open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Portable Document Format

El **PDF** (de l'ingles **''P**ortable **D**ocument **F**ormat'', Furmaa de Ducüment Purtatil) a l'è un furmaa de imagazinament de ducüment, desvilüpaa de la dita Adobe.

## Carateristegh
* A l'è multi-piatafurma, al va ben in di sistema uperativ principaj: Windows, Linux o Mac, e l'è rispetaa l'aspet uriginal.
* A l'è cumpatibil cunt i muderni smartphone
* Se pö vidè una cumbinaziun de test, grafegh, figür e anca müsega.
* A l'è vün di furmaa püssee difundüü in de l'Internet.
* Se pö cifrà el file per prutegg el sò cuntegnüü

## Vus curelàa
*PDF.js
## Ligam de föra
* Adobe
Luis Durnwalder

**Luis Durnwalder** (nom ufizial *Alois Durnwalder*; nassüü 'l 23 de setember 1941 a Pfolzn, in Südtirol) a l'è staa 'l President de'l Südtirol fina al 2014 e l'è un member de la Südtiroler Volkspartei.

## La vita
Despö vess 'ndaa a scöra a Pfalzen e a Barsenun ed avè bandunaa l'ideja de giuntass al Cor Ugüstin int la Badia de Neustift vesin a Barsenun, 'l Luis l'ha scerníi de stüdìa de aucat e de agrari a Viena. In chi agn chí l'ha anca scumenzaa a interessass de pulitega e l'è devegnüü president de la Liga di Stüdent Südtirules (fin al 1965), e l'è devegnüü anca member de l'Üniun dij Stüdent Catolegh.

Int 'l 1969 a l'è devegnüü Sindegh de'l so cumün de nassida (Pfolzn), int'l 1973 depütaa int la cambra regiunala Südtirulesa e assessur de la regiun Trentin-Südtirol. In chi dí chí a l'ha lauraa a l'istess temp anca 'ma diretur de la Liga di buirö Südtirules e l'ha pö faa sanmartin a Bulsan, indua a l'è 'ncamò al didincö de cà. De'l 1989 inanz a l'è 'l president de'l Südtirol.

Int i eleziun de'l 1998 e de'l 2003 l'è staa vudaa de püssee de cent mila Südtirules che pertucaven a tücc e trii i grüp lenguistegh Südtirules (Tudesch, Talian, e Ladin).

## Pensiun
El trides de Fevree, 2018, el Durnwalder l'è staa cundanaa del tribünal de Mantua, in prim'istansa, a un an e düü mis de reclüsiun e oltersì a 40.000 EUR de dagn per defamassiun. Adess, però, besogna specià l'upiniun de la curt. 

## Referens


## Ligam de fö
* Sit Web de'l Luis Durnwalder
* Pagina in sü'l Sit de'l Parlament Südtirules
Gera

* Gera: el material. 
* Gera: cità de la Türingia, Germania.
* Gera (Gera Lario), cumün de la Pruvincia de Com.
* Gera d'Ada, teritori de la Lumbardia.
* Gera (*Gerra*), fraziun del cumün de Gambarogn, in del Cantun Tisin.
* Gera (*Gera*), fraziun del cumün de Cügnasch-Gera, in del Cantun Tisin.
Gera (material)

La **gera** a l'è un material che'l vegn de la rocia fada in toch in nadüra. A l'è minga croia, minga idrosulübila ('me inscambi el gess), minga pulverenta, cun resistenza buna al ger e a la cumpressiun. El sò prucess de furmaziun al vör temp geulogegh.

La gera la se duprà per impienì, fà el ciment e per fà el fund di sör stradaj.
Giusep Verdi

El **Giusepp Fortunin Franzesch Verdi** (Roncole, 10 Ottober 1813 - Milan 27 Genar 1901) l'è staa on composidor talian, utor de melodramm che hinn ancamò representaa in di teater de tutt el mond.

## Vita
Verdi l'è nassuu in de la campagna de Roncole, ona frazion de Busseto (Parma), el 10 Ottober de'l 1813. A l'è 'l fioeu de'ä Carlo Verdi, che l'era 'n agricoltor piacentin. Anca se l'era minga ricch, el Giusepp l'è reussì a imparà a sonà l'orghen perchè l'orghenista de la gesa de Roncole ghe l'insegnava a gratis. Dopo quei agn, vist el grand talent de'l Giusepp, gh'è staa anca regalaa 'na spinetta de on bottiatt de'l loeugh. El Giusepp gh'aveva domà quindes agn quand che, in de'l 1828, ona sò sinfonia de overtura, in loeugh de quela de Rossini, l'è stada sonada in de la representazion de "El barbee de Siviglia" al teater de Busseto. In de'l 1832 l'è andaa a Milan indoe l'haa cercaa de entraa a'l conservatori de Milan. Purtropp el gh'aveva sorpassà el limit de età, inscì l'ha studiaa sota Vincenzo Lavigna, maester de La Scala. In de'l 1836 a l'ha tolt Margherita Barezzi in miee. In de'l 1839 l'è reussii a fà 'na representazion de 'na sò oeuvra a La Scala de Milan; l'era L'Oberto, Conte di San Bonifacio.

## Nabucco

Vist el success de l'Oberto, gh'è stada commissionada on'oeuvra comega ciamada Un giorno Di Regno, ma 'l Verdi l'è staa minga bon de scriv 'n oeuvra comeg perchè la sò miee e i sò fioeu eren mort in chi temp lí. Dopo quest insuccess Verdi l'ha scrivuu voeuna di oeuver pussee important de la sò carrera: El Nabucco. In de l'istoria el poppol giudee l'è s'ciav de'l sovran babilones Nabucodonosor.

L'aria pussee importanta del Nabuco l'è el Va Penser.
Semüda

La **semüda**, che di volt a l'è ciamada anca *furmagela*, a lè un furmai che le fann in dela pruvincia de Comm, tipic di vall del mediu e volt lagh de Comm ucidental.

A l'è utegnüü cul lacc de vaca sgrimaa, quacc e saa. La sua furma a lè redunda e basa, cul diametru presapoch de 25 ghei.

El gh'ha de marüdà al fresch in de 'n crott a in de 'na cantina e la stagiunadüra la düra da 40 dì fina a un ann e mezz. Cun püsee a l'è stagiunaa, püsee el sò güst el sarà fort.

Nurmalment una volta el se casava in invernu, quanta i vacch a ieren ala mason. Dunca el se fava e el se mangiava in cà. In estaa i besti i se purtaven prima al munt e dopu a l'alp e alura el lacc el se duperava per fà oltri qualitaa de furmai.

Se 'l vee migna mangiaa, el se pò duperà anca per preparà la pulenta uncia o i tartifui rustii.
Drapò

Ol **Drapò dël Piemont**, despèss ciamàt domà *Drapò* (Bandéra in lombàrt) l'è la bandéra stòrega e dal 24 de Noèmber del 1995 l'è ach la bandéra üficiàla del Piemùt.
Ol Drapò 'l gh'à öna crus biànca 'n camp rós con sùra ü lambèl blö, che l'è 'l sìmbol de la primgenitüra e 'l gh'à trè bànde, öna bànda per ògne dinastéa che l'à goernàt ol Piemùt in di sécoi pasà, cioè i Angiò, i Acaia e i Savòia.
Union Europea

L**Union Europea** (**UE**) a l'è un'union soranazzionala de 27 stat de l'Europa. A l'è nassuda in del 1992 de la Comunità Econòmega Europea cont el Tratad de Maastricht. In del temp el nœumer di stat a l'è vegnud pussee grand e istess anca i sò competenze.

L'UE a l'è vœuna di entità econòmeghe e politeghe pussee grosse del mond, cont i sò 494 milion de persone e un GDP combinad de €11.6 trilion (US$14.5) in del 2006.

L'Union a l'è un mercad unegh cont una politega de comerzi comuna.. La pussee part di stat member al dopra una moneda unega, l'euro. 

La politega forestera comuna a l'è inscambi limitada.

L'Union Europea a l'è fada de 27 stat de l'Europa: 
* Austria
* Belgi
* Bulgaria
* Ciper
* Croazzia
* Danimarca
* Estonia
* Finlandia
* Franza
* Germania
* Grecia
* Irlanda
* Italia
* Letonia
* Lituania
* Lussemborgh
* Malta
* Ungaria
* Paes Bass
* Polonia
* Portogal
* Republega Ceca
* Romania
* Slovachia
* Slovenia
* Spagna
* Svezzia

## Organizazzion
La presidenza del Consei de l'Union Europea la birla per ses mes in tra i govern di Stat member. El President del Parlament Europee a l'è la Roberta Metsola, daspœu de la mort del David Sassoli. El President de la Comission Europea, che 'l gh'ha el poder esecutiv, a l'è la Ursula Von Der Leyen. El President del Consei Europee (che l'è divers del Consei de l'Union) a l'è el Charles Michel.

### Lengov
L'Union Europea la gh'ha vintitrì lengov ofizziai; i lengov che dopren i fonzionari de la comission e dei Consei a inn trì: l'ingles, el frances e 'l todesch. El lombard l'è mia recognossud.

## Referenze
Giancarl Pagliarin

El **Giancarl Pagliarin** (*Giancarlo Pagliarini* a l'anagrafe taliana) a l'è un cumercialista e pulitegh lumbard nassüü a Milan el 23 de April del 1942. De pensee liberal, a l'è staa in Lega fina al 2007, quand che l'ha lassada per candidass - senza ving - ai eleziun pulitegh del 2008 cun La Destra. A l'è staa *minister del bilanci e de la prugramaziun ecunomiga* in del 1994 in del prim guern Berlusconi.

## Bibliugrafia
* *Il bilancio per gli anni '80*, Ed. Franco Angeli
* *Guida pratica al nuovo bilancio - primi commenti al decreto legislativo 9 aprile 1991*, 1991, ed. Gruppo Iniziative Editoriali

## Ligam de föra
* Sito ufizial
Joseph Fourier

**Jean-Baptiste Joseph Fourier** a l'era un matematigh nassüü a Auxerre el 21 de marz del 1768 e mort a Paris el 16 de magg del 1830.

In del 1822 l'ha introdüü la nutaziun de l'integral definii.
L'ha elaburaa una teuria matematiga del calur.

## I porten el sò nom
* Analisi de Fourier
* Furmula d'inversiun de Fourier
* Serie e cueficient de Fourier
* Trasfurmada de Fourier

## Över principaj
* *Théorie analytique de la chaleur* (1816)
Sydney

**Sydney** a l'è una cità australiana, capitala del Stat federad del Noeuv Galles del Sud. A l'è in del sud-est de l'Australia e l'è la cità pussee popolosa, granda e antiga del paes (fundada in del 1788). La *[[City of Sidney]]*, el center storegh, la gh'ha domà 164.547 abitant ma l'area metropolitana la riva a circa 5 milion de abitant: a l'è de fad la cità pussee popolosa de l'Oceania.

A l'è la cità pussee importanta del paes per la finanza, i trasport, i comerci e la coltura.

## Geografia fisega
### Territori

Sydney la se troeuva in tra el Mar de Tasman a est, i Blue Mountains a ovest, el fium Hawkesbury a nord e l'altopian del Woronora a sud. El center de la cità el gh'ha una superfis de km²; la *Granda Sydney*, l'area metropolitana de Sydney, la se spantega per km², inscambi l'area urbana en ciapa domà  km². De sorapu, el gh'è el pussee grand port natural al mond, Port Jackson, e pussee de 70 spiage, 'me la famosa Bondi Beach.

## Storia

L'area che la sercia el Sydney Harbour a l'è stada abitada, per almanca 45&nbsp;000 agn, da diverse tribù aborigen, che la ciamaven *Warrane*; i principai tribù de la zona eren i Eora e i Cadigal. I europee hann tacad a interessàss de la zona a partì del 1770, quand che el capitan James Cook el ved Botany Bay (incoeu una part meridionale de Sydney). Per ordin del governo britanegh, in del 1788 l'Arthur Phillip el fonda in quella zona chì una bas carceraria. El Phillip el sbarca a Botany Bay, ma el scerniss poeu de andà pussee a nord e 'l fonda el stabil definitiv a Sydney Cove, in Port Jackson.

El Phillip el da nom a la colonia *New Albion*, ma per motiv minga ciar la ciapa el nom de *Sydney*, del Lord Sydney (Thomas Townshend), che l'haveva dad al Phillip l'autorizazzion a fondà la colonia.

## Note


## Alter proget
São Paulo

**San Paul del Brasil** (in purtughes **São Paulo**) a l'è la capital del stat federal de São Paulo e la prima cità del Brasil.
Al gh'ha püssee de 11.016.703 abitant (2006).

## Persunagg
* Hebe Camargo, cantanta e atùra
* Alexandre Levy, müsicista
* Marcèll Rubens Paiva scritùr
* Toquinho, cantant e müsicista
* Fortuna, cantanta sefardita

## Cità gemelaa

San Paùl a l'è gemelaa cun:
*  Abidjan, Costa d'Avori
*  Algeri, Algeria
*  Amman, Giurdania
*  Asunción, Paraguay
*  Bamako, Mali
*  Barceluna, Spagna
*  Beirut, Liban
*  Budapest, Üngheria
*  Buenos Aires, Argentina
*  Cluj-Napoca, Rumania
*  Coimbra, Purtugal
*  Corduva, Spagna
*  Damasch, Siria
*  El Cairo, Egit
*  Erevan, Armenia
*  Funchal, Purtugal
*  Góis, Purtugal
*  Johannesburg, Südafrica
*  L'Avana, Cuba
*  La Paz, Bulivia
*  La Plata, Argentina
*  Leiria, Purtugal
*  Lima, Perù 
*  Lisbuna, Purtugal
*  Luanda, Angola
*  Macau, Cina
*  Mendoza, Argentina
*  Miami, Stat Ünì d'America
*  Milan, Italia
*  Montevideo, Uruguay
*  Naha, Giapun
*  Osaka, Giapun
*  Pechin, Cina
*  Presidente Franco, Paraguay
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  San Cristóbal de La Laguna, Spagna
*  San José, Costa Rica 
*  Santiago de Compostela, Spagna
*  Santiago del Cile, Cile
*  Seoul, Curea del Süd
*  Shanghai, Cina 
*  Cità del Messich, Messich
*  Sydney, Australia
*  Tel Aviv, Israel
*  Toronto, Canada
Jolly Roger

Ol **Jolly Roger** l'è la bandéra di piràcc, che 'n dela sò fùrma piö cugnusìda la gh'à öna cràpa de mórt biànca con sóta dù òs incrusiàcc tra de lur, pò a chès-ce biànch, e töt l'è sö ü fónt nìgher.

Ol Jolly Roger l'è mia però sèmper stacc isé, de fati gh'è stàce tàte bandére di piràcc ciamàde *Jolly Roger* che magàre al pòst di òs i gh'éra, ad ezèmpe, dò spàde 'ncrusiàde cómpàgn de chèla di dù piràcc Calico Jack Rackham e Thomas Tew, öpör i gh'éra ü schèletro con öna lància 'n d'öna mà e öna clesìdra 'n chèl ótra e lé 'n banda ü cör insanguinàt compàgn de la bandéra del Edward Teach mèi cugnusìt col nòm de Barbanéra.

## Esèmpe de Jolly Roger

Image:Pirate Flag of Rack Rackham.svg|Calico Jack Rackham
Image:Pirate Flag of Emanuel Wynne.svg|Emanuel Wynne
Image:Pirate Flag of Blackbeard (Edward Teach).svg|"Barbanéra" Edward Teach
Image:Pirate Flag of Henry Every.svg|Henry Avery
Image:Pirate Flag of Thomas Tew.svg|Thomas Tew
Image:Pirate Flag of Stede Bonnet.svg|Stede Bonnet
Image:Flag of Edward England.svg|Edward England
Image:Flag of Christopher Moody.svg|Christopher Moody
Image:Bartholomew Roberts Flag1.svg|Bartholomew Roberts
Image:Bartholomew Roberts Flag.svg|Bartholomew Roberts
Image:Edward Low Flag.svg|Edward Low
Image:Richard Worley Flag.svg|Richard Worley
Image:Flag of Christopher Condent.svg|Christopher Condent
Image:John Quelch Flag.svg|John Quelch
Image:Captain Dulaien Flag.svg|Walter Kennedy
Naziun senza stat

Una **naziun senza stat** a l'è un termin pulitegh per grüp di omen che hinn una naziun ma che gh'hann minga un sò stat. Ma degià che gh'en è minga de criteri ugetiv per dì 'sa l'è una naziun, *naziun senza stat* a l'è un termin cuntruversi. De solet 'l'a dupren i muiment che vören la secessiun d'un alter stat püssee grand. De spess, i secessiunista veden el stat püssee grand 'me una furma de imperi e i sò regul un Imperialism.

Un esempi cugnussüü de naziun senza stat a l'è quela di Curd, che gh'hann minga un sò paes deperlur, ma hinn dividüü intra la Türchia, l'Iraq, Iran, e la Siria. A bun cünt, degià che la gh'è minga 'na definiziun ünega de cossa l'è che la sia 'na naziun, la gh'è minga 'na sicurezza in sui naziun senza stat: I püssee famus e recugnussüü a hinn, ultra ai giamò citaa Curd, el Tibet, la Cecenia, la Scozia, el Galles, el Paes Basch e la Catalugna.

## Varda anca
* Indipendentism

## Ligam de föra
* UNPO Unrepresented Nations and Peoples Organization .

## Riferiment
Charlie Chaplin

**Charles Spencer Chaplin**, pöö ciamaa **Charlie Chaplin**, a l'era nassüü a Londra el 16 d'april del 1889 e a l'è mort a Corsier-sur-Vevey el 25 de desember del 1977.
A l'è staa un atur propi famus in de l'epuca del cine müt. L'ha recitaa, dirigiüü, scriüü e prudot un frach de film.

Charlie Chaplin a l'è staa un atur per 70 agn, a partì de quand che'l gh'aveva 5 agn, fina ai 80. El persunagg che l'ha recità püssee despess a l'è ciamaa "el Tramp".

## Cine
* 1914: *Making a Living*
* 1916: *The Floorwalker*
* 1916: *The Fireman*
* 1916: *The Vagabond*
* 1916: *One A.M.*
* 1916: *The Count*
* 1916: *The Pawnshop*
* 1916: *Behind the Screen*
* 1916: *The Rink*
* 1917: *Easy Street*
* 1917: *The Cure*
* 1917: *The Immigrant*
* 1917: *The Adventurer*
* 1918: *A Dog's Life*
* 1918: *The Bond*
* 1918: *Shoulder Arms*
* 1919: *Sunnyside*
* 1919: *A Day's Pleasure*
* 1921: *The Kid*
* 1921: *The Idle Class*
* 1922: *Pay Day*
* 1923: *The Pilgrim*
* 1925: *The Gold Rush*
* 1928: *The Circus*
* 1931: *City Lights*
* 1936: *Modern Times*
* 1940: *The Great Dictator*
* 1947: *Monsieur Verdoux*
* 1952: *Limelight*
* 1957: *A King in New York*
* 1967: *A Countess from Hong Kong*
Marilyn Monroe

La **Marilyn Monroe** (ingles: /ˈmæɹɪlɪn mənˈɹoʊ/) — pseudonim de **Norma Jeane Mortenson**, (ingles: /ˈnɔːmə ˈd͡ʒiːn ˈmɔːtənsən/; Los Angeles, 1 sgiugn 1926 – Los Angeles, 5 avost 1962) a l'è stada un'atris, cantanta e modella americana. L'ha recitad in 29 film, che in 15 a l'è stada anca la protagonista. In di agn 50 a l'era un *Sex symbol* e un'icona pop del mond ocidental.

A l'è anca cognossuda per i so matrimoni fallid, prima cont ol poller James Dougherty, poeu cont ol sgiugador del baseball Joe DiMaggio e a la fin cont ol scritor Arthur Miller.

L'è morta ol 5 de avost del 1962, a 36 agn e par che la se sibia copada cont i sonifer, come l'ha portad ol medegh legal, anca se gh'è an'pò vergun che el cred che la sibia stada copada.

## Ligam de fo
* I ultim foto de la Marilyn Monroe 
* Marilyn e Playboy 
* Sit Italian su la Marylin MonroeMarilyn Monroe

## Referenze
Musée d'Orsay

El **Musée d'Orsay** el se tróa ‘n Francia a Parigi, en Rue de la Légion d'Honneur 1. L’è famùs per vìa de la so colesiù de capolavóri de l'impresionìsmo e del post-impresionìsmo en móstra, l’è colocàt en mìra al Musée du Louvre, endèna ex-stasiù dei tréni (la *gare d'Orsay*), fàda sö en stil eclètic en vèrs la fì del Otsènt. L'è stat dirvìt endèl 1986 e 'l g'ha 'na superfìcie de espuzisiù de 57400 m². Endèl 2007 l'è stat vizitàt de 3 200 000 persùne.

Di pitur cognosicc che i gh'ha i so laurà endel musee i è ol Paul Cézanne, ol Vincent van Gogh, ol Claude Monet, ol Édouard Manet, ol Henri Matisse e apò ol Paul Gauguin.
## Ligam da fò
*Sit oficial

## Oter progecc
Champs-Élysées

I **Champs-Élysées** (i Cap Elisi) i è öna di zòne piö prestigiùse de la sità de Parigi e de sólet sö i Cap Elisi la fenés l’öltima tapa del Tour de France.
Marlene Dietrich

**Marie Magdalene "Marlene" Dietrich** a l'era nassüda a Berlin-Schöneberg el 27 de desember del 1901 e a l'è morta a Paris el 6 de magg del 1992.
A l'è stada un atris, cantanta e showgirl tudesca. A l'è cunsiderada la prima atris tudescha che la gh'ha aüü sücess a Hollywood e vüna di iconn del cine del secul quel de XX.

L'American Film Institute l'ha miss la Dietrich al post 9 intra i atris püssee famus de tücc i temp.

## Film
* *Im Schatten des Glücks* (1919)
* *Love Tragedy* (1923)
* *The Little Napoleon* (1923)
* *Man by the Wayside* (1923)
* *Leap Into Life* (1924)
* *Dance Mad* (1925)
* *The Bogus Baron* (1926)
* *Manon Lescaut* (1926)
* *Madame Doesn't Want Children* (1926)
* *A Modern DuBarry* (1927)
* *Chin Up, Charley!* (1927)
* *His Greatest Bluff* (1927)
* *Cafe Electric* (1927)
* *Princess Olala* (1928)
* *Dangers of the Engagement Period* (1929)
* *I Kiss Your Hand Madame* (1929)
* *The Woman One Longs For* (1929)
* *The Ship of Lost Men* (1929)
* *Der blaue Engel* (1930)
* *Morocco* (1930)
* *Dishonored* (1931)
* *Shanghai Express* (1932)
* *Blonde Venus* (1932)
* *The Song of Songs* (1933)
* *The Scarlet Empress* (1934)
* *The Fashion Side of Hollywood* (1935)
* *The Devil is a Woman* (1935)
* *Desire* (1936)
* *The Garden of Allah* (1936)
* *Knight Without Armour* (1937)
* *Angel* (1937)
* *Destry Rides Again* (1939)
* *Seven Sinners* (1940)
* *The Flame of New Orleans* (1941)
* *Manpower* (1941)
* *The Lady Is Willing* (1942)
* *The Spoilers* (1942)
* *Pittsburgh* (1942)
* *Show Business at War* (1943)
* *Follow the Boys* (1944)
* *Kismet* (1944)
* *Martin Roumagnac* (1946)
* *Golden Earrings* (1947)
* *A Foreign Affair* (1948)
* *Jigsaw* (1949) 
* *Stage Fright* (1950)
* *No Highway in the Sky* (1951)
* *Rancho Notorious* (1952)
* *The Monte Carlo Story* (1956)
* *Around the World in Eighty Days* (1956)
* *Witness for the Prosecution* (1957)
* *Touch of Evil* (1958)
* *Judgment at Nuremberg* (1961)
* *Paris, When It Sizzles* (1964)
* *Schöner Gigolo, armer Gigolo* (1979) 

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Le Corbusier

**Charles-Édouard Jeanneret-Gris** a l'è staa un architet e pitur svizer nadüralizaa frances nassüü a La Chaux-de-Fonds el 6 d'utuber del 1887 e mort a Roquebrune-Cap-Martin el 27 d'agust del 1965.
In del 1920 l'ha scernì el suranom **Le Corbusier**.

El sò prim sücess l'ha avüü in del 1902, quand che l'aveva vengiüü - a 15 agn - un premi a l'Espusiziun d'art figürativ a Türin. A l'è staa un maester de l'architetüra muderna.
Albinoleffe

'L ** U. C. AlbinoLeffe** l'è la squàdra de balù, de fùbal de Albì e de Léf, nasìda 'n del 1998 da la fusiù de l'Albinése 'nsèma col Léf.

## La maièta

L'è blö e selèst.

## Ol sìto
*sito
Naziun

Una **naziun** a l'è un insema de personn cunt una - reala o imaginaria - storia cumüna, cultüra, lengua o urigin etniga che i viven in d'un particular paes o teritori Anca se de solet i naziunalista meten i bas de la storia d'una naziun in del passaa, el desvilüp e la cuncetualizaziun de quel che l'è una naziun a l'è ligaa al desvilüp di mudern stat indüstriaj e di muiment naziunalista in Europa in di secuj quij de XVIII e XIX.

Anca se *"naziun"* a l'è dupraa de spess in manera minga furmala 'me sinonim de *[[stat]]*, a l'è minga l'istessa roba. I paes induè che 'l cuncet de *"naziun"* al va d'acordi cun el cuncet pulitigh de *"stat"* a hinn ciamaa Stat Naziun.

## Varda anca
* Naziun senza stat
## Referenz
Stat Naziun

Un **Stat Naziun** a l'è una quaj furma de stat che'l ciapa la sò legitimità del servizi 'me entità suvrana per una naziun.
 El stat a l'è un entità pulitega e geopulitega; la naziun a l'è un entità cultürala e/o etniga. El termin "Stat Naziun" l'impliga una cuincidenza intra i dü nom e'l fa de distinziun per alter furm de stat.

## Varda anca
* Naziun senza stat
Urganizaziun di Naziun Ünii

L**'Urganizaziun di Naziun Ünii** (ONU/ÜNU, UN *United Nations* in ingles) a l'è un urganism suranaziunal fundaa in del 1945 e che al dì d'incö al met insema 193 stat. El sò ubietiv a l'è la cooperaziun e la sigüreza internaziunala, el desvilüp ecunomigh, el prugress sucial, i dirit de l'om e la pas in del mund. L'ha ciapaa el post de la vegia Sucietà di Naziun per fermà i guer intra i paes e 'me piatafurma per el dialugh. La gh'ha dent anca alter urganizaziun sussidiari cunt ognidüna i sò missiun.

I sò lenguv ufiziaj a hinn ses: l'ingles, el spagnöl, el cines, el rüss, el frances, e l'arab.

La sed a l'è a New York, USA.

## Ligam de föra
* Sît ufizial
Naziunalism

El **Naziunalism** al sa riferiss a un'ideulugia, un sentiment, una furma de cultüra, o un muiment sucial che l'è centraa sü'l cuncet de naziun.. A l'è un tipu de culetivism che l'enfatiza i carateristigh culetiv d'una naziun specifiga. Menter la gh'è una discüssiun sü l'urigin storiga di naziun, la püssee part di espert a l'è d'acordi che'l naziunalism, almen 'me ideulugia e muiment sucial, a l'è un fenomen mudern nassüü in Europa.

## Varda anca
* Naziun senza stat
* Naziunalism civich
* Patriutism

## Referenz
Pinin Pinell

El **Pinin Pinel**, a l'anagrafa taliana Giuseppe Pinelli, (Nassüü a Milan 'l 21 de Utuber del 1928 e decedüü semper a Milan 'l 15 de Dezember del 1969) a l'è staa un feruvee e un anarchegh milanes e vün di fundadur del Punt de la Ghisulfa. In di agn de la Resistenza, già che l'eva 'ncamò dumà un fiö, l'ha faa la spöla in di Brigad Partisan Bruzzi Malatesta.

## I prim Agn de vita
El Pinel l'eva nassüü in d'una fameja de uperari a Porta Cica, a Milan. De giuen l'eva faa de mestee un puu tüsscoss, fin quand che, in del 1954, l'ha truaa laur in de la feruvia. Anca se puaret, l'ha semper truaa temp de legg liber e fass una cultüra pulitega. Giamò in del 1944 el tö part a una assuciassiun anarchega reünida inturna al giurnal setemanal ciamaa *Il Libertario* In del 1955 la'ha tolt in miee la Licia Rognini, una tusa cugnussüda a un curs seral de Esperanto.

Dürant i agn '60 l'ha segütaa a fà pulitega e in del 1965 l'ha daa 'na man a fà sü 'l circul anarchegh "Sacco e Vanzetti". In del '68, l'è staa pö vün di fundadur del Punt de la Ghisulfa.

## La Mort

A l'era pü u manch la mezzanocc del Lündesdi, 'l quindes de Dezember del 1969, in del palass de la questüra de Milan in Via Fatebenefratelli, quand che 'l Pinel l'è crudaa sgiò de la fenestra del quart pian: in del crudà sgiò l'ha sbatüü una völta in sül curnisun e do völt in sül mür de la questüra fin che l'ha faa un tunf in sül söl de la curt del palass de la questüra. El prim a sentì 'l tunf e a truà 'l Pinel spetasciaa al söl, l'è staa vün di tanc crunista dree a trà la la gamba in di ufisi de la pulissia in quij di li, ciuè in di dì 'pena dopu del s'ciop de la bumba in piassa Funtana: el se ciamava Aldo Palumbo, crunista de l'Unita, e l'è staa lü a ciamà l'ambülansa. 

Ij infermee riven asquas sübet ma per el Pinel el gh'è propi negot de fà:  el tran si in vita ancamò cunt un tüb per l'aira, ma l'è dumà un vegetal, sensa un quaj respuns cerebrategh, e insci i dutur 'l lassen murì

La matina despö de la sua mort, vegnen föra i giurnaj che disen che 'l Pinel el s'è "süicidaa". La sua mort l'è stada sübet cuntestada de la gent, suratüt di antifascista Milanes, che s'hin dumandaa cuma l'è che lè vün el fa cünt de sbàtes giò de la fenestra sensa che nissün, in d'una cambara impinida de pulòt, el ferma.

Pö, 'l fat che, in del burlà sgiò, 'l vaga a sbat in sül curnisun el fa 'gnì di gran dübi in sü la storia cüntada sü del Cumisari Luigi Calabresi e di so agent: vün che 'l sbat in sül curnisun l'è vün che l'è staa sbatüü sgiò quand che l'era giamò sensa sens: vün che 'l solta sgiò deperlü 'l va minga a sbat in sü la curnis del mür perchè in del soltà sgiò vün el se da un puu de slansc.

## Referiment
Extra 300

Ol **Extra 300** l’è ün aèreo acrobàtech progetàt apòsta per i gare de acrobasie aèree fai sö da la Extra Aviation che l’è öna società creada da l’insegnér todèsch Walter Extra che l’è stacc pò a’ ü pilòta acrobàtech.

L’Extra ü di aèrei acrobàtech mèi progetàcc, tat che l’è bù de soportà fina a 10 G sènsa problémi e l’ ria a 400 km a l’ura grasie a ü mutur Avio Lyncoming da 300 caài.

## Töcc i tipi de Extra

Gh’è piö tipi de Extra, de fati gh’è: 

* ‘l Extra 300L che l’ gh’à du pòscc (pilòta e pasegér), 
* ‘l Extra 300S che l’ gh’à dóma ü pòst,
* ‘l Extra 330XS che l’è ün Extra 300S con 30 caài ‘n piö 
* ‘l Extra 300SR (Skill Range) de adestramènt che l’ vé bù per i pilòcc méno ‘n gamba.

## Caraterìsteghe di Extra

* longhèsa = 6,65 m
* altèsa = 2,62 m
* larghèsa di ai = 7,70 m
* süperfice di ai = 10,44 m²
* pis vöt= 620 kg
* pis de mia süperà al decòl = 868 kg
* motùr = 1 Lycoming AEIO-540-L1B5
* potènsa = 300 CV
* velocità = 408 chilòmeter a l’ura
* autonomia = 944 chilòmeter

## Simuladùr de gul

L’Extra 300 l’è ü di aèrei che s’ pöl dovrà col simuladùr de gul Flight Simulator.
Tavassàn cun Vilavèsch

**Tavasàn cun Vilavèsch** (o apéna *Tavazzano*, *Tavazzano con Villavesco* in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ) . L'é el prim paès a Nord de Lod.

## Storia

El paés l'é nasìd in dué che gh'è adess Vilavèsch. El teritòri l'era la residensa de campagna del Vesch de Lod; per quést el se ciamena *Villa del Vescovo*. Dòpu l'é diventàd pruprietà d'i *Salerano* (1189), d'i *Buttintrocca* (1657) e d'i *Rezzonico* fin al 1796.

L'é stai in de la *[[Secunda Guera Mundial]]* che el paés l'è cresìd tantìsim in de la frasiòn Tavasàn, da una part a l'altra de la *Via Emilia*. Alùra el Cumün e la Paròchia i èn stai spustàdi pròpi a Tavasàn. In d'i an '90 anca la Paròchia de Vilavèsch l'ha pers el cüràt e i èn restàdi i dü prét de Tavasàn.

## Ecunumia

Gh'è una gradìsima Central a carbòn che la dà laurà a 230 uperàri.

## Cultüra

La prima cesina de Tavasàn adés l'è scunsacrada, quela növa l'è del 1947. La cesa de Vilavèsch l'è del 1630. In di alter frasiòn Mundignàn e Cà de' Zecchi gh'é dù bele capeline. Gh'è anca un bell munüment a la Pace.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Tavassàn cun Vilavesch l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Ligamm de föra

*Sitt del Cumün

## Riferiment
Urobi

I **Urobi**, in latin *Orumobii* o *Orumbovii* che adóma in del medioéf l'è dientàt *Orobi*, a i eren una pupulazion che in dela preistoria i staven in dela bergamasca e in dell cumasch.

Plini Vecc el riporta i paroll de Caton Censur ch'el diseva che i eren staa lur a fundà Comm, Bergum, *[[Erba (CO)|Licini Forum]]* e Parre:
.

I storich classich, insema a Plini Vecc, i interpreten l'etimulugia del nomm dal grecch "Ορων βιον" e i pensen che i sien uriginari dela Grecia .  Però l'interpretazion muderna a l'è diferenta.
Una analisi püsee aprufundida, la rimanda a una urugin prubabilment Ligür: *or* a l'è una parola preindoeuropea che la voo dì acqua e *bo* a l'è una parola indoeuropea che la voo dì abitazion. Cunsiderandu che el nomm *Orumbovii* i Romani a l'hann imparaa di Gai, se pudaress interpretall cumè *cüü che stann sü l'acqua* .

In Lumbardia in dell primm mileni a. C. la s'è svilüpada quela che in archeulugia la se ciama la cultüra de Gulaseca. I "Gulasechian" i staven sü una teritori de 20.000 km²,dai Alp fina al Po, dala Valsesia al Sère.
La cultüra de Gulaseca la s'è dunca svilüpada in de 'n ambient pitost diferent, sia cumè teritori che cumè datazion: la incumencia in dell XIII secul a. C. cun la cultüra de Canegraa e la finiss cun i invasion di Gai.
I Urobi dunca, insema a oltri pupulazion che i staven su quell teritori chì, cuma i *Leponzi*, i *Moesiates*, i *Insubres* e i *Laevi Ligures* a i henn cunsideraa di archeologi e di glutologi una pupulazion de Ligür celtizaa o Celto-Ligür nasüü dopu la penetrazion de gent che i vegneven dela region tudesca dell Renu e dell Danübi, a i henn rüaa in Italia nord-ucidental in etaa püsee antiga di invasion celtich del IV secul a. C. e i s'henn stanziaa tra l'Òi e 'l Tisin.

## Nutazion
Anarchia

**Anarchia** (del grech ἀναρχία *anarchía*, senza Arcont (senza urdin, reguladur)) al pö vurè dì:
* "Senza reguladur o uturità" 
* "Assenza del guern; un stat senza legg duüü a l'assenza o l'ineficenza del pudè süprem; disurdin pulitigh."
* "Un stat de la sucietà che la gh'è minga una persona o un grüp de personn al guern, ma ogni om al gh'ha una libertà assulüta (senza implicaziun de disurdin)"	
* "Assenza o minga-recugnussiment d'un'uturità e urdin in d'una quaj sfera

## Referenz

## Varda anca
*Anarco-capitalism
*Anarco-comunism
*Panarchia

## Ligam de föra
* Anarchopedia inglesa 
* Esempi de periud de anarchia senza caos
Burghét

**Burghét** (anca *Burghèt*; *Borghetto Lodigiano* en Italiàn) l'è un cumün de  abitant (dàto del  ) de la pruincia de Lod, en Lumbardia.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Burghèt l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Ligamm de föra

*Sitt del Cumün

## Vus curelaa
*Palazz Rò (Borghett)
San Simù

**Còrna** (nòm uficiàl en italià: *Corna Imagna*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna ,‘ndóe l'è cognussìt come *Sant Simú*, al se tröa a 27 km de la sità e a 750 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Blèl, Brembila, Füipià, Gerusa, Locadèl, Röda, Sant Imbù.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còrna l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Friedrich Gottlieb Bartling

**Friedrich Gottlieb Bartling** (9 de Dezèmber del 1798 – 20 de Noèmber del 1875) l'è stat en botànic todèsc uriginàre de Hannover.

El g'ha stüdiàt scènse natürài a l'Ünivesità de Gotinga, e 'ndèl 1818 l'è partìt per en viàs en Ungherìa e Croàsia miràt a aprofondéser la sò matéria. Endèl 1822 l'è dientàt conferensér a Gotinga, endóche piö tàrde l'è dientàt apò a profesùr, e 'ndèl 1837 l'è numinàt diretùr del giardì botànic. El zèner de piànte *[[Bartlingia]]* de la famìa de le Fabaceae, el ciàpa 'l nòm en sò unùr.

## Püblicasiù selesiunàde
* *De litoribus ac insulis maris Liburnici* (1820) 
* *Ordines naturales plantarum* (1830) 
* *Flora der österreichischen Küstenländer*, (Flora of the Austrian Coastal Areas); (1825)                
* *Vegetabilia cellularia in Germania septentrionale praesertim in Hercynia et in agro Gottingensi* (1834 e 1836), ensèma a Georg Ernst Ludwig Hampe (1795–1880)
La Saxe

**La Saxe** (*La Saha* in arpitan) a l'è ona frazion del comun valdostan de Courmayeur. La se troeuva in su l'istessa sponda de la Dòra Baltea del capploeugh comunal, e aj pee del mont ciamaa pròppi Col de La Saxe, che 'l delimita a sud la Val Ferret. A l'è in su la strada per giontà Entrèves.

El vegg center stòrich l'è ancamò ben conservaa, ma 'l paes el s'è slargaa grazie aj quarter residenziai per i turista.
Rudyard Kipling

El **Joseph Rudyard Kipling** (30 de desember del 1865 – 18 de genar del 1936) a l'è staa un scritur ingles nassüü in India e cugnussüü suratüt per i sò liber per bagaj, 'me *The Jungle Book* del 1894. L'ha vingiüü el Premi Nobel per la literadüra in del 1907. In lumbard a l'è surtida in del 2009 una *"Scerna de Stori"*, cun di sò stori cürt, vultaa di uriginaj ingles in Lumbard Insübregh de'l lenguista Insübregh March Tambürel.

## Referenz
Quarésma

La **Quarésma** l'è 'l tép de 40 dé che l' vé prìma de la Pàsqua e che 'l taca col Mercoldé di sènder che l' vé söbet dòpo l'öltem dé de Carneàl, ol martedé gras. 
A dìla giösta la Quarésma la düra 'mpó de piö de 40 dé, de fati dal Mercoldé di sènder al Gioedé Sant gh'è 44 dé, in töte i manére la Quarésma la regórda i 40 dé che Nòst Signùr la pasàt in del dezèrt dòpo 'l sò batès in del Giordà. Pròpe per chèsto la Quarésma l'è ü tép dedicàt a la preghiéra, a i penitènse, a i fiorècc per mèi preparàs a la Pàsqua de Nòst Signùr e 'n particolàr i enerdé de Quarésma e 'l Mercoldé di sènder i è ciamàcc *dé de màgher e de digiü*: de màgher, dezà che gh'è mia de maià la càrne, de digiü dezà che gh'è de maià póch.
Casalmaiòch

**Casalmaiòch** (*Casalmaiocco* in Italian) l'è un paés de  abitant (dàto del  ) de la Pruìncia de Lod, Italia.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalmaiòch l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Made in Japan – Live at Parco Capello

**Made in Japan - Live at Parco Capello** a l'è on album di Elio e le Storie Tese pubblicaa in del 2001.
El se tratta del primm CD live del grupp. I registrazion hinn staa faa in vari concert in d'on period de temp tra 'l 1996 e 'l 1999, var a dì el period de temp che va de la participazion al Festival de Sanrem a on quaj mes dòpo la mòrt del Feiez (23 dicember del 1998).
In realtà, el *Parco Capello* a l'esist minga, ma l'è ona citazion de *Uomini col borsello (ragazza che limoni sola)*. Sia el nòmm che l'immagin in copertina a hinn ona citazion del CD live di Deep Purple del 1972.

L'album a l'è spartii sù in duu disch, pròppi come l'original di Deep Purple: el primm el se ciama *Dovrebbero esserci due accrediti*, l'alter inveci *Ha provato a guardare sotto "Fabio"?*.
De l'album a l'è sortii el singol Tapparella (canzon del 1996).

## I canzon
In general, i canzon hinn staa ciappaa di trii disch pussee famos del grupp: Elio Samaga Hukapan Kariyana Turu, Italyan, Rum Casusu Çikti e Eat the Phikis, pù tre canzon che vegnen de Esco Dal Mio Corpo E Ho Molta Paura (*Ocio Ocio*, *Né carne né pesce*, *Abbecedario*). A gh'è minga canzon inedit. A l'inizzi de tucc duu i disch gh'è on'introduzion fada de on *Misterioso Suonatore d'Armonica* a on quaj concert.
La maggior part di canzon la gh'ha avuu minga modifich elettrònich in studi.
A la fin del segond disch se sent la presentazion che 'l cantant american James Taylor l'ha faa del grupp quand che hann sonaa insema in de la trasmission Night Express de Canale 5 a metà di ann '90.
### Dovrebbero esserci due accrediti
#*Me l'ha detto Michele* - 1:16 (show intro)
#*Cassonetto differenziato per il frutto del peccato* - 4:36 (Milan, 12 luj 1999)
#*Uomini col borsello (ragazza che limoni sola)* - 5:41 (Palerm, 31 agost 1998)
#*Ocio Ocio* - 3:47 (Mòdena, 19 magg 1996)
#*Né carne né pesce* - 6:08 (Palerm, 31 agost 1998)
#*Servi della Gleba* - 8:44 (Roma, 19 marz 1998)
#*Il vitello dai piedi di balsa* - 3:31 (Bologna, 6 april 1998)
#*Il vitello dai piedi di balsa reprise* - 1:27 (ibidem)
#*Paolo Pum, Christian Rock* - 2:52 (Palerm, 31 agost 1998)
#*El Pube* - 6:02 (ibidem)
#*La Terra dei Cachi* - 7:14 (Bergom, 21 magg 1996)
### Ha provato a guardare sotto ''Fabio''?
#*Quando si parla di capitalismo, tutti hanno paura dell'armonica* - 0:57 (show intro)
#*Lo Stato A, lo Stato B* - 4:35 (Palerm, 31 agost 1998)
#*Abbecedario* - 3:08 (ibidem)
#*John Holmes (Una vita per il cinema)* - 4:22 (ibidem)
#*Milza* - 3:48 (Mòdena, 19 magg 1996)
#*Cara ti Amo* - 7:10 (Firenz, 9 settember 1998)
#*Il mondo di Paul Branigade* - 2:27 (Palerm, 31 agost 1998)
#*Essere donna oggi* - 5:08 (Mòdena, 19 magg 1996)
#*Supergiovane* - 8:17 (Milan, 12 luj 1999)
#*Zooma zooma baccalà* - 2:22 (ibidem)
#*Tapparella* - 10:22 (Bergom, 21 magg 1996)

## Formazion
*Elio: vos, flaut dolz.
*Rocco Tanica: taster, segonda vos (*Cara ti amo*).
*Faso: bass, segonda vos (*Servi della Gleba*).
*Cesareo: ghitarra, *campanaccio* (*El Pube*).
*Christian Meyer: batteria.
*Feiez: saxòfon, còr, segonda vos, ghitarra, bass (*Servi della Gleba*), istrument vari.

## Font
*Marok.org
Forte dei Marmi

**Forte dei Marmi** l'è ü cümü italià, de la regiù de la Toscana, 'n Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 8.280 abitàncc, 'na superfìce de 9&nbsp;km² e 'na densità de 920 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montignoso (MS), Pietrasanta, Seravezza.

L’è ü paìs de la Ersilia stòrega che l’ se tróa sö la còsta del mar Ligure e mia del mar Tiréno cóme s’è portàcc a pensà.

Fòrte dei Marmi ‘l nas a la fì del sécol XVIII quando ‘l Gran Düca de Toscana Péder Leopòld l’à decidìt de fà sö ü fòrte söl cunfì e ‘ntùren al fòrte l'è cresìt ‘l paìs. Ol fòrte, a dì la erità, l'è, alméno al dè de 'ncö, piö che óter öna cà con denàcc ü bastiù de matù.

I stràde del paìs ì è töte a perpendìcol tra de lure e i cà i è quaze töte de l’Otsènto o Liberty prim Nöfsènto.
L’ótra metà del nòm l’ vé dal fàto che ‘l màrmo che se tirà fò da i Alp Apuane l’ venìa portàt pròpe a Forte dei Marmi per ès imbarcàt.

In del Otsènto Forte dei Marmi l’éra ciamàt *Magazzino dei Marmi*.

Al dé de ‘ncö Forte de i Marmi l’è ü pòst de mar famùs e cognusìt ‘n töt ol mónt, ‘ndóe i và ‘n vacansa tace vip.

## Ol mar

L’aqua l’è basa, ma pròpe basa per tace méter, per i prim 20 méter de sólet la ria piö o méno al zenöcc; s’pöl ‘ndà ‘n là ‘n del mar per 50 – 100 méter e se tóca amò e ‘l fónt l’è töt de sàbia.
L’aqua l’è ciàra, ma apéna i unde i vé ü falì piö fórte o apéna gh’è tata zét ‘n aqua, söbét la é tróbia.

## La spiàgia

La spiàgia de Fòrte dei Marmi l’è töta de sàbia fìna e zaldìna e l’è grànda, ma pròpe grànda, tat che cóme negót ghe sarà tra i 100 e i 150 méter de spiagia tra ‘l mar e ‘l lungomàr.

I stabilimènc balneàr i ghà de prensépe ol parchègio per i màchine e de sólet i ghe stà da i 20 a i 40 màchine per stabilimènt parchegiàde sö la spiàgia, a ‘ndà ‘nacc vèrs ol mar se tróa la cà del concesiunàr de l’istabilimènt opör ü locàl o öna discotéca.

Lé apröf gh’è pò l’öfese del concesiunàr, ol bar, i cabine, i bagn, i dòce, i zöch per i s-cetì e ‘n di bagn piö bèi pò la piscìna. A ‘ndà ‘nacc gh’è alméno 20 file de ombrelù e 'n spiàgia se stà bèi larch, mia schisàcc e tacàcc ü co l’óter, e pò denàcc a la prima fila gh’è amò alméno 30 mèter de spiàgia, ‘ndó ghe stà ‘l bagnino.

## La Capannina di Francèschi

Söl lungomàr de Forte dei Marmi gh’è la Capannina di Francèschi, ü locàl che l’è dientàt famùs ach gràsie a di film che i è stai giràcc a Fòrte e a la Capannina, film compàgn de Sapore di Mare col Jerry Calà.

## Colegamèncc

Forte dei Marmi l’è colegàt con Marina di Pietrasanta e i óter paìs de la Ersilia grasie a öna pìsta di bici söl lungomàr e a ü servése de pülman che i gira pò de nòcc 'nfina a la dé per portà i zùegn da öna discotéca a l’ótra.
Opekta

La **Opekta GmbH** (*Opekta S.R.L.*) a l'eva un impresa alimentara fada sü a Culogna int'l 1928 de'l Robert Feix e de'l Richard Fackeldey. L'Opekta l'ufriva suratüt roba de druà int la prudüziun de marmelad e de geladína e olter rob faa sü cunt la pechtina. Anca 'l num de l'impresa 'l vegn de chela sustansa chí: „**O**bst**pekt**in aus dem **A**pfel", che'l vör dì: "Pechtina de Früta trada fö de'l Pum".

Impresa familara de lungia dürada, l'è stada pö spartida e vendüda de chí e de lá, e pö, a la fin, a la mitaa di agn nuanta a l'è stada eliminada de'l marcaa.
Beder

**Beder** (nom ufizial in italian: *Bedero Valcuvia*) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha , 'na süperfis de 2,5 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brinz, Cunard, Masciagh, Ransc e Valganna.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Beder l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
V.I.P.

**V.I.P.** l’è ün acrònimo ‘nglés che l’ völ dì *very important person* e cioè *persuna pròpe ‘mportanta*.

L’è dovràt per atùr, cantàncc, zögadùr de balù e sportìv, miliardare, politici e sèmper piö de spès l’è dovràt per töcc chèi che ‘n d’öna manéra o ‘n d’ün ótra i fenès ‘n televisù o sö i giornai, ach se i gh’à mia di dòti particolar. Sèmper piö de spès per ès ciamàcc vip basta fas vèt, basta ès cognusìcc.
Beta Israel

I **Beta Israel**, o **falascià**, inn un popol originari de l’Etiopia, in prinzipi de lengua agau e de religion ebraega, catad in di bande a mont del lagh Tana. 
I inn cognossud come *falascià* (parolla aramaega che la voeur dì *forester*) ma i preferissen vesser ciamad *Beta Israel*, che in de la lengua ge’ez el voeur dì *Cà de Israell*). 

El se sa mìa come mai i inn sgiudee de religion, forsi inn stad convertid de di missionari de fed ebraega che i sarissen rivad del mezdì de l’Arabia.

In di agn 70 del secol XX vuna qualch de lor l’è emigrada in Israell anca se 'l Rabinad l’ha havud di problema a considerài ebree.

In del 1984 – 1985 in Etiopia, in seguit d’ona carestia, i israelian, cont un pont in aria, i n’hann portad quaivun in Israell. I oeultem 20 000 *Beta Israel* che a gh’è restad in Etiopia inn emigrad, a soa voeulta, in Israell in del 1991.

## Bibliografia
* Jean Sellier, *Atlante dei popoli dell'Africa*, Il Ponte, Bologna, 2009.

## Oter progecc
Caraa (CO)

**Caraa** (nom ufizial in italian: *Carate Urio*) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km². El se troeuva sora i spond del lagh de Còmm e 'l gh'ha ses frazion: Cavadin, Greppon, Lestresi, Olzavin, Pangin e Riva.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Caraa (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Carimaa

**Carimaa** (nom ufizial in italian: *Carimate*) a l'è on comun de la Provincia de Còmm de , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km². El se troeuva al confin con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Lentaa).

El comun a l'è situaa in de la Vall del Seves. Pròppi in del sò territòri comunal el torrent Serenza a l'entra ind el fiumm Seves. Carimaa l'è lontan de Còmm domà 15 chilòmeter.

I frazion del paes a hinn tre: Cassina Vall (1616 ab.), Munzurè (500 ab.) e la stazion.

A Carimaa, intorna al 1010, l'è nassuu el Sant'Ariald (m. 27 giugn 1066) e anca on vescov de Bergom, l'Adalbert (894-929).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Carimaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Antonio Rosmini

**Antonio Rosmini** a l'era un cüraa e filosuf trentin nassüü a Rovereto el 24 de marz del 1797 e mort a Stresa el 1<sup>m</sup> de lüj del 1855.
A l'era de fameja nobila.
Dopu che l'aveva faa i stüdi teologigh a Padua, in del 1821 a l'è staa urdinaa cüraa.

L'ha fundaa in del 1830 a Dom la cungregaziun de l'Istitüt de la Carità (*Istituto della Carità*).

In del 1994 la cungregaziun per i caus di sant l'ha tacaa cunt el prucess de beatificaziun. In del nuember del 2007 a l'è staa beatificaa cunt una cerimonia a Nuara.

## Över principaj
* *Nuovo saggio sull'origine delle idee* (1830)
* *Princìpi della scienza morale* (1831)
* *Il rinnovamento della filosofia in Italia* (1836)
* *Filosofia della morale* (1837)
* *Antropologia in servizio della scienza morale* (1838)
* *Filosofia della politica* (1839)
* *Filosofia del diritto* (1841-1845)
* *Teodicea* (1845)
* *Psicologia* (1850)
Teresa d'Àvila

**Teresa d'Àvila** o **Teresa de Gesü** a l'era nassüda a Ávila, cunt el nom de **Teresa de Cepeda y Ahumada**, el 28 de marz del 1515 e a l'è morta a Alba de Tormes el 4 d'utuber del 1582.
L'ha fundaa l'urdin di Carmelitann scalz.
In del 1622 l'ha canunizada el Papa Gregòri XV e in del 1970 el Papa Pàol VI l'ha numinada Dutur de la Gesa.
Majöl de Cluny

**Majöl de Cluny** (*Mayeul ou Maïeul de Cluny*) a l'era nassüü a Valensole, in de la Pruenza francesa, pressapoch in del 910 e a l'è mort a Souvigny in del 994.
A l'è staa un abaa beneditin, quart abaa de l'Abazia de Cluny.
A l'è staa diciaraa sant del Papa Gregori V sübit dopu che l'era mort.
Casasch

**Casasch** (nom ufizial in italian: *Casasco d'Intelvi*) a l'è on ex comun de la Provincia de Còmm con , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km², situaa longh el confin con la Svizzera (comun de Svizzera, Canton Tisin). A gh'è anca on alter comun in Italia ciamaa Casasch, che 'l se troeuva in de la Provincia de Lissandria.

A partì del 2017, l'è frazion del noeuv comun de Center Val d'Intelv.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Casasch l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Casnaa

**Casnaa** (*Casnate*) l'è vun di duu centri principai del comun brianzoeu de Casnaa e Bernaa, in de la Provincia de Comm.
Respett a Bernaa, Casnaa l'è pussee a sud.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1937. Prima el gh'aveva ona frazion ciamada Baraggioeula e al temp di piev el partegniva a quella de Fin.
Pigmei

I **Pigmei** i sömèa ès ol prìm pòpol che l’à abitàt la forèsta equatoriala de l’Afrega e ach se i è póch, de fati i è mia piö de 150 méla, i è cognusìcc e famùs desà che i è pròpe bas: la média di mas'cc *Mbuti* (che i è öna tribù de Pigmei) l’è de ü méter e 44 ghèi. 

Ol nòm Pigmei l’ vé dal Gréch *pygmâios* (ölt ü cübito) che i Gréci i dovràa per ü lengendare pòpol de nanècc che i stàa de cà tra l'Afrega e l'India sèmper in guèra co i grù che i rüinàa i sò cap.

I è ciamàcc *Binga* a sira (ovest) e *Twa* a matina (est) del Ubangi e i gh’à mia öna sò lèngua, ma i parla chèla di pòpoi che i gh’à ‘n banda.

I Pigmei i vìf ispandìcc ‘n mès a i Bantu in de la fórèsta tra ‘l Càmerun e ‘l Ruanda e per campà i và a casa e i cata sö i fröcc e i piante che i crès in de la forèsta.

I Bantu i se crèt superiùr a i Pigmei e suradetöt a sira (ovest) i à obligàt i Pigmei a servìi, mèntre a matina (est) gh’è öna situasiù piö equlibrada e tra Bantu e Pigmei gh’è di scambe a la pari. 

## Referènse
Jean Sellier, *Atlante dei popoli dell'Africa*, Il Ponte, Bologna, 2009.

## Varda anca
* Pigmei de la forèsta equatoriala de l’Afrega
Bergen-Belsen

**Bergen-Belsen**, a ólte ciamàt apéna **Belsen **, l'è stat en camp de concentramènt nazìsta sitüàt en Bàsa Sasònia, a sudòvest de la cità de Bergen arènt a Celle.

En prensépe l'ìa 'n camp de internamènt per i prizunér de guèra (1940), ma dòpo l'è stat trasfurmàt endèn camp de concentramènt (1942), endóche vignìa 'mprizunàcc Ebrèi, Sénghegn e Omosesuài. De spès i prizunér i vignìa turtüràcc e 'n gran tàncc i finìa per mörer de fam e de fadìghe.

El camp de Bergen-Belsen l'è stat apò 'n "camp de ripòzo" per i prizunér dei óter camp che i éra piö bù de laurà, sfinìcc o tròp vècc.

Le cundisiù i è pegiuràde amò de piö quan che g'ha ambiàt a rià i prizunér trasferìcc dei camp orientài prìma de la liberasiù de chèsti öltem dei soldàcc de le fórse rüse soviètiche.

El camp a la fì l'è stat liberàt dei britànic ai 15 de Bril del 1945, e sübit dòpo l'è stat sbatìt zó töt e bruzàt coi lanciafiàme per vìa de le infesiù de tìfo che s'ìa fat dét.

Endèl camp de Bergen Belsen gh'è mórt presapóc 70.000 persùne, tra le quàle Anna Frank e sò sorèla Margot Frank, mórte de tìfo 'ndèl Febrér o 'ndèl Mars del 1945 (se conós mìa de precìzo la dàta giösta), e du ex deputàcc fransés: Claude Jordery, mórt ai 9 de Febrér del 1945, e Augustin Malroux, mórt ai 10 de Bril del stès an.
Cavallasca

**Cavallasca**, parnonziaa localment **Cavallasc'ca** (nom ufizial in italian: *Cavallasca* in Italian), a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km². El se troeuva al confin con la Svizzera (comun de Ciass, canton Tisin).

## De vedè
Arent al comun se troeuva el Mont Sass (ciamaa anca *Sass de Cavallasca*), famos per i sò fortificazion de la Prima Guerra Mondial, faa sù de l'OAFN (Organizzazion Avanzada del Front Nòrd) per combatt on'invasion eventual di Imperi Centrai a travers de la Svizzera.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Cavallasca l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Cavargna

**Cavargna** (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm, al confin con la Svizzera. El gh'ha , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km² e l'è 'l paes pussee in alt de la pròppia provincia (1071 meter).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Cavargna l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment