open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pròsper Grech

**Pròsper Grech**, O.S.A. (Vittoriosa, Malta 24 de dicèmber 1925) l'è un cardinàl e arcivésch catòlich maltès.

## Biugrafia

Nasüd a Vittoriosa  el 24 de dicèmber 1925, l'è stài urdinàd pret in del Urdin di Frà Agustiniàn el 25 de màrs del 1950. L'è stài per tanti ann prufesùr de Teulugia in tante Üniversità.

El vòtt de febràr del 2012 l'è stài cunsacràd arcivèsc da Mons. Pául Cremona, e el desdòtt de febràr, cardinal dal Papa Benedètt XVI; l'è 'l prìm calrdinàl agustiniàn dòpu 111 ann e 'l prìm maltès dòpu 168 dal 1843, quànt l'è mort el cardinal Sceberras Testaferrata.

## Stema e mótt

*« In te, Domine, speravi » (« Ho speràd in tì, o Signùr »)*

## Riferimént



## Ligàm de foeura

* Prufìl biugràfic del cardinàl Grech sü Catholic Hierarchy
Alfredo Nigro

**Alfredo Nigro** (nasüü **Pompeo Nigro** a Manduria, ül 29 da Setembar dal 1975) l'é un cantant lirich spusò cun la suprana lituana Violeta Urmana.
Montonaa

**Montonaa** (*Montonate*) l'è ona frazion del comun varesott de Mornagh.
El paes el se troeuva a est del sò centro comunal, in direzion de Caidaa (nord-est) e Sumiragh (a sud-est).
Montonaa l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Somma.
Natalia Estrada

**Natalia Estrada**, (nasüda a Gijón el 3 de setémber 1972) l'è una cantant, balerina, e atùra Spagnöla.

## Biugrafia

Nasüda in Spagna in del 1972, la s'è diplumada al *Cunservatòri Reàl* de Madrid e l'è rivada in Italia in d'i ann '90 e l'ha cumenciàd a laurà in TV al *Gioco delle coppie*.

El sücèss l'è rivàd in del 1996 cun el film *Il Ciclone* e in del 1999 l'ha fài el sò prim disc. 

Dòpu vari sücèss in TV, in del 2006 l'ha fundàd l*'Italian Western Academy*, un'asuciasiòn per fà püblicità ai *cow-boy* americàn.

## Discugrafia
### Album

* 1999 - *Natalia*

### EP
*1997 - *Quiero cantar*

### In de per lè
*1997 - *Banana y frambuesa*
*1998 - *Eres tierra de sol*
*1998 - *Chiquita bon bon*

## I só laurà
### Television

* 1992 *Bellezze al bagno (Bellezas al agua)* (Telecinco)
* 1993 *Il gioco delle coppie* (Retequattro) 
* 1996 *Il quizzone* (Canale 5) 
* 1997- 2003 *La sai l'ultima?* (Canale 5) 
* 2000 *Beato tra le donne* (Canale 5)
* 2002 *Paperissima* (Canale 5)
* 2004 *Arrivano i nostri* (Canale 5)

### Filmugrafia

* 1992 *Hora final*, regia de Julio del Álamo
* 1992 *Aquí, el que no corre... vuela*, regia de Ramón Fernández
* 1996 *Il ciclone*, regia de Leonardo Pieraccioni
* 1998 *Paparazzi* regia de Neri Parenti
* 1998 *Jolly Blu*, regia de Stefano Salvati
* 2006 *Olè*, regia de Carlo Vanzina

## Premi
* 1997: *Premio Regia Televisiva* cume Migliùr persunàgg feminìl

## Riferimént


## Ligam de föra

* Scheda de Natalia Estrada in sül IMDB
Narcissus poeticus

El **Narcissus poeticus** (en bresà *Tasèta*) l'è 'na spéce de piànta bulbùza che fa part de la famìa de le Amaryllidaceae.

## Descrisiù

L'è fàcil de reconóser per vìa dei sò fiùr sùi de 4-6 cm de diàmetro co 6 segmèncc biànch e 'n tübo zàlt ciàr en bèl tòch piö cürt ('nfìna a 2,5 mm) co l'òrlo rós e a capète. El gamp el rìa 'nfìna a 50 cm; le fòie i è strète strète, piö o méno vérde-celèste. El fiorés en primaéra. L'è prufumàt.

*Narcissus poeticus* l'è stat discriìt uficialmènt del natüralista svedés Carl von Linné e püblicàt en *[[Species Plantarum]] 1: 289*, endèl'an 1753.

;Varietà acetàde:
**[[Narcissus poeticus subsp. radiiflorus]]* (Salisb.) Baker, Handb. Amaryll.: 12 (1888).
**[[Narcissus poeticus subsp. verbanensis]]* (Herb.) P.D.Sell in P.D.Sell & G.Murrell, Fl. Great Britain Ireland 5: 363 (1996).
;Sinònim:
**Autogenes poeticus* (L.) Raf.

## Riferimèncc
Vertebràcc

I **Vertebràcc** i è di animài che i gh'à 'l filù 'n de schéna e i è ciamàcc isé pròpe perché 'l filù l'è facc de èrtebre, al contràre i 'nvertebràcc i gh'à mia 'l fliù 'n de schéna. I Vertebràcc i fà part del subphylum **Vertebrata**, che l'è 'n del phylum Chordata, che l'è in del régn Animalia.

Ol subphylum Vertebràta 'l gh'à 58.000  spéce che 'n percentüàl i è 'l 3% di spéce animài, menimà i 'nvertebràcc i sarès ol 97% . 

## I clas di Vertebràcc

I Vertebràcc i è clasificàcc in sèt clas: 

* Agnatha, i pès sènsa ganàse, per ezèmpe i lampréde;
* Chondrichthyes, i pès cartilaginùs, pès che i gh’à mia i òs, ad ezèmpe o’ squàlo e la mànta;
* Osteichthyes, i pès che i gh’à i òs, ad ezèmpe la tròta, ecc;
* Amphibia, i anfìbi, per ezèmpe ol sat, la ràna, ecc;
* Reptilia, i rètili, per ezèmpe la lözèrta, la signòrbola, ecc., ma ach i dinozàüri;
* Aves, i ozèi, per ezèmpe ‘l piciàl, ol piviù, ecc;
* Mammalia, i mamìferi, ezèmpe ol gat, ol cà, ‘l òm, la sömia, ecc.

## Per clasificài
Per clasificài gh'è de ardà a chèl che i gh'à tacàt sö a la pèl:

* i mamìferi i gh'à i péi, che ‘n del òm i diènta pò ach caèi, bàrba e barbìs; 
* i ozèi i gh'à i piöme;
* i rètili i gh'à i scàie;
* i pès i gh'à i squàme;
* i anfìbi i gh'à negót, i gh'à adóma la pèl.

## Riferimèncc
646

El **646** a l'è 'n ann del secol VII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Anguis fragilis

L' **Anguis fragilis** (en bergamàsch: *Signòrbola*; en bresà: *Sebórgola*) l'è 'na spéce de rètil de la famìa dei Anguidae. A leèl popolàr l'è cunsideràt en bis, ma del pont de vìsta genétich l'è 'na lözèrta che gh'è sparìt le sànfe (àpoda). De le sànfe al estèrno rèsta pròpe negót, ma 'l schèletro 'l consèrva amò 'n quach tràse. I ezemplàr adùlti i rìa a 30 o 40 ghèi de longhèsa, la fèmina la pöl rià a ólte 'nfìna a mès méter. El còrp l'è quarciàt zó de schìde gròse e löstre. El culùr el pöl nà del gris löster enfìna al celèst.

La colonìza pràcc e ambièncc ömecc de l'Euròpa 'nfìna a l'Asia Orientàla. Dificilmènt se la tróa en ambièncc sèch.
L'è 'na bès•cia perlopiö crepuscular a la piö notùrna, dàto che la preferés el scür e 'l frèsch.

## Tasonomìa
* *Anguis fragilis* Carl von Linné, 1758
** *Anguis fragilis fragilis* Carl von Linné, 1758
** *Anguis fragilis colchicus* (Alexander von Nordmann, 1840)

La sotaspéce *Anguis fragilis fragilis* se la tróa n' töta Europa, la sotaspéce *Anguis fragilis colchicus* la tróa endèl'Europa sudorientàla, endèl Càucazo e 'n Iràn.
Pizz di Trii Signor

El **Pizz di Trii Signor** (parnonzia local: [pits di: tri: si'ɲu:r]; in Italian: *Pizzo dei Tre Signori*) l'è ona montagna de la Lombardia, alta 2554 meter.
La se troeuva in la cadenna di Orobi e l'è spartida in tra la Provincia de Lecch (la val Biandin, in Valsassina), la Provincia de Sondri (la val Sgeroeula) e la Provincia de Bergom (la val Brembana).
Quella division chì la se liga anca al nomm de la montagna: de fatt, i trii territori, finna a la fin del Settcent, partegniven a trii patron different (la Valtulina ai Grison, la Valsassina al Ducaa de Milan e la Bergamasca ai Venezian).

I pared principai de la scima hinn quei che scenden giò vers i vai ch'emm dii de soravia, e presenten di itinerari de salida minga complicaa, anca s'hinn bei longh; vun di pussee interessant però a l'è quell che 'l riva in sul pizz a partì de la Valsassina per la cresta ovest: sotta a la scima se ved on gran bell paesagg de rosc con cadenn speciai per rampegàss sù, e che l'è ciamaa *Il Caminetto*.
De la part de la Valtulina se fa anca del sci alpin, già che l'è on percors bell longh e ghe passa pocca gent per scià. La scima, frequentada squas tutt l'ann, la mostra on panorama bell grand e interessant, che 'l mostra anca i montagn valtellines (compagn del Masen e de la Bernina) e i vai bergamasch.
In Valsassina se troeuva el Rifugio Grassi, vun de quei storigh per l'alpinismo lombard.

El Leonardo da Vinci l'ha pituraa el Pizz in del codes Windsor (Foeuj 12410).
Bamir Topi

**Bamir Myrteza Topi** (Tirana, 24 de april del 1957), l'è on dottor e politigh albanes.
L'è staa eleggiuu President de l'Albania el 24 de luj del 2007, votaa con 85 vot. El sò predecessor a l'è staa l'Alfred Moisiu.
El scior Topi l'è staa per on bell poo de temp vun di capp del Partii Democratigh d'Albania (center-destra), per el qual l'ha faa on fracch de lavorà: l'è staa el vice primm minister per dò voeult e capp del grupp parlamentar. L'è staa on deputaa del Parlament per tre legisladur e Minister per l'Agricoltura.
Sali Berisha

El **Sali Berisha** (Tropojë, 15 de ottober 1944) l'è on dottor e politigh albanes. Al dì d'incoeu (a partì del 3 de luj 2005) l'è primm minister de l'Albania, oltra a vess giamò staa president de la Repubbliga.
## Biografia
In del 1967 el s'è laureaa a Tirana e l'ha faa on master a Paris. In del 1986 l'è staa eleggiuu member del *Comitad Europee per i Ricerch Medegh*.
Duranta i Agn Vottanta l'è staa professor a la facoltà de medesina a Tirana e l'ha pubblicaa vari liber e articol sora la cardiologia.
### La politiga
A partì del 1969 l'ha tolt part al Partii Albanes del Lavorà (al temp gh'era la dittadura comunista de l'Enver Hoxha), e l'è staa inscì fina al 1990.
In del 1990 l'ha protestaa in piazza insema ai student contra el regimm del successor de Hoxha, el Ramiz Alia. L'ann dopo el riess a vegnì el capp del Partii Democratigh d'Albania (de center-destra), e in del 1992 el vegn el President de la Repubbliga. El vincc anca in del 1996, ma poeu el gh'ha de dimettes (1997) perchè l'era minga staa bon de mett fin a l'emergenza in del paes: per la crisi economiga, eren s'cioppaa di revolt e eren mort almanch 2000 personn.
In del 1998 l'ha tolt part al colp de Statt contra el primm minister Fatos Nano, che però l'è minga riessii.

In del 2005 l'ha vinciuu i elezion per vegnì primm minister, anca perchè i sò avversari s'hinn presentaa sligaa vun de l'alter. In del 2009 l'è staa eleggiuu anmò, anca se la situazion politiga l'è pussee complicada de prima, perchè gh'è nissuna coalizion che la gh'ha la maggioranza in Parlament, e 'l sò avversari, Edi Rama, el gh'ha domà quatter deputaa in meno de lù.
A partì del 1990 l'è semper staa president del sò partii, anca perchè gh'è mai nissun che se proponn contra de lù.
Joan Enric Vives i Sicília

**Joan Enric Vives i Sicília** (Barcelona, 24 de luj del 1949) l'è on arcivescov catalan. Per el sò vess  l'arcivescov de Urgell, l'è anca vun di duu princip de Andorra (l'alter l'è 'l president frances).

## Biografia
L'è staa ordenaa prett el 24 settember del 1974 del vescov de Tortosa Ricardo María Carles Gordó.
El noeuv de giugn del 1993 l'è vegnuu vescov titolar de Nona e ausiliar de Barcellona.
In del 2003 el vegn vescov de Urgell e princip d'Andorra: el sò predeccessor l'era Joan Martí Alanis.
In del 2010 l'è nominaa arcivescov *ad personam*.

## El mott

*Parare vias Domini* (preparà i strad del Signor).

## Alter progett
Jaume Bartumeu

El **Jaume Bartumeu Cassany** (Andorra la Vella, 10 de november 1954) l'è on politigh andorran.
L'è on member del Partii Socialdemocratigh, del qual l'è staa president del 2000 al 2004.
In del 2009 l'è staa eleggiuu primm minister.
Heinz Fischer

**Heinz Fischer** (Graz, noeuv de ottober del 1938) l'è on politigh austriegh.
L'è stat president del sò paes del 2004 al 2016. L'è on member del Partii Socialdemocratigh (SPÖ).
Thymelaeaceae

**Thymelaeaceae** l'è 'l nòm de 'na famìa botànica cosmopolita de l'ùrden de le Malvales. La töl dét 50 zèner e 898 spéci.

De chèsta famìa fà part perlopiö piànte a portamènt de àlber o arbùsto, ma h'è pò a 'na quach piànta rampicànt e erbàcea.

El ciclo biològich el pöl véser anöàl o perène. L'altèsa de chèste piànte la pöl nà de póch ghèi e 'n méter per le spéci europèe, pòa de piö per chèle extraeuropèe. Le fùrme biològiche piö frequèncc (sèmper per le zòne temperàde europèe) i è nano-faneròfite (NP) e camèfite sufruticùze (Ch suffr), che völ dì che i è piànte perèni e lignùze a la bàze, coi böcc che pàsa la stagiù frèda colocàcc a 'n altèsa del teré de póch ghèi; le pursiù erbàcee le sèca töcc i agn e scàmpa apéna le pàrcc lignùze. De föra de l'Europa se pöl troà pò a fùrme de tipo faneròfite arbòree (P scap).

## Descrisiù

El gamp de sòlit l'è lignùs co la scórsa bèla düra, fibrùza e löstra; se pöl troà de le spéci sènsa ramificasiù (chèle a portamènt prostràt) o coi ram laterài pò a bastànsa cunsistèncc (chèle piö àlte e gaiàrde).

Le fòie le pöl véser de chèle che rèsta sö 'ndèla stagiù frèda o de chèle che cröda. Se tróa spéci che le ghe i ha dré a töt el trónch tat altèrne come opòste. La làmina de sòlet l'è sèmpe (mìa dividìda), a òrlo 'ntréch e de dimensiù piötòst pesène. Le g'ha mìa le stìpole e le g'ha 'l gambì cürt o adiritüra le ghe i ha mìa (sèsii).


La caraterìstica principal dei fiùr de le Thymelaeaceae l'è l'asènsa de 'n pereànse complét (pereànse diclamidàt): el pereànse l'è monoclamidàt (o “apetalo”) cioè l'è furmàt apéna del càles. La funsiù vesilìfera (de reciàm) l'è fàda per mès dei sépali che i è culuràcc ie i se 'nsomèa pròpe a dei pétali e 'n chèsto càzo i vé ciamàcc apùnto petaloidi. I fiùr i è perlopiö tetràmer o pentàmer (a 4 o 5 parcc), el pereànse l'è caduco e de culùr ròza, rós, viòla, zalt, bianch, ma pò a virdizì; i è ermafrudìcc (ma gh'è a 'na quach spéce diòica o unisesuàla) e i g'ha simetrìa atinomòrfa (de rar zigomòrf).


La 'nfiurescènsa la pöl véser de tìpo diferènt: i fiùr i pöl véser portàcc a gratilìna de tìpo racemus o terminàla co póch fiùr, ma gh'è pò a sèrte spéci che le g'ha 'nfiurescènse a ombrèla. 'na quach vergöna le g'ha fiùr sùi.


El fröt l'è 'na drupa, o sedenò 'na nus, o 'na bàga o 'na càpsula. De sòlet l'è de fùrma sférica e monospèrma (conden giandì sul e pié de sostànse oleùze).

Le parcc aèree de divèrse spéci de chèsta famìe i è vilinùze.

## Distribusiù

La famìa de le Thymelaeaceae l'è piö diversificàda endèl emisféro sud che nó 'ndèl nord, co la concentrasiù piö grànda de spéci 'n Àfrica e Austràlia.

## Zèner
:Zèner de Thymelaeaceae segónt el APWeb:

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* Thymelaeceae en L. Watson and M. J. Dallwitz (1992 en adelante) The Families of Flowering Plants: Descriptions, Illustrations, Identification, and Information Retrieval
* Thymelaeaceae
672

El **672** a l'è 'n ann del secol VII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Guera d'independenza estun

La **guera d'independenza estun** l'è staa un cunflit internaziunal che gh'è staa tra l'Estonia e la Rüssia in del 1918-1920.

L'Estonia, vers la fin de la prima guera mundial, col esercit de l'Imper Russ en ritirada e coi tudesch che avanzaven, la s'è deciarada indipendenta (un par de mes dopo de la Finlandia) el 24 febrar del 1918. La burghesia tudesca, preocupada per i so pusediment in Estonia la gh'ha minga reconossüü la dichiarazion estun, fina al november del 1918, quand che uramai la guera l'eva perdüda per i tudesch.

I rüss i hann pensaa de ricunquistaa i territori perdü col trataa de Brest-Litovsk e i han tentaa de invadij. L'Estonia l'è stada iütada di Ingles e i Svedes. A la fin l'è riessida a vincc e i rüss i han duvüü recugnuss l'indipendenza de l'Estonia. 

El periud d'indipendenza l'è finii in del 1940, quand l'Üniun Suvietiga, poch prima de la Segunda guera mundial, col pat Molotov-Ribbentrop, l'ha ucüpaa militarment l'Estonia insema cun la Lituania e la Letonia, fin al 1991 quand la s'è liberada turnad indipendente.

L'Estonia la festegia tüt i an l'indipendenza del 24 Febrar 1918.
Marcello Macchia

**Marcello Macchia** (Vasto, Italia, 2 da Agust dal 1978), (cugnussüü anca cul nom da *Maccio Capatonda*), l'é un atur e comich italian.
Al laura in radio in da lo Zoo da 105 cun Marco Mazzoli, Enrico Venti e Luigi Luciano dal 2011.

## Filmugrafia
**[[Intralci]]*, (2006)
**[[Drammi Medicali]]*, (2009) 
**[[La villa di lato]]*, (2009) 
**[[Casa Mariottide]]*, (2011) 
**[[Mario (sitcom)|Mario]]*, (2013)

## Televisiun
**[[Mai Dire...]]*, *([[2005]]-[[2008]])*, Italia 1
**[[All Music Show]]*, *([[2006]]-[[2007]])*, All Music
**[[FlopTv]]*, *([[2009]]-)* 
**[[Tatami]]*, *([[2009]]-[[2010]])*, Rai 3
**[[Ma anche no]]*, *([[2011]]-[[2012]])*, La 7

## Radio
**[[Lo Zoo di 105]]*, (2011-)
Giorg Matulaitis

**Giorg Matulaitis** (Lūginė, Lituania, 13 d'aprìl 1871 - Kaunas, 27 de genàr 1927) l'è stài un Arcivèsc católic Litüàn, pruclamàd bèat da Giuànn Pàul II in del 1987.

## Biugrafia

Nasüd in del 1871, ültim de vòtt fradèi, l'è diventàd pret in del 1898. L'è stài prima Süperiùr d'la Cungregasiòn d'i Cèreg Mariàn, dòpu vesc de Vilnius. Quand el s'è ritiràd, l'è stài misiunàri in America.

L'è mort a Kaunas el 27 de genàr 1927

## Lìber

* *Beato Giorgio Matulaitis - Vita - Opere - Scritti - Intercessione - Gloria degli altari*; Ed. Congregazione dei Chierici Mariani, Ruma, Varsavia, Vilnius; 2009

## Ligàm de föra

*Prufìl insü Catholic Hierarchy
Franco Mari

**Franco Mari** (1942-2025) cugnussüü anca cul nom da **Rupert Sciamenna**, l'era un atur e comich italian.
Al laura in da la Shortcut Productions e al recita in sketch comich cun Marcello Macchia, Enrico Venti, Luigi Luciano e Alessio Saro.

## Riferiment
Leone di Lernia

**Leonardo Di Lernia** (Trani, 18 d'April dal 1938 - Milan, 28 de Febrar dal 2017), (cugnussüü cul nom da *Leone Di Lernia*), l'é staa un cantant e comich italian cal canta anca in dialet baress.
L'é staa una culònna dal prugrama radiufonich Lo Zoo di 105 cun Marco Mazzoli.
Elena Alberti Nulli

**Elena Alberti Nulli** (Brèsa, 10 de setèmber del 1926) l'è 'na poetèsa che scrif le sò òpere perlopiö 'n bresà. La stà e la laùra ai Montezèi, endèla zòna de la Franciacürta. 

L'è stàda profesorèsa de leteradüra italiàna, la g'ha scriìt amò pò a dei lìber didàtich e colaboràt co giornài e rivìste (*Madre*, *La Voce del Popolo*). La g'ha cunducìt per divèrsi agn 'na trasmisiù sö Radio Voce dedicàda a le tradisiù e a la poezìa bresàna.

En dialèt bresà la g'ha püblicàt:

* *"I scarabòcc del temp"*

* *"Pignàta che bói"*, 1981

* *"La Lüna sui Rónch"*, 1995

* *"Gesù"* (Recital portàt en scéna 'ndèl 1993, scriìt ensèma co Francesco Braghini e Vittorio Soregaroli), 1996

* *"Stèla de rùer"*, 1998

* *"Seré de nòt"*, 2003

* *"El pomgranàt"*, 2012

Endèl 2001 la g'ha püblicàt en italià el lìber *"Metà cielo-metà erba"* 'na stória söi laùr e le tradisiù dei prim del Nöfsènt.

## Riferimèncc
* En sò profìl söl sit de Natale nelle Pievi
Val Vedasca

La **Val Vedasca** (*Val Veddasca* in Italian) l'è ona vall spartida tra la Lombardia (Provincia de Vares) e 'l Canton Tisin (distrett de Locarn). L'è traversada del riaa Iona (italian: *Giona*).
L'è la zonna pussee a nord del Varesott, minga lontana del Lagh Maggior.
La scomincia a l'Alp de Neggia, in del vegg comun svizzer de Indemen (incoeu Gambarogn) e la finiss a Maccagn, in sul lagh.
I mont de la vall gh'hann tucc on'altezza tra i noeuvcent e i millavottcent meter.
I comun de la vall a hinn:
*Svizzera: Indemen (Gambarogn).
*Italia: Veddasca, Curija con Monviasch, Maccagn.
In de la vall, oltra a la Iona, gh'è anca el riaa Molinera, che 'l gh'ha anca lù i sò affluent, che vann a finì in del Lagh d'Ej.
## Ligamm de foeura
*http://www.ilvaresotto.it/valli/Valveddasca.htm
Welche

El **Welche** o **Welsche** (pronuncia: ['wɛlʃ]) l'è on dialett de la lengua lorenesa parlaa in Alsazia in di dipartiment del Haut-Rhin (in de l'ovest) e del Bas-Rhin (sud-ovest).
Compagn de tucc i lengov minoritari frances, anca el welche el ris'cia de sparì: gh'è però 'na quai iniziativa per salvà el welche. A Orbey, per esempi, el welche l'è insegnaa in di scoeul medi e l'è drovaa per la messa;

## El nomm
Welsch, in todesch, l'è ona parolla che la voeur dì *forest che 'l parla ona lengua romanza*, ma che a l'inizzi el voreva marcà i gent de lengua celtiga, in d'ona manera negativa. El ven foeura de l'aggettiv germanigh de la parolla Walha + el suffiss *-isk*. Anca i paroll *Gallia* e Gai vegnen foeura de l'istessa etimologia. El someja che l'origin de la parolla la vegna del popol celtigh di Volch (*Volcæ*), che 'l confinava cont i German.
I Alsazian de lengua germaniga ciamaven inscì i neolatin de la zona di Vos'gi.
In Svizzera el nomm *welsch* el ven drovaa in todesch per ciamà in manera familiar i gent de lengua francesa (i *romands*).
## Storia
I territori welche gh'hann minga tucc l'istessa storia: gh'è di zonn indove che se parla de pussee temp. Podom trovà almanch tre possibilità de moment duranta i quai in Alsazia hinn rivaa di popol neolatin:
*I popolazion gall-roman de la pianura alsaziana hinn scappaa in di montagn quand gh'è rivaa i German tra el III e 'l IV secol. I toponim de la zona ghe dann reson a 'sta teoria, anca s'hinn minga staa trovaa di repert archeologigh (foeura che a Saâles).
*Di gent de la Lorena hinn rivaa in Alsazia dopo che hinn staa faa sù, a partì del VIII secol, on quai monastee e badia. 
*Dopo i trattaa de Vestfalia (1648) e de Nimega (1678) gh'hann daa l'Alsazia a la Francia de Luis XIV. Al temp la region l'era traversada de ona motta de soldaa de vari esercit, e la popolazion la patiss la famm e i massacher. La podaria donca vess rivada de la noeuva gent de la Francia per popolà i zonn desabitaa.
## Variant
Linguasphere la dis che gh'è cinch variant de 'sto dialett:
*L'alta vall de la Bruche.
*Vall de Villé.
*Vall de Lièpvre.
*Vall de Kayserberg.
*Vall de Orbey.
## Ligamm de foeura (anmò de tradù)
### Sora la storia
*El parlà "Welsch" in del canton alsazian de Lapoutroie
*Storia del comun de Orbey et de la soa lengua 
*Articol del ''The Guardian'' sora el parlà welche (in ingles)
*Articol del giornal svizzer ''Le temps'' 
### Sora la lengua
* El patois welche 
* Glossari
Viola reichenbachiana

**Viola reichenbachiana** l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Violaceae.

## Descrisiù
Piànta erbàcea perène col gamp che stà sö drit e che rìa 'nfìna ai 15 cm de altèsa de tèra, 'na rözèta bazàl de fòie a fùrma de cör, làrghe piö o méno tat come che i è lónghe: le tìpole de le fòie del gamp i è lanceolàde strète, bèle laciniàde. I fiùr i è ermafrudìcc, de culùr viöla, gràncc 1,2-1,8 cm, coi pétali strècc y sperù sitìl, drit, de culùr viöla scür, lónch enfìna a 6 milìmetri. La fiorés en primaéra. El fröt l'è 'na capsula.

## Distribusiù e habitat
Se la tróa 'n töta Europa. La crès endèi sotabósch erbàcei, la preferés i teré a reasiù bàzica.

## Oter progecc
Viola culminis

***Viola culminis*** l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Violaceae. L'è stàda discriìda per la prìma ólta sö *"Natura Bresciana"* 'ndèl 2003 del botànich bresà Franco Fenaroli 'nsèma co Benito Moraldo. El nòm specifich (culminis) el fà riferimènt al Gölem, mut de le prealpi bresàne, che l'è 'l "locus classicus" per chèsta spece.

## Descrisiù
Pianta perène, cespitùza, de sòlit sènsa pelüria. I gamp i è prostràcc, i se résa sö apéna 'nvèrs la sìma. La rìa a 'n altèsa de 5-30 cm.

Le fòie de la part bàsa de la piànta le g'ha 'n gambì cürt, la làmina ovato-srotondàda, chèle a metà e chèle de la part àlta le g'ha la làmina lanceolàda-slongàda, löstra, de culùr vért bèl fòrte co l'òrlo apéna apéna crenàt, el gambì 1-2 ólte piö cürt, sènsa pelüria o se pròpe apéne arènt a l'òrlo.

Le stìpole de le fòie de la part bàsa i è picinìne picinìne o adiritüra le gh'è mìa: se le gh'è i è lineàre piö o méno ciliàde; le stìpole de le fòie de la part a metà i è lineàre lanceolàde; chèle de le fòie de la part piö àlta le se 'nsomèa a chèle de mès ma i è piö slongàde amò.

I fiùr i è viòla-ròza, ma se tróa apò a dei ezemplàr de culùr biànch e zalt. I g'ha i sépali oblungo-lanceolàcc, gös, sènsa pelüria, co l'òrlo quàze sèmper cartilaginùs dentàt; i pétai süperiùr i è srotondàcc, chèi laterài i è obovàcc e srotondàcc a chèi, el pétalo inferiùr l'è obcordàt condèna macìna zàlda e rìghe culùr viöla bèle marcàde.
El sperù el tìra al vért, 1/3-1/2 del pétalo inferiùr, co la part final drìta o 'ncürvàda.

## Distribusiù e habitat
Spéce endémica de le Prealpi bresàne: Gölem, Val de Cadì, Pas del Crocedomini, Bazéna. Pracc alpì 'ntra i 1250 e i 2300 méter, con preferènsa de teré a reasiù àcida o neutra. 

## Riferimèncc
* FENAROLI F. MORALDO B. Una nuova specie delle Prealpi bresciane (Lombardia, N-Italia) - "Natura Bresciana" Ann. Mus. Civ. Sc. Nat., Brescia. 33, 2003: 21-29
* AESCHIMANN D., LAUBER K., MARTIN D., THEURILLAT J.P. 2004 Flora alpina, Zanichelli Bologna
1053

El **1053** a l'è 'n ann del secol XI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Apucaliss Capitel Derset

## Apucaliss
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Derset
1E vün di sètt àngiul che gh'hann i sètt vas e l'ha parlaa cun mì, disend: «Vén, te mussaruu 'l giüdizi de la granda prustitüta che la se seta giò sü tant aqu, 2cun la qual hann faa furnegaziún i rè de la tèra e hinn staa ciuch quij che stann de cà [sü] la tèra del vin de la sua furnegaziún. 3E 'l m'ha menaa via in d'un desèrt in de spirit e huu vedüü una dona setada giò sü una bestìa scarlata--nomm de biastemia l'impienen--che 'l gh'ha sètt cuu e dès corn. 4E la dona l'era vestii [de] purpura e scarlàt e guarnida d'or e de prèj preziús e de perl, avendugh una taza d'or in de la sua man impienida de abuminaziún e di robb impür de la sua furnegaziún, 5e sü la sua front [el gh'è] scritt un nomm: «Mistéri. Babilon la granda, la mader de prustitütt e di abuminaziún de la tèra». 6E huu vedüü la dona ciuca del sangh di sant e del sangh di testimonn de Gesü. E quand l'huu vedüü, huu meravejaa [d']una granda meravèja. 7E l'àngiul el m'ha dii: «Perchè t'hee meravejaa? Mì te diruu 'l mistéri de la dona e de la bestìa che la la porta che la gh'ha i sètt cuu e i dès corn. 8La bestìa che t'hee vedüü l'era, e l'è no, e la sta per nà sü de l'abiss e la va in de destrüziún, e quij che stann de cà sü la tèra meravejarànn, di quij hinn no scritt i nomm sül liber de la vita del fundà del mund, quand veden la bestìa perchè l'era e l'è no e la sarà arént; 9A chì [l'è] la mént che la gh'ha saviéza: i sètt cuu hinn sètt mund, due la dona la se 'n seta giò. E hinn sètt rè; 10i cinch hann burlaa giò, el vün l'è, l'alter l'è minga ancamò vegnüü, e quand el vén l'è necessari [che] 'l resta [un] puu. 11E la bestìa che l'era e l'è no, anca lü l'è un utav e l'è di sètt, e la va in de la destrüziún. 12E i dès corn che t'hee vedüü hinn dès rè, che hann minga ancamò ricevüü un règn, ma riceven cun la bestìa auturità cuma rè [per] vöna ura. 13Chèst gh'hann vün pruposit, e dann la lur puténza e auturità a la bestìa. 14Chèst farànn guèra cunt el Berìn, e 'l Berìn l'i vingiarà, perchè l'è Signúr di signúr e Rè di rè, e quij cun lü [hinn] ciamaa, scernii e fedèj».
15E 'l me dis: «I aqu che t'hee vedüü due la prustitüta la se seta giò hinn gént e foll e naziún e lénguv. 16E i dès corn che t'hee vedüü e la bestìa: chèst udiarànn la prustitüta e la farànn desulada e biota e mangiarànn i tò carn e la brüsarànn cun fögh. 17Già che /'l/ Diu l'ha daa in de lur cör de fà 'l sò pruposit e de fà vün pruposit e de dà 'l lur règn a la bestìa fin che sien cumpii i paroll de/l/ Diu. 18E la dona che t'hee vedüü l'è la granda cità che la gh'ha un règn sü i rè de la tèra.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Sedes
*Inanz a Capitel Desdot →
*A l'indes
Viola dubyana

***Viola dubyana*** l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Violaceae.

## Descrisiù

L'è 'na spéce erbàcea col rizòma che và dré a tèra e gamp che rìa 'nfìna a 20 ghèi, sènsa pelüria o se pròpe con péi cürcc cürcc. Tìpiche i è le fòie del gamp che 'n bas i è rotónde con de le capète bèle làrghe e srotondàde (crenàde), chèle de la part piö àlta del gamp i è lanceolàde strète, co l'òrlo lis e compagnàde, endèl pónt de insersiù, de stìpole palmato-partìde, dividìde 'n 6-9 segmèncc lineàr.

La coròla l'è de culùr viòla conde'na macìna 'n mès zàlda-doràda. La fiorés endèi més de zögn e löi. 

## Distribusiù
La Viola dubyana l'è cunsideràda 'n endemìsmo insübrich, el sò areàl difàti 'l và de l'Alt Gàrda (pruvìnce de Brèsa e Trènt) 'nfìna a le Grìgne. 

## Habitat
La crès sö geròcc calcàrei-dolomìtich, endèle scarpàde e 'ndèi cantù 'ndóche mànca la codèga erbùza, presapóch dei 1400 'nfìna ai 2100 m. 

## Curiuzità
El segónt tèrmine del binòmio scentìfich l'è stat prupunìt del botànich svìser Émile Burnat, e püblicàt endèl 1878 endel'òpera de Auguste Gremli, *"Excursionsflora für die Schweiz"*. El ghe l'ìa dedicàda al coléga svìser Jean Étienne Duby, autùr de 'na *"Synopsis Plantarum in Flora gallica descriptarum"* endèl 1828-30.

## Colegamèncc estèrni
Werner Faymann

**Werner Faymann** (Vienna, 4 de magg 1960) l'è on politigh austriegh, che 'l partegn al Partii Socialdemocratigh de l'Austria.
In del 2008 l'è staa eleggiuu primm minister quell de dodes (segonda repubbliga) del sò paes.
Alessio Saro

**Alessio Saro** (Milan, 30 da Magg dal 1975), (cugnussüü anca cul nom da *Billy Ballo*), l'é un atur e comich italian.
Al laura in da la *Shortcut Production* e al recita in sketch comich cun Marcello Macchia, Enrico Venti, Luigi Luciano e Franco Mari.
In dal Magg dal 2009, al vegn arrestaa per abusi su una tusèta da tredés ann, cugnusuda su Facebook. Al scunterà 4 mess da galera.

## Ligam de föra
* Maccio maxiblog
Enrico Venti

**Enrico Venti** (Chieti, 30 da Dicembar 1978), (cugnussüü anca cul nom da *Ivo Avido*), l'é un atur e comich italian.
Al laura in radio in da lo Zoo da 105 cun Marco Mazzoli, Luigi Luciano e Marcello Macchia dal 2011.
Roggwil

* **[[Roggwil (TG)|Roggwil]]**, cümün svìser del Canton Türgovia;
* **[[Roggwil (BE)|Roggwil]]**, cümün svìser del Canton Berna.
Shortcut Productions

La **Shortcut Productions** l'é una ca' da prudusiün fundada in dal 2002 da Marcello Macchia e da Enrico Venti.

## Ligam de föra
* Sit Ufficial
Apucaliss Capitel Vint

## Apucaliss
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Vint
1E huu vedüü un àngiul andand giò del cél avendugh la ciav de l'Abiss e una granda cadena in de la sua man. 2E l'ha brancaa 'l dragh, el serpént /el/ antigh, che l'è Diàul e /'l/ Satana, e 'l l'ha ligaa [per] mila agn, 3e 'l l'ha bütaa in de l'Abiss e 'l [l']ha saraa e 'l [l']ha marcaa cunt un sigill sura de lü, perchè l'imbrujàss pü i naziún fin che füssen cumpii i mila agn. Dopu de chèstcoss l'è necessari che 'l sia deslenguaa [per] pocch témp.
4E huu vedüü troni e s'en hinn setaa giò e giüdizi 'l gh'è staa daa e i anemm de quij [che] hinn staa decapitaa per via de la testimunianza de Gesü e per via de la parola de/l/ Diu e quij che hann minga aduraa la bèstia né la sua imagen e hann minga ricevüü la marca de la bèstia sül fronte e sü la lur man e hann vivüü e hann regnaa cunt el Crist [per] mila agn. 5El rest di mort hann minga vivüü fin che füssen cumpii i mila agn. Chèsta l'è la prima resüreziún. 6Beàtt e sant [l'è] lü che 'l gh'ha part a la prima resüreziún: sü chèst la segunda mort la gh'ha minga auturità, ma sarànn sacerdòtt de/l/ Diu e del Crist e regnarànn cun lü [per] i mila agn.
7E quand che sarànn cumpii i mila agn, /el/ Satana sarà deslenguaa de la sua presún, 8e 'l vegnarà föra per imbrujà i naziún che hinn a i quater cantùnn de la tèra, el Gog e Magog, per regujàj per la guèra, di quij el nümer de lur [l'è] cuma la sàbia del mar. 9E hinn naa sü sül süperficie de la tèra e hann circundaa 'l camp di sant e la cità /la/ predilèta e fögh l'è naa giò del cél e 'l i ha divuraa.
10E 'l diàul che 'l i imbröja l'è staa bütaa in del lagh del fögh e zòlfregh due [hinn] anca la bèstia e 'l prufèta fals, e sarànn turmentaa dì e nocc in di sècul di sècul.
11E huu vedüü un grand tronu bianch e lü che 'l s' en seta giò, de la fàcia del qual la scapa via la tèra e 'l cél e un lögh l'è minga truaa per lur.
12E huu vedüü i mort, i grand e i piscinìtt, stand in pee denanz al tronu. E liber hinn staa dervii e un alter liber l'è staa dervii che l'è [chèll] de la vita, e i mort hinn staa giüdegaa di [robb] scritt in di liber segund i lur oper.
13E 'l mar l'ha daa i mort che 'n [hinn staa], e la mort e l'Ades l'ha daa i mort che 'n [hinn staa] e hinn staa giüdegaa, ognidün segund i lur oper.
14E la mort e l'Ades hinn staa bütaa in del lagh del fögh. Chèsta l'è la segunda mort, el lagh del fögh.
15E se quajdün l'è minga truaa scritt in del liber de la vita, l'è staa bütaa in del lagh del fögh.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Desnöv
*Inanz a Capitel Vintün →
*A l'indes
1080

El **1080** a l'è 'n ann del secol XI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Kirchdorf

* **[[Kirchdorf am Inn (DE-BY)|Kirchdorf am Inn]]**, cümü del circondàre de Rottal-Inn, Baviera; 
* **[[Kirchdorf an der Amper]]**, cümü del circondàre de Freising, Baviera;
* **[[Kirchdorf an der Iller]]**, cümü del circondàre de Biberach, Baden-Württemberg;
* **[[Kirchdorf im Wald]]**, cümü del circondàre de Regen, Baviera;
* **[[Kirchdorf (Mühldorf)|Kirchdorf]]**, cümü del circondàre de Mühldorf am Inn, Baviera; 
* **[[Kirchdorf (Kelheim)|Kirchdorf]]**, cümü del circondàre de Kelheim, Baviera;

* **[[Kirchdorf (BE)|Kirchdorf]]**, cümü del circol aministratìf de Berna-Mittelland, Cantù de Bèrna, Svìsera;
Istitüt tecnic statàl Ivan Jakovlevič Jakovlev

L' **Istitüt tecnic statàl Ivan Jakovlevič Jakovlev** l'é una scola süperiùra de Alikovo, in Rüssia, püsè precisamènt in d'la *Repüblica Ciuvàscia*.

## Storia

L'Istitüt l'è stài fundàd in del 1853 dal prufesùr de Lingue e Pedagugia Ivan Jakovlevič Jakovlev e incö l'è stài intitulàd pròpi a lü.

In de cl'Institüt chì, ' hann stüdiàd  el scritùr e pueta Nikita Larionovič Larionov e l'giurnalista pupulàr Il’ja Semënovič Tuktaš.

## Bibliugrafìa

* Народные училища в Казанской губернии, Ядринский уезд. Материал для истории народного образования. Типография биржевого листка, Kazan, 1888
* ЦГА Чувашской АССР, ф. № 501, д. 28, лл 16-17, Cheboksary
* L. A. Efimov, "Элӗк Енӗ", Alikovo, 1994.
* *Аликовская энциклопедия*, (Encyklopaedia de Alikovo) Editores: Efimov L.A., Efimov E.L., Ananjev A. A., Terentjev G. K., Cheboksary, 2009, ISBN 978-5-7670-1630-3.

## Ligàm de föra

*  Alikovo NetSchool 
*  Alikovo schools news
* Элӗкри вӑтам шкулта уҫӑ уроксем иртрӗҫ
* Мой мир@Mail.Ru: Community my world: Blog d'i stüdent e d'i ex stüdent dl'Institüt Jakovlev
* Л.Ефимов ''Славный юбилей сельской школы''
Viola biflora

***Viola biflora*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea de la famìa botànica de le Violaceae. L'è 'na piànta che se tróa 'n Euròpa, 'n Sibéria, 'n Àzia Central, en Cìna, 'n Pakistan, 'n Corea del Nòrt, en Giapù e 'n América del Nòrt.

## Descrisiù

L'è 'na piànta perène, erbàcea, sènsa pelüria, cond'en rizòma cürt e sitìl e che se tìra dré a tèra, i gambì sitìi che pórta quach fòie, alcc de 5 a 20 ghèi.

Le fòie i è  rotónde-renifùrme co l'òrlo crenulàt, en gambì bel lónch, condele stìpole cürte lanceolàde, de sòlet cigliàde, en nömer de 2÷4 reünìde a furmà 'na sórt de rözèta bazàl.

I fiùr i è pedunculàcc, sùi o 'nperàcc, col càles furmàt de 5 sépali lanceolàcc strècc, coròla a 5 pétali zàlcc, chèl che àrda 'n zó en bris piö lónch e co dele striadüre maròn, sperù cürt e drìt, pétali laterài arènt a chèi sùra.

El fröt l'è 'na càpsula sènsa pelüria, portàda sö'nden gambì drit.


## Habitat
La crès de sòlet entra i 1500 e i 2600 méter sùra 'l leèl del mar; ràre segnalasiù pò a piö 'n bas (260 m s.l.m.) e piö 'n alt ('nfìna ai 3000 m s.l.m.). Pòscc ömecc e a l'ómbra, pridù con trapanamènt de àiva (stilicìdio) e sorgèncc. Se la tróa sö tota la cadéna de le Alpi. 

## Tasonomìa
*Viola biflora* l'è stàda discriìda del Linèo e püblicàda sö *[[Species Plantarum]] 2: 936*, endèl 1753.

Varietà recunusìde:
* *[[Viola biflora var. biflora]]*	
* *[[Viola biflora subsp. carlottae]]* Calder & Roy L.Taylor
* *[[Viola biflora var. rockiana]]* (W. Becker) Y.S. Chen	
* *[[Viola biflora var. sitchensis]]* (Bong. ex Ledeb.) Regel

Sinònim:
* *Viola tayemonii*   Hayata   [1916]
* *Viola reniformis* Wall. [1829]
* *Viola kanoi* Sasaki [1929]
* *Viola biflora var. cuspidata* Pau [1887]
* *Viola lutea* Lam. [1779]
* *Chrysion biflorum* (L.) Spach
* *Dischidium biflorum* (L.) Opiz	

## Riferimèncc
Val Strona

La **Val Strona** (*Valle Strona* in Italian) l'è ona vall italiana, che la se troeuva in de la Provincia de Verbania, minga lontan del Lagh d'Orta.
L'è traversada del riaa Strona e l'è situada in mezz tra l'Ossola (a nord) e la Valsesia (a sud). Per rivàggh dent a la vall besogna partì de Omegna, che l'è in sul lagh.
In de la vall a troeuvom i comun de Germagn, Loreja, Strona e Masciola. El centro principal a l'è quell de Strona. Alter paes de la vall a hinn Luzzogn (parnoziaa [ly'tsøɲ]), Inugg, Forn, Fornee ([fu'rnɛːr]), Ches, Campell e Sambughett [samby'gøt].
L'attività tradizional de la vall a hinn i lavorà cont el legn, tant che on quai desenni fa la vall l'era cognossuda cont el nomm de *vall di cazzui* (che sarissen i cazzuu), ch'eren voeuna di robb pussee prodott. Al dì d'incoeu i artesan, ciamaa *grattagamol*, se dedichen soratutt a la produzion de statuinn de Pinocchio, tant che la Val Strona ogni tant la vegn ciamada anca *Val de Pinocchio*.

A Campell (*Campello Monti*), incoeu frazion de Strona, on temp a gh'era ona comunità walser de Premia: el paes el se ciamava *Kàmpelj*.
## Vos correlaa
*Strona (riaa)
*Lagh d'Orta
Apucaliss Capitel Vintdüü

## Apucaliss
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Vintdüü
1E 'l m'ha mussaa un fiümm d'aqua de vita brilant cuma cristàll andand föra del tronu de/l/ Diu e del Berìn. 2In del mèzz de la sua piaza e del fiümm de scià e de là [l'è] una pianta de vita che 'l fa dòdes frütt segund ogni més [e] 'l da 'l sò frütt e i föj de la piantaper [la] varisún di naziún. 
3E ogni malediziún la sarà pü; e 'l tronu de/l/ Diu e del Berìn el sarà in de lee, e i sò sèrv ghe servarànn 
4e vedarànn la sua fàcia e 'l sò nomm [el sarà] sü i lur front. 
5E nocc la sarà pü e gh'hann minga besògn d'una lüs d'un lümm e lüs de suu, perchè 'l Signúr Diu 'l splendarà sü lur, e regnarànn in di sècul di sècul.
6E 'l m'ha dii: «Chèst /i/ paroll [hinn] fedèj e vér, e 'l Signúr /el/ Diu di spirit di prufètt l'ha mandaa 'l sò àngiul per mussà a i sò sèrv i [robb] che deven sücéd sveltamént. 
7E varda, vègni sveltamént. Beàtt [l'è] lü che 'l usserva i paroll de la prufezìa de chèst liber».
8E mì, Giüànn, [sun] lü che 'l sent e ved chèstcoss. E quand huu sentii e vedüü, huu burlaa giò per adurà denanz a i pee de l'àngiul che 'l me mussa chèstcoss. 
9E 'l me dis: «Véd no! Sun un tò culega sèrv e dì tò fradèj di prufètt e di quij che usserven i paroll de chèst liber: adura Diu!». 
10E 'l me dis: «Marca minga cunt un sigìll i paroll de la prufezìa de chèst liber, già che 'l témp l'è vesìn. 
11Lü che 'l fa maa, che 'l faga anmò maa, e l'immond, che 'l sia anmò immond, e 'l giüst, che 'l faga anmò giüstizia, e 'l sant, che 'l sia anmò faa sant».
12Varda, vegni sveltamént, e la mia recumpénsa cun mì per dà indree a ognidün cuma l'è la sua òpera. 
13Mì [sun] l'Alfa e l'Omega, el primm e l'ültim, el prenzipi e la fin.
14Beàtt [hinn] quij che laven i lur tünegh, perchè la sarà la lur auturità sü la pianta de vita e andassen denter per i port in de la cità. 
15Föra hinn] i cann e i magh e i furnegadúr e i umicid e i idolater e ognidün che 'l vör bén e 'l fa una büsìa.
16Mì, Gesü, huu mandaa 'l mè àngiul per dà testimunianza a vialter [a] chèstcoss in di gés. Mì sun la radis e la famèja de David, la stèla /la/ brilanta del matin. 
17E 'l Spirit e la sposa disen: Vén. E lü che 'l sent, che 'l disa: Vén. E lü che 'l gh'ha sed, che 'l végna, lü che 'l vör, che 'l riceva un regàll, aqua de vita».
18Mì testimoni a ognidün che 'l sent i paroll de la prufezìa de chèst liber: se quajdün el giunta sü lur, el Diu 'l giuntarà sü lü i piagh /i/ scritt in de chèst liber, 
19e se quajdün el tö di paroll del liber de /la/ chèsta prufezìa, /el/ Diu el tuvarà la sua part de la pianta de la vita e de la cità /la/ santa di [robb] scritt in de chèst liber.
20Lü che 'l testimon chèstcoss el dis: «Sì, vegni sveltamént». Amén, vén, Signúr Gesü!
21La grazia del Signúr Gesü Crist [la sia] cunt i sant.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Vintün
*A l'indes
Rafael Correa

**Rafael Correa** (Guayaquil, 6 de Bril del 1963) l'è 'n òm pulìtich de l'Ecuador, presidènt de la Repüblica nömer öndes, en càrica a pàrter del 15 de Zenér del 2007.
L'è 'l prim Presidènt che g'ha fat part endèla sò cariéra del Partit Alianza Pais.
Malnoè

**Malnoè**, antigament **Monloè** (*Monluè* in Italian) l'è on quarter de Milan, in del Municipi 4.

L'è on borghett che 'l se troeuva foeura de Milan, a est del centro e a ovest del Lamber, oltra i Trii Pont e in direzion de l'areoport de Linaa.

El sò nomm el vegn foeura del latin *Mons luparius* ("mont di loff"), del qual el deriva anca el nomm italian e quell antigh de *Monloè* (cioè "Mont Lovee"). Del XII al XVI secol gh'è staa on monastee di Umiliaa, poeu l'è vegnuu ona cassina.

Prima de vegnì on quarter milanes, l'eva part di Corp Sant. L'è nananmò staa toccaa del boom edilizzi di Ann '60, e 'l gh'ha 'nmò la soa forma de borgh de campagna.

Al dì d'incoeu ghe viv pocch personn: l'è staa concess per ona motta de ann, fina al 2009, a vari sociazion (per esempi l'ARCI) per organizzà fest e concert, soratutt d'estaa.

Malnoè 'l gh'ha intorna on parch che 'l se ciama compagn de lù e ona badia dedicada a San Lorenz, fondada in del 1267.

## Alter progett
Giùf de la Prezolàna

Ol **Giùf de la Prezolàna** l'è ü giùf alpì che 'l se tróa tra la Al Borlèsa e la Al de Scalf a 1.297 méter söl lièl del mar. Ol giùf l'è metìt tra la Prezolàna (2.521 méter) e 'l Scanapà (1.669 méter), l'è sö la stràda che la pórta da Cas-ciù a Còler in pruìnsa de Bèrghem, ma 'l se tröa ach söl cunfì cümünàl del teritòre de Àngol che l'è 'n pruìnsa de Brèsa.

Ol Giùf de la Prezolàna l'è ach öna stasiù de sci, con 5 impiàncc, 2 segiovìe e 3 skilift per 15 chilòmeter de pìste metìde de la bànda a roèrs del Scanapà, menimà per l'estàt gh'è öna pìsta de bob de 700 méter e ü càmpo pràtica de gòlf.
1111

El **1111** a l'è 'n ann del secol XII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Bevion

**Bevion** (*Biviglione*) l'è ona frazion del comun varesott de Luin.
El paes, che l'è domà on gruppett de cà in sù 'na strada che la se ciama anca lee *Bevion*, el se troeuva a est del centro comunal, dent a la vall de la Tresa. A l'è arent al fiumm e a duu pass del confin con la Svizzera (Montegg).
Bevion l'è staa on comun indipendent fina al 1757, per poeu vess taccaa al paes de Voldomen.
Bolgian

**Bolgian** (*Bolgiano*) l'è ona frazion del comun milanes de San Donaa.
El paes el se troeuva on poo a nord-est del centro comunal, arent assee al Lamber.
Bolgian l'è staa on comun indeperlù fina al 1870. Ai temp di piev el partegniva a la Piev de San Donaa.
Capiaa

**Capiaa** (*Capiate*) l'è voeuna di dò frazion del comun lecches de Olginaa (l'altra a l'è Consonn).
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, arent a l'Adda. L'è traversaa de la ferrovia che de Monscia la mena a Lecch.
Fina al 1928, compagn de Consonn, a l'era on comun indipendent; al temp di piev el partegniva a la Piev de Garlaa.
A Capiaa gh'è anmò la cort veggia del XVIII secol.
Cassgnanega

**Cassignaniga** (*Cassgnanega* in del dialett del sitt; *Cassignanica* in Italian) l'è ona frazion del comun milanes de Roeudin.

El paesin el se troeuva in mezz tra i frazion de Roeudin e Luscin (a nord) e 'l comun de Pantigliaa (a sud), in di camp. La strada che le traversa l'è la *via Monscia*.

L'è staa on comun indipendent fina al 1841, poeu taccaa a Briavacca: al temp di piev Cassignanica la partegniva a la Piev de Segraa.
Foramagn

**Foramagn** (*Foramagno*) l'è voeuna di frazion del comun milanes de Peschera.
El se troeuva a ovest del centro comunal, in direzion de San Donaa (a sud-ovest), del Lamber (a ovest), de Linaa (a nord-ovest) e de Mezzaa (nord-est).
L'è staa nominaa per la prima voeulta in del 1346 cont el nomm de *Foramagna*.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1841, quand che l'è staa taccaa a Zel. Al temp di piev el partegniva a la piev de San Donaa.
Civij

**Civij** o **San Tomas** (*Civiglio*) l'è ona frazion de la città de Comm.
El se troeuva a est del centro, in sui bricch arent a Brunaa, in la circoscrizion 9 (che la catta dent anca Garzoeula). L'è traversaa de la *via Minsc*.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1942: al temp di piev el partegniva a quella de Zezi de Sotta.
Cassin Scanas

**Cassin Scanas** (*Cassino Scanasio* in italian) l'è ona frazion del comun milanes de Rozzan.
La frazion la se troeuva a nord del centro comunal, arent al cors del Navili Paves, e l'è 'l primm paes che se incontra quand se sortiss de Milan, dopo de Assagh.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1841, che al temp di piev el partegniva a la Piev de Locaa.
A Cassin Scanas a gh'è anca on castell di temp di Viscont, che al dì d'incoeu a l'è ona proppietà privada.

## Alter progett
Gotter

**Gotter** (*Gottro*) l'è ona frazion del comun comasch de Carlasc.
El paes el se troeuva a est del centro comunal, pussee dent a la Val Menas.
L'è staa on comun indipendent fina al 1928: al temp di piev el partegniva a la Piev de Porlezza.
Imberid

**Imberid** (*Imberido*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Oggion, in Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, in direzion de Galbiaa (a nord).
Imberid l'è staa on comun indipendent fina al 1928: el gh'eva ona frazion ciamada Baravigh e al temp di piev el partegniva a la Piev de Ogionn.
Insciran

**Insciran** (*Incirano*) l'è voeuna di sett frazion del comun de Paderna Dugnan, in Provincia de Milan.
El quarter el se troeuva in mezz tra el centro comunal (a sud) e Parazzoeu (a nord).
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1869: al temp di piev el partegniva a la Piev de Des.
Incin

**Inscin** (*Incino*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Erba, in de la Provincia de Comm.
El paes a l'è staa fondaa di Celta de la coltura de Vorasecca, e ai temp di Roman l'eva cognossuu 'me *Licini Forum* (come che ne cunta sù el Plini el Vegg in de la sò *Naturalis Historia*). A l'è staa on comun indipendent fina al 1906, quand che l'è staa giontaa a Erba (che per on poo de temp el s'è ciamaa in Italian *Erba Incino*): al temp di piev a l'era el capploeugh de la Piev de Inscin, che la gh'eva 'me centro la gesa romaniga (el campanin a l'è del XI secol) de Santa Ufemia.
Tö sü i sòld e scàpa via

**Tö sü i sòld e scàpa via** (*Prendi i soldi e scappa*, in Ingles *Take the Money and Run*), l'è un film american del 1969 dirèt da Woody Allen.

## Storia

El film l'è un fàls documentàri che'l cünta sü la vita de Virgil Starkwell, un làder falìd. L'è, praticamènt, tüta la storia de la sò vita, cüntàda sü in d'una versiòn comica asèè.

L'è stài mèss dal' *American Film Institute* in del' *AFI's 100 Years... 100 Laughs* (ì 100 film püsè da rìd per l'ann 2000 al 66º pòst).

## Ligam in sü la red

*El film in sü l'IMDB
Casaa (Bernaa)

**Casaa** (*Casate*) a l'è l'uniga frazion del comun milanes de Bernaa.

El paes el cunta ona popolazion de circa 1100 abitant e 'l se troeuva a òvest del sò center comunal. El sant patròn a l'è la Beada Vergin Maria Immacolada.
Casaa l'è dividuda tradizionalment in trii rioni:
* **Cà Vecc**: el nucli intorna a la gesa parrocchial.
* **Cà Noeuv**: la zòna de costruzion pussee recenta.
* **Cà Nòbil**: el quarter indè che se trovaven i cà de la nobiltà local e ona filanda.
Caslett

***[[Caslett (LO)|Caslett]]** (*Casaletto Lodigiano*), comun de la Provincia de Lod.
***[[Caslett (Rogen)|Caslett]]** (*Casletto*), frazzion del comun de Rogen.
***[[Caslett (Olgiaa)|Caslett]]** (*Casletto*), frazzion del comun de Olgiaa.
***[[Caslett (Mom)|Caslett]]** (*Castelletto*), frazzion del comun de Mom.