open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lengua russa

El **russ** (nòmm nativ **русский язык**, *russkij jazyk*  ) l'è ona lengua indo-europea che la fà part di lengov slav orientai. El russ l'è putòst spantegaa, anca per via del sò status de lengua franca in de l'Union Sovietica, e l'è parlaa da pressapòch 180 million de person coma lengua mader, e da alter 120 million coma seconda lengua. L'è ona lengua offizial in Russia, Bielorussia, Kazakistan, Kirghizistan, Tagikistan, in de la region moldava de la Gagauzia, e in di staa minga recognossuu internazionalment de l'Abcasia, Ossezia del Sud, e de la Transnistria. L'è minga offizial ma parlaa de tant anca in de l'Ucraina, in Lettonia, in Estonia e on poeu anca in tucc i alter nazion ch'eren part de l'Union Sovietica o del Patt de Varsavia. L'è l'ottava lengua al mond per numer de parlant maderlengua e la sèttima pussee parlada in tutt.

I lengov pussee sumejant a hinn l'ucraínn e 'l bieloruss, ch'insèma al russ fann su el grupp di lengov slav orientai.

Caratteristiga del russ l'è la distinzion intra i fonem consonantegh palatalizzaa e minga palatalizzaa, i primm ciamaa consonant mòll (*мягкие согласные*, mjágkije soglásnyje) e i alter ciamaa consonant dur (*твёрдые согласные,* tvjórdyje soglásnyje). Questa distinzion chi la se troeuva per quasi tucc i consonant e l'alternazion di duu tip de consonant l'è important in la morfologia. El russ el gh'ha cinch vocai (ses, se la vocal  [ɨ] l'è minga considerada coma on allòfon de  [i]) ch'hinn faa differentement a seconda de la posizion de l'accent tonegh, posizion minga prevedibil e minga scrivuda, foeura di cas dova l'è necessaria ona distinzion tra duu paròll, coma му´ка (múka, dolor) e мука´ (muká, farina).

## Alter progett
Ròdan

* Ròdan ò *Ròden* (*Rhône* in Frances), fiumm de la Francia.
* Ròdan ò *Roeudin* (*Rodano* in Italian), comun de la Provincia de Milan.
Atica (periferéa)

L’Atica (Αττική/*Attiké* ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù de la Grécia e la sò capitàl l’è Atene che l’è pò la capitàl de töta la Grécia.

L’è öna penizùla töta montagnùza che la se slónga in del Mar Egéo e ‘l mut Parnita l’ la sepàra da la Beòsia che l'è öna prefetüre de la Grécia Sentràla che l'è ön ótra regiù de la Grécia. 

## Ol nòm

Ol nòm de l’Atica segónt la mitologéa l’ vegnerès da Atide la s-cèta del rè Cranio.

## Ol tép

Ol tép l’è de tipo mediteraneo tat che i estàt i è bèle cólde e i ‘nvèren de rar frècc ach se l’ pöl fiocà.
La temperadüra la pöl pasà da i méno 10 a i quarantòt gradi registràcc a Elèusi e la piògia la pàsa da i 370 mm a i 1.000 mm.

## I prefetüre

L’Atica l’è facia sö da quàter prefetüre:
* Atene
* Atica Orientàla (capitàl: Palène)
* Piréo (capitàl: Piréo)
* Atica Ucidentàla (capitàl: Elèusi)
Papa Piu XII

**Pio XII**, (Roma, 1875-1958) nasü me **Eugenio Pacelli** a l'è stàa el 260° Papa de la Cesa Catolica. L'era nasü a Roma subit dòp l'ario di Piemontes, a la creasiun de l'Italia. An t'el 1939 a l'è stàa elesù coma Papa dop che l'è stàa prima Arcivèsc de Monaco d'Baviera e pòi Segretari de Stat sota el sò predecesor Pio XI. In de la II guera mondial a l'ha salvà tanti Ebrej e l'ha cercà d'riportàa la pas en in del mond. Dop la guera l'è schierase contra i comunisti in dela guera freda. Mör el 8 d'otober a Castel Gandolfo.

## Ligam de föra
* Critical Online Edition of the Nuncial Reports of Eugenio Pacelli (1917–1929) 

## Alter pruget
Bunias erucago

## Descrisiön
Al **Barland** (anca *lander* o *landra*) (*Bunias erucago*) l'è un'erba verda, cun i frasch frastaiaa, ch'la cressa tüt l'an. In pü da iess semnaa int i ort, la nassa anca spuntanea int i teren sabius. L'è una pianta che sa svilüpa specialment in largheza e la pöda anca gnì larga 25 ghei. L'è par tradizión druaa in cüsina par preparà minestrón o anca fai rustì in padela cun l'aj e l'oli, cuma se i fossan spinass. Al g'ha un güst un cicin amar.

## Semina
As samena in autün e in primavera e s'cata in istà e in autün.

## Riferimént
Petroselinum crispum

Al **Petroselinum crispum** (*erburínn*, *erburént*, *perdersil*, *arburinn*  o *persèm* in insübrich, *persèm* o *pedersèm* in bergamasch) l'è una pianta bienal, uriginaria di zonn mediterrani. La cress deperlee int i bosch e int i praa di zonn a clima temperaa; la patiss fort 'l fregg.

## Aspet

L'è una pianta erbacea, cun una radisa rubüsta de culur bianch e gialdón. I föi i henn cumpletament lis e i gh'hann un inturna triangular frastajaa. L' infiorescenza l'è un umbrel furmaa da una cinquantina de fiur piscinìn a cinqu petal, bianch e di völt cun un zich de blö e aransón.

## Cüriusità
Int al so diziunari, al Cherubini 'l fà la specülazion che la parola *erburìnn* (ai temp druvada anmò int la so furma singulara *erburinna*) la pudariss vegnì da *erba urina*, per via di pruprietà diuretich de la pianta. 

## Referenz
Cusan

*Cusan (*Cusano Milanino*), comun de la Provincia de Milan.
*Cusan Mutri (*Cusano Mutri*), comun de la Provincia de Benevent.
*Nicòla Cusan (*Nikolas von Kues*), cardinal e filòsof todesch (1401-1464)
Cusan (MI)

**Cusan** (*Cusano Milanino* in Italian; *Cusanum* ò *Cuxanum* in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant, situaa a nòrd del capploeugh.

## Stòria
La stòria de Cusan la scomincia in del 336, ann in del qual hinn rivaa in quij territòri chì di giudes mandaa de l'imperador Giovian: l'hann ciappaa ben prest el nòmm de *Capuani*, vist che vegniven de Capua. Spedii per funzion amministrativ, hann ottegnuu ben prest el titol de *comites*. Intorna al 1000, el poder el saria passaa a la famiglia di Cusan, a la qual quella precedent la gh'aveva daa i pròppi ben. Duranta el period spagnoeu, Cusan l'è staa legaa al feud de Des, del qual l'ha condividuu i sòrt fina al 1657, quand che l'è staa separaa e donaa a la famiglia Omodei. El palazz Omodei l'òspita i fresch di ann 1654-1655 dipingiuu del Carpoforo Tencalla.

In di primm ann del Vòttcent el comun - reggiuu de deputaa, di quai vun l'era el president, l'era giamò molto efficent e 'l gh'aveva on archivi: i sò primm att hinn del 1816. In del 1860 l'è staa istituii el Consili Comunal e l'è staa nominaa el primm sindich. Duu ann pussee tarda, Cusan l'è staa ciamaa in Italian *Cusano sul Seveso* e in del 1869 gh'hinn staa taccaa Corman e Brusuj, union finida giamò l'ann dòpo. A partì del 1915 el comun el gh'ha el nòmm de adess, per recognoss el noeuv quarter, faa 'me città-giardin, de Milanin.

A Cusan gh'è nassuu l'allenador Giovanni Trapattoni (1939).

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Cusan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Alter progett

## Vos corelaa
*Municipi de Cusan Milanin
Mund (VS)

**Mund** a l'è staa un cumün svizzer del distret de Brig, in del Canton Vales. Dal prim de sgenee del 2013 l'è staa agregaa al cumün de Naters. Al mument de passaa sotaa Naters, la süperfis del teritori del cumün l'eva de 40.2 km² e in del dicember del 2011 al gh'eva una popolazion de 540 abitant.

L'abitaa de Mund al se tröva a una altitüden de 1188 meter sura al livel del mar e 'l so territori l'eva tacaa ai cumün de Baltschieder, Birgisch, Brig-Glis, Eggerberg, Lalden e Naters.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official website
Isul Ioni

I **Isul Ioni** o **Ionich** (Ιόνια νησιά/*Iónia nēsiá* in grech mudernu; Ἰόνιοι Νῆσοι/*Iónioi Nêsoi* in grech antich; *Isole Ionie* in Italian) hin un arcipelagh grech del Mar Ioni, che 'l cumprend set isul principal e vari isul püssee piscininn. I isul magiur hin Cefalonia, Itaca, Zant (o *Zacint*), Curfü, Leucad (o *Santa Maura*), Cerigh (o *Citera*) e Pass. I set isul hin ciamaa anca *Eptanes*. Tra i isul minur gh'è Meganissi, Antipass, Cerigot ed Elafónēsos. Quela di Isul Ioni l'è anca vöna di dudes regiun aministrativ grech, e la sua capital l'è Curfü.
Gessaa

**Gessaa** (nom ufizial in italilan: *Gessate*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con  abitant.
La se troeuva a nòrd-est de Milan, minga lontan del fiumm Adda; el sò territòri comunal l'è traversaa del Canal Villoresi e de la Martesana.
La gh'ha domà ona frazion, var a dì Villa Fornaci.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Gessaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Tesàlia

La **Tesàlia** (Θεσσαλία/*Thessalía* ‘n lèngua gréca) l’è öna di regiù o periferéa de la Grécia e la sò capitàl l’è Larisa (Λάρισα ‘n lèngua gréca).

L’è bagnàda dal Mar Egéo a matìna (èst) e pròpe in del mar la se slónga fò in de la penìsula del Pelio, a mesdé l’è tacàda a la Grécia Sentràla, a la sò sìra (ovest) gh’è ‘l Epìr, la Grécia Ucidentàla e a mut (nòrt) la gh'à la Macedònia Sentràla e la Macedònia Ucidentàla.

In del nòrt de la Tesàlia gh’è ol mut Olìmpo, ol piö ólt de la Grécia, ‘ndóe i stàa de cà, segónt ol mito, ol Zéus e töcc i dèi de l’antica Grécia. 

## I prefetüre

La Tesalia l’è fàcia sö da quàter prefetüre:

*Karditsa
*Larisa
*Magnesia (capitàl: Vólos)
*Trikala
Dairagh

**Dairagh** ò anca **Dairaa** (in del dialett del sit [da'jɑ:gu]; italian: *Dairago*) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant, al confin con la Provincia de Vares (Busti Grand).

## Stòria
I primm abitant del loeugh hinn staa i popolazion ligur de origin pre-indoeuropea, seguii poeu di Celta: a quell period chì se fà derivà el topònim *-agh*, che l'indicava i poppietà de terra. Dòpo el domini roman, Dairagh l'ha conossuu on period noeuv de splendor in del Medioev Bass, quand che l'è stada sede de ona piev milanesa e vun di capploeugh stòrich del Contad de Burgaria, voeuna di contee che la divideven la marca de Lombardia duranta i dominazion di Longobard, Franch e del Sacro Roman Imperi Germanich.

El document scritt pussee antich conservaa l'è ona pergamena del Medioev Alt, de l'ann 922, in de la qual l'è nominaa *Domenegh*, arcipret de la gesa de San Genesi in *Dayrago*, che l'è stada reggiuda in seguit de on prevòst e la gh'ha avuu on'importanza granda in camp religios e social: el Liber Notitiae Sanctorum Mediolani del Goffred de Busser (1280) el dis che sòtta la giurisdizion de la Piev de Dairagh gh'era ben 46 ges.

Duranta tutt el Medioev el paes l'ha conossuu minga svilupp urbanistich ò demografich, tanto che in del Settcent el cuntava manch de 500 e l'è vegnuu vun di center minor de la soa piev medemma. Isolaa in la campagna, reggiuu de on'economia prevalentement agricola fina al segond dòpoguerra, Dairagh l'ha gh'ha avuu on degrad progressiv, con la conseguenza de la perdida de l'indipendenza comunal (1868-1957), taccaa ad Arconaa: adess la fa part del decanaa de Castan Primm.
## Ligamm de foeura
*Sitt su Dairagh cont informazion voltaa anca in dialett (scritt cont on'ortografia fonetiga)

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Dairago l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Macedònia Urientàla e Tràcia

La **Macedònia Urientàla e Tràcia** (Ανατολική Μακεδονία και Θράκη/*Anatoliké Makedonía kai Thrákē* ‘n lèngua gréca; *Doğu Makedonya ve Trakya* 'n lèngua türca; Източна Македония и Тракия/*Iztočna Makedonija i Trakija* 'n lèngua bülgara) l’è öna di regiù o periferée de la Grécia e la sò capitàl l’è Komotēné (Κομοτηνή ‘n lèngua gréca).

L’è bagnada dal Mar Egéo a mesdé (süd), la ghà a la sò matìna (èst) la Türchia, a mut (nord) la gh'à la Bülgaréa e a sìra (ovest) la Macedònia Sentràla che l'è ön ótra regiù de la Grécia. 

## I prefetüre

La Macedònia Urientàla e Tràcia l’è fàcia sö da sich prefetüre:

trì i è ‘n Tracia 
# Xanthi
# Rodopi (capitàl: Komotēné)
# Evros (capitàl: Lisandròpol)

e dò in de la Macedonia Uriental

# Drama
# Kavala

In de la Tracia ol 28% de la zét l’è de religù müsülmana.
Presepi

I urìgin dal **Presepi** i en cristiane e i fan riferiment a 'na tradission dal II sécul dopu Crist, de festegià la nassüda de Gesü ind la grota de Betlèm, ind la qual se penseva che lü l’era vegnüd a la lüs. Ind al Vangel de San Lüca se cünta che la Madona, dopu avel fai nass, l’ha fai sü el pìcul ind una fassa e l’ha miss ind un "*praesepe*", donca ind un travis d’la stala. 

## Urìgin
El nom el par che 'l vegna de la vegia parola lumbarda *persef* (che 'l vör dì "mangiatoja di bes'c"). 
Ind i Vangel Apòcrif se parla invece de 'na grota cun el bö e l’àsin, tacadi al fiulin par scaldal cun el lur fiat. Ch’la rapresentassion chi l’ha gh’ha avüd un grand sücèss pupular. I frà cistercens i en stai i püssè fort sustenidù dal presepi, parchè i pensèvun che l’era impurtant de fà cunuss ben a la gent tüti i mument de la vita de Gesü. 

L'invension dal presepi insì 'me l'è cunussüd al dì d'incö l'è invece de San Francesch d'Assisi. I particular i en cuntadi ind la biugrafìa dal Sant, scrivüda da Tumas da Celano. Lü l'ha scrit che dù smane prima dal dì de Nadal dal 1223, San Francesch el s’era acurdad cun Giuan Velita, signur de Greccio par celebrà lì la festività e fà ved a tüti i paisan i prublema che’l gh’ha avüd Gesü par fass acetà quand l’è vegnüd al mund. 

Velita, vec e grass, impusibilitad a caminà l’ha dumandad de fà la rapresentassion a poca distansa dal sò castel, miga püssè luntan d'la gitada d’un tisson da part d'un fiöl. Stranament el tisson l’è sgulad a 'na distansa de püssè de 250 pèrteghe pissand el fögh ind un busch par rigulà pö sura d'i mass: l'è lì che l’è stai miss in pé el prim presepi vivent.

## Artigianad
Tanti post i han fai dal presepi 'na vera art, cume Bèrghem, Nàpuli e la Val Gardena indùe l'abilità d'i artigiàn l’ha fai nass miràbil cumpusission. Anca incö gh'en artista ch'i fan sü Presepi in tanti stil: i rapresentun la natività ambientada in bàite de muntagna, spiage, cassine d'la bassa padana, capanine africane e quarté citadin de tüti i temp e de tüt al mund. I drövun i material püssè disparad, cume el sügher, el legn, la carta, el carton, el pulistirol, la teracota, i güss de nus de coch e quant àltor pöd ispirà la fantasìa.

## Tradission
El Presepi, scund la tradission, el g'ha da es fai ind el dì de San Nicola o de Santa Lüsìa (Sant Ambrös a Milan), par lassà però la grepia vöda. Ind la not de Nadal se metarà el butanin ind al travìs. La cumpusission la se cumpleta el 6 de genar, cun l'arìu d'i tri Re Mag vegnüdi da urient a purtà regal de or, incens e mira a quel che la stela cumeta l'ha indicad cume la lüs dal mund.

## Bibiugrafìa
* Gerhard Bogner: *Das neue Krippenlexikon. Wissen - Symbolik - Glaube. Ein Handbuch für den Krippenfreund*. Fink, Lindenberg 2003 ISBN 3-89870-053-4
* Erich Egg, Herlinde Menardi: *Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart*. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 ISBN 3-7022-2604-4
* Ursula Pfistermeister: *Barockkrippen in Bayern*. Theiss, Stuttgart 1984 ISBN 3-8062-0398-9 
* Alfons Rudolph, Josef Anselm Adelmann von Adelmannsfelden: *Schwäbische Barockkrippen*. Theiss, Stuttgart 1989 ISBN 3-8062-0815-8
Gresciagh

**Gresciagh** (parnonzia local: [gra'ʃaːk]) o anca **Gresciaa** (nomm ofizzial in italian: *Grezzago*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. El paes se troeuva a 27 km a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda e al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Busnagh).

## Stòria
I origin de Gresciagh paren incert, ma se pòden segurament portà al Medioev Alt, quand che in de la Pianura Padana hinn staa creaa òper d'irrigazion che hann permiss la represa di coltivazion dòpo el period di invasion barbarich. Hinn nassuu inscì nucli abitaa piscinitt in zòn intorna a ges costruii cont el svilupp del Cristianesim. A Grezzagh l'è stada fada inscì la cappella de San Martin che, come 'l ven foeura de document del 1200, la partegniva a la Piev de Pontiroeu. Gresciagh l'era donca on fond legaa a Trezz, per quell che 'l reguardava la vita social e a Pontiroeu per la vita religiosa. In del Quattercent ai cà rustich de la popolazion el s'è giontaa el palazz Zoja, la sede del signor del loeugh. A partì del 1861 (quand che a Gresciagh ghe viven circa 555 abitant) fina al dì d'incoeu la popolazion del paes l'è pradigament triplicada.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Grezzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Gud

*Gud Gambaree (*Gudo Gambaredo*), frazion de Buccinasch
*Gud (*Gudo Visconti*), comun de la Provincia de Milan.
*Gud (*Gudo*), comun del distrett de Bellinzona.
Anières

**Anières** a l'è un cumün svizzer del Canton Ginevra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.85 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Anières al se tröva a una altitüden de 400 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Corsier, Hermance, Mies (VD), Tannay (VD), Veigy-Foncenex (FR-74), Versoix. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.


## Demugrafia

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:back value:rgb(1,1,1)
  id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.8)
 
 
ImageSize = width:550 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
 
Period = from:0 till:2300
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:back
 
BarData=
  bar:1850 text:1850
  bar:1860 text:1860
  bar:1870 text:1870
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2008 text:2008
 
PlotData=
  color:bars width:25 align:left
 
  bar:1860 from:0 till:315
  bar:1870 from:0 till:342
  bar:1880 from:0 till:351
  bar:1890 from:0 till:426
  bar:1900 from:0 till:508
  bar:1910 from:0 till:590
  bar:1920 from:0 till:562
  bar:1930 from:0 till:374
  bar:1940 from:0 till:381
  bar:1950 from:0 till:491
  bar:1960 from:0 till:724
  bar:1970 from:0 till:965
  bar:1980 from:0 till:1295
  bar:1990 from:0 till:1446
  bar:2000 from:0 till:2031
  bar:2008 from:0 till:2226
 
PlotData=
  bar:1860 at:315 fontsize:S text:315 shift:(-12,5)
  bar:1870 at:342 fontsize:S text:342 shift:(-12,5)
  bar:1880 at:351 fontsize:S text:351 shift:(-12,5)
  bar:1890 at:426 fontsize:S text:426 shift:(-12,5)
  bar:1900 at:508 fontsize:S text:508 shift:(-12,5)
  bar:1910 at:590 fontsize:S text:590 shift:(-12,5)
  bar:1920 at:562 fontsize:S text:562 shift:(-12,5)
  bar:1930 at:374 fontsize:S text:374 shift:(-12,5)
  bar:1940 at:381 fontsize:S text:381 shift:(-12,5)
  bar:1950 at:491 fontsize:S text:491 shift:(-12,5)
  bar:1960 at:724 fontsize:S text:724 shift:(-12,5)
  bar:1970 at:965 fontsize:S text:965 shift:(-12,5)
  bar:1980 at:1295 fontsize:S text:1295 shift:(-12,5)
  bar:1990 at:1446 fontsize:S text:1446 shift:(-12,5)
  bar:2000 at:2031 fontsize:S text:2031 shift:(-12,5)
  bar:2008 at:2226 fontsize:S text:2226 shift:(-12,5)
 
TextData=
  fontsize:S pos:(19,32)
  text:Évolution de la population d'Anières da 1850
 
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:FontOFS
 


## Riferiment


## Ligam de föra

*
Massimo Tartaglia

Ol **Massimo Tartaglia** l’è nasìt in del 1967, l’istà de cà a Cesan Boscon e l’ laùra ‘n d’öna dìta de ‘nformàdega ‘nsèma al pàder e a ün óter sòcio.

La sira del 13 de Dezèmber del 2009, dé de Sànta Loséa a la fì de ü comìsio tegnìt dal Silvio Berluscù a Milà, l’à tiràt a Presidènt del Consìgl öna statüèta de metàl a fùrma del dòm de Milà, öna spéce de souvenìr, e l’là ciapàt söl müs.

Ol Massimo Tartaglia l’ gh’à isé spacàt ol nas, teàt ol làer e rompìt dù décc al Silvio Berluscù, che l’è stai söbet menàt a l’ospedàl, menimà ol Massimo Tartaglia l’è stài söbet ciapàt da i polisiòcc e da i òmegn de la scòrta del Presidènt del Consìgl che i l’ là isé salvàt da la zèt che l’éra tacàt a picàl e la res-ciàa de copàl.

L’è stacc arestàt e 'nterogàt ‘n questüra dal procuradùr de l’antiterorìsm Armando Spataro, l’è saltàt fò che l’ gh’à mia precedèncc, fò che la patènt ritiràda, l’è mia teseràt a ü partìt, ach se la sò famèa l’è de sinistra e la óta Pd, e l’è ‘mpó malàt de nèrf e per chèsto l’è ‘n cüra da dés agn.

L’è stacc incriminàt per lesiù plüriagraàde a ün üficàl püblico e premeditàde.

Quando l’è stài fermàt l’à dicc “Só mia stai mé, mé só nisù” e i gh’à troàt ‘n sacòcia, öna lama de 20 ghèi facia de plexiglass, ün óter souermèbel de quars, ü crucifése de gès e öna bombolèta de spray al peperunsì.

Ol 14 de Dezèmber in giurnàda l’è stacc interogàt amò turna e l’à dicc che ol sò l’è stacc ü gèst pulìtech, dezà che lü, ol Berluscù, ‘l pöl pròpe mia èdel.

Sèmper ol 14 de Dezèmber in seràda l’à mandàt öna lètera al Berluscù, per iscüsàs.

L’è ü volontàre del WWF.

Ol 20 de zenér del 2010 l’è egnìt fò de San Vitùr e l’è stai portàt a l’Ospedàl de San Carl. Ol Gip Cristina di Censo l’à dacc ol permès de portàl in ospedàl, dezà che ‘n galéra l’è pegiuràt de salüte e gh’éra ol réscc che l’ se fès del mal desperlü.

* Ol 24 de Zögn ol Masimo Tartaglia l'è asòlt co la giustificasiù che l'éra mia bù de ragiunà 'n del momènt che l'à tiràt la statüìna söl müs al Berluscù.
Macedònia Ucidental

La **Macedònia Ucidentàla** (Δυτική Μακεδονία/*Dutiké Makedonía* ‘n lèngua gréca; Западна Македонија/*Zapadna Makedonija* 'n lèngua macédone) l’è öna di 13 regiù o periferée  de la Grécia e la sò capitàl l’è Kozane (Κοζάνη ‘n lèngua gréca).

L’è tacàda a la Macedònia Sentràla che l’è a la sò matìna (èst), a la Tesàlia a mesdé (süd) e a l'Epìr a sira (èst). In piö a mut (nòrt) la cunfina con la Albanéa e la Macedònia

## I prefetüre

La Macedònia Ucidentàla l’è fàcia sö da quàter prefetüre:

# Kastoria
# Florina
# Kozani
# Grevena

## Someànase


Archivi:Florina (city), Florina prefecture, Greece - From the Northwest (National Road 2 to Vigla) - 02.jpg|Florina
Archivi:Kostur.jpg|Kastoria
Archivi:Mamatsios.jpg|La tur del eròi a Ágios Nikólaos a Kozani
Archivi:German-central-square.jpg|Ol paìs de Ágios Gérmanos-Préspa
Laver

I **laver** (*làer* en Lumbard uriental) i henn una part del corp üman inturna a la buca. Quel de suta de solit l'è püssee gross che quel de sura. I gh'hann una part impurtanta int al majà, int al ciaculà, e per mustrà emuzión.
Russ

* Russ (Svizzera)
#Se scrivüü seconda la urtugrafia insübrica ünificada, el denota un culur: russ (culur).
#Se scrivüü seconda la grafia classega, el denota la lengua parlada in Rüssia: rüss.
Chenopodioideae

Le **Chenopodioideae** i è 'na sotafamìa de le Amaranthaceae, cunsideràda 'nfìna a mìa tacc agn fà come 'na famìa (*Chenopodiaceae*) e reclasificàda che l'è mìa tat come rezültàt de stüde genétich, che i g'ha dimustràt che l'è monofilética co le ótre sotafamìe de le Amaranthaceae.

El sistéma de clasificasiù del Cronquist el ghe asègna amò 'l ranch de famìa.

De le Chenopodiodeae fa part 1400 spéci repartìde endèn sentenér de zèner biològich.

I è perlopiö piànte erbàcee (föra che 'n quach arbùsto e 'na quach rampicànte), i è bastànsa comùni en töte le regiù del pianéta.

Le fòie i è sèmpe, alternàde (endèna quach spéci le mànca del töt).  L'òrlo de la fòia l'è 'ntréch.

I fiùr i è pesègn, reünìcc en enfiurescènse, ermafrudìcc e unisesuài.

Divèrse spéci le acùmula sal endèi sò tesùti e vergöne le làsa nà sostànse salìne sö le fòie. Le ezebés fotosìntezi de tipo CAM e de tìpo C4.

Area de distribusiù: Zòne de la còsta del mar de le regiù del mediteràneo e lagùne

Formula fiuràla: P1-5 A1-5 G1 Supero

Fröt: Achénio

## Zèner

## Sinònim botànich
***Dysphaniaceae**http://delta-intkey.com/angio/www/dysphani.htm
Ala

*Ala,  cümü de la pruinsa de Turì.
*Ala, òrghen del gùl de animài e mamìfer.
*Ala, òrghen del gùl di insècc.
*Ala, tòch del aèreo.
Sankt Moritz (Svizzera)

**Sankt Moritz** (*San Murèzzan* in rumanc, *San Maurizzi* in dialett lumbard) l'è ün cumün svizzer, in dal Cantun Grigiun, che'l g'haa pü o manch 5.100 abitancc. L'è un pais famùs in dal mund cum löch de vilegiadüra, specialment invernal: ghè "skilift" e üna fraca de pist per sciar, per mia parlar di trocc de müntagna, belissim.

## Geografia

Sankt Moritz el se tröa in de la Volta Engadina, in sü la banda manscina del fiüm Inn, a 1.838 meter in sül nivel del mar. El paes el gh'ha anch un lagh che 'l gh'ha el medèm nom.
El punt püssee volt del teritori cumünaa l'è 'l Piz Güglia, a 3.380 meter in sül nivel del mar.

## El Sit

Sankt Moritz l'è devidüü düü toch:
* Sankt Moritz "Dorf" ("Paes", *Vih* in rumanc), in sü la banda ucidentala del lagh, induè che gh'è i munüment püssee impurtant: la gesa (refurmada) de San Maurizi, la Tur sbirula, la Cà del Cumün, e'l Müsee del Giovanni Segantini;
* Sankt Moritz "Bad" ("Term/Bagn", *Bagn* in rumanc), a süd del lagh, induè che gh'è i term.

## Lengua

I parlaa üficiaj de Sankt Moritz hinn el tudesch (parlàa d' asquas el 58% dij abitant) e 'l rumanc (parlàa de pü u manch el 5% de la gent). El talian, de pü u manch el 22% de la gent.

## Trasport

### Straa

Sankt Moritz l'è traversada de la Strada naziunla 27, che de Silvaplana la traversa tüta l'Engadina. A Silvaplana l'è pusibel ciapà la Strada naziunala 3, che la va del cunfìn talian in de la Val Bargaja finn a Coira, travers el Pass del Malögia e'l Pass del Güglia.
Poch delunsg de Sankt Moritz, arent a Celerina, la scumencia la Strada naziunala 29, che, travers el Pass del Bernina, la va in direziun del cunfin taliàn in de la Val Pusc'ciav.

### Feruvij
A Sankt Moritz gh'è l'ültema staziùn de tant feruvij, tüt gestii de la Feruvia Retica; gh'è di treni che vann in direziun de Coira e Tavò travers la galaria de l'Albula, vers Scuol travers l'intrega Engadina e vers Tiràn travers el Pass del Bernina.
De Sankt Moritz pàrten düü dij treni püssee famùs in del mund:
* el "Glacier Express", che in pü u manch set ur e mezza 'l riva a Zermatt in del Cantùn Valés, suta 'l Munt Cervìn;
* el "Bernina Express", la feruvia ad aderensa (che la gh'ha minga la cremajera) püssee volta d'Europa, che 'l va finn a Tiràn.

## Sport

Sankt Moritz l'è famusa in tüt el mund cuma sit de vilegiadüra invernala. Gh'è palazz del giazz, fünicular, skilift e pista de sci frequentaa de na mota de gent che la vegn de tücc i cantùn del mund.
Arent al cumün de Celerina, a nord del paes, gh'è la pista de bob püssee famusa del mund: la "Crasta Run", che l'è anca la prima che la sia mai stada fada sü.
A Sankt Moritz gh'è stàa i Ulimpiad invernaj in del 1928 e in del 1948 ed i Campiunàa mundiaj de sci alpìn in di agn 1934, 1974 e 2003.
Ala (òrghen)

L**'ala** l'è ciascöna di apendis mòbil a furma slargada che i serven per al muviment int l'aria di üsel e de certi inset e mamifer.

In di üsei curispunden ai art anteriur di vertebraa terester. El schelter, per quant el poda vess mudificaa, l'è custitüii dai istess element che caraterizen l'estremità pentadatila o chiridi di vertebraa terester o tetrapud. El pian de sustentament de l'ala, per el vul, furmaa dai penn remigant mitüù in sül margin pusteriur de la man e de l'inizi del brasc. Sü tüt dò i facc de l'ala se tröven di pen piscininn ciamaa *cupitris* o *tettris*. In di üsei müden la furma e i dimensiun di al segund la velucità e 'l möd de vulà. Hin lungh, stregg e a punta per i üsei püssee rapid; per quij che vulen püssee lent, hin püssee largh e utüs. In d'un quaj cas poden vess atrufizaa, cumpagn de quij di Strüziunifurm, o trasfurmaa in pinn, cumpagn de quij di Sfeniscifurm.

In di mamifer chiroter, l'ala l'è rapresentada dal patagi o membrana cütanea tendüda fra 'l cupin, i art süperiur e quij inferiur. El sustegn de la membrana alar, furnida de nerv e de orghen de sens tatil, l'è daa dal schelter del carp e dai quater did di art anteriur, estremament slungaa.
Ala (mecanega)

L**'ala** l'è la süperfiss urizuntal d'un avion che la genera purtanza per via di forz aerodinamich che se ghe desvilüpen de sora. 

Ind i cas quad che l'ala l'è mia fada da un element ünegh, se parla de "semiala", perchè dividüü in du part giuntà insema.  

I püssee tant avion mudern i gh'hann du al, ma gh'è anca di esempi de avion con püssee de du al: presempi i biplan (du al vöna insima de l'alra, di völt anca sfasaa) o i triplan (tre al vöna insima a l'altra, un zich sfasaa). 

L'ala d'un deltaplan l'è un gener particolar d'ala *mia reda*.
Clasificasiù scentìfica

La **clasificasiù scentìfica** o **clasificasiù biològica** l'è 'n método dopràt dei biòlogi per ragrupà e categorizà le spéci de organìsmi vivèncc. La clasificasiù scentìfica l'è ciamàda apò tasonomìa scentìfica. 

L'ütilità principàl de la clasificasiù l'è che isé a leèl scentìfich se g'ha 'n consèns generàl e quàze üniversàl per stabeléser en ùrden scemàtich sùra la enòrme diversità dei organìsmi.

El modèl de clasificasiù dopràt al dé d'encö la g'ha urìgin endèl'òpera de Carl von Linné, che 'l g'ha clasificàt le spéci segónt le sò caraterìstiche fìziche. De alùra, chèsti grùpi i è stacc ritocàcc e risistemàcc per migliuràn la concordànsa col prensépe Darwinià de l'urìgin cümü. La filogenìa molecolàr, che la analìza le sequènse de DNA,  la g'ha provocàt divèrse reviziù endèi öltem tép e facilmènt la na provocarà amò. La clasificasiù scentìfica la fà part de la scènsa de la tasonomìa e de la sistemàtica.

## Ranch tasonòmich

Gh'è òt ranch tasonòmich principài: régn, fìlum o diviziù, clas, ùrden, famìa, zèner e spéce.

.

## Riferimèncc
Inverun

**Inverun** ò anca **Invrugn** (*Inveruno*) l'è on comun del Milanes con  abitant. El se troeuva a nòrd-òvest del capploeugh, vers la Provincia de Vares e quella de Novara. El comun el gh'ha domaa ona frazion, var a dì Furaa.

## Stòria
I origin celtich de quell comun chì pòrten al period precedent a l'instaurazion definitiva del domini roman (intorna al II secol prima de Crist): el territòri d'incoeu l'è staa probabilment abitaa de popolazion gallich che aveven traversaa i Alp. Del period de la dominazion romana e de quell che l'è vegnuu subit dòpo resten domà pòcch testimonianz: de Inverun se fa menzion per la prima vòlta in d'on document scritt del VIII secol. In del XIII secol el sò territòri el someja vess de ona banda sòtta la giurisdizion del Capitol de Sant Ambroeus de Milan e de l'altra sòtta el domini de la famiglia Crivei.

In quell temp chì l'è stada anca sede d'on monastee d'on ordin religios e la faseva part de la Piev de Dairagh. 

In del 1518 el re frances Francesch I, reggent de Milan, l'ha concess el territòri de Inverun e quij intorna ad Arconaa in feud a la famiglia di Arconaa, che in de la zòna la gh'aveva giamò alter insediament rurai. In del 1604 l'è stada completada la gesa parrochial. In del 1652 el feud de Inverun l'è passaa al Giovann Battista Lossett, on capitan de ventura che 'l vegniva de Vogògna, che 'l n'ha ciappaa el possess in d'on moeud solenn. Duranta la dominazion spagnoeula l'è rivaa el cult religios de Santa Teresa d'Ávila, celebrada anca al dì d'incoeu 'me patròna, el 15 ottober, insema al tradizional San Martin de Tours (celebraa el 11 november).

Duranta la Segonda Guerra d'Indipendenza a Inverun gh'è staa di sconter relativ a la pussee famosa Battaglia de Magenta, con la differenza che chì hinn staa vinciuu de l'esercit austriach.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Inverun l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Liscaa

**Liscaa** (*Liscate*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. La se troeuva a sud-est de Milan e de Melz, al confin con la Provincia de Lòd (comun de Comazz).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Liscaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Nev

La **Nev** (anca **Fioca**) l'è 'na forma de precipitazzion de aqua giazzada a cristall, che la consist in d'una multitudin de toch de giazz propri piscinit, tucc con de bas la forma esagonal ma ognidun de fate diverse. 

Desgià che l'è faita de di part sgresg, l'è un material granular. La gh’ha 'na strutura verta e l'è donca moresina, a men che la vegna miga schisciada da 'na pression esterna. 

La nev la se forma in volta atmosfera, quand el vapor de l’aqua a temperadura sota ai 0 °C el fa partì el brinament. Lì, l’aqua la passa dal stat gassos a quell solid, par poeu rivà a terra senza deslenguàss.

Quest el suced quand la temperadura a terra l’è sota i 2°C e in di nivell de mez se passon miga i 0°C, sedenò la nev la và de pioeuva.

## Grandezze e unità de mesura de la nev
***freguenza** (quancc dì el fioca per ogni mes); la soa unità de misura a l’è *dì de nev/ mes*; 
***altezza de la nev fresca**; la soa unità de misura a l’è el centimeter; 
***intensità de la pioeuva** (quantità de nev fiocada sgiò per unità de temp); la soa unità de misura a l’è el centimeter per ora (cm/h); 
***durada del mant nevos**: quantità de dì che ‘l terren a l’è quatad de nev; la soa unità de misura l’è el dì; 
***coeficent de la nev**: raport intra la quantità total de nev fiocada e fada deslenguà e donca espressa in millimeter equivalent de pioeuva e la quantità totàl di precipitazzion de l’ann; a l’è un numer senza unità de misura; 
* **resgim di nevicade**: com’è che i nevecade inn distribuide intra i varie seson. 
## Riferiment
Locaa (CO)

**Locaa** (nom ufizial in italian: *Locate Varesino*) l'è on comun de la Provincia de Còmm de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². 
In Italian l'è ciamada anca "Varesino" per fà minga confusion cont on olter Locaa ch'el se troeuva derent'a la Provincia de Milàn (*Locate di Triulzi*). El se troeuva al confin con la Provincia de Vares.

## Stòria
Locaa l'era in del Contad del Sevar fin a la fin del XIII secol.
In del Marz 1468 s'hinn fermaa a Locaa Lodòvich el Mòr e 'l sò fradell Galeazz Maria, che eran dree a 'ndà in pellegrinagg al Santuari de Vares.
In del Noeufcent, Locaa l'è stada attacada ai comun de Carbonaa e Mozzaa in del comun del Sevar per desnoev ann (1928-1947).

## Vos correlaa
* Carbonaa
* Mozzaa

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Locaa (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Locaa (MI)

**Locaa** ò anca **Locaa Triulz** (*Locate di Triulzi* ò *Locate Triulzi* in Italian) l'è on comun de  abitant de la Provincia de Milan. La se troeuva in del Parch Agricol Sud Milan e la confina con la Provincia de Pavia (comun de Sizian). La gh'ha dò frazion: Gnignan e Mòr.

L'era el center de l'antiga Piev de Locaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Locaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Sergio Salvi

El **Sergio Salvi** a l'è un scritur talian nassüü a Firenz in del 1932 e mort el 23 de avril 2023. A l'è un sustenidur di minuranz etnigh e di lenguv minuritari, e de l'ipotesi d'una lengua padana cumüna (in del liber *La lingua Padana e i suoi dialetti*).

## Över
**Il vento di Firenze*, Vallecchi, Firenz, 1960
**Le croci di Cartesio*, Mondadori, Milan 1966
* *L'oro del Rodano*, Rizzoli, Milan, 1972
**Le nazioni proibite*, Vallecchi, Firenz, 1973
**Le lingue tagliate*, Rizzoli, Milan, 1975
**Patria e matria. Dalla Catalogna al Friuli, dal Paese Basco alla Sardegna: il principio di nazionalità nell'Europa occidentale contemporanea*, Vallecchi, 1978
**La disUnione Sovietica. Guida alle nazioni della non Russia*, Ponte alle Grazie, 1990
**La mezzaluna con la stella rossa. Origini, storia e destino dell'Islam sovietico*, Marietti, 1993
**Tutte le Russie. Storia e cultura degli Stati europei della ex Unione Sovietica dalle origini a oggi*, Ponte alle Grazie, 1994
**Breve storia della Cecenia*, Giunti Editore, 1995
**La Cecenia e i paesi del Caucaso del nord*, Insula Edizioni, 1996
**L' Italia non esiste*, Camunia, 1996
**Nascita della Toscana. Storia e storie della Marca di Tuscia*, Le Lettere, 2001	
**L'identità toscana. Popolo, territorio, istituzioni dal primo marchese all'ultimo granduca*, Le Lettere, 2006
**Tutti i colori del calcio. Storia e araldica di una magnifica ossessione*, Le Lettere, 2008

## Ligam de föra
* descargament liber de "La lingua padana e i suoi dialetti"
Liber

Un **liber** (o **libru**) l'è un insema de föi stampaa o scrivüü a man cüsii insema int un urdin precis e seraa sü in mezz a una cuvertína. I liber i henn druvaa per passà infurmazion o anca per divertiment e passa temp.

## Etimulugìa de la parola
La parola latina *liber* l'è mantegnüda pulida int i püssee tant parlad lumbard. Int i zonn nord ucidental (cume presempi Com e Tisin) la divegna *libru*. In principi la parola *liber* la vureva dì anca "rüsca", ma giamò che l'era un material druvaa per scriv di test (*in libro scribuntur litterae*, Tito Maccio Plauto), per estension la parola l'ha ciapaa 'l significaa de "overa leterària". Un'evolüzion cumpagna l'è capitaa a la parola greca 'βιβλίον' (*biblìon*).
Arcimboldo

**Giuseppe Arcimboldo** o **Arcimboldi** (Milan, 1527 – Milan, 11 lüi 1593) l'è staa un pitur lumbard, cugnussüü suratüt per i so *Teste Composte*, sumejanz de scoch, che 'l faseva metend insema intra de lur, int una speci de Trompe-l'œil, rob de l'istess gener (früta, verdüra, pess, üsel, liber, e.i.v.) culegaa metaforicament al suget rapresentaa.

## La vita
El Giüsep Arcimboldo l'è nassüü a Milan del 1527, fiö del Biag, pitur cun una certa repütazion a la fabrica del Dom de Milan e vegnüü zü da una rama d'una fameja aristocratega milanesa.

Giüsep l'ha tacaa a laurà int la bütega de so pader vers al 1549, quand che l'è staa impegnaa a disegnà di carton ch'i gh'aveven de vess druvaa per fà sü i vedrad del Dom. I henn atribüii a lü anca i carton preparatori di stori de Santa Caterina de Lissandria, faa in del 1556 da un maester vedree tudesch. 

Del 1556 l'ha lavuraa int el Dom de Munscia, fasend un afresch monümental che 'l reprresenta l*'Albero di [[Jesse]]*, in culaburazion cun el Giuseppe Meda. Del 1558 l'ha lauraa per fà un carton per el Dom de Com.
Marcall

**Marcall** (*Marcallo*) l'è vun di duu centri principai del comun milanes de Marcall cont el Cason. I sò sant patronn hinn San Nazari e San Cels.
El 25 de april se fa ona fest dedicada a San March che l'è stada reconossuda 'me festa regional.
## Storia
Marcall l'è staa on comun indipendent fina al 1870 che 'l faseva part de la Piev de Corbetta.
Fina a quand che l'è nassuda l'Italia unida, Marcall el faseva part de la Provincia de Pavia.
## Vos correlaa
* Cason
* Marcall cont el Cason
Masaa

**Masaa** (nom ufizial in italian: *Masate*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. 

L'è on paesòtt situaa longh i spond del canal Villoresi e ai confin del Parch del Rial Vallon, a est de Milan, vers l'Adda e la Provincia de Bergom. El center abitaa *stòrich* el se troeuva in su ona collina piscinina. El sò nòmm el ven de quell de la famiglia nòbil *De Maxate*, che in del XVIII secol l'abitava a Milan e che la doveva avègh di possediment in quella zòna chì. Alter famili aristocratich con territòri in quij part chì eren i Trivulz, i Stampa de Soncin, i de Leyva e i Viscont de San Giòrg. Masaa la se trovava in la Piev de Gorgonzoeula.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Masaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Marmond

**Morimond** (*Marmond* in del dialett del loeugh; *Morimondo* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan. Ghe viven  abitant. Morimond la se troeuva a sud de Milan, al confin con la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm e de Vigeven), in su la sponda de dritta del fiumm Tisin.

## Stòria

De l'epoca romana vegnen testimonianz de insediament coloniai in l'area del comun d'incoeu. On quai topònim di frazion el regòrda la presenza di Longobard.
La stòria successiva de Morimond l'è tutta intorna a quella de l'adia omònima e di mònegh cistercens che gh'hinn vivuu. Quella relazion chì l'è testimoniada anca del stemma comunal, che 'l rappresenta in la banda de sora ona mitria, segn del poder religios, el baston pastoral, vist che l'abaa prior el gh'eva dignità vescovil e ona spada, simbol del poder civil-giudiziari. In del XV secol de fatt la badia l'è diventada ona commenda. In la banda de sòtta del stemma el se troeuva on mappamond con sora ona cros, alter simbol de domini religios.

La fondazion de la prima gesa l'è del 1134, quand che i primm mònegh hinn rivaa del sitt de Morimond, arent a Digion. I fraa hann bonificaa l'area arent al Tisin, gh'hann faa su di canai d'irrigazion e hann trasformaa el territòri in d'ona zòna agricola fertil. In del 1182 l'è scominciada la costruzion de la gesa del dì d'incoeu.

Segond alter font el nòmm del loeugh el vegnaria di paròll frances *moire mont* ciovè *mont in la palud*, perchè l'abbadia l'è stada fasa su on còll in mezz a zònn paludos. In del XIV secol, bòna part di territòri arent a la badia eren proppietà de la gesa e ghe se trovaven numeros cassinn e costruzion de servizzi.

In del 1798, quand che l'è rivaa el Napoleon I, el monastee l'è staa soppress e 'l patrimòni coltural l'è andaa dispers. Al dì d'incoeu, grazie al suppòrt de la comunità local, l'attività religiosa e comunal de la badia l'è refiorida. 

Anca al dì d'incoeu el patròn del comun l'è 'l San Bernard de Ciaravall, el fondador de l'ordin cistercens.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Marmond l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Ala (òrghen - insèt)

I àle di insècc i ghe sömèa a i àle di ozèi, ma i è mia stèse, dezà che i àle di insècc i è di espansiù piàte piàte del méso e del metatoràce di insècc; se i ozèi i à trasfurmàt ü pér de zàmfe in àle, i insècc menimà i à mia facc a méno de ü pér de zàmfe per gulà, ma i troàt la manéra per ìga i àle e tègn i sò sés zàmfe e per fàl i à slargàt fò ol méso e ‘l metatoràce. De sólet töcc i insècc i gh'à 2 pér de àli. 

Töcc i insècc che a la fàze de imagine i gh’à i àle o che i ghi éra e i à perdìde co l’evolusiù de la spéce (aterismo secondàre) i è ciamàcc Pterigoti o Tisanuri, chèi che i gh’à mia öt i àle i è ciamàcc Apterigoti.

I àle di insècc i è òrghen if, cioè in di ale la pasa l’emolìnfa, che l’è ‘l sanch di insècc e gh’è i trachée che i è ol sistema che i dóvra i insècc per respirà; pròpe i nervadüre di ale i è ü di caràter piö ‘mportàncc per ricognòs i spéce di insècc e dezà che i è pròpe tàte di ólte l'è malfà ricognòsei.

De sólet i àle i è quàter, ma i pöl ès pò dóma dò o ach mancà del töt e càpita che mia sèmper i ocór per gulà, ma i è dovràde per di óter laurà.

I àle i è trasparènte, ma i pöl ès riestìde da péi (töcc i Tricoteri e tace Imenoteri Calcidoidi), da squàme, che despès i a fà dientà  bèle culuràde (Lepidoteri, i farfàle) o da séra (Aleurodidi, Rhynchota, Homoptera) e alura i diènta tróbie.

Opör i ale i pöl dientà düre, sclerificàde i se ciàma élitre, e i sèrf de protesiù per l’insèt: de sólet dóma ü pér de àle i diènta düre chèle che i stà sùra, menimà l’óter pér che l'istà sóta 'l sèrf per gulà; quando che l’insèt 'l ghà de gulà 'l dèr fò i élitre, l’islàrga fò i àle e 'l gùla.
Scritur

Un **scritur** (scritrìs àl femenìl) , a l'è öna persúna che l'ha creaa un laurà scrit, anca se de solit la parola "scritur" la sa dupra per quij che scriven in manera prufessiunala.

Un scritur al pö scriv sagg, puesia, rop del teater o del cine, prosa, articul per i giurnal, e un qualsavör alter gener literari.
Zèner (biologìa)

En sistemàtica, el **zèner** l'è 'n ranch tasonòmich che 'l reönés en sèrto nömer de spéci che g'ha 'n cümü 'n ensèma de caràter che se 'nsömèa.
El zèner l'è 'l sèst ranch principàl de la sistemàtica clàsica de le spéci vivènte. 

L'è 'na nusiù astràta e bastànsa 'ntüitìva, che l'ìa zamò 'n üzo endèle lèndue corènte prìma de éser adotàda endèla terminulugìa scentìfica. Isé, 'n botànica, zamò de la alta antichità se sèmper recunusìt la prezènsa de caràter en cümü 'ntra le rùer, ma s'è apò sèmper recunusìt la diferènsa 'ntra chèle de mut (Quercus pubescens) e chèle piö gròse de pianüra (Quercus robur). 

Ogna spéce vivènta (apò a chèle estìnte, anemài, piànte, fóns, batéri...) l'è asegnàda a 'n zèner, segónt el schéma de la nomencladüra binomiàla, intruducìda del Carl von Linné. 

Per ezèmpe, el Pinguìno imperadùr (nom scentìfich: *Aptenodytes forsteri*) e 'l pinguìno reàl (*Aptenodytes patagonica*) i aparté töcc dù al zèner *Aptenodytes*.

El nòm asegnàt ai zèner l'è 'n nòm latì (o ritignìt tal) al nominatìf singolàr (o tratàt come tal). La prìma lètera del nòm del zèner se la scrìf sèmper en maiùscol. La g'ha de éser scriìda col alfabéto latì (sènsa acènti e diacrìtich).

Sèrte disciplìne, come per ezèmpe la miculugìa e la botànica, le amèt dei ragrupamèncc intermédi 'ntra 'l ranch de zèner e chèl de spéce, come per ezèmpe el **sota-zèner**, la *sesiù*', la **sóta-sesiù** e la **tribù** o **stìrpa**.
Novaa

*Novaa (*Novate Mezzola*), comun de la Provincia de Sondri.
*Novaa (*Novate Milanese*), comun de la Provincia de Milan.
*Novaa (*Novate Brianza*), frazion del comun lecches de Meraa.
Famèa

*Famèa,  l’è ü lièl de clasificasiù di vivèncc che l’è sóta l’ùrden e sura ‘l Zèner.
*Famèa, l’è ün insèma de persune legàcc da parentéla.
*Famèa, ün insèma de elemènc individüàcc da ün indice.
*Famèa, ün insèma de lèngue che i gh’à di caràter linguìstech ‘n cümü.
Novaa (MI)

**Novaa** (*Novate Milanese*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Novaa l'è situada a 8 km a nòrd del center de Milan. El territòri comunal l'è tutt in pianura e l'è traversaa de la Garbogera e de la Pudiga, che al dì d'incoeu hinn quas del tutt tombinaa.

## Stòria
El topònim *Novaa* el traria origin del latin *novatum*, termin dopraa per definì on camp rimess a coltivà dòpo on period de ripòs: l'etimologia, se pensom a l'us che 'l s'è faa di terr novates, la par corretta.
La prima citazion de Novaa l'è de on document de l'ann 877. El territòri novates l'ha faa part del contad de la Martesana fina al 1385, quand, con tutta la piev de Bollaa, l'è staa tacaa al contad de Milan. L'edifizzi de maggior interess stòrich-coltural de Novaa, l'oratòri di Sant Nazari e Cels (ciamaa localment *gesioeu*), l'è del XVI secol.

In seguit, Novaa l'ha faa part del feud de Des prima che, el 19 april 1674, el fuss erett el feud de Novaa con Roseri, incoeu quarter periferich de Milan. Fina a l'abolizion de tucc i diritt feudai, rivada cont el domini frances, i signor del feud hinn staa i marches Pogliagh. Con la nassida del Stat Italian, el nòmm del comun l'è staa mudaa in del 1862 in *Novate Milanese*, per evità confusion con Novaa Mezzoeula (Provincia de Sondri) e con Novaa Brianza (Provincia de Lecch).

Dòpo l'Unidà, Novaa l'ha conossuu on svilupp industrial e demografich notevol, anca grazie a la costruzion de la ferrovia Milan-Sarònn, vegnuda in la segonda medà del Vòttcent, menter incoeu l'è 'dree a viv on'evoluzion progressiva vers el settor terziari e l'è on tòcch integrant de l'area metropolitana milanesa.

El 16 genar 2004 el president italian Carlo Azeglio Ciampi gh'ha daa a Novaa el titol de città.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Novaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Alter progett

## Vos corelaa
*Gesioeu de Novaa