open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ben Nevis

Ol **Ben Nevis** (Gaélic: *Beinn Nibheis*, [peˈɲivəʃ]) l’è ‘l mut piö ólt de töte i Ìsole Britàneghe e l’ se tróa ‘n de la Scòsia.

L’è ólt 1.344 méter l’è ‘n de la cadèna di Mucc Grampià apröf a la sità de Fort William.

Ol primi che la stòria regórda che l’ sìes salìt söl Ben Nevis l’è stai ‘n del 1771 ol James Robertson, ü botànech de Edimbùrgh, che l’è salìt da la banda a mésdé (sud). De la banda a mut (nord) gh’ ‘nvéce öna parét de préda, piena de còrne e de gógie scalada per la prima ólta ‘n del 1892.
Edimbùrgh

**Edimbùrgh** ('n Gaélic *Dùn Éideann*, ciamada pò da i Scosés *Edìmbra* e da i Inglés *Edinburgh*) l’è la capitàl de la Scòsia dal 1437 e l’è la sède del Parlamènt Scosés dal 1999. 

L'è stacia facia sö sö di culine, l’è bagnada dal Mar del Nord e la se tróa 70 chilòmeter de Glasgow.

La sità ègia, furmada da la *Old Town* medieala e da la *New Town* del sécol XVIII, l’è dientada Patrimòne de l’ Ümanità de l’Ünèsco in del 1995.
Giùf

* Giùf: arnés che'l servìss par tacà dù animài.
* Giùf: pòst de montàgna che 'l permèt de pasà da öna al a l'ótra .
Santöàre de la Madóna di Candéle

Ol **Santüàre de la Madóna di Candéle** l' se tróa a Almèn in Pruìnsa de Bèrghem e l'è stài fai sö pròpe söl bòrd del teràs flüviàl del Brèmb.
Corn

I **corn** hinn i part de l'anatomia de certi besti. I vegnen in su la crapa e hinn faa de material ben similar a quel di òss. 

La gent l'ha drovaa i corn di besti in tanta maner come strument musical o come arnes per metegh denter la polvar de sbar o 'l cudé.

## Riferiment
*Corna - Treccani
Botànica

La **botànica** l'è la scènsa che la se dèdica al stüde dei vegetài (del gréco antìc βοτάνηιϰή; feminìl de βοτάνηιϰόξ che völ dì «che 'l se referés a le èrbe»). La botànica generàl la ciàpa dét la *[[tasonomìa]]* (descrisiù dei caràter diagnòstic e diferensiài), la *[[sistemàtica]]* (clasificasiù e nömerasiù dei taxon endèn ùrden precìs), la *murfulugìa vegetàl* (che la descrìf i órghegn o le parcc dei vegetài), la *stória vegetàl*, la *fisiulugìa vegetàl*, la *biogeografìa vegetàl* e la *patulugìa vegetàl*. Gh'è de le ótre disciplìne, compàgn de la dendrulugìa che i è specializàde söndèn sótansèma de vegetài.

Conóser de fì i vegetài el càta de le aplicasiù endèi setùr de la farmaculugìa, de la selesiù e migliuramènt de la piànte cultiàde, 'n agricültüra, 'n urticültüra, e 'n silvicültüra.

## Setùr de stüde
Compàgn de töte le ótre fùrme de vìta, i vegetài i pöl véser stüdiàcc de poncc de vìsta diferèncc: al lièl molecolàr, genétic e biochìmic, organulàr, celulàr, de le fìbre o orgànic, e cunsiderà 'l vegetàl deperlü, o söndèna scàla de popolasiù o de comünità vegetàl.

A ògna lièl, el botànic el pöl véser enteresàt a la clasificasiù (tasonomìa), a la strütüra (anatumìa), o al funsiunamènt fisiològic del vegetàl ciapàt en cunsiderasiù.

Del pónt de vìsta stòric, el setùr stüdiàt de la botànica el töl dét l'ensèma dei organìsmi che i éra mìa part del ensèma del régn anemàl. Vergü de chèst organìsmi, compàgn dei fóns (stüdiàcc de la miculugìa), i batéri e i vìrus (stüdiàcc de la microbiulugìa) e le àlghe (stüdiàde de la Algulugìa) i è ac stüdiàcc dei botànic.
Legn

El **legn** l'è la sustanza che la furma i piant. L'è druvaa per fà sü diversi rob, cume custrüzion edil o mobil, ma anca per fà art. L'è druvaa anca per pizzà 'l fögh in manera da scaldàss. El palper l'è tiraa fö dal legn, per via d'un prucedimen chimich.

I piancc perenn i henn caraterizaa de la presenza del *tüder* e di *brocch* che i vegnen sö cuncentricament vers l'estern de ann in ann e del vegh i tessüü fàj sö essenzialment de cellülusa, emicellülusa e lignina. El legn al pö vegh devers nomm, a segond de l'üs al qual l'è destinaa:
**legna* se al furniss cumbüstibil (gh'hem el *brochelam* che l'è faa de i brocch o bachett per el fögh)
**legnam* per vess lavuraa de un Legnamer o druvaa ind la custrüziun de edifis de un magütt(el *cürtam* l'è el *legnam cürt*)
Lach de Murasch

El **Lach de Murasch** a l'è un lach de l'Ossula in Val Furmazza, in del cumün de Furmazza, a 1815 m. A l'è un lach artificial che'l s'è furmaa perchè la gh'è una diga de l'ENEL. Al lach se pö minga rivà cun la machina anca se la strà a l'è asfaltada perchè 'l transit a l'è minga permiss. Poch de sota la nass la Tos: a hinn i cascad de la Tos.
Crismon

Ol Crismon, ciamàt pò *chi rò*, l'è 'l sìmbol del Gesü Crést.

L’è l’üniü de dò lètre del alfabét gréch, la χ (chi) e la ρ (rò) che i è pò i prìme dò lètre del nòm Crést ‘n Gréch: Χριστός. A gh'è apò un carater Unicode: ☧.
Cynara cardunculus

L**'articiòch** (*Cynara cardunculus* subsp. *scolymus* (L.) Hegi) l'è ona pianta de la famija di Asteraceae che la se coltiva in Italia e in d'alter nazion per vess mangiada e anca per i sò proprietà medicinaj.
Foeniculum vulgare

El **fenoeugg** (*Foeniculum vulgare Mill.*) l'è ona pianta erbacea mediterranea de la famija d'Apiaceae (Ombrellifere). L'è cognussuu fina ai temp antigh per i sò proprietà aromatich e'l se coltiva in giardin dal XVI secol.

## Sinònim botanich
* *Anethum dulce* (Mill.) DC.
* *Anethum foeniculum var. piperitum* (Ucria) DC.
* *Anethum foeniculum* L.
* *Anethum piperitum* Ucria
* *Foeniculum azoricum* Mill.
* *Foeniculum capillaceum f. dulce* (Mill.) Rouy & E.G.Camus in Rouy & Foucaud
* *Foeniculum capillaceum subsp. piperitum* (Ucria) Rouy & E.G. Camus in Rouy & Foucaud
* *Foeniculum capillaceum var. macrocarpum* Rouy & E.G. Camus in Rouy & Foucaud
* *Foeniculum capillaceum* Gilib.
* *Foeniculum divaricatum* Griseb.
* *Foeniculum dulce* Mill.
* *Foeniculum officinale subsp. dulce* (Mill.) Nyman
* *Foeniculum officinale subsp. pateri* Prodán
* *Foeniculum officinale var. dulce* (Mill.) Arcang.
* *Foeniculum officinale var. sativum* (Bertol.) Arcang.
* *Foeniculum officinale* All.
* *Foeniculum piperitum subsp. divaricatum* (Griseb.) Nyman
* *Foeniculum piperitum var. pluriradiatum* Boiss.
* *Foeniculum piperitum* (Ucria) C.Presl
* *Foeniculum piperitum* (Ucria) Sweet
* *Foeniculum sativum* Bertol.
* *Ligusticum foeniculum* (L.) Roth
* *Meum foeniculum* (L.) Spreng.
* *Meum piperitum* (Ucria) Ten.
Sevar

El **Sever** (Sevar in del dialett del loeugh; *Seprio* in italian) l'è ona region stòriga de la Lombardia che la corrispond de pu ò de men al canton meridional de la Provincia de Vares e al canton sud-occidental de la Provincia de Còmm (Piev de Appian) del dì de incoeu.

L'è nassuu come territori arent la città de Castel Sever e poeu l'è diventaa on Contad (*Comitatus*) otònom fin dal dal VII secol d.C. In del period de pussee granda espansion e fòrza (IX-X sec), el Contad del Sever el controllava tutta la zòna dal fium Tisin alla Val d'Intelvi, e dal Contad de la Burgaria (l'Alto Milanes del dì de incoeu) fina al Sòta Scender, in quel che incoeu a l'è el Canton Tisin. Dal 961 el Contad l'era governaa da ona stirp de legg salica, i Cont de Castel Sever, che i gh'eran come capostipit el cont Nantelmo, fioeu del Rostanno.

In del XII secol l'incomincia on period de decadenza e financa la fameja di cont la se trasferiss a Milan e a Regg. Tucc i territori del nòrd del Sever hinn perduu in del 1158 cont el Trattaa de Regg, quand che l'Imperator Federich Barbarossa el decid de ridimensionà el contad e el mett i termin del Sever intra i fiumm Tisin, Seves e Olòna.

In del XIII secol el Sever el finiss dent i lòtt per el contròll de Milan intra i Torrian e i Viscont e el finiss  per perd anca la Burgaria. In de la nòtt intra el 28 e el 29 de marz 1287, on rosc de abitant de la Val d'Ossòla vegniven pagaa da l'Otton Viscont, e la sira de la fera de Santa Maria Foris Portas, i riessen a andà dent a Castel Sever cont on ingann. Ona vòlta dent in di mur, ne profittan per conquistà la ròcca. 
L’arcivescov Otton el fa trà bass sia la ròcca sia el paes. El lassa domà in pè i ges e el fa mett dent in di statut de  Milan ona sentenza che la dis: “Castel Sevar el sia trà bass e ch'el resti in ruina per semper sicchè nissun l'ardisca o el creda da andagh anmò a viv in sù 'sto mònt”.

Ona vòlta ruinada la soa capital, el Sever el finiss part di territòri viscontei. In del 1339 el Lodris Visconti el ciappa el titol de Scior del Sever con la fòrza e el partiss cont la Compagnia de San Giòrg contra a Milan. El se scontra cont l'esercit ambrosian del Luchin Viscont el dì del 21 febrar a Parabiagh. El Lodris el perd 'sta battaja e el finiss presonee in del castell de San Colomban. El titol de Scior del Sevar el passa a Luchin e Giovann Viscont.

In di secol a vegnì, el nòmm *Sever* el se mantegn in di istituzion ducaj e austriach fina a la riforma di provinc modern che l'è stada fada da l'Imperator Giusepp II in del 1788.

## Comun del Sevar
Vares, Tradaa, Castion, Venegòn de Sora, Venegòn de Sòtta, Lonaa, Gornaa, Castel Sever, Lòzza, Locaa, Carbonaa, Mozzaa, Busti Grand, Cairaa, Fagnan, Gòrla Maggior, Gòrla Minor, Marnaa, Castellanza, Cassan Magnagh, Oggiòna San Steven, Carònn, Castrònn, Gallaraa, Arsagh, Ieragh cont Oragh, Solbiaa Olòna.
Göschenen

**Göschenen** (in Schwytzerdütsch: *Geschenä*) al é un cumün int al canton d'Uri in Svizzera.
S'al trœuva al portal nòrd dal tunnel dal San Gotard e dal tunnel feroviari dal San Gotard a una altitüden de 1111 meter s.l.m.. Al é int la part da la Svízzera che la parla in Todesch .
Segon l'Ofis federal da la statistiga, Göschenen al mesura 104.16 km² e int al  al gh'eva  abitant

El cumün de Göschenen a l'è tacaa ai cumün de Andermatt, Gadmen (BE), Gurtnellen, Hospental, Oberwald (VS), Realp, Wassen.

## Evoluzion demografega

## Transport
* Ligna ferroviaria dal Gothard, portal nord
* Cò da la ligna ferroviaria Göschenen - Andermatt
* Autostrada A2, Basilea-Chiasso Sortía 40 Göschenen
** Entrada nord dal tunnel stradal
* Comenzament dal col dal Saint-Gothard



File:Goschenen.JPG|Gesa da Göschenen
File:Göschenen.jpg|Göschenen

File:Göschenen02.JPG|Stazion cont al portal dal Gotthardtunnel


## Lian da fòra

* Sit ofizial 
*
Valgrana

**Valgrana** (en piemontés: *Valgran-a*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 797 abitàncc, 'na superfìce de 23&nbsp;km² e 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bernezzo, Caraglio, Montemale di Cuneo, Monterosso Grana, Rittana.

## Evulusiù demogràfica
Raspadüra

La **Raspadüra** l'è 'na manera de preparà el furmai grana, servid cume d'le fetine raspade cun un curtel da 'na furma de Granon Ludesan o da alter furmai grana giuin, stagiunad dai quater ai ses mes.

La raspadüra l'è un mangià tipich d'la gastrunumia ludesana, ma la se mangia anca in d'le pruince de Pavia, Cremuna, Piasensa e Milan, indue la cunserva el stess num. 

L'è servida de solit cume antipast, cun salam caciadù, nus o funs, ma la pöd es cunsümada anca sura al risot o a la pulenta.

La raspadüra l'è nassüda cume un mangià par i puaret: a l'urigin l'era raspada da furme de grana scartade par prublema de stagiunadüra, menter incö i en druade furme de buna qualità, stagiunade par es taiade sensa andà in brise.

## Storia
Quand le furme de grana i erun faie artigianalment in d'le casere d'le cassine, di volt capiteva che vegnevun föra mal. Par quest, el prim tai el pudeva avegh di prublema: alura el fatur el feva levà la part malada cun una lama granda, che duneva ai paisan i rissul de furmai raspad. 

Par quest la raspadüra l'è staia par tanti an un mangià bon apena par i por, menter incö l'è 'na pitansa rinumada par disnà e sene de laurà, vendüda anca in cunfession regal de gran lüss.

In d'i paes dal ludesan, in d'le giurnade dal marcà, l'è amò pussibil assist a la *raspada*: l'uperassion che la fà nass la raspadüra. I furmagè püssè preparad i dröun un turni a man che'l fà girà la furma e un particular curtel ricürv e piat cun dü manegh che in d'i stagion püssè frede el gh'ha bisogn da es scaldad.

## Riferiment
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (Chines: 秦始皇; pinyin: Qín Shǐhuáng; Wade-Giles: Ch'in Shih-huang - 
nassüü in del 259 I. de C. e murüü in del 210 I. de C.), ciamaa Ying Zheng (chines: 嬴政; pinyin: Yíng Zhèng) di so resgiu, l'è staa 'l re de'l staa chines Qin de l'ann 246 I. de C. fin a l'ann 221 I. de C., ciuè düranta i agn de la lota intra i staa. A l'è staa 'l prim imperadur de la China ünida in del 221 I. de C. L'haa segütaa a vess l'imperadur fin a'l dí de la sua mort in de'l 210 I. de C. quand che'l gh'eva 50 agn.
Gymnospermae

Le **Gimnospèrme** (***Gymnospermae***) i è 'n ensèma de piànte vascolàre (*Tracheobionta*) che le fa sö 'na somésa mìa prutigìda de 'n ovàre. I è töte piànte spermatòfite lignùze.

La paròla *Gymnospermae* la é del gréco antìc γυμνόσ (*gymnós*, nüt) e σπέρμα (*sperma*, somésa), e 'l völ di "somésa nüda". Difàti, a diferènsa de le Angiospèrme, i granì de somésa de le Gimnospèrme i se fùrma mìa déter endèn ovàre che pò 'l diènta 'n fröt, ma i è nücc e i è sistemàcc sö le schègie de 'na pìgna, o de 'na strütüra de chèl tìpo lé.
Le gimnospèrme i è eterosporèe ciè le fa sö dèle *microspòre* (mascc) che le se svelöpa 'ndèl granì de pòlen e macrospore (fèmine) che le rèsta déter endèl òvulo. Dòpo la fecondasiù se svelöpa 'n embriù che, 'nsèma co le cèlule de l'òvulo, le se trasfurmarà 'ndèn granì de somésa (sporòfita).  

Endèn quac càzi, (per ezèmpe, endèl zèner *[[Ginkgo biloba|Gingko]]* o 'ndèl musignì) el còno el se sèra del töt entùren al granì de somésa, e 'l vé a furmà 'n cuntenidùr carnùs che sömèa 'n fröt, ma apò a 'n chèsti càzi la somésa 'n urìgin l'è nüda e l'è dòpo de la fecondasiù de l'òvulo che la vé a troàs endèn contenidùr seràt. L'è mìa apropriàt parlà de fröt per chèste strötüre perchè l'ontogènezi l'è töta diferènta.

Le Gimnospèrme e le Angiospèrme i è i ünic ensème de piànte che fa sö 'na somésa e mìa dèle spòre sèmplici; per chèsta rizù le vé reünìde 'ndèle Spermatòfite (piànte che fa sö la somésa).

## Sistematica
Del pónt de vìsta de la sistemàtica, le Gimnospèrme i è stàde per tradisiù cunsideràde 'n ensèma tasonòmich, a la stèsa maniéra de le Angiospèrme. Però, endèi agn '80, el stüde de l'evulusù de le piànte fòsii el g'ha mostràt che le Angiospèrme le vé de le Gimnospèrme; isé l'ensèma de le Gimnospèrme l'è cunsideràt parafilétich.
La sistemàtica modèrna, bazàda sö la cladìstica, la stabelés che i ensèm tasonòmich i sàpes monofilétich, cioè che vé de 'n antenàto cümü e che ghe sàpe dét töta la discendènsa de chèsto antenàto cümü.
Per chèsta rizù, le quàter sotadiviziù de le Gimnospèrme i è stàde portàde söl stès lièl de le Angiosperme: encö de sòlit i ensèm de le Pinòfite, Ginkgòfite, Cicadòfite e Gnetòfite i è cunsideràcc de le diviziù al stès lièl de le Magnoliòfite, sinònim de Angiospèrme.
Isé, al dé de 'ncö la paròla "Gimnospèrme" la g'ha mìa piö 'n valùr tasonòmic; però se la dopèra amò per riferìs a töte le Spermatòfite che gh'è mìa dét endèle Angiospèrme, e cioè i ensèm tasonòmich ché sóta:

* Diviziù ***[[Pinophyta]]***: le conìfere
* Diviziù ***[[Ginkgophyta]]***, co l'ünic zèner *[[Ginkgo]]*
* Diviziù ***[[Cycadophyta]]***, che g'ha dét le famìe de le *[[Cycadaceae]]*, *[[Stangeriaceae]]* e *[[Zamiaceae]]*
* Diviziù ***[[Gnetophyta]]***, co i zèner *[[Gnetum]]*, *[[Ephedra]]* e *[[Welwitschia]]*

## Colegamèncc estèrni
* Gymnosperm Database Home Page
Valmala

**Valmala** (en piemontés: *Valmala*; en ocità: *Varmala*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 56 abitàncc, 'na superfìce de 10&nbsp;km² e 'na densità de 6 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brossasco, Busca, Melle, Roccabruna, Rossana, Venasca, Villar San Costanzo.

## Evulusiù demogràfica
Poitiers

**Poitiers** (*Potchiers* in pitaì; *Limonum* in latì; *Piteus* in aragonés; *Peitieus* in ocità) l’è öna sità de la Fransa che la se tróa söl fiöm Clain ‘n del dimpartimét de la Vienne e la regiù Növa-Aquitania. L’è ciamada la sità di sènto campanii.

La sità l’è tat cognusida, dezà che ‘n del 732, ol 10 de Otùer, gh’è stacia öna bataia pròpe 'mpurtanta tra i Franch e i Arabi. Dòpo che i Arabi guidàcc dal generàl Abd ar-Rahman i à tacàt a mèt a fèr e föch l’Aquitania, ol düca Odù de Aquitania 'l s'è facc ötà dal Carlo Martèl, che l'éra ol nóno del Carlo Magno.
Isé i du ezerciti i s'è scontràcc a Poitiers, ol Carlo Martèl l’à ensìt, i arabi i s’è ritiràcc e ‘l Abd ar-Rahman l’è restàt sèch in de la bataia.

La bataia de Poitiers l'ha segnàt la fì de l’espansiù àraba ‘n Eüròpa.

A Poitiers la s'è cumbatida ach öna bataia de la Guèra dei Sènt Agn.
Caltaniseta

**Caltaniseta** (*Caltanissetta* 'n italià; *Nissa* o *Cartanissetta* 'n lèngua siciliana) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa.
La se tróa sö öna culina in de la Al del Salso.

## Ol nòm

Ol nòm *Nissa* l'è de època pre gréca e quando i è riàcc i Arabi i à ciamàt la sità *Qalat-an-Nissa* che l' völ dì *Castèl de la dòna* desà che 'n arabo *Nissa* l' völ dì dòna/fómna. La ciapàt a ciamàs compàgn de adès dóma quando i è riaàcc i Normani quando sóta Rügér I de Sicilia i l' là ciamada *Calatanesat*, pò cambiàt in *Caltanixettum*.

## La Setimana Santa

Particolarmènt importàncc e sentide i è i manifestasiù de la Setimana Santa.
Associazion di governi local d'Australia

L**'Associazzion di governi locai d'Australia** (*Australian Local Government Association*, ALGA) a l'è un corp nazzional che 'l representa i 537 consili di governi locai de l'Australia.

## Member che 'l costituissen
* Local Government NSW
* Local Government Association of Northern Territory
* Local Government Association of Queensland
* Local Government Association of South Australia
* Local Government Association of Tasmania
* Municipal Association of Victoria
* Western Australian Local Government Association

## Varda anca
*Aree de governo local d'Australia

## Ligam de foeura
* ALGA
Philip Miller

**Philip Miller** l'è stat en botànic de urìgin scoséza, nasìt endèl 1691 e mórt ai 18 de Dezèmber del 1771 a Chelsea.

L'è stat numinàt càpo-guardiniér del giardì botànic de Chelsea (Chelsea Physic Garden) del 1721 enfìna a che l'è mórt.

Endèl 1722, el g'ha ciapàt el pòst de sò pàder come suerintendènt del giardì de la Compagnìa dei Farmacìsti de Chelsea. El g'ha fat de chèsta strütüra giü dei tezór piö rifurnìcc de piànte ràre, ezòtiche climatàde 'n Euròpa.

El s'è spuzàt cón Mary Kennet de la quàl el g'ha it du fiöi: Charles e Philip.

Miller en prensépe el g'ha rifüdàt la nomencladüra binomial del Linèo (1707-1778) e 'l prifirìa doprà la clasificasiù del Joseph Pitton de Tournefort (1656-1708) e de John Ray (1627-1705). Apéna quan che 'l püblicarà l'edisiù òt del sò *Disiunàre*, 'ndèl 1768, che 'l adotarà 'l sistéma del Linèo. Adognimòdo, vergü dei zèner che 'l g'ha discriìt endèla quàrta edisiù i è ac cunsideràcc come vàlicc.

El g'ha ìt 'na corespondènsa 'mportànta condèn quac óter botànic e 'l g'ha utignìt divèrsi campiù che vignìa de töt el mónt, spéci che lü 'l fàa crèser 'n Inghiltèra. El g'ha 'nsegnàt al William Aiton (1731-1793), che 'l dientarà piö tàrde el giardiniér càpo dei Giardì Botànic reài de KEW et al William Forsyth (1737-1804).

Miller l'è a l'urìgin de cültüra del cutù en Geòrgia.

## Abreviasiù standard en botànica
Le piànte discriìde de Philip Miller le pórta l'abreviasiù **Mill.**

## Püblicasiù
* *The Gardeners and florists dictionary, or a Complete system of horticulture* (du vülüm, C. Rivington, Londres, 1724).
* *Catalogus plantarum, tum exoticarum tum domesticarum, quae in hortis haud procul a Londino sitis in venditionem propagantur* (Lóndra, 1730).
* *The Gardeners dictionary, containing the methods of cultivating and improving the kitchen, fruit and flower garden, as also the physick garden, wilderness, conservatory and vineyard* (du vülüm, C. Rivington, Lóndra, 1731-1739, reeditàt en tré vülüm, 1748, 1752, 1759, otàva edisiù 'ndèl 1768).
* *The Gardeners kalendar, directing what works are necessary to be done every month in the kitchen, fruit and pleasure gardens and in the conservatory, with an account of the particular seasons for the propagation and use of all sorts of esculent plants and fruits proper for the table and of all sorts of flowers, plants and trees that flower in every month* (C. Rivington, Lóndra, 1732, re en 1748, 1754, 1762, cinquième édition en 1769). Traduit en 1789 à Bruxelles
* La partie botanique du *Dictionarium britannicum, or a more compleat universal etymological English dictionary than any extant*, deuxième édition de Nathan Bailey (16?-1742) avec Thomas Lediard (1685-1743) pour la partie mathématique (T. Cox, Lóndra, 1736, reeditàt de T. Osborne en 1764).
* *The Method of cultivating madder, as it is now practised by the Dutch in Zealand... to which is added the method of cultivating madder in England* (J. Rivington, Lóndra, 1758).
* *Tratàt compléto sö la maniéra de piantà, leà fò e cultià la [[Vitis vinifera|ìcc]]*, Estràt del gran disiunàre inglés del Miller, a cüra de la Société œconomique de Berne, en todèsc'' (du vülüm, Yverdon, 1768).
Amministrazion local

Ona **Amministrazion local** a l'è on ofizzi amministrativ pussee piscininn d'on stat. Questa parolla l'è dovrada in contrast cont i ofizi al nivell de stat-nazion, per i qual sa dopera el termen governa central, governa nazional o (se apropriaa), governa federal.
Graton

I **gratón** (in Bressà **grèpole**) i henn un mangià tradizional cugnussüü in tant sit de la zona padana, e che 'l se tirà fö lauranda la sonza del purscel.
Pianüra Padana

La **Pianüra Padana** (o *Val Padana*) l'è una region geugrafica de la part nord de la Penisula italiana che l'è traversaa dal Po. La cumprenda vari zon tra Piemont, Lumbardia, Emilia-Rumagna, Veneto e anca un tuchet del Canton Tisin.

## La pianüra bassa e la pianüra volta

La Pianüra Padana la gh'ha dò zonn carateristegh: la pianüra bassa e quela volta.

La diferenza intra i dò pianür a l'è bela, e minga dumà per l'altezza ma anca per la nadüra di teren, i regim di aqui e per la vegetaziun. La *pianüra volta* a l'è ciamada anca *pianüra sücia* e la se slarga intra i Prealp e i pè di Penin: el sör a l'è permeabil, faa de sabi e ger, e'l tegn minga l'aqua de la piöva, che la va dunca giò per desen de meter fina a rivà a un strat de material minga permeabil. Chì l'aqua la scur fina al punt che la pö vegnì föra per furmà funtanij o resurgiv. Quij surgent chì, grazia a la temperadüra custanta (intra i 9 e i 12&nbsp;°C) di sò aqui, hann permiss el spantegass in di zon interessaa de particular cultivaziun a praa ciamaa *[[Marscida|marscid]]*.

Tacada a la linia di resurgiv la scumincia la *pianüra bassa*, ciamada anca *pianüra daquadura*. Questa chì la gh'ha inscambi di teren de material püssee fin, tera crea de solet, de pü o de men impermeabil, induè che i aqui se fermen e fan furmà padüm.
Titus Lucretius Carus

Ol **Lucrezzio** (*Titus Lucretius Carus* in latin; 99-97 a.C - 55-53 a.C.) l'e stad un scritor e filosof roman.

Ol Lucrezzio l' gh'à lassad doma una sò òpera, ol De Rerum Natura, che la saress stacia publicada dòpo la sò mórt dal Ciceron.

De la sò véta se sà póch o negóta, la sò òpera la brascia fò i teorie del Epicuro e la combàt cóntra i superstizzion.
Venasca

**Venasca** (en piemontés: *Venasca*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.514 abitàncc, 'na superfìce de 20&nbsp;km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brondello, Brossasco, Isasca, Pagno, Piasco, Rossana, Valmala.

## Evulusiù demogràfica
John Locke

Ol **Gioann Locke** (*John Locke* 'n inglés) (Wrington, 29 agùst 1632 – High Laver, 28 otober 1704) a l'è stacc ü filòsof scossés, cunsideràt el pader del liberalism classegh.
 

## La sò filosoféa
### De la resù a la pràtica.
La filosoféa d' ol Locke la và mia inàcc in sö la via di gràncc övre sistemàteghe de ispirassiù mecaneghéstega, indoe ol Cartes, l'Hobbes e ol Spinoza a i 'l la fa de padrù; lé piötost la ghe dà, co'l reciamàss al Bacù, al Gassendi, e perdepiö a i servelù britanègh del tép, e specialmét al Boyle, a fà èd öna antagiùsa colaborassiù de la filosoféa co 'n d' ü sistéma, mia matematègh ma pratègh de 'ntìnd la siènsa. Ol Gioann Locke a'l nàss indel 1632 arènt a Bristol; ol perìodo piö importàt di sò stöde l'è chèl che l'invìa a Oxford indel 1652 e che 'l la pórta a contàt di ressèrche de medesìna e cheméga, ch'ì è cüràde da gröp enèrgech de siensàcc ligàcc domà in part a l' üniersità e tra de lùr a'l salta fö ol Robert Boyle; ol Locke a'l ghe stà adré, in de sto tép, ach a i quistiù religiùse e pulitéghe, co'n d'ü ciàr ategiamét conservadür, quàd in filosoféa (l' è del 1664 ol *Sagio sö la lege de natüra*), pör sensa menaghela adré al platonismo de Cambridge e d'ol Herbert de Cherbury in particolàr co 'l reciàm al löm natüràl che 'l ghe permèt tàt de dimustrà l' esistènsa de Dio che de sistemà l' ética in sö di pè rassionài bei frànch, a'l mèt zamò in piassa ol crösse de tö vià i prensépe de la resù a 'n valùr che 'l se misüre mia co la pràtica cumü. L'è a Oxford che ol Locke a'l conóss e 'l deénta amìs d' ol cónt de Shaftesbury, che deentàt canselér, a'l la öl comè sò colaboradùr pulìtegh; per vint agn, del 1672 a l '91 la eta d' ol Locke l' è lìgada strencia tàt a i caècc pulitègh d' ol Shaftesbury che a i stòrie ch ' i mena la Bretagna Granda a la reolüssiù del 1.688; la magiùr part de chèsce vint agn lü 'l la pàssa föra de la Bretagna Granda, in Francia e in Ulanda indoe a'l se càssa mia de schèrs dét a l' aleansa che la gh ' era de mèt in söl tròno de la Bretagna Granda ol prènsep d' Orange; tamen l' è prope in de 'sti agn che 'l ghe laùra 'dréa la magiùr part di sò scrécc; indel '89 la é föra la famùsa *Epistola de tolerantia* e l' an dòpo chèl che l' è rientràt in Bretagna Granda la é pöblicàda la sò övra filosoféga piö importàt, ol *Sagio in sö l' inteligènsa de l' ómen* insèma a i dù *Sagi in söl goerno siél* (1.690) 'doe a'l mèt in piassa i sò dutréne pulitéghe de ispirassiù liberàl. Dòpo èss tornàt in Bretagna Granda ol Locke a'l gh' à ü bèl pìs pulitègh sóta al règn d' ol Ghièlm; de chèsto perìodo a i è tàt i *Pensér in sö l' edücassiù* (1693), che *La resuneulèssa d' ol cristianesém issé come l' è tratàda in di Scriciüre* (1695); l' è arènt a Lundra, indoe a'l pàssa de prèss de amìs i sò öltèm agn che 'l mör indel 1704.
Antigh Testament

L**'Antigh Testament** a l'è la prima part de la Bibia cristiana, che la cünta la storia de la creaziun de la Tera e del pupul israelita, e che la gh'ha dent i prufezij de la vegnüda del Messia.

El *cànon* de l'Antigh Testament a l'è un insema de liber che'l cambia a segunda di cunfessiun cristiann. La Gesa Catoliga e quela urtudossa van adree a un cànon püssee grand e antigh, ciamaa *Alessandrin*, che'l vegn de la versiun di Setanta de la Bibia, menter i cumünità nassüü cun la refurma prutestanta del secul quel de XVI dupren generalment el cànon che'l vegniva dupraa in del II secul in del grüp ebraigh di farisei, i ünegh che eren restaa dopu de la rebeliun cuntra i ruman e che hinn l'urigin del mudern ebraism rabinigh.
Forgia

La **forgia** l'è un sistema druvaa dai free per scoldà i metaj, de solit per pudè pöö dubigàj, o per lavuràj püssee facilment. Al dì d'incö l'è druvaa men de suent, perchè tant lavurazion del fer i henn fat cun i press a fregg.
Oberursel

**Oberursel** al è una citaa int al distrecc da Hochtaunuskreis, stat da Hesse, Germània. 

## Evoluzion da la popülazion

* 1542: 1100
* 1618: 1600
* 1648: 600
* 1799: 7999
* 1972 (prìm da la reforma dal cumün): 25.000
* 1972 (dòpu la reforma dal cumün): 37.000
* 2001: 42.736
* 2005: 43.190
* 2008: 43.524

## Pulítiga
### Elezion
L'elezion cumünala dal 26 Marz 2006 a l'ha sortii chest resültaa:

### Síndigh (Bürgermeister)
* 1926–1933: Karl Horn (mia da partii)
* 27. Marz 1933 à 27. October 1933: Karl Lange (NSDAP)
* 1933–1945: August Weß (NSDAP)
* 1946–1960: Heinrich Kappus (CDU)
* 1960–1972: Heinrich Beil (CDU)
* 1972–1978: Karlheinz Pfaff (SPD)
* 1978–1990: Rudolf Harders (CDU)
* 1990–1996: Thomas Schadow (CDU)
* 1996–2003: Gerd Krämer (CDU)
* del 2003: Hans-Georg Brum (SPD)
Növ Testament

El **Növ Testament** a l'è vüna di dò part de la Bibia, insema a l'Antigh Testament. Al gh'ha dent la storia de la nassida, de la vita, e de la mort e resüreziun de Gesü Crist, che per i cristian a l'è l'incarnaziun de Diu in Tera e vüna di sò trè personn. In del Növ Testament gh'è dent anca el liber di prufezij de l'Apucaliss (miss 'me ültim liber), i leter di apostuj e un liber che'l cünta i prim agn di cumünità cristiann, i At di Apostuj.

El cànon al gh'ha dent 27 liber che hinn

* i quater Vangej:
** L'Evangel del Matee (Mt)
** L'Evangel del March (Mc)
** L'Evangel del Lüga (Lg)
** L'Evangel del Giuan (Gv)
* i At di Apostuj (At)
* i leter de'l Paul:
** Letera ai Ruman (Rm)
** Prima letera ai Curinz (1Cor)
** Segunda letera ai Curinz (2Cor)
** Letera ai Galata (Gal)
** Letera ai Efesit (Ef)
** Letera ai Filipes (Fil)
** Letera ai Culusses (Col)
** Prima letera ai Tessalunices (1Ts)
** Segunda letera ai Tessalunices (2Ts)
** Prima letera a'l Timotee (1Tm)
** Segunda letera a'l Timotee (2Tm)
** Letera a'l Tit (Tt)
** Letera a'l Filémun (Fm)
* la Letera ai Giüdee (Eb)
* i leter catoligh:
** Letera de'l Giagum (Gc)
** Prima letera de'l Peder (1Pt)
** Segunda letera de'l Peder (2Pt)
** Prima letera de'l Giuan (1Gv)
** Segunda letera de'l Giuan (2Gv)
** Terza letera de' Giuan (3Gv)
** Letera de Giüda (Gd)
* l'Apucaliss (Ap)
Bibia

La **Bibia** a l'è el liber sacher del Cristianesim e de l'Ebraism. A l'è faa de dò part per i cristian (Antigh e Növ Testament) e dumà de vüna per i ebrei (l'Antigh Testament). El cànon al cambia intra i ges e i religiun.

Bibia al vegn del grech *biblìa*, plüral de *biblìon*, che'l vör dì "liber".
Matsuo Bashō

**Matsuo Basho** (in giapunes, 松尾 芭蕉) o, de nassita, **Matsuo Kinsaku** (Ueno, 1644 - Osaka, 28 de nuembar del 1694) a l'è el pueta püssee famus del periud Edo del Giapun. Düranta la sò vita, Basho a l'era staa recugnussüü per i sò *[[haiku]]*, una furma literaria de puesia de trì vers, cunt el prim e'l terz de cinch silab e'l segund de set. El sò stil a l'era essenzial e cunt una cumpunent spirituala. 

La sò puesia a l'è famusa minga dumà in Giapun, che i sò puesij a hinn reprudut anca in munüment e sit tradiziunaj, ma anca in tüt el mond e la sò inflüenza la s'è sentüda de bun suratüt in del '900 cunt artista 'me l'Ezra Pound e quij de la Beat Generation.
Mórla

La **Mórla** (per erùr italianisàda al maschìl *il Morla* ) l'è ü fiöm picinì che l' nas ai pé del Cat Ólt e la fenés in de la pianüra a tra Cümü Nöf e Spirà, dezà che la se pèrt 'n mès a i cap e la fenés de nisöna bànda, de fati töta la sò àqua la é dovràda per bagnà i cap.

La Mórla la nas sö i còste a mesdé (sud) del Cat Ólt in de la Al de Badéren, dal Mut Solì (val Morla) e dal Còl de Ranga. L'aqua l'è amò chèla de la Quisa, come l'gh'à descovrìt ol brào geòlogh e stüdiùs Rocco Zambelli 'n dèl 1966. Prìma del cimitér de Surìsel töte i sürtìde che i vé zó de la Al Badéren i và sóta tèra e i sàlta fò a matìna (est) per fà la Mórla e a sìra (ovest) per fà la Quìsa.

La Mórla la ciàpa i àque de la Tremana e fina al 1950 la ciapàa pò chèle del Gardelù che da chèl an lé l'è stacc deviàt in del Sère a Tur Buldù.

La Mórla la gh'à öna portàda média picinìna, apröf a zéro, ma la pöl rià a 100 m³ tat che 'n del 1988 la Morla l'à esondàt.

Acasibé che la nàse tra Surìsel e Poltranga, l'è cunsideràda 'l fióm de Bèrghem, dezà che 8 km di 14 del sò percórs, i pàsa 'n del teritóre del cümü de Bèrghem.

In del prim tòch la Mórla la fà tàte cürve e tàte ànse compàgn de töcc i fiöm, ma riàda a Bèrghem la ciapa a ‘ndà via drécia compàgn d'ü füs e isé la traèrsa fò Campagnöla, Sà, Sanga e la rìa a Cümü Nöf. La và vià drécia, dezà che ‘n del medioéf i l’ l’à deviàda per portà l’àqua a i cap e adès da Bèrghem in zó la cór ‘n d’ü canàl artificiàl.

## Animài e piànte de la Mórla

Acasibé la sìes deintàda da Bèrghem in zó ü canàl artificiàl, la Mórla la gh'à amò ol sò valùr natüralìstech e paesagìstich, de fati lónch i sò rìe e in di sò àque l'è bèl fà èt di pès e di esemplàr de Anas platyrhynchos, Gallinula chloropus, ma ach de Ardea cinerea.

## Riferimèncc
Thuja

**Thuja** l'è 'n zèner de piànte de la famèa di Cupressaceae: i spèce piö 'mportante i è:

*Thuja orientalis.

*Thuja occidentalis.

*Thuja plicata.
Thuja orientalis

La **Thuja orientalis**, **tüia** ‘n Lumbàrt, l’è öna spéce de la famèa di Cupressaceae che la é da l’Asia e per ès piö precìs da la Cina e da la Corèa e che l’è stacia portada ‘n Eüropa ‘n del méla e sèt (1.700) e piö tarde ‘n America de dovrà per ornamét ‘n di giardì. 

La Tüia l’è ü sempervért, la crès da i 6 a i 15 méter e de sólet la ciapa öna bèla furma a còno che la tènt a pèrt quando l’è ‘nacc co i agn. 

## La fòia

I fòie i è piccinine piccinine, facie a scaia, strécie strécie al brochèl/ramelì, metide ‘n quàter file töt intùren; i è bèle érde sura e sóta, fò che ‘n d’ öna quàch varietà a fòia zalda, isè selesiunada per ornamét. 
I ram i è per lo piö metìcc per impé a diferènsa de la Thuja occidentàlis che la ghi à per lo piö metìcc ‘n pià. 

## Ol fiùr

La Thuja l’è öna pianta monòica, cioè öna pianta che la gh’à i ‘nfiurescènse maschii e feminii sö la stèsa pianta. Per ès piö precìs la tüia l’a gh’à di infiurescènse dóma feminìi e di ‘nfiurescènse dóma maschii: i prime i è di còni ércc arsènt, chèi maschii i è pò a lur di còni però mia piö lónch de 2 milìmetèr e de culùr zaldàstr che i se dèrf ‘n Avrìl e che i se tróa só la pónta di ramelì.

## Ol fröt

Ol fröt l’è ü strobilo che l’ gh’à la forma d’ün öf fai sö da 6 – 8 iscaie con d’öna bèla pónta ultada ‘n dré compàgn d’ü rampì. Ol fröt pò ‘l diènta marù e l’ se dèrf fò per lasà ‘ndà la somèsa.
Ol fröt co i scaie co la pónta a rampì l’è ü caratèr particulàr de la Thuja orientalis e l’ rènt belfà cognòsela e mia confóndela.

## Come dovrala

La tüia la è buna per ornamét, piantada desperlé o suertöt in fila per fà di sése, desà che la sopórta bé ol tai; la preferés ès metida al sul e ès pinatada ‘n d’ü teré bel frèsch e ömet.

## De mia confónt

La Thuja orientalis l’è mia de confónt con la Thuja occidentalis che pör la ghe sömèa e con la Thuja plicata.
Solanum tuberosum

Ul **Pòm da tèra** (anca **pum de tèra**, en Bresà: **patàta**, en valtelinés: **tartúfola**) al è na pianta anüala perèna, dolza e tüberusa da la fameja di 
Solanaceae. In la region di And, al gh'è di olt spess cultivad da pomm da tèra. Ul pomm da tèra al è la quarta pianta cumestìbila, da drée al ris, furment e mais.

## Rö in l'alimetazion dal mund
Sciben che al füdess retegnüü verenus, ul pomm da tèra al è vegnüü un impurtant aliment da basa in nòrd Euròpa. I faminn int i 1770 prestin i contribüà à la sò acetazzion, inscí che i polítigh di guvernament int un bell pò da nazion d'Europa dürant la Piscina edaa dal giass, quand che i piant tradiziunal i prudüssiva mia fiabilament cumè dabòrd.

## Not
Anchorage

**Anchorage** l’è öna sità de l’Alaska, la piö granda sità de l’Alaska e la se tróa söl mar, per ès piö precìs l’è ‘n fónta a l' insenadüra de Cook che la se dèrf po’ söl Gulf de l’Alaska e söl Océano Pacìfech.

L’è stacia fundada ‘n del 1915 e alura l’éra adóma öna stasiù e ü scalo mèrci e de lé la sé slargada fò a la svèlta, fina a dientà la sità piö granda de l’Alaska, desà che l’è ol cör de l’istàt ‘ndóe i pasa töcc i tràfech de l’Alaska: ol gas, ol petròle e töt chèl che l’ vé pescàt.
Gais

**Gais** a l'è un comün del Canton Apenzel de Föra, in Svìzzera.

Al se tröva a 919 meter de sora del livel del mar e 'l confina coi cumün de Altstätten (SG), Appenzell (AI), Bühler, Eichberg (SG), Rüte (AI), Schlatt-Haslen (AI) e Trogen.

## Demografia
Gais al gh'à na popülazzion da 2,987. Da chesta popülazzion 373 i è di furestée (in 2007 i era 351), ch'al representa 12.49% dal total.  La popülazzion stòriga a l'era 1301;

## Referenz
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (Zundert, 30 de marz del 1853 – Auvers-sur-Oise, 29 de lüj del 1890) a l'era un pitur postimpressionista ulandes. L'ha pitüraa pressapoch 900 quader (27 uturitrat) e püssee de mila dissegn. Un geni ma poch nient recugnussüü in vita (inscambi d'incö, che i sò quader hinn vendüü per un frach de danee), al s'era furmaa cun l'esempi del realism di paesagg del Barbizon e del messagg etigh e sucial del Jean-François Millet. Dopu l'esperienza de l'Impressiunism, l'ha aderii a una cunceziun rumantiga de l'art, indue che l'imagin de la pitüra e la cuscenza de l'artista, l'art e l'esistenza, se mes'cen. Inscì, l'inflüenza övra del Van Gogh l'ha miss la bas de l'Espressiunism.

La figüra centrala de la sò vita a l'era el sò fredel Theo, che ghe mandava leter e ghe dava un vüt finanziari. El raport intra de lur a l'è ducümentaa in di tant leter che s'hinn scriüü.

## Referenz
Giorgio de Chirico

**Giorgio De Chirico** (Volos, 1888 – Roma, 1978), a l'era un artista italian: scültur, scritur e suratüt pitur. A l'è staa l'inventur de la pitüra metafisiga. Il mecenat de De Chirico l'era l'editur Emilio Bestetti.
Turnàch

Ol **Turnàch** (in Italià: *Tornago*) l’è ü sariülì che l’ pasa söl cunfì tra San Bartolomé (Almèn San Bartolomé) e Almèn (Almèn San Salvadùr) e pò l’ và a bötàs in del Bremp.

L’è ü spetàcol la góla che l’à scaàt ‘n de l’öltèm tòch del sò viàs e che s’pöl vèt a fadiga dóma se se arda zó dal Put del Diàol sóta San Tomé: piéna de piante e de còrne, scaada dét in de la préda, funda 20 e piö méter e larga, zó söl funt, apéna ü méter o póch de piö.

Dal Turnàch l'è stacia caada fò 'n di sécoi la préda ciara, bianca - rusina, dovrada per fà sö San Tomé e per valsà sö la césa de San Zórs de Almèn.
Muntanàs

**Muntanàs** (*Montanaso Lombardo* in Italian) l'è un cumün d'el nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ). 

L’è el prim paes a nord de la cità de Lod.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Muntanas l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Àlter futugrafìi


Image:Montanaso-Lombardo-Chiesa.JPG|La cesa
Image:Montanaso-Lombardo-Monumento-Caduti.JPG|El monüment ai suldàa de le dù Guére


## Riferiment
Grub (AR)

**Grub** a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.26 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Grub al se tröva a una altitüden de 813 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggersriet (SG), Heiden, Rehetobel.

El prutestant Grub AR a l'è separaa dal catòligh Grub SG d'un rial.

## Storia
Grub l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1488 col nom de *uss der Gruob*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Ligam de föra
* Sitt web ufizzial (Tudesch)

## Riferiment
Induism

L**'induism** a l'è la terza religiun del mund per difüsiun, cun 970 miliun de fedej (2005) che 900 miliun de lur viven in India. A l'è vüna di religiun püssee vegg al mund.

L'induism a l'è basaa sü i Veda e credenz tradiziunaj de l'India; a l'è una religiun eterugenea, fada d'un frach de scör de pensee. Al ciapa dent un bel poo de diferent rituaj religius, set e filusufij diferent. I induista i veneren un pantheon de divinità manifestaziun d'un Diu süprem, *Brahman*, un spirit cosmich monoteistigh, l'inscì ciamaa Trimurti.
Ris

El **ris** l'è giü dei cereài piö 'mportàncc de l'alimentasiù mondiàl e 'l pöl véser utignìt de dò entità botàniche diferènte:
# Oryza sativa, che la reprezènta l'urìgin de la part piö grànda del rìs cultiàt endèl mónt,
# Oryza glaberrima, cultiàt suratöt en Africa.
Jainism

El **Jainism** a l'è una religiun nassüda in del VI secul prima de Crist 'me refurma de l'Induism. La parola Jainism la vegn del sanscrit *Jina* (viturius)

Al gh'ha pressapoch ses miliun de fedej, lucalizaa suratüt in India.
Lengua sanscrita

'L **Sanscrit** (*संस्कृता वाक्* *saṃskṛtā vāk*) l'è una lengua Indo-Ariana, e la lengua püssee vegia int la fameia Indo-Urupea. L'abecedé druvaa per scriv 'l sanscit l'è ciamaa Devanāgarī.

Al dì d'incö 'l sanscrit l'è dumà 'na lengua de religion, ma fin a l'ann mila prima del Signur l'era parlaa da i gent Indüstan e da i Indu Pakistan. I püssee tant liber de la religion Indüista e de quela Büdista (scöla Mahayana) i henn scrivüü in sanscrit.
Stratford-upon-Avon

**Stratford-upon-Avon** l'è una cità de l'Inghiltera. La se ciama insì perchè l'è ins i spond del fiüm Avon, e l'è famusa perchè gh'è nassüü 'l William Shakespeare.
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** (che'l vör dì *Fiüm de Genar* in purtughes) a l'è una cità del Brasil de 6.136.652 abitant (2006).

La cità a l'è famusa per i sò spiagg türistigh (Copacabana e Ipanema), per la statua giganta de Gesü sura el munt Corcovado, e per el sò carneval. 
Rio de Janeiro al gh'ha anca la püssee granda furesta dent a un'area urbana.

El sindigh a l'è l'Eduardo Paes. 

## Persunàgg

* Clementina de Gesü, (1901-1987), cantanta pupulàr
* Orlando Drummond, (1919-2021), atùr còmic e dupiadùr
* Miguel Gustavo, (1922-1972), giurnalista, müsicista e parulièr
* Ivone Lara, (1921-2018) cantanta
* Chico Anysio, (1931-2012), còmic
* Zia Surica, (1940), cantanta pupulàr
* Agepê, (1942-1995), cantànt
* Pául Coelho, (1947), scritùr e pueta
* Nizo Neto, (1964), còmic

## Galeria de fotu

Image:Botafogo_Rio_de_Janeiro.JPG|Botafogo
Image:Rua em Copacabana.jpg|Strada de Copacabana
Image:PanoramaRio8.jpg|Panurama cunt el punt Rio-Niterói
Neil Armstrong

**Neil Armstrong** (5 de agust del 1930 – 25 de agust del 2012) a l'è staa un famus astrunauta amerigan. A l'è staa el prim om a andà in sü la Lüna, in del 1969, 'me capu de la missiun Apollo 11. Poch prima de vegnì föra del modül lünar e fà i prim pass in sü la süperfiss de la Lüna l'ha dii una fras famusa:
Bala

Una **bala** ó **balòta** l'è una roba che la se dröva in certi giögh e sport. I bal de solit i henn vöd int 'l denter, e anca se de suent i henn redund, i pören vegh anca alter furm, cume presempi uval o piat. 
I bal i eren giamò druvaa int l'antichità da i egizian, da i grech antich e da i ruman, ma anca dai aztech e da la gent de la mezo-amerega.
Tluses

**Tluses**, in ladin (tudesch: *Klausen*; talian: *Chiusa*; südtiroles: *Klaasn*; latin: *Clausina*), l'è un cumün in de'l mezz de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 10 chilometer a süd de Barsenun. L'area de'l cumün la gh'ha dent anch i paesít Ferdign, Latzfons e Gürdun.

De vedè a l'è 'l Castel de Säben, vün di sit de peregrinagg püssee vegg e pö anca prim sit de'l Vescuaa de'l Tirol.

I prím abitant de'l sít eren popuj neulatin-retegh (i Ladin) e l'han ciamaa "Tluses". A gent insübrega/lunbarda chel "Tluses" chí a l'avarìa sunaa un puu 'ma "Giüsa": segund fenòmen lingüistegh atestaa, *tl* = *g*, la *u* la devegn *ü*, la *s* a la fin de la parola la burla giò e la *e* a la devegn *a*.''

## Alter pruget
Sondershausen

**Sondershausen** al è una citaa intal distrecc da Kyffhäuserkreis, stat da Thüringen, Germània. 

## Sitt principal
*Castell da Sondershausen;
*Palazz di vegg prízep (1721-1725);
*La *Trinitatiskirche*, na gesa Luterana, cul mausolée di prínzep regnant

## Demografia

## Imàgen

Image:Kirche St. Matthias Stockhausen (Sondershausen).JPG|"St.-Matthias-Kirche"
Image:Schlosspark SDH Großer Parkteich.JPG|Park
Image:Goldene Kutsche.JPG|La "Goldene Kutsche" (*Carossa d'or*)
Image:Schloss Sondershausen Lustgarten.JPG|Castell da Sonderhausen
Image:Rathaus Sondershausen.JPG|Municipalitaa da Sondershausen
Image:Schloss Sonderhausen Markt.JPG|Sondershausen, Marktplatz
Image:Schloss Sonderhausen.JPG|Castella
Image:Schloss-brunnen.JPG|Castella
William Shakespeare

**William Shakespeare** (Stratford-upon-Avon, batezaa el 23 de april del 1564 – Stratford-upon-Avon, 23 de april del 1616) a l'è staa un impurtant dramaturgh e pueta ingles. A l'è cunsideraa l'autur che l'ha rapresentaa mej la literadüra inglesa e i sò över che hinn rivaa fina a nünch a hinn 38 laurà per el teater, 154 sunet, 2 puema narativ e un frach de alter puema.
Karl-Heinz Rummenigge

Ul **Karl-Heinz "Kalle" Rummenigge** (nassüü ul 25 Setembru 1955 in Lippstadt) al è un ex fotbalör Tudesch. Al è curentment ul president dal Mònaco de Baviera.

## Palmarèss

### Titoi nazionai
* **[[Bundesliga|Campionad todesch]] - 2 titoi** 
:Munegh de Baviera: 1979-1980, 1980-1981
* **[[Coppa de Jermania]] - 2 titoi** 
:Munegh de Baviera: 1981-1982, 1983-1984
### Titoi internazionai
* **[[Coppa di Campion|Coppa di Campion/UEFA Champions League]] - 2 titoi** 
:Munegh de Baviera: 1974-1975, 1975-1976
* **[[Coppa Intercontinental]] - 1 titol**
:Munegh de Baviera: 1976

### Nazional Todesca
* '''Campionad europee 
:Italia 1980

## References

## Lian da föra
*Karl-Heinz Rummenigge @ FCB.de
*Karl-Heinz Rummenigge @ soccer-europe.com
*Autograph Karl-Heinz Rummenigge
Solanaceae

Le **Solanaceae** (Juss.) i è 'na famìa botànica de piànte erbàcee o lignùze co le fòie alternàde, sèmpe e sènsa stìpole, che fa part de l'ùrden de le Solanales, de la clas de le Magnoliopsida (Dicotilédoni). Endèl ensèma de le *Solanaceae* gh'è dét en sentenér de zèner e 2700 spéci.. Le solanàcee le prezènta 'na gran diersità de portamènt, murfulugìa e ecología. La famìa l'è cosmopolìta, cioè l'è destribüìda en pó 'n töt el mónt föra che 'ndèl Antártide. La diersità piö grànda se la tróa 'ndèla América del Sud e 'ndèla América Centràl. 

De chèsta famìa botànica le fa pàrt divèrse spéci de piànte cumestìbile compàgn de la *patàta* (Solanum tuberosum), el *pondór* (Solanum lycopersicum), el *marezà* o *melansàna* (Solanum melongena) e 'l *peerunsì* (zèner Capsicum). Divèrse piànte ornamentài famùze le fà part de le solanàcee, compàgn de la *[[Petunia]]*, 'l *[[Schizanthus]],* el *[[Salpiglossis]]* e la *[[Datura (botànica)|Datura]]*. Sérte spéci i è cunusìde en töt el mónt perchè le vé dopràde come medicamènt o per i sò efècc psicotròpich. Per la ricérca le solanàcee i è 'mportànte perchè le g'ha dét 'n quach organìsmo modèl per stüdià quistiù biològiche fondamentài a leèl celulàr, molecolàr e genétich, compàgn de la piànta del *[[tabàch]]* (Nicotiana tabacum) e la *[[petùnia]]*.

## Riferimèncc
Pressa

La **pressa** l'è un machinari per la cumpression d'un material.
Ghe n'è de mudel diferent, a seconda da la manera de funziunament o di materiaj ch'i lavuren.
Tola

La **tola** l'è una lamera de fer cun sura una man sutila de stagn. 
'L termin *tola* l'è anca druvaa per riferiss ai cuntenidur di bevand (cun 'l diminütiv *tulèta*) anca se però i henn mia fat de tola ma d'alumini o azal.
Limon

*Limon, cümü de la Pruvìncia de Cüni;
*Limù del Gàrda, cümü de la pruvìncia de Brèsa.
*Limon (früta), fröt de la piànta del zèner Citrus.
Datura (zener)

**Datura** l'è 'n zèner botànic de 11 spéci de piànte che le fa part de la famìa de le Solanaceae. 

La sò distribüsiù natüràl l'è mìa sigüra, per vìa de la cultivasiù de l'òm e la adatasiù endèle regiù temperàde e tropicài del pianéta, però se pènsa che 'l sàpes uriginàre de l'Amèrica, del sud dei Stati Ünìcc al Mèsico (endóche gh'è la diersità piö grànda del zèner) enfìna a le latitüdegn médie de la Amèrica del Sud. 

## Colegamèncc estèrni

* Germplasm Resources Information Network: ''Datura''
* USDA Plant Profile: ''Datura''
* Flora of China: ''Datura''
* Account of accidental minor poisoning by Datura del British Medical Journal
* Erowid Datura Vault
* Clinical Toxicology Review of Datura Poisoning 
* JimsonWeed: History, Perceptions, Traditional Uses, and Potential Therapeutic Benefits of the Genus Datura HerbalGram. 2006;69:40-50 © American Botanical Council by Kofi Busia & Fiona Heckels
P.d.S.

I abreviazion **p.d.S.** (prima del Signur, anca *p. del S.* ) e **i. de C.** (o *i.d.C.* inanz de Crist), dal latin *ante Christum natum*, i henn di möd de dì ch'i serven per indicà i temp prima del ann de l'è nassìda de Gesüü Crist.
Un möd de dì del gener, cun diversi variant a seconda de la lengua, l'è druvaa de suent int i scrit storich e de la religion cristiana. L'è una cunvenzion druvaa in tant sit, ma mia in Cina e int i paes Arab.
'L möd de dì invers l'è dop del Signur (d. del S.), che l'è druvaa per i temp che i henn gnüü dop de *l'ann zero*, che sariss l'ann de la nassìda de Crist.
D. del S.

L'abreviazion **d. del S.** (dop del Signur) o anca **d. de C.** (dop de Crist), dal latin *post Christum natum*, l'è druvaa per riferìss ai temp che i henn gnüü dop de l'ann zero, che sariss l'ann de la nassìda de Crist.
L möd de dì invers l'è p. del S. (prima del Signur).
Achénio

Co la paròla **achénio** se defenés en fröt sèc condèn pericàrpo piö o méno 'ndürìt (ale ólte apò a lignùs) e che 'l g'ha dét en granì de somésa sul che l'è separàt del pericarpo stès. 

El fröt l'è definìt indeiscènt perchè quan che l'è madür el granì de somésa el sàlta mìa fò.

Gh'è dei achéni che g'ha dele caraterìstiche che le ia àidia a éser sparnegàcc, compàgn del pàpo, 'n tìpo de ciöfèt de pelacì a 'n estremità del granì de somésa. 'N ezèmpe l'è la somésa dela sigória), o la sàmara, endóche 'l pericarp, endèl nì grant el fùrma 'na sórt de àla sèmpia (compàgn che 'ndèl fràsen) o dópia (compàgn che 'ndèi òpoi).