open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Delichon urbicum

El **dard** (*Delichon urbicum*, Linnaeus, 1758) l'è on usell migrador de la fameja di ronden (Hirundinidae).
## Olter nomm
El dard a l'è cognossuu anca con vari nomm, segond de la zona de la Lombardia. In particolar:
*A Bressa l'è ciamaa anca *darderin* [darda'ri], cadenella [kadi'nɛlɑ], rondin [ron'di], voliv [vo'lif], rondenina [rundi'ninɑ]
## Come l'è
El dard l'è on usellin de circa 13-15 cm de longhezza, e 'l sò pes el va di 15 ai 20 gr. El coo, la schena, i al e la cova g'hann on color negher-bloeu scur. La part de sotta e intorna ai sciamp inscambi la g'ha on color bianch farinent. La cova l'è meno bivorca de quella di ronden, e 'l sò corp l'è on poo pussee longh. I sciamp hinn curt, e i pee g'hann scià di piumett bianch.
El mangia i insett che 'l branca in del sgolà. El sgola pussee in olt di ronden.
I dard i fann el sò nid sotta i tecc, i grondann, ma anca sotta i pont de ciment, i arch di port e costruzzion compagn. Fann trii o cinch oeuv per voeulta, che g'hann on color bianch lusent. Dopo 12 o 15 dì, nassen i poresitt. I genitor ghe dann de mangià ancamò per circa on mes (25-26 dì).
## Indove 'l viv
El viv e 'l razza in Europa, ma anca in de l'Africa del Nord e in Asia. I dard che vegnen de l'Europa sgolen via d'inverna in Africa, e riven fin giò in Sudafrica; sedenò i vann anca in del sud-est de l'Asia o in Arabia, in su la riva del Mar Ross.
Scigogna

***[[Scigogna (Campion)|Scigogna]]** (it. *Scigogna*), frazzion de Campion.
***[[Scigogna (Cossogn)|Scigogna]]** (it. *Cicogna*), frazzion de Cossogn.
***[[scigogna (arnes)|scigogna]]**, arnes che se troeuva in di bait de montagna.
San Bias (Garlasch)

**San Bias** (it. *San Biagio*) l'è vuna di frazzion del comun lumellin de Garlasch, in de la Provincia de Pavia.
I sò abitant i se ciamen *sambiasin*.
Campin

**Campin** (it. *Campino*) a l'è vuna di frazzion del comun de Stresa, in de la Provincia de Verbania.
I sò abitant i se ciamen *campitt*.
Scigogna (Cossogn)

**Scigogna** (it. *Cicogna*) a l'è ona frazzion del comun verbanes de Cossogn.
El paes el se troeuva denter al Parch Nazzional de la Val Granda, e l'è l'ultem sit abitaa in tutta la riserva natural.
Pogall

**Pogall** (it. *Pogallo*) a l'è on paesin de montagna che 'l se troeuva in del comun de Cossogn, anca se 'l gh'ha minga el status ofizzial de frazzion.
A l'è on paesin che 'l se troeuva dedent a la Val Pogall, in del Parch Nazzional de la Val Granda.
Per rivaggh, besogna andaggh per forza a pè, cont on sentee che 'l partiss de Scigogna.
Fina a la metà del '900 a l'era abitaa, e gh'era anca ona scoeula e ona caserma di carbinier. De fatti, a gh'era ona comunità de boschiroeu, che poeu menaven la legna fina a Cossogn, anca grazie al sentee costruii in di primm agn del secol per inizziativa del scior svizzer Carlo Sutermeister.
El 18 de giugn del 1944 gh'è staa coppaa desdott partigian italian, fusilaa di todesch.
## Varda anca
*Carlo Sutermeister
*Val Pogall
*Pogall (riaa)
Biron

**Biron** (prononzia local: [bi'rom]; italian: *Birone*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Giussan, in de la Provincia de Monscia.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, a ovest de Veran e a nord de Seregn.
El sò patron a l'è San Steven.
Laven

**Laven** (*Laveno* in italian) a l'è vuna di frazzion del comun varesott de Laven-Mombell, per vess pussee precis, quella indè che se troeuva el municipi.
El se troeuva in su la sponda del Lagh Magior, a nord de Mombell e Scerr, a sud de Castelvecana e ai pè del Sass de Ferr.
De Laven i partissen i traghett che menen a Verbania, che la se troeuva de l'oltra riva del lagh.
I patronn del paes hinn San Giacom e San Filipp.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928: al temp di piev el se trovava denter a la Piev de Legiun.

## Vos correlaa
* Caser
* Laven-Mombell
* Mombell (Laven Mombell)
* Scerr (Laven Mombell)
* Varee
Bisnaa

**Bisnaa** (it. *Bisnate*) a l'è ona frazzion del comun lodesan de Zel.
A l'è staa on comun de per sò cunt fina al 1841.
Camp Lass

**Camp Lass** (it. *Campolasso*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Erba, in de la Provincia de Comm.
Cassina Mata (Paderna Dugnan)

**Cassina Mata** (*Cassina Amata*) l'è voeuna di sett frazion del comun milanes de Paderna Dugnan.
La confina a sud con Dugnan, a est cont Inciran, a nòrd con Palazzoeu e a òvest cont el comun de Senagh.

## Stòria
Cassina Mata l'è nassuda 'me borgh agricol. Ai temp di piev l'era on comun che 'l partegniva a la Piev de Des.
Ai temp del Napoleon (1810) al comun hinn staa taccaa quei de Cassina Noeuva e Palazzoeu; l'ann dòpo, Cassina Mata e Cassina Noeuva hinn staa taccaa a Senagh, menter Palazzoeu l'è staa daa a Vared.
Tucc quei centri hann retrovaa l'autonomia quand che hinn tornaa i Austriegh.

L'indipendenza de Cassina Mata l'è durada poeu fina al 1869.
Bindella (Monguzz)

La **Bindella** (it. *Cascina Bindella*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Monguzz, in de la Provincia de Comm.
Lipranda

La **Lipranda** (it. *Cassina Aliprandi* o domà *Liprandi*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Lisson, in de la Provincia de Monscia.
La nass de ona cassina missa in pè del scior Giorgg Liprand, nobel milanes.
A l'è stada on comun deperlee fina al 1869. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de Des.
Crivenna

**Crivenna** (it. *Crevenna*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Erba, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal, a la versa de Pont Lamber.
A l'è stada on comun indeperlee fina al 1927. Al temp di piev la partegniva a la Piev de Inscin.
Gradiscioeu

I **Gradiscioeu** (it. *Monte Gradiccioli*) hinn ona scima di Prealp Luganes.
El gh'ha on'altezza de 1.936 meter sora el nivell del mar. I sò versant i tocchen tre vai: el Malcanton a sud, la Val del Vedegg a est e la Val Vedasca a ovest. A nord, inscambi, el se gionta a la scima del Tamar.
A ghe nass el riaa de la Majasina, che la traversa el Malcanton.
Malcanton

El **Malcanton** (it. *Malcantone*) a l'è ona region del Canton Tesin.
La confina a nord-ovest cont i scimm del Tamar, di Gradiscioeu, del Magn, del Poncion de Bren e de la Lema; a est con la vall del Vedegg, a sud cont el Lagh de Lugan e la Tresa.
In del Malcanton se troeuven 19 comun: Agn, Alt Malcanton, Arann, Bobioeuva, Bioeugg, Canvee, Caslan, Croeuj, Cur, Majas, Mijoeuja, Montegg, Negg, Novasg, Pont de Tresa, Pura, Sessa, Stan e Vernaa.

A l'è traversaa de la Majasina, che la nass in di Gradiscioeu.
Robian

***[[Robian (Giussan)|Robian]]** (it. *Robbiano*), frazzion de Giussan.
***[[Robian (Medeja)|Robian]]** (it. *Robbiano*), frazzion de Medeja.
Robian (Giussan)

**Robian** (prononzia antiga: [ru'bjɛŋ]; italian: *Robbiano*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Giussan, in de la Provincia de Monscia.
El paes el se troeuva a est del center comunal, in su la strada che la va a Veran.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de Jaa.
Robian (Medeja)

**Robian** (nom ofizzial italian *Robbiano*) a l'è una frazzion del comun milanes de Medeja. El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la va a Zel. El nom del paes el vegnaria del nom latin de persona *Rubius*.

In del 1809 el comun de Robian el vegn scancellad e ligad a quell de Medija, ma in del 1816, cont el Regn Lombard-Venet, a l'è an'mò un comun deperlu. A partì del 1841 el fa part in manera definitiva del comun de Medija. Al temp di piev el partegniva a la Piev de San Giulian: lì el gh'era l'Oratori de San Vito e Modest, edifizzi che gh'è an'mò incoeu.

## Bibliografia
* *La Chiesa Parrocchiale di Triginto - Mediglia: Una Chiesa il suo popolo e la sua storia*, Rinaldo Perversi, Mediglia, 1995
* *Storia di Mediglia*, Sergio Leondi; dtampato da Roberto Gradella, Peschiera Borromeo, 2011
Zel (Peschera)

**Zel** (it. *Zeloforamagno*) a l'è ona frazzion del comun milanes de Peschera.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal, in su la strada che la va fina a San Donaa.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1870, quand che l'è staa taccaa a Linaa. Al temp di piev el se trovava in de la Piev de San Donaa.
Romanò

**Romanò** (it. *Romanò Brianza*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Inverigh, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la va fina a Aroeus.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1929. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Marian.
Bered

**Bered** (prononzia ['beːret]; in italian: *Beride*) a l'è ona frazzion de Croeuj, comun luganes del Canton Tesin.
Prima de vess ona frazzion de quell comun chì, a l'era giontada a quell de Biogn.
Biogn

**Biogn** (it. *Biogno*) a l'è ona frazzion del comun luganes de Croeuj, in del Canton Tesin.
Prima de vess taccaa a Croeuj (in del 1976) a l'era taccaa a on'oltra frazzion, cioè Berid.
Novairoeui

I **Novairoeui** (it. *Novaglioli*) hinn ona frazzion del comun valtolin de Villa de Tiran, in de la Provincia de Sondri.
Molin (Bioeugg)

El **Molin** (prononzia local: [ur'mu'riŋ]; italian: *Molino*) a l'è ona frazzion del comun luganes de Bioeugg, in del Canton Tesin.
A l'è spartii tradizzionalment in duu nucli, cioè *Molin de Sotta* e *de Sora*. El se troeuva arent al Vedegg, che cont el passà del temp l'ha vist a cambià el sò cors. Probabilment la posizzion del paes l'ha condizzionaa anca el nomm, perchè l'è possibel che on temp a ghe fudess on molin.
## Referiment
Riaa de Carscian

El **Riaa de Carscian**, cognossuu localment domà 'me **el Riaa** (prononzia local: [al ri'ɛː]; italian: *Riale di Cresciano*) a l'è on cors d'aqua del Canton Tesin.
El nass in de la zona del Lagh de Canee, e 'l ghe va dent al Tesin a sud del comun de Carscian. El fa de confin cont el comun de Cree.
## Referiment
Lagh de Canee

El **Lagh de Canee** (prononzia local: [lɛːk. daka'nɛː]; italian: *Lago di Canee*) a l'è on laghett alpin in del Canton Tesin, in de la Val de Carscian.
El se troeuva arent a l*'Alp de Canee*, a on'altezza de circa 2.200 meter sora el nivell del mar, e ai pè del Pizz de Clar.
De 'sto laghett el nass anca el Riaa de Carscian, che 'l traversa el comun de Carscian e 'l ghe va dent al fiumm Tesin.
## Referiment
Campolér

**Campolér** (nòm uficiàl en italià: *Campolaro*) l'è 'na frasiù del cümü de Prèsten, en Val Camònega, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 1440 méter sùra el leèl del mar, dré a la stràda che de Bré la và sö al Pas del Crocedòmini (ex Stràda Statàl de le Tré Ai, SS 345). En docümènt del 1750 el pàrla zamò de 'n "Osterìa di Campolaro". Al dé d'encö l'è 'na località con tàte segónde cà endoche la zét la và a pasà l'istàt al frèsch. L'è al màrzen meridiunàl del Parco de l'Adamèl e l'è pónt de partènsa de divèrsi sentér per escursiù endèla zòna del Crocedòmini, Al de Stàbio e Tère Frède.
Ronchett (Cadempin)

El **Ronchett** (in del dialett del sit *ol Ronchett*, prononzia local: [uruŋ'ket]; italian: *Ronchetto*) a l'è ona frazzion del comun luganes de Cadempin.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, al confin cont i comun de Cureja e Vescia.
## Referiment
Ross de Grav

El **Ross de Grav** (it. *Rosso di Grav*) a l'è ona scima del Canton Tesin.
A l'è olt 2.692 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva dent a la Val de Carscian. Ai sò pè a gh'è on vallon e on'alp, e lì vesin la nass la Boggera, afluent del Tesin.
## Referiment
Sella de la Vall d'Egri

La **Sella** o **Bocchetta de la Val d'Egri** l'è ona bocchetta che la se troeuva in tra la Val de Carscian e la Val d'Osogna.

## Referiment
Bocchetta de Pioeuv

La **Bocchetta de Pioeuv** (it. *Bocchetta di Piöv di Fuori*) a l'è ona bocchetta in di Alp Lepontinn.
La se troeuva a circa 2.500 meter sora el nivell del mar, e la mena de la Val de Carscian (Tesin) a la Val Calanca (Grison), in mezz ai *fil de la Verzasca*.
Turbiàt

**Turbiàt** (nòm uficiàl en italià *Torbiato*) l'è 'na frasiù del cümü de Àder, en Franciacürta, pruvìncia de Brèsa. El paés l'è abitàt de presapóch 500 persùne e 'l se tróa a 'n pér de chilòmetri a sudèst de 'l cèntro comünàl.

L'è lüminàt zamò endel Estimo Viscontèo del 1385, enséma con Àder. Endel 1679 l'è elencàt 'ntra i cümü de la quàdra de Izé. Föra che per en perìot de póch agn 'ntra 'l 1805 e 'l 1809 che 'l g'ha furmàt cümü ensèma con Calì (cümü denuminàt uficialmènt *Calino con Torbiato* ), Turbiàt el g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che, endel quàder de la riorganizasiù de le autonomìe locài, l'è stat agregàt a Àder.

Del pont de vìsta de l'aministrasiù religiùza, Turbiàt el fà paròchia de per sò cönt, e 'l fà part de la Diòcezi de Brèsa. La sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Faüstì e Gioéta.
Nala

La **Nala** (istess in italian) a l'è on riaa del Canton Tesin.
La nass in de la Val d'Osogna, in sul *pian d'Oeurz*. La traversa la vall e la riva giò in del comun de Osogna, indè che la ghe va dent al Tesin.
In de la vall la gh'ha vari afluent, compagn del *Riaa de Gera*, el *Riaa del* *Pian del Mottall*, el *Riaa de la Valletta*, el *Riaa del Sciatt* e 'l *Riaa de Mez*.
## Referiment
Val de Carscian

La **Val de Carscian**, localment domà **la Vall** (it. *Valle di Cresciano*) a l'è vuna di vallad laterai del Canton Tesin.
La se troeuva denter al territori comunal de Carscian, in del distrett de Riviera. La confina a nord con la Val de Osogna, a sud con quella de Clar, a est con la Val Calanca.
A l'è contornada de scimm important, tant 'me el Visagn, el Torron Ross, el Campedell, la Scima de Piancra Bella e la Scima del Ciolter.
Ai pè del Visagn a gh'è el Lagh de Canee, de indove 'l nass el riaa de Carscian, afluent del Tesin. On olter riaa de la vall a l'è la Boggera.
El filon de montagn che 'l separa la vall de la Calanca el se ciama *fil de la Verzasca*.
## Referiment
Boggera

La **Boggera** (istess in italian) a l'è on riaa del Canton Tesin.
La nass in de la Val de Carscian, arent al vallon de Grav. La traversa la vall e la riva fina al paes de Carscian, indove la fa de confin cont el comun de Osogna. Lainscì, arent a la zona de la stazzion, la ghe va dent al Tesin. El g'ha vari rialitt che ghe fann de afluent, compagn del *Rioeu de Solch*, el Rioeu de Sass Bianch e 'l *Rioeu de la Toscana*.
## Referiment
Bocchetta Bassa

La **Bocchetta Bassa** (it. *Bocchetta di Pianca Geneura*) a l'è ona bocchetta in di Alp Lepontinn.
La se troeuva a 2.366 meter sora el nivell del mar, e la colega la Val d'Osogna a la Val Calanca.
## Referiment
Bocchetta Alta

La **Bocchetta Alta** (istess in italian) a l'è on pass de montagna in di Alp Lepontinn.
La se troeuva a 2.535 meter sora el nivell del mar. A l'è 'l passagg per rivà al Torron d'Oeurz, e per passà de la Val d'Osogna (Canton Tesin) a la Val Calanca (Canton Grison).

## Referiment
Scima di Ganell

La **Scima di Ganell** a l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 2.210 meter e la se troeuva in de la Val d'Osogna, in del Canton Tesin.
## Referiment
Bocchetta di Ganell

La **Bocchetta di Ganell** a l'è on passagg de montagna che 'l colega la Val d'Osogna a la Val de Carscian, in del Canton Tesin. La se troeuva arent a la Scima di Ganell.
## Referiment
Scima de Tencc

La **Scima de Tencc** a l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La se troeuva a 2.500 meter sora el nivell del mar, dent in de la Val d'Osogna (Canton Tesin).
## Referiment
San Brencàt

**San Brencàt** (nòm uficiàl en italià *San Pancrazio*) l'è 'na frasiù del cümü de Palasöl, en pruvìncia de Brèsa. El paés l'è abitàt de presapóch 3000 persùne e 'l se tróa a presapóch tré chilòmetri a nordèst de 'l cèntro comünàl.

Enfìna al 1962 la frasiù l'ìa spartìda 'ntra i teretóre comünài de Àder e Erbösch. Col Decreto Presidensiàl del 31 de mars del 1962, n. 220, la frasiù l'è stàda destacàda de chèsti öltem du cümü e agregàda a Palasöl. L'è l'ünica part del teretóre de Palasöl à éser inclüdìda endela zòna de prudusiù dei vì de Franciacürta

## Riferimèncc
Zürlènch

**Zürlènch** (nòm uficiàl en italià *Zurlengo*) l'è 'na frasiù del cümü de Pompià, endela part sudocidentàla de la pruvìncia de Brèsa. El paés l'è abitàt de presapóch 150 persùne e 'l se tróa a 'n pér de chilòmetri a sud de 'l sò cèntro comünàl.

El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1805. Del 1805 al 1809 l'è stàt tacàt ensèma a Geröla endel cümü denuminàt uficialmènt "Gerola con Zurlengo", e del 1910 ünìt a Iurvècc. Endel 1916 "Gerola con Zurlengo" el s'è turnàt a destacà e fà de per sò cönt, e chèsto enfìna al 1859 quan che l'è stàt agregàt a Pompià.

El fà paròchia de per sò cönt, enserìda endèla Diòcezi de Brèsa. La sò céza parochiàla l'è 'ntitulàda ai Sancc Gioàn Batésta e Evangelìsta.
Sém (Co de Put)

**Sém** (nòm uficiàl en italià: *Cemmo*) l'è 'na frasiù del cümü de Co de Put, en Val Camònega, pruvìncia de Brèsa, che g'ha presapóch 600 abitàncc. La se tróa a piö o méno 400 méter sùra 'l leèl del mar, sö la spónda dèstra del fiöm Òi, ai pè de la Naréna.

L'ìa séde de giöna de le piéf stòriche de la Al Camònega, co la sò cizulìna, fondàda, alméno endèla sò fùrma de adès, endèl sècol XI e dedicàda a San Sir.

Sém l'è apò a séde del *"Parch Archeològich Nasiunàl de le Córne de Sém"* (uficialmènt: *"Parco Archeologico Nazionale dei Massi di Cemmo"*) endoche gh'è conservàt en nömer emportànt de inciziù, testemognànsa de la prezènsa umàna endèl sit a pàrter del mezolìtich antìch.
Rita Levi Montalcini

La **Rita Levi Montalcini** (Turin, 22 de april  1909 – Roma, 30 de dicember 2012) l'è stada ona neurologa e senatriss a vita italiana, Premi Nobel per la medesina in del ann 1986.
Calì

**Calì** (en Italià: *Calino*) l'è 'na frasiù del cümü de Casàch San Martì, en Pruvìncia de Brèsa. L'è sitüàda 'ndèl cör de la regiù geogràfica de la Franciacürta. La cönta de piö de 1300 abitàncc.

L'è lüminàt zamò endel Estimo Viscontèo del 1385 come cümü che fàa part de la quàdra de Roàt. Föra che per en perìot de póch agn 'ntra 'l 1805 e 'l 1809 che 'l g'ha furmàt cümü ensèma con Turbiàt (cümü denuminàt uficialmènt Calino con Torbiato), Calì el g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che, endel quàder de la riorganizasiù de le autonomìe locài, l'è stat agregàt a Casàch San Martì.

Del pont de vìsta de l'aministrasiù religiùza, Calì el fà paròchia de per sò cönt (part de la Diòcezi de Brèsa), e la sò céza parochiàla, de fondasiù medievàla, l'è dedicàda a San Mighél Arcàngel.

'N óter edifìcio religiùs emportànt l'è el santöàre de San Stéfen, cizulìna nasìda endel sècol XVI come capèla privàda de la famìa nòbil locàl dei Calini.
Riaa d'Iragna

El **Riaa d'Iragna** (prononzia local: [ri'ɛː di'rɛɲa]; it. *Riale d'Iragna*) a l'è on cors d'aqua del Canton Tesin.
El nass in de la Val d'Iragna, e la traversa tutta, per poeu rivà dent al fiumm Tesin.
## Referiment
Val d'Iragna

La **Val d'Iragna** (it. *Valle d'Iragna*) a l'è ona vallada lateral del Canton Tesin.
La se troeuva denter al territori comunal de Iragna, in del distrett de Riviera, e l'è traversada del riaa con l'istess nomm.
## Referiment
Barch (Iurs)

**Barch** (nòm uficiàl en italià *Barco*) l'è 'na frasiù del cümü de Iurs, endela part sudocidentàla de la pruvìncia de Brèsa. El paés l'è abitàt de presapóch 240 persùne e 'l se tróa a presapóch tré chilòmetri e mès del cèntro comünàl, a póca distànsa del fiöm Òi. 'Na ólta l'ìa ciamàt Castelbarch per la prezènsa de 'n castèl de pertinènsa de la famìa Martinengo.

Enfìna al 1928 la frasiù la fàa cümü de per sò cönt.
Barch

* **[[Barch (Iurs)|Barch]]**, frasiù del cümü de Iurs en pruvìncia de Brèsa;
* **[[Barch (Casàch)|Barch]]**, frasiù del cümü de Casàch San Martì en pruvìncia de Brèsa.
Inn de l'URSS

El **Inn de l'URSS** (in russ: **Государственный гимн СССР**) l'è staa l'inn nazional de l'Union Soviedega. L'è staa compognuu dal Aleksandr Aleksandrov, e la sò musega l'è incoeu quella del Inn de la Russia.

A gh'è staa duu test del Inn de l'URSS: Vun del 1941 per el Stalin, e vun del 1977, dòpo la destalinizzazion, che 'l parlava no del Stalin.

## Test del 1977

Союз нерушимый республик свободных
Сплотила навеки Великая Русь!
Да здравствует созданный волей народов
Единый, могучий Советский Союз!

    ПРИПЕВ:
    Славься, Отечество наше свободное,
    Дружбы народов надёжный оплот!
    Партия Ленина - сила народная
    Нас к торжеству Коммунизма ведёт!

Сквозь грозы сияло нам солнце свободы,
И Ленин великий нам путь озарил:
На правое дело он поднял народы,
На труд и на подвиги нас вдохновил!

    ПРИПЕВ

В победе бессмертных идей Коммунизма
Мы видим грядущее нашей страны,
И Красному знамени славной Отчизны
Мы будем всегда беззаветно верны!

    ПРИПЕВ 



### Traduzion lombarda
Basada in su la traduzion offiziala inglesa del Partii Comunista de l'URSS



    Union mia s'cepabil di Republegh nassuu liber,
    Che la Granda Russia ha unii per semper.
    Fada su cont fadiga del Vorè del Pòpol,
    Giontada e forta, la nosta Terra Sovietega!

    Cor:

        Cantee a la Terra Mader, Cà di personn liber,
        Muraja de gent forta unida cont Amor de fradej.
        O Partii del Lenin, la rugura de la gent,
        ménom al Trionf del Comunism!

    Travers i Tempest i rasg de soo n'hann faa forza,
    in sul noeuv Sentee indovè che 'l Grand Lenin n'ha menaa.
    I pòpoj lu i haa menaa in su la giusta via,
    i haa ispiraa al Laór e ai atividaa glorios.

    Cor

    El Devegnì de la nosta cara Tèra,
    Numm el védom in de l'Idejal imortal del Comunism.
    E semper abnegaa e fidej 
    A la scarlàta Bandera Numm a restaremm!



## Vos corelaa
*Inn de la Russia
Sém

* **[[Sém (Co de Put)|Sém]]**, (nom uficiàl: *Cemmo*) frasiù del cümü de Co de Put, en Val Camònega, Pruvìncia de Brèsa;
* **[[Sém (Taèrnole)|Sém]]**, (nom uficiàl: *Cimmo*) frasiù del cümü de Taèrnole, en Val Trompia, Pruvìncia de Brèsa;
Ayasse

L**'Ayasse** l'è on riaa de la Val d'Aosta, longh 23 chilometer.
El nass di sortid del Lagh Misérin e 'l traversa tutta al Val de Champorcher, per poeu rivà in de la Dora Baltea arent a Hône.
Lagh Misérin

El **Lagh Misérin** (italian: *Lago Misérin*; frances: *Lac Misérin*) a l'è on laghett alpin de la Val d'Aosta.
El se troeuva in de l'olta Val de Champorcher, a 2.580 meter sora el nivell del mar, e ai pè de montagn 'me la Rosa dei Banchi e 'l Mont Glacier.
Torr Ponton

La **Torr Ponton** (italian: *Torre Ponton*; frances: *Tour-de-Ponton*) a l'è ona montagna di Alp Grai.
La se troeuva in Val d'Aosta, a 3.101 meter sora el nivell del mar. A l'è al confin in tra la Val de Champorcher, la Val Clavalité e quella de Cogne.
Rosa dei Banchi

La **Rosa di Banchi** (arpitan: *Roése di Bantse*; frances: *Rose des Bancs*) a l'è ona montagna di Alp Grai.
La se troeuva a 3.164 meter sora el nivell del mar, a cavall in tra la Val d'Aosta (Val de Champorcher) e 'l Piemont (Val Soana).
Ai sò pee a troeuvom l'ultema vedretta nevada che la resta in de la Val de Champorcher (in arpitan *roése*), oltra che 'l Lagh Misérin.
Geminga

La **Geminga** (PSR B0633+17) l'è ona stela di neutron lontana 815 agn lus da la Terra in de la costellazion di Gemej. In del 1975 el Giovann Bignami l'inventa la parola Geminga, acronim de "Gemini gamma-ray source". Lengiuu a la todesca, con la G dura, Geminga ha on ciar significaa in lengua lombarda, ossia gh'è minga, per via de la ricerca de pussee de 25 agn che gh'è vorzuda per trovàlla.
Mont Glacier

El **Mont Glacier** a l'è ona scima di Alp Grai (in Val d'Aosta).
La se troeuva a 3.185 meter sora el nivell del mar, e l'è 'l pont pussee olt de la Val de Champorcher e del Vallon de Champdepraz, che se incontren proppi lainscì, insemma a la Val Clavalité.
Vallon de Champdepraz

El **Vallon de [[Champdepraz]]** (istess in frances; in italian: *Vallone di Champdepraz*) a l'è ona vall lateral de la Val d'Aosta.
A l'è incugnaa in tra la Val de Champorcher e la Val Clavalité. L'è traversaa del riaa Chalamy, che poeu el ghe va dent a la Dora Baltea.
I sò montagn pussee important hinn:
*Mont Glacier - 3.185 m
*Mont Avic - 3.003 m
*Mont Ruvic - 2.923 m
*Gran Rossa - 2.866 m
*Tête des Hommes - 2.614 m
Marmore

La **Marmore** a l'è on riaa de la Val d'Aosta, longh 30 chilometer.
El nass de 'na sortida arent al lagh Goillet, per poeu traversà tutta la Valtournenche. In del sò percors el ciappa i aqui de olter rialitt che nassen di vedrett de la vall.
Dopo de vess rivaa in fond a la vall, la ghe va dent a la Dora Baltea arent a Châtillon.
Lagh Goillet

El **Lagh Goillet** (it. *Lago Goillet*; fr. *Lac Goillet*) a l'è on lagh artifizzial de la Val d'Aosta.
El se troeuva a 2.516 meter sora el nivell del mar in de la Valtournenche, de soravia a Breuil-Cervinia.
El serviss per portàggh de l'energia idroelettrega a la vall.

## Alter progett
Saint-Barthélemy (riaa)

El **Saint-Barthélemy** a l'è on riaa de la Val d'Aosta, che l'è longh 20 chilometer.
El nass in del lagh de Luseney, on laghett che 'l se troeuva a 2.575 meter sora el nivell del mar, in tra la Becca de Luseney e la Scima de Livourneyaz.
Dopo d'avè traversaa tutt el Vallon de Saint-Barthélemy, el ghe va dent a la Dora Baltea arent a Nus.
Becca de Luseney

La **Becca de Luseney** (frances: *Pic de Luseney*) a l'è ona scima di Alp Penninn.
La se troeuva in de la Val d'Aosta, in tra la Valpelline, la Valtournenche e 'l Vallon de Saint-Barthélemy.
A l'è olta 3.504 meter sora el nivell del mar.
Becca d'Aver

La **Becca d'Aver** a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è olta 2.469 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in tra la Valtournenche e 'l Vallon de Saint-Barthélemy.
Vallon de Saint-Barthélemy

El **Vallon de Saint-Barthélemy** (istess in frances; *Vallone di Saint-Barthélemy* in italian) a l'è ona vallada lateral de la Val d'Aosta.
El se troeuva tutt denter al comun de Nus: dent a troeuvom i paes de Val, Les Fabriques, Issologne, Lignan, Clémensod, Saquignod, Vénoz, Le Cret, Porliod, Praz e Baravex.
A l'è traversaa del Saint-Barthélemy.
La scima pussee importanta a l'è la Becca de Luseney (3.504 meter), ma hinn important anca el Mont Faroma (3.072 meter) e la Becca d'Aver (2.469 meter).
Mont Faroma

El **Mont Faroma** (it. *Monte Faroma*) a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è olt 3.072 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in tra la Valpelline e 'l Vallon de Saint-Barthélemy.
Savara

La **Savara**, cognossuda anca 'me **Savaranche** o **Dora del Nivolet**, a l'è on riaa valdostan. A l'è longa 25 chilometer.
La nass in di lagh del Nivolet, in del Massizz del Gran Paradis.
Dopo d'avè traversaa tutt la Valsavarenche, la ciappa i aqui de la Dora de Rhêmes, per poeu finì denter a la Dora Baltea arent a Villeneuve.
Valsavarenche (vall)

La **Valsavarenche** (in arpitan: *Ouahèntse*) l'è vuna de quei laterai de la Val d'Aosta.
A l'è traversada de la Savara. A l'è strengiuda in tra la Val de Rhêmes e la Val de Cogne.
## Orografia
I sò montagn se troeuven in del Massizz del Gran Paradis. I pussee important e olt a hinn:
*Gran Paradis - 4.061 m
*Grivola - 3.969 m
*Becca de Moncorv - 3.875 m
*Herbétet - 3.778 m
*Becca di Montandayné - 3.728 m
*Ciarforon - 3.642 m
*Tresenta - 3.609 m
*Gran Serra - 3.552 m
*Becca di Monciair - 3.544 m
*Grand Nomenon - 3.488 m
*Denti del Broglio - 3.454 m
*Scima de l'Aouillé - 3.445 m
*Mont Taou Blanc - 3.438 m
*Scima d'Entrelor - 3.430 m
*Ponta de Bioula - 3.414 m
*Scima de l'Arollay - 2.996 m
Dora de Rhêmes

La **Dora de Rhêmes** (it. *Dora di Rhêmes*; fr. *Doire de Rhêmes*) a l'è on riaa de la Val d'Aosta. A l'è longa 29 km.
La nass a 2.700 meter sora el nivell del mar, arent a la Tsanteleina e al sit ciamaa *Source de la Doire* (che 'l voeur dì "sortida de la Dora").
Dopo d'avè traversaa tutt la Val de Rhêmes e i paes de Rhêmes-Notre-Dame, Rhêmes-Saint-Georges e Introd, la ghe va dent a la Savara.
Tsanteleina

La **Tsanteleina** a l'è ona scima di Alp Grai.
La se troeuva a 3.601 meter sora el nivell del mar, al confin in tra l'Italia (Val de Rhêmes, in Val d'Aosta) e la Francia (Tarantasia, in Savoja).
Grande Rousse

La **Grande Roussee** o **Becca de l'Invergnan** a l'è ona scima di Alp Grai.
La se troeuva a 3.607 meter sora el nivell del mar, in tra la Val de Rhêmes e la Valgrisenche.
El nomm *rousse* el riva de 'na parolla arpitana (*roése*) che la voeur dì "vedretta".
Grande Traversière

La **Grande Traversière** l'è ona scima di Alp Grai.
La se troeuva in de la Val d'Aosta, a 3.496 meter sora el nivell del mar, in sul filon de confin in tra la Val de Rhêmes e la Valgrisenche.
Ponta Calabre

La **Ponta Calabre** (it. *Punta Calabre*; fr. *Pointe de Calabre*) a l'è ona scima di Alp Grai.
A l'è olta 3.445 meter sora el nivell del mar, al confin in tra l'Italia (Val de Rhêmes, Val d'Aosta) e la Francia (in Savoja).
Scima de l'Aouillé

La **Scima de l'Aouillé** (it. *Cima dell'Aouillé*) a l'è ona montagna di Alp Grai.
A l'è olta 3.445 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in Val d'Aosta, al confin in tra la Val de Rhêmes de la Valsavarenche.
El sò nomm el riva de 'na parolla arpitana che la voeur dì *guzza* (in referiment a la soa scima).
Mont Taou Blanc

El **Mont Taou Blanc** a l'è ona scima di Alp Grai.
A l'è volt 3.438 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in Val d'Aosta, in tra la Valsavarenche e la Val de Rhêmes.
Granta Parey

La **Granta Parey** a l'è ona scima di Alp Grai.
A l'è olta 3.387 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in de la Val de Rhêmes, in Val d'Aosta.
Val de Rhêmes

La **Val de Rhêmes** (it. *Val di Rhêmes*) a l'è vuna de quei laterai de la Val d'Aosta.
La se troeuva in tra la Valgrisenche e la Valsavarenche, con la Val de l'Orco (Piemont), oltra che con la Tarantasia (in Francia).
L'è traversada de la Dora de Rhêmes.
## Orografia
I sò montagn pussee important a hinn:
* Grande Rousse - 3.607&nbsp;m - al confin con la Valgrisenche
* Tsanteleina - 3.606&nbsp;m - al confin con la Francia
* Grande Traversière - 3.496&nbsp;m - al confin con la Valgrisenche
* Ponta Calabre - 3.445&nbsp;m - al confin con la Francia
* Scima de l'Aouillé - 3.445&nbsp;m - al confin con la Valsavarenche
* Mont Taou Blanc - 3.438&nbsp;m - al confin con la Valsavarenche
* Gran Vaudala - 3.272&nbsp;m - al confin con la Valsavarenche e la Val de l'Orco
* Scima de Entrelor - 3.430&nbsp;m - al confin con la Valsavarenche
* Ponta de Bioula - 3.414&nbsp;m - al confin con la Valsavarenche
* Granta Parey - 3.386&nbsp;m - che l'è el "simbol" de la vall
* Ponta de Galisia - 3.345&nbsp;m - al confin con la Francia e con la Val de l'Orco
* Becca de la Traversière - 3.337&nbsp;m - al confin con la Francia e con la Valgrisenche
* Becca de Tos - 3.302&nbsp;m - al confin con la Valgrisenche
* Becca de Tey - 3184 m - al confin con la Valgrisenche
* Ponta de Rabuigne - 3.261&nbsp;m - al confin con la Valgrisenche
Gran Vaudala

El **Gran Vaudala** a l'è ona scima di Alp Grai.
A l'è volt 3.272 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra la Val d'Aosta (Val de Rhêmes e Valsavarenche) e 'l Piemont (Val de l'Orco), in su la cresta che la partiss de la Ponta de Galisia e la riva al Mont Taou Blanc.
Coll del Nivolet

El **Coll del Nivolet** (it. *Colle del Nivolet*; fr. *Col du Nivolet*) a l'è on giov de montagna che 'l colega la Val d'Aosta al Piemont.
El se troeuva a 2.612 meter sora el nivell del mar, in tra la Valsavarenche e la Val de l'Orco, in tra i comun de Ceresole Reale (TO) e Valsavarenche (AO).
Scima de Entrelor

La **Scima de Entrelor** (it. *Cima di Entrelor*; fr. *Cime d'Entrelor*) a l'è ona montagna di Alp Grai.
A l'è olta 3.430 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul filon de montagn in tra la Val de Rhêmes e la Valsavarenche.
Ponta de Bioula

La **Ponta de Bioula** (it. *Punta di Bioula*) a l'è ona scima di Alp Grai.
La se troeuva in de la Val d'Aosta, in tra la Val de Rhêmes e la Valsavarenche.
A l'è olta 3.414 meter sora el nivell del mar.
El sò nomm el riva de 'na parolla arpitana che la voeur dì *beola*.
Ponta de Galisia

La **Ponta de Galisia** (it. *Punta di Galisia*; fr. *Pointe de la Galise*) a l'è ona scima di Alp Grai.
A l'è olta 3.345 meter sora el nivell del mar.
La se troeuva in sul confin in tra la Val d'Aosta (Val de Rhêmes), el Piemont (Val de l'Orco) e la Francia (Tarantasia).
Pont San March

**Pont San March** (nòm uficiàl en italià: *Ponte San Marco*) l'è 'na frasiù del cümü de Calsinàt, en pruvìncia de Brèsa. El paés l'è abitàt de presapóch 2200 abitàncc e 'l se tróa a 'n pér de chilòmetri a nord del sò cèntro comünàl.

Söl sò teretóre endel 1990 gh'è stat scuprìt 'n insediamènt de l'età del Bróns colocàt sönden dòs arènt a la spónda del fiöm Cés. Se tràta de 'n cèntro abitàt fondàt a l'età del bróns recènte e düràt enfìna a la prìma età del fèr. El prezènta 'n piànta regolàra orientàda NNW-SSE. Dré a chèsto as gh'ìa alineàt 'na bràca de cazète a fùrma retangolar. De sóta de chèsto leèl par éseghen en óter de l'età del bróns média e piö sóta amò s'è troàt dei rèscc del paloelìtich e neolìtich.

Del pont de vìsta de l'aministrasiù religiùza Pont San March el fà paròchia de per sò cönt, part de la Diòcezi de Brèsa. L'è 'ntitulàda al Sàcro Cör de Gezù e l'è stàda istitüìda ai 29 de dezèmber del 1941.

## Riferimèncc
Buthier

El **Buthier** a l'è on riaa valdostan. A l'è longh 40 km.
El nass de vari sortid in de la vedretta de Tsa de Tsan (2.700 meter) e de la vedretta des Grandes Murailles (3.000 meter). El traversa tutt la Valpelline, e in del percors el forma el lagh artifizzial de Place-Moulin. El traversa i comun de Bionaz, Oyace, Valpelline, Roisan e Aosta. Chichinscì el ghe va dent a la Dora Baltea.
Vedretta de Tsa de Tsan

La **Vedretta de Tsa de Tsan** el se troeuva in scima a la Valpelline, al confin cont el Canton Vales.
A l'è a 2.700 meter sora el nivell del mar. A l'è taccada a la scima de la Tête de Valpelline.
In de la vedretta el nass vun di ramm de sorgent del Buthier, el riaa che 'l traversa tutta la vall.
Vedretta des Grandes Murailles

La **Vedretta des Grandes Murailles** la se troeuva in scima a la Valpelline, in de la Val d'Aosta.
La nass a nord, in su la cresta che la gionta el Dent d'Hérens a la Tête de Valpelline.
In de la vedretta el vegn foeura vun di ramm sorgentizzi del Buthier, el riaa che 'l traversa tutta la vall.
Mont Brulé

El **Mont Brulé** (it. *Monte Brulé*) a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è volt 3.538 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Val d'Aosta (Valpelline) e 'l Canton Vales (Val d'Hérens), minga delonsg del Coll Collon.
El sò nomm el riva de la parolla arpitana *breuil*, che 'l voeur dì "pian moisc e paludos".
Ponta Kurz

La **Ponta Kurz** (it. *Punta Kurz*) a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è volta 3.496 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva arent al Coll Collon, al confin in tra la Val d'Aosta (Valpelline) e 'l Canton Vales (Val d'Hérens).
Becca de la Traversière

La **Becca de la Traversière** (it. *Becca della Traversière*; fr. *Pointe/Pic de la Traversière*) a l'è ona scima di Alp Grai.
A l'è volta 3.337 meter sora el nivell del mar. La se troeuva in sul confin in tra la Val d'Aosta (Val de Rhêmes e Valsavarenche) e la Francia (Tarantasia).
Val de l'Orco

La **Val de l'Orco** (arpitan: *Val dl'Orc*; italian: *Valle Orco*, ma anca *Valle di Locana* o di *Ceresole*) a l'è ona vallada alpina del Piemont.
## Geografia
La se troeuva in de la Provincia de Turin, e la confina a nord con la Val d'Aosta (val de Rhêmes e Valsavarenche) e a sud cont i Vai de Lanzo.
A l'è traversada del fiumm Orco; i sò montagn a hinn in del Massizz del Gran Paradis.
### Orografia
I montagn pussee volt a hinn:
*Gran Paradis - 4.061 meter
*Ciarforon - 3.642 meter
*Levanna Central - 3.619 meter
*Ponta de Galisia - 3.345 meter
*Gran Vaudala - 3.272 meter
*la Cialma - 2.193 meter

A l'è colegada a la Val d'Aosta cont el Coll del Nivolet (2.612 meter), e con la Francia cont el Coll Galisia (2.998 meter).

### I paes
I comun de la vall a hinn:
*Pont-Canavese (pms. *Pont*, frp. *Pount*)
*Alpette (pms. *J'Alpëtte*, frp. *La Alpete*)
*Sparone (pms. *Sparon*, frp. *Sparoun*)
*Locana (pms. *Locan-a*, frp. *Loucana*)
*Noasca (pms. *Noasca*, frp. *Nouasca*)
*Ceresole Reale (pms. *Ceresòle*, frp. *Chérèzole*)
*Ribordone (pms. *Ribordon*, frp. *Ribourdoun*)

## La lengua
La val de l'Orco a l'è tradizzionalment vuna di vai indè che se parla el francoprovenzal.
A bon cunt, l'è ben cognossuu e doperaa anca el piemontes.

## Varda anca
*Orco
Coll Collon

El **Coll Collon** (it. *Colle Collon*) a l'è on sgiov de montagna in di Alp Penninn.
El se troeuva a 3.130 meter sora el nivell del mar, e 'l colega la Val d'Aosta (Valpelline) al Canton Vales (Val d'Hérens).
Intorna al coll a gh'è vari montagn, tant 'me:
*la Ponta Kurz - 3.496 m
*el Mont Collon - 3.697 m
*la Becca d'Oren - 3.532 m
*l'Evêque - 3.716 m
*el Mont Brulé - 3.538 m
*la Becca Vannetta - 3.361 m
Evêque (mont)

L**'Evêque** (che 'l voeur dì "el vescov") a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è volt 3.716 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de la Val d'Hérens (Canton Vales).
Becca Vannetta

La **Becca Vannetta** l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è volta 3.361 meter sora el nivell del mar. La se troeuva dent in de la Valpelline (Val d'Aosta).
Sintel

**Sintel** l'è on film olandés de animazion, desvilopaa completament con programadure open source me el GIMP, el Blender e el Inkscape in del ann 2010. Ha ricevuu 400000€ dal *Dutch Film Found*, e l'è part de on progett per fà vedè che el Blender l'è ona programadura bona per fa di animazion.
Calsinadèl

**Calsinadèl** (nòm uficiàl en italià: *Calcinatello*) l'è 'na frasiù del cümü de Calsinàt, en pruvìncia de Brèsa. El se tróa sö la spónda dèstra del fiöm Cés, pròpe 'n mìra a Calsinàt che 'nvéce l'è sö l'ótra spónda, postàt sö le culìne moréniche del Lach de Garda.

Del pont de vìsta de l'aministrasiù religiùza Calsinadèl el fà paròchia de per sò cönt, part de la Diòcezi de Brèsa. L'è 'ntitulàda a la natività de Maria.
Ryke Geerd Hamer

El **Ryke Geerd Hamer** l'è staa on dottor todesch, inventor de la noeuva medesina germanega, ona pratega medega mia recognosuda da la scenza. 
Tra l'alter, in Itàlia, l'è famos perchè el sò fioeu, el *Dirk*, l'è staa coppaa dal Vittorio Emanuele de Savoja.

L'è staa condannaa in d'on poo de paes de l'Europa per abus de la professon medega, razzism e de facc l'è Mort latitant in Norvegia el 2 de luj del 2017.

## La soa teoria
I teorii del Hamer hinn ritegnuu ciarlatan da la scenza. Per lu, tucc i malatii vegnen da di conflitt minga resolvuu. Donca, se vergun el moeur, l'è colpa soa e di sò parent ch'i gh'hann minga risolvuu el conflitt.

On esempi de "conflitt" l'è quell de la brutura: Per el Hamer, la vegn se el fioeu el pò minga anda foeura dal lecc quand l'era nasuu da pòch.

Per el Hamer, i malati de cancar i gh'han mia de ciapà la morfina.

## Antisemitism
Per el Hamer, i ebrei cognossen la soa medesina, e la droven da agn per curass tucc i malann, soratutt el cancar.
I statistich mostren che l'incidenza del cancar in di ebrei l'è istess a quela di tucc i alter.
Boiàch

**Boiach** (nòm uficiàl en italià: *Bogliaco*) l'è 'na frasiù del cümü de Gargnà, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa pròpe sö la spónda del Lach de Garda, a 'n chilòmetro e mès a sud de Gargnà, e 'l sò cèntro stòrich l'è 'n burghitì nasìt entùren al sò pórt vècc. L'è località türìstica de vilegiadüra e séde de 'n pórt privàt (pórt nöf) e de bèle vìle signurìi.

Söl sò teretóre, en bris piö 'n alt respèt al paizì, gh'è la céza de S. Piero de Agrino, céza parochiàla del sècol XVI. 
I sò abitàncc i se ciàma *boiachì*.
## Riferimèncc
Becca d'Oren

La **Becca d'Oren** (fr. *Pointes d'Oren*) a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è volta 3.532 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul confin in tra la Valpelline e la Val d'Hérens.
Mont Collon

El **mont Collon** a l'è ona scima di Alp Penninn.
A l'è volt 3.637 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de la Val d'Hérens, in del Canton Vales.
Barcon

**Barcon** (it. *Barcone*) a l'è ona frazzion del comun valsasnatt de Premaluna, in de la Provincia de Lecch.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsasna.
Bergamina

La **Bergamina** (it. *Bergamina*) a l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Ogionn, in de la Provincia de Lecch.
Andrea Accomazzo

El **Andrea Accomazzo** (Dòm, 27 de lugl del 1970) l'è on scenziaa italian. L'è el *Spacecraft Operations Manager* de la mission ESA *Venus Express*. L'è staa anca a cap de la mission Rosetta, indoa che l'ha portaa on *lander* in su la cometa 67P/Churyumov-Gerasimenko.  L'è staa nominaa 'me *scenziaa del ann* da la rivista Nature.

## Biografia
El nass a Dòm el 27 de lugl del 1970, e poeu l'è cressuu a Mascira.

L'ha scominciaa a studia in del aeronautica militar italina e in del 1995 el se laurea al Politecnich de Milan in Ingegneria Aerospaziala, e ciappa anca on master.

Despoeu el lavor a la FIAT Avio, in del 1999 va a lavorà a la ESA.

In de la sò vita privada l'è maridaa cont ona infermiera.

## Riferiment
* An Interview with Andrea Accomazzo
Sisìna

**Sisìna** (nòm uficiàl en italià: *Cecina*) l'è 'na frasiù del cümü de Toscolà Madéren, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa söndèna bèla teràsa en sentenér de méter sùra 'l lach, endel'Alta Gardezàna, a presapóch 150 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar. La g'ha presapóch 170 abitàncc.

Sisìna el fà paròchia de per sò cönt, enserìda endèla diòcezi de Brèsa, e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a S. Nicola de Bari.
A Oflaga

**A Oflaga** l'è una canzun del Dellino Farmer e del Piergiorg Cinelli venüda föra in del ann 2012.

L'è una parodia de la canzun *In Italia* del Fabri Fibra, ambientada a Oflàga e cantada dumà in lengua lumbarda.

## Ambientaziun e canzun
El video l'è ambientaa in una cassina de Oflàga, e la canzun la parla de el cumun picinìn, che per el Dellino l'è l'emblema de la ruralità bressana.

## Ligamm de föra
*Video de la canzun in sü el Youtube
Müslù

**Müslù** (nòm uficiàl en italià: *Muslone*) l'è 'na frasiù del cümü de Gargnà, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa a presapóch 450 méter söl leèl del mar, söndèna còsta a pich söl Lach de Garda, a 4 chilòmetri e mès a nord de Gargnà.

El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1817 quan che pò l'è stat agregàt al cümü de Gargnà.
Bajee

**Bajee** (it. *Baiedo*) a l'è ona frazzion del comun valsasnatt de Pastur, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, a la versa de Introeubi.
A l'è staa on comun de per sò cunt fina al 1927. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de la Valsasna.
FES

**FES** l'è ona canzon del Dellino Farmer venuda foeura in del ann 2015.

El video l'è giraa in di piscin de Manerbi dal Dellino Farmer e dal Piergiorg Cinelli.
Sivià

**Sivià** (nom uficial en italià *Siviano*) l'è giü dei paizì de Muntìzola. El se tróa endela part setentriunàla de l'ìzola en mès al Lach d'Izé, ultàt envèrs la còsta bergamàsca, en mìra a Taèrnola. La se tróa a 265 méter de altèsa söl leèl del mar, en otentìna piö àlt del leèl del lach d'Izé. Sivià el g'ha presapóch 420 abitàncc.

Enfìna al 1928 el fàa cümü de per sò cönt, quan che, endel quàder de 'na reorganizasiù generàl de le autunumìe locài, l'è stat tacàt ensèma al cümü de Peschéra a furmà el cümü nöf de Muntìzola. La sò céza parochiàla l'è dedicàda ai Sancc Faüstì e Gioéta.
Piéf (Lemezane)

La **Piéf**, (en Italià: *Pieve*) l'è 'na frasiù del cümü de Lemezàne, en pruvìncia de Brèsa. L'è giöna de le trè frasiù piö 'mportànte de Lemezàne e prim de éser agregàda ensèma a San Bas·cià e Sant'Apolóne endel nöf cümü de Lemezàne, la fà cümü de per sò cönt e la gh'ìa giürisdisiù pò a se le frasiù de Piatüch, Gazöl, Fontàna, Rèns, Dòs, Al, Mezalüna e Tèrmen.

El nòm del paés el fà riferimènt a la piéf come istitusiù religiùza, chèla de Lemezàne par che la sàpe stàda istitüìda entùren al sècol XV e che lìes dedicàda a Santa Marìa Asunta. La céza parochiàla de la Piéf encö l'è dedicàda a San Gioàn Batésta
Sima Rest

**Sìma Rèst** (nòm uficiàl en italià: *Cima Rest*) l'è 'na frasiù del cümü de Magàza, en pruvìncia de Brèsa. L'abitàt el se tróa sönden altipià a 1260 méter s.l.m. ai pè de la Tombèa e del Caplù.

Le abitasiù i è bastànsa sparnegàde sö l'altipià e chèle tradisiunàle le g'ha la caraterìstica de ìga el tèt fàt de 'n strat spès de pàia, fàda de gamp de 'na sórt cultiàda endèla zòna de formét. La custrusiù l'è particolàr, i mür i è bèi spès e de préda, e le fàlde del tèt i è 'n bèl pó piö rìpide de chèle dei tècc tìpich de l'Itàlia setentriunàla. I è cazète strütüràde sö du pià: de sóta gh'è la stànsa col camì endóche stà 'l contadì, la stànsa dedicàda a la stagiunadüra dei formài e la stàla per le àche. El pià de sùra l'è dopràt come finìl, difàti chèste cazète i è cunusìde col nòm de *"finìi de Sima Rest"*. 'Na bràca de chèsti finìi i è stacc adibìcc del cümü de Magàza a strütüre türìstiche che se pöl afità per quach dé o setemàne. 'N óter de chèsti finìi l'è dopràt come muzèo etnogràfich de la Alvistì.

Póch delóns del cèntro e del muzèo gh'è apò a 'n oservatóre astronòmich gestìt de l'Asociasiù dei Astòfii de Salò.
Bernardo Caprotti

El **Bernard Caprotti**, in italian **Bernardo Caprotti** (Milan, 7 de otober 1925 - 30 de settember del 2016) l'è staa on imprendidor italian.
L'ha fondaa la Esselunga, vun di supermercaa pussee important d'Italia.

## Biografia
Nassuu a Milan da ona fameja de industriai del tessil, el studia legg e poeu el và in di USA, in del 1951, per imprend la lavorazion del tesuu. Despoeu on ann el torna in Italia e in del estat del 1952 se troeuva a dovè gestì l'azienda, vista la mort del pader.

In del 1957 collabora a la creazion del primm supermercaa in Italia, insema al Nelson Rockefeller, ma domà in del 1965 el lassa l'attività in del tessil. Tri agn prima el Rockefeller ha venduu la maggioranza di azion al Caprotti, e l'azienda ha cambiaa nom in *Esselunga*.
Arnolf II de Arsagh

L**<nowiki/>'Arnolf II de Arsagh** (Arsagh, ... - Milan, 25 de febrar del 1018) a l'è staa on arcivescov lombard.
Nassuu in d'on paes del Sever, a l'era fradell de Landolf, che l'è staa vescov de Bressa. In del 918, e per olter vint agn, a l'è staa l'arcivescov de Milan.
A l'era on omm de granda coltura, e 'l par che l'ha ispiraa el librett *[[De situ civitatis Mediolani]]*, e l'avaria fondaa el monastee de San Vitor. L'è staa on gran sostegnidor de l'imperador Enrigh II contra el re italian Ardoin de Ivrea e i vescov che staven con lu (per esempi Alrigh de Ast).
Dopo de lu l'è staa nominaa arcivescov l'Aribert de Intimian, vun di sò collaborador.
Piéf (Manèrba)

La **Piéf**, (nòm uficiàl en Italià: *Pieve Vechia*) l'è 'na frasiù del cümü de Manèrba, en pruvìncia de Brèsa.

El nòm del paés el fà riferimènt a la piéf come edifìcio e istitusiù religiùza, difàti la céza de la Piéf de Manèrba, dedicàda a Santa Maria l'è stàda l'istitusiù religiùza de riferimènt de la Valtènezi per töt el Medioévo. La dèdica a Santa Maria la fà iputizà 'n urìgin entùren al sècol VI o VII e la legènda del plebà Ermoaldo, che per dimustrà la sò santità el g'harès caminàt sö le àive del lach, la pöl vése colocàda entùren al sècol VII. 'Na bóla del papa Eugenio II del 1145 la reconós le dependènsa de chèsta piéf a la Diòcezi de Verùna, apartenènsa che l'è mai cambiàda 'nfìna ai nòscc dé.
Michelin de Besozz

El **Michelin de Besozz** (in italian anca: *Michelino Molinari*; Besozz, 1370 circa - ..., 1455 circa) a l'è staa on pitor e miniador lombard.
A l'è consideraa vun di esponent pussee important del Gotegh Internazzional in Italia. L'ha lavoraa soratutt in Lombardia.
In del 1388 l'ha lavoraa al cioster de San Peder de Pavia, indè che l'ha pituraa di afresch de la vita de San Gustin. In tra el 1395 e 'l 1405 l'ha miniaa el *Liber di Or*, che incoeu l'è conservaa a Avignon. In di istess agn el fa anca on dissegn de la Natività, conservaa a la Biblioteca Ambrosiana.
Per quattordes agn (1404-1418) l'ha lavoraa in del Veneto, poeu l'è tornaa a Milan, a la Fabrica del Domm. In del 1421 l'è staa pagaa, insemma al fioeu Leonard, per i pitur de l'altar dedicaa ai sant Quirigh e Giuditta; in tra el 1423 e 'l 1425 l'è staa anmò pagaa per la fornidura de dissegn per la vedrada de santa Giuditta (incoeu en resta 'na quai figura in di vedrad del Domm). Intorna al 1430 el fa l'afresch de la Madonna cont el Bambin e i sant, in de la Badia de Viboldon. In del 1435 el pitura la Madonna del Rosed a Verona.

## Alter progett
Amadee de Milan

**Amadee de Milan** (Viconagh, 1410 circa - Ferrara, 1473 circa) a l'è staa on oreves e medaista lombard.
L'è staa on artista che l'ha lavoraa soratutt a la cort di Este. L'è staa lu, per esempi, che l'ha faa i medaj di marches Leonell e Bors in del 1441.
Gioann Batista Main

El **Gioann Batista Main** (Cassan Magnagh, ses de febrar del 1690 - Roma, 29 de luj del 1752) a l'è staa on scultor lombard.
L'è staa on aliev del Camill Ruscon, e l'ha reditaa i sò comission principai. L'ha lavoraa soratutt a Roma, e l'ha faa on bell poo de statov e stucch in vari ges barocch. Ona quai oeuvera la gh'è anca a Siena e Foligno.