open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canal de Bristol

El **Canal de Bristol** (ingles: *Bristol Channel*; galles: *Môr Hafren*) a l'è on golf in de l'Ocean Atlantegh (per vess pussee precis, del Mar Celtegh) che 'l se troeuva in su la costa ocidental de la Gran Bretagna.
A l'è 'l prolongament de l'estuari del fiumm Severn: a nord l'è delimitaa de la costa del Galles, a sud de quella de l'Inghilterra. L'è longh 137 km e largh in tra i 8 e i 69 km.
In tra i alter afluent a gh'è anca l'Avon e l'Usk.
## Vos corelaa
*Bristol
*Mar Celtegh
*Severn
Severn

El **Severn** (in galles: *Afon Hafren*) a l'è on fiumm del Regn Unii. Cont i sò 344 km, a l'è 'l fiumm pussee longh del tutt el Paes, anca se l'è minga el pussee important.
El nass in di Mont Cambregh, in del Galles central, a 610 meter de altezza. De lì el traversa el paes e 'l riva fina al confin con l'Inghilterra.
In del sò percors el traversa anca città compagn de Shrewsbury, Worcester e Gloucester. A la fin el riva in del Canal de Bristol, in del Mar Celtegh.
Worcester

**Worcester** (*Caerwrangon* in galles) l'è ona città inglesa del Regn Unii. La gh'ha ona popolazion de quasi 95.000 personn (censiment del 2001).
L'è traversada del Severn e l'è la capital del Worcestershire.
## Gemellagg
* Cleves, Germania.
* Le Vésinet, Francia.
Shrewsbury

**Shrewsbury** (*Amwythig* in galles) l'è ona città inglesa del Regn Unii. La gh'ha ona popolazion de circa 70.000 abitant (censiment del 2007).
L'è traversada del Severn e la se troeuva quasi al confin cont el Galles.
Fondada in del 700, la gh'ha anca on castell, scominciaa in del 1087.
## Gemellagg
* Zutphen Paes Bass.
Avon (Bristol)

L**'Avon** (parnonzia: ['eɪvən]), ciamaa anca **Bristol Avon** o **Lower Avon**, l'è on fiumm de l'Inghilterra del sud-ovest.
L'è longh 117 km e 'l gh'ha on basin idrografegh de 2308 km quadraa. El traversa i contei del Gloucestershire, Wiltshire, Somerset e Bristol. El nass in de la region di coi Costworlds e 'l finiss denter a l'estuari del Severn arent a Avonmouth, arent a Bristol e al sò canal. El traversa anca i città de Chippenham, Malmesbury, Bradford on Avon e Bath.
## El nomm
Compagn de tucc i alter *Avon* spantegaa per el Regn Unii, anca quell fiumm chì el ciappa el sò nomm de ona parolla celtega (*abona), che la voeur dì proppi "fiumm": varda el galles *afon*, l'irlandes e scozzes *abhainn* e 'l manx *awin*.  
## Vos corelaa
*Severn
*Avon
Bath

**Bath** (latin: *Aquæ Sulis*; galles: *Caerfaddon*) l'è ona città de l'Inghilterra del sud-ovest, in de la contea del Somerset. La gh'ha ona popolazion de pussee de 83.000 abitant (censiment del 2001).
L'è traversada del fiumm Avon e l'è minga tropp delongg del confin cont el Galles.
## Storia
Fondada di Roman in del 43, l'è on center termal bell famos (de chì el nomm *Bath*): ancamò incoeu resisten i vegg termi roman. El someja che però i termi fudessen staa doperaa giamò prima de lor, al temp di Celta.
In del VII secol gh'è staa fondaa on monastee benedettin, che 'l gh'ha 'vuu vari recostruzion e adess a l'è vun di esempi pussee important de l'art gotega in de l'Inghilterra sud-ocidental.
In del 1987 l'è stada proclamada *patrimoni de l'umanità* de l'UNESCO.
## Gemellagg
* Aix-en-Provence, Francia.
* Alkmaar, Paes Bass.
* Brunswick, Germania.
* Kaposvár, Ungheria.
Avon

## Inghilterra
*Avon (Devon)
*Avon (Warwickshire)
*Avon (Warwickshire)
*Avon (Bristol)
*Avon Water
## Scozia
*Avon (Falkirk)
*Avon (Strathspey)
*Avon Water
## Canada
*Avon (Ontario)
*Avon (Noeuva Scozia)
## Noeuva Zelanda
*Avon (Canterbury)
*Avon (Marlborough)
## Australia
*Avon (Gloucester)
*Avon (Wollongong)
*Avon (Gippsland)
*Avon (Australia ocidental)
Mel

La **mel **l'è on mangià dolz faa di avigg, ma anca di imenotter.
El nass del netter e de la melada. La melada l'è prodotta de vari omotter: i sò escrement zuccheritt hinn la bas alimentar per on bell numer de insett.
## El nomm
La parolla *mel* la vegn del latin "melem", e l'è comuna a tutt i lengov romanz (italian: *miele*; frances, spagnoeu, asturian e aragones: *miel*; catalan, galizian e portoghes: *mel*; ligur: *amê*; normann: *mié*; ocitan: *mèl*; romen: *miere*; aromen: *ñiari*; sardegnoeu e sicilian: *meli*). In lombard, catalan, spagnoeu e alter lengov romanz ocidentai, la parolla l'è al feminil, in alter inveci al masculin.

El termen, a bon cunt, l'è de origin indoeuropea: el troeuvom in de l'ittita milit, in del grech méli, in de l'albanes mjalit, in l'armen *meghr* e in di lengov celtegh (breton *mel*, galles *mêl*, scozzes e irlandes *mil*). A troeuvom ona parolla compagna anca in di lengov slav (*mëd *o *med*), de indove l'è passaa anca in di lengov baltegh (*medus*), in l'eston (*mesi*) e in de l'ungheres (*méz*). A troeuvom l'istessa parolla anca in del gotegh *miliþ*, che però el s'è minga conservaa in di lengov germanegh del dì d'incoeu, che partissen de la radisa **hunagam*, che l'è comuna anca al curd *hingiv*.

## Referiment
Usk

L**'Usk** (galles: *Afon Wysg*) l'è on fiumm del Regn Unii.
L'è longh 102 km e 'l scorr in del Galles sud-oriental.
El nass del coll Fan Foel e 'l riva dent al Canal de Bristol arent a Newport.

El someja che 'l sò nomm el vegna de ona veggia parolla celtega che la voeur dì "aqua" (varda anca l'irlandes *uisce*, da la qual el deriva anca el nomm del *[[whiskey]]*). In 'sta manera, el sariss parent de alter nomm de fiumm compagn de Exe, Axe e Esk. El termen *Usk* a l'è atestaa anca in del nomm latin del paes de Caerleon, cioè *Isca Silurum*.
## Vos corelaa
*Newport
*Canal de Bristol
Exe

L**'Exe **(cornovajes: *Avon Esk*; latin: *Isca*) l'è on fiumm de l'Inghilterra (pussee precisament, de la Cornovaja). L'è longh 56 km.
El nass arent a Simonsbath, in del Somerset e in del parch de Exmoor, minga delongg del Canal de Bristol.
Dopo avè traversaa el Somerset e 'l Devon, el finiss in de la Manega cont on grand estuari arent a Exeter.
Oltra a Exeter, el ghe da el nomm ai paes de *Exford*, *Up Exe*, *Nether Exe*, *Exwick*, *Exton*, *Exminster *e *Exbridge*.

El sò nomm el deriva de ona veggia parolla celtega che la voeur dì "aqua" (varda anca el fiumm *[[Usk]]*/*Wysg *in Galles e la parolla irlandesa *uisce*).
## Vos corelaa
*Exeter
Exeter

**Exeter **(cornovajes: *Karesk*; galles: *Caerwysg*; latin: *Isca Dumnoniorum*; ingles antigh: *Exanceaster*) l'è ona città inglesa del Regn Unii.
L'è 'l capploeugh del Devon e la gh'ha ona popolazion de quasi 120.000 abitant (stima del 2010).
L'è traversada de l'Exe, el fiumm che 'l ghe da el nomm, e la se troeuva in su la Manega.

L'è stada fondada in del 50 di Roman cont el nomm de Isca Dumnoniorum. L'era el fortin pussee ocidental de tutta la Britannia romana. In de la soa storia l'è stada assediada e conquistada tanti voeult, e anca bombardada al temp de la II Guerra Mondial. El sò monument pussee important l'è 'l Domm, dedicaa a San Peder. 
## Gemellagg
* Rennes, Francia.
* Bad Homburg, Germania.
* Jaroslavl', Russia.
* Terracina, Italia.
Cumulonemb

On **cumulonemb** (breviazion: *Cb*) o **nivolon** l'è ona nigola a desvilupp vertical. La se desviluppa in condizion de instabilità atmosferega. 
L'è la nigola pussee granda. El sò nomm el vegn di paroll latinn *cumulus* e *nimbus* e 'l voeur d' "mucc de nigoi". I cumulonemb poeuden portà pioeuva e tempesta.

### Tipi
Ghe n'è de du tipi:
* Cumulonimbus calvus (*Cu cal*);
* Cumulonimbus incus (*Cu incus*).

## Aspètt

## Analisi del cumulonemb
### Incudin
La forma de l'incudin la dà informazion su l'età e sul'organizzazion del temporal che l'hà fada su.
* se l'incudin a l'è **sfranzada** e i '''cirri fals''' a l'è perchè la corrent ascendenta l'è debol oppur el temporal a l'è adrée a starlattàss;
* se l'incudin l'è **nò uniforma** el voeur dì che la crescita del cumulonemb a l'è intermittenta e irregolar;
* se l'incudin a l'è **slongada** a l'è perchè a gh'è di vent fòrt ai livèj de sora (tipich di temporaj che gh'ànn on ass de travèrs che i sò precipitazion ghe dànn nò fastidi a la corrent ascedenta;
* se l'incudin a l'è **sviluppada** anca sora-vent ind ona direzion contraria a quèlla di vent in quòta (corrent ascendenta) fòrta bona de andagh contra di vent in quòta.
* se ona noeuva incudin la se foeurma sora ona vèggia incudin a l'è perchè a gh'è on temporal che l'è drèe a diventà anmò pussée fòrt.

### Formazion de nivol in su l'incudin
In su l'incudin pòden vessegh l**'mammatus** e i **knuckles**: i mammatus pòden trovass sia in temporal fòrt sia in quèj débol, inveci i knuckles se troeuven domà quand che gh'hinn di corrent ascedent fòrt bon de ingeneràa anca tempèsta.

### Formazion in su la sommitaa
Ona **cupola in su la sommitàa** la se forma quand che gh'è ona corrent ascendenta molto fòrta.
* Se la cupola a l’è persistent (pussée de 10 minùt), l’insegna di super-cèllul attiv con el ris’c de tempèsta e borineri;
* se a l’è temporani el temporal a l’è pulsant con fasi de brutt temp e tempèsta ma senza tromb d’aria;
* se la cupola la se presenta a cicli, alora l’insegna on temporal a super-cèllula che ‘l se ripètt e l’è bon de ingenerà di tromb d’aria multipli. 

Alter tipi de nivol a capùcc hinn i **pileus**:
Anca chesschì hinn el segnàl de corrent ascedent molto fòrt.

### Bòrd vertical del cumulonemb
* Se gh'è di sfilozzadùr (cumulus fractus), alora el gradient vertical a l'è scars e la corrent ascedenta a l'è débol, ma se borlen giò comunque di gott di nivol piscinìtt (compagn di cumulus fractuso di altocumul) el voeur dì che gh'è acqua molto frèccia in quòta cont el ris'c de fòrt temporaj.
* Se gh'è su tanti crescénz ma pìccoj alora al'è compagn del caso di knuckles e  l'è el segnàl d'ona corrent ascendenta molto fòrta.

### Base del cumulonemb
* on color verdìnn o gialaster l'insegna la presenza de tempèsta, ma se l'è molto giald perchè la filtra la lus alora el voeur di che 'l ciel l'è adrée a s'ciarìss.
#### Fass de precipitazion
*Di acqueri fòrt senza fulmen hinn tipich de on temporal in formazion o in esauriment;
*di acqueri fòrt con fulmen insegnen on temporal in fase madura;
*di fass de precipitazion bianch insegnen la presenza de nev o tempèsta.

## Riferiment
Metz

**Metz **(parnonzia francesa: [mɛs]; parnonzia todesca: [mɛts]) l'è ona città de la Francia del nord-est.
La gh'ha ona popolazion de pussee de 124.000 personn (censiment del 2009) e l'è 'l capploeugh de la Lorena.
La se troeuva in del pont indè che la Mosella la se incontra con la Selle.
## Storia
In di temp antigh l'eva cognossuda tant 'me *Divodurum*, che 'l voeur dì "mercaa sacher". L'eva abitada de la tribù celtega di Mediomatris: el sò nomm, scurtaa in *Mettis*, l'è la bas del nomm de la città de incoeu. L'è stada vuna di città pussee important de la Gallia, anca pussee granda de Paris. In de la region a gh'era ona produzion de vin bella granda, e l'era in sui strad militar pussee important (quei che menaven a la Germania). A gh'era anca on anfiteater.
L'è stada conquistada di Unn in del 451, e poeu di Franch. In del 511 l'è devegnuda la capital del Regn d'Austrasia.
In del 843 l'è devegnuda la capital del Ducaa de Lorena, e l'è partegnuda al Sacher Roman Imperi. Col passà del temp l'è riessida a conquistà i diritt comunai, anca se j'ha perduu invers la fin del Medioev.
In del 1552 l'è passada a la Francia, e inscì l'è staa fina 'dess, se cuntom minga la dominazion todesca in tra el 1870 e 'l 1918.
## Gemellagg
* Lussemburgh, Lussemburgh.
* Trevir, Germania.
* Gloucester, Regn Unii.
* Tanger, Marocch.
* Tyler, Statt Unii.
* Saint-Denis, Francia.
* Karmiel, Israel.
* Yinchang, Cina.
* Hradec Králové, Cechia.
* Kansas City, Statt Unii.
Tanger

**Tanger** (arab: **طنجة**/*Tanja*; latin: *Tingis*; frances e todesch: *Tanger*; italian: *Tangeri*; ingles: *Tangier*; spagnoeu: *Tánger*; portoghes: *Tânger*) l'è ona città del Marocch del nord, in su la riva de l'Ocean Atlantegh.
La gh'ha ona popolazion de 670.000 personn (censiment del 2004).
Tangeri la gh'ha ona storia antiga e ricca: l'è stada ona città fenisa, cartaginesa, romana, vandela, bizantina, araba, portoghesa, spagnola e britannega. In tra el 1923 e 'l 1956 l'è stada on port franch sotta el controll internazional.
## Gemellagg
* Faro, Portogall.
* Spagna:
**Algeciras.
**Cades.
* Biserta, Tunisia.
* Liegi, Belgi.
* Casablanca, Marocch.
* Francia:
**Metz.
**Moulins.
**Beaugency.
**Saint-Dénis.
* Pasadena, Statt Unii.
* Mumbai, India.
Partizion del Belgi

La **partizion del Belgi** o **dissolozion del [[Belgi]]**, consist ind la separazion dei region de Fiandre, de lengua olandesa, e Valonia, de lengua francesa. La tension intra le do comunità l'è nassuda per via dei profonds conflits culturai e economeg, originad dal fait che la pruma region l'è plussee arent ai Paes Bass e la segonda a la Francia.

A star a le stime, el 60% de la popolazion belga la parla olandes (ciamad coloquialment *flameng* o *fiameng*), inscambi el 40% la parla frances. La plupart dei 6.23 milion de parlants de olandes i viv ind la region setentrionala dei Fiandre, inscambi i 3,32 milion de francoparlants i se concentra ind el sud, ind la region de Valonia. La region de Brussel-capital, l'è oficialment bilingue, però el 85% de la popolazion la parla frances. Pœ, 73 mila persone al est de Valonia i forma la comunità de lengua todesca.

Grazie al poder politeg e economeg de l'aristocrazia francesa, el frances l'è staid catad fœ come lengua oficial de tœt el Belgi ind el 1898. Ancasiben qe g'è stad œna reazion forte de la popolazion de le Fiandre, l'olandes l'è miga staid deciarad ofiçal de qella region qe infina al 1921. En plu g'è stad anca la francesisazion de Brussel, cità indoe che l'olandes l'eva la lengua de la plupart de la popolazion, e qe al dé d'incœ l'è parlada noma del 15% de la jent. 

Al dé d'incœ, la destra estrema del Vlaams Belang (interes flameng) e la conservadora Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA, Nœva Alleanza Flamenga), le suporta la independenza de le Fiandre

In prencepe la independenza l'è miga contemplada ind i tratads de la Union Europea, e i representants i g'ha afermad qe quand œn toc d'œn Stat member de la EU el riva a l'indipendenza, e al stes temp el vœl restar dent ind la Union, el g'hares de tornar a sollicitar el so ingress a unir-s, compagn che se el fœdess œn paes nœv No-obstant qest, olter analists legai i opina qe i Staits resultants de la secession o dissoluzion d'œn Stait member i pœdares sœgetar a vesser Staits member de la Union Europea.   Ind el 2012 l'è staid presentad œn sollicit a la Union Europea a lejislar sora qell lavor qé.

Vista la diferenza cultural de la popolazion belga e i so afinità cont i paes tacads, g'è stad vergun che g'ha proponid la dissoluzion del Belgi e l'integrazion ind i paes arents: Fiandre ind i Paes Bass, Valonia ind la Francia e la comunità jermanofona cont la Germania. En qest cas, la cità de Brussell la deventares œn sojet federal diretament aministrad de la Union Europea, qe la fage la funzion de capital.
## Riferiments
Milano canta n. 3

**Milano canta n. 3** l'è on album del grupp milanes de I Gufi del 1968.
El gh'ha denter tanti canzon in lombard o de ambientazion milanesa. La pupart di canzon però hinn minga de la tradizion popolar, ma composizion scrivuu di member del grupp (soratutt la copia formada del Nanni Svampa e del Lino Patruno) o de alter autor. Sucessivament hinn staa repropost in del repertori del Nanni Svampa (per esempi in de la regolta *[[Milanese - Antologia della canzone lombarda|Milanese]]*).
## Lista di canzon
#*Blues in Milan* (Svampa/Patruno)
#*On ann e mezz* (Svampa/Patruno)
#*Folk* (Gino Negri)
#*Quand gh'avevi sedes ann* (Della Mea/Esposito)
#*Socialista che vai a Roma* (Lunari/Patruno)
#*Luisin* (anonim)
#*El gir del mond* (anonim)
#*Parlen tucc* (Svampa/Patruno)
#*Era la fera di San Piero* (anonim)
#*L'avvelenato* (anonim)
#*Stamattina mi sono alzata* (anonim)
#*Mì te pensi de lontan* (Svampa/Patruno)
Antejen

Un **antejen** l'è una molecola (jeneralment una proteina o un polisacared) de superfix cellulara, qe la pœl portar a la formazion de anticorp. G'è tante molecole qe i pœl funzionar com antejen, compagn de le proteine, polisacareds e, plussee rarament, oltre molecole compagn dei acids nucleic

Ogne antejen l'è definid del so antecorp, i quai i lavora per complementaretaa spazial. La zona indove l'antejen el se unes a l'anticorp l'è ciamada epitop o determenant antejenec, inscambe l'area corespondent a la molecola del anticorp l'è el paratop.

I antejegn i sa trœva ind la superfix dei virus, bateri, fonj, spore, polegn, e aisseben de le cellule di orgegn trasplantads (cœr, fidec, etc), e ind qel cas qé i provoca el refud de l'orgen. Per evitar-l boa tœ jo un imunosupressor.

## Varda anca
* HBsAg
* Icosoma.
* Compless imunitare.
Paratop

El **paratop** l'è la part de œn anticorp qe la reconos l'antijen e l'è anc'pò el sit indoe qe i se uniss l'antijen e l'anticorp. l'è œna region pissena de 15–22 aminoácid de la molécola del anticorp ciamada region Fv costituida de parts de le cadene greve e lijere del anticorp situada a le estremità dei brax de la molécola de imunoglobulina (qe la g'ha forma de Y).

El recetor de linfocits B (BCR) el g'ha anc'pò paratop per antìjen, perqè l'è œn anticorp integrad ind la membrana plasmàtega del linfocit B.

La part del antìjen ind la qual se unisses el paratop la se ciama epitopo. La forma del epitopo la pœl vesser imitada da œn mimotopo, e incì la sarà anca recunossüda dal paratopo e la causará œna resposta imunitaria simil. Ind la figura l'è representad un anticorp de linfocit B sqemáteg tìpeg con le sa parts, ind el qual le parts interne de le estremità dei brax (o idiotipo, zona ind el sercol) le forma el paratop, qe el se uniss al epitopo.
Visignano

**Visignano** (nomm ofizial in tra el 1924 e 'l 1947: *Visignano d'Istria*; venet: *Visignan*; croatt: *Višnjan*) l'è on comun istrian de la Croazia, cont ona popolazion de 2.266 abitant.
El se troeuva in de l'Istria ocidental, minga delongg de Parenzo e de Montona.
Fina al 1947 la pupart de la soa popolazion l'eva de origin italiana. A Visignano a gh'è anca on osservatori astronomegh (a partì del 1977).

## Alter progett
Aldo Moro

L**'Aldo Romeo Luigi Moro** (Maglie, 23 de settember del 1916 - Roma, noeuv de magg del 1978) l'è staa on politegh italian.

A l'è staa vun di politegh pussee important de la Prima Repubblega italiana: l'è staa cinch voeult President del Consili di Minister (la prima voeulta in del 1963, l'ultema in del 1974), oltra che secretari de la Democrazia Cristiana e minister in tancc alter govern italian.

El 16 de marz del 1978 l'è staa rapii a Roma di terrorista di Brigad Ross, che hann coppaa la soa scorta. Dopo 'n process somari, on para de mes dopo, l'è staa coppaa e bandonaa in del baull de ona vettura, semper a Roma.
Cremnagh

**Cremnagh** (*Cremnago*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Inverigh, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal, in su la strada che la va invers Incasaa (che l'è ona frazion de Carugh).
A l'è staa on comun indipendent fina al 1929: al temp di piev el partegniva a la Piev de Marian.
Conchita Wurst

**Conchita Wurst** l'è el num del persunagg de drag queen interpretad dal cantant **Thomas Neuwirth**, nassüü in del 1988 a Gmunden, in Austria.

## Alter pruget
Impatiens noli-tangere

***Impatiens noli-tangere*** (**S'ciopetin jald**; del Latin *impatiēns* "impazient", *nōlī tangere* - "tocar mìa") l'è una pianta annuala de la familia de i Balsaminaceae qe se pœl trovar in lœg diferents de l'Europa, de l'Asia e del Nord America. I fior jalds, quand qe i sfiores, i enn sostituids da tigetine qe i s'ciopa quand qe i enn marude, e insé i spantega i arme qe g'è denter.


File:Illustration Impatiens noli-tangere0.jpg|Illustrazion del Otto Wilhelm Thomé, 1885
File:Große Springkraut (Impatiens noli-tangere).jpg|El fior


## Ligam
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile
Lissander Brasca

El **Lissander Brasca** (Milan, 1967) l'è un lenguista e cantaudor lombard.

Lauread ind Lengue e Scienze lenguistege cond una tesi in sui sintagma interrogativ lombards, l'è dotor de recerca in lenguistega (PhD) cont una tesi in su la classifegazion del gall-"italeg" 
e al lavora come recercador de lenguistega a l'Universitaa de Bangor, in Galles.  
L'è member de l*'International Research Group on Contested Languages* ("Grup de recerca internazional in sui lengue contestade"), guidad (intra i olter) del professor Marc Tamburell, col qual ind el 2017 l'ha publegad un stude in sui lengue gall-italege.

Museg polistrumental, l'ha invivad la carera de cantaudor ind i agn '90. L'ha partecipad a'l *Premio Tenco* ind el 1995, ma dop l'ha desmetid per recominçar con la musica ind el 2009. Ind i ultem agn l'ha conlaborad con divers artista compagn de Vinicio Capossela, Bèpi & The Prismas e Davide Van de Sfroos.
Ind el 2010 l'ha produxid un album musegal intitolat Sot la Cender. In qella opera qì i canzon i enn scrivide ind una koinè lombarda artistega, çoè ind un mes'ciot de forme ciapade dei vare dialets inventada de l'autor per esijenze de espression. Tute i canzon i enn staite scrivide, ranjade, cantade e sonade del Lissander.

Ind el ann dop l'ha dait a la stampa Scriver Lombard, un liber indove qe al inxubiss una grafia polinomega unifegada per tuts i dialets de la lengua lombarda.

## Riferiments
Sira

La **sira** (o *sera*) l'è ona part del dì, che la varia a segonda di coltur. La rapresenta, a bon cunt, la fin del dì, l'ultem moment prima che la riva la nocc.
Colturalment, a gh'è interpretazion diferent in sul princippi e la fin de la sira. In Italia despess la vegn sconfonduda cont el termen de *nocc*; in Francia, inscambi, la sira l'è 'l moment in tra el tramont e la mezzanott (cioè l'ultem quart de dì in sui 24 or). In ingles inveci la sira l'è 'l moment indè che la diminuiss la lus del dì, e donca l'è comprenduu in tra la bassora e la nocc vera e proppia.

La parolla sira la vegn del latin *(dies) sēra*; l'agetiv *sērus* el voeur dì "tard". El termen el vegn doperaa anca in alter lengov romanz (italian *sera*, frances *soir*, romen *seară*, romancc e ladin *seira*), intant che in alter lenguagg se doperen paroll derivaa de la veggia forma latina "vesper" (per esempi, in del catalan *vespre*). In frances la parolla "soir" l'è maschil.

## Varda anca
* Dì
* Nocc
* Tramont
* Dopomezzdì
Balsaminaceae

Le **Balsaminaceae** i è 'na famìa de piànte erbàcee che fà part del ùrden de le Ericales. Le spéci che fà part de chèsta famìa i è distribüìde en Euròpa, Azia, Africa e Amèrica Setentriunàla.

## Descrisiù
Le g'ha fòie alternàde, sèmpie, sènsa stìpole. I fiùr i è ermafrudìcc e zigomòrf; i pöl véser sùi o reünìcc en grezèmboi. El càles el g'ha 3 o de rar 5 sépali, chèl de dré el g'ha 'n sperù; la coròla la g'ha 5 pétali de sòlet rüdìda a 3 elemèncc per uniù de le còpie laterài; l'androcèo el g'ha 5 stam alternipétali e co le antére conivencc; el ginecèo l'è sùpero. El fröt l'è 'na càpsula loculicida.

## Zèner
*Según APWeb
* *[[Hydrocera]]*
* *[[Impatiens]]*
** *[[Impatiens balsamina]]* L.; 
** *[[Impatiens noli-tangere]]* L.; 
** *[[Impatiens balfouri]]*.
* *[[Impatientella]]* H.Perrier	 =  *[[Impatiens]]* L.
* *[[Semeiocardium]]* Zoll.	 =  *[[Impatiens]]* L.

## Riferimèncc

## Colegamèncc estèrni

* Die Familie der Balsaminaceae bei der APWebsite (engl.)
* Die Familie der Balsaminaceae bei DELTA. (engl.)
* Beschreibung der Familie in der Flora of China.  (engl.)
* David Moresby Moore: *Impatiens L.* In: Thomas Gaskell Tutin u.a.: *Flora Europaea*. Band 2, Seite 240-241. Cambridge University Press 1968
Araucariaceae

Le **Araucariaceae** i è 'na famìa botànica de conìfere del ùrden de le Araucariales. La tol dét 3 zèner. I è piànte che scàmpa per tacc agn e le fà so tàta rézina, de sòlet bèle simétriche e còniche. Le pìgne i è sùle, le stà sö piö o méno bèle drìte, grée, co le schìde ovulìfere ognöna col sò òvulo, e somésa grànda. La famìa l'è distribuìda praticamènt apéna endèl emisféro sud.

## Riferimèncc

## Colegamèncc estèrni
Decàn d'i Cardinái

El **Decàn del culègg d'i Cardinái** l'è, in d'la cèsa católica, el presidènt del culègg d'i cardinái, ch'el g'ha semper el tìtul de *cardinal vèsc*.

## Ligàm de foeura

*  The Cardinals of the Holy Roman Church
Lobelia

***Lobelia*** l'è 'n zèner de piànte de fiùr che 'l tol dét 'ntra 360 e 400 spéci, condena dstribusiú cosmopolìta, perlopiö endele regiù tropicài e temperàde del mónt, vergöne (póche) le rìa 'nfìna a le regiù frède. 

En quach botànich i còloca chèsto zèner endèna famìa speciìfica batezàda Lobeliaceae, dei óter envéce come 'na sotafamìa ciamàda Lobelioideae colocàda endèla famìa de le Campanulaceae. El sistema APG II el g'ha gnemò ciapàt 'na deciziù sö chèsto argomènt e 'l la met dét en töte dò le famìe.

## Spéci piö cunusìde

## Riferimèncc


* especie del género ''Lobelia''
Stomegh

El **stomegh** l'è on orghen de l'aparad digerent. L'è quell che 'l fa su la segonda fas de la digestion, quella che la vegn despoeu el mastegà.
## El nomm
La parolla *stomegh* la vegn del latin *stomachus*, che 'l deriva anca lu del grech *stómachos*. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian *stomaco*, piemontes *stòmi*, spagnoeu e aragones *estómago*, catalan *estómac*, portoghes *estômago*, frances *estomac*, romen *stomac*), oltra che in ingles (*stomach*) e in di lengov brittonegh (breton *stomog*, galles *stumog*).
El termen grech *gastér* (che 'l voeur dì "venter, stomegh") a l'è drovaa per i nomm medegh che pertocchen l'istomegh.

Del nomm doperaa in di lenguagg germanegh (compagn del todesch *magen, *olandes *maag*, danes *mave*, islandes *magi*, frison *mage*) la vegn la parolla lombarda *[[magon]]* e, in del sens de "grossa baga", anca la parolla *[[magott]]*.
Lengua aragonesa

La **lengua aragonesa** (*aragonés*) l'è ona lengua romanza ocidental.
A l'è parlada in del nord de l'Aragona de on quai mijee de personn. L'è ona lengua che la ris'cia l'estinzion.

## El Pader Noster in aragones
Pai nuestro, que yes en o zielo,
santificato seiga o tuyo nombre, 
vienga ta nusatros o tuyo reino 
e seiga feita a tuya voluntat 
igual en a tierra como en o zielo. 
O pan nuestro de cada dia da-lo-mos hue, 
perdona as nuestras faltas 
como tamién nusatros perdonamos á os que mos faltan, 
no mos dixes cayer en a tentazión 
e libera-mos d'o mal.
Lengov brittonegh

Quella di **lengov brittonegh** l'è vuna di dò famej di lengov celtegh insular. L'è cognossuu anca 'me *P-celtic*, per diferenziàll del grupp di lengov goidelegh (o *Q-celtic*).
Se cred che 'l brittonegh el fudess la lengua parlada di Celta in Gran Bretagna (e forsi on temp anca in Irlanda e in su l'Isola de Man) prima che rivassen i Roman e poeu i Sasson.
Al dì d'incoeu esisten duu lenguagg de origin brittonega: el galles e 'l breton, ai quai ghe vann giontaa el cornovajes (che l'è dree a rinass dopo 'n period indè che l'era staa desmentegaa) e 'l cumbregh, sparii in del Medioev.
El breton l'è ona derivazion di lenguagg brittonegh parlaa de on rosc de emigrant de la Gran Bretagna, scappaa in Francia despoeu i invasion di popolazion germanegh.
## Vos corelaa
*Lengov celtegh
Tragopogon

***Tragopogon*** l'è 'n zèner che 'l reönés presapóch 150 spéci, sotaspéci e ìbridi acetàcc de piànte  erbàcee de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è 'n zèner uriginàre de l'Asia ucidentàla ma al dé de 'ncö l'è natüralizàt en divèrse regiù del mont: Euròpa, Amèrica, Australia e Sudafrica.

## Spéci de la flora alpina

## Otre spéci

: Fóncc:

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* ICN (Hand, R., Kilian, N. & Raab-Straube, E. von; general editors) 2009+ (continuously updated): International Cichorieae Network: Cichorieae Portal. http://wp6-cichorieae.e-taxonomy.eu/portal/
Val Ferret (Italia)

La **Val Ferret** l'è ona vallada alpina de l'alta Val d'Aosta.
La se troeuva a nord de la conca de Courmayeur, ai pee del Massiv del Mont Bianch. La confina con la Val Veny e, a travers del Col Ferret, con la Val Ferret svizzera.
A l'è traversada de la Dora de Ferret, vun di duu brocch che fann nass la Dora Baltea arent a Entrèves.
I paes pussee important de la vall a hinn Planpincieux, Pra Sec, Lavachey e Arnouvaz.
In tra i scimm pussee important a gh'emm:
*Dent del Gigant, 4.013 meter.
*Grandes Jorasses, 4.208 meter.
*Aiguille de Leschaux, 3.759 meter.
*Aiguille de Talèfre, 3.730 meter.
*Aiguille de Triolet, 3.874 meter.
*Mont Dolent, 3.819 meter.
## Vos corelaa
*Col Ferret
*Val Ferret (Svizzera)
Planpincieux

**Planpincieux** l'è ona frazion del comun valdostan de Courmayeur.
El paes el se troeuva in de la Val Ferret, pu o manch a metà de la vall.
A l'è 'l pont de partenza per partì invers i Grandes Jorasses.
Val Ferret (Svizzera)

La **Val Ferret** a l'è ona vallada alpina de la Svizzera.
La se troeuva in del Canton Valles, e l'è tutta comprenduda in del comun de Orsières. A l'è ona sotta-vall de la Val d'Entremont. A sud-est, per mezz del Col Ferret, la confina con la Val Ferret italiana. L'è traversada de la Drance de Ferret.
A l'è on'area proteggiuda per via di besti rar che ghe viven.
In tra i montagn pussee important che la vall, che partegnen on poo al Grupp del Mont Bianch e on poo a quell del San Bernard, a troeuvom:
*Tête de Ferret, 2.714 meter.
*Fenêtre de Ferret, 2.968 meter.
*Mont Dolent, 3.819 meter.
*Aiguille d'Argentière, 3.902 meter.
*Tour Noir, 3.836 meter.
*Aiguille du Chardonnet, 3.824 meter.
*Le Portalet, 3.344 meter.
*Le Châtelet, 2.537 meter.
*Grand Golliat, 3.237 meter.
## Vos corelaa
*Orsières
*Val Ferret (Italia)
Col Ferret

El **Col Ferret** a l'è on giov de montagna che 'l colega Courmayeur (Italia) a Orsières (Svizzera).
A se troeuva in sul confin in tra i duu statt, e in tra dò vallad che se ciamen in l'istessa manera, cioè *[[Val Ferret]]*.
In general, con *Col Ferret* s'intend l'inscì-ciamaa **Col du Grand Ferret**, che l'è volt 2.543 e che l'è a sud del **Col du Petit Ferret** (2.510 meter).
A l'è on pont important (e 'l pussee volt) del Gir del Mont Bianch, e donca l'è frequentaa de on bell poo de escursionista. 
El Col du Petit Ferret a l'è important anca del pont de vista orografegh, perchè l'è 'l sit indè che se spartissen i Alp Ocidentai e i Alp Centrai (e, pussee precisament, i Alp Grai e i Alp Peninn). Inoltra l'è 'l pont de confin in tra el Massiv del Mont Bianch e quell (ben pussee bass) del Grand Golliaz.
Lì arent a gh'è anca la vedretta del Pré de Bar.

## Vos corelaa
*Val Ferret
Pré de Bar

El **Pré de Bar** a l'è ona vedretta del Massiv del Mont Bianch.
El se troeuva in Italia (pussee precisament in de la Val Ferret) e l'è circondaa de scimm important compagn del Mont Dolent, l'Aiguille de Triolet, la ponta del Pré de Bar e 'l Grapillon.
La soa estension a l'è de 340 etter, la soa longhezza inveci de quasi 4 chilometer. L'è situaa in tra on'altezza minima de 2.150 meter e ona massima de 3.750 meter.
Lengua semigalega

El **semigàlich** l'ìa 'na lèngua che fàa part de le lèngue bàltiche orientàle, de la famìa de le lèngue indoeuropèe. L'è poch atestàda, piö che óter gràsie a 'n quach riferimènt ocaziunàl endèle crònache. 

L'ìa parlàda a nòrt dei cunfì de 'ncö de la Lituània, endèla Letònia sud-ucidentàla, perlopiö a sud del golf de Riga, endèla regiù stòrica de la Semgalia.
El semigàlich l'è scomparìt entùren al sècol XVI, sustitüìt del lètone.
Mont Dolent

El **Mont Dolent** a l'è ona montagna di Alp del Bianch.
A l'è volt 3.820 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in Val Ferret, al confin in tra l'Italia (comun de Courmayeur) e la Svizzera (Orsières).
L'è cognossuu per la soa scima a forma de piramida e perchè i sò fianch pertocchen a trii nazion diferent: Svizzera, Italia e Francia.
Ai pee del Mont Dolent nassen tre vedrett: el Pré de Bar, la Vedretta d'Argentière e la Vedretta del Dolent.
La prima ascension a l'è del 1864.
Aiguille de Triolet

L**'Aiguille de Triolet** a l'è ona scima di Alp del Mont Bianch.
A l'è volta 3.874 meter sora el nivell del mar e l'è in sul confin in tra la Francia (Alta Savoia) e l'Italia (Val d'Aosta).
La se troeuva arent a scimm compagn del Mont Dolent, l'Aiguille Verte, Les Courtes e Les Droites. Ai sò pee a gh'è tre vedrett: el Pré de Bar e la Vedretta del Triolet in del versant italian, pu la Vedretta de Talèfre in Francia.
La prima ascension a l'è del 1874.
Lengua scalvega

El **scàlvich** l'ìa 'na lèngua che fàa part de le lèngue bàltiche ucidentàle, de la famìa de le lèngue indoeuropèe. L'è poch atestàda. L'ìa parlàda endèla Lituània ucidentàla, endèl cors bas del fiöm Nemunas e 'n den quach zòna del l'Oblast' de Kaliningrad del dé de 'ncö.

El scàlvich l'è scomparìt entùren al sècol XVI, sustitüìt del lituàno. Gh'è restàt nesöna tràsa de chèsta lèngua föra quach nòm de pòscc e de fiöm.
Lengua prussiana

El **'Prussiano antìch** (*wâr[an] Prûsiskan*), o apò apéna **prussiano**, l'era 'na lengua bàltica ucidentàla parlàda endèla Prussia Oriental. Al dé d'encö lè 'na lèngua estìnta. L'è scomparìda envèrs la fì del sècol XVII.

## El Pater Nòster en Prussiano

Tawe Nuson, kas tu asai an dangun.Swintints wirst wajs emens.Pereis twaja riki. Twais kwaits andaseisinna zemei kai an dangun. Nusun deininan geitin dais numans shandeinnan.Ba antwerpeis numans nusun aushauintskai mes antwerpimai nusun aushautenikamans.Ba ni wedais mans en perpandan.Sklait izrankismans aza wargan.Amen.
Dent del Gigant

El **Dent del Gigant** (italian: *Dente del Gigante*; frances: *Dent du Géant*) a l'è ona scima di Alp del Mont Bianch.
A l'è volt 4.014 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in sul confin in tra l'Italia e la Francia. L'è situaa in tra el Coll del Gigant e i Grandes Jorasses, proppi sora el paes de Entrèves, frazion de Courmayeur. A l'è in su la dorsal che la partiss del Mont Bianch per rivà fina al Mont Dolent.
A l'è bell famos per la forma del sò pizz, on gran sponcion bell drizz che recognoss in tucc duu i versant (italian e frances).
La prima ascension l'è stada fada in del 1882 de la guida valdostana Jean-Joseph Maquignaz.
Tragopogon pratensis

***Tragopogon pratensis***, (en bresà: *Bàrba de bèch*) l'è 'na piànta erbàcea bienàla de la famìa botànica de le Asteraceae .

## Descrisiù
El g'ha 'na rözèta bazàla co fòie slongàde; del cèntro de chèsta rözèta nas el gamp fiuràl, che 'l pöl rià a 'n méter de altèsa. La coròla ligulàda, de de culùr zàlt bèl vif, la se derf apéna per 'na quach ùre dòpo che se léa 'l sul, e la rèsta seràda a fùrma de bèch per el rèst del dé. Isé come ótre spéci del zèner *Tragopogon*, la ciàpa 'l nòm de "bàrba de bèch" perchè de la coròla seràda scàpa fò dei filamèncc biànch o maròn, che i sömèa i péi de la barbèta del mascc de la càvra (apùnto el bèch). 

La raìs e i böcc tèner de chèsta piànta i è bù de maià.

## Habitat e distribusiù
Originària de l'Europa Mediterànea, la rìa 'nfìna a l'Europa setentriunàla, al Càucazo e al Pakistan. L'è stàda intruducìda en Amèrica setentriunàla, en Cile, Argentina e Nöa Zelànda.
L'è mìa prezènt en Africa.

## Sotaspéci
**Tragopogon pratensis* subsp. *leiocarpus* (Saut. ex Trnka) Greuter 
**Tragopogon pratensis* subsp. *minor* (Mill.) Hartm., Sv. Norsk Exc.-Fl.: 110. 1846
**Tragopogon pratensis* subsp. *minor* (Mill.) Wahlenb.
**Tragopogon pratensis* subsp. *orientalis* L.
**Tragopogon pratensis* subsp. *pratensis*

## Sinònim
***Mìa acetàcc**:
**Tragopogon pratensis* [infraspec.] *graminifolius* G. Mey., Chloris Han.: 434. 1836, *nom. nud.*
**Tragopogon pratensis* subsp. *eupratensis* Thell., *nom. inval.*

***Omotìpich**:
**Tragopogon pratensis* var. *tortilis*(G. Mey.) W. D. J. Koch, Syn. Fl. Germ. Helv.: 423. 1837
**Tragopogon tortilis* (G. Mey.) Pritz., Icon. Bot. Index, ed. 2 2: 275. 1866

***Eterotìpich**:
**Tragopogon sylvestris* Garsault, Fig. Pl. Méd.: t. 598. 1764
**Tragopogon pratensis* [infraspec.] *tortilis* G. Mey., Chloris Han.: 434. 1836
**Tragopogon pratensis* var. *macrorhizus* Bisch., Beitr. Fl. Deutschl.: 92. 1851
**Tragopogon pratensis* var. *minor* Willk. *in* Willkomm & Lange, Prodr. Fl. Hispan. 2: 226. 1865 [*non* *Tragopogon pratensis* subsp. *minor* (Mill.) Hartm. 1846]
**Tragopogon pratensis* var. *angustifolius* Schur, Enum. Pl. Transsilv.: 362. 1866
**Tragopogon praecox* Focke *in* Abh. Naturwiss. Vereins Bremen 18(1): 187. 1905

Sinònim e sotaspéci ''p.p.max'' en Cichorieae Portal

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

*''Tragopogon pratensis'' - Photos [en]
*ICN (Hand, R., Kilian, N. & Raab-Straube, E. von; general editors) 2009+ (continuously updated): International Cichorieae Network: Cichorieae Portal. http://wp6-cichorieae.e-taxonomy.eu/portal/
Vedretta de Triolet

La **Vedretta de Triolet** (italian: *ghiacciaio di Triolet*; frances: *glacier de Triolet*) a l'è ona vedretta del Massiv del Mont Bianch.
La se troeuva in del versant italian del massiv, in su la dritta orografega de la Val Ferret. A l'è arent al Pré de Bar e a la Vedretta del Frébouze. Intorna a lee a gh'è scimm bei volt, compagn de l'Aiguille de Triolet (che la ghe da el nomm), l'Aiguille de Talèfre, la Greuvetta e l'Aiguille Savoie.
## Vos corelaa
*Aiguille de Triolet
Viola calcarata

***Viola calcarata*** l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Violaceae, uriginaria de le Alp ucidentàle. 

L'è 'na spéce che crès de sòlet entrà i 1500 e i 2800 m, söi pracc, i pàscoi e valète nivàle. L'è 'na spéce oròfita sudest-europea, cioè la crès söi mucc de l'Europa sudorientàla, compagn de le Alp e i Balcani. En Italia se la tróa sö töt l'arch alpìno, föra che la zòna piö orientàla (Veneto e Friuli).

## Colegamèncc estèrni
* www.infoflora.ch

## Oter progecc
Viola arvensis

***Viola arvensis***, l'è 'na piànta erbàcea anöàla de la famìa botànica de le Violaceae.

La pöl rià a 20÷40 ghèi de altèsa, ciclo vegetatìf autùno-envéren-primaéra, col gamp che stà sö drit e ramificàt zà 'ndèla par bàsa. I fiùr i è pedunculàcc biànch (quach vólte la stèsa piànta la pöl vìghen sö apò a de culùr celèst) condena màcia zàlda 'n mès. El fröt l'è 'na càpsula deiscènta. 'Na piànta sùla la pöl fà sö 2500 granì de somésa. 


Archivi:Viola arvensis 270805.jpg
(MHNT) Viola arvensis - flower and leaves.jpg
Archivi:Violatricolorarvensis.jpg
Archivi:20130429Viola arvensis & Erodium cicutarium.jpg


## Colegamèncc estèrni
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile 
*GRIN Species Profile
*AgroAtlas Economic Plants
*Washington Burke Museum
*Galería de fotos
Gombed (anatomia)

El **gombed** (variant: *gombett*, *gomett*, *gomed*, *domegh*, *gombol*) a l'è on'articolazion de l'art superior che 'l liga insemma el brasc e l'avambrasc.
El gh'ha duu gradi de libertà, e i sò moviment che poeuden vess esercitaa hinn la flession, l'estension, la pronazion e la supinazion.
## El nomm
La parolla *gombed* a l'è on'evoluzion del latin *cubitus*, e l'è comuna a quasi tutt i lengov romanz (italian *gomito*, spagnoeu *codo*, frances *coude*, galizian *cóbado*, ocitan *cobde*, portoghes *cotovelo*, sicilian *gùvitu*, venet *gùmio*, romancc *cumbel* o *cundun*, piemontes *gomo*, ligur *gommio*, forlan e ladin *comedon*, sardegnoeu *guidu*...).
## Proverbi
**A fà la polenta, ghe voeur oli de gombed.*
## Referiment
Genoeugg

El **genoeugg** l'è l'articolazion che la gionta el garon a la gamba (i quai, insemma al pee, fann su l'art inferior).
L'articolazion del genoeugg l'è la pussee complessa e granda del schelter de l'omm. Anca se i sò superfis articolar a somejen dàggh ona quai mobilità, l'aparad di ligament el ghe limita i moviment domà a la flession e a l'estension.
## El nomm
La parolla *genoeugg* la vegn del latin volgar *genuculum*, diminutiv del classegh *genu*. La parolla l'è comuna a tucc i lengov romanz (italian *ginocchio*, frances *genou*, aragones *chenullo*, catalan *genoll*, galizian *xeonllo*, ocitan *genolh*, portoghes *jeolho*, romen *genunchi*, sicilian *dinocchiu*, valon *djino*, piemontes *ginoj*, ligur *zenoggio*, emilian *znocc*, venet *zenocio*, forlan *genoli*). 
El termen latin *genu* l'è parent istrecc del germanegh **knewam* (varda l'ingles *knee*, l'olandes e todesch knie...) e del grech antigh *gónu*, oltra che de paroll compagn in di lengov celtegh (breton *glin*, irlandes *glúin,* scozzes *glùn*), baltegh (lituan *kelis*, letton *ceļa*) e slav (bulgher *koljano*, russ, cech e slovacch *koleno*, serbocroatt *koljeno*, ucrain *kolino*...). 
## Referiment
Grand Golliat

El **Grand Golliat** (scrivuu anca *Golliaz*) l'è ona scima di Alp Peninn.
A l'è volt 3.238 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra la Svizzera (Canton Vales) e l'Italia (Val d'Aosta), oltra che in tra la Val Ferret e la Val del Gran San Bernard.
El nomm o che 'l vegn del frances *Goliath* (el gigant de la Bibbia) o de l'arpitan *goille*, che 'l voeur dì "laghett".
Ai pee de la montagna el nass el riaa Artavanaz, che 'l traversa tutta la Val del Gran San Bernard.
## Referiment
Val del Gran San Bernard

La **Val del Gran San Bernard** (italian: *Valle del Gran San Bernardo*; frances: *Vallée du Grand-Saint-Bernard*) l'è ona vallada lateral de la Val d'Aosta.
La scomincia pu o manch a nord de Aosta e la riva su fina al Coll del Gran San Bernard, al confin cont el Canton Valles (Svizzera). Arent a Gignod la scomincia la Valpelline. L'è traversada de l'Artavanaz, che 'l nass ai pee del Grand Golliat. On'altra montagna bella importanta a l'è 'l Vélan.
I paes de la vall a hinn Gignod, Allein, Étroubles, Saint-Oyen e Saint-Rhémy-en-Bosses.
## Varda anca
*Coll del Gran San Bernard
Vélan

El **Vélan** a l'è ona scima di Alp Peninn.
A l'è volt 3.731 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra l'Italia (Val d'Aosta) e la Svizzera (Canton Valles), per vess pussee precis in tra la Val del Gran San Bernard, la Valpelline e la Val d'Entremont.
La prima ascension l'è stada fada in del 1779.
Val d'Entremont

La **Val d'Entremont** (inscì anca in frances) l'è ona vall di Alp Peninn.
La se troeuva in del distrett svizzer de l'Entremont, in del Canton Valles. A sud la confina con l'Italia, con la qual l'è colegada cont el Pass del Gran San Bernard.
A l'è bagnada de la Drance d'Entremont che, insemma a la Drance de Bagnes (che la partiss de la Val de Bagnes), la fa nass la Drance, vun di afluent del Roden.
Arent a Orsières la nass la Val Ferret, che la riva fina al Col Ferret, al confin con l'Italia. 
I sò montagn pussee important a hinn:
*Grand Combin, 4.314 meter.
*Vélan, 3.731 meter.
*Combin de Corbassière, 3.715 meter.
*Petit Combin, 3.663 meter.
*Mont Rogneux, 3.084 meter.
I comun de la vall a hinn Sembrancher, Orsières, Liddes e Bourg-Saint-Pierre.
Drance de Ferret

La **Drance de Ferret** (scrivuda anca *Dranse*) l'è on rial de la Svizzera.
La nass ai pee de la Pointe de Combette, in de la Val Ferret (a 2.762 meter sora el nivell del mar), e l'è longa 19 chilometer. Rivada a Orsières la ghe va denter a la Drance d'Entremont.
## Varda anca
* Val Ferret (Svizzera)
Entrèves

**Entrèves** (*Éntréve* in arpitan) l'è ona frazion del comun valdostan de Courmayeur.
El paes el se troeuva a duu chilometer a nord-est del center comunal, a la confluenza in tra la Val Ferret e la Val Veny e sotta i scimm del Mont Bianch.
El ciappa el sò nomm (che in arpitan el voeur dì "in tra i aqui", compagn de alter sit tant 'me *[[Introd]]*) perchè minga delongg de lì se incontren i riaa de la Dora de Ferret e de Veny per fà nass la Dora Baltea.
## Varda anca
*Dora Baltea
Aiguille de Talèfre

L**'Aiguille de Talèfre** l'è ona scima di Alp del Mont Bianch, per la precision in del grupp de Leschaux.
A l'è volta 3.730 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in sul confin in tra l'Italia (Val d'Aòsta) e la Francia (Alta Savoia).
Intorna a quella montagna chì se troeuven tre vedrett: de la banda francesa a gh'è la vedretta de Talèfre e la vedretta de Leschaux, de quella italiana inveci a gh'emm la vedretta de Triolet.
La prima ascension l'è stada fada in del 1879, e tra i member de la spedizion a gh'era anca el famos alpinista valdostan Émile Rey.
La Fouly

**La Fouly** l'è ona frazion del comun svizzer de Orsières, in del Canton Vales.
El paes el se troeuva dent a la Val Ferret, a 13 chilometer a sud-est del center comunal e a 1.600 meter sora el nivell del mar.
A l'è on sit de interess toristegh, soratutt d'inverna.
Aiguille de Leschaux

L**'Aiguille de Leschaux** l'è ona montagna di Alp del Mont Bianch.
La gh'ha on'altezza de 3.759 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in del Massiv del Mont Bianch (grupp de Leschaux). Inoltra a l'è in su la ligna de confin in tra la Francia (Alta Savoia) e l'Italia (Val d'Aosta).
Intorna ai sò fianch a troeuvom tre vedrett: de la banda francesa a gh'è la Vedretta de Leschaux, de la banda italiana inveci la Vedretta de Fréboudze e la Vedretta de Triolet.
La prima ascension l'è stada fada in del 1879 de on rosc de alpinista ingles, todesch e frances.
Petites Jorasses

I **Petites Jorasses** hinn ona scima di Alp del Mont Bianch.
Gh'hann on'altezza de 3.658 meter sora el nivell del mar e se troeuven in del Massiv del Mont Bianch (grupp de Leschaux), arent al confin in tra l'Italia e la Francia.
## Varda anca
*Grandes Jorasses
Val de l'Arve

La **Val de l'Arve** (frances: *Vallée de l'Arve*) l'è ona vallada alpina arent al Mont Bianch.
La nass in territori frances (Alta Savoia) e la riva fin dent al Canton Ginevra in Svizzera. L'è ona vall de origin glacial.
A l'è traversada de l'Arve e la separa i Alp Grai di Prealp de Savoia. La corespond a la veggia contea de Faucigny. La zona pussee alta de la vall l'è cognossuda anca tant 'me *val de Chamonix*.
In tra i paes de la vall a troeuvom anca Sallanches, Passy, Saint-Gervais-les-Bains, Cluses, Scionzier, Chamonix, Bonneville, Annemasse e anca la città de Ginevra.
## Varda anca
*Mont Bianch
*Lagh de Ginevra
*Arve
Grandes Jorasses

I **Grandes Jorasses** hinn on rosc de scimm granitegh che se troeuven in de la banda setentrional del Massiv del Mont Bianch, in su la ligna de confin in tra la Francia e l'Italia.
De la banda italiana, se troeuven in de la Val Ferret; de quella francesa se troeuven de soravia la Vedretta de Leschaux.
El pizz pussee volt a l'è la Ponta Walker, che la gh'ha on'altezza de 4.208 sora el nivell del mar.
Dora de Ferret

La **Dora de Ferret** a l'è on riaa valdostan.
La nass de la Tête de Ferret, a 2.714 meter sora el nivell del mar, e la se ingrossa cont i aqui di rialitt che vegnen giò di vedrett compagn del Pré de Bar.
La traversa tutta la Val Ferret. Arent al paes de Entrèves la se incontra con la Dora de Veny e la fa nass la Dora Baltea.
## Font
* fiumi.com
Tête de Ferret

La **Tête de Ferret** a l'è ona montagna di Alp Peninn.
La gh'ha on'altezza de 2.714 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in sul confin in tra la Svizzera (Canton Valles) e l'Italia (Val d'Aosta).
Lilinscì la nass la Dora de Ferret, el riaa che 'l traversa tutta la Val Ferret italiana e 'l fa nass la Dora Baltea.
## Varda anca
*Dora de Ferret
Fusispermum

**Fusispermum** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét trè spéci.

## Spéci acetàde
* *[[Fusispermum laxiflorum]]*
* *[[Fusispermum minutiflorum]]*
* *[[Fusispermum rubiolignosum]]*

## Riferimèncc

* PlanSistematics (en inglés)
Violaceae

Le **Violaceae** i è 'na famìa de piànte angiospèrme dicotilédone de l'ùrden de le Malpighiales. El töl dét piànte erbàcee, arbustìve, àlber e sura de töt lianùze. 

## Tasonomìa
La famìa la töl dét presapóch 800 spéci reünìde en 20 zèner:
* *[[Acentra]]*
* *[[Agatea]]*
* *[[Allexis]]*
* *[[Amphirrhox]]*
* *[[Anchietea]]*
* *[[Corynostylis]]*
* *[[Decorsella]]*
* *[[Fusispermum]]*
* *[[Gloeospermum]]*
* *[[Hybanthus]]*
* *[[Isodendrion]]*
* *[[Leonia]]*
* *[[Melicytus]]*
* *[[Noisettia]]*
* *[[Orthion]]*
* *[[Paypayrola]]*
* *[[Rinorea]]*
* *[[Rinoreocarpus]]*
* *[[Schweiggeria]]*
* *[[Viola (zener)|Viola]]*

## Sinònim
**Alsodeiaceae** J.G.Agardh, **Leoniaceae** DC. y **Retrosepalaceae** Dulac
Leonia

**Leonia** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét nöf spéci.

## Quach spéci acetàde
* *[[Fusispermum laxiflorum]]*
* *[[Fusispermum minutiflorum]]*
* *[[Fusispermum rubiolignosum]]*

## Riferimèncc

* www.ars-grin.gov
Orthion

**Orthion** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét sich spéci acetàde.

* *[[Orthion malpighiifolium]]* (Standl.) Standl. & Steyerm.	
* *[[Orthion montanum]]* Lundell	
* *[[Orthion oblanceolatum]]* Lundell	
* *[[Orthion subsessile]]* (Standl.) Steyerm. & Standl.
* *[[Orthion veracruzense]]* Lundell

## Riferimèncc