 10 de marz del 1452 - Madrigalejo, 25 de genar del 1516) l'è staa on re spagnoeu.
L'ha governaa la Sicilia, l'Aragona e, per via del sò matrimoni con la Isabella de Casteja, anca quella region lì. Con quell matrimoni chì la s'è compida l'unificazion de la Spagna, e 'l sò, sucessor, el Carlo V d'Asburgh (sò nevod) a l'è staa el primm re de tutt el Paes.
Sotta el sò regn l'è stada fenida la Reconquista, hinn scominciaa i Guerr d'Italia e, soratutt, la descoverta del Mond Noeuv cont i viagg del Cristofen Colomb (1492).
## Vos corelaa
*Isabella de Casteja
*Cristofen Colomb
*Carlo V