open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pruvincia de Matera

----

****Süperfiss***: 3.444 km² 
****Pupulazziun (2001)***: 204.239 ab.
****Densitaa***: 59 ab./km²
****Nümer de cumün***: 31
****Capitaal (pup. 2001)***: Matera (57.785 ab.)
----
Zenit

El **zenit** a l'è 'l punt induve se incuntren la vertical che la partiss da un punt in sü la süperfis de la Tera e la volta celest; per esempi, se dis che 'l Suu a l'è al zenit quand el gh'ha un angul (altezza) de 90° cun l'urizunt. El cuntrari del zenit a l'è 'l nadir.
La parola zenit la vegn da la lengua araba *samt al-ra's* u *samt al-ru'ūs* ("direziun del coo").
Nadir

Ul **Nadir** a l'è ul pünt cuntrari del zenit; l'è ul pünt del cel cunt un'altèzza in sü l'urizuunt de -90°.
Dal pünt de vista de la geumetría, a l'è ul pünt de incunter fra la vòlta celeest e una linia rèta ca la partiss da l'uservaduur e la passa per ul center de la Tèra.
Cumé ul zenit, anca la parola nadir la vègn da l'arab (*nazir*, cuntrari).
Pruvincia de Potenza

----

****Süperfiss***: 6.548 km² 
****Pupulazziun (2001)***: 393.529 ab.
****Densitaa***: 60 ab./km²
****Nümer de cumün***: 41
****Capitaal (pup. 2001)***: Potenza (69.060 ab.)
----
Pruvincia de Chieti

----

****Superfice***: 2.587 km² 
****Popolazzion (ISTAT 2001)***: 381.993 ab.
****Densità***: 148 ab./km²
****Numer de comun***: 104
****Capital (pup. 2005)***: Chieti (56.127 ab.)
----
Provincia de Pescara

----

* ***Süperfice***: 1.225 km² 
* ***Popolazzion (ISTAT 2001)***: 295.463 ab.
* ***Densità***: 241 ab./km²
* ***Numer de comun***: 46
* ***Capital (pop. 2005)***: Pescara (122.420 ab.)
----
Pruvincia de Campobasso

----

****Süperfiss***: 2.909 km² 
****Pupulazziun (ISTAT 2001)***: 230.692 ab.
****Densitaa***: 63 ab./km²
****Nümer de cumün***: 84
****Capitaal (pup. 2004)***: Campobasso (51.633 ab.)
----
Pruvincia de Isernia

----

****Süperfiss***: 1.529 km² 
****Pupulazziun (ISTAT 2001)***: 89.775 ab.
****Densitaa***: 59 ab./km²
****Nümer de cumün***: 52
****Capitaal (pup. 2004)***: Isernia (21.500 ab.)
----
Tisin (fiüm)

El **Tisin** o **Tesin** (alter parnunzi: [ta'ziŋ] a Bidree e Osch, [ta'ʒiɲ] a Iragna, Ludrin e Biasca, [al tsik] o [dziŋ] a Gajaa, [ul ti'zeŋ] a Dairagh, [ul ti'zɛ̃ː] a Bienaa; italian: *Ticino*; tudesch e frances: *Tessin*; latin: *Ticinus*; spagnö *Tesino*) l'è un fiüm de la Svizzera e de l'Italia del nord; el quata un basin de 7.230 km². El toch che 'l passa in mez a Pavia l'è ciamaa anca *Canal* in la tradiziun lucal, menter in certi zonn de la Leventina l'è ciamaa *la Fim*.
El nass arent al *Pass de la Nuvena*, al cunfin tra 'l Cantun Tisin e la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, dopu de che 'l traversa la Val Bidree, la Val Leventina e 'l Pian de Magadin prima de bütàss in del Lagh Magiur. Ne vegn föra a Sest e 'l cur in direziun süd-est marcand el cunfin Lumbardia-Piemunt; arent a Pavia (4 km inver val) el cunflüiss in del Po, dopu 248 km de curs, cunt una purtada media anüal de 350 m³/s (che ne fan el püssee rich de aqua tra i aflüent del Po). 

El fiüm al gh'a granda impurtanza ecunomica; in Svizera l'è duperaa per fà 'ndà i centrai idrueletrich, inveci in Italia l'è duperaa per irigaziun de la pianüra padana (el Navili Grand el part dal Tisin).
L'ambient natüral del fiüm l'è, al cuntrari de quasi tücc i fiüm italian, ben tegnüü: i sò spund italiann a hin prutegiüü da dü parch natürai regiunai (Parch natüral de la val del Tisin, quel lumbard e quel piemuntes) cunt una süperfis tutala de püssee de 97.000 ha, che ne fan l'area natürala de fimm püssee granda in Europa.

Un temp gh'era püssee gent 'ntal fiüm: lavandère, giarö e barchirö i fevan i lur mestè tüt i dì. Pisine ghe n'eran mia, e d'estàa s'feva l'bagn. Quei ca van adess i ciaman *tisinatt*, een poch e matt.  

## Cumün traversaa dal Tisin
*Cantun Tisin
**Distret de Leventina: Airö e Bedret, Quint, Praa, Faid, Anzonegh, Chironegh, Personegh, Böid, Pulesg.
**Distret de Riviera: Biasca, Iragna, Usogna, Ludrin, Crescian, Cree.
**Distret de Belinzona: Molen, Pronz, Gnosca, Gurdün, Arbed-Cagion, Belinzona, Munt Carass, Giübiasch, Sementina, Güd.
**Distret de Lucarnu: Cügnasch-Gera, Lucarnu.
*Piemunt 
**Pruvincia de Nuvara: Castelet, Burgh Tisin, Varal, Pumbia, Maran, Vlesg, Belinzagh, Cambra, Gajaa, Rementin, Trecaa, Ceran.
*Lumbardia:
**Pruvincia de Vares: Sest, Vuraseca, Somma, Vizzöla.
**Pruvincia de Milan: Nusaa, Türbigh, Cügion, Bernaa, Bufalora, Magenta, Rubech, Biegrass.
**Pruvincia de Pavia: Cassö, Vigeven, La Mot, Bereguard, Grupel, Tur d'Isula, Vilanöva, Pavia, San Martin, Travacò, Linarö.
Adis

L**'Adis** o anca **Ades** (*Adige* in italian; *Etsch* in tudesch e bavares; *Adesc* in ladin; *Adis* in trentin; *Adexe* in venezian; *Athesis* in latin) l'è un fiüm che'l nass in di Alp de'l Norditàlia, arent al Pass Resia (*Reschenpass*) in de la volta Val Venosta (*Obervinschgau*) in de la pruvincia de Bulsan e finiss in del Mar Adriatich arent a Chioggia. 

El so basin imbrìfer el gh'ha una süperfis de 12.100 chilometer quadráa e 'l quata tüta la regiun del Trentin-Südtirol e anch un toch de'l Venet meridiunál. Cunt i sò 409 chilometer l'Ades l'è 'l segund fiüm püssée lungh de tüt Italia.

Dré al sò percórs el streèrsa le cità de Trènt, Verùna, Legnago, Cavarzere, Chioggia e 'l ghe pàsa derènt a Meran, Bulsan e Rovereto. 

La àl endóche 'l scór la ciàpa nòm diferèncc a segónt de la zòna: l'è Val Venosta 'ntra la sorgènt e Meran, la se ciàma Val d'Adige 'ntra Meran e Trènt, pò dòpo la ciàpa nòm de Val Lagarina 'ntra Trènt e Verùna e 'ndèla part finàl el scór endèla Val Padana 'nfìna a sbotàs endèl mar.

I sò aflüèncc piö 'mportàncc i è:
* el Rambach, de le bànde de Glorènsa (BZ);
* el Passer, de le bànde de Merano (BZ);
* l*'[[Isarco]]* (o *Eisack*) de le bànde de Bolzano;
* el Noce d ele bànde de Zambana (TN);
* l'Avisio de le bànde de Lavis (TN);
* el Fersina de le bànde de Trènt (TN);
* el Leno de le bande de Rovereto (TN).

## Galerìa de fóti

immagine:Vinschgaubahn_04.jpg|De le bànde de Naturno, co la Feruvìa Merano-Malles en prim pià
Immagine:Trento - Vista dal Monte Calisio.JPG| A Trènt, col mut Calisio
Immagine:Panoramarovereto.jpg|A Rovereto, conflüènsa del torènt Leno endèl Ades
Immagine:Adige Belluno V..jpg|L'Ades endèla Alta Verunéza
immagine:Adige dal Corno d'Aquilio.jpg| El percórs en Val Lagarina ést del Córen d'Aquilio, söl sfónt el Lach de Garda 
immagine:Adige Verona.jpg|A Verùna
Immagine:Adigesudbonavigo.jpg|A sud de Bonavigo
Immagine:adigecastagnarobadia.jpg|A l'entràda 'ndèla pruvincia de Rovigo a nord de Badia Polesine
Immagine:L'Adige_a_San_Martino_di_Venezze.JPG|A San Martino di Venezze, località Penìzola
704

El **704** a l'è 'n ann del secol quell de vot.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Piav

El **Piav** l'è on fiumm del Vènet; al nass dal mont Peralba in dii Alp orientaj, in comun de Sapada (Belun) e al comencia a corr cont ona direzion mediament sudòvest; al bagna ol Cador e al ciapa dent i torent *Ansiei* e *Boite*.

Dopo ol paes de Longaron al va dent in Val Beluna e al bagna la cittaa de Belun; on quaj chilometer dopo Felter al va dent in de la provincia de Trevis, al gira inver sudest e al diventa on fiumm de pianura. Dopo ca l'ha bagnaa la citaa de San Donaa al sa buta dent in del Mar Adriatich, dopo 220 km de corsa, arent al pòrt de Cortelàsc.

El fiumm al drena on basin imbrìfer de 4.130 km².

El Piav al g'ha avuu granda importanza storega in de la Prima guera mondiaal, quand a l'è staa ol front de bataja dal november 1917 a l'otober 1918.
Custanta da Gelfond-Schneider

La **Custanta da Gelfond-Schneider** a l'è :
:2^{\sqrt{2}} = 2.665144142...

Aleksandr Gelfond al a pruvaa che cheest nümar al è trascendeent druvaant ul teurema da Gelfond-Schneider
Custanta da Landau-Ramanujan

In matemàtega, la **custanta da Landau-Ramanujan** la pariss int un resültaa da teuría di nümar ch'al enúnzia che la prupurziú di intreegh pusitiif inferiuur a *x* ch'i è la suma da düü quadraa al è, par un graant *x*, grapóèrameent prupurziunala a

:1/{\sqrt{\ln(x)}}.

La custanta da prupurziunalitaa a l'è la custanta da Landau-Ramanujan. 

Plüü furmalameent, si *N*(*x*) al è ul nümar d'intreegh pusitiif inferiuur a *x* ch'i è la suma da düü quadraa, alura
:\lim_{x\to\infty} \frac{N(x)\sqrt{\ln(x)}}{x}\approx 0.76422365358922066299069873125.
Custanta da Legendre

La **custanta da Legendre** al è una Custanta matemàtega prupusada pal matemàtich Adrien-Marie Legendre e che al dí d'incöö la gh'a noma un interess stòrich.

Prima da la descuverta dal teurema di nümar primm, sa tentava a valütá la funziú π(x), ul nümar da nümar primm inferiuur a x.

L'esamm di daat nümérich acümülaa paj nümar primm cugnussüü a l'épuca al eva purtaa l'Legendre a cungetürá che, par le grande valuur da *x* :

: \pi(x) \approx \frac{x}{\ln(x) - A}

indúe A, in acordi a Legendre, al deveva varí circa 1,08366.

Cheest nümar A al è staa cjamaa **custanta da Legendre**.

Plüü tard, ul matemàtich Tudeesch Goss al esàmina amó i daat nümérica e al cunclüüt che la custanta A la deveva vess inferiuur a la valuur prupusada par Legendre. Da fatt, al sembraress che chesta custanta la síes iguala a 1.
Custanta da Lévy

In matemàtega, la **custanta da Lévy** (a völte cugnussüda sota ul nomm **custanta da Khinchin-Lévy**) la pariss int una espressiú cunserneent ul cumpurtameent asintòtich di denuminaduur cunvergeent da le frazziú cuntínüade. In 1936, ul matemàtich Francées Paul Lévy al mustra che i denuminaduur q_n\, cunvergeent di desvilüpameent da le frazziú cuntínüade da dabot töcc i nümar reaj i satisfà: 

:\lim_{n \to\infty}{q_n}^{1/n}=e^{\pi^2/(12\ln2)}\approx 3,2758229

La custanta da Lévy a l'è la custanta dal custaa dritt da chesta espressiú, e a l'è apprussimadameent iguala a 3,275 822 918 7... Ul tèrmin al è apó a völte druvaa par fá referenza al lugariitm dal custaa dritt da chesta espressiú, ch'al è apprussimadameent iguaal a 1,186 569 110 4...

## Vidé apó
* Custanta da Khinchin
Custanta da Meissel-Mertens

La **custanta da Meissel-Mertens** a l'è una Custanta matemàtega, druvada principalameent in teuría di nümar, e a l'è definida cuma ul límit da la diférenza intra la séria armònega * indúe i figüra noma i [[nümar primm]]* e ul lugariitm natüraal dal lugariitm natüraal:

:M= \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 
\sum_{p \leq n} \frac{1}{p} - \ln(\ln(n)) \right)=\gamma + \sum_{p} \left[ \ln \left( 1 - \frac{1}{p} \right) + \frac{1}{p} \right]

La suva valuur a l'è a-poch-aprööf
:M˜ 0,261497212847642783755426838608695859...

Chí, \gamma\, a l'è la célebra custanta d'Euler-Mascheroni, ch'a la gh'a una definizziú similara implicaant una suma sü töcc i nümar intreegh (mia noma sü i nümar primm).

Ul fatt che al esiist düü lugariitm (ln da ln) íntal límit par la custanta da Meissel-Mertens al pöö vess vidüü cuma una cunseguenza da la cumbinazziú dal teurema di nümar primm e dal límit da la custanta d'Euler-Mascheroni.

Chesta custanta a l'è da le völte cjamada sémplismeent la custanta da Mertens. In leteradüra matemàtega, a lìè referida a le völte cuma la custanta da Kronecker, u la custanta d'Hadamard-da la Vallée-Poussin, u la custanta di invèers di nümar primm.

## Vidée apó

* Demustrazziú che la séria di invèers di nümar primm la divèerg
Numer real

Per **numer real** se intend un numer che 'l po vesser descrivud cont un desvilup decimal finid o infinid. Poden vesser positiv, negativ o null e gh'hann denter i numer intregh, i numer razzionai, i numer irrazzionai e trascendent. I numer reai poden vesser representad in su 'na reta.

## Riferiment
*Britannica

## Alter proget
Uperazziú (matemàtega)

Una **uperazziú ** d'aritaa n sü un cungjuunt E a l’è una aplicazziú da E^n in E.
Una tala uperazziú a l’è cjamada n-ària.

#### Esempi
* e → e + 2 a l’è una uperazziú ünària süj intreegh natüraj.
* La mültiplicazziú a l’è una uperazziú binària süj reaj u cumpless.

## Vidée apó
* Aritaa
* Uperaduur
* Quatru uperazziun
Lamber

El **Lamber** (anca *Lambar, Lambru, Lambor*; in Italian *Lambro*; in Latin *Lambrus*) a l'è un fiüm de la Lumbardia ucidental, aflüent de manzina del Pò; l'è lungh 130 km. 

El nass de suravia del Ghisall, dal munt San Prim, e al percor tüta la Val Assina passandu per Canz e Ass; cume 'l vegn föra di muntagn, el se trà dent in del Lagh de Püsian, dopu de che 'l cur per la Brianza fina a Munza.

Propi a Munza el se spartiss in dü bruchet: el Lamber propi (quel del Punt di leun) e 'l Lambret, che l'han faa fà i Viscunt in del secul XIV per resun de difesa.

Al següta la sò cursa inver süd, e 'l passa arent a Milan (quarter de Lambraa); dopu 'vègh traversaa la pruvincia de Lod el se svöja in del Po, 10 km a val de San Culumban.
## Cumün traversaa del Lamber
### Pruvincia de Com
Civena, Magrej, Barni, Lasnigh, Ass, Canz, Caslin, Castel Mart, Punt Lamber, Erba, Merun, Lambrügh, Inverün.
### Pruvincia de Lech
Costa Masnaga, Nibion
### Pruvincia de Munscia e Brianza
Briusch, Giüssan, Veran, Caraa, Triügg, Albiaa, Suvich, Lesmu, Machee, Biasson, Arcur, La Santa, Munscia, Brüghee.
### Pruvincia de Milan
Sest San Giuvan, Culogn, Milan, Pes'cera Burumee, San Dunaa, San Giülian, Medija, Meregnan, Vizzö, Cer, San Zenun, San Culumban.

### Pruvincia de Lod
Saliran, Casalet, Lod Vegg, Burgh San Giuvan, Castiraga, Sant'Angel, Vilanöva, Grafignana, Burghet, Livraga, Vori, Sèna.

### Pruvincia de Pavia
Chignö.
Provincia de Avellino

La **Provincia de Avellino** l'è 'na provincia italiana de la region .

## Geografia
La confina cont la .
### Comun
I comun de la Provincia de Avellino a hinn .
Renu

El **Ren** (pr: *reen*) (Italian, *Reno* (pr: *réno*); Ingles, *Rhine* (pr: *ràain*); Ulandes, *Rhijn* (pr: *rain*); Tudesch, *Rhein* (pr: *rain*); Rumanc, *Rein*; Frances, *Rhin*) l'è un fiüm de l'Europa central. Al nass in Svízzera, in dii Grigion, quand sa meten insema i dü rial *[[Reno Posteriur|Hinterrhein]]* e *[[Vorderrhein]]* (arent al paes de Reichenau); da lì, ul fiüm al curr in direzziun nort cunt ul nòmm de *Alpenrhein*, al marca ul cunfín Svízzera-Liechtenstein e Svízzera-Austria fin a che al sa pucja dent in del Lach de Custanza.
Dopu ca l'è vegnüü fö dal lach, ga sa büta dent l'Aare, vün di sò aflüent püssee impurtant. Ul Renu al marca chì ul cunfin Germània-Svízzera, prima de piegà inver N al *ginöcc de Basiléa*; al fà da cunfin fra la Francja e la Germània, dopu de che al va dent in Germània per minga vegnì fö püü.
In del teritòri tudesch ul Renu al ricef i sò aflüent püssee impurtant, saría a dì ul Neckar, ul Mèn e la Musèla.⁵
Fra Bingen e Bonn ul fiüm al traversa ul sò trat püsse spetacular, in d'un paes de brich, runch e gur; a l'è ul tòch ciamaa *Renu rumantich*, prutegiüü da l'UNESCO, quataa de vign e busch. Sübet dopu, inveci, ul Renu al cumencia a curr in de la regiun de la Ruhr, al tuca vüna dopu l'oltra i citaa de Culònia, Düsseldorf e Duisburg e al ciapa dent ul fiüm Ruhr. Chell tòch chì a l'è ul püssee indüstrializaa del sò camín, e l'è dunca anca ul tòcch indué ul fiüm a l'è püsse inquinaa e la sò aqua püssee vuncia.
Dopu de chì, ul fiüm al gira a òvest e al va dent in dii Paes Bass; propi cuma l'è entraa ul fiüm al tuca la sò larghèzza massima (300 meter), perché sübet dopu al sa spartiss in trì bròch:  Waal, Nederrijn (*Bass Renu*) e IJssel, ca vann ognidün per la sò strada fin ca sa trann dent in del Maar del Nòort, furmant un delta insema a la Musa.

In del sò curs al passa per un badalücch de citaa impurtaant; via Culònia, Düsseldorf, Bonn e Duisburg, gemò minzunaa, sa incuntrenn:

* Basilea
* Strasbürgh 
* Karlsruhe
* Mannheim 
* Ludwigshafen
* Wiesbaden
* Magunza
* Cublenza
* Rotterdam
* Niméga
* Utrecht
Pont fiss

El **pont fiss** a l'è, in matematega per una fonzion definida de un insema a l'è un element che 'l coincid con la soa imagen.

## Riferiment
*Britannica
Dobi

Un cungjuunt  *E* a l’è un **dobi** cura ch'al è  furmaa da düü elemeent **distiint** *'a* e *b*. Sa scriif:
:E=\left\{a, b\right\}
## Remarca
*Remarchemm che si *a*=*b* alura ul cungjuunt {a, a}  al è  mia un dobi però un singletú {a}.
*D’otra banda par töcc i ugett distiint *a* e *b*, {a, b}={b, a}
## Esempi
*{1, 3} a l’è un  dobi d'intreegh
*{sin, exp} a l’è un dobi da funziú
* a l’è un  dobi da cungjuunt

## Prupietaa
*Un dobi al è  evidentameent un cungjuunt finii ch’al gh'a par cardinaal 2.
*par tütt x, x al partegn à {a, b} si e noma si (x=a u x=b)
*düü dobi {a, b} e {c, d} i è dis&midot;gjuunt si e noma si i quàtar elemeent a, b, c e d i è düü à düü distiint 
*i para {a, b} e {c, d} i è iguaj si e noma si (a=c e b=d) u (a=d e b=c)
*ul nümar da dobi distiint int un cungjuunt à n elemeent al è  iguaal à Cn2

## Vidée apó
*Cungjuunt
*Para
Neckar

Ul **Neckar** (*Negger* in aleman) a l'è un fiümm de la Germània, aflüeent de drita del Renu. La sò surgeent la sa tröva in de la Furèsta Negra, e in del sò cuurs al travèrsa i runch de l*'Odenwald* e al bagna Tübinga, Esslingen e Stucarda. Al sa svöja in del Renu, areent a la citaa de Mannheim, dopu 367 km de cuurs. Al quata suta un basin de 14.000 km².

L'è navigabil da i naff fin a Plochingen, 200 km indree da la buca.
Men (fium)

Ol **Men** l'è un fium de la Jermania, afluent de dreita del Ren ; cont 524 km de longeza (574 se se considera anca la broca sorjentifera plussee longa dei so do) l'è ol plussee grand intra i so tributari. Al nass ind el stat federal de la Bavaria e al traversa anca ol Baden-Württemberg e l'Assia.

Al se forma de l'union de duu fiumexei plussee picinits, ciamads *Men Ross* (50 km) e *Men Bianc* (41 km), arent a'l paesot de Kulmbach ; de lì al taia la rejon ciamada Franconia cont un andar a zigzag. Ind el so cors al bagna citaa comè Würzburg, Offenbach, Francofort in sul Men e dei oltre ; al se buta de dent ind el Ren intra Mainz-Kostheim (quarter de la citaa de Wiesbaden) e Gustavsburg, pressapoc in mira a la citaa vegia de Magonza.

Ol fium l'è de granda importanza per ol trafeg comerçal in Jermania : 384 km prima de la so boca ind el Ren al se destaca un canal de comunegazion q'al collega ol Ren cont ol Danubi (ciamad defait Canal Ren-Men-Danubi). Per permeter-g ai nav de rivar-g, a quell pont lì, ind i ann è stait fait gross lavorar de sistemazion idraulega del fium.
522

El **522** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
20 03

El **20 de marz** a l'è un di de l'ann.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort
* 1484: Michèl Carcano

## Alter proget
21 03

## 'Se gh'è sucess
* 1413: l'Enrigh V el vegn re d'Inghilterra.
* 1556: l'arzivescov anglican Thomas Cranmer el vegn brusaa viv a Oxford.
* 1788: on grand incendi el trà giò la pupart de la città de New Orléans.
* 1804: la vegn publicada la prima edizioni del Codes Napoleonegh
* 1933: el lager de Dachau el derviss i sò port.
* 1935: la Persia la stramuda el sò nomm in *Iran*.
* 1960: massacher de Sharperville, in Sudafrica.
* 1990: indipendenza de la Namibia.
## Chi gh'è nassuu
*1417: Nicola de Flüe**, **patron de la Svizzera (m. 1487).  
* 1685:  Johann Sebastian Bach, compositur baroch (m. 1750). 
*1806: Benito Juárez, president del Messich (m. 1872). 
*1980: Ronaldinho, giugador de folber brasilian.

## Necologi
*547: San Benedett de Norcia, monegh italian (n. 480). 
* 1617: Pocahontas, principessa indiana mericana (n. 1595).

## Fest
*In di paes cattolegh se regorda San Benedett de Norcia. In de la coltura lombarda gh'è 'l proverbi *San Benedett, la rondena sul tecc*.
*Capodann persian e bahai, el Nawrūz. 

Jer / Domà
22 03

## 'Se gh'è sucess
* 1312: sopression de l'Orden del Templi.
* 1450: el Francesch Sforza el vegn el duca de Milan.
* 1457: el Johannes Gutenberg el finiss de fà su la prima stampa de la Bibbia.
* 1809: el scomincia el regn del Carlo XIII de Svezia.
* 1831: la nass la Legion Forestera.
* 1848: finissen i Cinch Giornad de Milan.
* 1945: la nass la Liga Araba.
* 1963: el sortiss el primm album di Beatles, Please Please Me.
## Chi gh'è nassuu
* 1459: Massimilian I d'Asburgh, imperador todesch (m. 1519).
* 1599: Antoon van Dyck, pitor fiamengh (m. 1641).
* 1601: Giovann II Casimir de Polonia (m. 1672).
* 1745: Luis III Gonzaga, nobel e letteraa (m. 1819).
* 1797: Guglielm I de Germania (m. 1888).
* 1924: Ezio Raimondi, studios italian (m. 2014). 
## Chi gh'è mort
* 1832: Johann Wolfgang von Goethe, letteraa todesch (n. 1749).
Jer / Domà
31 03

## Aveniment
*1282: scomincen i Vesper Sicilian.
*1492: el re Ferdinand el Catolegh el firma el decrett de espulsion de tucc i giudee.
*1504: armistizzi de Lion in tra la Spagna e la Francia. El Ducaa de Milan el passa sotta el controll frances.
*1889: inaugurazion de la Tour Eiffel a Paris.
## Chi gh'è nassuu
*Costanz Clor, imperador roman (m. 306).
*1425: Bianca Maria Viscont (m. 1468).
*1499: papa Pio IV (m. 1565).
*1519: Enrigh II de Francia (m. 1559).
*1675: papa Benedett XIV (m. 1758).
*1685: Johann Sebastian Bach, composidor austriegh (m. 1750).
*1723: Federigh V de Danimarca (m. 1766).
*1773: Antonio Albrizzi, giurista tesines (m. 1846).
*1943: Christopher Walken, ator american.
## Chi gh'è mort
*1340: Ivan I de Russia.
*1547: Francesch I de Francia (n. 1494).
*1621: Filipp III de Spagna (n. 1578).
*1631: John Donne, prevet e letteraa ingles (n. 1572).
*1751: Federigh de Hannover, princip ingles (n. 1707).
*1850: Giuseppe Giusti, poeta italian (n. 1809).
*1962: Marcello Dudovich, pitor e publicitari italian (n. 1878).
*1993: Brandon Lee, ator american (n. 1965).
---------

Jer / Domà
20 04

El **20 de avril** a l'è un di de l'ann.

## Cossa l'è sucedud
*1814: ol carreter Andrea Crespi Bosinetti el sa ribella ai frances e al se procama “Re da Busti" per trii dì

## Chi l'è che l'è nassud
* Adolf Hitler, ditator todesch (1889-1945)
* Nerina Montagnani, atùra de film e de televisiòn (1897-1993)

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
22 05

El **22 de masg** a l'è un di de l'ann.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud
* 1941: Luminița Dumitrescu, balerina e cureografa romena

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
16 07

## 'Se gh'è suceduu
*622: con l'Egira del Maomett, el scomincia el calendari islamegh.
*1228: canonizazion de San Francesch.
*1717: scomincia l'assedi de Belgrad.
*1945: i Statt Unii fann saltà per ari la primma bomba atomega in del desert del Noeuv Messich.
*1950: l'Uruguay el vincc i Mondiai de Folber.
*1951: abdicazion del Leopold III del Belgi.
*1969: l'Apollo 11 el partiss per rivà in su la luna.

## Chi gh'è nassuu
*239 a.C.: Quint Enni, storegh roman (m. 169 a.C.).
*1392: Giovanna de Savoja (m. 1460).
*1486: Andrea del Sarto, pitor italian (m. 1530).
*1608: Ferdinand III d'Asburgh (m. 1657).
*1714: Giorgg Giulin, storegh milanes (m. 1780).
*1733: Gianantoni de la Beretta, vescov de Lod (m. 1816).
*1746: Giusepp Piazz, prevet e astronom valtolin (m. 1826).
*1820: Nibal Cresson, giornalista e patriota bressan (m. 1881).
*1829: Graziadio Isaia Ascoli, lenguista gorizian (m. 1907).
*1952: Eugenio Finardi, cantant italian
*1966: Fabrizio Gifuni, ator italian.
*1967: Will Ferrell, ator american.

## Chi gh'è mort
*1216: papa Nocenzi III (n. 1161).
*1342: Carlo Robert d'Angiò.
*1487: Carlotta I de Cipro (n. 1444).
*1553: Bernardino Maffei, cardinal bergamasch (n. 1514).
*1557: Anna de Clèves (n. 1515).
*1629: Luis Melz, senator milanes (n. 1554).
*1647: Masaniello (n. 1620).
*1662: Alfons IV d'Este (n. 1634).
## Fest
*Madonna del Carmel
---- 

Jer / Domà
Tever

El **Tever** (*Tiber* in Latin, Tudesch e Ingles; *Tevere* in Italian; *Tibre* in Frances e Purtughes; *Tíber* in Spagnö e Catalan) a l'è un fiüm de l'Italia central; lungh 405 km, el cata l'aqua de un basin de 17.400 km²; la sua purtada media a livel anüal l'è de 230 m³/s.
El nass in Emilia-Rumagna, arent al munt Fümirö a 1.286 meter de quota; dopu un quai centinee de meter el ghe va dent in Tuscana, e la taja per una trentena de chilometer in pruvincia de Arezz. Dopu che 'l và föra de la Tuscana el va dent in Ümbria, e la percur tüta quanta da nord a süd bagnand, tra i alter, i paes de Cità de Castel e Ümbertid e passand arent a Perügia, Tödi, Marscian. Dopu l'Ümbria al percur el Lazzi, dopu che l'ha marcaa per una quarantena de chilometer el sò cunfin.
In del Lazzi al bagna Ort, el traversa la Sabina prim de girà invers Ruma. El Tever el taja Ruma per intregh da nord a süd, el passa per i famus set runch de la Ruma antiga e 'l sa trà dent in del Mar Tiren in del toch de costa tra Fiümisin e Ostia.
El Tever, in del sò camin, el ciapa l'aqua de un muntun de fiümisei e riaa, sò aflüeent: el Chiasc, el Néra, e l'Anien de la mancina, el Nèstur e ul Treja de la drita.

El Tever l'è semper staa el fiüm cunsacraa a Ruma, fin dai temp de Romul e Remu, che han fundaa la citaa propi in d'un punt favurevul in sül curs del fiüm (arent a l'isula tiberina); in di temp ruman, i barch e i nav a pudeven risalì el Tever propi fin a la zona di set runch, e barchet püssee piscinit a rivaven anca in Ümbria.
Canis

**Canis** l'è 'n zèner de anemài carnìvor che aparté a la famìa bològica dei Canidae. Del zèner Canis fà part:

* Canis lupus ('ndóche gh'è dét el cà, 'l luf, el licaone e 'l dingo de l'Australia)
* Canis latrans (el coyote americà)
* Canis simensis (el luf de l'Etiopia)
* Canis adustus (el sciacàl striàt)
* Canis aureus (el sciacàl doràt)
* Canis mesomelas (cànide africà che g'ha la schéna arzentàda)
* Canis rufus (el luf rós de l'Amèrica del Nòrt)
Canis lupus

**Canis lupus** l'è 'l nòm scentìfich del **luf**, en mamìfer carnìvor de la famìa dei Canidae.

La spéce la s'è trasfurmàda endèl córs de la stória 'nfìna a diferensiàs en divèrse sotaspéci, compàgn del *luf europèo* (Canis lupus lupus), el *luf artich* (Canis lupus arctos) e tàte ótre. Pò a 'l cà demèstech l'è cunsideràt 'na sotaspéce del *Canis lupus* e difàti la pórta 'l nòm scentìfich de *Canis lupus familiaris*. Gh'è de notà che mìa töte le sotaspéci del *Canis lupus* le rièntra 'ndèl ensèma de animài che la lèngua de töcc i dé la ciàma *luf*. El cà, apéna lüminàt, l'è 'n ezèmpe, ma pò a i *dingo* de l'Austràlia e vergöne ótre spéci minùr de cànidi i è ach enserìde 'ndèla spéce biològica *Canis lupus* ma le pórta 'n nòm popolàr diferènt.

I ezemplàr de la spéce *Canis lupus* i pöl vìga aspèt diferènt a segónt de la regiù de urìgin. I lùf i è dei anemài predadùr che vìf e càcia 'n ròs organizàcc segónt 'na gerarchìa sociàl cumplicàda.
Galeta

* Galeta (sienza dal urdenaduur): Cookie: dida inscí par che sa la sbrisula, propi cuma i cookie.
* Galeta (pastissería) Prudott da cüsina, duulz e generalmeent piscin.

## Vidée anca
* LSI, in due la vuus **Galeta** a l'è repurtada.
Piccio

**Piccio**, cognom italiaan.

* **[[Giovanni Carnovali]]** (Il Piccio).
* **[[Giuseppe Piccio]]**.
* **[[Juan Carlo Piccio]]**.
* **[[Pier Ruggero Piccio]]**.
* **[[Vicente Piccio, Jr.]]**.
Grupp de la taula periòdica

Un **grupp** de elemeent a l'è istèss de una culòna de la taula periòdica, dunca ga n'è desdòtt in d'una taula stàndard. Taant de chii grupp chí érenn gemò cugnussüü prima ca sa füss bütàda giú la taula periòdica.

Tütt i elemeent de l'istèss grupp g'ann l'istèssa cunfigurazziun eletrònica; g'ann de cunseguénza anca prupietà chímich e físich símel.

I grupp de la taula periòdica sa cúntenn cunt dii nümer àrap dal 1 al 18 (cunvenziun IUPAC), in sustitüzziun del vècc sistéma CAS c'al duperava i nümer rumàn.

I grupp de la taula periòdica a inn chí de suta (*tra i paréntes, i vècc sisteem de nümerazziun*):

* Grupp 1 (IA,IA): i metàj alcalítt
* Grupp 2 (IIA,IIA): i metàj alcalítt-teruus 
* Grupp 3 (IIIA,IIIB)
* Grupp 4 (IVA,IVAB)
* Grupp 5 (VA,VB)
* Grupp 6 (VIA,VIB)
* Grupp 7 (VIIA,VIIB)
* Grupp 8 (VIIIA,VIIIB)
* Grupp 9 (VIIIA,VIIIB)
* Grupp 10 (VIIIA,VIIIB)
* Grupp 11 (IB,IB)
* Grupp 12 (IIB,IIB)
* Grupp 13 (IIIB,IIIA): ul grupp del bòor
* Grupp 14 (IVB,IVA): ul grupp del carbòni
* Grupp 15 (VB,VA): ul grupp de l'azòot (ciamaa anca *pnictògen*, anca se ul nòmm a l'è minga cunsejaa da la IUPAC)
* Grupp 16 (VIB,VIA): i Calcògen
* Grupp 17 (VIIB,VIIA): i Alògen
* Grupp 18 (VIIIB,VIIIA): i Gas nòbil
Period de la taola periòdica

In de la taola periòdica, on **period** a l'è on righ de la taola.
El period indovè el se troeuva on element el vegn dal massim numer quàntich principal che gh'hann i sò elettron; tucc i livèj eletrònich a hinn spartii in *sòttalivèj*, che vegnen impienii, al cress del numer atòmich, in de la manera mostrada chi de sòtta:

 1s 
 2s           2p  
 3s           3p  
 4s        3d 4p  
 5s        4d 5p  
 6s     4f 5d 6p  
 7s     5f 6d 7p  
 8s  5g 6f 7d 8p  
 ...  

I propietaa chimich e fisich a hinn determinaa per el gròss domà di elettron pussee de foeura; donca element che fann part de l'istèss grupp a hinn semper puttòst simel in del comportament, anca se gh'hann gròss differenz de màssa atòmica; inveci i element de l'istess period, anca se gh'hann valor de màssa atòmica semper puttòst arent fra lor, a manifesten propietaa chimich e fisich diferent.

I period in de la taola periòdica a hinn sett:
* Element del period 1
* Element del period 2
* Element del period 3
* Element del period 4
* Element del period 5
* Element del period 6
* Element del period 7
Element chimich

I **element chimich** a inn di sostanze che poden minga vesser spartide in di olter pussee sempliz. 

Tut i element chimich a inn fad su de atom che gh'hann l'istess numer de proton in del nucli; a quèll numer chi ghe disen numer atòmich e 'l se ciama con la **Z**.

Per esempi, l'atom de carbòni a l'è fad de 6 proton, quèll de l'urani de 92. Se cognossen pussee de 100 element chimich diferent, dij quài 93 a inn naturai in su la Terra e 'l rest artificiai, o resultad de la radioatività.

I element inn representad cont una sigla de vuna o dò letere, e inn organizad in de la tavola periòdica.
Nümer atomich

El **nömer atòmich**, de sòlit indicàt co la lètera **Z**, a l'è 'l nömer de prutù che gh'è 'ndel nùcleo de 'n àtom; l'è 'na proprietà tìpica per ognü dei elemènt chìmich, e 'l permèt de clasificà i elemèncc endela tàola periòdica.
De sòlit al se scrìf en bàs a mansìna de le lètera sìmbol de l'elemènt (per ezèmpe, el carbònio el vé reprezentàt come 6C, dàto che 'l g'ha sés prutù).
L'è diferènt del nömer de màsa (**A**), che 'nvéce el dìa el nömer de prutù + neütrù del nùcleo e e 'l permèt de distìnguer i izòtopi de 'n stès elemènt.
Metall alcalin

I **metall alcalin** a inn i element chimegh del grup 1 de la tavola periodega, foeura che l'idrogen; a inn donca:
* ol liti;
* ol sodi;
* ol potass;
* ol rubidi;
* ol cesi;
* ol franc;

Tut i metai alcalin gh'hann domà un eletron in del nivell de valenza; donca, per la regola del votet del Lewis, gh'hann la tendenza a perdell e a deventà di catiun. A inn de solit de aspet argentad e cont una densitaa putost bassa.
Fann reazzion cont i alogen per formà sal ionegh, e cont l'aqua per formà idrossit.

L'agetiv alcalin al vegn de l'arab *al-qali*; con quell termin chì ghe se referiva a la potassa, otegnuda coma sotaprodot de la combustion del legn (el verb *qalaa* in arab al segnifega arrostì). Per el fad che la potassa la gh'ha carateristeghe baseghe, la se spantega la convenzion de ciamà alcal tute quei sostanze che, coma la potassa, inn bone de neutralizzà i acid. Donca ancamò incoeu con *alcalin* se poeul intender o un metall del prim grup de la tavola periodega o un compost basegh.

## Ligam de foeura
* , in su Enciclopedia Britannega
Metall alcalin-terros

I **metall alcalin-terros** a inn i element del grup 2 del bloch s de la tavola periodega:

* Berili (Be);
* Magnesi (Mg);
* Calc (Ca);
* Stronzi (Sr);
* Bari (Ba);
* Radi (Ra);

I metall alcalin-terros a g'hann du eletron in del nivell de valenza, per quella roba chì g'hann la tendenza a perdei per formà cation M2+; istess di metall alcalin a inn de aspet argentad e g'hann densitaa bassa.

In chimega sa comporten coma i alcalin: reagissenn cont i alogen per formà sal jonegh e cont l'aqua per formà idrossit; generalment però a g'hann manch la tendenza a reagì respet ai alcalin.

## Font
El *berilli* l'è poch comun in su la crosta terrester, l'è de fad el 47esim element per bondanza. El se recava di minerai berilli (Be3Al2(Si6O18)) e bertrandid (Be4Si2O7(OH)2). Se producen manch de 500 tonnellade a l'ann de berilli metallegh. El *magnesi* l'è inscambi tant bondant in su la crosta terrester, indova l'è el setem element per bondanza, e l'è contegnud in pussee de 50 minerai. El mineral de importanza economega pussee granda l'è la magnesid (MgCO3); a l'ann se 'n lavoren circa 24 milion de tonnellade per havé ossid de magnesi (MgO). La produzzion a l'ann de magnesi metallegh la resulta de circa  tonnellade a l'ann.

## Bibliografia
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 

## Ligam de foeura
*Metall alcalin-terros, in su *Enciclopedia Britannega.*
Gas nòbil

I **gas nòbil** a hinn i element chímegh del grupp 18 de la taula periòdica, quei metüü püssee a dríta:

* Elio;
* Neon;
* Argon;
* Kripton;
* Xenon;
* Radon;

Tütt quei element chí a g'hann ul livèl eletrònegh estèrn cumplet: al vör dí che i reagiss minga cunt i ólter element (da chí ul nòmm de gas nòbil), specialment quei che g'hann ul nümer atomegh püsee bass, e in natüra se presenten cumè gas monuatòmich. Per fai reagí ghe vörenn cundiziun de energía elevada, cumè per esémpi suta bumbardament de eletrún o sedenò cunt curent elétregh. I primm cumpost de gas nòbil a hinn staa descuvert in del 1962, in particular l'esafloruro de xeno (XeF6, cumpost da xeno e fluoro); in dei ültimm ann s'hinn truvaa anca cumpost de argon, kripton e xenon cunt l'üràni.
Attinid

La séri chímica dii **atíniit** la cumpreent i 14 elemeent chímich tra l'atíni (nümer atòmich=89) e ul nubéli (Z=102); chimicameent a inn areent a i lantàniit.
I atíniit püssee pesaant (a cuminciaa dal netüni) a inn minga natüràj, cunt períut de mèza-desintregazziun cuurt.
I elemeent de la séri a inn:

* atíni;
* tòri;
* protuatíni;
* uràni;
* netüni;
* plütòni;
* ameríci;
* cüri;
* berkéli;
* califòrni;
* einsteini;
* férmi;
* mendelévi;
* nubéli.
Lantanid

La séri dii **lantàniit** la cumpreent i elemeent fra ul lantàni (Z=57) e l'itèrbi (Z=70).
I elemeent ca ga fann paart g'ann i urbitàj *f* ucüpaa in paart, ma quii *p* e *d* vöj; de sòlit sa mètenn in d'un blòch luur, föra del rèst de la taula periòdica.
I lantàniit a inn:

* lantàni;
* céri;
* praseudími;
* neudími;
* prumézzi;
* samàri;
* euròpi;
* gadulíni;
* tèrbi;
* dispròsi;
* úlmi;
* érbi;
* tüli;
* itèrbi.
Blòch de la taula periòdica

Un **blòch**, in de la taula periòdica, a l'è una spartizziun ca la cuntègn elemeent ca g'ann i eletrún püssee de föra in del medésim livèll energétich. I blòch a ciàpenn ul nòmm da la lètera de l'ültimm urbitaal ucüpaa da i eletrún dii difereent elemeent.



**Blòch de elemeent**
Blòch s - Blòch p - Blòch d - Blòch f - Blòch g





Gh'inn dii blòch ca cuntègnenn püssee de vün grupp (per esémpi, ul blòc *s* al cuntègn i grupp 1 e 2)
Metai de transizzion

I **metai de transizzion** (ciamad anca **metai del [[blòch de la taula periòdica|bloch]] d**, **element de transizzion**, **element del bloch d**) a inn i element de la tavola periodega cont i numer atomegh in tra 21 e 30, 39 e 48, 71 e 80, 103 e 112. Chimegament, i metai de transizzion inn definid coma *i element che formen almanca un ion cont un sotaguss* d *parzialment impienid de eletron*.


  Grup
  &nbsp;
  Period 4
  Period 5
  Period 6
  Period 7


  3 (III B)
  &nbsp;
  Sc 21    
  Y 39   
  Lu 71   
  Lr 103


  4 (IV B)
  &nbsp;
  Ti 22
  Zr 40
  Hf 72Rf 104

  5 (V B)
  &nbsp;
  V 23   
  Nb 41   
  Ta 73  Db 105

  6 (VI B)
  &nbsp;
  Cr 24   
  Mo 42    
  W 74  Sg 106

  7 (VII B)
  &nbsp;
  Mn 25   
  Tc 43   
  Re 75  Bh 107

  8 (VIII B)
  &nbsp;
  Fe 26   
  Ru 44   
  Os 76  Hs 108

  9 (VIII B)
  &nbsp;
  Co 27   
  Rh 45   
  Ir 77  Mt 109

  10 (VIII B)
  &nbsp;
  Ni 28   
  Pd 46   
  Pt 78            
  &nbsp;Ds 110


  11 (I B)
  &nbsp;
  Cu 29   
  Ag 47   
  Au 79            
  &nbsp;Rg 111


  12 (II B)
  &nbsp;
  Zn 30   
  Cd 48   
  Hg 80         
  Cn 112




A inn element chimegh cont i orbitai *d* mez pien; generalment a inn moresin, cont densitaa, pont de fusion e pont de buidura volt.
I s propietaa chimegh carateristegh a inn:
* formazzion de compost incolor;
* gh'hann diferent stad de ossidazzion;
* a inn bon catalizzador;
* poeuden formà compless
## Ativitaa catalitega
I metai de transizzion formen bon Catalizzador omogeni o eterogeni, per esempi el ferr l'è el catalizzador per la produzzion de ammoniaca cont el *[[Process Haber-Bosch|process Haber]]*. El nichel o el platin inn deparad in de la idrogenazzion di alchen.

## Vos conrelade
* Tavola periodega di element

## Ligam de foeura
*
Minga metàj

I **minga metàj** hinn vüna di trì categurii principai de element chimich, insema cunt i metai e i mezz-metai; se tröven in de la part a volt a drita de la taula periodica (föra che l'idrogen).

I minga metàj a inn:

* Idrògen; 
* Carboni; 
* Azot;
* Ussigen; 
* Flüor; 
* Fosfur; 
* Solfer; 
* Cloro; 
* Selenio; 
* Brom; 
* Iodio; 

I minga metai hinn isulant upür semicundutur; pöden furmà ligamm jonich cunt i metai, u ben ligamm cuvalent cunt alter minga metai. I ossid di minga metai hinn acid.
Massa atomica

La **màssa atòmica** (u anca, mègn precisameent, *pées atòmich*) de un'isòtup de un elemeent chímich a l'è la sò màssa, dàda in d'una ünità de misüra (UMA) de manéra ca l'isòtup Carbòni-12 al g'à una màssa atòmica de 12. De sòlit, ul valuur de màssa atòmica furnii per un àtum a l'è la média de tütt i sò isòtup natüràj, in de la sò percentüaal.

Per esémpi, per truvà la màssa atòmica del líti, ga vörenn chii daat chí:
:Ul líti al g'à dü isòtup stàbil;
:*Ul Li-6 (abundànza 7,59%), cunt màssa atòmica 6,015 UMA;
:*Ul Li-7 (abundànza 92,41%), cunt màssa atòmica 7,016 UMA;
:Dunca, ul càlcul al vègn inscí

M = \frac{ \sum (\text{abundànza}\cdot \text{màssa atòmica})} {100} = \frac{7{,}59\cdot6,015 + 92{,}41\cdot7{,}016} {100}= 6{,}94\,\text{UMA}

:Ul valuur c'al vègn föra, 6,94 UMA, a l'è püssee areent al valuur del Li-7; a l'è giüüst, vist ca l'è püssee abundaant.

Un cuncètt símel al sa dupéra per i mulécul: la màssa la sa ciàma màssa muleculaar.

Ul valuur de màssa atòmica a l'è culegaa cunt ul cuncètt de mòl. In particulaar, ul valuur de la màssa atòmica (in UMA) a l'è istèss de la màssa (in gramm) de 1 mòl; per esémpi, la màssa atòmica del fèr a l'è 55,847 UMA, dunca 1 mòl de fèr la pésa 55,847 g.
Séri chímica

La **séri chímica** a l'è un grupp de elemeent chímich cunt caraterístich físich e chímich ca càmbienn de menemàn ca sa va dal princípi a la fín.
I séri chímich a inn i genituur de la taula periòdica, vist ch'inn staa descuvèert prima de lé: anzi, sa pö dí ca la taula periòdica a l'è nassüda pròpi per fà un cumpéndi de tütt i séri.
Un muntun de séri chímich, dunca, a curispúndenn giüüst giüüst a i grupp de la taula periòdica

I séri chímich de la taula periòdica a inn:
Metal

In chimica, sa ciama **metàl** un element chimich che pöl furmà catiun e ligàm jonich; i metaj a custitüissen vün di grüp principaj de element, insema cunt i gas nobil, i minga metaj e i mezz-metaj. In de la taula periodica, i metaj a hinn i element a manzina de la linia tra 'l bor e 'l puloni.
Generalment i metaj i sbarlüscen, i gh'hann densità e punt de füsiun volt, a hinn maleabil e dür e gh'hann buna cundütività termica e eletricità; quij prupietà chí a vegnen dal fat che i gh'hann poch eletrun de valenza.

I metaj a furmen la püssee part de la taula periodica, e se spartissen in ses seri chimich:

* metaj alcalit
* metaj alcalit-terus
* lantanid
* atinid
* metaj de transiziun
* metaj del bloch p, o olter metaj
Semi-metai

I **mèzz-metàj** (u *semi-metai*, u *metalòiit*) a inn vüna dii trí categurii principàj de element chímich; g'ann (cumè al sügeríss ul nòmm) prupietà a metà tra quii dii metàj e quii dii minga metàj. Vüna dii difereenz impurtaant a l'è ca téndenn a vèss mèzz-cundutuur invéci de cundutuur.
In de la taula periòdica sa mètenn in d'una diagunaal a fà da cunfín tra i metàj e i minga metàj.

De sòlit sa cunsíderenn mezz-metàj chii elemeent chí de suta:

* Boro;
* Silicio;
* Germanio;
* Arsénich;
* Antimonio;
* Telurio;
* Polonio.
Metàj del blòch p

I elemeent chímich del blòch p a inn dii metàj un pu' particulaar, ciamaa anca *ólter metàj*. Sa distínguenn da i ólter metàj per una quaj caraterística, cumè ul pünt de füsiun pütòost bass, anca e suratütt se paragunaa a i metàj pròpi.
I metàj del blòch p a inn:

* Alümíni
* Gàli
* Índi
* Stàgn
* Tàli
* Piuump
* Bismüt

In teuría sa pudaríenn picà deent in chèl grupp chí anca i elemeent cunt ul nümer atòmich tra ul 113 e ul 116, anca sa de sòlit sa cunsíderenn minga, vist ch'inn minga natüràj.
Calcògen

I **calcògen** a inn i elemeent chímich del grupp 16 de la taula periòdica:
*Ussígen;
*Zuulf;
*Seléni;
*Telüri;
*Pulòni.

I sò cumpòost, suratütt i *sulfüür*, *seleniüür* e *telurüür*, ga dísenn calcugenüür. Ul nòmm calcògen al vègn dal greech antích, e al vöör dí *generaduur de [[mineraal|mineràj]]*.
L'ussígen, ul zuulf e ul seléni a inn minga metàj, invéci ul telüri e ul pulòni a inn 
mèzz-metàj.

Ul staat de ussidazziun püssee cumüün per o calcògen a l'è -2 in dii calcogenüür, anca sa pödenn vècch ul -1; in dii sulfaa, selenaa e telüraa al devénta invéci +6 (per esémpi, Na2SO4, ul sulfaa de sòdi).
Grupp de l'azòt

Ul grupp de la taula periòdica 15 de la taula periòdica al sa ciàma **grupp de l'azot**; i elemeent ca ga fann paart g'ann 5 eletrúni in del livèll de valénza (Ns2Np3).
Ul grupp al tègn deent cínch elemeent:

* Azot;
* Fòsfur;
* Arsénich;
* Antimòni;
* Bismüt;

Chii elemeent chí ga dísenn anca *pnicògen* u *pnictògen*, anca se la IUPAC a l'è minga d'acòort in prupòsitt.
Element del period 1

I **[[elemeent chímich|elemeent]] del períut 1** a inn i element in del primm riich de la taula periòdica; g'ann dumè l'urbitaal 1s, vist ca g'ann al màssim dü eletrún; de cunseguénza, ubedíssenn no a la régula del vòttett de Lewis.

I elemeent a inn:
Element del period 4

I elemeent chímich del períut 4 de la taula periòdica a inn quii del quaart riich de la taula.

{| align="center" style="text-align:center; width:80%;"

|-
! Grupp
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
! 10
! 11 
! 12
! 13
! 14
! 15 
! 16
! 17
! 18
|-
! Nòmm
| bgcolor="#FF6666" |19K
| bgcolor="#FFDEAD" |20Ca
| bgcolor="#ffc0c0" |21Sc
| bgcolor="#ffc0c0" |22Ti
| bgcolor="#ffc0c0" |23V
| bgcolor="#ffc0c0" |24Cr
| bgcolor="#ffc0c0" |25Mn
| bgcolor="#ffc0c0" |26Fe
| bgcolor="#ffc0c0" |27Co
| bgcolor="#ffc0c0" |28Ni
| bgcolor="#ffc0c0" |29Cu
| bgcolor="#ffc0c0" |30Zn
| bgcolor="#cccccc" |31Ga
| bgcolor="#cccc99" |32Ge
| bgcolor="#cccc99" |33As
| bgcolor="#a0ffa0" |34Se
| bgcolor="#ffff99" |35Br
| bgcolor="#c0ffff" |36Kr
|-
Element del period 5

I elemeent chímich del períut 5 de la taula periòdica a inn quii del quiint riich de la taula.

{| align="center" style="text-align:center; width:80%;"

|-
! Grupp
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
! 10
! 11 
! 12
! 13
! 14
! 15 
! 16
! 17
! 18
|-
! Nòmm
| bgcolor="#FF6666" |37Rb
| bgcolor="#FFDEAD" |38Sr
| bgcolor="#ffc0c0" |39Y
| bgcolor="#ffc0c0" |40Zr
| bgcolor="#ffc0c0" |41Nb
| bgcolor="#ffc0c0" |42Mo
| bgcolor="#ffc0c0" |43Tc
| bgcolor="#ffc0c0" |44Ru
| bgcolor="#ffc0c0" |45Rh
| bgcolor="#ffc0c0" |46Pd
| bgcolor="#ffc0c0" |47Ag
| bgcolor="#ffc0c0" |48Cd
| bgcolor="#cccccc" |49In
| bgcolor="#cccccc" |50Sn
| bgcolor="#cccc99" |51Sb
| bgcolor="#cccc99" |52Te
| bgcolor="#ffff99" |53I
| bgcolor="#c0ffff" |54Xe
|-
Element del period 6

I elemeent chímich del períut 6 de la taula periòdica a inn quii del sèest riich de la taula; ul períut al tègn deent anca i elemeent dii lantàniit.

{| align="center" style="text-align:center; width:80%;"

|-
! Grupp
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
! 10
! 11 
! 12
! 13
! 14
! 15 
! 16
! 17
! 18
|-
! Nòmm
| bgcolor="#FF6666" |55Cs
| bgcolor="#FFDEAD" |56Ba
| bgcolor="#ffbfff" |57-71
| bgcolor="#ffc0c0" |72Hf
| bgcolor="#ffc0c0" |73Ta
| bgcolor="#ffc0c0" |74W
| bgcolor="#ffc0c0" |75Re
| bgcolor="#ffc0c0" |76Os
| bgcolor="#ffc0c0" |77Ir
| bgcolor="#ffc0c0" |78Pt
| bgcolor="#ffc0c0" |79Au
| bgcolor="#ffc0c0" |80Hg
| bgcolor="#cccccc" |81Tl
| bgcolor="#cccccc" |82Pb
| bgcolor="#cccccc" |83Bi
| bgcolor="#cccc99" |84Po
| bgcolor="#ffff99" |85At
| bgcolor="#c0ffff" |86Rn
|-
| colspan="19" |
|-
! colspan="3" align="right" |Lantàniit
| bgcolor="#ffbfff" |57La
| bgcolor="#ffbfff" |58Ce
| bgcolor="#ffbfff" |59Pr
| bgcolor="#ffbfff" |60Nd
| bgcolor="#ffbfff" |61Pm
| bgcolor="#ffbfff" |62Sm
| bgcolor="#ffbfff" |63Eu
| bgcolor="#ffbfff" |64Gd
| bgcolor="#ffbfff" |65Tb
| bgcolor="#ffbfff" |66Dy
| bgcolor="#ffbfff" |67Ho
| bgcolor="#ffbfff" |68Er
| bgcolor="#ffbfff" |69Tm
| bgcolor="#ffbfff" |70Yb
| bgcolor="#ffbfff" |71Lu
|-
Element trans-uranich

I **elemeent trans-ürànich** a inn i elemeent de nümer atòmich superiuur al 92; a inn tütt sintétich, e sa créenn dumè in cundizziun estréem cumè in dii aceleraduur de partisèj, anca sa un quaj grizzín de netüni e plütòni a inn staa truvaa in natüra. 
I dimensiun del nücli a fann sí ca i elemeent trans-ürànich inn minga stàbil, cunt viit médi fisc cuurt.
La lísta dii elemeent trans-ürànich a l'è l'istèssa de quèla dii elemeent sintétich, föra ca ul tecnézzi e ul prumézzi.
Nucli (fisega)

Ol **nucli** a l'è ol cirœl de l'atom, ol sit indovè qe la sa trœva manemàn tuta la so massa ind un spazi picin fiss.Ol nucli a l'è formad de partexei ciamade barion, jeneralment proton e neutron ; i neutron a inn de solit plussee dei proton, fœra qe ind i atom plussee linjer, indovè qe a inn l'istess numer opur de men, comè ind l'idrojen (l'isotop plussee frequent, ol prozi, al g'ha nanca un neutron).Ol numer de proton a l'è important per definir l'atom e dei l'elements qimeg q'al ge corespond, e defait al se ciama numer atomeg (**Z**) ; se se considera ol total dei partexei qe g'è ind el nucli, al vegn fœr ol numer de massa, q'al consent de indentifegar i diferents isotop de l'istess atom.La forza qe la tegn insema i partexei ind el nucli a l'è la forza nuclear forta.

G'è dei atom qe se desfenn per dei process radioativ, q'al vœl dir qe spantegenn eletron (emission beta) opur nucli de eli-2 (emission alfa) a volta enerjia.Ind la tavola periodega a g'è dei elements stabei e olter men stabei, cont una vita media de frazion de segond. I rexon de qei comportaments qí a inn do :
* cont plussee qe un atom a l'è gross, men a l'è stabel : i atom de numer atomeg superior a'l piomb (82) a inn semper radioativ, quei de sota domà ind un quai cas ;
* i atom cont gross diferenze de numer intra proton e neutron g'hann tendenza a vessr radioativ ; per esempi, se se varda l'idrojen, ol prozi (H-1) a l'è stabel, ol deuteri anca, ma jemò ol trizi al se desfa, anca se ind un temp long ; ol H-4 a l'è radioativ, cont una vita curta fiss.
Element del period 7

I elemeent chímich del períut 7 de la taula periòdica a inn quii del sètim riich de la taula; ul períut al tègn deent anca i elemeent dii atíniit.

{| align="center" style="text-align:center; width:80%;"

|-
! Grupp
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
! 10
! 11 
! 12
! 13
! 14
! 15 
! 16
! 17
! 18
|-
! Nòmm
| bgcolor="#FF6666" |87&nbsp;Fr&nbsp;
| bgcolor="#FFDEAD" |88Ra
| bgcolor="#ff99cc" |89-103
| bgcolor="#ffc0c0" |104Rf
| bgcolor="#ffc0c0" |105Db
| bgcolor="#ffc0c0" |106Sg
| bgcolor="#ffc0c0" |107Bh
| bgcolor="#ffc0c0" |108Hs
| bgcolor="#ffc0c0" |109Mt
| bgcolor="#ffc0c0" |110Ds
| bgcolor="#ffc0c0" |111Rg
| bgcolor="#ffc0c0" |112Uub
| bgcolor="#cccccc" |113Uut
| bgcolor="#cccccc" |114Uuq
| bgcolor="#cccccc" |115Uup
| bgcolor="#cccccc" |116Uuh
| bgcolor="#fcfecc" |117Uus
| bgcolor="#ecfefc" |118Uuo
|-
| colspan="19" | 
|-
! colspan="3" align="right" |Atíniit
| bgcolor="#ff99cc" |89Ac
| bgcolor="#ff99cc" |90Th
| bgcolor="#ff99cc" |91Pa
| bgcolor="#ff99cc" |92U
| bgcolor="#ff99cc" |93Np
| bgcolor="#ff99cc" |94Pu
| bgcolor="#ff99cc" |95Am
| bgcolor="#ff99cc" |96Cm
| bgcolor="#ff99cc" |97Bk
| bgcolor="#ff99cc" |98Cf
| bgcolor="#ff99cc" |99Es
| bgcolor="#ff99cc" |100Fm
| bgcolor="#ff99cc" |101Md
| bgcolor="#ff99cc" |102No
| bgcolor="#ff99cc" |103Lr
|-
Grupp del carbòni

I elemeent del **grupp del carbòni** a inn quii del grupp 14 (püssee giüüst sa sa cunsidera i nòmm IUPAC) in de la taula periòdica:
* Carbòni;
* Silíci;
* Germàni;
* Stagn;
* Piuump;
* Unünquàdi.

Chii elemeent chí g'ann 4 eletrún in del sò livèll energétich püssee de föra, e g'ann la tendénza a mètii insèma cunt i ólter àtum; de menemàn ca l'àtum al vègn gròss, la crèss la tendénza de pèert i eletrún.
Del grupp, dumè ul carbòni a l'è bun de furmà aniún (C4-); ul silíci e ul germàni, tütt e dü mèzz-metàj, a fúrmenn jún pusitíff (catiún (Si4+ e Ge4+); ul stàgn e ul piuump a inn metàj e da ültimm l'unünquàdi a l'è un elemeent sintétich, radiuatiif.