Stoicismo

Ol **Stoicismo** a l'è stacia öna curènt de la filosoféa greca.
## Ol Zenù, ol fundatùr

'Dré al 301-300 prìma de Crést, ol Zenù de Cissio a'l' istitüess a Atene la *[[Stoà]]*, mia fö di müra ma in sènter sità, apröv a l**agorà'', la piassa principàl. Chèsto fato l'indecia zamò öna diferènsa nèta rispet a la scöla epicöréa: la scöla stòica la se farà dét sèmper de piö indela realtà sitadina e indel sò sistéma edücativ. Defàt, ü decrét sitadì,l'à unuràt ol [[Zenù]] per èss istàcc co la sò éta ü modèl per i zuègn. Forbe ol Zenù a'l sè copàt a 72 agn, 'dré al 262-61 prìma de [[Crèst]], e l'è stàcc sotràt a spèse pöbleghe indel capsant de la sità, e pör lü l'ìa mia nassìt a [[Atene]], ma 'l gh'ìa riàt forbe 'dré al 311 de [[Cissio]], indel'ìsola de [[Sipro]], doe l'ìa nassìt 'dré al 332 prìma de [[Crést]]. Öna storièla la cönta sö che a [[Atene]], in d'üna bütìga de librér, l' ìa sintìt léns sö i ''[[Memorabel]]'' d'ol [[Senofunt]], ch'i parlàa d'ol [[Socrat]], e l' à domandàt indoe se pülìa troà di ómegn compagn. Ol librér a'l gh' à segnàt ol cinech [[Cratete]], che 'l passàa vià prope in de chèl momét. Dóca, ol [[Zenù]] ghe sarèss indàcc adré in d'ü prìm momét a l'insegnamét cinech, che, insèma a la riprésa de quàch téma platonègh, l'arèss lassàcc l'imprónta in d'üna di sò prìme övre, la ''[[Repüblega (Platù)|Repüblega]]''. Defàt, chechissé, lü'l sostegnìa l'abolissiù di sólcc, di [[tempi]] e di [[matrimòne]], a'l vedìa la ìra cumünità indela cumünità di bù, ma l'ametìa pò la libertà de [[incest]] e, in cas de bisògn, de [[canibalismo]]. Pò dopo, al [[Zenù]] gh'è pertöcàt de lassà chèsto lìgam tròp istrénc co 'l [[cinismo]], e l'à stödiàt i tèniche de discüssiù e pò a de l'argometassiù, var a dì la dialètega, insema al [[Stilpù]] e al [[Diodor Crono]], che la tradissiù la lìga a ün ólter ràm del [[socratismo]], la [[scöla megàrica]]. Quase söbèt, però, l'à tràcc impé üna sò scöla, e'l gh'à metìcc de banda a l'insegnamét la composissiù de scrécc. Nissù de chèsce a'l gh'è riàt: de lùr a m'gh'à domà di tìtoi e quàch tochèl. La stèssa sórt la gh' è capitàda a töcc i libèr stòici de l' età elenìstega, dóca per rimèt insèma chèsta filosoféa mè de trà a mà i discüssiù di scritùr andégher, prìm de töcc ol [[Cicerù]].<br />

== I ólter diretùr de la scöla stoica ==
Al [[Zenù]] 'l gh'è sücedìt indela diressiù de la scöla ol [[Cleant de Ass]] (in [[Asia Minùr]]). Inféna a la sò mórt, che la gh'è stàda indel 230-29 prìma de [[Crést]], al Cleant 'l gh'è tocàt de fruntà, de öna banda, i crìtiche müìde a i dutréne stoiche da part di académici,
e de chèl óltra, l'enderéss che 'l tràa in söl cinech che ün ólter scolàr d' ol [[Zenù]], l'[[Aristù de Chio]], 'l vülìa dàga al stoicismo, co'l dì che 'l nesessare per la [[filosoféa]] l'è domà la ressèrca [[etica]]. Ol Cleant, al contràre, 'l gh'à dàcc ön aiöt speciàl suertöt a la [[fìsica]] e a la [[teologéa]]. L'önègh scrìt stoìch de chèsto tép ché che'l gh'è riàt intrégh l'è giöstopónt l'[[Inno a Zeus]] d'ol Cleant, indoe a'l sélebra ol re de l'ünivèrs.

A'l Cleant 'l gh'è sücedìt ol [[Cresép de Soli]] (pò a lé in [[Asia Minùr]]), che l'à guidà la scöla inféna a la mórt, che la gh'è stàcia in tra 'l 208 e ol 204 prìma de Crést. Lü l'à inviàt là ön'övra sistemàtega de recostrüssiù d'ol stoicismo, co 'l scrìv öna quantità strasurdenaria de lìber (sircumsirca 700, de chèsti domà i tìtoi di òvre lògiche a i rìa deperlùr a 311). Issé ghe l'à cassàda là a i obiessiù di aversare, specialmét de l'académich [[Arcesilao]]. I scrécc d'ol Cresép i ere pié de citassiù di libèr d'ólter, di poéti in particulàr; i ere stàce üsàde seès per sostègn i sò proposissiù, seès per criticà chèle di ólter, issè l'àn ciamàt per sgarbèl ''sanguèta de liber''.

Ma'l confrónt co i dutrene e i argomentassiù portàde inàcc de ólter enderèss filosofègh l'è stàcc esensiàl per ol laörere d'ol Cresép e, in zeneràl, di stòici. Issé lùr i è riüssìcc a imponì ol sò [[vocabolàre]] filosofègh, che l'è deentàt öna sòrt de lengoa cümù, indoe la pölìa èss tràda fö pò a la sostansa ach de filosofèe diferècc del stoicismo. Per la sò granda övra de difesa e sistematisassiù di dutrene stòiche, ol Cresép l'è stàcc consideràt öna sòrta de segónd fundadùr d'ol stoicismo, tàt de riàga a dì sö che sènsa ol Cresép ghe sarèss gnàch istacia la [[Stoà]]. Mia de ràr di dutrene che la tradissiù andeghéra l'à riconossìt a i stoici in zeneràl a i se pöl reportà al Cresép prope debù.<br />
A lü'l gh'è söcedìt ol [[Diogen de Babilonia]], nassìt a [[Seleucia]], che indel 155 prìma de Crèst l'arèss fàcc part, insema a l'academìch [[Carnera]] e al peripatetégh [[Critolao]], de öna famósa ambassaréa inviàda di ateniés a [[Róma]]. Chèl àn ché a'l sègna in d'öna quàch manéra ol vesinàss üficiàl de la [[filosoféa greca]] al [[Cultüra rumana|mónd romà]].

== Ol sapiènt stoico e l'ünità de la filosofèa ==

I stoici a i riprénd sà in zeneràl ol ligàm strénc che ol [[Socrat]] e, in söl sò sólch, ol [[Platù]] i gh'ìa stabilìt in tra vertü e saì. In manere dièrse seès l' [[Aristotel]], seès l'[[Epicür]] i gh'ìa sladinàt chèsto ligàm. Co i stoici, invésse, ''ol sapiènt'' e ''l'ómen pié de vertü'' i tórna amò a binà. L'afermassiù che ol sapiènt a l'è infalibel l'è öna turututèla che la se ripèt a partè d'ol [[Zenù]]: la conossènsa infalibel de l'urden rassionàl e divì d'ol mónd la deénta per fórsa ü comportamèt rassionàl del töt compàgn a chèst'urden. Dóca, ol sapiènt a l'è dét in töt e per töt in d'ön urdèn che 'l trasmèt sigürèssa e lü presènta ü comportamét regulàr compàgn a chèl de la natüra, sènsa fal e gnà dondamécc. Chèsto perchè ol sapiènt, in grassia d'ol sò saì, a'l s'è tràcc indrè öna ólta per töte del teré incèrt e bösiér di [[upiniù]] e di [[passiù]], indoe ghe bórla dét la magiùr part di ómegn.<br /> 
Issè ol sapiènt stoico a'l deénta ol vira erède de la moràl militàr, chèl che 'l bandóna mai ol sò pòst deante a töcc i atàch che 's völ, tàt di passiù che de la sórt o di [[tirann|tiràgn]]. De ché la vègn al mónd la figüra pupulàr del stoico indiferènt, che amò incö indela [[lengua]] e indela manéra de pensà de la zét la bina co la figüra del filosef. Ol gàndol de chèsta figüra l'è la stabilità: ol saì a'l se pöl mia sgörlì vià del sò pòst, l'è öna séma che dopo de lè 's pöl piö 'ndà inàcc. Issè l'è fassel riàga a mèt al pari la vertü di dia e di ómegn e, indel cas del sapiènt stoico, la diferènsa de lièl rispèt a la divinità la pàr adritüra scanselàda.<br /> 
Ol mèt a pari la eta del sapiènt e chèla divina a'l deénta ön'afermassiù fèss fórt d'ol dominà de la [[filosoféa]] sura töcc i ólter modèi de [[vita|eta]] di ómegn. Ol sapiènt, pösta, l'è öna figüra de confì: i stoici i riconóss che ol sapiènt a'l gh'è mai stàcc o, al massem, a'l gh'è stàcc fèss póche ólte, ü ogne sinquesènto agn, comè la [[fenìs]], l'arès dìcc ol [[Seneca]], piö ràr di parcc de öna [[mül]]a, segónd ol [[Cresép]]. Chèl che 'l cönta però l'è mia tàt ol sò èss vira; defàt, co 'l trà 'mpé la figüra d'ol sapiènt, i stoici a i völ dàga là a i sò scolàr ü modèl, che forbe 's pölerà mai metès al pari, ma prope per la sò glubalità e radicalità bù de dàga a la eta ün enderéss töt növ e sensa [[döbe]]. Deante a lü gnà la sórt gnà la stòria o i condissiù fisiche, pulitègh o sociai a i ghe 'n pöl de negót. Ol stoico che l' insègna a scöla l' è mia ol sapiènt, ma l' è almanch in càs de dàn ol quadèr e indeciàl comè modèl. De ché ol caècc scödìt per secói de l'insegnamét stoico de prèss a i élite de goèrno indel mónd de lengua gréca e a Róma. Ma qual' ela la sostàssa de chèst insegnamèt? I stoici a i gh' à ön' idèa féss fórt de la filosoféa comè önega e sistematéga. Chèsta la se fà 'n trì tòch: ''lògica'' , ''fisica'' e ''etica'', ligàcc in tra de lùr sènsa pölè destacàs. Tra i trì tòch de la filosoféa la gh ' è mia öna scara. Sigürzà che per vìv bé ghe öl che la lògica e la fisica a i gh ' à de stà sóta a l' etica, ma in töte i manére mè èss sapiècc e dóca conóss a pié pò a la lògica e la fisica. Dóca, ol fàss in trì de la filosoféa, a'l gh' à per i stoici domà ol compèt de mèt in mostra e insegnà. Per trasmèt la conossènsa de la filosoféa stoica l' ocór tràla fö tòch per tòch in chèst' urdèn: lògica, fisica, etica.

== Conóss e argomentà ==

Ol termèn [[lògica]] a'l ne vè de ''logos'', che l' öl dì seès ''resù'', seès ''discórs''. Per i stoici lé l'è mia, comè per l' [[Aristotel]], ü strümét de la [[sénsa]], ma öna part definìda de la [[filosofèa]]. i sò ogècc i è i discórs. Lè la se fà fö in [[retorega]], o sénsa di discórs lóngh, e [[dialetega]], che ol [[Cresép]] a'l definìss comè sénsa di laùr significàcc e significàncc. Ach per i stoici, comè per i [[Epicureismo|epicürei]], la [[conossénsa]] la nass de la [[sensassiù]]. Quàd che l' ómen a'l vé al [[mónd]], ol sò servèl l' è öt, e comè che ü laùr de fö a'l tóca dèt i séns, la se fórma la [[representassiù]] ( in [[Grech Antich|grégh]] ''fantasía'') de lü. i representassiù a i è conservàde in [[memòria]] e de memòrie repetìde del stèss laùr a i nass i concècc o [[nussiù]] zenerài. A parté de chès-ce concècc a i se pöl furmà, per [[sömeassa]], [[analogèa]], [[trasposissiù]], [[cumpusissiù]] e [[cuntrarietà]], di óter [[Cuncet|concècc]], che i gh'à mia negót che ghe corispónd indel mónd sensibèl.<br />
In d'ü prìm momét ol procèss de conossènsa l' è domà passìv: ol [[Zenù]] la mèt a pari de la mà aèrta. Pó dopo l' intervé ol sogèt che 'l conóss: ol Zenù el mèt a pari l'[[aséns]], dàcc de la mét a la representassiù, a la mà saràda sö ü petinì. L'aséns l' è indel dàga trà a la representassiù del laùr. Invèsse ol pögn a'l ghe corispónd a la ''katálepsis'', che l'öl dì ''comprensiù'' (ciapà). Per i stoici l'erùr l'è pusebel e l'è töt indel dàga l'aséns a representassiù ch'i gh'à mia corispondènsa indela [[realtà]]. Invèsse, la representassiù comprensìa o cataletéga l'è sempèr vira perchè stampàda del laùr che la prodüs. Dóca, lé l'è ol [[criterio de erità]]. I [[opiniù]], a i è pò a lùre ön aséns a ergót, ma mia fórt o fàls. Defàt per i stoici a i gh'è mia di basèi in tra ol conóss e ol mia conóss.<br /> La conossénsa, o sénsa bèla e bùna, l'è indel ciapà ü laùr de manéra che la nòsta [[comprensiù]] de lü la pöl mia èss tràda zó de nissüna [[argomentassiù]]. A diferènsa di [[Animal|animài]], chi fà zó domà vèrs, l'ómen a 'l pöl trà insèma i sò conosésse co 'n d'öna [[lengua]] articulada, fàda de [[prupusissiù]] ch' i stabilìss di ligàm corispondécc a la [[realtà]]. I stoici a i gh'à aiötat féss tàt ol svilüpo de la [[gramatega]] co l' mèt insema öna [[terminologéa]] che la 'ndàa bé per indecià i tépp di [[vèrb]] o i cas de [[nóm]] e [[agetìv]]. I [[Paròlla|paròle]], comè [[Sogn|sùgn]] i è materiài, chèl che lùre i öl dì ([[significàt]]) no.<br /> 
Per i stoici, ''materiàl'' l'è töt chèl che 'l pöl fà o patì ön'[[assiù]], defàt, lùr i distinguìss fö tra ol laùr materiàl e i paròle ch'i 'l la sègna, materiài pò a lùre, e ol significàt (''lektòn'') che l' è chèl che i paròle a i öl dì sö e che 'l permèt de nüminà ol laùr. La dialetèga la gh ' à per ogèt i significàcc, ch 'i pöl èss complécc o no. Chèi mia complécc a i vè ciàmacc di stoici ''axiòmata'', e i pöl èss vira o fàls, prope issé comè per ol [[Platù]] e l'[[Aristotel]]. La sò verità o falsità l' è precisada del corispónd o meno a l stàt di laùr manifestàt de la representassiù comprensìa, che la ghe mèt sempèr deante a laùr particolàr e mai [[üniversài]]. Per i stoici ghe n' è mia de üniversài in natüra, e chèsto a 'l se riflèt sö la sò la manéra de 'ntìnd la logica che la se 'nterèssa mia di termègn üniversài, ma de [[proposissiù]] ch 'i reàrda i laùr singói. Lùr i ghe fà a mét a la [[furma logica]] di [[asersiù]] e issé i dövra di variabèl per indecià giöstopónt i proposissiù ( l' [[Aristotèl]] i a dövràa per indecià i termègn di proposissiù). I stoici i è fèss aténcc a la [[congiunsiù]] (e), a la [[disgiunsiù]] (o) e a i cundissiunài o implicassiù (se..., alùra...), doe ol se l' è l' ''antecedént'' e l' alùra ol ''conseguént''. Ü [[cundissiunàl]] 'l pöl valì sènsa èss per fórsa ira. Quàd 's pöl dì che ü cundissiunàl el vira? Segónd i stoici ü cundissiunàl l' è ira quàd che l' antecedént e ol conseguént i è töcc dù ira o fàls o se de no quàd che l' antecedént l' è fàls e ol conseguént vira. L'è fàls domà in d' ü cas: quàd che l' antecedént l' è ira e ol conseguént l' è fàls.I cundissiunai i è esensiài per trà insema di argomentassiù, che i è fàce de ü pér de premèsse e d'öna conclusiù, ma i gh 'à mia la furma d' ü silogìsmo aristotelégh, perchè i stà mia impé in sö i ligàm che i ciàpa dét i termègn ch' i segna i concècc üniversài, ma in sö ligàm tra proposissiù. In particolàr, la [[demostrassiù]] l'è ü resonamét che a partì di premèsse, co la lògica, la descoergìss öna conclüsiù che l' è mia patòca. per i stoici töcc i argomentassiù i se röspa a sìch progècc, dìcc ''anapodetégh'' var a dì indimostràcc e indimostrabèl e ch' i è:

# (premèsse) Se ''p'', alùra ''q'' ma ''p'' (conclüsiù) dóca ''q''<br /> 
# (premèsse) Se ''p'', alùra ''q'' ma mia ''q'' (conclüsiù) dóca mia ''p''<br />
# (premèsse) Mia: e ''p'' e ''q'' ma ''p'' (conclüsiù) dóca mia ''q''<br />
# (premèsse) O ''p'' o''q'' ma ''p'' (conclüsiù) dóca mia ''q''<br />
# (premèsse) O ''p'' o ''q'' ma mia ''q'' (conclüsiù) dóca ''p''<br />

== Religiù, natüra de l'ómen, libertà e sità cosmica ==
I stoici a i s' è interesàcc pò de [[ünivèrs]] e [[divinità]], de [[vertü]], [[passiù]] e de [[cosmopolìtismo]].
***Religiù**: indel mónd a i gh 'è **dù prensépe** , ü atìv (''matèria'') e ü passìv (''furma''). In realtà i è tecàcc insèma e i è materiài. La matèria l'è [[còrp]], la furma l'è la [[natüra]] o [[Dio]]. Per i stoici, comè per ol [[Platù]], la divinità l'è la ''[[Proidènsa]]''.

***Natüra de l'omen**: l'[[anima]] de l'ómen l'è üna part de bóf che 'l düra, dóca l'è materiàl pò a lé e l'è fàcia di sìch séns, de la capassità de rassà e de parlà e del dominadur o [[prensépe diretìv]] che l' se tröa indel cör, comè per l'[[Aristotel]]. <br> I stoici i nega la tripartissiù de l' anima d' ol Platù; l' anima l' è ü laùr önegh e ol sò prensépe diretìv l'è la [[resù]]. <br> I [[passiù]] i stà in d'ön giödèsse sö chèl che l' è bè o mal. <br> Co la resù l'ómen a'l ghe ria a capì che la [[vertü]] l'è chèla roba che piö de töte a'l la öta a conservàss. Pò dopo, co la resù, ghe se ria a capì coss' è l' è ol [[bé]] prope debù. La màssima règola moral l' è <<''vìv segónd vertü''>>. Per i stoici bé e mal a i è domà la vertü e ol vésse; a töcc i óter laùr - pò a la eta e a la mórt - a i ghe dìs **indiferécc**.

***Libertà e sità cosmica**: per i stoici l' ómen a'l gh' à la **libertà** de fà ol bé o 'l mal. La libertà la stà mia indel cattà fò tra i tàte possibilità ma indel indàgh adré al **destì** de propia olontà, Domà ol sapiènt l' è libèr prope debù perchè a'l conóss l' urdèn üniversàl; perdepiö i sapièncc i furma üna cümunità che la se slarga fò a ciapà dét l' ünivèrs intrégh: chessché l'è ol glandó d' ol **cosmopolitismo** stoico. La sità cosmica l'è tegnida sö de üna **lege natüràl''' ispiràda a la resù üniversàl e mia a i interèss di singóle sità. Ol sapiènt stoico a'l pöl fà pulitéga ma ol sò càmp de assiù a 'l gh' à mia termègn.

## Riferimencc
*Treccani