open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Palanz

**Palanz** (parnonzia local: [pa'la:nts]; in italian: *Palanzo*) a l'è vuna di frazion del comun comasch de Fagee.
El paes, compagn di frazion de Molina e de Lemna, el se troeuva in sui mont del Triangol Larian, e anzi l'è la frazion che l'è pussee dent a la soa vall.
L'è staa on comun deperlù fina al 1928. Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Ness.
## Referenz
Parasacch

**Parasacch** (*Parasacco*) l'è ona frazion del comun lumellin de Zerbolò, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal. A l'è staa on comun indeperlù fina al 1815.
## Referenz
Pass de Pioeuda

El **Pass de la Pioeuda** (*Bocchetta Roma*) l'è on pass de montagna lombard.
El se troeuva a 2.898 meter d'altezza, dent a la Val de Mell (Val Masen), in di Alp Retegh. 
A l'è 'l giov che 'l mena de la Val de Preda Rossa a la Val del Camerasc. Per el Pass de la Pioeuda (che 'l ciappa el nomm de la Pioeuda, ona montagna lì arent), a ghe passa el Sentee Roma, che 'l partiss de la Val Codera e 'l riva fina a la Val Malench.

## Referenz
Final Fantasy

**Final Fantasy** (ファイナルファンタジー *Fainaru Fantajī*) a l'è una serie de videojoeg popolar in tut el mond, desvelupad de la Square.

## Carateristiqe
Anca se la storia l'è semper diferenta de capitol a capitol, in ogne joeg a g'en di elements comun. 
**la majia*, che al g'a semper un roel portant ind la storia dei joeg
**i "Eidolon"*, che i en *Shiva, Ifrit, Odin*.
**el "Chochobo"*, un grand uxell jald simil a un struzz
**el "Moguri"*, a l'è un iutant picinin, un po talpa e un po grignàpola
**la musega*, de spess l'è l'istessa o la someia.
## Te poel anca interessar
*Final Fantasy IX
*World of Warcraft
Chelsea Manning

La **Chelsea Elizabeth Manning** (Nassüda **Bradley Edward Manning**, el 17 de Dezember, 1987) l'è stada 'na suldata in de la fantaria americana cundanada in del Lüj del 2013 a 35 (trinta chinch) agn de gatabüja perchè l'haa svujaa 'l sach in sü determinaa detaj de l'invasiun americana de l'Iraq: a l'ha cunsegna al Wikileaks di film ed olter infurmassiun cunsideraa "segret" del guerna di Staa Ünii. A part a la cundana la Chelsea l'è anca stada scasciada via del Corp de Fantaria.

El papaa e la mama de la Manning l'han chersüda sü cum' un bagaj, ma in d'una letera al püblegh legiüda de lee medèma el di despö la cundana, la Chelsea l'ha dii insci che lee l'è se semper sentüda una tusa sinn de piscinina. 

Assignada in del 2009 in qualidaa de analista de lugistega a d'una ünidaa de la fantaria lucada arent a Baghdad, la Manning l'haa vüü la chance de met man a i database druaa del guerna american in del trasmet infurmassiun segret. A l'è stada arestada in Iraq in del mai del 2010 dopu che l'Adrian Lamo, un computer hacker, l'ha cüntaa sü a un uficial del cuntraspiunasg american che la Manning la gh'eva cunfidaa che lee, la Chelse Manning, l'eva descargaa sgiò di materiaj segret di database militar american e i eva consignaa ai Wikileaks. In di materiaj gh'eren anca di filmaa indua l'è ciar e patent ch'i suldaa american l'han faa föra donn, bagaj, e gent disarmada in general, e che suratüt, in del dagh a trà a i ciciarad in tra i suldaa american el sumeja propi che la vita ümana di olter la cünta propi negot.

A la fin la Chelsea l'è stada cundanada cunt 22 cuu de acüsa e l'è stada trategnüda in detensiun sulitara in de la presun militara de Quantico, in de la Virginia, del Lüj del 2010 a l'Avril del 2011 inans de vess trasferida a la presun de Fort Leavenworth, in del Kansas, indua la saraa in cuntat cunt olter detegnüü.
 La s'è deciarada culpevula in 10 di 22 cuu d'acüsa in del Fevree del 2013s. El prucess l'a scumenciaa 'l 3 de Giügn del 2013 el 'l 30 de Lüj l'è stada cundanada.  She will serve her sentence at Fort Leavenworth.

### I Prim Agn de Vita

La Manning l'è nassüda a Crescent, Oklahoma, de la Susan Fox, nassüda lee medèma in del Gales, e del so marii american Brian Manning.

### Finalmenta libera
Finalmenta, grassia al pardun utegnüü del President Obama, 'l 17 de Mai del 2017, la Chelsea Manning l'è stada liberada e l'è pü in gatabüja.

## Riferiment
Orioeu

**Orioeu** (*Oriolo*) l'è vuna di frazion de la cità de Voghera, in Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, e l'è traversaa de la Stafora.
## Referenz
Glittertind (band)

*Qest articol l'è su el grupp musegal, se te set dree a cercar un olter significad, varda *'qì***.</center>



'''Glittertind''' a l'è un grup musegal '''folk-metal''' e '''viking-metal''' norveges qe a l' è nassud 'me un projet ind el 2001 portad inanz domà del [[Torbjørn Sandvik]]. Ind el [[2010]] el grupp el  gh'ha havud un ''full line-up''. Nunc el Torbjørn a 'l fa la voç e gitara, el [[Geirmund Simonsen]] a l'è a la fisarmonega,  gitara e programming, el [[Stefan Theofilakis]] a 'l sona la floeta, el [[Geir Holm]] la bateria, l'Olav Aasbø a l'è el gitarista principal e el [[Bjørn Nordstoga]] el bassista. 

==I so album==
****Mellom Bakkar Og Berg** (demo) (Ultima Thule Records, 2002) CD''  
****Evige Asatro*' (demo) (Ultima Thule Records, 2003) CD* 
****Evige Asatro** (Karmageddon Media, 2004) CD* 
****Til Dovre Faller** (Karmageddon Media, 2005) CD* 
****Evige Asatro / Til Dovre Faller 2CD** (Napalm Records, 2009) 2CD* 
****Landkjenning** (Napalm Records, 2009) CD*
****Djevelsvart** (Indie Recordings, 2013) CD/LP''

## Ligam de foera
*Sit Ufiçal de i Glittertind
*Pajina in su Facebook
Eluveitie

I **Eluveitie** ([ɛlˈveɪti]) a hinn un grup folk metal svizzer, nassuu in del 2002.

## Gener
Senza dubbi vuna di caratteristegh del grupp el pò vess el contegnuu di canzon: on quai test, defatt, a l'è in lengua gallega.
El sò gener el va del celtic metal al melodic death metal, e insemma ai Ensiferum, Finntroll e Korpiklaani hinn in tra i grupp con pussee sucess in del mond intregh.

## Formazion
*Päde Kistler - flutta, baghett
*Merlin Sutter - battaria
*Rafael Salzmann - ghitarra elettrega
*Chrigel Glanzmann - vos, baghett, flutta e olter
*Meri Tadic - vos, violin
*Kay Brem - bass
*Ivo Henzi - ghitarra elettrega
*Anna Murphy - vos e gheronda

## Over
### Studio
*2003 - Vên
*2006 - Spirit (Fear Dark Records)
*2008 - Slania (Nuclear Blast)
*2009 - Evocation I: The Arcane Dominion (Nuclear Blast)
*2010 - Everything Remains (As It Never Was) (Nuclear Blast)
*2012 - Helvetios (Nuclear Blast)
### Live
*2008 - Live at Metalcamp 2008 (Nuclear Blast)
### EP
*2004 - Vên (Fear Dark Records)
### Raccolte
*2012 - The Early Years (Nuclear Blast)

## Ligamm de foeu
*Official
*MySpace
Furor Gallico

I **Furor Gallico** hinn on grupp musegal italian vegnuu su in del 2007 a Monscia. 

## Gener
I Furor Gallico sonen musega folk metal e celtic metal, e i sò canzon hinn cantaa in talian e in ingles.

## Furmazzion
In del grupp a gh'è quei istrument chì:
*battaria
*bass
*ghitarra
*vos (anca growl-scream)
*arp celtich
* violin

## El nom
*Furor Gallico* (del latin *furor gallicus*) a l'è 'l nomm che i Roman drovaven per ciamà la rabia dei Gai in guera.

## Test de "Curmisagios"
La band l'ha faa soeu anca una canzon in lombard, ciamada *Curmisagios. *Te'l chì el test:

"*El sol l'è da un pezz già tramontaa,<br>*
*E numm semm chi intoren al foeugh adree a balà,<br>*
*La luna adess l'è già alta su in del ciel<br>*
*E numm semm chi ammò adree a bev<br>*

*On'altra bira, on alter gir intorn al foeugh,<br>*
*On'altra vòlta e poeu se torna indree anmò<br>*
*Cantem la tera, i montagn, i noster bosch<br>*
*Festa pagana de la matina a quand l'è fosch!"*
 
## Ligamm de foeu
*Sit ofizial
*Vos in soeu la RockCiclopedia Taliana
Megadeth

I **Megadeth** hinn on grupp thrash metal american, nassuu a Los Angeles in del 1983. A l'è vun in tra i grupp con pussee sucess insemma ai Metallica, i Slayer e i Anthrax.

## Formazion del dì d'incoeu
*Dave Mustaine – vos, ghitarra (1983-2002; 2004-incoeu)
*Chris Broderick – ghitarra solista, cori (2008-incoeu)
*David Ellefson – bass (1983-2002; 2010-incoeu)
*Shawn Drover – battaria (2004-incoeu)

## Over
*1985 – Killing Is My Business... And Business Is Good!
*1986 – Peace Sells... But Who's Buying?
*1988 – So Far, So Good... So What!
*1990 – Rust in Peace
*1992 – Countdown to Extinction
*1994 – Youthanasia
*1997 – Cryptic Writings
*1999 – Risk
*2001 – The World Needs a Hero
*2004 – The System Has Failed
*2007 – United Abominations
*2009 – Endgame
*2011 – Thirteen
*2013 – Super Collider
*2016 – Dystopia
*2022 – The Sick, the Dying... and the Dead!
*2026 – Megadeth

## Ligamm de foeu
* El sit ofizial
Ensiferum

I **Ensiferum** (in latin vör dì "*purtatuur de lüss*") hinn ona band metal. El so gener a l'è *folk/viking-metal*. El grup a l'è nassüü in Finlandia in del 1995. Markus Toivonen l'ha truvaa el nom intant che l'eva adree a legg un diziunari de latin.

## Furmazziun
*Petri Lindroos - vus death, Chitara
*Markus Toivonen - Chitara, vus de grup
*Sami Hinkka - Bas, vus de grup
*Janne Parviainen - Bateria
*Emmi Silvennoinen - tascc

### Ex Furmazziun
*Jari Mäenpää - Vus, Chitara (1996-2004)
*Sauli Savolainen - Bas (1995-1998)
*Jukka-Pekka Miettinen - Bas (1998-2004)
*Kimmo Miettinen - Bateria (1995-1998)
*Oliver Fokin - Bateria, Jambè (1998-2005)
*Meiju Enho - Tascc (2001-2007)

## Over
*2001 - Ensiferum
*2004 - Iron
*2006 - Dragonheads (EP)
*2007- Victory Songs
*2009 - From Afar
*2012 - Unsung Heroes
*2015 - One Man Army
*2017 - Two Paths
*2020 - Thalassic
*2024 - Winter Storm

## Curjusità
In del 19 Mars 2007, ona stela a l' è stada ciamada *Ensiferum* dal *Russian International Star Catalogue Space Earth* sot dumanda de l' *Ensiferum Fun Club* rüss.

## Ligamm de fö'
Flogging Molly

I **Flogging Molly** hinn on grup celtic punk irlandes, nassüü in del  1997 a Los Angeles, California, USA. El nom del grup al deriva da "Molly Malone", un pub irlandes de Los Angeles.

## Over
### Studio
*2000 - *Swagger*
*2002 - *Drunken Lullabies*
*2004 - *Within a Mile of Home*
*2008 - *Float*
*2011 - *Speed of Darkness*
### Live
*1997 - *Alive Behind the Green Door*
*2010 - *Live at the Greek Theatre [2CD+DVD]*
### Regült
*2006 - *Whiskey on a Sunday*
### EP
*2007 - *Complete Control Sessions*
### Cansun
}
!Album
|-
|align="center"|1999
|*[[Salty Dog]]*
|align="center"|—
|align="center"|*Swagger*
|-
|align="center" rowspan="2"|2008
|*[[Float|Float]]*
|align="center"|40
|align="center" rowspan="3"|*Float*
|-
|*[[Requiem for a Dying Song]]*
|align="center"|35
|-
|align="center" rowspan="2"|2010
|*[[Devil's Dance Floor]]*
|align="center"|—
|-
|*[[The Seven Deadly Sins/(No More) Paddy's Lament]]*
|align="center"|—
|align="center"|*Within a Mile of Home*/*Float*
|-
|align="center" rowspan="3"|2011
|*[[Don't Shut 'Em Down]]*
|align="center"|39
|align="center" rowspan="3"|*Speed of Darkness*
|-
|*[[Revolution (Flogging Molly)|Revolution]]*
|align="center"|—
|-
|*[[Saints & Sinners (Flogging Molly)|Saints & Sinners]]*
|align="center"|—
|-
|}

## Furmazziun
### Incöö
***Dave King** - vus, chitara acustica, bodhran, banjo, cügià, cori (1997-oggi)
***Bridget Regan** - fiddle, tin whistle, uilleann pipes, cori (1997-oggi)
***Dennis Casey** - chitara elettrega, cori (1997-oggi)
***Nathen Maxwell** - bass, vus (1997-oggi)
***Bob Schmidt** - bouzouki, cori e olter (1997-oggi)
***George Schmidt** - bataria, bodhran (1997-oggi)
***Matt Hensley** - fisarmonica, concertina (1997-2007; 2008-oggi)
### Furmazziun Vecia
***Tedd Hutt** - chitara
***Jeff Peters** - bass
***Toby McCallum** - mandulenn

## Riferiment
Cain e Abel

In su la Bibia Ebraica, el **Cain** e l**'Abel** (ebraic קין,הבל: Hevel, Qayin) (arab: هابيل قابيل - Hābīl e Qābīl) i en du fiœi de l'Adam e de l'Eva.

## Etimolojia
Ind el Nœv Testament grec el Cain l'è  "εκ του πονηρου", qe al vœl dir  'cativ', o anca 'del cativ'. A bon cunt, pœdaria vesser anca qe el Cain al sia el fiœl de la bissa ind el jardin de l'Eden. 

In tute i version de la storia, el Cain a l'è un contadin e l' bel un pastor. El Cain l'è vedud come un pecator e come el prim  judee de la storia, perqè l'ha fad fœra el so fredel, dopo che Dio l'heva refudad i fruts del so regolt in sacrifiç, a l'opost de i bestie de l'Abel. Donca, l'Abel a l' è stad el prim a morir.

## Coriusitaa
*El Davide Van de Sfroos al g'ha scrivud una canzon qe la se ciama "Caino e Abele".
*La canzon "Chapter four" de i Avenged Sevenfold, la cunta su la storia del Cain e de l'Abel
**Abel* a l'è el nom de un crater in su la superfiç de la Luna.

## Ligam de fœr
*Caino in su l' Enciclopedia Catolega
Erinaceus europaeus

El **respurchee cumün** (*Erinaceus europaeus, Linnaeus, [[1758]]*) a l'è on mamifer de la famija *Erinaceidae*.
El respurchee 'l gh'haa di carateristich morfologich antich (cumpagn de la conformazziun di dent e la furma del serveel) e donca a l'è in del grup di prüm mamifer a vess cumparüü in sü la Tera, a la fin del Cretaceo.

## Distribuziun e Habitat
Cun oltre suttospecie (*Erinaceus europaeus amurensis, Erinaceus europaeus centralrossicus, Erinaceus europaeus concolor, Erinaceus europaeus consolei, Erinaceus europaeus dealbatus, Erinaceus europaeus europaeus, Erinaceus europaeus hispanicus, Erinaceus europaeus italicus, Erinaceus europaeus koreensis, Erinaceus europaeus occidentalis*), la specie la gh'è in grand part de l' Europa: l' è staat anca mess dent in Irlanda e Gran Bretagna, andoe l' è stimat 'me anti-ecologich. In del XIX segul, a l' è staa anca mess dent invuluntariament in Növa Zelanda: di ezemplar j'eren dent i maregnül.
In Italia, la specie a l'è dapertüt, anca in Sicilia e Sardegna.

## Riferiment
Giassöl

El **giassöl** a l' è on dulz gilat, fatt cunt aqua e sücher (o cunt on sirop dulz). A l' è staat creat da on bagai a Oakland (USA).

## Nom
*Gran Bretagna: ***ice lolly***
*Irlanda: ***ice lolly***/***freezer pop***
*USA/Canada: ***popsicle***
*Australia: ***ice block***/***icy pole***
*Talian: ***ghiacciolo***
*Francia: ***glace à l'eau***
*Todesch: ***Wassereis***

## Tra culuur e güst
Ogne **culuur** al curisponde a on *güst*. Tel chi i püssee cognossüdi:
*Bianch : limuun
*Blö : anes
*Vert : menta
*Giald : sedro
*Naranz : Naranz
*Rösa : marena
*Russ : magiustri
*Maron : Cola
Piazza

Ona **piazza** a l'è on spazzi publegh denter a on center abitaa, pussee largh di strad che ghe se troeuven intorna: in quella manera chì a se forma on spazzi de regolta di personn.
La piazza la pò 'vèggh vari fonzion: la pò vess el sit indè che se troeuven i edifizzi pussee important de la citaa (el municippi, i palazz del governa, ona gesa o anca el domm); la pò vess on sit indè che se fa el mercaa; la pò vess anca domà on spiazz indove a gh'è de l'ispazzi per parcheggià i vetur.
In di temp passaa, in particolar, la piazza la gh'eva on'importanza bella granda: a l'era el coeur de la citaa, el sit indè che i citaditt se trovaven per discut de la comunitaa, o indè che se celebraven i ricorenz pussee important. On esempi bell cognossuu l'è quell de l'agorà ateniesa; centro del poder religios, politegh e economegh.
In Italia (e anca in Lombardia) i piazz gh'hann avuu on'importanza compagna, per esempi al temp di Comun.
## Vos corelaa
*Citaa
*Via
*Strada
*Contrada
*Domm
Veterinaria

La **veterinaria** l'è quella scienza medega che la se occupa de la cura e de la salut di besti. La gh'ha anca la fonzion de tutelà la salut de l'omm cont el controllà i malann che ghe passen i besti e i mangià de origin animal.
Con *veterinaria* intendom anca el mestee di dotor che fann i veterinari.
Carestia

La **carestia** o **calestria** (anca *famina*) a l'è on lavorà per via del qual i personn d'on certo paes o region finissen per morì de famm o de ona quai maladia colegada, per via del fatto che l'è semper pussee denutrida.

Anca al dì d'incoeu, che i resors alimentar e economegh hinn pussee grand, a gh'è di cas de carestii in gir per el mond: basta pensà in di paes pussee pover del mond, in Africa o in Asia.

Ona carestia la pò nass per vari reson: naturai (per i vari cicli del regolt, o per i maladii e i epidemii) o umann (guerr e genocidi). Tendenzialment, i carestii descomparissen cont el rivà del progress economegh, tecnologegh e social. Incoeu i carestii hinn semper pussee determinaa de guerr e de alter reson umann.

Vuna di carestii pussee cognossuu in Europa a l'è quella irlandesa del 1845-1848, che l'ha faa morì quasi la metà de la popolazion de l'isola.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Famm
*Guerra
*Pesta
Coeugh

On **coeugh** l'è on scior che per mestee el cusina e 'l coeus el mangià.
In de l'ambet de l'alimentazion a s'intenda on espert che 'l lavora in di cusinn di restorant e di alberghi, e 'l fa su i pitanz che vegnen servii ai client.
El capp di coeugh d'on certo restorant o albergo a l'è ciamaa *[[chef]]* (che in frances el voeur dì proppi *capp*).
Quell del coeugh a l'è on mestee che in de la nostra societaa a l'è veduu proppi ben, e despess el pò vess consideraa quasi tant 'me on artista. Per 'vèggh la qualifega sindacal de coeugh in certi paes (compagn de l'Italia) besogna fà on percors scolastegh faa aposta.

## Vos corelaa
*Cusina
*Restorant
*Mangià
Korpiklaani

I **Korpiklaani** (congrega del pigner) hinn on grupp musegal finlandes, nassuu a Lathi. El grupp a l'è staa conossuu anca cume *Shaman*.

## Furmaziun

### Incoeu
*Jonne Järvelä - vos, ghitarra
*Matti "Matson" Johansson - battaria
*Jarkko Aaltonen - bas
*Kalle "Cane" Savijärvi - ghitarra
*Juho Kauppinen - fisarmonega
*Tuomas Rounakari - fiulin

### Vecia
*Ali Määttä - battaria in dei primi du album
*Toni "Honka" Honkanen - battaria in dei primi du album
*Arto Tissari - bas in dei primi du album
*Samu Ruotsalainen - battaria in del 2003
*Jaakko "Hittavainen" Lemmetty - fiulin, jouhikko, floeuta fina al 2011
*Teemu Eerola- fiulin - dumà in dell' estat 2011

## Over
*1999 – Idja
*2002 – Shamániac
*2003 – Spirit of the Forest
*2005 – Voice of Wilderness
*2006– Tales Along This Road
*2007 – Tervaskanto
*2008 – Korven Kuningas
*2009 - Karkelo
*2011 - Ukon Wacka
*2012 - Manala
*2015 - Noita
*2018 - Kulkija
*2021 - Jylhä
Qwanell Mosley

**Qwanell Anthony Mosley** cugnusüü cum'é **Que** u anca **Q**' (Rochester, New York,  U.S.A., 29 Setembar dal 1988) l'è un cantant american.
Era de giazz

On' ***Era de Giazz*** a l' è on' *età invernel*, donca on moment paleoclimatich frecc e  geologich de la Terra. In chel moment che ona part del mond a l'è giazzaa del toeut.

## Ere de giazz in de la storia
A gh’hinn staa come minim cinch ere de giazz in de la storia de la Terra, ma dumà quater hinn principal. L’era de giazz pussee veggia, al se cre  che la  gh’ha avuu loeugh in tra i 2,7 e 2,3 miliard de ann adree, in del prinsipe del Proterozoich.

# L’era de giazz pussee veggia, come la dis on burlomm de document, sedeno, a l’è datada in tra i 800 e i 600 milon de ann adree (Età del Cryogeniano). Al par che a l’è  stada l’ era de giazz pussee importanta de l’ ultim miliard de ann. Multomm de storich i disen che in chel moment lì l’aqua del mar s’è giazzada adiritura arent a l’ Equator, in viaa a trasformà la Terra in ona baa de nev.
# Ona serie de glaciazion minor gh’hinn staa in tra i 460 e i 430 milion de ann adree (in la part final de l’Ordovician).
# In tra i 350 e i 260 milion de ann adree, al gh’è staa anca on cospet di calott polar, in l'era del Carbonifero/Permiano.
#L’era de giazz de adess, a l’è tacada 40 miliun de ann adree, cont el cress de la calota giazzal in su l’ Antartich, ma a l’è deventada pussee granda in del Pleistocene, poeu soeu poeu giò 3 milion de ann adree, cont l’ espansion de la calotta giazzal in  l'emisfer boreal. Da alora, a gh’hinn stat di moment fregg di 40.000 e 100.000 agn, e i calott hinn dvenetaa pussee grand ciclicament. L’ultima era giazzal, ciamada de “Wurm”, l’è finida poeu soeu poeu gio 10.000 ann adre, anca se al se ciama “Era de giaz picinina” el clima frecc che ha ciapaa l’ Europa.
Pigner

On ***pigner***, a l'è on bosch formaa da pì, de la famija dei sempervert.

## Varda denter
I bosch di specie *Pinus*, i poeuden avegh:
*Moeugh (*Pinus Mugo*, **Turra**, 1765)
*Pagher (*Piceas Abies*, **L.**, 1881)
*Lares (*Larix Decidua*)
*Beola (*Betulus Alba*)
*Brugh (*calunna vulgaris*) (i bosch de brugh forman i brugher)
*Pinus Sylvestris

## Habitat
In Lombardia, soeurtut ins le Alpi, gh'hinn di pigner formaa da Pagher.  Ona volta, in dell' 800, in tuta la Lombardia la gh'era on grand pigner ciamaat Bosch del Biulee, che a l' era costituj da brugh e *Pinus Sylvestris*. Incoeu, cunt l' urbanizaziun, gh'hinn dumà di magg del Biulee, che hinn sott la pruteziun de la Lipu. Di ezempi i poeuden vess:
*In Brianza gh'avem un bosch ciamaat "Parco delle Groane"
*El "Parco Pineta" de Tradaa e Appian
*Oasi Lipu de Cesan Madern e Seves.
Brügher

On ***Brügher*** a l'è ona landa che cres grasce a la povertà dell' humus (ciamata difati **Landa a [[Brugh|Brügh]]**). El brügher a l' è on ambiente cumün in tüta la Lombardia e in ältre part d' Italia.
In Europa, a l'è difundüü sörtüt in dela part nord-ucidentala.  

## Varda denter
Dent' el brügher gh'hinn:
*Brügh - *Calunna Vulgaris*, che insema al Mögh e all' Iziga pö costitüii el "brüch", la classega vegetaziun de alt munt.
*Corniöla - *Cytisus Scoparius*
*Beola - *Betula Pendula*
## Te pö anca anteressaa
Pigner

Pinus mugo

Beola

Pagher

Foo
Pinus mugo

El **Pinus mugo** Antonio Turra 1765 (in lombard ucidental: *mögh*; in todesch: *Bergkiefer*; in frances: *pin de montagne*) a l'è on alber de la fameja botànica de le Pinaceae che al se pö truvaa sörtüt sö i munt (püssee de 2000 m.) o in Nord Europa. 

## Murfulugia
### Föje
'Me föje, el mögh, ch'a l'è vöna spece de pì, al gh'haa di dasöl: i pöden vess de 3-5 cm.
*Culur: vert scür
*I dasöl hinn riünidi in grupp de tri.

### Böra
L'è grisa scüra cunt  menüte schide.

### Fiuur
Mej cognossüdi cume *sporofilli*, i marüdan in avril-maz.
*Macrosporofilli*: hinn russ-viöla e püssee picinini di fiuur maschil. Vöna olta fecöndadi, deentan pigne culur vert-russ.
*Microsporofilli*: gialdi, fan sö el pöine.

## Riferiment


## Bibliografìa
* Christensen, K. I. (1987). Taxonomic revision of the Pinus mugo complex and P. × rhaetica (P. mugo × sylvestris) (Pinaceae). *Nordic J. Bot*. 7: 383-408.
* Brummitt, R. K. 2001. Report of the Committee for Spermatophyta: 51. Taxon 50(2): 559–568.
* Nardi, E. & P. Minghetti. 1999. (1416) Proposal to conserve the name Pinus mugo (Pinaceae) with a conserved type. Taxon 48(3): 571–572.

## Ligamm de fö'
* Gymnosperm Database - ''Pinus mugo''
* Arboretum de Villadebelle - Foti de cunifer (pagina de scurii in sü e in gio)
Final Fantasy IX

**Final Fantasy IX** (ファイナルファンタジーIX Fainaru Fantajī Nain?) a l'è un videojœg de rœl desvelupad e publegad de la Square ind el 2000. A l'è stad l'ultem jœg de *Final Fantasy* q'a l'è vegnud fœra per la PlayStation. Qell episod qì de la saga al g'ha un frac de ligamm cont Final Fantasy: i influenze i ge pœden vesser, per esempi, ind el *character design* de i **boss** de fin nivell.

Apos l'esperienza realistega cont Final Fantasy VIII, al g'è un ritorn a un *character design* super-deformed e cont color plussee viv.

Del 26 maj 2010, in Europa l'è possibil scargar jò Final Fantasy IX per PlayStation 3, PlayStation Portable e, del 28 agost 2012, per PlayStation Vita in su PlayStation Network. 

Ind el marz 2003, el jœg l'ha vendud plussee de 5.300.000 copie in tut el mond.

## Personaj principai
*Zidane Tribal
*Vivi Orunitia
*Garnet Til Alexandros (Daga)
*Quina Quen
*Steiner Adalberto
*Eiko Carol
*Freija Crescent
*Amaranth Coral

## Musega
La musega a l'è stada scrivuda jò del Nobuo Uemtasu, qe l'ha fad su plussee de 160 bindei.

Ind el jœg, 'me in Final Fantasy VIII, la g'è una ballada J-pop, qe la se ciama *Melodies of life*.
Antonio Turra

**Antonio Turra** (Vicènsa, 25 de màrso del 1730 - 6 de setèmber del 1796)   l'è stàt en dutùr e botànich ai tép de la Repüblica de Venésia. L'è stat segretàre de l’Académia de l'Agricultüra e member de divèrse académie italiàne e forestére. 

L'è nasìt a Vicènsa ai 25 de màgio del 1736, fiöl de Giovan Battista e Angela Spezzato. El vignìa de 'na famìa citadìna mìa gran ché sciura ma che stàa bastànsa bé. El s'è laureàt en Midizìna e 'n Filozofìa a l’Üniversità
de Padova, a amò zùen fés el s'è mitìt a fà la profesiù de dutùr a Vicènsa. 
El s'è pasiunàt ai stüde de botànica e 'l s'è guadegnàt 'na sèrta reputasiù. El g'ha fat el diritùr de l'Órt botànich de l'órt botànich del vèscof Marco Giuseppe Corner e de chèsto el g'ha lasàt el *Catalogus plantarum horti Corneliani methodo sexuali dispositus anno MDCCLXXI, atque ab Antonio Turra elaboratus*.

Endèl 1780 el g'ha püblicàt el *Florae italicae prodromus*, en catàlogo de presapóch 
1700 spéci de piànte italiàne, clasiﬁcàde segónt el metodo del Linèo. A chèsta òpera gh'è stat zontàt el süplemènt *Insecta vicentina*. Amò 'ncö l'è inédita l'òpera — conservàda 'ndèla Bibliotéca Bertuliàna — *Vegetabilia Italiae indigena, methodo linneiano disposita*, che la töl dét la clasiﬁcasiù e la descrisiù de 'n bèl nömer de piànte. El test del manoscrit l'è mai stat finìt.

Del 1780 al 1795, dòpo ìga utignìt el permès del Senàto, el s'è mèt a fà pò a 'l tipògrafo, suradetöt  de òpere de 
agricültüra. L'è mórt a 66 agn, ai 6 de setèmber del 1796.

## Riferimèncc
* Püblicasiù de la Biblioteca Bertoliana
Edward Snowden

L**Edward Joseph Snowden** (Wilmington, 21 de giugn del 1983) l'è on dissident ed ex tecnegh informategh american, che l'ha portaa a tucc la congossenza del programma de la NSA ciamaa Prism per el despionagg massiv di connession a Internet.
Gerardo Masuccio

El **Gerardo Masuccio** (Battipaglia, 1991) l'è un pueta talian.

Nassüü a Battipaglia, un cumün de la pruvìncia de Salerno, l'ha però stüdiaa al licee classegh de Eboli. Dal 2010 el stüdia a l'Üniversidaa Bocconi de Milan e dal 2012 a l'è presidént del salot leterari di stüdent de l'üniversità.
El pueta el scrif in lengua taliana.

## Referiment
Zia Surica

**Zia Surica** (in Portoghès: **Tia Surica**, che in realtà la se ciàma *Iranette Ferreira Barcellos* (Rio de Janeiro, Brasil, 17 de nuèmber del 1940), l'è una cantanta brasiliana de samba pupulàr asèe e un'atris de televisiòn.

## Biugrafia

Nasüda el 17 de nuèmber del 1940 a Madureira, un quarté pupulàr a nord de Rio de Janeiro, fin da fiulìna la 'ndeva cui sò genitùr a la *Scola de Samba d'la Portela* e sò nòna la ciameva, apùnto, Surica, insì per schèrs.

In del 1966 l'è rivàd el sücèss perchè l'ha cantad, insema a Maninho e Catoni, el samba de carnuàl *Memórias de um Sargento de Milícias*, scrìtt da Paulinho da Viola. Dal 1980 la fa part d'la *Velha Guarda da Portela*, i vècc liòn d'la Scola Portela.

Al dì d'incö la urganisa a cà sua d'le feste cun tütt i artista e i cantant d'la Portela, e la partecipa in televisiòn a d'i *spot* de püblicità.

## Riferimènt


## Ligam de föra

* Sìtt üficial de Zia Surica 
* O Dia na Folia
* Tia Surica - Jump to discography
* Scheda de Tia Surica in sül IMDB
Putain de camion

**Putain de camion** (*'Ste pütana d'un camion*, ma se pudarèss dì anca *Camion de merda*) l'è una cansón frances, scrivüda da Renaud in del 1986 e cantada per la prima volta in del 1988.

Renaud l'ha dedicada al sò grand amìs Coluche, padrìn de batèz d'la sò fiulìna Lolita, e mort in d'un incident in moto cuntra un camion; pròpi per quèst gh'è stài dàt un tìtul insì fort.

In princìpi, in del 1986, la cansòn l'era apena un sìngul dìsc , ma in del gìr de dü ann, Renaud n'ha scrìte d'le altre e l'ha püblicàd un dìsc, e questa cansòn g'ha dài el tìtul.

## Riferimént


## Riferimént

* Paròll de Putain de camion
Zürigh (distret)

El **Distrèt de Zürigh** l'è giü dei dùdes distrècc che fùrma el Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl  l'ìa de  abitàncc. 

El töl dét töt el cümü de Zurìgo che l'è la piö grànda aglomerasiù ürbàna de töta la Svìsera. 

## Südiviziù aministratìve
El distrèt de Zurìgo l'è spartìt sö 'n dùdes parcc ciamàde pò a chèle distrècc e ognöna de chèste l'è dividìda 'n quartér (che 'n todèsch i g'ha nòm *Quartiere*) 





## Riferimèncc
Parzan (Med)

**Parzan** (parnonzia local: [pər'səŋ]; in italian: *Parzano*) a l'è ona frazion del comun lumellin de Med.
La frazion, che in sostanza a l'è on grupp de cassinn, la se troeuva a nord-ovest del capploeugh comunal, in su la strada che la mena a Sartirana.
## Referenz
Passiran

***[[Passiran (BS)|Passiran]]** (*Passirano*), comun de la Provincia de Bressa.
***[[Passiran (MB)|Passiran]]** (*Passirano*), frazion de Carnaa.
Passiran (MB)

**Passiran** (*Passirano*) l'è l'unega frazion del comun brianzoeu de Carnaa, in de la Provincia de Monscia.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal.
A l'è staa on comun indeperlù almeno fina al 1757; al temp di piev el partegniva a la Piev de Vimercaa.
## Referenz
Penzan

**Penzan** (parnonzia local: [pentsaŋ]; italian: *Penzano*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Eupili, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del lagh de Pusian e l'è la sede del comun.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928; al temp di piev el partegniva a la Piev de Incin. El gh'aveva dò frazion, cioè Cornen e Galian.
## Referenz
Marjorie Estiano

**Marjorie Estiano**, che in realtà la se ciama **Marjorie Dias de Oliveira** (Curitiba, 8 de màrs 1982) l'è un'atura brasiliana.

* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel* 
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li* 
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)* 
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## CD
* 2005: Marjorie Estiano
* 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
* 2013: TBA

### DVD
* 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

## Ligamm de föra
* http://www.imdb.com/name/nm1597010 
* Marjorie Estiano official website 
* Marjorie Estiano on Universal Music website 
* http://www.youtube.com/user/marjorieoficial/videos?view=0
Parzan

***[[Parzan (CO)|Parzan]]** (*Parzano*), frazion de Orsenigh.
***[[Parzan (PV)|Parzan]]** (*Parzano*), frazion de Med.
Pianasc (Madesen)

**Pianasc** (parnonzia local: [pja'nɛʃ]; italian: *Pianazzo*) l'è vuna di frazion del comun ciavennasch de Madesan, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in de l'alta Val di Giust, e l'è 'l center del comun.
## Referenz
Pianazzoeula

**Pianazzoeula** (italian: *Pianazzola*) l'è ona frazion de la città de Ciavenna, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a la fin de la Val Bregaja italiana, a nord del centro comunal e in su la sponda de dritta de la Mera.
## Referenz

## Ligamm de foeura
* A proposet de Pianazzoeula
Cagnolett

**Cagnolett** (*Cagnoletti* in italian) l'è vuna di frazion del comun valtelin de la Torr, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a l'inizzi de la Val Malench, a sud del centro comunal e in su la strada che la mena giò fina a Sondri. L'è traversaa del Maller.
## Referenz
Bergamin

El **bergamin** a l'è una persuna duvrada in de la regiun del *[[levamm]]* e de l' agricultüra 'me cultivadur de la tera (o *lögh*).
El pö anca trà sö di bes'cc de *curt* o de *bestiam*. 
Tüt chel lavur chì al gh'ha la mira de recatà nüdriment, pel, lavur animal e mercaa di animaj. 
El Bergamin, a Milan, e l'è chel che 'l ghe da un ögg ai böv e anca a i cavaj; l'è quel che 'l neta la stala, che 'l spazza via 'l ledam di vacch e la pulina di cavai. A l'è minga propi 'l *buvar*, ch'a Milan ghe disen anca *Bolch*, ma chel che 'l ghe da 'na man al buvar.

El termen *bergamin* (che l'è spantegaa in tüta la Lumbardia e anca in di regiun inturna) el vegn giò de sicür del nom de la cità de *[[Berghem]]*.

## El mester del bergamin

### Paroll ligaa
In Lombard gh'hemm un badalöcch de paroll per parlà de agricultüra e levamm. Chest chì suta henn di termen che pödumm catà föra facilment quand se parla de strümencc del bergamin:
**[[Messüra]]* – fulcinn per segà el furment
**[[Bager]]* – bastun de legn per purtà sö i spall do siell (cunt dent l'aqua per i camp)
**[[Cod (arnes)|Cud]]* –un piöd debon sgüzz che se druva per *cudà la ranza*
**[[Scighezz]]* – un fulcinn per tajà l'erba
**[[Zapett]]* – al se druva per tö via l'erba mata
**[[Restell]]* – al se druva per vangà el sör e per regöj el fen
**[[Vergela]]* – brocch piscinin de una pianta, ch'a se druva per *svergelà*, dunca cume se'l füdess una früsta
**[[Ranza]]* – fulcinn per el fien
**[[Araa|Piov]]* –  sinonim de arader (de spess *araa*)
**[[Sloria]]* – chel arader cunt dumà vöna de uregg inscambi de do
**[[Rö]]* - chel robb che'l se spantega sura el sör (la *rüera* l'è el post induve al se impigna).

## Riferimencc

## Vus arent
*Alp
*Paisan
Sciura Ivone Lara

**Sciùra Ivone Lara** (in Portoghès: **Dona Ivone Lara**, el sò nùm de batès l'è *Yvonne Lara da Costa* (Rio de Janeiro, Brasil, 13 d'april 1921 - 16 d'april 2018), l'è stài una cantanta e müsicista brasiliana de samba pupulàr.

## Biugrafia

Nasüda a Rio de Janeiro in del 1921, l'è restada orfana de papà e de màma da fiulina e l'è stàia tirada sü da sò zìa e da sò zìu ch'i g'hann fài imparà a sunà cume autodidàta, insema a sò cüsin Fuleiro. Infàti, quant la scriveva i cansòn de samba, la gh'eva da püblicàle cul nùm de sò cüsin, perchè l'era un ambient apena pr'i omm.

In del 1965 l'è rivàd el sücess cul samba *Os cinco bailes da história do Rio*.

L'è stàia infermera prufesiunàl fin al 1977, culèga d'la duturèsa Nise da Silveira. Dòpu el 1977 l'ha semprer scrìtt cansòn per i *big*, cume Clara Nunes, Roberto Ribeiro, Maria Bethânia, Caetano Veloso, Gilberto Gil, Paula Toller, Paulinho da Viola, Beth Carvalho, Mariene de Castro, Roberta Sá, Marisa Monte e Dorina.

In del 2012 la *Scola de Samba Império Serrano* la g'ha dedicàd la cansòn *Dona Ivone Lara: O enredo do meu samba*.

## Discugrafia
* 1970 - *Sambão 70* 
* 1972 - *Quem samba fica?*
* 1974 - *Samba minha verdade, minha raiz*
* 1979 - *Sorriso de criança*
* 1980 - *Serra dos meus sonhos dourados*
* 1981 - *Sorriso negro*
* 1982 - *Alegria minha gente*
* 1985 - *Ivone Lara* 
* 1986 - *Arte do encontro* (cun Jovelina Pérola Negra) 
* 1998 - * Bodas de ouro* 
* 1999 - *Um natal de samba* (cun Délcio Carvalho)
* 2001 - *Nasci para sonhar e cantar*
* 2004 - *Sempre a cantar* (cun Toque de Prima)
* 2009 - *Canto de Rainha* (DVD)
* 2010 - *Bodas de Coral* (cun Délcio de Carvalho)
* 2010 - *Nas escritas da vida* (cun Bruno Castro)

## Bibliografia
* Mila Burns: *Nasci para sonhar e cantar. Dona Ivone Lara, a mulher no samba*; Editora Record; Rio de Janeiro; 2009; 173 páginas; ISBN 9788501083784

## Riferimènt


## Ligam de föra

* Sìtt üficial d'la Sciùra Ivone Lara 
* Sìtt üficial d'la Scòla de Samba Império Serrano 
* Rivista ''Veja'' - ''A nação das cantoras''
Pojana

***Pojana**, alter nomm del guaguà.
***[[Pojana Maggiore]]**, comun del Visentin.
***[[Pojana (VA)|Pojana]]** (*Pogliana*), frazion de Bisus'c, in de la Provincia de Vares.
Pojana (Bisus'c)

**Pojana** (*Pogliana*) l'è vuna di frazion del comun varesott de Bisus'c.
El paes el se troeuva dent a la Val di Scires, in su la costa di montagn e a nord-est del centro comunal.
## Referenz
Polasgia

**Polasgia** (*Polaggia*) l'è vuna di frazion del comun valtelin de Berbenn, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva arent al centro comunal, in su la strada che la mena de ona part a Postales e de l'altra a Gasg.
A ghe viven circa 1.500 personn. El sant patron a l'è Sant Abondi.
## Referenz
Ponis

El **Ponis** (*Ponisio*) l'è vuna di frazion del comun larian de Lescen, in de la Provincia de Comm.
El paesin el se troeuva a ovest del centro comunal, minga delongg de la riva del lagh, arent a la località Pescavô.
## Referenz
Pont (Lavena Pont)

**Pont** (nom ufizial: *Ponte Tresa*) l'è ona frazion del comun varesott de Lavena Pont.
El paes el se troeuva a nord-ovest de Lavena, l'alter center del comun. Inoltra el se troeuva arent a la Tresa, in del sit indè che la vegn foeura del lagh de Lugan.
A l'è in d'ona posizion particolar, perchè a l'è proppi in sul confin cont el Canton Tesin. El paes che gh'è de l'altra banda del confin el se ciama anca lù *[[Pont (Svizzera)|Pont]]* in lombard e *Ponte Tresa* in italian. Poeudom donca dì che quell de Pont a l'è on paes spartii in duu tocch per via del confin.
## Referenz

## Vos corelaa
* Lavena Pont
* Tresa
* Pont
Ponzana

**Ponzana** (istess in italian) l'è vuna di frazion del comun novares de Casalin.
El paes el se troeuva in mezz ai camp, on bell poo a nord respett al center comunal, ma ben arent a la frazion de Camerian.
## Referenz
Porana

**Porana** (parnonzia local: [pu'rənə]; in italian: *Porana*) l'è ona frazion del comun del Pizzal, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, minga delongg de la ferrovia e a sud di paes de Pancarana e de Castellett.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1814, che 'l partegniva a la piev de Casteggio, dent a la Diocesi de Piasenza (el Pizzal inveci l'eva sott la Diocesi de Tortona).
## Referenz
Birarìa

La **Birarìa** l'è un lögh indua la vegn fada la Bira, però, pö, in del parlà cumün, a l'è anch el lögh indua la bira la vegn vendüda a'l detaj e trincada de la sgent cumün.
Candela

Ona **candela** (o *candera*, *candila*, *candira*) l'è ona sorgent de lus che l'è fada su de on stoppin mettuu denter a 'na colonna de scira o d'on quei alter material solid che 'l pò vess brusaa.
Al dì d'incoeu se dopera soratutt la paraffina, ma anca la scira di avigg o quella trada foeura di piant.
La scira che l'è in sul stoppin la brusa e la vegn vapor: rivada al statt de gas, la se messeda con l'ossigen de l'atmosfera e la fa su la fiamma. Quand che la scira a l'è stada tutta vaporizzada, la lus la se smorza, già che gh'è pù nissun combustibel.

I candel poeuden avèggh vari fosg, color e formi, e poeuden vess doperaa per vari reson. Quella pussee cognossuda a l'è, naturalment, quella de fà lus: prima de la scoverta de l'elettricità, i candel i even la manera pussee comoda de fà lus, insema al lamped a oeuli. Vegnen doperaa despess anca al dì d'incoeu, per esempi 'me decorazion o per fonzion votiv in gesa.
## Vos corelaa
*Stoppin
Gamba

La **gamba** l'è on tòcch de l'art inferior. Dal pont de vita scentifegh la gamba la va domà dal genoeucc a la caviggia, ma in del parlà comun l'indega tutt l'art inferior, dal dedree al pè.

## Struttura ossea
L'oss pussee important de la gamba l'è la tibia, che la connett el genoeucc a la caviggia. Gh'è anca la fibula, che però la servìss domà ad articolà cont la caviggia.
Broeud

El **broeud** o anca **broeu** l'è on mangià liquid che 'l vegn foeura quand che se coeus la carna, i verdur o el pess, despess insemma a di spezzi, a la saa o alter aroma. 
El vegn drovaa per fà su vari piatt, compagn de menester, sals o risott.

La parolla *broeud* a l'è de origen germanega (de ona radis **bruthan*) e la troeuvom in d'on bell poo de lengov neolatinn (it. *brodo*, cat. *brou*, sic. *vrodu*, eml. *brod*, piem. *breu*)  e germanegh (ing. *broth*, tod. *brühe*, luss. *britt*). El frances *bouillon* inveci el s'è spantegaa, per via de l'importanza de la cusina francesa, in di lengov germanegh del nord (norv. e sved. *buljong*) e slav (biel. *bulën*, bulg. e russ *bul'on*, ucr. *bul'jon*).
## Referenz

## Vos corelaa
*Zuppa
*Carna
*Menestra
*Salsa
*Risott
*Ragô
Scossal

El **scossal** (o anca *scossaa*, *bigaroeu/bigaroeula*) l'è on indument che 'l se dopera per quattà su e protegg la part denanz del corp.
On scossal a l'è doperaa de tanti categorii de lavorador, soratutt per reson igienegh o per minga fà streppà o sbordegà i vestii.
In tra i personn che doperen el scossal a gh'è i coeugh, i becchee, i dotor, i ferree, i legnamee, i camerer. In certi scoeul anca i student gh'hann de portàll tant 'me divisa. El scossal a l'è anca vun di simboi de la massoneria.

El scossaa 'l po anca vess on simbol d'ona comunidaa, o d'ona etnia, o, in olter paroll, on simbol d'orgoeuj etnegh, coma per esempi 'l sciurzin bloeu di omen südtiroles. L'inscì ciamaa *blauer Schurz* l'era staa proibii di fascista in di agn in tra i do guerr ma al didincoeu l'è ancamò pussee popolar d'ona voeulta e l'è devegnuu vun di moeud de mostrà 'l proppi orgoeuj Tiroles, tant che, in di paes del Südtirol, l'è dura trovagghen vun de omm che 'l ghe n'abbia minga su vun. El moeud de dì südtiroles "ein Mann ohne Schurz ist nur halb angezogen" (ciovè *On omm senza sciurzin l'è dumà vestii a mitaa*) 'l da 'n ideja de la popolaridaa che chell indument de protezion chi 'l gh'ha in del tocch de Tirol de chi di Alp.

## Tradizion Popolar
El Cecco Ferrari l'ha scrivuu ona poesia, che la fà riferiment al scossalin, che la se ciama "*La lavandera*":

La me morosa cara
La fa la lavandera,
La ven a ca' la sera
Col scossalin bagnàa.
Col scossalin bagnato:
La s'assugava j'occhi
Veder quei giovinotti
Vederli andar soldàa,
Vederli andar soldato
Vederli andar 'la guerra
Veder cascar per terra
Con la ferita 'l cor.
Con la ferita 'l core,
Con la ferita 'l dito:
Ohimè che son tradito
Tradito nell'amor.

L'è ancassì famosa la canzon "*Dove te vett o Mariettina*":

Dove te vett o Mariettina
Dove te vett o Mariettina
Dove te vett o Mariettina
'nsci bon ora 'n mezz' al praa
'nsci bon ora 'n mezz' al praa.
Mi me ne vado in campagnola
Mi me ne vado in campagnola
Mi me ne vado in campagnola
campagnola a laorà.
campagnola a laorà.
Se la rosada la s'è alza
Se la rosada la s'è alza
Se la rosada la s'è alza
la te bagnerà 'l scossaa.
la te bagnerà 'l scossaa.
El scossalin l'ho già bagnato
El scossalin l'ho già bagnato
El scossalin l'ho già bagnato
stamattina in mezz' al praa
stamattina in mezz' al praa.

## Referenz
Scova

Ona **scova** (alter sinonim: *(s)granera*, *sbrindera*, *ramazza*) l'è on arnes che 'l serviss per spazzà via la polver (o anca alter) e per nettà per terra. L'è fada su de on manegh bell longh e poeu de tant fij mettuu bei taccaa vun con l'alter.
A l'è on istrument bell antigh: a gh'è scov de fosg e materiai diferent, che s'hinn sviluppaa soratutt al dì d'incoeu.
In del Medioev, se credeva che i strii dovrassen i scov per sgolà via, e anca 'dess la scova a l'è 'l simbol pussee cognossuu (insemma al capell a ponta) per parlà di strii.

El termen "scova" el vegn giò del latin *scopæ* (el singolar, *scopa*, el gh'ha el significaa de *brocch, ramett*) e l'è doperaa anca in alter lengov neolatinn (cat. *escombra*, sp. *escoba*, sic. *scupa*, for. *scove*). In de l'Italia central inveci se dopera despess el termen *granata* (abruzzes: *granàrë*/*ranèrë*; emilian: *granäda*; toscan: *granata; *ladin *granara*; ma anca bressan *granera* o *sgranera*).
## Referenz

## Alter progett

## Vos corelaa
*Aspiradora
Lengua siciliana

El **sicilian** (nomm nativ: *sicilianu*) l'è ona lengua neolatina oriental.
## Difusion e variant
El sicilian a l'è parlaa in de la Sicilia, in de la bassa Calabria e in del Salent. On quaivun el pensa che anca i dialett del Cilento de sotta (Campania) poeuden vess classificaa 'me *sicilian*. Quell grupp de parlà chì a l'è ciamaa, in de la lenguistega italiana, *meridionale estremo*.
On'altra scoeula de penser la dis che 'l sicilian a l'è domà la lengua romanza che l'è parlada in Sicilia. A resta el fatt che i parlà del Salent e de la Calabria hinn bei compagn de quei de la Sicilia, per reson fonetegh, morfologegh e lessicai.
Oltra a quei che parla sicilian in Italia, besogna regordà tucc i discendent di emigraa in paes comè i Statt Unii, la Germania e l'Australia, che in d'on quai cas hann conservaa la lengua di sò av (magara messedada con l'Italian e alter lengov del paes).
## Esempi de lengua
### El Pader Noster
Patri nostru cca si 'n celu,
Sia santificatu 'u nomi teu;
Venga 'u to rregnu,
Sia fatta 'a tò voluntati,
Comu 'n celu accussì 'n terra.
Dani oggi 'u nostru pani quotidianu,
Rimeti a niàutri i nostri debiti,
Comu niàutri li rimettemu ai nostri debitori
E nun ni lassàri cadiri 'nta'a tentazziuni
E libèrani d'u mali
Amen.

## Referenz

## Vos corelaa
*Dialett calabres meridional
*Dialett salentin
*Dialett cilentan
*Cademia Siciliana
Scima

Ona **scima** (o anca *colma*, *colmen*) l'è 'l pont pussee volt de ona montagna, de on coll o anca domà d'on tecc.
La pò vess definida tant 'me on pont de la superfis de la terra che l'è pussee volt de tucc i alter pont che i gh'è là vesin.
In de la toponomastega lombarda, la parolla *scima* l'è doperada despess 'me nomm de montagn, per esempi in di vai Mesolcina e Ciavenna (varda per esempi la Scima de Cugn e la Scima del Stagn). Alter sinonem a hinn *pizz*, *ponta*, *corn*, *poncion* e *bricch*.

El termen *scima* e i sò corespondent in di alter lengov romanz vegnen tucc del latin *cyma*. Quella parolla chì, che a soa voeulta la vegn del grech *kûma* (κῦμα), la voreva dì *pont pussee alt d'on fil d'erba*. 
El termen *colma* el vegn inveci del latin *culmen*, che 'l voeur dì proppi "scima".
El lemm *Corn* el vegn del Todesch *Horn* .
El termen *piz(z)* l'è parent strecc del Retoromanegh *Piz*, e del Todesch *spitze* (Volt Todesch: *Spizza*). Quist ultem el someja anca lu che 'l gh'abbia ona radis comun cont i termen Lombard e Retoromanegh, e ciovè el par che vegnen tucc e trii de la parolla Latina *Spiga*. On fatt assee important de daggh a trà in del scernì l'esatta etimologia de la parolla, ciovè se 'l sia el termen Germanegh che 'l vegn de quel Latin o viceversa, l'è ch'i monc e picch ciamaa *Spitze* in del mond de lengua Todesca hinn tucc al sud, menter ch'al nord i montagn e picch gh'hann olter nomm: *Gipfel*, *Stein*, e.v.i. .

## Referenz

## Vos corelaa
*Montagna
*Coll
Estelada

L’**Estelada** l’è la bandéra indipendentista de la Catalùgna e de töcc i Paìs Català e l’è ‘l sìmbol de la òia di català de ès indipendèncc. Ol nòm Estelàda in lèngua catalàna ‘l völ dì *stelàda*, *con la stèla* e gh’è de sotaintènt Senyera.

De fàto la Estelàda, isé come me la cognòs al dé de ‘ncö, l’è öna Senyera, la bandéra üficiàla de la Catalùgna, che de la bànda de l’àsta la gh’à dizegnàt ü triàngol e ‘n del triàngol gh’è dét öna stèla.
S’pènsa che la sìes nasìda in del 1908, ma al prensépe l’éra diferènta da chèla del dé de ‘ncö, de fàti la gh’éra ü rómbo blö in del mès e dét in del rómbo öna stèla. La sarès stàcia pensàda dal Vincenç Albert Ballester, ativìsta del partìt Unión Catalanista, che l’à ciapàt ezèmpe da la bandéra de Cuba e de Puerto Rico. De fati dòpo ès istàcc a Cuba l’éra restàt impresiunàt dal comportamét di cubàni che i combatìa cóntra l’Impér Spagnöl.

L’Estelada dovràda al dé de ‘ncö l’è nasìda in del 1918 e ‘l triàngol l’è blö e ‘l regórda ‘l ciél e dé dét gh’è öna stèla biànca che la regórda la òia di català de pödì decidì del sò fütür e chèsta bandéra l’è ciamàda *Estelada blava*, cioè Estelada blö. 

In del 1972 l’è nasìda öna ótra Estalada che la gh’à la stèla rósa e ‘l triàngol zàlt, che l’è ciamàda *Estelada vermella*, cioè Estelada rósa o ach *Estelada groga*, cioè Estelada zàlda e l’è dovràda suradetöt da chi de mansìna.

## Galleria

Archivi:Estelada romboidal.svg|La Estelada romboidàla del 1908
Archivi:Estelada blava.svg|La Estelada blava, cioè blö del 1918
Archivi:Estelada roja.svg|La Estelada roja, cioè rósa del 1972