open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anna Hutchison

**Anna Hutchison** (nasüüda in Növa Zelanda, l'8 febrar dal 1986) l'é un attris neuzelandesa. L'é cugnussüüda al pùblic perché l'ha recitò in **' in dal ròl da Laeta.

== Filmugrafia ==
=== Televisiun ===
*''[[Shortland Street]]'' ([[2002]]-[[2004]])
*''[[What Now (program televisiv)|What Now]]'' ([[2005]])
*''The Lost One'' (Cortometragg) ([[2005]])
*''[[Ride With the Devil]]'' ([[Film tv]]) ([[2007]])
*''[[Power Rangers: Jungle Fury]]'' ([[2008]])
***' (2009)
**[[Smallville (serie televisiva)|Smallville]]* - serie TV, episodi 9x06 (2009)
**[[Go Girls]]* (2009-2010)
**[[Sea Patrol]]* (2011)
**[[Spartacus (serie televisiva)]]* Terza Stagiun (2013)

### Cinema
**[[The Cabin in the Woods]]* (2012)
**[[Blinder]]* (2013)
**[[Sugar Mountain]]* (2015)
Salmon (mont)

El **Salmon** (parnonzia in del dialett de Arvess: [sa'lmoŋ]) l'è ona montagna di Alp Lepontinn, in del Canton Tesin.
El gh'ha ona voltezza de 1.560 meter. El se troeuva in sul confin in tra la Val Maggia (comun de Maggia) e la Vall Onsernon (comun de Isorna).
## Not
Gianroberto Casaleggio

El **Gianrobert Casalegg** (in italian **Gianroberto Casaleggio**, Milan, 14 de agost del 1954 – 12 de april del 2016) l'è staa on politegh e imprendidor italian. L'era el president de la Casaleggio Associati e 'l ideolegh del Moviment 5 Stell, che l'ha fondaa insema al Beppe Grillo.

## Biografia
El Casalegg ha iniziaa la soa carriera in del Olivetti e in di agn 1990 l'è divegnuu president de la Webegg SpA, ma despoeu on quaj agn la perd 20 milion, e donca a l'è sostituii dal Giuseppe Longo. In del 2004 l'ha fondaa la *Casaleggio Associati*, ona compagnia de consulenza in su la Red, e dal 2005 l'è 'l gestor del blog del Beppe Grillo. L'è staa anca gestor del blog del Antonio di Pietro fina 'l 2010 e del sit *Chiarelettere* che ha lasciaa in del 2013 per di divergenz editoriai.

L'è mort el 12 de april del 2016 despoeu ona longa malattia.

## Vos corelaa
*Moviment 5 Stell
Campell (Strona)

**Campell** (che on queidun el ciama anca *Cappelmont*; *Kàmpelj* in walser; *Campello Monti* in italian) l'è ona frazion del comun de Strona, in de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
El paes el se troeuva in sul fond de la Valstrona. Al de là di montagn se pò rivà a la Vall Anzasca e la Val Mastallon.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1929. On temp l'era bitaa de ona colonia de walser che vegniven de Rimella.
## Not
La canzone mononota

**La canzone mononota** (cioè *la canzon con domà ona nota*) l'è on singol del grupp milanes Elio e le Storie Tese, pubblicaa in del 2013.
L'è stada presentada per la prima volta el tredesin de febrar del 2013, in occasion del Festival de Sanremm quell de 63, indovè che l'è rivada segonda in classifega e l'ha anca vengiuu el premi de la critega (istess de quell che l'era succeduu anca con La Terra dei Cachi in del 1996).
Come che 'l dis anca el titol, el lavorà pussee important de 'sta canzon a l'è che per la pupart del temp l'è cantada con domà ona nota (el do), foeura che l'introduzion e l'ultema parola de la canzon: *sì* (che tra l'alter a l'è on si).
L'è stada pubblicada e venduda in sù l'Internet giamò el dì dopo. In del video musegal, se poden vedè di vegg filmaa del grupp (anca di agn Novanta, e donca anca quand che gh'era el Feiez anmò in vita).

A on certo pont de la canzon el canta anca el ghitarrista Cesareo.
Vegnen citaa anca l'inno cuban (anca musegalment), Gioacchino Rossini, Bob Dylan, Antônio Carlos Jobim e Tintarella di luna.

## El video musegal
*El video musegal de la canzon
Dannati forever

**Dannati forever** l'è ona canzon del grupp milanes Elio e le Storie Tese, pubblicada in del 2013.
La canzon l'è stada presentada in occasion del Festival de Sanremm quell de 63, insemma a *[[La canzone mononota]]*. La primma esecuzion l'è stada fada el tredes de febrar del 2013. El dì dopo la podeva vess giamò crompada in sù l'Internet.

In de la canzon, el grupp el dis che a la fin de la fera semm tucc (anca i comunista, Gengis Khan, el governa, i giornalista e i esodaa) condannaa a 'ndà a l'inferno, perchè emm faa troppi peccaa. Donca a se scherza on poo cont i des comandament de la Bibbia.
## Video musegal
*El videoclip de la canzon
Cargiagh

**Cargiagh** (*Cargiago*) l'è ona frazion del comun verbanes de Ghifa.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal, minga de longg de Verbania (pussee precisament, Intra). Al contrari de Ghiffa e de Intra però Cargiagh a l'è minga taccaa al lagh.
El ghe da el nomm anca al mont indè che 'l se troeuva el Sacher Mont de Ghiffa.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
## Not
Candoja

**Candoja** (parnonzia local: [ka'nduja]; in Italian: *Candoglia*) l'è ona frazion del comun verbanes de Mergoeuzz.
La se troeuva on zicch pussee a nord del centro comunal, in de la val de la Tos, ai pee di montagn. Al de là del fiumm a gh'è 'l comun de Ornavass.

Candoja l'è famosa e cognossuda perchè l'è lainscì che gh'era (e gh'è) la cava de marmor de indè che partiven i barconi che poeu rivaven a Milan per fà sù el Domm.
## Vos correlaa
*Mergoeuzz
*Domm de Milan
## Not
Carcian

**Carcian** (parnonzia local: [ka'rtʃaŋ]; italian: *Carciano*) l'è ona frazion del comun verbanes de Stresa.
El paes el se troeuva, compagn del centro comunal, in sù la riva del Lagh Maggior.
## Not
Pegheroeu

El **Pegheroeu** (parnonzia local: [pege'røl]; italian: *Monte Pegherolo*) l'è on mont di Alp Orobi. A l'è alt 2.369 meter.
El se troeuva in de l'alta Val Brembana, e la soa scima la taja giò de mezz el confin in tra i comun de Mezzold e Vallev.
Pizz del Diavol (Malgina)

El **Pizz del Diavol** (parnonzia in del dialett de Castell: [pits del 'djaol]; in Italian: *Pizzo del Diavolo della Malgina*) l'è on mont di Alp Orobi. A l'è volt 2.924 meter sora el nivell del mar.
El se troeuva al confin in tra la Valbondion e la Valtellina. L'è 'l mont quell de ses tra quei pussee volt de tutta la Bergamasca.

## Alter  progett

## Not
Stadi Brianteo

El **Stadi Brianteo** a l'è 'n stadi de folber de Monscia, inauguraa in del 1988. Proprietà del Comun de Monscia, l'è doperaa soratutt per i inconter de l'AC Monscia, e, dal 2019, anca per i inconter del Milan Femenil.

## Ligamm de foeura

* Sit Web de l'AC Monscia
Brian Austin Green

**Brian Austin Green** (nassüü a Los Angeles, California, U.S.A. ül 15 da luj dal 1973) l'è un atur american, famus per Beverly Hills.
Amici

**Amici** da Maria De Filippi l'è un talent show italian in unda dal 2001, prima in sü Italia 1 fin al 2002, e dopu sü Canale 5 cun la cundüssiun da Maria De Filippi.
Reeva Steenkamp

La **Reeva Rebecca Steenkamp** (Cità dal Cap, 19 avost 1983 - Pretoria, 14 de fevrer 2013) l'è stada una modella sudafricana. Morosa de l'Oscar Pistorius, l'è stada mazzada de lu, per la sentenza volontariament.
Altheim

* **[[Altheim (Alb)]]**, cümü de la part setentriunàla del circondàre de Alb-Donau-Kreis, Baden-Württemberg;
* **[[Altheim (bei Ehingen)]]**, cümü de la part meridiunàla del circondàre de Alb-Donau-Kreis, Baden-Württemberg;
* **[[Altheim (Biberach)]]**, cümü del circondàre de Biberach, Baden-Württemberg
Vinca minor

***Vinca minor***, (o *pervìnca*)  l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Apocynaceae, uriginària de l'Europa centro-meridiunàla e de la Turchia.

## Descrisiù

L'è 'na piànta erbàcea o 'n subarbusto, che cuàrcia zó 'l teré e che mèt raìs a pàrter del caécc isé de furmà de le colònie de gròse dimensiù. 'Ndèna quach situasiù la pöl rampegà sö 'nfìna a 'na quarantìna de ghèi de tèra. 

Le fòie i è sèmper-vérde, opòste, 2÷4,5 ghèi x 1÷2,5 ghèi, de 'n culùr bèl vért scür ma vìf, de cunsistènsa bastànsa scorzégna,  e òrlo 'ntréch e lis.  

I fiùr i è sùi e i böta a la sèa de la fòia. El fiurés prèst al prensépe de la primaéra 'nfìna a metà istàt, en quach giü i pöl bötà pò a 'n autùno; i è de culùr viòla-pórpora, 2÷3 ghèi de diàmetro, co la  coròla a sich lòbi.

L'è fàcil de sconfónder co la *[[Vinca major]]* che l'è paréta strèta ma l'è piö grànda en töte le sò parcc, e co le fòie che g'ha l'òrlo pilùs.


## Sinònim

* *Pervinca minor* (L.) Garsault, Fig. Pl. Méd.: t. 448 (1764), opus utique oppr.
* *Pervinca procumbens* Gilib., Exercit. Phyt. 1: 63 (1792).
* *Vinca humilis* Salisb., Prodr. Stirp. Chap. Allerton: 146 (1796).
* *Vinca ellipticifolia* Stokes, Bot. Mat. Med. 1: 495 (1812).
* *Vinca intermedia* Tausch, Flora 19: 386 (1836).
* *Pervinca heterophyla* Raf., Autik. Bot.: 184 (1840).
* *Pervinca repens* Raf., Autik. Bot.: 184 (1840).
* *Vinca acutiflora* Bertol. ex W.D.J.Koch, Syn. Fl. Germ. Helv., ed. 2: 557 (1844).


## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* Üzo 'ndèla midizìna tradisiunàla 
* Fóti vàrie
Lardera

La **Lardera** l'è una casìna in del cumün de Corvècc, in pruincia de Lod. L'è la pàrt de Corvècc püsè visìna a l'Ada. L'è stàia cumün indipendènt fin al 1866.

## Storia

Bèle dal sécul XI gh'era un teritòri, insema a la casìna Campagnöla. Ai tèmp de Napüleòn l'è diventada frasiòn de Cor Giùn, e l'è turnada autònuma cul Lumbard-Vènet.

In del 1861 la gh'eva 264 abitànt, e in del 1866 l'è stàia ünida a Corvècc . Incö l'è una pusiòn agrìcula d'una sùla famiglia, e la fa pàrt del Parc Ada Süd.

## Riferiment



## Ligàmm de föra
* Lombardia Beni Culturali
* ''Google Maps''
Vinca major

***Vinca major***, l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Apocynaceae, uriginària de l'Europa meridiunàla e de la Turchia.

## Descrisiù

L'è 'na piànta perène sèmper-vérda che pöl rià 'nfìna a 'n méter de altèsa, coi gamp cürcc e che stà 'mpé dricc. I fiùr i è de 'n culùr che và del celèst al pórpora, i rìa a 3 ÷ 5 ghèi de diàmetro. La g'ha dei pelacì cürcc e bèi spès söi sépali.

L'è fàcil de sconfónder co la *[[Vinca minor]]* che l'è paréta strèta ma l'è piö pesèna en töte le sò parcc, e co le fòie che g'ha l'òrlo mìa pilùs.


## Colegamèncc estèrni

* Fotografìe de Vinca major
Marco Mengoni

El **Marco Mengoni**  a l'è un cantant italian nassüü nel 1988 a Ronciglione en Pruvìncia de Viterbo. 

L'ha vinciüü al *X-Factor* in del 2009 e 'l *Festival de San Remo* in del 2013.
Pè

El **pè** (plural: **pee**, del latin *pes, pedis*) l'è quella part del corp che la se troeuva in fond a la gamba, per mezz de la caviggia.
Se femm on confront in tra el pè e la man, a podom vedè ona quai somejanza (per esempi, per el fatt che tucc duu i gh'hann i dii): la reson a l'è che vegnen giò de struttur embrionai istess precis, che poeu hann ciappaa di caratteristegh different.

## Vos corelaa
*Gamba
*Man
*Caviggia
Nerium oleander

***Nerium oleander*** (cunusìt mèi col sò nòm popolàr de *Oleàndro*; en lombàrt ocidentàl: *oleander*), l'è 'na spéce de piànta a portamènt arbüstìf o de piànta pesèna, de la famìa botànica de le Apocynaceae. Par che 'l sàpe uriginàre de l'Asia sudocidentàla, ma l'è isé difundìt che se pöl mìa dì con sigürèsa. Endèla zòna mediterànea el s'è natüralizàt e se 'l tróa tat come piànta salvàdega che come piànta ornamentàla.


File:Oleander April 2011-1.jpg|Fòia de oleàndro (particolàr)
File:Oleander June 2007-1.jpg|Böcc dei fiùr
File:SAM 1259.JPG|Fiùr de oleàndro (particolàr)
File:Adelfa frutos.jpg|Fröcc


## Bibliugrafìa
* F. J. J. Pagen, *Oleanders: Nerium L. and the oleander cultivars*, Wageningen, Agricultural University, 1988. ISBN 90-6754-107-9.

## Colegamèncc estèrni
Cros (simbol)

La **cros** l'è ona forma geometrega che l'è fada sù de dò lign che se incrosen cont on angol drizz, in manera tal che vegnen foeura quatter brasc, e che almanch voeuna di dò lign la sia spartida a metà.
L'è vun di simboi pussee vegg tra quei che doperen i omen: per esempi, la se troeuva dent a on mucc de bander de paes e de simboi araldegh, ma anca de onorificenz (compagn de la Cros de Ferr todesca).
## La cros in del Cristianesim
In del Cristianesim la cros l'è on simbol proppi important, perchè l'è staa in sù 'na cros de legn che l'è staa mazzaa el Signor. La cros, donca, a l'è 'l simbol de la passion del Signor e de l'amor de Dio (che l'è vegnuu omm e l'è mort per toeuss sora de lù i peccaa uman) per el mond.
Per 'sta reson, per esempi, tanti ges i gh'hann la forma de ona cros. Inoltra, a partì del Medioev, a s'è comenzaa a mett sù di cros sora i altar e in sui tomb. Inoltra de norma i Cristian, prima de taccà a pregà, se fann el segn de la cros, cont el qual ciamen tucc i member de la Trinità.
## Tipi de cros
A gh'è pussee d'ona manera de fà sù i cros:
***[[Cros greca]]**: la gh'ha tucc i brasc de l'istessa longhezza e se tajen giò in del mezz.
***[[Cros latina]]**: el brasc vertical l'è pussee longh de quell orizzontal, che 'l le taja minga in la soa metà.
***[[Cros de Sant Andrea]]**: l'è compagna de la cros greca, però l'è svoltada de 45 gradi, e inscì la par ona X.
Gropp

On **gropp** (ciamaa anca **noeud**, a la francesa; parnonzia in lombard occidental: [grup]; parnonzia in lombard oriental: [grop]; plural metafonetegh in certi dialett alpin: [gryp]) a l'è on lavorà che 'l se fa cont el ligà insema pussee d'ona corda (ma anca domà ona corda deperlee o 'na corda intorna a on oggett).
I gropp vegnen drovaa per on monton de fonzion different: per lazzàss i scarp, in la navigazion, in l'artisanaa, quand che se rampega in montagna e anca per impiccà i personn.
Gh'è tanti maner de fà sù di gropp: ghe n'è de pussee facil e de pussee complicaa, despess anch a segonda de la fonzion del gropp medemm.

La parola *gropp* la vegn del germanegh *kruppa* (significaa: *cav gross*), compagn de l'Italian "gruppo" (che però el voeur dì "rosc de personn o de robb"). La parola a l'estist anca in Sicilian (*gruppu*) e in l'Italian antigh (*groppo*).
El termen *noeud* inveci l'è compagn del frances *nœud*, che e a soa voeulta el vegn del latin "nodus". De 'sta parola latina vegnen anca l'italian *nodo*, el catalan *nus*, l'occitan *nos*, el spagnoeu *nudo*, el portoghes e galizian *nó*, el sicilian *nudu* e 'l romen *nod* (e che l'è compagn del germanegh *cnotta*, de indove vegnen l'ingles *knot* (pr ipa: /nɒt/) e 'l todesch *knoten*).

"Gropp" se dopera in tutt el territori gall-italegh, ma anca in veneto, forlan e istriota. Domà in romagnoeul se dopera la parolla *nod*, per la soa vesinanza al modell toscan e italian central.
## Not
Noeud

* Noeud  – unitaa de misura de la velocitàa del vent
* Noeud - laorà che 'l se fa cont el ligà insèma pussée de 'na còrda
* Noeud - in d'ona red di computer, on pont attiv de inizzi, passagg o fin de 'na red
Beppe Grillo

L**Isepp Peder Grillo**, in italian **Giuseppe Piero Grillo**, cognossuu 'me **Beppe Grillo** (Genova, 21 de lugl del 1940) l'è on comegh e politegh italian, fondador del MoVimento 5 stelle.

## Biografia
L'è nassuu in d'ona fameja media, el sò pader l'era on dirigent d'azienda, e lu 'l se diploma 'me ragionatt, e 'l lavora per on poo de agn 'me vendô de vestii.

In di prim agn del 1980 l'ha scominciaa a fà el comegh, in del cabarè e in de la television.

## Politega
In del 2005 scomincia l'attività poltega del Grillo, portada innanz sora el sò blog. El compra ona pagina de giornal per andà contra a la Banca d'Italia e al governador Antonio Fazio. El 26 de giugn del 2007 el parla innanz al Parlament Europee de la politega in Italia.

El 8 de settember del 2007 el fa el prim V-Day, e in del 2010 nass el Moviment 5 Stell e in di elezzion del 2013 el ciappa el 25% di vot.
Vaj

* **[[Vaj (Cavriasca)|Vaj]]**, frasiù del cümü de Cavriasca, endel Canton Ticino, Svìsera;
* **[[Vài]]**, cümü de la pruvìncia de Brèsa, Itàlia.
Balànsa

La **balànsa** (del latì: *bis*, du, *lanx*, piat; l'è ciamàda pò a *péza *o *stadéra*) l'è 'n arnés che se dopèra per mizürà le mase.

L'è 'na léa de prim zèner coi bras precìs che, al stabeléser 'na situasiù de equilìbrio 'ntra i pézi dei còrp, la permèt de mizürà le màse.

Per fà la mizüra se dopèra dei campiù che i pöl véser piö o méno precìs a segónda de la preciziù del strümènt. 

La preciziù de la mizüra la pöl véser de 'n quach chìli se se tràta de balànse 'ndüstriài 'nfìna a 'n quach miligràm se se tràta de balànse de laboratóre.
Rosada

La **rosada **(o *sguazz*) l'è ona percipitazion atmosferega che la compariss in forma liquida. La vegn foeura de la terra e in sui pient, quand che 'l vapor de l'aqua che 'l se troeuva dedent a l'aria el vegna a contatt con di superfis fresch; 'sto vapor, allora, el fa condensa in gott d'aqua. La temperadura di superfis la gh'ha minga de vess troppa bassa, sedenò el vapor el vegna foeu tant 'me brina.
D'estaa, la rosada la se forma soratutt in superfis che senten on poo de meno el cald, compagn de l'erba, i foeuj e i tecc.
La rosada l'è minga l'istess lavorà de la gottazion, che l'è 'l mestee che fa i piant quand che trann foeura l'aqua de tropo.
## Varda anca
*Brina
Pulitica

Ül termin **pulìtica** (dal grech "πόλις", polis, cal signifiga cità), l'è generalment aplicà tant a l'atività da quei che sa tròvan a guvernà quant al cunfront ideae finalizà a l'access da l'atività da guvern o d'uppusisiun.
Campanin

El **campanin** (pl. *campanitt*) o **campanil** (in Lombardia oriental, in Val Bregaja e a Pos'ciav) o, in del dialett leventines, **ciocchee** (parnonzia: [tʃu'kej] o [tʃy'kej]) l'è ona torr che de norma la se troeuva arent a ona gesa, e che la gh'ha dent voeuna o pussee campann (che ghe dann el nomm). Ona quai gesa la gh'ha anca pussee d'on campanin (per esempi, Sant Ambroeus a Milan).
I campanitt poden vess taccaa o destaccaa del rest de la gesa.
In tra i campanitt pussee cognossuu a regordom la Torr de Pisa, el campanin de San March a Venezzia e, in Lombardia, el Torrazz de Cremona.
## Vos correlaa
*Gesa
*Campana
## Not
Blogger

In dal gergh da Internet, un **blogger** l'é una persuna ca la cüra un blog, donca un particular sit web in di quai i cuntenut i vegnan visualisò in furma crunulogica.
Ossasch

**Ossasch** (parnonzia local: [u'sɛʃc]; in italian: *Ossasco*) l'è ona frazion del comun leventines de Bidree, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva in de la Val Bidree, arent al lecc del Tesin, e in tra i paes de Bidree e de Fontana (frazion de Airoeu).
## Not
Val Bidree

La **Val Bidree** (parnonzia local: [val bi'dre]; *Val Bedretto* in italian; *Bedretttal* o *Runckertal* in todesch storegh) l'è la vall indè che 'l nass el fiumm Tesin, e che la va di aves del fiumm (ai pee del Pass de la Novena) infina a Airoeu.
In de la vall se troeuven i paes de Fontana, Ossasch, Villa, Bidree, Ronch e A l'Aqua. Foeura che Fontana, tucc 'sti paes i toeuven part al comun de Bidree.

La vall la confina a nord cont el Canton Valles e 'l Canton Uri e a sud con la Val Formazza (se ghe riva a travers del San Giacom). Dopo de Airoeu la scomincia la vall Leventina, de la qual a l'è ona sotta-vall.
## Vos correlaa
*Bidree
*Airoeu
*Tesin
*Pass de la Novena
*San Giacom
*Val Leventina
## Not
Luscender

El **Luscender** (parnonzia local: [ly'ʃendro]; in italian: *Pizzo Lucendro*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.964 meter e 'l se troeuva in del Massiv del San Gottard, al confin in tra el Canton Tesin (Leventina) e 'l Canton Uri.
De la banda tesinesa de la montagna, se pò trovà el comun de Airoeu.
## Not
A l'Aqua

**A l'Aqua** (*All'Acqua*) l'è ona frazion del comun tesines de Bidree, in de la Leventina.
El paes el se troeuva in sul fond de la Val Bidree, ai pee del Pass de la Novena.
Forsi el se ciama inscì perchè l'è chichinscì che 'l nass el fiumm Tesin, che 'l traversa tutta la vall e poeu tutt el Canton.
## Not
Vij

**Vij** (*Viglio*) l'è ona frazion del comun tesines de Collina d'Or, in del Lugan.
El paes el se troeuva arent al comun de Muscian, a nord del centro comunal.
Infina al 2004 l'eva ona frazion del vegg comun de Gentirin.
## Not
Bomboeugn

El **Bomboeugn** (*Pizzo Bombögn*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.331 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in sul crinal in tra la Val Rovana e la Val Bavona (dò sotta-vai de la Valmaggia), e pussee precisament in tra i comun de Camp e de Bosch.
Madon de Sgiov

El **Madon de Sgiov** (parnonzia local: [ma'dom da ʒoːf]; nomm offizial: *Madom da Sgióf*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.265 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva al confin in tra la Val Maggia (paes de Maggia) e la Val Verzasca (paes de Brion).
El sò nomm probabilment el vegna foeura del fatto che lì aproeuv a gh'è on giov che 'l mena de ona vall a l'altra. In italian a l'è staa anca voltaa tant 'me *Madone di Giove*.
## Not
Sost

El **Sost** (*Sosto*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.221 meter e 'l se troeuva dent de la Val de Bregn, in del territori del paes de Rivoeuj.
Minga lontan de lì a gh'è 'l Lagh de Luzzon.
## Not
Soloeugna

La **Soloeugna** (italian: *Pizzo Solögna*) l'è ona scima di Alp Lepontinn. 
A l'è volta 2.698 meter sora el nivell del mar e la se troeuva dent de la Val Bavona, ona sotta-vall de la Valmaggia. Minga lontan de lì (on poo pussee a nord) a gh'è anca el Basoden.
Apocynaceae

Le **Apocynaceae** (Juss., 1789) i è 'na famìa botànica che töl dét àlber, boscài, piànte erbùze e lianùze.  La magiurànsa dele piànte de chèsta famìa i è uriginàrie de la fàsa tropicàla e subtropicàla e divèrse spéci i è piànte de grànde dimensiù che crès endèle forèste tropicài. Se tróa pò a 'na quach spéce perèni 'ndi pòscc temperàcc. Chèste piànte le g'ha 'na lìnfa latiginùza che de spès l'è vilinùza se se la mànda zó.

De chèsta famìa farès part de piö de 5000 spéci, dividìde 'n 402 zèner. La famìa de le Asclepiadaceae, che 'na ólta l'ìa cunsideràda 'ndependenta, adès la fà part de le Apocynaceae.
 
L'è dividìda en sich sotafamìe:
* Rauvolfioideae, 980 spéci en 42 zèner.
* Apocynoideae, 860 spéci en 77 zèner.
* Periplocoideae, 180 spéci en 31 zèner.
* Secamonoideae, 170 spéci en 9 zèner.
* Asclepiadoideae, 2365 spéci en 214 zèner.

Le ölteme trè sotafamìe le fàa part de le Asclepiadaceae.

'Ntra le spéci piö cunusìde in Lumbardia gh'è:

#'l oleàndro e 'l gelsumì fals, dò spéci mia del pòst, ma che i è cultiàde tat e 'ndepertöt, 
#la Vinca major pò a chèsta öna piànta mia lumbàrda che la crès depersòcönt in di parch, in di giardì, in di pracc e 'n banda a i séze, 
#la pervìnca che l'è 'n boscài bas che la crès in di bósch.

## Riferimèncc
Pizz Castell

El **Pizz Castell** (parnonzia local: [pits ka'ʃtel]; in Italian: *Pizzo Castello*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.808 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de la Val Maggia de sora (pussee precisament, in tra la Val de Pescia e la Val Bavona).
## Not
Poncion del Vann

El **Poncion del Vann** (parnonzia local: [vɛn]; in Italian: *Poncione del Vanno* o *Poncione del Vènn*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.477 meter e 'l se troeuva in de la Val Verzasca, arent al comun de Vertezz.
Indoeuver

**Indoeuver** (parnonzia local: [i'ndøːvre]; in Italian: *Indovero*) l'è ona frazion del comun valsassines de Casargh, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva in de la Val Varron, a ovest del centro comunal e a est de la frazion de Narr.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1928. Ai temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsassina.
## Not
Moncrecch

El **Moncrecch** (*Pizzo Muncréch*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.252 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva a cavall in tra la Val de Bregn (comun de Malvaja) e la Val Pontiron (comun de Biasca), in del Canton Tesin.
Pleioceras

***Pleioceras*** l'è 'n zèner de piànte de la famìa botànica de le Apocynaceae. De chèsto zèner fà part sich spéci. L'è 'n zèner uriginàre de l'Africa tropicala.

## Spéci

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

*Fóti sö Google
Tabernaemontana corymbosa

***Tabernaemontana corymbosa*** l'è 'na spéce de piànte che fà part le la famìa botànica d ele Apocynaceae. Se la càta 'ndèl Brunei, en Cina, 'n Indonesia, 'ndèl Laos, en Malesia, en Birmania, a Singapur, en Tailandia e 'ndèl Vietnam. 

## Sinònim
* *Ervatamia corymbosa* (Wall.) King & Gamble
* *Ervatamia longopedicellata* Lý
* *Ervatamia phuongii* Lý
* *Pagiantha corymbosa* (Roxb. ex Wall.) Markgr.
* *Pagiantha peninsularis* Kerr
* *Pagiantha peninsularis* Kerr subspecies breviloba Kerr
* *Tabernaemontana baviensis* Pitard
* *Tabernaemontana laotica* Pitard 

## Riferimèncc
* World Conservation Monitoring Centre 1998.  ''Tabernaemontana corymbosa''.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Consültàt ai 19 de noèmber del 2010.
Dar

**Dar** (*Daro*) l'è ona frazion de la città de Bellinzona, el capploeugh del Canton Tesin.
El paes el se troeuva in sù la sponda orografega de destra del fiumm Tesin. L'è traversaa de vari rialitt che vegnen giò di montagn e l'è aproeuv de la stazion.
A sud-est, in sui coi, gh'è la frazion de Artor; on poo pussee a sud anmò inveci gh'è la frazion de Raveccia.

L'è staa on comun indeperlù fina al 1907.
Subarbusto

En **subarbusto** (de confrontà col latì *suffrutex*) l'è 'n boscài pesèn. Endèla terminulugìa botànica se 'l defenés come 'na piànta de dimensiù piötòst pesène e co la part de piànta che pàsa la stagiù piö frèda de cunsistènsa lignùza o semi-lignùza, el rèst de la piànta el pöl vìga cusistènsa erbùza. El se 'ndeferènsia de l'arbusto (boscài piö grancc) per la dispuzisiù dei ram al pel del teré e perchè i è piö pesègn, de sòlet i pàsa mìa i 10 o 20 ghèi de altèsa de tèra; de spès però l'è mìa isé ciàra la distinsiù 'ntra arbùst e subarbusto. 

I mèmber dei zèner *[[Lavandula]]*, *[[Vinca]]*, *[[Thymus]]*, e divèrse spéci de la famìa botànica de le Ericaceae i clasificàde come subarbùsti.

## Riferimèncc
Vinca

***Vinca*** l'è 'n zèner de piànte de la famìa botànica de le Apocynaceae. L'è furmàt de sich spéci uriginàrie de l'Europa, del nordest de l'Africa, sudòvest de l'Asia. 

## Spéci
* *[[Vinca balcanica]]* Pénzes
* *[[Vinca difformis]]* Pourr.
* *[[Vinca herbacea]]* Waldst. & Kit.
* *[[Vinca major]]* L.
* *[[Vinca minor]]* L.

## Riferimèncc
Vinca difformis

***Vinca difformis*** l'è 'na spéce de piànta semper-vérda de la famìa botànica de le Apocynaceae, uriginària de l'Euròpa ucidentàla: Penìzola Ibérica, Francia, Penìzola italiàna e Sardégna. 

I fiùr celèscc ciar o quàze biànch i fiurés a la fì de l'envéren o al prensépe de la primaéra.
Dialett de la Vall Calanca

El **dialett de la Val Calanca** l'è ona variant tesinesa del lombard.

## Diffusion e caratteristegh
El calanchin l'è parlaa in de la val Calanca, voeuna di quatter vai di Grison indove l'Italian l'è la lengua offizial. Compagn del dialett de la Mesolcina, anca el calanchin a l'è on dialett tisines (al contrari de bregajott e pos'ciavin, anca se la fonetiga l'è compagna del bergamasch in Lombardia), e donca el spartiss di caratteristegh cont i parlà del Canton Tesin, che l'è lì arent.
Anca se la Calanca l'è ona sotta-vall de la Mesolcina, l'è minga vera che 'l calanchin l'è precis istess del dialett de quella vall. Per esempi:
*L'articol determinativ masculin a l'è *ol* (parnonziaa [ol]).
*Al contrari del dialett de la Mesolcina, in Val Calanca i gh'è la [y] (cioè la U lombarda), la [ø] e la [œ] (cioè la OEU milanesa).
*El plural femminin el se fa col l'articul (li), al singolar e la terminazion  per el nomm (in d'ona manera che la someja a quella del bregagliot).
**mil. *i vacch* = cal. *la vacan, bregagliotto*= "bargaiot o bragagliot*". *lan vacca o lan cavra= le capre*
*Al contrari del ticines standard (e compagn del mesolcines), in Val Calanca gh'è minga el rotacismo.
**VORÈ: mil. [vu'rɛ] = cal. [vo'le].
*Gh'è minga i vocai longh, istess del mesolcines, del leventines e del lombard oriental.
**BARBEE: mil. [ba'rbeː] = cal. [ba'rbɛ].
**CANTAA: mil. [ka'ntaː] = cal. [ka'ntɔ].
*Compagn del dialett leventines, anca in del calanchin se pò trovà la semipalatalizzazion de la [k] e de la [g].
*Semper compagn del leventines, anca in del calanchin se dopera 'me pronomm clitegh la vocal *i* inscambi de la *a* per la pupart di personn verbai.
*La terza persona plural, a segonda di paes, la pò avèggh el pronomm clitegh *i*, *o* o *el*.
*L'articol determinativ el pò vess *el* o *ol* [ol].
*A gh'è 'l son de l'[[Italian]] GL, che in del rest del Lombard gh'è proppi pocch.
**MEJ: mil. [mɛj] = cal. [meʎ]
*Compagn del [[dialett mesolcines|mesolcines]] e de certi [[dialett valtolin|dialett valtolitt]], anca in del calanchin i grupp latin PL e FL gh'hann on esito different respett a quell del lombard istandard:
**PIOEUV: mil. [pjøːf] = cal. [ptʃɔf].
*Compagn de alter dialett tisines, anca chì gh'è on plural metafonetegh per i paroll che gh'hann i grupp latin ATU e ATA:
**PRAA: sing. [prɔ], pl. [prɛ]
**CANTADA: sing. [ka'ntada], pl. [ka'ntɛ]
*In del dialett de [[Buscen]] e de [[Bragg]], i sostantiv che finissen in A vegnen parnonziaa cont ona E averta:
**GATTA: mil. ['gata] = busc. ['gatɛ]
===L'assimilazion de la A===


==Bibliografia==
**LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino* - Bellinzona 2004.
**VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino* - Lugan/ Bellinzona, 1952.
**La Svizzera Italiana* in AA. VV., *Dialetti - Storia, diffusione e uso'', UTET, 2002.
## Vos correlaa
*Val Calanca
*Dialett tisines
## Ligamm de foeura
*Contributo alla conoscenza dei dialetti della Val Calanca
Cristallina

El **Cristallina** (parnonzia local: [kriʃta'lina]; italian: *Pizzo Cristallina*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.912 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent al Canton Tesin, in Isvizzera. 
Per vess pussee precis, el Cristallina el se troeuva a cavall in tra la Val Bavona, la Val de Pescia (sotta-vai de la Valmaggia) e la Val Bidree (sotta-vall de la Leventina).
## Not

## Ligamm de foeura
*El sit de la Cabanna Cristallina
Ambrì

**Ambrì** (istess in Italian) l'è ona grossa frazion del comun tesines de Quint, in de la Leventina.
## El nomm
El someja che *Ambrì* el vegna giò de la parola "ombria": de fatt, 'sto paes el se troeuva quasi senza sô per on para de mes in inverna.
## Not
Scima di Cazzai

La **Scima di Cazzai** o **la Colma** (parnonzia local: [er 'ʃima dika'tsaj] o [er 'korma]; italian: *Cima di Cazzài*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è volta 2.435 meter sora el nivell del mar e la se troeuva dent a la Val Verzasca. 
La ciappa el sò nomm de la località Mott dei Cazzai, in del territori de la Gerra. La scima l'è in sul confin in trai comun de Senogn e de Cugnasch-Gerra.
## Not
Pizz del Moeutt

El **Pizz del Moeutt** (parnonzia local: [el pits der møt]; in italian: *Pizzo del Motto*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.373 meter e 'l se troeuva in de la Val Verzasca e, pussee precisament, in del territori de la Gerra (e minga tropp de longg del paes de Brion). On zicch pussee a nord la gh'è la Vall Moeutt, voeuna di sotta-vai de la Val Verzasca.
## Not

## Vos correlaa
*Vall Moeutt
Gentianales

**Gentianales** l'è 'n ùrden de piànte fanerògame, inserìt endèla sota-clàs de le asteridae.

## Familias
*Apocynaceae 
*Gelsemiaceae
*Gentianaceae
*Loganiaceae 
*Rubiaceae
Vincetoxicum hirundinaria

El ***Vincetoxicum hirundinaria*** (en bresà: *porselàna*) l'è 'na spéce de piànte de la famìa botànica de le Apocynaceae. 

L'è 'na piànta uriginària de l'Eurasia cuntinentàla 'ndoche la crès dré ai pridù e a le scarpàde, sura de töt sö teré calcàrei.

L'è stàda intruducìda pò 'ndèl'Amèrica setentriunàla (Ontario, Michigan e New York).

## Riferimèncc
Castus

**Castus** (Gallia - Lucania, 71 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier gallic e leader da la ribelliun di s'ciavi durant la Tersa Guèra servil cun Spartacus, Gannicus, Crixus e Oenomaus.

## In da la cultùra popular
* Castus l'é stò interpretà da Blessing Mokgohloa in da la seri Starz da . In dal telefilm, Castus l'é minga gall ma l'é un pirata african.
Friedrich Kasimir Medikus

**Friedrich Kasimir Medikus** ( 1736 – 15 de löi del 1808) l'è stat en botànich, dutùr e natüralìsta todèsch. 

L'è stat cunsigliér de regènsa 'n Baviera, diretùr de l'Università de Heidelberg, e 'l g'ha dirigìt el giardì botànich de Schwetzingen, e del 1766 'nfìna a che 'l mör de chèl de Mannheim. 

L'ìa 'n oservadùr 'n grant atènto, el g'ha curigìt divèrsi erùr che gh'ìa 'ndèla clasificasiù scentìfica del Linèo e 'l g'ha reviziunàt e sistemàt dei tòch bastànsa cunsistèncc del *Genera Plantarum*.

Endèla nomencladüra botànica, le spéce che gh'è stat discriìt de lü le pórta l'abreviasiù **Medik.**

## Opere
* *Geschichte periodischer Krankheiten* (Karlsruhe, 1764)
* *Sammlung von Beobachtungen aus der Arzengwissenschaft* (Zurigo, 2 volumi, 1764-1766, edito nuovamente nel 1776).
* *Briefe an den Hern I.G. Zimmermann, über cinige Erfahrungen aus der Arznegwissenschaft* (Mannheim, 1766).
* *Sur les rechutes et sur la contagion de la petite vérole, deux lettres de M. Medicus,... à M. Petit* (Mannheim, 1767).
* *Von dem Bau auf Steinkohlen* (Mannheim, 1768). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k980760
* *Beiträge zur schönen Gartenkunst* (Mannheim, 1782). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k980791
* *Botanische Beobachtungen* (Mannheim, 1780-1784). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k98081k.notice
* *Über einige künstliche Geschlechter aus der Malven- Familie, denn der Klasse der Monadelphien* (Mannheim, 1787). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k96902f
* *Pflanzen-Gattungen nach dem Inbegriffe sämtlicher Fruktifications-Theile gebildet... mit kritischen Bemerkungen* (Mannheim, 1792). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97833p
* *Über nordamerikanische Bäume und Sträucher, als Gegenstände der deutschen Forstwirthschaft und der schönen Gartenkunst* (Mannheim, 1792).
* *Critische Bemerkungen über Gegenständen aus dem Pflanzenreiche* (Mannheim, 1793). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k970026
* *Geschichte der Botanik unserer Zeiten* (Mannheim, 1793). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k980880
* *Unächter Acacien-Baum, zur Ermunterung des allgemeinen Anbaues dieser in ihrer Art einzigen Holzart* (Leipzig, quatre volumes, 1794-1798). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k98089b
* *Über die wahren Grundsätze der Futterbaues* (Leipzig, 1796).
* *Beyträge zur Pflanzen-Anatomie, Pflanzen-Physiologie und einer neuen Charakteristik der Bäume und Sträucher* (Leipzig, deux volumes, 1799-1800).
* *Entstehung der Schwämme, vegetabilische Crystallisation* (Leyde, 1803).
* *Fortpflanzung der Pflanzen durch Examen* (Leyde, 1803). On line: http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k980927
* *Beiträge zur Kultur exotischer Gewächse* (Leipzig, 1806).
Don Quijote de la Mancha

El **Don Quijote de la Mancha** l'è on romanz scrivuu del Miguel de Cervantes che'l vegn consideraa el püssee impurtant de la storia de la literadüra spagnöla e ucidentala, pübligaa in del 1605 cunt el prim liber e in del 1615 cunt el segund.
Giov de la Greina

La **Greina** (parnonzia in del dialett de Daigra: [ra'grɛjna]; italian: *Passo della Greina*; romancc: *Pass Crap*) l'è on giov de montagna che 'l mena de la Val de Camp (Val de Bregn) a la Lumnezia (Surselva).
La se troeuva a 2.359 meter d'altezza.

## Referenz
Pizz de Medee

El **Pizz de Medee** (parnonzia local: [ma'dej]; italian: *Pizzo di Madéi* o *Pizzo Medaro*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.551 meter e 'l se troeuva al confin in tra l'Italia (Piemont) e la Svizzera (Canton Tisin). Per la precision, el se troeuva a cavall in tra la vall de Versgelett, la vall Onsernon e la vall Isorno.
## Not
Wisteria sinensis

***Wisteria sinensis*** (cunusìda col nòm popolàr de *glìcine*) l'è 'na piànta rampicànta perène de la famìa botànica de le Fabaceae. La pöl rià a 20 o 30 méter de altèsa quan che rìa tàcas dré a ótre piànte che le ghe fà de sopórt. La se té tacàda a le ótre piànte per mès de ram che ghe gìra dré 'n sènso oràre.

L'è 'na piànta uriginària de la Cina ma l'è stàda 'ntruducìda pò 'n Europa come piànta ornamentàla.

## Sinònim
* *Glycine sinensis* Sims	
* *Kraunhia floribunda* sensu auct., p.p.	
* *Millettia chinensis* Benth.	
* *Rehsonia sinensis* (Sims) Stritch	
* *Wistaria sinensis* (Sims)DC.	
* *Wisteria chinensis* DC.	
* *Wisteria floribunda* sensu auct., p.p.
* *Wisteria praecox* Hand.-Mazz.
* http://www.eol.org/taxa/16420788
Tersa guèra servil

La **Tersa guèra servil**, nöta anca cum'é rivölta o guera da Spartacus, l'é stada v'una guèra cumbatuda tra la Republica rumana e un esercit da s'ciavi ribell tra ül 73 e ül 71 A.C. in Italia; la guèra l'é terminada cun la vitòria da l'esercit ruman, cumandò da Marcus Licinius Crassus.
Imper Roman

L**'Imper Roman** l'è stait la continuazion de l'entitaa statala de la Republega Romana, co'l passar dei poder principai del Senad a'l Princep (titol formal dei prim imperador).

Come prencepe l'è ciapad ol 27 a.C., prim ann del principad de Augusto, qe in seguet a la vitoria ind la guerra civil l'ha pudid ciapar l'ereditaa politega del so predecessor e pader adotiv, Cesar.

Nassid pagan, in seguet a'l slargar-s del cristianesim, l'Imper l'è deventad cristian: ind el 313 p.C. Costantin I l'ha emanad un Edit per far finir i persecuzion, e ind el 380 Teodosi I al l'ha fait deventar relijon de stat (Edit de Tessalonega).

Prope a la mort de Teodosi, ind el 395, l'Imper l'è spartid in do part, ocidentala e orientala, per cercar de frontar mei i nemix estern (popoi jermaneg e Sasanids) e i problem intern.

Ol borlar de la so part ocidentala ind el V secol l'ha segnad la fin de l'Etaa Antiga e ol prencepe del Medioevo. La part orientala, invece, ciamada dei storeg modern Imper Bizantin, la indarà inanz fina a'l 1453.

## Riferiments


## Oter projets
Pizz Cazzoeula

El **Pizz Cazzoeula** (parnonzia local in del dialett de Cavergn: [pits ka'tsɔla]; in italian: *Pizzo Cazzola*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.330 meter e 'l se troeuva al confin in tra la Svizzera (Canton Tesin) e l'Italia (Piemont). Per vess pussee precis, el se troeuva a cavall in tra la Val Bavona (Val Maggia, comun de Cevi) e la Val Formazza (Val d'Ossola, comun de Formazza). Lì arent a se troeuva anca el Pass Cazzoeula, che 'l mena de ona banda a l'altra del confin.
## Not

## Vos correlaa
*Pass Cazzoeula
Siman

El **Siman** (parnonziaa [si'mɑŋ] in del dialett bregnon, [si'maɲ] in quell de Biasca; *Cima del Simano* in Italian) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.580 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva de dent a la Val de Bregn, minga delongg de Aquarossa.
## Not
Pizz Cavagnoeu

El **Pizz Cavagnoeu** o **Poncion del Cavagnoli** (parnonzi locai: [pits kava'ɲøː] a Bignasch; [pits cave'ɲø] o [pu'ntʃoŋ du kava'ɲɔli] a Bidree; scrivuu *Pizzo Cavagnöö* in italian) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.837 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in del Canton Tesin, a cavall in tra la Val Bavona (Val Maggia) e la Val Bidree (Leventina).
In de la Val Maggia a gh'è anca on lagh artifizial che 'l gh'ha l'istess nomm, cioè Lagh di Cavagnoeu.
## Not

## Vos correla
*Lagh di Cavagnoeu
Pizz Cavrioeula

El **Pizz Cavrioeula** (parnonzia local: [pits kavri'ɔla]; in italian: *Piz Cavriola*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.873 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in del Canton Grison, in de la Mesolcina (comun de Mesocch).
## Not
Cuma

**Cuma** (in latin: *Cumae*) l'è v'un sit archeulogich da la pruvincia da Napuli, in di press di teritori da Bacoli e Pozzuoli, lucalizàà in da l'area vulcanica di Campi Flegrei.
Tracia

La **Tracia** (in grech antich: *Θρᾴκη*) l'è la regiun che la ocüpa l'estrema pünta sud-uriental da la Penisula balcanica e la cumprend ül nord-est da la Grecia, ül sud da Bulgaria e la Turchia europea.

## Persunagg famüs
* Spartacus, (circa 109 A.C. – 71 A.C.) gladiatur ruman
Hugo Chavez

**Hugo Rafael Chávez Frías** [] (* 28. Lüj 1954 a Sabaneta; † 5. Mars 2013 a Caracas) l'è staa un pulitegh e statista venezuelan. Del 1999 fin a la mort in del Mars del 2013 l'è staa el premier del Venezuela indua l'ha traa inans una mota de refùrm a faùr de la gent cumün, di pòer, di tusànn e di Indios.

A l'è staa anca 'l leader del partii pulitegh ciamaa Muiment Quinta Repübliga del di de la sua fundassiun in del 1997 finn al 2007, quand che l'è vegnüü vün cunt una mota de partii de la senistra venezuelana, e l'ha daa vita al Partii Suzialista Ünii Venezuelan (PSUV), che lü medèm l'ha guidaa finn al di de la sua mort.
  
Cunt la sua pulitega pragmatega incentrada in sü la figüra del Simón Bolívar e 'n sü l'ideja d'un' Ameriga Latina ünida cuntra l'upressiun statünitensa, l'ha faa cünt de giuntà insèma Cumünism, Suzialism e Fee Cristiana in quèl che l'è staa ciamaa 'l Suzialism del vintünesem secul. Cunt el trà inàns refurm suziaj e pulitegh cumpagn de partezipassiun pulitega slargáda a tücc (el l'ha traa via l'inscii ciamada "tassa de la gabina eluturala", inscí che tücc poden vudà, anch i puarít, e minga dumà i sciurèt), nassiunalizzassiun di ressurs natüraj del paes, che la rendüü pussibel pumpà danee in de l'istrüssiun e la sanidaa püblega, l'è staa bun de utignì giüstizia e standard de vita ben püsee volt in gran toch del paes. Segund i Nassiun Ünii ("ONU"), dürant ij agn de la presidensa del Chávez, la qualidaa de la vita di Venezuelan l'è 'ndada sü d'un bel toch, e 'l nivèl de puertaa l'è 'ndaa sgiò del 48,6 percent in del 2002 al 29,5 percent in del 2011.

## Vita de piscininn - Prim agn de vita

L' Hugo Chávez l'è nassüü 'l vintòt de Lüj del 1954 in de la cà de la mama del so papà, Rosa Inéz Chávez, una mudesta cà de tre camber, tre stansít pütost piscinít, lucada in del vilagg rüral ciamaa Sabaneta, in de l'estaa venezuelan ciamaa Barinas. La faméja Chávez l'eva de radis  Indios, negher african, ed Ispagnö. I sò vegg, Hugo de los Reyes Chávez e l'Elena Frías de Chávez, eren master de scöra che viveven e lauraven in un paesin ciamaa Los Rastrojos.

## Carera Militar

## Carera Pulitega

## Riferiment
Pass del Murett

El **Pass del Murett** (italian: *Passo del Muretto*; todesch: *Murettopass*; latin: *Mons Malencus*) l'è on giov de montagna in sui Alp Retegh che 'l mena de la Svizzera a l'Italia.
El se troeuva a 2.562 meter d'altezza, e 'l liga insema la Val Malench con la Val Bregaja. De là se pò rivà anch al Pass de la Maloeuggia, e donca a l'Engadina.

## Vos correlaa
*Val Malench
*Val Bregaja
Pizz Duan

El **Pizz Duan** (nomm offizial: *Piz Duan*; in italian anca *Pizzo della Duana*)  l'è on mont di Alp Retegh.
A l'è volt 3.131 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent a la Val Bregaja.
Di aves de quell pizz chì la nass la Mera (o *Maira*), el fiumm che 'l traversa la vall Bregaja e che 'l riva fina dent al Lagh de Mezzoeula e poeu a quell de Comm in Italia.
## Vos correlaa
*Mera
Campanula trachelium

**Campanula trachelium** l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Campanulaceae.

## Descrisiù
I fiur i è viòla o celèst ciàr, de 3 a 5 ghèi, pilùze de la bànda de dét. L'è 'na piànta perène sèmpia o ramùza che pöl crèser enfìna a 'n méter de altèsa del teré. La fiorés a le fì de la primaéra e per töta l'istàt.

Le se 'ndeferènsia de la *[[Campanula persicifolia]]* perchè la g'ha 'l gamp con sich spìgoi e coi pelacì sténch che tìra al rós setùs e fòie basài de fùrma a öf.

## Distribusiù
Töta Europa, föra che 'n Portogal e 'n Islànda

## Taxonomía
*Campanula trachelium* l'è stàda discriìda del Linèo e püblicàda 'ndèl * [[Species Plantarum]]* 1: 166. 1753.

### Sinònim
**Campanula urticifolia* Salisb., Prodr. Stirp. Chap. Allerton: 127 (1796), nom. superfl.
**Trachelioides vulgaris* Opiz, Seznam: 98 (1852), nom. superfl.
**Campanula serratifolia var. ciliatosepala* Vuk., Linnaea 26: 335 (1854), nom. illeg.
**Drymocodon trachelium* (L.) Fourr., Ann. Soc. Linn. Lyon, n.s., 17: 111 (1869).
;*subsp. athoa* (Boiss. & Heldr.) Hayek
**Campanula athoa* Boiss. & Heldr.
;*subsp. mauritanica* (Pomel) Quézel
**Campanula mauritanica* Pomel
;*subsp. trachelium
**Campanula oligosantha* Schur
**Campanula plicatula* Dumort.	
**Campanula serratifolia* Vuk. 
**Campanula urticifolia* F.W.Schmidt 
**Campanula urticifolia var. multiflora'' Gaudin

## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York.
# Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York.
# Lammers, T. G. 1994. Prodromus Monographiae Campanuloidearum.
# Scoggan, H. J. 1979. Dicotyledoneae (Loasaceae to Compositae). Part 4. 1117–1711 pp. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa.
# Voss, E. G. 1996. Michigan Flora, Part III: Dicots (Pyrolaceae-Compositae). Cranbrook Inst. of Science, Ann Arbor.
Physoplexis

***Physoplexis*** l'è 'n zèner monotìpich (cioè che ghe aparté apéna 'na spéce) de piànte che fà part de la famìa botànica de le Campanulaceae. L'ünica spéce l'è *[[Physoplexis comosa]]* Schur. L'è uriginària de l'Europa de l'Itàlia setentriunàla 'nfìna a la Slovénia.

## Sinònim
* *Phyteuma comosum L., Sp. Pl.: 171 (1753).
* *Rapunculus comosus* (L.) [[Mill.]], Gard. Dict. ed. 8: n. 2 (1768).
* *Syntoma comosum* (L.) [[Dalla Torre]] & [[Sarnth.]], Fl. Tirol 6(3): 458 (1911).
* *Schellanderia carinthiaca* [[Francisci]], Klagenfurter Zeitung 189: ? (1878).
* *Phyteuma comosum var. pubescens* [[Facchini]] ex [[Murr]], Allg. Bot. Z. Syst. 4: 7 (1898).
* *Syntoma comosum var. pubescens'' (Facchini ex Murr) Dalla Torre & Sarnth., Fl. Tirol 6(3): 458 (1911). 
   
## Riferimèncc
Lucania

La **Lucania** l'era una regiun storica da l'Italia antica e la curispundeva al teritori in dal qual i gentt italich da lengua osca s'in cristalizàà in dal popul di Lucani, a partir dal V secul A.C.
La regiun la cumprendeva quasi tuta l'udierna Basilicata, cun l'esclusiün da la zöna setentriunal dal Vulture (ül teritori da Venosa) e da la zöna püüsé uriental in duà sa trova Matera, ma cun l'agiunta a ovest dal Cilent e del Vall de Dian, e a sud-ovest fin al fium Lao.
Čeljabinsk

**Čeljabinsk** (Челябинск in russ, parnonziaa [ʨiˈlʲabinsk]; Челябі/*Čeljabi* in kazak; Чиләбе/*Çiläbe* in tater; Челяб/*Čeljab* in baschir) l'è ona città de la Russia. La gh'ha pussee d'on milion de abitant (segond el censiment del 2002).

## Geografia
La città la se troeuva in de l'oblast' con l'istess nomm, de la qual a l'è 'l capploeugh. La posizion de la città a l'è in Siberia, a sud-est di Urai, e minga de longg del confin cont el Kazakistan.
## Storia
L'è stada fondada in del 1736 cont el nomm de *Čeljaba*: al temp l'eva domà 'na fortezza. L'è vegnuda ona città in del 1781. A partì del 1892 la gh'è passada la Transiberiana.
L'è cressuda de bon in di Agn Trenta, ai temp de l'industrializzazion sovietega. Duranta la Segonda Guerra Mondial, tanti fabbregh che staven al de là di Urai hinn staa spostaa in Siberia per fài minga borlà in di man di Todesch. Per via de la produzion proppi granda de carr armaa, Čeljabinsk la gh'ha 'vuu el soranomm de *Tankograd*. In quell period chì, Čeljabinsk l'è come se la fudess stada trada sù in pee ona segonda voeulta: de la città veggia a resta domà 'n queicoss in del centro storegh.
In del 1952 gh'è staa on incident nuclear bell gross, che l'ha faa morì di gent in tutt l'oblast'; per 'sta reson, fina al 1992 la gent foresta la podeva minga 'ndà dent al distrett de la città.

In del 2013 gh'è stada ona "pioeuva de meteorita" (in realtà domà vun, s'ceppaa in tanti tocchelitt) che l'ha coppaa e ferii on monton de personn e portaa dagn a tanti costruzion.

## Gemellagg
* Columbia, Statt Unii.
* Nottinghamshire, Regn Unii.
* Ramla, Israel.
* Cina:
**Ürümqi.
**Harbin.
Esercit ruman

L**'Esercit Ruman** le stò l'insèma di förss militari da tèra e da mar ch'in servì a Roma antiga e dopu Imper Ruman, in di campagn militari ch'an caraterizàà l'espansiun da l'Imper fin al declin da l'Imper stèss.
Maedi

I **Maedi** (chiamàà anche *Maidi*, *Maedi*, o *Medi*) eran ona tribù tracia che, in termin storich, han ocupàà l'area tra la Peonia e la Tracia e la capitale l'era a Iamphorynna.

## Persunagg famüs
* Spartacus, (circa 109 A.C. – 71 A.C.) gladiatur ruman