open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Campoli Appennino

**Campoli Appennino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 1.804 abitàncc, 'na superfìce de 33&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alvito, Broccostella, Pescasseroli (AQ), Pescosolido, Posta Fibreno, Sora, Villavallelonga (AQ).
Ausonia

**Ausonia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 2.564 abitàncc, 'na superfìce de 20&nbsp;km² e 'na densità de 128 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Parano, Coreno Ausonio, Esperia, Spigno Saturnia (LT).

## Stória
De le bànde de la cità del dé d'encö gh'ìa, se sà mìa de precìzo 'ndóe, la cità antìca de **Ausona**, giöna de le sich cità che i parlàa i gréci DE LA Magna Grecia, e che le apartignìa al teretóre osco-umbro. Chèste cità le fàa part de la Léga Sanìtica che g'ha fat guèra ai latì e che gh'è stat desfàt fò dòpo agn de batàie endèl an 314 prima del Signùr.
Atina

**Atina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 4.480 abitàncc, 'na superfìce de 29&nbsp;km² e 'na densità de 154 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alvito, Belmonte Castello, Casalattico, Casalvieri, Gallinaro, Picinisco, Terelle, Villa Latina.
Aquino

**Aquino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 5.337 abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 281 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castrocielo, Piedimonte San Germano, Pignataro Interamna, Pontecorvo.

Aquino fica a 120Km de Nápoles e Roma.
Anagni

**Anagni** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 19 334 abitàncc, 'na superfìce de 113&nbsp;km² e 'na densità de 171 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acuto, Ferentino, Fumone, Gavignano (RM), Gorga (RM), Montelanico (RM), Paliano, Piglio, Sgurgola.
Prefettura de Valòna

La **Prefettura de Valòna** (*Qarku i Vlorës* in Albanes; Νομός Αυλώνα/*Nomós Aulóna* in Grech) a l'è voeuna di dodes prefettur de l'Albania. L'è situada in del sud-òvest del Paes, in sul Mar Adriatich e al confin con la Grecia.
## Suddivision amministrativa
La prefettura la cunta trii distrett:
* Distrett de Delvinë
* Distrett de Santi Quaranta
* Distrett de Valòna
Sant'Elia Fiumerapido

**Sant'Elia Fiumerapido** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 6.196 abitàncc, 'na superfìce de 41&nbsp;km² e 'na densità de 151 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belmonte Castello, Cassino, Cervaro, Picinisco, San Biagio Saracinisco, Terelle, Vallerotonda, Villa Latina.
Sant'Apollinare

**Sant'Apollinare** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 1.909 abitàncc, 'na superfìce de 17&nbsp;km² e 'na densità de 112 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cassino, Pignataro Interamna, Rocca d'Evandro (CE), San Giorgio a Liri, Sant'Ambrogio sul Garigliano, Sant'Andrea del Garigliano, Vallemaio.
Fara in Sabina

**Fara in Sabina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 10.801 abitàncc, 'na superfìce de 54&nbsp;km² e 'na densità de 200 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo di Farfa, Montelibretti (RM), Montopoli di Sabina, Nerola (RM), Toffia.
Arce

**Arce** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 6.026 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 155 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ceprano, Colfelice, Falvaterra, Fontana Liri, Monte San Giovanni Campano, Rocca d'Arce, San Giovanni Incarico, Strangolagalli.
Alvito

**Alvito** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 3.032 abitàncc, 'na superfìce de 52&nbsp;km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atina, Campoli Appennino, Casalvieri, Gallinaro, Pescasseroli (AQ), Posta Fibreno, San Donato Val di Comino, Vicalvi.
Pico

**Pico** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 3.123 abitàncc, 'na superfìce de 32&nbsp;km² e 'na densità de 98 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campodimele (LT), Lenola (LT), Pastena, Pontecorvo, San Giovanni Incarico.
Sora

**Sora** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Frosinone. El g'ha presapóch 27.250 abitàncc, 'na superfìce de 71&nbsp;km² e 'na densità de 342 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arpino, Balsorano (AQ), Broccostella, Campoli Appennino, Castelliri, Isola del Liri, Monte San Giovanni Campano, Pescosolido, Veroli.
Varco Sabino

**Varco Sabino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 263 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 11 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascrea, Castel di Tora, Concerviano, Marcetelli, Paganico Sabino, Pescorocchiano, Petrella Salto, Rocca Sinibalda.
Vacone

**Vacone** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 246 abitàncc, 'na superfìce de 9&nbsp;km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvi dell'Umbria (TR), Configni, Cottanello, Montasola, Torri in Sabina.
Turania

**Turania** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 270 abitàncc, 'na superfìce de 8&nbsp;km² e 'na densità de 34 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carsoli (AQ), Collalto Sabino, Collegiove, Pozzaglia Sabina, Vivaro Romano (RM).
Torricella in Sabina

**Torricella in Sabina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 1.212 abitàncc, 'na superfìce de 25&nbsp;km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belmonte in Sabina, Casaprota, Monteleone Sabino, Montenero Sabino, Poggio Moiano, Poggio San Lorenzo, Rieti, Rocca Sinibalda.
Toffia

**Toffia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 886 abitàncc, 'na superfìce de 11&nbsp;km² e 'na densità de 81 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo di Farfa, Fara in Sabina, Nerola (RM), Poggio Nativo.
Roccantica

**Roccantica** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 631 abitàncc, 'na superfìce de 16&nbsp;km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cantalupo in Sabina, Casperia, Monte San Giovanni in Sabina, Poggio Catino, Rieti, Salisano.
Rocca Sinibalda

**Rocca Sinibalda** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 819 abitàncc, 'na superfìce de 49&nbsp;km² e 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascrea, Belmonte in Sabina, Castel di Tora, Colle di Tora, Concerviano, Longone Sabino, Monteleone Sabino, Poggio Moiano, Torricella in Sabina, Varco Sabino.
Rivodutri

**Rivodutri** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 1.281 abitàncc, 'na superfìce de 26&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colli sul Velino, Leonessa, Morro Reatino, Poggio Bustone, Polino (TR), Rieti.
Rieti

**Rieti** (*Reate* 'n latì; *Riete* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, de la regiù del Làsio, capolöch de la Pruvincia omònima.

El cümü de Rieti 'l g'ha , 'na superfìce de 206&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Belmonte in Sabina, Cantalice, Casperia, Castel Sant'Angelo, Cittaducale, Colli sul Velino, Concerviano, Contigliano, Greccio, Longone Sabino, Micigliano, Monte San Giovanni in Sabina, Montenero Sabino, Poggio Bustone, Rivodutri, Roccantica, Stroncone (TR), Terni (TR), Torricella in Sabina.

## Riferimèncc
Scandriglia

**Scandriglia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 2.379 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Licenza (RM), Monteflavio (RM), Montorio Romano (RM), Nerola (RM), Orvinio, Percile (RM), Poggio Moiano, Poggio Nativo, Pozzaglia Sabina.
Pozzaglia Sabina

**Pozzaglia Sabina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 411 abitàncc, 'na superfìce de 25&nbsp;km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascrea, Castel di Tora, Colle di Tora, Collegiove, Orvinio, Paganico Sabino, Poggio Moiano, Scandriglia, Turania, Vivaro Romano (RM).
Distrett de Delvinë

El **distrett de Delvinë** (*Rrethi i Delvinës* in albanes; Επαρχία Δελβίνου/*Eparchía Delbínou* in grech) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de la Prefettura de Valòna.
## Suddivision amministrativa
El distrett el gh'ha ona municipalità e trii comun.
### Municipalità
* Delvinë
### Comun
* Finiq
* Mesopotam
* Vergo
Petrella Salto

**Petrella Salto** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 1.305 abitàncc, 'na superfìce de 101&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antrodoco, Borgo Velino, Cittaducale, Concerviano, Fiamignano, Longone Sabino, Pescorocchiano, Varco Sabino.
Pescorocchiano

**Pescorocchiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 2.546 abitàncc, 'na superfìce de 94&nbsp;km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgorose, Carsoli (AQ), Collalto Sabino, Fiamignano, Marcetelli, Petrella Salto, Sante Marie (AQ), Tornimparte (AQ), Varco Sabino.
Orvinio

**Orvinio** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 427 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Percile (RM), Pozzaglia Sabina, Scandriglia, Vallinfreda (RM), Vivaro Romano (RM).
Morro Reatino

**Morro Reatino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 375 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 25 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arrone (TR), Colli sul Velino, Labro, Polino (TR), Rivodutri.
Montopoli di Sabina

**Montopoli di Sabina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 3.697 abitàncc, 'na superfìce de 37&nbsp;km² e 'na densità de 100 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo di Farfa, Fara in Sabina, Fiano Romano (RM), Montelibretti (RM), Nazzano (RM), Poggio Mirteto, Salisano, Torrita Tiberina (RM).
Monteleone Sabino

**Monteleone Sabino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 1.272 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Frasso Sabino, Poggio Moiano, Poggio San Lorenzo, Rocca Sinibalda, Torricella in Sabina.
Montebuono

**Montebuono** (*Montebonu* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 913 abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvi dell'Umbria (TR), Collevecchio, Magliano Sabina, Tarano, Torri in Sabina.
Magliano Sabina

**Magliano Sabina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 3.692 abitàncc, 'na superfìce de 43&nbsp;km² e 'na densità de 86 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvi dell'Umbria (TR), Civita Castellana (VT), Collevecchio, Gallese (VT), Montebuono, Orte (VT), Otricoli (TR).
Longone Sabino

**Longone Sabino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 682 abitàncc, 'na superfìce de 34&nbsp;km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascrea, Belmonte in Sabina, Cittaducale, Concerviano, Petrella Salto, Rieti, Rocca Sinibalda.
Leonessa

**Leonessa** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 2.730 abitàncc, 'na superfìce de 205&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cantalice, Cascia (PG), Cittareale, Ferentillo (TR), Micigliano, Monteleone di Spoleto (PG), Poggio Bustone, Polino (TR), Posta, Rivodutri.
Mompeo

**Mompeo** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 563 abitàncc, 'na superfìce de 10&nbsp;km² e 'na densità de 56 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casaprota, Castelnuovo di Farfa, Monte San Giovanni in Sabina, Montenero Sabino, Poggio Nativo, Salisano.
545

El **545** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Catastrufa feruviaria in Südtirol

El dudes de Avril 2010, ai növ e trii mignüü del matín, intra Lacc e Castelbel in Südtirol, un tren l'ha s'centraa una slavina de melma burlada sgiò de la pared de munt arent al sit e l'è inscí derajaa. In de la catastrufa növ hinn murüü e vintott hinn restaa ferii (sèt hinn grav) 

Düü dí daspö l’uribel incident feruviari in Val Venosta, la reserca de la resun u di resun de la catastrufa la tö semper püssee pe: la slavina de melma la par vess resültada de na valvula de l'agua lassada dervida.

In del pomezzdí de Mercurdí, 14 de avril, l’è gnüü in sül sít l’aucaa del püblegh magistee, Guido Rispoli che 'l saraa jüdaa in di relev technegh de trii cunsulent numenaa de la magistradüra de Bulsan.
Arent al Rinaldo Genevois, prufessur del „Departement de Geusensia“ a l’üniversidaa de Padua, gh'è anca 'l prufessur üniversitari nassüü a Mals, Vincenzo Bixio, che l’insegna anca lü a Padua, e 'l prufessur üniversitari Alberto Mazzucato del "Departement de Geutechnega" de Venessia.

In de la matinada de Venderdí, 16 de avril, la magistradüra de Bulsan la faraa di test idraülegh e geulogegh in sül sít de la catastrufa, che in del menter l’è 'gnüda serada al püblegh.

I test douarien simülà la sitüaziun che l’ha menaa a la catastrufa e fà soltà föra che röl l'è che l'agua l'ha 'vüü in sü la pared del munt.

## Quij che gh'è murüü
I mort paren vess tücc südtiroles: 
* Franz Hohenegger 
* Michaela Zöschg
* Regina Tschöll
* Rosina Offner
* Judith Tappeiner
* Francesco Rieger
* Julian Hartmann
* Elisabeth Peer
* Michaela Künz Oberhofer
Distrett de Santi Quaranta

El **distrett de Santi Quaranta** (*Rrethi i Sarandës* in albanes; Επαρχία Αγίων Σαράντα/*Eparchía Agíōn Saránta* in grech) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de la Prefettura de Valòna. El se troeuva longh el Mar Adriatich, al confin con la Grecia. In del distrett a gh'è l'antiga città greca de Butrint, che l'è on sitt archeològich e partimòni de l'UNESCO.
## Suddivision amministrativa
El distrett el gh'ha dò municipalità e sett comun.
### Municipalità
* Konispol
* Santi Quaranta
### Comun
* Aliko
* Dhivër
* Ksamil
* Livadhja
* Lukovë
* Markat
* Xarrë
Distrett de Valòna

El **distrett de Valòna** (*Rrethi Vlorës* in albanes; Επαρχία Αυλώνα/*Eparchía Aulóna* in grech) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de la prefettura omònima. El se troeuva in su la còsta adriatiga de sud-est del Paes. A gh'è ona quai minoranza greca, tant 'me in de la region ellenica de l'Epir (al confin) se troeuven di popolazion de etnia albanesa.
## Suddivision amministativa
El distrett el cunta quatter municipalità e noeuv comun.
### Municipalità
* Chimara
* Orikum
* Selenicë
* Valòna
### Comun
* Armen
* Brataj
* Hore Vranisht
* Kotë
* Novoselë
* Qendër
* Sevaster
* Shushicë
* Vllahinë
Colle di Tora

**Colle di Tora** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 380 abitàncc, 'na superfìce de 14&nbsp;km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel di Tora, Poggio Moiano, Pozzaglia Sabina, Rocca Sinibalda.
Frasso Sabino

**Frasso Sabino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 632 abitàncc, 'na superfìce de 4&nbsp;km² e 'na densità de 158 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casaprota, Monteleone Sabino, Poggio Moiano, Poggio Nativo, Poggio San Lorenzo.
Colli sul Velino

**Colli sul Velino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Rieti. El g'ha presapóch 515 abitàncc, 'na superfìce de 13&nbsp;km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Contigliano, Labro, Morro Reatino, Rieti, Rivodutri, Terni (TR).
Acaia

L**'Acaia** (Αχαΐα/*Achaía* in Grech, sia antigh che mudernu; *Achæa* in Latin; *Achaïe* in Frances) l'è una prefetüra de la Grecia ucidentala. La cunfina a est cun la Curinzia, a süd cun l'Arcadia e a ovest cun l'Elid. A nord l'è bagnada dai aqui del Gulf de Curint. El sò caplögh l'è 'l port de Patrass. L'è dunca sitüada in de la penisula del Pelupunes.
## Storia
La regiun l'è ciamada inscì perchè antigament se credeva che 'l popul di Achee el gh'avess chì la sua urigin. In epuca antiga, i pupulaziun achee hin staa trai primm de la Grecia a culunizà l'Italia, cun la fundaziun de la cità de Sibari.
Al temp di Crusad, la s'è truvada in del Principaa de Acaia (1210-1432), vün di stat creaa dai Venezian in upusiziun a l'Imperi Bizantin.

## I cumün
Aigeíra, Aígio, Akráta, Aroánia, Diakoptó, Dúmē, Erineós, Fárres, Kalabrúta, Laríssos, Leukásio, Messátida, Móbrē, Ōlenía, Paíōn, Paralía, Patrass, Río, Sumpoliteía, Tritaía, Brachnaíika.
## Cumünità
Kaléntzi, Leóntio.
Etolia-Acarnania

L**'Etolia-Acarnania** (Αιτωλοακαρνανία/*Aitōloakarnanía* in Grech; *Ætolia-Acarnania* in Latin) a l'è una prefetüra de la Grecia ucidentala. L'è sitüada in de la Grecia cuntinentala e la cunfina a nord cun la Prefetüra de Arta (Epir) e cun la Prefetüra de Karditsa (Tessaja), a nord-est cun l'Euritania (Grecia centrala) e a est cun la Focid (semper in la Grecia centrala). A süd a gh'è el gulf de Curint, a ovest el Mar Ioni. L'area l'è culegada cul Pelupunes cunt el pont de Rion-Antirion. L'è anca la prefetüra püssee grossa de la Grecia.
El caplögh l'è Missulungh, mala cità püssee granda l'è Agrínio.
## Cumün
Agrínio, Aitōlikó, Aluzía, Amfilochía, Anaktório, Aggelókastro, Antírrio, Apodotía, Arákunthos, Astakós, Chálkeia, Futeíes, Ínachos, Kekropía, Makruneía, Medeón, Menídi, Missulungh, Lepant, Neapólē, Oiniádes, Panaitōlikó, Parakampúlia, Parabóla, Plátanos, Pullénē, Strátos, Thérmo, Thiesteís.

## Vus curelaa
*Etolia
*Acarnania
Prefetüra de l'Arcadia

L**'Arcadia** (Αρκαδία/*Arkadía* in Grech) l'è una prefetüra e una regiun storiga de la Grecia, in del Pelupunes. La ciapa el nom de l'eroe mitulogich Arcad.
El nom de l'Arcadia l'è staa legaa a lungh, in de la cultüra eurupea (a partì dal Vergili), a un'idea de tera sempliz, püra e incuntaminada. La sua capital l'è Tripol. La cunfina a nord cun l'Acaia, a nord-est cun la Curinzia, a est cun l'Argolid, a süd cun la Laconia, a süd-ovest cun la Messenia e a ovest cun l'Elid. Una part de l'Arcadia l'è bagnada dai aqui del Mar Egee.
## Cumün
Turós, Dēmētsána, Fálanthos, Falaisía, Górtuna, Ēraía, Kleítōr, Kontobázaina, Korúthio, Lagkádia, Leōnídio, Lebídi, Mantinea, Megalopul, Bóreia Kunouría, Skurítida, Tegea, Trikólōnoi, Tripul, Trópaia, Baltétsi, Butína.

## Cumünità
Kosmás
Osìgeno

L**osìgeno** l'è 'n elemènt chìmich che en cundisiù de presiù e temperadüra standard el se prezènta al stat gasùs. El g'ha nömer atòmich 8 e 'l sò sìmbol l'è **O**. L'è 'nserìt endèl grùpo nömer 16 de la tàola periòdica dei elemèncc. El se prezènta de sòlit endèla sò fùrma molecolàra furmàda de dù àtomi e reprezentàda co la fùrma gràfica O2.

L'è giü dei elemèncc piö emportàncc de la chìmica orgànica e l'è nesesàre al cìclo energétich de éser vivèncc. El reprezènta el 20% (en volüm) de la cumpuzisiù de l'atmosféra de la Tèra. Come gas el g'ha gnè culùr, gnè udùr, gnè saùr. Ezìste apò a 'n ótra fùrma molecolàra furmàda de tré àtomi che g'ha nòm ozòno e che l'è reprezentàda come O3. La sò prezènsa endel'atmosféra la ripàra la Tèra de l'incidènsa dirèta dei ràgi ultraviolècc che vé del Sul.

En àtom de osìgeno cumbinàt a du àtomi de idrògeno i fùrma 'na molécola de àiva
Argolid

L**'Argolid** (Αργολίς/*Argolís* in Grech; *Argolis* in Latin) l'è una prefetüra e una regiun storiga de la Grecia. L'è sitüada in del Pelupunes e 'l sò caplögh l'è la cità de Naupli.
## La regiun
L'Argolid la ciapa el sò nom da la cità de Argu, la cità eurupea püssee antiga anmò abitada. L'Argolid la gh'ha 'vüü una granda impurtanza in la storia e in la mitulugia de la Grecia: chì se tröven, ultra ad Argu, anca i cità de Micene, Lerna, Epidaur, Naupli e de Tirint. L'è stada dunca el cör de la cultüra micenea.

La cunfina a nord cun la Curinzia, a est cul Mar Egee, a süd e a ovest cun l'Arcadia.
## Cumün
Argu, Asínē, Asklēpieío, Epidaur, Ermiónē, Koutsopódi, Kranídi, Lerna, Lurkeía, Midéa, Micene, Naupli, Néa Kíos, Növa Tirint.
## Cumünità
Achladókampos, Aléa.
1507

El **1507** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Canton Vales

El **Canton Vales** l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera sitüàt endèl sud del paés. El fà part de la zòna a magiurànsa linguìstica franséza del paés, endèle Alp Penìne, entùren a la val del fiöm Ròdano, de la sò surtìa 'nfìna al Lach de Ginévra.

__TOC__
 

El Valés el se tróa endèla part meridiunàla de la Svìsera. A sud el cunfìna co l'Itàlia (Aosta e Piemont (Vercelli e Verbano Cusio Ossola), a sud-òvest co la Frància (Alta Savoia). A nòrt l'è tacàt ai cantù de Vaud e de Bèrna e a èst coi cantù de Uri e e Ticìno. L'è 'l tèrs cantù piö grànt de la Svìsera per estensiù dòpo dei Grigioni e chèl de Bèrna.

El fa part de la confederasiù elvética del an 1815. La capitàl del cantù l'è Sion, che l'è apò a la cità piö pupulùza del cantù.
El Valés l'è giü dei cantù bilìngui de la Svìsera, la magiurànsa de la sò popolasiù la pàrla 'l fransés (60 %) ma gh'è però 'na minurànsa bèla gròsa che la pàrla 'l todèsch o giü dei sò dialècc Walser (30 %).


## Diviziù aministratìve
### Distrècc

El Canton Vales l'è dividìt en quatórdes distrècc:
* Brig con capitàl Brig-Glis
* Conthey con capitàl Conthey
* Entremont con capitàl Sembrancher
* Goms con capitàl Münster-Geschinen
* Hérens con capitàl Evolène
* Leuk con capitàl Leuk
* Martigny con capitàl Martigny
* Monthey con capitàl Monthey
* Östlich Raron con capitàl Mörel-Filet
* Saint-Maurice con capitàl Saint-Maurice
* Sierre con capitàl Sierre
* Sion con capitàl Sion
* Visp con capitàl Visp
* Westlich Raron con capitàl Raron

### Cümü

El Canton Vales (dato del 2010).


* Agarn
* Albinen
* Anniviers
* Arbaz
* Ardon
* Ausserberg
* Ayent
* Bagnes
* Baltschieder
* Bellwald
* Betten
* Binn
* Birgisch
* Bister
* Bitsch
* Blatten
* Blitzingen
* Bourg-Saint-Pierre
* Bovernier
* Brig-Glis
* Bürchen
* Chalais
* Chamoson
* Champéry
* Charrat
* Chermignon
* Chippis
* Collombey-Muraz
* Collonges
* Conthey
* Dorénaz
* Eggerberg
* Eischoll
* Eisten
* Embd
* Ergisch
* Ernen
* Erschmatt
* Evionnaz
* Evolène
* Ferden
* Fiesch
* Fieschertal
* Finhaut
* Fully
* Gampel-Bratsch
* Grächen
* Grafschaft
* Grengiols
* Grimisuat
* Grône
* Guttet-Feschel
* Hérémence
* Icogne
* Inden
* Isérables
* Kippel
* Lalden
* Lax
* Lens
* Les Agettes
* Leuk
* Leukerbad
* Leytron
* Liddes
* Martigny
* Martigny-Combe
* Martisberg
* Mase
* Massongex
* Mex (VS)
* Miège
* Mollens (VS)
* Montana
* Monthey
* Mörel-Filet
* Mund
* Münster-Geschinen
* Naters
* Nax
* Nendaz
* Niedergesteln
* Niederwald
* Oberems
* Obergoms
* Orsières
* Port-Valais
* Randa
* Randogne
* Raron
* Reckingen-Gluringen
* Riddes
* Ried-Brig
* Riederalp
* Saas-Almagell
* Saas-Balen
* Saas-Fee
* Saas-Grund
* Saillon
* Saint-Gingolph
* Saint-Léonard
* Saint-Martin (VS)
* Saint-Maurice
* Salgesch
* Salins
* Salvan
* Savièse
* Saxon
* Sembrancher
* Sierre
* Simplon
* Sion
* St. Niklaus
* Stalden (VS)
* Staldenried
* Steg-Hohtenn
* Täsch
* Termen
* Törbel
* Trient
* Troistorrents
* Turtmann
* Unterbäch
* Unterems
* Val-d'Illiez
* Varen
* Venthône
* Vernamiège
* Vernayaz
* Vérossaz
* Vétroz
* Vex
* Veyras
* Veysonnaz
* Vionnaz
* Visp
* Visperterminen
* Vollèges
* Vouvry
* Wiler (Lötschen)
* Zeneggen
* Zermatt
* Zwischbergen


## Riferimècc
Canton Vaud

El **Canton Vaud** l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, sitüàt endèla part sud-ocidentàla del paés, endèl teretóre a magiurànsa linguìstica franséza. La capitàl è Losanna.

El cantù 'l rìa 'nfìna al Lach de Neuchâtel a nòrt, 'ndóche 'l cunfìna col Canton Neuchâtel e 'l Canton Fribùrgo, al Lach de Ginevra a sud, endóche 'l cunfìna col Canton Ginevra e l'Alta Savoia franséza. 

Sö la cadéna del Giüra a ucidènt, el cantù 'l cunfìna coi dipartimèncc fransés del Ain , Giüra, e Doubs e col Canton Neuchâtel. A oriènt, el canton Vaud el cunfìna col Canton Friburgo, Canton Berna, e Canton Vales. La superfìce totàl del cantù l'è de 3.212 km² e 'ndèl  la popolasiù totàla l'ìa de  abitàncc.

## Südiviziù aministratìva

El Canton Vaud l'è spartìt en 10 distrècc:

* Aigle, che g'ha per capolöch la cità de Aigle
* Broye-Vully, che g'ha per capolöch la cità de Payerne
* Gros-de-Vaud, che g'ha per capolöch la cità de Echallens
* Jura-Nord Vaudois, che g'ha per capolöch la cità de Yverdon-les-Bains
* Losanna, che g'ha per capolöch la cità de Losanna
* Lavaux-Oron, che g'ha per capolöch la cità de Cully
* Morges, che g'ha per capolöch la cità de Morges
* Nyon, che g'ha per capolöch la cità de Nyon
* Riviera-Pays-d'Enhaut, che g'ha per capolöch la cità de Vevey
* Ouest lausannois, che g'ha per capolöch la cità de Renens
Fera dal Sùl

La **Fera dal Sùl** (*Feria del Sol* in Spagnöl) l’è una festa de cültüra e folklore che la gh'è tütt i ann a Mérida, in Venezuela.

## Storia

La Fera l'è anca cunusüda cume **Carnaval Taurino de America** (*Carnuàl d'i Tòr* dl'America), perchè in febrar, cuntempuraneamènt al Carnuàl, i fann una cùrsa de tòr. Gh'è anca dl'e mustre de cültura e d'i cuncèrt.

## Bibliugrafia

* Guide EDT/Lonely Planet, *[[Venezuela]]*, EDT srl, 2007, ISBN 88-6040-157-7 

*  Susan Brushaber, Arnold Greenberg, *Venezuela Alive*, (Alive Guides Series, Hunter Travel Guides), Hunter Publishing, Inc, 1998 ISBN 1-55650-800-X

## Ligamm de föra

Sitt üficiàl de la Fera
Canton Glarona

El **Canton Glarona** (en todèsch: *Glarus*; en fransés e 'n alemà: *Glaris*; en romàncio: *Glaruna*) l'è 'n cantù svìser a magiurànsa linguìstica todèsca, sitüàt endèl cèntro del paés. La capitàl l'è la cità de Glarona. L'è stat en posedimènt dei Asburgo 'ntra 'l 1264 e 'l 1352, quan che pò l'è deentàt mèmber de la Confederasiù Svìsera.


## Cumü
I 25 cümü (*gemeinden*) del cantù i è:
Canton Uri

El **Canton Uri** l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part central del paés, e l'è giü dei quàte *Waldstätte* (cantù forestài). Uri l'è 'na regiù alpìna con tacc ghiaciài e pàscoi alpì, streersàda del fiöm Reuss, che 'l vé zó del Masìcio del San Gotàrt e 'l se sböta 'ndèl lach dei Quàter Cantù de le bànde de Flüelen. La lèngua piö parlàda l'è 'l todèsch e la popolasiù l'è de presapóch 35.000 abitàncc. La capitàl del cantù l'è la cità de Altdorf.

Endèl an 1291, ensèma al Canton Svit e al Canton Untervald — co la firma de la *Lètera de Aleànza* (ciamàcc apò *Bundesbrief* o *Pat del Grütli*) — el g'ha fondàt la lega che g'ha custitüìt el nùcleo uriginàre de la Confederasiù Elvética.
Canton Svit

El **Canton Svit** (en todèsch: *Schwyz*; en fransés: *Schwytz*; en italià: *Svitto*; en romàncio: *Sviz*; en arpità: *Sieviche*) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèl cèntro del paés. El sò teretóre el rìa 'nfìna a le Alpi a sud, al Lach dei Quàter Cantù a est e al Lach de Zurìgo a nòrt. La capitàl del cantù l'è la stèsa cità che g'ha dat el nom, cioè la cità de Svit.

L'è giü dei quàter Waldstätte (*cantù forestài*), ensèma a: Uri, Canton Nidvald  e Canton Lucerna.

## Stória
El prim de óst de l'an 1291, el Canton Svit el 'g'ha fondàt la Confederasiù Elvética, ensèma al Canton Uri e al Canton Untervald (Pat del Grütli). El Canton Svit el g'ha ciapàt zamò del prensépe en mà la guìda de la confederasiù. Endèl 1320 el nom del cantù l'ìa zà aplicàt a töta la confederasiù. Endèl 1803, el nòm *Svìsera* (en todèsch: *Schweiz*), derivàt del nòm del del Canton *Svit* (*Schwyz*), l'è deentàt uficialmèntel nòm de la nasiù. La bandiéra svìsera l'è ach derivàda del stèma aràldich del Canton Svit.

## Distrècc e cümü


Le cità piö grànde del cantù i è Küssnacht e Pfäffikon.
El cantù l'é dividìt en sés distrècc e 30 cümü, ma i distrècc de Einsiedeln, Küssnacht e Gersau i è furmàcc apéna del cümü omònim.

* Distrèt de Svit
** el töl dét i cümü de Svit, Arth, Ingenbohl, Muotathal, Steinen , Sattel, Rothenthurm, Oberiberg, Unteriberg, Lauerz, Steinerberg, Morschach, Alpthal, Illgau, Riemenstalden.
* Distrèt de Einsiedeln
** el töl dét apéna 'l cümü de Einsiedeln.
* Distrèt de Gersau
** el töl dét apéna 'l cümü de Gersau.
* Distrèt de Höfe
** el töl dét i cümü de Wollerau, Freienbach, Feusisberg.
* Distrèt de Küssnacht
** el töl dét apéna 'l cümü de Küssnacht am Rigi.
* Distrèt de Marsh
** el töl dét i cümü de Lachen, Altendorf , Galgenen, Vorderthal, Innerthal, Schübelbach, Tuggen, Wangen, Reichenburg.
Tananas

**I Tananas**, i'enn una *band* südafricana furmada in del 1987 da Gito Baloi (bàss e vùs), Ian Herman (bateria) e Steve Newman (chitara).

In del 1993 i s'enn sciòlt, ma i s'enn truàd amò de spès per sunà, fin al 2004, quan che l'è mort Gito Baloi.

## Discugrafia

*1988 - *Tananas*  
*1990 - *Spiral* 
*1994 - *Orchestra Mundo*
*1994 - *Time* 
*1996 - *Unamunacua* 
*1997 - *The Collection*
*1999 - *Seed* 
*2001 - *Alive in Jo'burg*

## Riferiment
Canton Türgovia

**Turgovia** (en todèsch: *Thurgau*) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è sitüàt endèla part nordorientàla de la Svìsera. A nòrt el cantù l'è delimitàt del Lach de Costànsa, de là del quàl gh'è la Germània (Land Baden-Württemberg). El fiöm Reno 'l costetöés el cunfì nord-ucidentàl. A sud el cunfìna col Canton San Gal e a ucidènt col Canton Zürigh e 'l Canton Sciafüsa.

La popolasiù totàl del cantù l'è de 228.200 abitàncc (dati del 2001), en làrga magiuranza de lengua tudesca. La capital del cantù l'è la cità de Frauenfeld.

La Confederasiù Elvética, aleàda con 10 giürisdisiù de l'ex Toggenburg, le g'ha cunquistàt ai Asburgo i teretóre del Canton Türgovia endèl 1460. Endèl 1798 chèste tère i è stàde custitüìde per la prìma ólta 'n cantù, come part de la Repüblica Elvética. Endèl 1803 el Canton Turgovia l'è deentàt mèmber de la Confederasiù Svìsera.

La custitüsiù cantunàla 'n vigùr amò al dé d'encö la remónta al 1869.

## Distrècc e Cümü

El cantù Türgòvia l'è dividìt en sich distrècc che i ciàpa nòm ognü del sò capolöch:
* Arbon
* Frauenfeld
* Kreuzlingen
* Münchwilen
* Weinfelden

Töcc ensèma chèsti òt distrècc i reönés 80 cümü (situasiù agiurnàda al més de Bril de 2004):
1531

El **1531** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Canton Giüra

El **Canton Giüra** l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèla part nord-ocidentàl del paés. La capitàl l'è Delémont e la denominasiù uficiàla en fransés (lèngua magiuritària del cantù) l'è * République et Canton du Jura*.

## Stória

El re de Borgògna 'l g'ha dunàt el gròs del teretóre che 'ncö 'l fùrma el Canton Giüra al vèscof de Basilea endèl an 999. La regiù l'è stàda 'n stat sovràno part del Sacro Romano Impero per de piö de otsènt agn. Dòpo 'l Tratàt de Westfalia del 1648 el Giüra el g'ha cuminciàt a ìga dei ligàm strècc co la Confederasiù Svìsera. Al Congrès de Vienna el Giüra l'è pò stat asegnàt al Canton Berna. Chèsta deciziù la g'ha proocàt fòrte malcontét. El Giüra l'ìa de lèngua franséza e de religiù catòlica, quan che 'nvéce el Canton Berna l'ìa suratöt de lèngua todèsca e de religiù protestànt. La popolasiù de la regiù del Giüra la g'ha domandàt l'endependènsa. Dòpo de 'na lòta de agn e agn, la custitüsiù l'è stàda acetàda 'ndèl 1977 e 'ndèl 1978 la spartisiù l'è deentàda uficiàla quan che 'l pòpol svìser el g'ha votàt en sò favùr. Isé, 'ndèl 1979 el Giüra l'è deentàt chèl dei vintisés dei cantù de la Confederasiù Svìsera.

## Südiviziù aministratìve
### Distrècc

El Canton giüra l'è dividìt en 3 distrècc:
* Delémont (Todèsch: *Delsberg*) - capital: Delémont
* Porrentruy (Todèsch: Pruntrut) - capital: Porrentruy
* Franches-Montagnes (Todèsch: Freiberge) - capital: Saignelégier

### Cümü

I cümü del Canton Giüra i è 64:


* Alle
* Basse-Allaine
* Bassecourt
* Beurnevésin
* Boécourt
* Boncourt
* Bonfol
* Bourrignon
* Bressaucourt
* Bure
* Châtillon (JU)
* Clos du Doubs
* Coeuve
* Corban
* Cornol
* Courchapoix
* Courchavon
* Courfaivre
* Courgenay
* Courrendlin
* Courroux
* Courtedoux
* Courtételle
* Damphreux
* Delémont
* Develier
* Ederswiler
* Fahy
* Fontenais
* Glovelier
* Grandfontaine
* Haute-Ajoie
* La Baroche
* La Chaux-des-Breuleux
* Lajoux (JU)
* Le Bémont (JU)
* Le Noirmont
* Les Bois
* Les Breuleux
* Les Enfers
* Les Genevez (JU)
* Lugnez
* Mervelier
* Mettembert
* Montfaucon
* Montsevelier
* Movelier
* Muriaux
* Pleigne
* Porrentruy
* Rebeuvelier
* Rocourt
* Rossemaison
* Saignelégier
* Saint-Brais
* Saulcy
* Soubey
* Soulce
* Soyhières
* Undervelier
* Vellerat
* Vendlincourt
* Vermes
* Vicques
Canton Argovia

El **Canton Argovia** (en todèsch: *Aargau*; en alemà: *Aargou*; en fransés: *Argovie*; en italià e 'n romàncio: *Argovia*) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera e 'ntra chèsti l'è giü dei piö setentriunài, colocàt entrà Basilea e Zurìgo. El töl dét la part bàsa del córs del fiöm Aar, che 'l ghe dà nòm al cantù.

El cantù el g'ha 497 000 abitàncc e 'l cuarcia zó 'n àrea de 1404 per 'na densità de popolasiù de 354 ab/km². La capitàl l'è la cità de Aarau che g'ha presapóch 17 000 abitàncc. La popolasiù l'è perlopiö de religiù protestant e de lèngua todèsca. L'è streersàt dei fiöm Reuss e Aar e 'ndèl sò teretóre se cultìa la icc, fröta e cereài..

## Stória
L'Argovia l'è stat posedimènt de l'Austria, 'ntra 'l 1213 e 'l 1415, quan che l'è pasàt a fà part del Canton Berna. L'è deentàt endependènt ai 10 de mars del 1803.

## Cumü e Distrècc

El Canton Argovia l'è cumpunìt de öndes distrècc:
* Aarau (co capolöch Aarau)
* Baden (co capolöch Baden)
* Bremgarten (co capolöch Bremgarten)
* Brugg (co capolöch Brugg)
* Kulm (co capolöch Unterkulm)
* Laufenburg (co capolöch Laufenburg)
* Lenzburg (co capolöch Lenzburg)
* Muri (co capolöch Muri)
* Rheinfelden (co capolöch Rheinfelden)
* Zofingen (co capolöch Zofingen)
* Zurzach (co capolöch Bad Zurzach)

I cümü 'n totàl i è 231:
Canton Sciafüsa

El **Canton Sciafüsa** l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, tra töcc l'è chèl piö setentriunàl, el se tróa a òvest del Lach de Costànsa. La cità principàla e capitàl del cantù l'è la cità de Sciafüsa. 

## Geografìa

El teretóre del cantù l'è quàze del töt circondàt de la Germània (Land del Baden-Württemberg), co la quàla el cunfìna a ucidènt, setentriù e oriènt. A sud el cunfìna coi cantù de Zurìgo e Türgòvia.

La lèngua parlàda de la magiurànsa de la zét del cantù l'è 'l todèsch (87,6%) e la religiù magiuritària l'è chèla cristiàna protestànt, presapóch el 50%, co 'na fòrte minorànsa de catòlich (presapóch el 25%). 

El gròs del teretóre cantunàl el se tróa sö l'altipià del Hoher Randen. La vèta de chèsta montàgna la se tróa a 912 méter söl leèl del mar. Le còste del mut le càla 'nvèrs sud 'ndóche le rìa 'nfìna 'ndèla àl del Reno. 

Le cascàde del Reno i è le piö làrghe cascàde 'n Europa e le se tróa pròpe söl cunfì 'ntra 'l Canton Sciafüsa, 'l Canton Zurìgo e la Germània.

## Stória
Endèl medioevo Sciafüsa l'ìa 'na cità-stato. Gh'è docümèncc de demóstra che 'l batìa la sò monéda zamò 'ndèl an 1005. A chèla época là l'ìa cunusìda come *Villa Sciaffusa*. Entùren a l'an 1049 vé fondat en monastér de fà Benedetì che g'ha favurìt el svelöpàs de la comunità, che g'ha utignìt la 'ndependènsa 'ndèl an 1190. Enfìna al 1218 Sciafüsa l'ìa 'na cità lìbera de l'Impér. De alùra a ègner al 1330 la cità la g'ha pirdìt töcc i sò teretóre, e a la fì apò a la sò 'ndependènsa, en favùr dei Asburgo. El cantù l'è riàt a turnà a ìga la sò 'ndependènsa endèl 1415 quan che 'l g'ha crumpàt la sò libertà. El s'è aleàt co Zurigo 'ndèl 1454, e l'è deentàt mèmber de la confederasiù endèl 1501. 

La custitusiù cantunàla l'è stàda scriìda 'ndèl an 1876 e piö tàrde reviziunàda 'ndèl 1895.

## Cümü
Al 2008, el cantù de Sciafüsa el cönta 32 cümü; l'è mìa piö spartìt en distrècc zamò del 1999.

El cantù de Sciafüsa el g'ha du framèncc separàcc del rèst del teretóre cantunàl (exclavi). El prim l'è furmàt dei cümü de Buchberg e Rüdlingen e l'è sitüàt entrà 'l canton Zürigh e la Germània. El segónt el töl dét i cümü de Buch, Hemishofen, Ramsen e Stein am Rhein e l'è sitüàt entrà 'l Canton Turgovia e la Germania.
Büchslen

**Büchslen** (in frances: *Buchillon*) a l'è un cumün svizzer del distret de See (in frances: District du Lac), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.61 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Büchslen al se tröva a una altitüden de 511 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Galmiz, Gempenach, Lurtigen, Murten/Morat, Ried bei Kerzers.

## Riferiment


## Ligam de föra
*
Canton Suleta

El **Canton Suleta** (en todèsch: *Solothurn*) l'è giü dei cantù de la Svìsera. El se tróa endèla part nord-ucidentàla del paés. La sò capitàl l'è la cità de Suleta.

## Geografìa
El Canton Suleta l'è sitüàt endèla part nord-ucidentàla de la Svìsera. A òvest el cunfìna col Canton Giüra, a òvest e a sud el cunfìna col Canton Berna, a est col Canton Argovia. A nord l'è delimitàt del Canton Basilea Campagna. Per rizù stòriche du dei sò distrècc i è de le enclàvi sitüàcc dré al cunfì co la Francia.

El teretóre cantunàl l'è streersàt del fiöm Aar e dei sò aflüèncc. El panorama l'è perlopiö piat, ma 'l töl dét apò de culìne pedemontàne del sistéma del Giüra. 

La superfìce totàl del cantù l'è de 791 km²;.

## Stória
El cantù l'è furmàt dei teretóre cunquistàcc e aquizìcc de la sò capitàl endèl córs dei sècoi. Per chèsta rizù la fùrma del cantù l'è mìa tat regolàr, suratöt per vìa de le dò enclàvi dré al cunfì co la Francia, custitüìde en du dustrècc separàcc del cantù.

'Ntra 'l 1798 e 'l 1803 el cantù l'è stat part de la Repüblica Elvética. Endèl 1803, el Canton Suleta  l'è sta giü dei disnöf cantù svìser che gh'è stat recostitüìcc de Napuliù Bunapart (*At de Mediasiù*).
Aisebé che la popolasiù l'ìes de religiù catòlica, el Canton Suleta el s'è mìa ünìt al müimènt separatìsta catòlich (*Sonderbund*) del 1845. A la stèsa maniéra, el g'ha apröàt le custitüsiù federài del 1848 e 1874. La custitüsiù 'n vigùr al dé d'encö la remónta al 1887, endèl 1895, però, l'è stàda reviziunàda mìa de póch.

## Distrècc e cümü

El Canton Suleta l'è furmàt de dés distrècc che i è asociàcc a du a du per creà sich cìrcoi legislatìf (en todèsch ciamàcc Wahlkreise):
* Distret de Bucheggberg
* Distret de Wasseramt
i fùrma 'l *Wahlkreis* de Wasseramt-Bucheggberg
* Distret de Dorneck
* Distret de Thierstein
i fùrma 'l *Wahlkreis* de Dorneck-Thierstein
* Distret de Lebern
* Distret de Soleta
i fùrma 'l *Wahlkreis* de Soleta-Lebern
* Distret de Gösgen 
* Distret de Olten
i fùrma 'l *Wahlkreis* de Olten-Gösgen
* Distret de Gäu
* Distret de Thal
i fùrma 'l *Wahlkreis* de de Thal-Gäu

Chèsti distrècc töcc ensèma i reönés 125 cümü:
Vitorchiano

**Vitorchiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Viterbo. El g'ha presapóch 3.214 abitàncc (dàti ISTAT del 2001), 'na superfìce de 29,83&nbsp;km² e 'na densità de 107,74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bomarzo, Soriano nel Cimino, Viterbo.
Vignanello

**Vignanello** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Viterbo. El g'ha presapóch 4.705 abitàncc, segundo o censo de 2001. El gh'ha 'n area de 20,53&nbsp;km² e 'na densità de 229,18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Corchiano, Fabrica di Roma, Gallese, Soriano nel Cimino, Vallerano, Vasanello.
Vetralla

**Vetralla** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Viterbo. El g'ha presapóch 11.917 (censimènt del 2001) abitàncc, 'na superfìce de 113,01&nbsp;km² e 'na densità de 105,45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barbarano Romano, Blera, Capranica, Caprarola, Monte Romano, Ronciglione, Villa San Giovanni in Tuscia, Viterbo.
Zagarolo

**Zagarolo** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 11.902 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 425 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gallicano nel Lazio, Monte Compatri, Palestrina, Roma, San Cesareo.
Vivaro Romano

**Vivaro Romano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 194 abitàncc, 'na superfìce de 12,50&nbsp;km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carsoli (AQ), Oricola (AQ), Orvinio (RI), Pozzaglia Sabina (RI), Turania (RI), Vallinfreda.
Vicovaro

**Vicovaro** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 3.557 abitàncc, 'na superfìce de 36&nbsp;km² e 'na densità de 99 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel Madama, Mandela, Roccagiovine, Sambuci, San Polo dei Cavalieri, Saracinesco, Tivoli.
Velletri

**Velletri** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 52.000 abitàncc, 'na superfìce de 113&nbsp;km² e 'na densità de 436 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aprilia (LT), Artena, Cisterna di Latina (LT), Genzano di Roma, Lanuvio, Lariano, Nemi, Rocca di Papa.
Vallepietra

**Vallepietra** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 378 abitàncc, 'na superfìce de 51&nbsp;km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camerata Nuova, Cappadocia (AQ), Filettino (FR), Jenne, Subiaco, Trevi nel Lazio (FR).
Trevignano Romano

**Trevignano Romano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 4.541 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 116 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anguillara Sabazia, Bracciano, Campagnano di Roma, Monterosi (VT), Nepi (VT), Roma, Sutri (VT).
Torrita Tiberina

**Torrita Tiberina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 932 abitàncc, 'na superfìce de 10&nbsp;km² e 'na densità de 93 ab./km². El cunfìna coi cümü de Filacciano, Montopoli di Sabina (RI), Nazzano, Poggio Mirteto (RI).
Tolfa

**Tolfa** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 4.926 abitàncc, 'na superfìce de 167&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Allumiere, Blera (VT), Bracciano, Canale Monterano, Cerveteri, Manziana, Monte Romano (VT), Santa Marinella, Tarquinia (VT), Vejano (VT).
Subiaco

**Subiaco** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 8.931 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 142 ab./km². El cunfìna coi cümü de Affile, Agosta, Arcinazzo Romano, Camerata Nuova, Canterano, Cervara di Roma, Jenne, Rocca Santo Stefano, Vallepietra.
Segni

**Segni** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 8.780 abitàncc, 'na superfìce de 61&nbsp;km² e 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artena, Colleferro, Cori (LT), Gavignano, Montelanico, Paliano (FR), Rocca Massima (LT).
Sant'Oreste

**Sant'Oreste** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 3.530 abitàncc, 'na superfìce de 43&nbsp;km² e 'na densità de 82 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civita Castellana (VT), Civitella San Paolo, Faleria (VT), Nazzano, Ponzano Romano, Rignano Flaminio, Stimigliano (RI).
Sant'Angelo Romano

**Sant'Angelo Romano** l'è 'n comun con circa 4'028 abitant, in la cità metropolitana de Roma, sit arènt al Monte Patulo.

El castell, sistemad de recent, a l'è un patrimòni de l'umanità UNESCO.
San Polo dei Cavalieri

**San Polo dei Cavalieri** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 2.310 abitàncc, 'na superfìce de 42&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Guidonia Montecelio, Licenza, Marcellina, Monteflavio, Palombara Sabina, Roccagiovine, Tivoli, Vicovaro.
San Gregorio da Sassola

**San Gregorio da Sassola** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.445 abitàncc, 'na superfìce de 35&nbsp;km² e 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capranica Prenestina, Casape, Castel Madama, Ciciliano, Poli, Roma, Tivoli.
Roviano

**Roviano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.386 abitàncc, 'na superfìce de 8&nbsp;km² e 'na densità de 173 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anticoli Corrado, Arsoli, Cineto Romano, Mandela, Marano Equo, Riofreddo.
Rocca di Papa

**Rocca di Papa** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 13.182 abitàncc, 'na superfìce de 40&nbsp;km² e 'na densità de 318 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albano Laziale, Ariccia, Artena, Castel Gandolfo, Grottaferrata, Lariano, Marino, Monte Compatri, Nemi, Rocca Priora, Velletri.
Sacrofano

**Sacrofano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 5.738 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 205 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campagnano di Roma, Castelnuovo di Porto, Formello, Magliano Romano, Riano, Roma.
Rocca Canterano

**Rocca Canterano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 251 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Agosta, Anticoli Corrado, Canterano, Cerreto Laziale, Gerano, Marano Equo, Saracinesco.
Pisoniano

**Pisoniano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 730 abitàncc, 'na superfìce de 13&nbsp;km² e 'na densità de 56 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellegra, Capranica Prenestina, Cerreto Laziale, Ciciliano, Gerano, San Vito Romano.
Percile

**Percile** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 216 abitàncc, 'na superfìce de 17&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cineto Romano, Licenza, Mandela, Orvinio (RI), Scandriglia (RI), Vallinfreda.
Palestrina

**Palestrina** (en latì: *Praeneste*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 16.469 abitàncc, 'na superfìce de 46&nbsp;km² e 'na densità de 358 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artena, Castel San Pietro Romano, Cave, Gallicano nel Lazio, Labico, Rocca di Cave, Rocca Priora, Roma, San Cesareo, Valmontone, Zagarolo.
Olevano Romano

**Olevano Romano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 6.339 abitàncc, 'na superfìce de 26&nbsp;km² e 'na densità de 244 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellegra, Genazzano, Paliano (FR), Roiate, San Vito Romano, Serrone (FR).
Ponzano Romano

**Ponzano Romano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.028 abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 54 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civita Castellana (VT), Civitella San Paolo, Collevecchio (RI), Filacciano, Forano (RI), Nazzano, Sant'Oreste, Stimigliano (RI).
Nerola

**Nerola** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.419 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 79 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fara in Sabina (RI), Montelibretti, Montorio Romano, Poggio Nativo (RI), Scandriglia (RI), Toffia (RI).


Archivi:NerolaRMcentroStorico.jpg|Centro de Nerola
Archivi:NerolaRMcentroStorico3.jpg|Centro de Nerola
Archivi:NerolaRMfontana.jpg|Fontàna en "Piàsa del Municìpio"
Nemi

**Nemi** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.719 abitàncc, 'na superfìce de 7&nbsp;km² e 'na densità de 246 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ariccia, Genzano di Roma, Rocca di Papa, Velletri.
Nazzano

**Nazzano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.261 abitàncc, 'na superfìce de 12&nbsp;km² e 'na densità de 105 ab./km². El cunfìna coi cümü de Civitella San Paolo, Fiano Romano, Filacciano, Montopoli di Sabina (RI), Ponzano Romano, Sant'Oreste, Torrita Tiberina.
Morlupo

**Morlupo** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 6.255 abitàncc, 'na superfìce de 23&nbsp;km² e 'na densità de 272 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capena, Castelnuovo di Porto, Magliano Romano, Rignano Flaminio.
Montelanico

**Montelanico** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch 1.915 abitàncc, 'na superfìce de 35&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anagni (FR), Carpineto Romano, Cori (LT), Gavignano, Gorga, Norma (LT), Segni.
Mentana

**Mentana** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Roma. El g'ha presapóch  abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 635 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fonte Nuova, Monterotondo, Palombara Sabina, Roma, Sant'Angelo Romano.


Archivi:ItalyMentanaRMCastleEntrance.JPG|Entrada del castèl de Mentana
Archivi:ItalyMentanaRMCastleFront.JPG|Part interna del castel