open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cològne

**Cològne** (o apò *Culògne*; en Italià: *Cologne*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lac d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.

I prim insediamèncc de l'òm se pènsa che i sàpe del II sècol prìma de Crìsto, per òpera dei Cenòmani, la popolasiù de stìrpa Cèltica che la gh'ìa ocupàt töta la zòna de la pruvìncia de Brèsa, prìma che riàes i Romàni. Co l'ocupasiù dei Romàni chèsti 'nsediamèncc i è stacc ciamàcc *colonie*, perché i éra abitàcc de *coloni* cioè de zét che la lauràa la tèra che ghe ignìa asegnàda co le centüriasiù. Chèste colònie le g'ha dat el nòm a töta la zòna che adès l'è 'l teretóre del cümü de Cològne.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Erbösch

**Erbösch** (en Italià: *Erbusco*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt ai pè del Mont'Òrfen, endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lach d'Izé, a 24 km a Òvest de la cità de Brèsa.

El ritroamènt de repèrcc archeològich el testemógna la prezènsa de 'na atività ümàna zamò 'ndèl períot neolìtich (5000-2800 a.C.), atività che, 'ndel'età del bróns (prìma del sècol X a.C.), la se svelöparà sö dele palafìte tiràde 'n pé 'ndèla zòna ömeda che gh'ìa 'ntramès tra 'l Mont'Òrfen e le culìne moréniche.

El prìm insediamènt stàbil facilmènt el se troàa 'ndèla frasiù de *Alì* (adès ciamàda *Sòch de sùra*), pagus Romàno e pò, 'ndèl Medio Evo, piéf cristiàna, endóche zamò prìma del Mìla gh'ìa 'n castèl per dàga protesiù a la popolasiù de le incursiù dei Ùngari.

El paés el vé lüminàt per la prìma ólta 'ndèn docümènt del 1108. Ma mìa col nòm de Erbösch ma con chèl de Alì.

Erbösch al dé d'encö, l'è 'n cèntro importànte de la Franciacürta e l'è séde del *Consórse dei vì de la Franciacürta*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Malé (LO)

**Malé** (*Maleo* in italian; *Maletum* en latin) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, pruincia de Lod, cun  abitant (dàto del  ).

## Storia

El sò num, prubabilmént, el vegn dal Latin *Malleum*, perché in urigin a gh'era un castell.

In del 1272, l'é diventád pruprietà de la famiglia Vincemala. L'é stai cunqustada dai Sforza, che dopu ghe l'hann dai ai *Trivulzio* e dopu amò ai *Trecchi*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Malé l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Cultüra

Ghé un castell ciamád *Palási Trecchi*. A l'antica entrada del paés, a ghé un arc, del 1685 dedicád ad *Antóni Trecchi*.
## Riferiment


## Riferiment
Cat Ólt

Ol **Cat Ólt** (in Italià: *Canto Alto*) l'è öna montàgna di preàlp bergamàsche ólta 1.146 méter.

L' se tróa tra la bàsa Al Brembàna e la bàsa Al Seriàna pròpe a i spàle de Bèrghem e se l' vèt bé da la sità olta e pò da la autostràda A4.

## I sò paìs e i sò bórgh
A i sò pé 'n de la Al Seriana gh'è Oléra (518 m) e 'l Mut de Nés, menimà 'n de la Al Brembana de la bànda a roèrs gh'è Poscànt (421 m) e da la banda al sul gh'è Surìzel (415 m).

L'è per metà dét in del Parch di Còi (parch regiunàl), dezà che 'l cunfì del parch l' cór pròpe söl crinàl del Cat Ólt, isé che l' tòch al sul l'è dét in del parch.

## I sò seriöle
Dal Cat Ólt i nas la Mórla e la Quìza e töte e dò i nas dal versànt al sul.

## Ol Cat Bas e la tàmba del Pacì Paciana
Se s' varda ol Cat Ólt da i còi de Bèrghem e da la pónta de la montàgna, 'ndóe gh'è la crus, s'ciàpa a drécia se èt che la montagna la à zó a belàze a belàze, pò gh'è ü pich picinì e pò öna cónca bèla grànda che l'è ciamàda ol Cat Bas (901 méter). Apéna sóta 'l Cat Bas s'tróa öna di tàte tàmbe che gh'è söl mut, ma chèsta l'è ciamàda *del Pacì Paciàna*, dezà che s'pènsa che la sìes istàcia la tàna del chèl legendàre bandìt, ol Pacì Paciàna.
Cervignàn

**Cervignàn** (*Cervignano d'Adda* in italian) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, pruincia de Lod, cun  abitant (dàto del  ) .

## Storia

In del 1530, Francesc II Sforza l'ha dái Cervignàn cume pruprietá al *Lisander Remignani*. 

Dopu, l'é stái dátt a 'na famiglia napuletana, i *Tassis*, che l'hann tegnìd fin al 1782.

In *Via dla Cesa*, visìn a la *Rusa Bertùnega* ghé un afresc de la Madona, che l'é stai custrüid in del 1928 da le suore, che pö i s'en spustade in del *Palási Granata*, che incö l'é el Cumün. L'afresc l'é stai restaurad in del 1949 dal maester ludesan Cesar Minestra.


## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cervignan l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Jorj Torell

El **Jorj Torell** (Parma, 26 de ferver 1928- Milan, 6 de avril 2023) l'è stait un jornalista e scrividor italian.

## Biografia

Nassüd a Parma ind el 26 de ferver 1928, l'ha stüdiad al *Liceo Classico Romagnosi* de la so citàa. L'ha scominçàd a stüdiar Medicina, ma de pœ, ind el 1954 l'ha decidüd de far el jornalista.

L'ha laoràd a la *Gazzetta di Parma*, al *Candido*, e in del 1974, insema a l’Indro Montanelli, l'ha fondàd *Il Giornale Nuovo*.
2014: Cavaler de la Repüblega Italiana.

## Liber

Torelli l'ha scrivud trenta liber:
* *I provocatori*  Mondadori, 1972 (Premi *Campione*)
* *Cosa nostra*  Rusconi, 1975
* *Bambole di Felicita Frai*  Edisión Due Fiumi, 1975
* *Avanti adagio, quasi indietro; cosa nostra nr. 2*,  Rusconi, 1976
* *I giorni della merla; cosa nostra nr. 3*,  Rusconi, 1977
* *L'ulivo in tavola; cosa nostra nr. 4*,  Rusconi, 1978
* *Il celeste delle colline; storie di Pino a Bosco del Papa* Editoriale Nuova, 1981
* *Da ricco che era* De Agostini Scuola, 1982
* *La pazienza di Dio* De Agostini, 1984
* *L'erba di Galilea* De Agostini, 1985
* *Baba Camillo e altre storie d'Africa* De Agostini Scuola, 1987
* *Fascino di terre lontane* Grafica e arte, 1988 (cun Angelo Costalonga e Folco Quilici)
* *Caro Gesù, facciamo amicizia?* De Agostini Ragazzi, 1989 (cun Annie Fitzgerald)
* *Dopo cena dal cardinale*, Paoline, 1992
* *Luoghi della speranza. Il Brasile di Marcello Candia*, Silvana, 1992
* *Il buco della Giacoma* Silva, 1994
* *La logica del bridge naturale* Mursia, 1994 (cun Franco Di Stefano)
* *La Parma voladora* Camunia, 1996
* *Cronista in aeroplano a elica e a jet in cerca di storie* Giunti, 1997
* * *1930-1950. Da eja eja alalà alla democrazia in scooter* Monte Università Parma, 2003
* *Alla ventura col capitano Bottego* Monte Università Parma, 2003
* *Una cometa in prestito* Àncora, 2003
* *Gli ascari del tenente Indro e altri ascari* Ares, 2004
* *Padre Lino. Fortemente indiziato di santità* Àncora, 2004
* *La Rimpatriata* Àncora, 2004
* *Gesù nasce sul pianoforte di zia Elisa. Storie e ricordi di Natale* Àncora, 2005
* *Marcello Candia, che straordinaria persona* Àncora, 2006
* *Il Padreterno e Montanelli* Àncora, 2006
* *La luna nell'oblò. Sto volando di notte e la memoria si mette a raccontare* Àncora, 2007
* *I baffi di Guareschi. Ritratto a mano libera dell'inventore di Don Camillo* Àncora, 2008
* *Sul cappello che noi portiamo. Perché gli italiani amano gli Alpini*, Àncora, 2010
* *Dal nostro inviato speciale nel presepio. Interviste esclusive*, Àncora, 2011
* *Eravamo una piccola città*, strenna della Gazzetta di Parma, 2013
* *Al Vangel äd Marco*,tradusiùn , 2018

## Premi
* Premi Internazional *Medaglia d'Oro al merito della Cultura Cattolica* (1991)
* Premi Sant'Ilari (2002)
John McCain

**John McCain** (Coco Solo, 29 agost 1936 – Cornville, 25 agost 2018) l'è staa un pulitegh america, l'è staa candidaa aj eleziun presidenziaj american in del 2008, l'ha perdüü cuntra 'l demucrategh, Barack Obama.
Parch di Còi de Bèrghem

Ol **Parch di Còi** de Bèrghem l'è vun di parch regionai de la Lombardia. Ol Parch l'è grant pioeu o méno 72.000 pèrteghe (4.700 ètari) tra dés cumum e l' se trova tra i 244 méter de la sità  e 1.146 méter del Cant Volt.

Ol sìmbol del parch l'è un resporchin ross (Erinaceus europeus).

## Storia
L'è nassid in del 1977 grazzie a la lège regionala numer 36 del 18 agóst del 1977 e l'è stacc ol tèrz parch regionàl lombard dòpo chèi di Groane e del Tisin.

Ol parch l'è nassid grazzie al professor Lelio Pagani che l' gh'ha 'vud la bella pensada de fàll su e che l'è stacc pò 'l prim presidènt del parch.

## La sede
La sdde del Parch l'è 'n Vallmarina 'n del vegg monastér medieval di moneghe benedetine de la Vallmarina.

La séde l'è 'n contrada Vallmarina, al 25, 24123 Bèrghem.

## Ligam da fo
*Sit oficial

## Olter progecc
Enciclupedia

Un **enciclupedia** l'è una culezión del savè üman. La parola la vegna dal grech εγκύκλιος παιδεία (enkyklios paideia), che 'l vör dì "el gir del savè". .

Scherzusament, ona enciclupedia l'è ona persuna che la sa tant cos. 

## Riferiment
Luiz Inácio Lula da Silva

**Luiz Inácio da Silva** (nassüd a Caetés, Brasil, 27 utùber 1945) l'è un ex uperári, ex sindicalista e el President del Brasil dal 27 utùber 2002 al 2010.

El suranùm **Lula** ghe l'han dá da fiulìn, quant el süteva a ripét el só num: "Lüìs, Lüìs....".

L'é stái elett in del 2002 e un'altra volta in del 2006 e al só pòst gh'è dal 2010 la Dilma Vana Rousseff.
Edmond Rostand

**Edmond Eugène Alexis Rostand** l'è stacc ü grant scritùr de comédie francés.

L'è nasìt a Marsiglia ol prim de avrìl del 1868 e l'è mórt a Parigi ol 2 de desèmber del 1918.

L'à spusàt la Rosemonde Gérard in del 1890.

## Ol Cyrano

Ol "Cyrano de Bergerac" l'è la comédia piö bèla e famusa scricia da Rostand e l'è ü capolaùr de la leteratüra mondiala.

L'è stacc iscrìcc in del 1897 a misüra del (e domandàt dal) famùs atùr de teàter Jean Coquelin che l' l'a pò recitàt.

## I ótre òpere

Le Gant rouge 1888

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La princesse lointaine 1895

La Samaritaine 1897

L'Aiglon 1900

Chantecler 1904

## Biografée

Marcel MIGEO, " Les Rostand " (Stock, 1973);

André TRIAUD, " Edmond Rostand et Arnaga" ( association des Amis d'Arnaga, 1968 ?);

idem. " Les Rostand en images " (association des Amis d'Arnaga, 1985 );

Marc ANDRY, "Edmond Rostand, le panache et la gloire" (Plon, 1986).

## Siti sö Rostand e Cyrano

Ol sit del Edmond Rostand

Ol sit del Cyrano de Bergerac

Omagio a la famèa Rostand
Abadìa

**Abadia Sarìt** (*Abbadia Cerreto* in italiàn) l'è un cumün de la pruincia de Lod, Lumbardia, cun  abitant (dàto del  ) .

## Storia
El num *Abadia* el gh'è perché sül só teritóri a gh'era un*'abasìa benedetina*, e *Sarìt* perché gh'era pien de Quercus cerris.

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Abadia Sarìt l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment


## Ligamm ad föra
* Sit ufficiäl
Merlìn

**Merlìn** (*Merlino* in italian) l'è un cumün de de la pruìncia de Lod cun  abitant (dàto del  ).

## Storia

L'é stai pruprietà di *Cùnt de Merlìn*, l'è stai dát da Bernabò Viscont a la só dona Regina de la Scala in del 1370. Dal 1647 al 1782 l'é stai pruprietà di *Cùnt de Belgioioso*.

El sò num forse el vegn da Latin *Locum Merle*.

## Cultüra

Gh'è una cesa dedicada a Sant Stéu martir, restaürada in del 1615; el *Palási Carcassola* in del la frasión Marsán, del secul XIV-XV. El gh'è anca un santuari.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Merlin l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Ligamm de föra

Sitt de Merlìn 

## Riferiment
Albènsa (mut)

L**'Albènsa** o Linsù l'è öna montagna di Preàlp bergamasche che la se tróa tra la Al San Martì e la Al d'Emagna.

L'Albènsa l'è ólta 1392 méter e l'è pròpe 'ndóe l'alta pianüra la fenès e taca i montagne isè de regalà öna gran bèla ésta sö töta la pianüra lumbarda.

Da i còste a mesdé de l'Albènsa la nas la Lésna.
Claudio Baggini

**Claudio Baggini** (nasüd a Ruma el 1 d'agùst 1936, mòrt a Lod el 25 de setèmber 2015) l'è stài el Vèsc d'la Diocesi de Vigevan dal 18 márs 2000 al 12 de màrs 2011.

## Biugrafia

Nasüd a Ruma el 1 d'agùst 1936 da una famiglia de Casál, l'é diventá pret el 14 de giügn 1959.

Dopu, l'é stai vicari general de la Diocesi de Lod cul vésc Capuzzi.

L'é stai elett vésc de Vigevano el 18 márs 2000 e cunsacrá in catedrál a Lod, semper da Capuzzi el 30 aprìl 2000. I co-cunsacrant i'éren Pául Magnani e Giuánn Locatelli.

El 21 d'aprìl 2007 l'ha ricevüd Papa Benedétt XVI in visita pasturál in citá.

## Mótt e stema

El mótt de Mons. Baggini l'é: *Crux spes unica* (La crùs l'é l'ünica speransa).

## Riferimént


## Ligamm de foeura

* Sit de la Diocesi de Vigevano
Vilanöva

**Vilanöva** (*Villanova del Sillaro* in italian) l'è un cumün de  abitant (dàto del  ) de la pruìncia de Lod.

El se tröva circa a 10 chilometri a ovest de Lod.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Vilanöva l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Vall Gardena

La **Vall Gardéna** (*Gherdëina* in ladin; *Valgardena* in italian; *Grödental* in todesch) l'è una vall ladina e dolomitica in de la provincia de Bolzan-Sudtirol che la fa part de la Ladinia.

## I comun de la Vall Gardena
In de la Vall Gardéna gh'è trì cumun:
*Ortisei (lad.: *Urtijëi*; tod.: *St Ulrich*; tal.: *Ortisei*)
*Santa Cristéna Vall Gardena (lad.: *S. Cristina Gherdëina*; tod.: *St. Christina in Gröden*; tal.: *Santa Cristina Valgardena*)
*Selva (ladì: *Sëlva*; tod.: *Wolkenstein in Gröden*; tal.: *Selva di Val Gardena*)

## I muncc de la Vall Gardena
*Ol Rasciesa;
*I Odle: ol Seceda e 'l Fermeda; 
*Ol Sella; 
*Ol Saslónch e 'l Saspiat;
*L'Alp de Siusi.

## Oter progecc
Lengua giapponesa

El **giappones** l'è ona lengua parlada principalment in del Giapon.
El giappones, insema ai lengov ryukyuàn, el forma la fameja linguistega di lengov nipponich. Del punt de vista filogenetich el giappones l'è consideraa solitament ona lengua isolada, per la reson che l'è minga possibil de fà anmò su con sicurezza la sò origin. Gh'hinn di teorij ch'i disen che el giappones el poeudaria avegh di origin comun cont la lengua Ainu (parlada de la popolazion indigena di Ainu, che viven anmò in de l'ìsola de Hokkaidō), cont i lengov austronesian oppur cont di lengov del grupp ural-altaich. Chest ultem dò ipòtesi chì a hinn al dì d'incoeu i pussee accreditaa: on frach de lenguista a hinn d'accòrd de dì che'l giappones el saria constituii de on substraa austronesian ch'el s'è giontaa insema cont di influenz uralo-altaich. El giappones el gh'ha di somejanz sintattich cont el corean, cont di differenz però de morfologia e lessich.

Del punt de vista tipologich el giappones el gh'ha un bel poo de caratteristich di lengov agglutinant del tipo SOV, cont ona struttura "tema-comment" (compagna de chella del corean e del cines). Però per la presenza di element tipich di lengov flessiv di lengovist el ciamen el giapponese ona lengua "semi-agglutinanta".
Müssa

**La Müsa**, (anca *Canál de la Müsa* o *Müscia*; **Muzza** in italian) l'è una part de l'Ada, püsé tecnicament una *diramasión*.

La nàss a Casàn e la finìss, semper in de l'Ada, a Castiòn, dopu un percurs de circa 60 km.
## Nòte
Le Gant Rouge

**Le Gant rouge** l'è stacia la prima òpera de teàter scricia da Edmond Rostand.

Portada 'n teàter in del 1889, l'è stacia ü falimènt e de lé 'n pòi l'è piö stacia ripetida e gnà püblicada.

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La princesse lointaine 1895

La Samaritaine 1897

L'Aiglon 1900

Chantecler 1904
Döbe

Ol **Döbe** (del latì *dubium*) a l'è la cundissiù personàl de incertessa deante a öna sèlta indoe i dù corègn a i sömèa inguai, comè valùr e sostenibilità.
30 Seconds to Mars

I **30 Seconds to Mars** a hinn un grüp american de rock che'l s'è furmaa a Los Angeles in del 1998. I sò member a hinn: Jared Leto (segunda ghitara e vus) , Tomo Miličević (ghitara) e Shannon Leto (bateria). 

## Discugrafia
### Album
* *[[30 Seconds to Mars (album)|30 Seconds to Mars]]* - 2002
* *[[A Beautiful Lie]]* (CD/DVD) - 2005
* *[[This Is War]]* - 2009
* *Love, Lust, Faith and Dreams* - 2013
* *America* - 2018
* *It's the End of the World but It's a Beautiful Day* - 2023
Bragánsa Pará

**Bragánsa Pará** l'é una citá del Nord del Brasil, in del stát del Pará, cun 103.751 abitant. La se tröva própi a la buca del *Rio delle Amazzoni*, in dué el fiüm el se trá in de L'Oceano Atlantic.

In de che la citá chi gh'é l*'Uspedal [[Sant Antòni Maria Zaccaria]]*, fundáa dai *Pader Barnabiti* a l'inìsi del secul XX, per ütá la gent póvra de la región.

## Curiusitá

El num de la citá l'é uriginari del Portügal. Infati, là a ghé una citá che se ciama pròpi insì, che l'era el cugnùm de la famiglia real portüghesa.

## Alter futgrafìi


Image:Instituto Santa Terezinha Bragança.JPG|La scòla *Santa Terzinha*
Image:Obelisco e Catedral Bragança.JPG|Ubelìsc de l'Indipendensa del Brasil, (1823), e la Catedral de la Madóna del Rusari


## Ligamm de föra

*Sitt del Cumün de Bragánsa
Tarantasca

**Tarantasca** (en piemontés: *Tarantasca*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.937 abitàncc, 'na superfìce de 12&nbsp;km² e 'na densità de 161 ab./km². El cunfìna coi cümü de Busca, Centallo, Cuneo, Villafalletto.

## Evulusiù demogràfica
Tonga

El regn de **Tonga** a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è furmaa de pressapoch 170 isul (dumà 40 abitaa), spantegaa in trì rosc de isul in de l' Pacìfich, 650 km a est di isul Figi.

La capital a l'è Nuku'alofa.
La gh'ha una süperfiss de 748 km² e una pupulaziun de pressapoch 102.000 abitant.



## Storia muderna
Tònga a l'è staa un pruteturaa del Regn Ünii del 1900 al 1970, quand che l'ha utegnü l'indipendenza.

## Lenguv ufiziaj
I lenguv ufiziaj de Tonga a hinn el tongan e l'ingles.

## Sport
El sport naziunal a l'è el rugby.
La squadra naziunala l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e a l'è intra i 13 püssee fort al mund. 

## Urganizaziun pulitiga
Tonga (nom ufizial: **Pule'anga 'o Tonga** / **Kingdom of Tonga**) a l'è un regn.
Ël re a l'è Tupou VI (del 2012).
Ël prim minister a l'è el Pohiva Tuʻiʻonetoa (del 2019).
Sônia Braga

**Sônia Braga**, num artìstic de **Sônia Maria Campos Braga**, (Maringá, Brasil, 8 de giügn 1950) a l'è una atùra brasiliana de film e de televisiòn.

## Biugrafia

L’é la quinta de sétt fradéi e l’ha cumincià a recità quan che la gheva apena vòtt ann. Prima de rivà definitivament in del spetácul, la feva l’impiegada.

In Italia, l’ha cumenciád a véss famùsa in di ann ’70 cun le *Telenovelas*, una specie de *Telefilm* cun tantìsime puntate, cume per esempi *Gabriela*; o anca cul film *Dona Flor e seus dois maridos* (Dona Flor e i só dü omm), cun Marcello Matroianni.

## Filmugrafia

* O Bandido da Luz Vermelha (1968) 
* A Moreninha (1970) 
* Cleo e Daniel (1970) 
* O Capitão Bandeira Contra o Dr. Moura Brasil (1971) 
* Mestiça, a Escrava Indomável (1973) 
* O Casal (1975) 
* Dona Flor e Seus Dois Maridos (1976)
* A Dama do Lotação (1978)
* Eu Te Amo (1981)
* Gabriela (Gabriela, Cravo e Canela, 1983) 
* Il bacio della donna ragno (*Kiss of the Spider Woman*, 1985)
* Milagro (The Milagro Beanfield War) (1988) 
* Il dittatore del Parador in arte Jack (Moon Over Parador) (1988) 
* La recluta (The Rookie) (1990) 
* Roosters (1993) 
* Morti oscure (Two Deaths) (1995)
* Tieta do Brasil (Tieta do Agreste) (1996) 
* Fashion Crimes (Perfume) (2001) 
* Memórias Póstumas (2001) 
* Occhi d'angelo (Angel Eyes) (2001) 
* Empire (2002) 
* Testosterone (2003)
* Amália Traïda (2004)
* Scene Stealers (2004)
* Che Guevara (2005)
* Ballroom Dancing (Marilyn Hotchkiss Ballroom Dancing & Charm School) (2005) 
* Sea of Dreams (2006) 
* Bordertown (2006) 
* L'amore giovane (The Hottest State) (2006)

## Premi venciüd

1981 - BAFTA Awards
Per il film *Donna Flor e i suoi due mariti* (1976)

1995 - Emmy Awards e nomination ai Golden Globes
Per la miniserie *The Burning Season* (1994)

1989 - Golden Globes, USA
Nominated, Golden Globe
Migliore interpretazione come attrice nel film *Il dittatore del Parador in arte Jack* (1988)

1986 - Golden Globes, USA
Nominated, Golden Globe
Migliore interpretazione come attrice nel film *Il bacio della donna ragno* (1985)

2001 - Gramado Film Festival
Won, Golden Kikito
Per *Memórias Póstumas* (2001)

1981 - Gramado Film Festival
Won, Golden Kikito
Migliore attrice per *Eu Te Amo* (1981)

1996 - Won, Lone Star Film & Television Award e Nominated, NCLR Bravo Award
Per la miniserie *Streets of Laredo* (1995)

## Ligamm de foeura

* Pagina de Sonia Braga sü l’IMDB
Nuku'alofa

**Nuku'alofa** a l'è la capital de Tonga.

La gh'ha pressapoch 35.000 abitant (2003).

## Geugrafia
Nuku'alofa a l'è in del toch setentriunal de l'isula de Tongatapu.
Bosch

El **bosch** el pœu vesser un gran bell toch de tera quatad cont piante de scima, o anch de piante piscinine, piante con tant broch; arbusel, brus'cion o busca.

## Definizzion
El bosch, per vesser considerad inscì, el gh'ha d'avégh n'estension minima de 2.000 meter quader, cont albor volt almanch 5 meter e largh 20.
Banana

La **Banana** l'è el früt del banano, àlber chel fa part del géner botànic *Musa* in d'la famiglia d'le *Musaceae*. 

I gamb i rìven fin a vot méter e le föie i rìven fin a tri méter.

El früt el se mangia per l'80%, el rest l'é la pell che la se trá via. Se pöd mangiála crüda o anca cöta. La g'ha tante calurìe.

## Storia

La parola banana la vegn da la Arab e la vör dì dìd (de la man).

L'ha cumincià a véss cugnusüda vers el sécul XVII.
Alber

L**'Àlbor** (anca **arbor** o **alber**) l'è una pianta che la viu tanti an, e per quést l'è buna da crés in volt cun un füst drit e legnùz che'l se ciàma trunch, e che'l pöd avègh di ram che s'aliméntun cun la linfa, grasie ai radìz e a le föie.
 	
I albor i èn divérs dai arbüst miga apena per i dimensión, ma anca parché i gh'han un ünich trunch chel partìs da tera.

El légn di albor el servìs principalmént par fa i mobil e i finèstor d'le cà, ma anca la carta o par és brüzàd par scaldàs.

## Cume l'è fai

L'albor da grand l'è 'na pianta legnùza che a diferénsa dell'arbüst el gh'ha un füst perèn e un trunch cun ramificasión néla part süperiùr. El trunch l'è furmàd da püsè strat: la part püsè estèrna l'è la rüsca, el scund strat l'è ciamàd libor, el ters l'è el cambi e in ültim gh'è el cilìndor centràl che l'è furmàd dal légn. Ogni albor el gh'ha la so furma caraterìstega che la dipénd dala cunfurmasión dal trunch (svilüp in altésa e diàmeter) e dall'inséma d'le ramificasión. L'albor cun la püsè granda circunferénsa dal trunch l'è el baobab che el riva anca a püsè de 40 metor. La zgiàfa dell'albor l'è faia dale föie e dai ram e la pöd és: 

* Piramidàl (cume in dèl abé) 
* Culunàr (ciprès) 
* Tunda (pum) 
* A umbrèla (pin)

I föi pödun cascà o és persistént e a scunda d'la lur furma se pödun clasificà dü categurìe de albor: aghiföi o latiföi. 

I albor pödun viu isulàd, in grüp de un'ünica spéce (cume ind la pinéta), o de spéce divèrse (busch o màcia). Par el mutìu che i radìz i èn tant luntàn dale föie, i albor i èn tant ezigént dal punt de vista climàtich: pödun miga viu ind le zone dezèrtiche, subàrtiche e sura munt trop volt, indùe de solit gh'èn i arbüst. 

I albor i èn divìz in 3 categurìe: 

* Furestài
* Frütìfer
* Urnamentài
Les Musardises

**Les Musardises** l'è öna racòlta de poesée scricia dal Edmond Rostand in del 1890 e stampada dal Lemerre l'istès an.

L'è stacc ol prim laurà leterare del Rostand che l' gh'à üt 'mpó de fortüna, desà che, ach se l'à endìt póch o negót, l'è stacc apresàt da i critèch literare, compàgn del Émile Faguet che l' n'à parlàt söl *Journal de Débats* e trì poesée de la racòlta i gh'à üt l'onùr de èss istacie metide 'n müsica dal Chabrier. 

In di **Les Musardises** gh'è töcc i elemèncc che i mancherà piö de lé 'nacc in di laurà del Rostand: la fantasèa, ol göst per i particolàr.

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Le Gant rouge 1889

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La princesse lointaine 1895

La Samaritaine 1897

L'Aiglon 1900

Chantecler 1904
Tuvalu

**Tuvalu** a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è un rosc de isul de 9 isul piscininn in de l'Ucean Pacifich. I stat püssee arent a hinn Kiribati, Samoa e Figi.

Al gh'ha una süperfiss de 26 km² e una pupulaziun de pressapoch 11.900 abitant.
La capital a l'è Funafuti.



## Storia muderna
I *isul Ellice* a hinn staa un pussediment del Regn Ünii del 1892 e, del 1914, hann faa part, cunt i *isul Gilbert* (al di d'incö *Kiribati*), de la culonia di *'isul Gilbert e Ellice*.
In del 1974 la culonia a l'è turnada spartida e, in del 1978, i isul Ellice hann utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Tuvalu.

## lenguv ufiziaj
Tuvalu al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el Tuvaluan e l'ingles.

## Urganizaziun pulitiga
Tuvalu a l'è un regn del Commonwealth.
El re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è l'Feleti Teo (del 2019).

## Alter proget
Funafuti

**Funafuti** a l’è la capital de Tuvalu.

A l'è un'atol furmaa de 33 isul piscininn e'l gh'ha pressapoch 4.500 abitant.
Vanuatu

**Vanuatu** a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è un rosc de 83 isul.

La capital a l'è Port Vila.
Al gh'ha una süperfiss de 12.189 km² e una pupulaziun de pressapoch 210.000 abitant.



## Storia muderna
Vanuatu a l'è staa un "Condominium" del Regn Ünii e de la Francia, cunt el nom de *Növ Èbrid*, del 1906 al 1980, quand che hann utegnüü l'indipendenza.

## Lenguv ufiziaj
Vanuatu al gh'ha trì lenguv ufiziaj: el bislama, l'ingles e 'l frances.

## Urganizaziun pulitiga
Vanuatu (nom ufizial: **Ripablik blong Vanuatu ** / **Republic of Vanuatu ** / **République de Vanuatu**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Tallis Obed Moses (del 2017).
El prim minister a l'è l'Bob Loughman Weibur (del 2020).
Port Vila

**Port Vila** a l’è la capital de Vanuatu.

Al gh'ha pressapoch 40.000 abitant.

## Geugrafia
Port Vila a l'è in del toch meridiunal de l'isula d'Efate.
Ermanno Olmi

**Ermanno Olmi** l'è stài un regista de film nasüd a Bèrghum, el 24 lüi dal 1931 e mòrt a Asiàg el 5 de màgg dal 2018. L'è stài vün d'i maèstor dal cìnema italian. 

## I sò film

El sò film püsè famùs l'è L'albero degli zoccoli, che l'ha vensüd la Palma d'Or al trentünésim Festival de Cannes.

I sò àltor film, de spess ambientad in Lumbardìa, i en: El pòst, I fidanzati, La leggenda del santo bevitore, Il mestiere delle armi, Cantando dietro i paraventi e Centochiodi.

Ermanno Olmi, l'è stài anca famùs par d'i docümentàri urientàd vers el rispet par la natüra e l'eculugìa: Lungo il fiume, La leggenda del bosco vecchio, Il taglio del bosco e Terra madre.

## I sò lìbor

* *[[Ragazzo della Bovisa]]* (2004), Mondadori, Milan
* *[[Gli anni di Edison. Documentari e cortometraggi (1954-1958)]]* (2008), Feltrinelli, Milan
* *[[Il sentimento della realtà]]* (2008), Editrice San Raffaele, Milan

## Ligam de föra

* Scheda de Ermanno Olmi in sül IMDb
Les Deux Pierrots

**Les Deux Pierrots** l'è ü laùr teatràl del Edmond Rostand che l'l'à scricc in del 1890.

Chèla piece ché l'è stacia refüdada da la Comédie Française che l' l'à mia metida 'n scéna, desà che l'à giüdicàt l'argomènt di Pierrots zamò tròp dovràt in di teàter de l'època.

## I ótre òpere del Rostand

* Le Cyrano de Bergerac 1897
* Le Gant rouge 1889
* Les Musardises 1890
* Les Romanesques 1894
* La princesse lointaine 1895
* La Samaritaine 1897
* L'Aiglon 1900
* Chantecler 1904
Les Romanesques

**Les Romanesques** l'è öna comédia in trì acc scricia dal Edmond Rostand in del 1894 e portada 'n teàter da la Comédie Française ol 21 de mas del 1894.

In de Les Romanesques ol Rostand l' ciapa 'l drama del Roméo e Giulièta del Shakespeare e l' l'à rènt alégher, brilànt, desà che 'l drama l' diènta ü vaudeville.  

Les Romanesques la gh'à üt ü bèl sucèso tat ché 'l Rostand l'è dientàt ün autùr de teàter famùs; de fati de lé 'n pòi l' domanderà a di grancc atùr, compàgn de Sarah Bernhardt, de 'nterpretà i sò laùr teatrai o adiritüra i sarà pròpe i atùr a diga de scrif di òpere per lür, compàgn del Coquelin che l' ghe domanderà de scrif per lü ol Cyrano de Bergerac.

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Le Gant rouge 1889

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

La princesse lointaine 1895

La Samaritaine 1897

L'Aiglon 1900

Chantecler 1904
Aberdeen

*Aberdeen, sità de la Scòsia.
*Aberdeen, sità di Stacc Unìcc in del South Dakota.
*Aberdeen, sità di Stacc Unìcc in de l'istàt de Washington.
*Aberdeen, per la sità del Süd Africa.
*Aberdeen, per la sità di isole Andamane.
*Aberdeen, lach del Canadà.
Aberdeen (Lagh)

Ol **lagh de Aberdeen** l' se tróa in del nort del Canadà in di Teritòre del Nord Ovest.

Ol lagh l'è strècc e lóngh piö o méno sènto chilometèr e l'è alimentàt dal fiöm Thelon.
Aberdeen (Scòsia)

**Aberdeen** l'è öna sità de la Scòsia che la se tróa sö i rie del Mar del Nord.

L'è ciamada *Aiberdeen* in Scots e *Obar Dheathain* in Gaelic.

## Ligam de fö
*Sit
New York

**New York** (Nöa York) l'è öna di sità piö grande e cognüside del mónd e l'è suernominada "Big Apple" ol póm grand.

## Geograféa
New York l'è öna sità di Stacc Unìcc, fórse la piö cognusida, de sigùr la piö popolusa.
La se tróa in de l'istàt de New York sö i rie de l'Océano Atlàntech.

La se tróa pròpe 'ndóe 'l fiöm Hudson l' se böta 'n de l' océano.

Dù quartér de la sità de Nöa York, Brooklyn e Queens per eès precìs, i se tróa sö l'isola de Long Island (ìsola lónga) che l'è pròpe denàcc a la còsta.

## Ol nòm e la fondasiù

La sità l'è stacia fundada 'n del 1624 da i Olandés che i l' l'à ciamada New Amsterdam (nöa Amesterdam).

Ol nòm de adès, che 'l völ dì nöa York, l'à ciapàt ol pòst de nöa Amsterdam dòpo la segónda guèra tra Inglés e Olandés combatida tra 'l 1665 e 'l 1667.

## De èt
*Ground Zero;
*ol Chrysler Building;
*ol Empire State Building;
*ol Central Park;
*la Fifth Avenue.
Ostrya carpinifolia

L**'Ostrya carpinifolia** (en Bresà: *Tàera*), l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Betulaceae. 

## Descrisiù
La tàera la g'ha 'l trónch drit e la chiòma tiràda 'nsèma e 'n pó bislónga; le sò fòie i è ovài, bislónghe e cól òrlo a capète; la nervadüra principàla l'è bèla evidènte. I fröcc i è achéni a gràta de culùr biànch/vért. 


Image:Ostrya_carpinifolia_in_Italy_male_catkins.jpg|L'amènt mas·cc en primaéra.
Image:Ostyra_carpinifolia_BotGardBln1105LeavesFall.JPG|Le fòie quan che i è sèche.
Image:Ostyra_carpinifolia_BotGardBln1105Bark.jpg|La scórsa del trónch de 'na piànta ècia.


## Difuziù
La tàera la gh'è apéna endèl Europa sud-orientala (Itàlia, Àustria, Balcani, Grécia, Anatòlia). 'N Italia se la tróa 'ndel'àrea prealpìna centro-orientàl e 'ndel’area peninsulàr (de  l’Appenìno setentriunàl a la Calàbria), e a squacc apò a 'ndèle ìzole magiùre.  'N Itàlia gh'è piö o méno 800.000 ètari de bósch có la prezènsa de la tàera.

## Ecologìa
L'è 'na spéce che g'ha bizògn d'en tèp vegetatìf lónch, 'N itàlia la crès enfìna ai 1000-1200 m s.l.m.. La g'ha bizògn de piö tata àiva che nó la rùer. Endèi ambièncc de culìna de la penìzola la vé sö piö che óter endèle còste al vach. La preferés le tère calcàree e marnùze, la sopórta mìa i ristàgn de àiva, ma la se adàta bé ai teré argilùs.

La formasiù forestàla endoche la tàera la se tróa piö bé l'è l*'orno-ostrieto*, che völ dì en asociasiù col fràsen (*Fraxinus ornus*).

## Üzo
*Se la dopèra come piànta ornamentàla endèi pàrchi e 'ndèi giardì, e apò 'ndèle alberasiù de le stràde e dei viài de le cità. 

*La g'ha 'n lègn gréf e 'mpacàt, de culùr rós-maròn, se 'l dopèra piö che óter per brüzà 'ndèle stüe. 

## Riferimèncc
Nerina Montagnani

**Nerina Montagnani**, (Maranéll, pruincia de Modena, 20 d'aprìl 1897 – Maranéll, 4 de nuémber 1993) a l'è stái una atùra italiana de film e de televisiòn.

A lé stái per tanti ann la *Natalina* de Nino Manfredi in de la püblicitá del *Café Lavazza*.

## Filmugrafia  al cinema

**Una botta di vita* - (1988);
**Il ragazzo del pony express* - (1986);
**La côte d'amour* - (1982) - la mama de Louis;
**Delitto a Porta Romana* - (1980) - la nona;
**Rue du Pied de Grue* - (1979) - Mémé;
**Dimenticare Venezia* - (1979) - Caterina;
**Atsalut pader* - (1979);
**Bambulè* - (1979); 
**Ciao nì!* - (1979) - Zucchero;
**Tutti a squola* - (1979);
**Travolto dagli affetti familiari* - (1978);
**Suor Omicidi* - (1978) - Josephine;
**I nuovi mostri* - (1977) - la mama;
**L'appuntamento* - (1977);
**Le avventure e gli amori di Scaramouche* - (1976);
**San Pasquale Baylonne protettore delle donne* - (1976);
**Febbre da cavallo* - (1976) - la nona del *Pomata*;
**Languidi baci, perfide carezze* - (1976) - la tata;
**Per le antiche scale* - (1975);
**Commissariato di notturna* - (1974);
**Abbasso tutti, viva noi* - (1974);
**Innocenza e turbamento* - (1974);
**Il Saprofita* - (1974);
**Passi di danza su una lama di rasoio* - (1973) - Marta;
**Ultimo tango a Zagarol* - (1973) - quela che neta i ba;
**Che?* - (1972);
**Il tuo vizio è una stanza chiusa e solo io ne ho la chiave* - (1972) - la sciura Molinar;
**Anche se volessi lavorare, che faccio?* - (1972) - nona Agnese;
**Trastevere* - (1971) - Claudia;
**Il prete sposato* - (1971) - la vecia che la se cunfesa, (minga acredità);
**La moglie del prete* - (1971) - (minga acredità);
**La Supertestimone* - (1971);
**Una prostituta al servizio del pubblico e in regola con le leggi dello stato* - (1970);
**Il debito coniugale* - (1970);
**La Califfa* - (1970) - la serva di Doberdò;
**L'interrogatorio* - (1970);
**Terzo canale* - (1970);
**Serafino* - (1969) - la zia Gesuina;
**Vedo nudo* - (1969) - la vécia cuntadina;
**Da uomo a uomo* - (1967) - la dona de Shepard, (minga acredità);.

## Filmugrafia ala televisión

* *Le avventure di Pinocchio* - (1972) - Faina.

## Ligamm de foeura

* Pagina de Nerina Montagnani sü l’IMDB
Ascalun

**Ascalun** o **Ashkelon** (in ebraich: **אַשְׁקְלוֹן‎**; *Áskalon* in grech antich; *Ascalon* in latin; *Ascaló* in catalan; *Ascalona* in italian; *Ascalón* in spagnö; *Ascalão* in purtughes) a l'è una cità de 108.900 abitant del süd de Israel, cunt un port sül Mediterani. 

Ad Ascalun la gh'è un'üniversità e l'impiant de desalinizaziun de l'aqua salada püssee grand del mund (330.000 m cüb al dì). Che l'è anca quel che'l custa de men ($ 0,52 a m cüb).
Al gh'è anca el terminal de l'oleudot che'l riva de Eilat e che'l taja via la penisula del Sinai.
Bicier

Un **bicier** (anca **bücier**) a l'è un cuntenidur de veder che'l se dupra per metegh dent un liqued per bev cun la buca. I bicier poden vegh un frach de furm, cume quij a furma de conu, cilinder,... 

Per estensiun la se dis "bicier" anca la quantità de liqued che la gh'è dent in del bicier.

## Alter prugett

## Vus curelaa
*Brindes
La princesse lointaine

**La princesse lointaine** l'è ü laùr teatràl in quàter acc scricc 'n vèrs dal Edmond Rostand e l'è stacc rapresentàt in del 1895. 

Ol Rostand l' s'è ispiràt a i laùr istòrech del Gaston Paris e l'à metìt 'nsèma con göst ol Tristà e Isòta e col mónt orientàl e bisantì.

Ach se l'è stacia portada 'n teàter da Sarah Bernhardt con ü gran bèl alestimènt, l'è stacia ü mès falimènt e l'è 'ndacia 'n scéna dóma 30 ólte.

L'à però ötàt ol Rostand a fas cognòs e l' là lanciàt 'n del mónt del teàter.

## Töt ol tèst

Per lès töt ol tèsto de la La princesse lointaine arda ché http://www.accademiajr.it/bibvirt/rostand.html 

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Le Gant rouge 1889

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La Samaritaine 1897

L'Aiglon 1900

Chantecler 1904
Cornus mas

El **Cornus mas** (en Bresà: *Cornàl*), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia.

## Descrisiù
El *cornàl* l'è 'na piànta che rìa 'nfìna a 12 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei. La pöl scampà sènsa problémi 'nfìna a 100 agn. 

### [[Fòia|Fòie]]

I fòie i cröda 'n 'nvèren, i è lónghe da 4 a 10 ghèi e larghe da 2 a 4 ghèi. I è fòie 'ntréghe, opòste (i vé fò a dò a dò da l'istès gróp, öna d'öna bànda e öna de l'ótra) e pelùse sura e sóta.
Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntana e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mai riaga, desà che i piéga con öna gran bèla cürva e i fenés töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognós i Cornus.

### [[Fiùr]]
I fiùr i è zalcc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro), i fiorés prèst en febrér o mars, e chèsto particolàr el i a rènt importànti per la prudusiù de la mél.

### Fröcc
I fröcc, ciamàcc apò a lur *cornài* i è de le drùpe róse lónghe de 15 a 20 mm condèn giandì bel gròs. I è piötòst àspre ma i è bùne de maià, e ale ólte se pöl a troà 'n vèndida dele marmelàde. Per maià 'l fröt convé spetà che 'l cröde de per sò cönt e alùra 'l desvéla 'n saùr delicat e delisiùs che 'l reciàma chèl de la saréza.

Image:Cornus_mas_flowers.jpg|El fiùr
Image:Gele_kornoelje_27-08-2005_15.12.32.JPG|I fröcc
Image:Cornus_mas_01071.jpg|I fröcc quan che i è gnemò madür.
Cornus mas MHNT.BOT.2015.34.42.jpg|Cornus mas - Museum specimen


## Difuziù
El cornàl, spéce uriginàl de l'Euròpa centràl e orientàl, enfìna al Caucaso e a l'Asia minùr, 'n Italia se 'l tróa en töta la penìzola ma l'è piö fàcil troàl endèle regiù setentriunài.

## Ecologìa
Ghe piàs i teré frèsc e calcàrei, el sopórta bé la podadüra e se pöl dàga la fùrma de 'na sés.
La frütificasiù l'è sogèta a alternànsa. 
La propagasiù se pöl fàla apò a per margóta o talèa endèi més de utùer e noèmber. La somésa la pöl mitìga apò a du agn prìma de bötà e de 8 à 10 agn prìma de fa i fröcc.

## De mia confónder
Sèmper del zèner Cornus gh'è apò 'l sanguanì.

## Üzo
* I fröcc: I è bù de maià e se i dopèra per fa marmelàde o per dàga saùr ai liquòri.
* El lègn: L'è 'l lègn piö dür de le piànte europèe uriginài. 'Na ólta se 'l doperàa per fa sö i tòc de le màchine piö sogècc a üzüra (compàgn de i ràgi e i décc de le röde) e per i mestér de tùren. 
* Töta la piànta la pöl véser dopràda per tènzer (de zalt)
Che Guevara

L**'Ernesto Guevara**, ciamaa **Che Guevara** u anca **Che** (nassüü el 14 de Giügn 1928 a Rosario, in Argentina, mort el 9 de Utuber, 1967 a La Higuera, in Bulivia) l'è staa un revulüziunari e guerijee argentin. 

Per i sò aziun de gueriglia e per el sò ajüt al Fidel Castro düranta la Revulüziun Cübana, el Che Guevara a l'è devegnüü, a tort u a resun, un simbul di lot de liberaziun di popuj e di muviment d'ispiraziun prugressista.

## Infurmaziun Generaj
I vegg de'l Che eren member de la volta burghesia argentina. Giamò menter'l stüdiava medesina el Che l'ha viagiaa assee e l'ha ducümentaa tüsscoss: el ghe ürtava vedè i ingiüstizi suciaj in de l'America Latina. La sua prima miee, el Che l'ha tolta in Guatemala: una tusa che la laurava per el guerna a che l'ha faa cugnuss a tanc ativista pulitegh de'l paes.

## Vus currelaa
*Diari de la motocicletta
*Fidel Castro
*Revoluzion cubana
Cornus sanguinea

El **Cornus sanguinea** (en Bresà: *Sanguanì*), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr.

## Descrisiù
El *sanguanì* l'è 'na piànta de portamènt arbüstìf (la fùrma dei boscài) che la pöl rià al piö a 5 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei. 

### Fòia
Le fòie le va zó 'n envéren, i è lónghe 'nfìna a 10 cm e làrghe de 2 a 4 cm. I è fòie a fùrma de öf, entréghe e  opòste (le vé fò a dò a dò del stès gróp, giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è vérde de la bànda de sùra e 'n bris piö ciàre de la bànda de sóta, le diènta róse a la fì de l'istàt. I è rüvide e apéna apéna pilùze. El màrzen de la fòia l'è 'ntréc.
Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntada e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mia riaga, desà che i pièga con öna gran bèla cürva e i fenès töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognòs i Cornus.

### Fiùr
I fiùr i è ermafrodìti, biànc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro) de quàter pétali l'ü. I fùrma 'na 'nfiorescènsa a fùrma de *corimbo* de 3 - 5 cm de diàmetro. I fiorés 'ntra la metà e la fì de la primaéra.

### Fröcc
I fröcc i è de le drùpe négre che tìra 'n pó al rós, de 5 - 8 mm de diàmetro, con dét en giandì. I è mìa bù de maià perché i è vilinùs.

### Óter caràter particolàr
I ram zùegn che ciàpa i ràgi del sul i ciàpa 'n culùr rós. Chèsto fenòmeno 'l söcét per via de la prezènsa d'en pigmènt che 'l se ciàma antocianìna.

## De mia confónt

Sèmper de la famèa di *[[Cornus]]* gh'è pò 'l *[[Cornus mas]]*.


Image:Cornus_sanguinea3.jpg|El fiùr
Image:Cornus_sanguinea_20070810b.jpg|I fröcc
Image:Cornus_sanguinea_20070810c.jpg|En boscài cói fröcc.
Cornaceae

Le **Cornaceae** Dumort. i è 'na famìa de piànte angiospèrme dicotilédone. I è suratöt àlber o boscài de le regiù temperàde e subtropicài. Endèle zòne tropicài le colonìza le àree de mut.

## Sistemàtica
Segónt la Clasificasiù APG II del 2003, la famìa de le Cornaceae l'è furmàda de 7 zèner:
* *[[Cornus]]*
* *[[Alangium]]*
* *[[Davidia]]*
* *[[Camptotheca]]* Decne.
* *[[Diplopanax]]*
* *[[Mastixia]]*
* *[[Nyssa]]* L.

I öltem 5 zèner i pöl véser discriìcc come part de 'n ótra famìa, chèla de le Nyssaceae.
Gerüsalem

**Gerüsalem** (in ebraich: **ירושלים**, *Yerushalayim*; in arab: **<big> القُدس </big>**, *al-Quds* che'l vör dì "la (cità) santa"  o **<big>أُورْشَلِيم</big>**, *Ūrshalīm*; *Gerusalemme* in italian; *Jérusalem* in frances) a l'è del 1949 la capital de Israel, anca se'l sò status internaziunal a l'è a pütost descüss. Gerüsalem a l'è una cità propi antiga e'l center di trì religiun munuteistigh: el cristianesim, l'ebraism e l'islamism. I palestines a hinn 'dree rivendicaa el toch est de la cità, *[[Gerusalem Est|Gerüsalem Est]]*, 'me capital de l'ANP.
Betulaceae

Le **Betulaceae** Gray, 1821 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, en Nordafrica e 'ndèle do Amèriche endèle zòne temperàde e frède. La famìa la ciàpa 'l nòm del zèner Betula del qual la fa pàrt la *bédola*. La famìa le furmàda de presapóc 150 spéci de piànte de altèsa média, che crès a la svèlta e che düra mìa tat.

## Sistemàtica
Le Betulaceae i è sèmper stàde inserìde 'ndèl ùrden de le Fagales. 
'Na ólta, endèla clasificasiù de Cronquist, se tignìa separàde dò famìe: la famìa de le *Betulaceae* (furmàda dei zèner *Betula* e *Alnus*) e chèla de le *Corylaceae* (cói zèner *Corylus, Ostrya, Carpinus, Ostryopsis*). Chèsta distinsiù l'è stàda riportàda de l'APG al leèl de sotafamìa.

## Zèner
L'APG (http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb, agiurnàt al dezèmber del 2005) l'inserés endèla famìa de le *Betulaceae* chèsti zèner:

* Sotafamìa *Betuloideae*:
** *[[Alnus]]* 
** *[[Betula]]* (**bédola**)
per en totàl de presapóc 60 spéci.

* Sotafamìa Coryloideae:
** *[[Carpinus]]* (**càrpen**)
** *[[Corylus]]* (**nösöl**)
** *[[Ostrya]]* (**tàera**)
** *[[Ostryopsis]]*
per en totàl de presapóc 50 spéci.

Töcc i zèner lüminàcc che sùra, föra che l*'Ostryopsis*, i fa part de la flora spontànea italiàna.
Fabaceae

Le **Fabaceae** o **Leguminùze** i è 'na famìa de piànte dicotilédone de l'ùrden de le Fabales.
De chèsta famìa le fa part, tra le ótre, i fazöi (*[[Phaseolus vulgaris]]* L.), el roaiòt (*[[Pisum sativum]]* L.), le fàe (*[[Vicia faba]]* L.), le galète (*[[Arachis hypogaea]]* L.), la sòia (*[[Glycine max]]* (L.) Merr.), ma apò a piànte come 'l rübì (*[[Robinia pseudoacacia]]*), e le mimùze (*[[Mimosa]]*).

## Descrisiù

I fiùr i g'ha 'na fùrma che l'è tìpica: i è ciamàcc *papilionàcei* (cioè che se sömèa a le barbèle) e i pöl véser sùi o furmà dèle 'nfiorescènse a gröm (trefòi), a ombrèla o a gràta (glìcine).
I è fumàcc d'en càles "gamosepalo" e de 'na coròla "dialipetala" de 5 elemèncc.

La caraterìstica 'n cümü a töte le spéci de la famìa l'è la prezènsa del legüm (el cornazèl): se tràta del fröt de la piànta, furmàt d'en carpèl che 'l té dét i giandì (la somésa). Endèna quat spéce el prezènta de le strosadüre che le ia divìt en càmere: se l'è isé alùra el legüm el vé ciamàt lomènt (per ezèmpe el fröt de la galèta (*[[Arachis hypogaea]]*). Quan che 'l vé a madürà, el legüm el se dèrf endóche gh'è le dò cüzidüre, söla schéna e söla pànsa, e isé 'l sbàt fò (o 'l i a làsa burlà zó) i giandì. 

'N ótra caraterìstica tìpica de tàte piànte de chèsta famìa l'è la prezènsa söle raìs de 'n batério, el *[[Rhizobium leguminosarum]]*, che l'è bù de fisà 'ndèla tèra l'azóto che gh'è 'ndel'ària. Chèsta proprietà l'è sfrötàda en agricültüra per fa la rotasiù de le cültüre.

El portamènt de le vàrie spéci l'è diferènt de giöna con l'ótra: ghe n'è ergöne che i è piànte erbàcee, ergöne che fa 'l boscài (arbüstive) e dèle ótre amò che i è àlber.

Quàze töte le spéci de la famìa le g'ha le fòie che i è compòste o penàde o palmàde.

## Sistemàtica
La famìa l'è furmàde de presapóc 650 zèner cón de piö de 12.000 spéci inserìde en trè sótafamìe:
* Caesalpinioideae
* Mimosoideae
* Papiliodeae o Faboideae

## Óter progècc

## Colegamèncc estèrni
* International Legume Database & Information Service
La Samaritaine (Rostand)

**La Samaritaine** l'è ü laùr teatràl in trì acc scricc 'n vèrs dal Edmond Rostand e l'è stacc rapresentàt ol 14 avrìl 1897 par Sarah Bernhardt al Teàter de la Renaissance.

Ol Rostand l' ciapa dal Vangél l'episòde de la Samaritana e l'n'à parla col misticismo 'mpó 'mpustùr pròpe de la fì del mèla e òt (1800).

La Samaritaine l'è stacc ol prim gran sucèso del Rostand.

## Töt ol tèst

Per lès töt ol tèsto de La Samaritaine arda ché http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k37182q.image.f4

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Le Gant rouge 1889

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La princesse lointaine 1895

L'Aiglon 1900

Chantecler 1904
Long Island

**Long Island**, che 'l völ dì *ìzola lónga*, l'è la piö grànda ìzola sö la còsta a matìna (èst) di Stacc Ünìcc e l'è pròpe denàcc a Nöa York, ànse dù quartér de la sità, chèl de Brooklyn e 'l Queens, i se tróa pròpe sö l'ìzola.

De regordà tra i dò ìzole de Long Island e de Manhattan ol Put de Brooklyn.
Lisander Maggiolini

** Lisander Maggiolini** (Baregg, 15 de lüi 1931 – Cum, 11 de nuémber 2008) l'è stai el Vèsc de Carpi dal 1983 al 1989, e dopu de Cum dal 1989 al 27 de genár 2007.

## Biugrafia

Nasüd a Baregg el 15 de lüi 1931 l'è diventád pret el 26 de giügn 1955 cunsacrá da l'Arcivesc de Milan Giuánn Batista Montini, che 'l sarés diventád papa Pàul VI.

L'é stai prufesùr de Filosofia in tanti Seminari de la Diocesi de Milan e asisten de la *FUCI*.

El 29 de magg 1983 lé stai cunsacrá Vesc de Carpi dal Cardinal Baggio. L'é stai trasferid a Cum el 31 de genar 1989. El s'é dimess el 27 de genár 2007.

## Stema e mótt

*« Veritas misericordia et gaudium »* - *« Veritá misericordia e alegria »* 



## Curiusità

* A l'era un amis del prufessur Gianfranco Miglio; ieren stai anca culega a l'Üniversità Catolica, e 'l ciapeva spess la difesa di tradisión e di identità lucaj del sò teritori.
* A l'era stai culegaa per i sò idej ai tesi pulitich de la Lega Nord, anca per l'amicizia cun l'Umberto Bossi.
* L'é stai l'ünic vesc italián a partecipá a la scritüra de *Catechismo de la Cesa Catolica*.

## Liber che l'ha scritt

* *Via Crucis*, Shalom (Collana Il Figlio), Camerata Picena (An), 1999
* *Il prete. La vita al servizio della comunità di Dio*, Piemme, Casál Munferá (Al), 2000
* *Il Papa chiede perdono*, Piemme, Casál Munferá (Al), 2000
* (Cun A. Caelli) *L' unità del presbiterio. Una spiritualità di comunione per il clero*, Città Nuova, Ruma, 2001
* *Fine della nostra Cristianità*, Piemme, Casál Munferá (Al), 2001
* *La santa paura*, Mondadori, Milan, 2000
* *Declino e speranza del Cattolicesimo*, Mondadori, Milan, 2003 
* *Mi pento con tutto il cuore. La confessione*, Mondadori, Milan, 2004
* *Ma il Figlio dell'uomo, quando verrà, troverà la fede sulla terra?*, Mondadori, Milan, 2004
* *Fogli sparsi d'augurio. La sorpresa dell'ovvio*, SugarCo, Milan, 2007
* *Tu. Introduzione alla preghiera*, Cinisell, San Paolo, 2007
* *Più nulla da difendere*, Cinisell, San Paolo, 2008

## Ligamm de foeura

*Sitt üficial
L'Aiglon

**L'Aiglon** l'è ü drama 'n sès acc scricc in del 1900 dal Edmond Rostand.

L'Aiglon l'è 'l s-cèt de Napoleù (l'aigle) e de Maria Luigia d'Austria, Napoleù II, ciamàt pò Rè de Roma o Düca de Reichstadt, che l' sirca de capì chi l'è lü rispèt a sò pàder. 

L'è stacc portàt in scèna da Sarah Bernhardt che l'à facc la part de l'Aiglon.

Chèl drama ché l'è dedicàt al pàder de Rosemonde Gérard, la moér del Edmond Rostand che l'è stacc Maresciàl de l'Impér.

## Töt ol tèst

Per lès töt ol tèsto de L'Aiglon arda ché 

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Le Gant rouge 1889

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La princesse lointaine 1895

La Samaritaine 1897

Chantecler 1904