Dialett fodom

El **fodom** (inscì anca localment) l'è on dialett central del ladin.
L'è parlaa in di comun de Livinallongo del Col di Lana (*Fodom*) e Colle Santa Lucia (*Col*), tucc duu in de la Provincia de Belun.
## Caratteristegh
Respett al vesin dialett ampezzan (e al cadorin in general), el fodom l'è pussee conservativ e compagn di alter dialett ladin tant 'me el gardenes e 'l badiott. Besogna dì che però, respett a quei là, el gh'ha 'vuu pussee influenz venet e italiann.
### Fonetega
Respett al latin gh'emm avuu quei mudazion chì:
*ALTERUM -> auter (pl. autri)
*CARRUM -> ciar
*ECCLESIAM -> gliejia
*FEMINA -> fëmena
*HABĒRE -> avei
*LEGĚRE -> lieje
*LOCUM -> luoch
*MAIOREM -> maiou
*MITTĔRE -> mëte
*PARTEM -> pert (pl. perc)
*PLENUM -> plen
*PLUVIA -> ploia
*VENIRE -> vignì

### Morfologia
#### El plural
#### I pronomm personai
Al contrari di dialett atesin, in del fodom i pronomm personai vegnen nò del latin EGO, TU; inscambi, compagn di lengov gall-italegh e del venet, i riven del latin ME, TE.
*mi
*ti
*dël, dëla
*nos
*vos
*dëi
Compagn di alter lenguagg de la zona, anca in del fodom se dopera on pronomm personal clitegh per verguna di personn verbai (la II singolar, la III singolar e la III plural).

## I verb
Compagn di alter dialett ladin centrai (e de on quai parlà venet), anca el fodom el dopera el congiuntiv imperfett anca per el condizional present.
Anca chì, la III persona plural l'è compagna de quella singolar.
### Verb vess
***Indicativ present**: *mi son, ti t'es, dël l é, nos son, vos sei, dëi i é*.
***Indicativ imperfett**: *mi sonve, ti t'eve, dël l eva, nos sonve, vos seive, dëi i eva*.
***Indicativ futur**: *mi sarè, ti te saras, dël l sarà, nos saron, vos sarei, dëi i sarà*.
***Congiuntiv present**: *che mi sombe, che ti te siebe, che dël l siebe, che nos sombe, che vos seibe, che dëi i siebe*.
***Congiuntiv imperfett**: *che mi sonse, che ti te fosse, che dël l fossa, che nos sonse, che vos seise, che dëi i essa*.
***Infinii present**: *ester*.
***Particippi passaa**: *sté, steda* (pl. *stei, stede*).

### Verb avèggh
***Indicativ present**: *mi è, ti t'as, dël l à, nos on, vos ei, dëi i à*.
***Indicativ imperfett**: *mi ève, ti t'ave, dël l ava, nos onve, vos eive, dëi i ava*.
***Indicativ futur**: *mi avarè, ti t'avaras, dël l avarà, nos avaron, vos avarei, dëi avarà*.
***Congiuntiv present**: *che mi èbe, che ti t'abe, che dël l abe, che nos ombe, che vos ëibe, che dëi i abe*.
***Congiuntiv imperfett**: *che mi èsse, che ti t'asse, che dël l assa, che nos onse, che vos eisse, che dëi i assa*.
***Infinii present**: *avei*.
***Particippi passaa**: *bù*.

### I coniugazion (mandà)
***Indicativ present**: *mi mane, ti te mane, dël l mana, nos manon, vos manei, dëi i mana*.
***Indicativ imperfett**: *mi manave, ti te manave, dël l manava, nos manove, vos maneive, dëi i manava*.
***Indicativ futur**: *mi manarè, ti te manaras, dël l manarà, nos manaron, vos manarei, dëi i manarà*.
***Congiuntiv present**: *che mi mane, che ti te mane, che dël l mane, che nos manombe, che vos maneibe, che dëi i mane*.
***Congiuntiv imperfett**: *che mi manasse, che ti te manasse, che dël l manassa, che nos manonse, che vos maneisse, che dëi i manassa*.
***Infinii present**: *mané*.
***Particippi passaa**: *mané, maneda* (pl. *manei, manede*).

## Esempi de lengua
### El Pader Noster
Päre nòst che t'es sun paradìsc,
benedat l'é 'l tuo inóm,
resta con nos,
che sarà fat ci che te vòs,
sun ciél e su la tièra.
Dane 'l pan de òni dì,
perdona ducc i nuósc picèi,
come nos i perdonon ai nuósc vejins.
No sc'té a ne conduje 'n tentazion,
ma sàlvene dal mèl, amen.
http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-l-fodom.html     
## Bibliografia
*Sergio Masarei, *Dizionar fodom-talián-todësch*, Istitut Cultural Ladin "Cesa de Jan", SPELL, Colle Santa Lucia.
## Ligamm de foeura
*Union Ladins da Fodom