open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alt Malcanton

**Alt Malcanton** (*Alto Malcantone*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh'ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 22.1 km², e al se tröva a una altitüden de 810 meter sura al livel del mar.

L'è staa istitüii el 14 de Marz del 2005 da la fusion dei ex-cumün de Ros, Bren, Fescogia, Mügena e Vesc.

El cumün de Alt Malcanton a l'è tacaa ai cumün de Arann, Bedan, Biögg, Canvee, Cürija Munteviasch (IT-VA), Gravesan, Gambarögn, Mann, Mijoja, Sigirin e Toresela-Tavern.

## Riferiment
Tegna

**Tegna** (istess in Italian) a l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte, in del distret de Lucarn.
A l'è stada un cumün indeperlee fina al 2012, e al dì d'incö l'è 'l centru cumünal.
America caraibica

Se ciamen **Caraib** o **America Caraibiga** a l'area de l'America che la bagna el mar di Caraib, in particular i isul che se tröven là. Quij isul chì se ciamen *[[Antil]]* o, antigament, *Indi Ucidentaj*, e van del süd de la Florida fina al nord-est del Venezuela. A hinn spartii in 25 teritori, che includen stat suvran, departiment d'ultramar e dependenz d'alter paes.

La regiun a l'è famusa storigament per i pirata ma incö a l'è suratüt una destinaziun turistiga.
Bobiova

**Bobiova** o **Bubiöva** (nom ufizial in italian: *Bedigliora*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh'ha  abitant (dato del )  e una süperfiss de 2.5 km², e al se tröva a una altitüden de 617 meter sura al livel del mar.

El cumün de Bobiova a l'è tacaa ai cumün de Cröj, Cüri, Nuvasg, Püra e Sessa.

## Evulüziun demografega

## Riferiment
Bironich

**Bironich** a l'è un borgh e ex-cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 515 abitant e una süperfiss de 4.2 km², e al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar.

El 24 de giügn del 2010, con 68 voti a favur, gnanca vün cuntrari e 2 astension, el Gran Cunsili Ticines l'ha aprovaa l'agregazion de Bironich, Camignö, Medeja, Rivera e Sigirin int el növ comün de Monteceneri. El comün növ l'è nassüü ufizialment ai 21 de nuvember del 2010 con l'elezion di autorità comunai növ.
Bisson

**Bisson** (*Bissone*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 781 abitant e una süperfiss de 4.27 km², e al se tröva a una altitüden de 273 meter sura al livel del mar.

El cumün de Bisson a l'è tacaa ai cumün de Arögn, Brüsin, Campiun (IT-CO), Marogia, Melii, Riva.
Cadro

**Cader** (*Cadro* in ticines, parnonziaa ['kaːdru] o ['kaːdro]; parnonzia in de la Valsolda: ['kɛːdro]; in italian *Cadro*) l'è on quarter de la città de Lugan, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, dent a la Val Colla, minga lontan del Boglia. El confina coi paes de Sonvigh (nord), la Villa (nord-est), Davesch (sud). A est el confina con l'Italia (comun de Valsolda).
El someja che 'l sò nomm el vegna del latin *quadrivium*.
A l'è stai on comun indeperlù fina al 2013.
Castel de Malpaga

El **Castel de Malpaga** el se tröva int el teritori de Cavernagh, un cumün arent a Bèrghem. 

El gh'ha un aspet impunent e minacius, e una völta l'eva el center del Principaa che el Bartolomé Coleù, Capitani General de la Repüblega de Venezia, el s'era custrüii.
Bögn

**Bögn** (nom ufizial in italian: *Bogno*) a l'è un quarter de la cità de Lügan, in del Canton Tesin. 
El gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 4.2 km², e al se tröva a una altitüden de 960 meter sura al livel del mar.

A l'è staa un cumün indipendent fina al 2012.
## Demugrafia

## Riferiment
Ghifa

**Ghifa** (nòm uficiàl in italian: *Ghiffa*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva lungh el Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Castelvecana, Laven-Mumbel e Port Valtravaja), ultra a vess arent al caplögh pruvincial. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Bozzela, Carpian, Cargiagh, Caroni, Cered, Desc, Frin, Runch, San Maurizi, Selva* e *Süsel''.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Ghifa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gür

**Gür** (nòm uficiàl in italian: *Gurro*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Cavaj (VB), Cürsel, Falmènte, Misgina.

El paes el se tröva in la Val Canubina, a poca distanza dal Lagh Magiur. Vari ducüment testimonien che dopu la Bataja de Pavia (1525) sien rivaa a Gür di mercenari scuzzes che chì han truvaa un sit ideal per viv. Una pröva del fat a sarissen di inflüenz gaelich in del dialet del lögh.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Gür l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Intragna

*Intragna, ex comun del Canton Tisin (distrett de Locarno), in Svizzera, incoeu frazion de Cent Val.
*Intragna (dialett local: *Ntragna*), comun del Piemont (Provincia de Verbania), in Italia.
Paisan

El **paisan** o **vilan** o **campiröl** l'è 'na persuna impiegada ind al setur agrìcul, specialisada ind la cultivassion de früta, verdüra e cereal, scund le caraterìsteghe d'la tera e d'la temperadüra. El pöd anca ucupass de bestie da curtil o da alevament. El paisan el pöd laurà da par lü cume imprendidù, dipendent o salariad.
Cavriasca

**Cavriasca** (nom ufizial in italian: *Capriasca*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 26.2 km², e al se tröva a una altitüden de 529 meter sura al livel del mar.

El cumcn de Capriasca l’è staa creaa in de l’an 2001 de la fusion de i cum ün de Bidögn, Cagiall, Lopagn, Lügagia, Rorè, Sara, Tessaree e Vaj. 

L'è tacaa ai cumün de  Camignö, Coman, Ison,  Medeja, Mezzvich-Vira, Orì, Pont Capriasca, Sigirin, Sonvich, Valcola.
Carabieta

**Carabieta** (*Carabietta*) l'è una fraziun del cumün tisines de Culina d'Or.
El paes l'è tacaa a süd cun Lügan (fraziun de Barbengh), a est cun Muntagnöra e a nord cunt Agra. El se tröva in sü la riva ucidental del Lagh de Lügan. La scurmagna di sò abitant l'è *stangon*.
L'è staa un cumün indipendent infina al 2011.
Carona (Svizzera)

**Carona** (parnonzia local: [ka'rona]; in Italian a l'è istess) a l'è on quarter de la città de Lugan, in del Canton Tesin.
A l'è stada on comun indeperlee fina al 2012.
Caslan

**Caslan** (nom ufizial: *Caslano*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan (circol de Majasina), in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 3994 abitant e una süperfiss de 2.78 km², e al se tröva a una altitüden de 272 meter sura al livel del mar.

El cumün de Caslan a l'è tacaa ai cumün de Brüsin (IT-VA), Lavena (IT-VA), Majas, Punt da Tresa, Püra .

## Riferiment
Sciartara

**Sciartara** (nom ufizial in italian: *Certara*) a l'è un quarter de la cità de Lügan, in del Canton Tesin. 
Al se tröva a una altitüden de 1025 meter sura al livel del mar.

A l'è stada un cumün fina al 2013.
## Demugrafia

## Riferiment
502

El **502** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Panera

La **panera** o **crema de lat** o **pana**, l'è la part grassa dal lat fresch ricavada par afiurament natüràl o anca, par velucisà e utimisà el prucess, par centrifügassión.

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Panera acida
Scimadera

**Scimadera** o anca **Sciümadera** (nom ufizial in italian: *Cimadera*) l'è un riun de la cità de Lügan, in del Canton Tesin. 
Al se tröva a una altitüden de 1084 meter sura 'l nivel del mar.

## Geugrafia
Sciümadera la se tröva in sü la pared manscina de la volta Val Cola arent al cunfin cunt l'Italia. El cumün de Scimadera l'è tacaa ai cumün de Certara, Sunvich, Valcola, Val Rezz (IT-CO) e Valsolda (IT-CO).

## Istoria del Paes
Sciümadera l'è stada menziunada la prima völta in de l'ann 1422 cunt el nom de *cima d'Era* (ciuè, *Scima de l'era*).

## Demugrafia

## Referenz
Machignaga

**Machignaga** (nòm uficiàl in italian: *Macugnaga*; *Z'Makana* o *Makanaa* in Walser; *Mazzuccagna* in Ucitan) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva ai pè del Munt Rösa, a la fin de la Val Anzasca. El cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Alagna, de Rima e de Carcofur) e cunt el Cantun Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zermatt). Machignaga l'è vün di center de l'Ossula induve che se tröven anca al dì d'incö di cumünità walser. Trai vari fraziun a cüntum Borca (el segund center püssee impurtant, in walser *Burfugg*) e Pecet (*Zer Tannu*).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Machignaga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Colina d'Or

**Colina d'Or** a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 6.49 km², e al se tröva a una altitüden de 469 meter sura al livel del mar. L'è tacaa ai cumün de Agn, Carabieta, Granscia, Lügan, Majas, Müscian, Sorengh.

El cumün l'è staa istitüii in del mes de Abril del 2004, da la fusion dei cumün de Agra, Gentirin e Montagnöra.

## Frazzion
De giunta ai center abitaa che prima del 2004 eren caplögh dei cumün indipendent (Agra, Gentilin e Muntagnöla), el cumün el cünta anca i frazziun de:  

**Al Guast*: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
**Aras*: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
**Bigögn*: frazziun de l'ex cumün de Agra;
**Cadepian*: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
**Certenagh*: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
**Pian Roncaa*: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
**Scairö*: frazziun de l'ex cumün de Muntagnöra;
**Vij*: frazziun de l'ex cumün de Gentirin.

## Andament demografegh
L'andament de la popolazione dei center abitaa che furmen el cumün de Collina d'Oro l'è mustraa in de la tabel chi de sutta:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:600 height:360
PlotArea   = height:300 left:100 bottom:50 right:100
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:4200
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:800 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
PlotData=
  bar:Year color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:Year color:yellowgreen width:50   from:start till:1300 text:Agra
  bar:Year color:green width:50   from:1300 till:2600 text:Gentilino
  bar:Year color:blue width:50   from:2600 till:3900 text:Montagnola shift:( 5,0)
  bar:1591 color:yellowgreen from:start till:100 text:"ca. 100"  shift:(12,-3)
  bar:1591 color:green from:100 till:570 text:"470"
  bar:1850 color:yellowgreen from:start till:164 text:"164" shift:(0,-3)
  bar:1850 color:green from:164 till:497 text:"333"
  bar:1850 color:blue from:497 till:1048 text:"551"
  bar:1900 color:yellowgreen from:start till:164 text:"164" shift:(0,-3)
  bar:1900 color:green from:164 till:591 text:"427"
  bar:1900 color:blue from:591 till:1269 text:"678"
  bar:1950 color:yellowgreen from:start till:389 text:"389"
  bar:1950 color:green from:389 till:947 text:"558"
  bar:1950 color:blue from:947 till:1877 text:"930"
  bar:2000 color:yellowgreen from:start till:401 text:"401"
  bar:2000 color:green from:401 till:1729 text:"1,328"
  bar:2000 color:blue from:1729 till:3821 text:"2,092"
  bar:2002 color:yellow from:start till:4065 text:"4,065"
  bar:2002 at:3000 fontsize:M text: "Collina d'Oro"  shift:(12,5) mark:(line,yellow)


## Riferiment
Muncrestes

**Muncrestes** (nòm uficiàl in italian: *Montecrestese*) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes a l'è a in sü la spunda a mancina de la Tos e l'è sitüaa in la val Isurnu. El sò campanil l'è 'l püssee alt de tüta l'Ossula (67 meter). A Muncrestes, burgh cunt una lunga tradiziun de dutur famus, l'è nassüü anca quel del Napuleun I, var a dì el Giuvan Batista Paleta. El teritori del cumün l'è cumpost da vari fraziun, cume Lumes, Crop, Chezz, Cropmarsc, Vej, Rulee, Nava, Puntet, Rold, Purtan, Burela, Cardun, Gios, Prada, Or Navilee, Altee e Altosg.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Muncrestes l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Muntaschéi

**Muntaschei** (*Montescheni* in Piemontes; *Montescheno* in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes l'è 'l prim che se tröva quand che se va drent a la Val Antrona.
L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Bügnanch, Dòm, Sapiana, Viganela e Vila d'Ossula.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Muntaschéi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gnugn

**Gnugn** (*Gnun* in Piemuntes; *Nonio* in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in la zona del Cüsi e 'l cunfina cunt i pruvincc de Vercei (cumün de Varal) e de Nuvara (cumün de Pela e de Pitnasch).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Gnugn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Ufelee

L**'ufelee** (o **bumbunee**) l'è un artigian che 'l pronta aliment dulz cume presempi past, turt, ciculatin, biscot e, giüst aposta, ufel. L'art de l'ufelee l'è specifega de la tradizion europea e di tradizion che i henn so derivaa, cume quela Americana o creola.
Cuman

**Cuman** (nomm ufizial *Comano*) a l'è un cumün svizzer dur distret de Lügan, in dur Canton Tesin. A gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 2.0 km². A sa tröva a una altitüden de 511 meter sura al livel dur mar.

Ur center abitaa l'è furmaa de du aglomeraa separaa:  *Tèra d'sura* e *Tèra d'sota*.

Ur cumün de Cuman a l'è tacaa ai cumün da Canöbi, Cavriasca, Cüreja, Urij, Purza.

A Cuman a sa parla ur dialèt "Cumanees" che l'è una variant da la lengua lumbarda. I Cumanees i gh'han la scurmagna de "*Sgarbelée*".
Una volta Cuman a l'eva un paesin da 500 abitant, pö vers la metà di ann setanta an custrüiit ur centro da la television e la pupulazion l'è radoppiada in dar gira da una desena da ann.

## Riferiment
Cröj

**Cröj** (*Croglio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 840 abitant e una süperfiss de 4.46 km², e al se tröva a una altitüden de 342 meter sura al livel del mar.

El cumün de Cröj a l'è tacaa ai cumün de Bubiöva, Carijan-Vicunagh (IT-VA), Lavena (IT-VA), Muntegg, Punt de Tresa, Püra, Sessa.
Marogia

**Marogia** (*Maroggia*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan, in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 566 abitant e una süperfiss de 1.0 km², e al se tröva a una altitüden de 277 meter sura al livel del mar.

Del 10 de avril 2022 a l'è dent al cumün de Val Mara.
Premen

**Premén** (nòm uficiàl in italian: *Premeno*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva arent al Lagh Magiur, l'è tacaa ai cumün de Vran, Bee, Ghifa, Ntragna, Ugebi e Vignun, e 'l gh'ha tre fraziun: Esi, Pian de Suu e Pulin.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Premen l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Premia

**Premia** (inscì anca in Piemuntes e Italian) l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El cumün el gh'ha una populaziun de , cunt ona superfis de  km² e una densità de popolaziun de  ab./km².

Premia l'è l'ültim paes de la Val Antigori prima de la Val Furmassa.
L'è tacaa ai cumün de Bascén, Crö, Furmassa e Muncrestes.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Premia l'è mustraa in de la tabela chi de suta:

## Riferiment
Premusél

**Premusel** (nòm uficiàl in italian: *Premosello-Chiovenda*) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Ansòla, Beura, Cussögn, Margöss, Urnavass, La Pieu, Santin, Truntan, Vugogna.

Una part del sò teritori el se tröva in la Val Granda. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Clor e de Cüzzagh. In Italian al nom del paes a l'è staa giuntaa in del 1959 el nom del giürista Giuseppe Chiovenda (1872-1937).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Premusél l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Quarna de Sot

**Quarna de Sota** (*Quarna de Sot* in del dialet del lögh; *Quarnà ëd Sota* in Piemuntes; *Quarna Sotto* in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes, de la zona dell Cüsi, a l'è ciamaa *paes de la müsica* per la sua prudüziun secular de strüment a fiaa. Quarna la cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Varal).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Quarna de Sot l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Santin

**Santin** o **San Bernardin** (*San Bernardino Verbano* in italian, *San Bernardin Verban* in piemontes) a l'è un comun de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola cont una popolazzion de 1262 abitant.

El paes, che l'è in la in la Vall Granda, el gh'ha dò frazzion: Rovegher e Bienn. L'è part de l'Union di Comun de la Vall Granda e del Lagh de Mergozz.

## Evoluzzion demografega

## Ligam de foeura
* Sit ofizzial
Alfa Romeo

L**'Alfa Romeo** l'è 'na sucetà de automòbil fundada el 24 giügn dal 1910 a Milan cume *A.L.F.A.*, sigla che la sta par *Anonima Lombarda Fabbrica Automobili*. Dal 1986 la fà part dal Grüp Fiat e dal febrar dal 2007 l'è 'na division del *Fiat Group Automobiles S.p.A.*; cun l'ucasion l'è anca cambiad el num sucetari, che l'è diventad *Alfa Romeo Automobiles S.p.A.*
Trasc'quera

**Trasquera** (inscì anca in Italian; *Trasc'quera* in Ussulan) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in la Val d'Ossula e 'l gh'ha tre fraziun: Büjaja, Isel e Pajin. Arent a Isel a gh'è un cunfin ufizial de Stat tra Italia e Svizzera (cumün de Zwischbergen, in del Cantun Vales).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Trasc'quera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Truntan

**Truntan** (nòm uficiàl in italian: *Trontano*) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Una part del teritori cumünal de Truntan l'è sitüaa in la Val Granda e l'è traversaa del fiüm Tos.

L'è tacaa ai cumün de Beura, Cussögn, Dòm, Dravegn, Malesch, Mascira, Premusél e Santa Maria.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Truntan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Stazzion ferroviarie

* Stazion de Cregg
* Stazion de Maron
* Stazion de Trontan
* Stazion de Verigh

## Riferiment
Viganela

**Viganela** (nòm uficiàl in italian: *Viganella*) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Antrogna, Calasca-Castiun, Muntaschéi e Sapiana.

Vist che düranta l'inverna i muntagn impedissen che 'l Suu se faga vedè, in del 2006 l'è staa faa arent al paes sü un grandissem spegg per ciapà tüta la lüs pussibil e per scaldà el teritori.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Viganela l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Melii

**Melii** (anca *Milii* o *Melid*; *Melide* in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1671 abitant e una süperfiss de 1.7 km², e al se tröva a una altitüden de 279 meter sura al livel del mar.

El cumün de Melide a l'è tacaa ai cumün de Bisson, Brüsin Sciss, Campiun (IT-CO), Carona, Lügan.

## Vus curelaa
* Pont-diga de Melid
Mijoja

**Mijoja** o **Mijöja** (*Miglieglia*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 5.13 km², e al se tröva a una altitüden de 717 meter sura al livel del mar.

El cumün de Mijoja a l'è tacaa ai cumün de Alt Malcanton, Arann, Cürija Munviasch (IT-VA), Dümenza (IT-VA), Nuvasg.
Montegg

**Montegg** (*Monteggio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 818 abitant e una süperfiss de 3.4 km², e al se tröva a una altitüden de 420 meter sura al livel del mar.

Montegg a l'é ul cumün con püsee frazion da la Svizzera, a ga na ben 26.

El cumün de Montegg a l'è tacaa ai cumün de Carijan Vicunagh (IT-VA), Cremenaga (IT-VA), Cröj, Dumenza (IT-VA), Lüin (IT-VA), Sessa.
504

El **504** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Nuvasg

**Nuvasg** (*Novaggio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan, in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 801 abitant e una süperfiss de 4.4 km², e al se tröva a una altitüden de 641 meter sura al livel del mar.

El cumün de Nuvasg a l'è tacaa ai cumün de Arann, Astan, Bubiöva, Cür, Dümenza (IT-VA), Mijoja.
Urij

**Urij** (*Origlio* in Italian) a l'è un cumün sguizzer del destret de Lügan, in del Canton Tesin. El gh’ha pü u manch 1239 abitant e una süperfis de 2.1 km², e 'l se tröva a una altitüden de 452 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Urij el se tröva in de la val Cavriasca, el fa part del circul de Cavriasca e l'è tacaa ai cumün de Cavriasca, Cuman, Cureja, Lamon, Punt Cavriasca, Toresela-Tavern.
Murcò

**Morcò** o **Murcò** (nom ufizial in italian: *Morcote*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 755 abitant e una süperfiss de 2.8 km², e al se tröva a una altitüden de 272 meter sura al livel del mar.

El cumün de Morcò a l'è tacaa ai cumün de Lügan, Brüsin (IT-VA), Brüsin Sciss, Carona, Portu Ceresi (IT-VA), Vich Murcò.
Rüvera

**Rüvera** o (*Rivera*) a l'è un borgh e ex-cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1462 abitant e una süperfiss de 13.3 km², e al se tröva a una altitüden de 554 meter sura al livel del mar.

El 24 de giügn del 2010, con 68 voti a favur, gnanca vün cuntrari e 2 astension, el Gran Cunsili ticines l'ha aprovaa l'agregazion de Bironich, Camignö, Medeja, Rivera e Sigirin int el növ comün de Monteceneri. El comün növ l'è nassüü ufizialment ai 21 de nuvember del 2010 con l'elezion di autorità comunai növ.
Röv

**Röv** (*Rovio*) a l'è un ex cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 707 abitant e una süperfiss de 5.56 km², e al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.

Del 10 de avril 2022 a l'è dent al cumün de Val Mara.
Savusa

**Savusa** (nom ufizial in italian: *Savosa*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan, in del Canton Tesin. Al gh’ha pü u manch  abitant (datu del ) e una süperfis de 0.7 km², e 'l se tröva a una altitüden de 437 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Savusa a l'è tacaa ai cumün de Lügan, Massagn, Purza e Vescia.

## Istoria del Paes
Savusa l'è stada mensiunada la prima völta in del 1335 cunt el nom de *Savoxa*; Ruèl, in de l'ann 1078. In del 1804 Ruèl l'è stada giuntada a Savusa.

## Aministraziun Cumünala
El Bürgarmaister, u sindech, de Savusa a l'è 'l sür Raffaele Schärer.

### Evulüziun Demugrafega

## Riferiment
Lügan (distret)

El **distrèt de Lugàno** (nòm uficiàl: *Distretto di Lugano*) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticìno, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Lugàno.

L'è 'l quint distrèt piö grant del Cantù per estensiù condèna superfìce totàl de 305.2 km², ma l'è 'l prim per popolasiù coi sò  abitant (dato del ).

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Lugan l'è dividìt en 12 cìrcoi e 70 cümü:



Archivi:Aranno1 svizzera 2005.png|Arann
Archivi:Lago di Origlio (2004-04-25).jpg|Lagh de Urij
Archivi:Carona.JPG|Carona
Archivi:Brusino.JPG|Brüsin
Archivi:Piazza Riforma a Lugano, canton Ticino, Svizzera.jpg|Lügan
Archivi:Bedigliora kirchturm.jpg|Bubiöva
Archivi:Sonvico01.jpg|Sonvigh e Vila Lüganesa


## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno 

## Nòte
Sonvich

**Sonvich** (*Sonvico*) l'è un quarter de la cità de Lügan, in del Cantun Tesin.
El paes el se tröva dent a la Val Cola, minga luntan del cunfin italian.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2012. 

## Demugrafia
Valcola

**Valcola** (*Valcolla*) a l'è un quarter svizzer de la cità de Lügan, in del Canton Tesin. 
La gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 11.3 km², e al se tröva a una altitüden de 972 meter sura al livel del mar.

A l'è stada un cumün desperlee fina al 2013.
## Demugrafia

## Riferiment
Vich Murcò

**Vich Murcò** (*Vico Morcote*) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 293 abitant e una süperfiss de 1.88 km², e al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar.

El cumün de Vich Murcò el fa part del circol de Carona e l'è tacaa ai cumün de Brüsin Sciss, Carona, Melii, Murcò.
Sessa

**Sessa** (inscì anca in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Lügan. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 623 abitant e una süperfiss de 3.4 km², e al se tröva a una altitüden de 393 meter sura al livel del mar.

El cumün de Sessa a l'è tacaa ai cumün de Astan, Bubiöva, Cröj, Cür, Dümenza (IT-VA), Muntegg.
Valsesia

La **Valsesia** (inscì anca in Italian e Piemontes; *Tseschrutol* in Walser) l'è ona val alpina situada in la Provincia de Vercei, de la qual l'òccupa la banda settentrional. I sò aqui finissen in del fiumm Sesia, che 'l dà nòmm a tutt el territòri. Anca se la troeuva in del Vercelles, fann part de la vall anca i comun novares de Romagnan, Praa e Grignasch.
La val l'è stada voeuna di primm zònn latin colonizzaa de la popolazion de Walser.

## Geografia
La val la s'estend del Mont Roeusa (e donca al confin con la Val d'Aòsta) fina a Romagnan e la comprend vari valloni laterai, traversaa de riaa che finissen tucc in de la Sesia.
La val prinicipal la se ciama Val Granda, la gh'ha ona forma de S sdraiada e la finiss cont el comun de Alagna. Trai vari valloni minor a cuntom a mancina la Val Mastallon e la Val Sermenza, a dritta la Val Sòrba, la Vall Artògna, la Val Vògna e la Val d'Òtro. Arent a El Borgh se troeuva la Val Sessera. La val l'è conossuda 'me *la val pussee verda d'Italia*.
### Mont principai de la vall
La val l'è circondada de montagn di Alp Penninn, in particolar del massiv del Mont Roeusa. I sò scimm pussee alt a hinn:
*Ponta Gnifetti - 4554 m.
*Ponta Parrot - 4432 m.
*Ludwigshöhe - 4342 m.
*Còrno Negher - 4322 m.
*Piramid Vincent - 4215 m.
*Ponta Giordani - 4046 m.
*Ponta Grober - 3497 m.
*Còrno Bianch - 3320 m.
*Mont Tajaferr - 2964 m.
*Scima Carnera - 2741 m.

## Economia
La Valsesia a l'è specializzada in la produzion tessil, di rubinett e di lavorazion meccanich. I industri se troeuven soratutt in di comun de Varall, El Borgh, Quaròna, Valduggia e Grignasch, in la bassa val.
In de l'alta val, sora de Varall, l'industria la lassa el pòst al turismo, sia d'estaa che d'inverna. Varall, l'antiga capital de la Valsesia, l'è conossuda per el Sacro Mont (*Sël Mont* in valsesian), fondaa in del XV secol del fraa Bernardin Caimi, che 'l voreva realizzà a Varall ona *Gerusalemm Noeuva* per i pellegrin che podeven pù andà in Terrasanta, finida in man ai Turch. In del 2003 el Sacro Mont de Varall a l'è staa deciaraa de l'UNESCO patrimòni universal de l'Umanità.

## Stòria
Storicament taccada al Sacro Roman Imperi e al Ducaa de Milan (e de fatt el dialett valsesian el gh'ha di influenz lombard), la Valsesia l'entra a fà part del Ducaa de Savòia domà a partì del 23 febrar del 1707, quand che, dòpo la fin de l'assedi de Turin del 1706 e la sconfitta di Frances, el Vittòri Amedee II el ricev e l'imperador i territòri noeuv de Valsesia, Monferraa, Lissandria e de la Lomellina. In epoca napoleòniga la marcava el confin tra Francia e Italia.

## Comun de la Valsesia
Alagna, Balmuccia, Bocciolet, El Borgh, Campertògn, Carcòfor, Cei, Cervatt, Civiasch, Cravajana, Fobell, Gattinara, Grignasch, La Mòja, Pila, Piòv, Praa, Quaròna, Rassa, Rima, Rimasch, Rimella, La Riva, Romagnan, Rossa, Sabbia, Scova, Scopell, Sarraval, Valduggia, Varall (el capploeugh) e Vocca.
1405

El **1405** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Lagh d'Òrta

El **Lagh d'Òrta** ò **Cusi** (Italian: *Lago d'Orta/Cusio*; Latin: *Lacus Cusius*) a l'è on lagh piemontes, situaa tra la Provincia de Verbania e la Provincia de Novara. A est, el Mont Mottaron le separa del Lagh Maggior, menter di montagn a òvest se metten in mezz tra el lagh e la Valsesia. L'è 'l pussee occidental di lagh prealpin. Al center del lagh se troeuva l'Isola de San Giuli (ciamada anca domà *Isola*).

## I vent del lagh
*La *bisa*, che la riva del nord, minga tropp fort, ma fregg e molest.
*El *blemm*, che 'l riva de est-nord-est, che 'l dura poch; el partiss de la vall del Mergozzoeu e 'l boffa fort. Se 'l segutta a cress e 'l se incontra con di olter bris, el ciappa el nomm de *traverson*.
*El *cus*, che 'l riva de nord-ovest e 'l boffa fort.
*L*'inverna*, che 'l riva de sud-est in direzzion nord-ovest. Quand che 'l boffa fort l'è ciamaa anca *marascon*.
*El *mergozzoeu* o *magonera*, che 'l riva de nord-est.
*El *mergozz*, che l'è la tramontana.
*La *montiva*, che l'è ona brisa legera che la boffa de nocc in de la zona bassa del lagh.
*El *pellin*, ona brisa che la riva de ovest.
*El *quarnon*, che 'l riva giò de i duu Quarni (de sora e de sott). El riva de rar, ma l'è semper fort.
## Comun del Lagh
* Provincia de Novara: Òrta, Miasin, Pittenasch, Pella, San Maurizzi, Gozzan, Pògn, Bolzan, Amen, Armen. 
* Provincia de Verbania: Omegna, Gnogn, Bolej, Quarna de Sora, Quarna de Sòtta, Cesara, Arola.

## Alter progett
Cadenazz

**Cadenazz** o **Cadnazz** (*Cadenazzo*) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 2206 abitant e una süperfiss de 5.7 km², e al se tröva a una altitüden de 215 meter sura al livel del mar.

El cumün de Cadenazz a l'è tacaa ai cumün de Camurin, Cügnasch-Geira, Gambarögn, Güd, Ison, Locarn, Munt Scender, Pianesc, Punt Cavriasca, Sant Antunin, Sant Antoni.
Giübiasch

**Giübiasch** (parnunziaa [ʒy'bjɛʃc] in del dialet de Bidree; *Giubiasco* in Italian; *Cibiascum* in Latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 6.2 km², e al se tröva a una altitüden de 242 meter sura al livel del mar.

El cumün de Giübiasch a l'è tacaa ai cumün de Belinzona, Camorin, Güd, Mont Carass, Pianesc, Sant Antunin, Sementina.

## Demografia

## Riferiment
Ison

**Ison** o **Isun** (nom ufizial in italian: *Isone*) a l'è un cumün svizzer del distret de Belinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 364 abitant e una süperfiss de 12.9 km², e al se tröva a una altitüden de 748 meter sura al livel del mar.

El cumün de Ison a l'è tacaa ai cumün de Cadenazz, Camorin, Cavriasca, Medeja, Pianesc, Punt Cavriasca, Sant Antunin.
Medeja

**Medeja** (*Medeglia*) a l'è un borgh e ex-cumün svizzer del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 355 abitant e una süperfiss de 6.2 km², e al se tröva a una altitüden de 714 meter sura al livel del mar.

El 24 de giügn del 2010, con 68 voti a favur, gnanca vün cuntrari e 2 astension, el Gran Cunsili Ticines l'ha aprovaa l'agregazion de Bironich, Camignö, Medeja, Rivera e Sigirin int el növ comün de Monteceneri. El comün növ l'è nassüü ufizialment ai 21 de nuvember del 2010 con l'elezion di autorità comunai növ.
Mont Carass

**Mont Carass** (nom ufizial in italian: *Montecarasso*) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 9.70 km², e al se tröva a una altitüden de 237 meter sura al livel del mar.

El cumün de Mont Carass a l'è tacaa ai cumün de Belinzona, Cügnasch-Gera, Giübiasch, Gurdün, Próns e Sementina.

## Demugrafia

## Monüment d'interess

La gesa de San Bernard, la paruchial antiga, sitüada a meza costa del munt l'è ona custrüzziun fada sü intra la fin del secul XI e 'l prinsipi del secul XII. La gesa la g'ha ona pianta cunt ona navada ünica cuverta d'on sufii a trav a vista. El dedent l'è squaas tüt afrescaa. El campanin l'è staa faa sü in dal secul XVI insema cunt el portegh innanz a la faciada e ona capela dent a la gesa.


## Pruverbi in del dialet de Muncarass
*Agn besest, fegn per tücc i crest.
*Chii che i è ricunuscent, i 's cugnuss sül mument.
*El ciapàa l'è sempru parent dal dàa.
*El matrimoni l'è migja dumà ros e fiuu, ma ancja spinn de diversi culur.
*El meis de masg l'è 'l meis di asen.
*E nàa inanz e 'm rump er buca, e nàa indré e 'm rump er cupa.
*Er oli u sta de surevia er aqua.
*Gj'è migja carn el macél che prest u tard le vagja vie.
*I cujun i gj'ha er su religiun.
*I nüri de ust i va tö legn de ruru.
*La nev che vegn prima de Santa Caterina, la va inmò del pciagn er scima.
*O tort o resun, er presun l'è facia per i cujun.
*Per San Gutard, i fasö i gj'ha de vess in dal camp.
*Se 'ne femne in cjà le fa migja ecunumia, er um u pò laurà fign duman er Avemaria.
*Se u pciöv el dì de Sensiun, tücc i vacj i va burelun.


## Bibliugrafia
*Johann Rudolf Rahn, *I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino*, Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, 218-219.
*Virgilio Gilardoni, *Inventario delle cose d'arte e di antichità*, Edizioni dello Stato. Bellinzona 1955, 250-255.
*Bernhard Anderes, *Guida d'Arte della Svizzera Italiana*, Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, 30-31.
*AA.VV., *Guida d'arte della Svizzera italiana*, Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, 54-55.

## Riferiment
Pianesc

**Pianesc**, **Pianezz** o **Pinezz** (*Pianezzo*) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 512 abitant e una süperfiss de 8.03 km², e al se tröva a una altitüden de 491 meter sura al livel del mar.

El cumün de Pianezzo a l'è tacaa ai cumün de Belinzona, Cadenazz, Camorin, Giübiasch, Ison, Monscendra, Sant Antoni.
Próns

**Próns** (*Preonzo* in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 565 abitant e una süperfiss de 16.45 km², e al se tröva a una altitüden de 250 meter sura al livel del mar.

El cumün de Pronz a l'è tacaa ai cumün de Cree, Carsciäi, Cügnasch-Gera, Gnosca, Gurdün, Vertezz, Ludrin, Mòlen, Mont Carass, Vegorn.
Sant Antoni (Svizzera)

**Sant Antoni** (*Sant'Antonio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 191 abitant e una süperfiss de 33.6 km², e al se tröva a una altitüden de 822 meter sura al livel del mar.

El cumün de Sant Antoni a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion, Belinzona, Cadenazz, Cavargna (IT-CO), Germasen (IT-CO), Medeja, Pianesc, Punt Cavriasca, Rorè (GR), San Nazzar (IT-CO).
Mungiüda

La **mungiüda** (anca *munzüda*, *munsgiüda* e *monzida*) o **laciada** l'è una pràtica de stimulassion d'le gandule mamarie d'la fémine d'i mamìfor, che la serviss a slungà la prudüssión dal lat ind le bestie anca dopu el svessament dal pìcul. In particular, la mungiüda la vegn faia a le vache, a le cavre, a le pégure e a le asine, par ricavà un lat che'l pöd es buid, o anca druad par fà d'i furmài. La mungiüda la pöd es manüàl o mecànega.
Vucalizazion e De-vucalizazion Cunsunantega

In funulugia, la **vucalizazion** (o **sunurizazion**) e la **de-vucalizazion** i henn di prucediment per via di quaj una cunsunanta la cambia la so vus da surda a sunora o vice versa, per via de l'inflüenza d'un quaj òlter element funulogich che'l se tröva int el so cuntest. De suvent la devucalizazion l'è un tipu de assimilazion che l'è pruvucada dal son arent, ma la pö süced anca per via de la pusizion int la parola (cume presempi la devucalizazion finala), o per via del cuntat cun certi tipi de vucal.

## Vucalizazion iniziala
La vucalizazion iniziala l'è un prucediment diacronegh che 'l mena a la trasfurmazion d'una cunsunanta da surda a sunora in cuntest pre-vucalich. Presempi, int el tudesch mudern del Nord la parola *sagen* l'è parnunziada [zaːɡn̩], ma la furma urtugrafega la indica che ai temp indree la fricativa l'eva la surda [s].

## Devucalizazion finala
Quest chì l'è el prucediment che 'l forza i cunsunant custringent a perd la vus quand che i se tröven in fin de parola. La devucalizazion finala l'è ativa int i püssee tant dialet del lumbard, cume anca in ólter lenguv rumanz ucidentaj, int i lenguv germanich e in quij slavich:

### Lumbard
I püssee tant dialet del lumbard, sia uriental che ucidental, i mustren un prucediment de devucalizazion final che l'è ativ per tüt i cunsunant custritiv. De suvent, stu prucediment chì el causa di divergenz int i sistema urtugrafich, a seconda se vön el decid de mantegn i representazion funemich o quij püssee funetich.

*la[**g**]ee > la[**k**]
*bu[**dʒ**]ià > bö[**tʃ**]
*cru[**z**]ón > cru[**s**]
*vi[**v**]üü > vi[**f**]

### Ingles

L'ingles el gh'aveva un prucediment de vucalizazion int i murfema che i finiven cun una cunsunanta fricativa. 'Stu prucediment chì l'è pü ativ int l'ingles mudern, ma l'ha lassaa di esempi che i se tröven anmò incö in certi cubi de parol (nom-verb):

Int la furmazion del plüral e del passaa, la devucalizazion l'è anmò prudütiva al dì d'incö:

### Lista di lenguv cun la devucalizazion finala di [[cunsunant custringent|custringent]]

* Afrikaans
* Armenian (dumà int i plosiv)
* Bülgar
* Catalan
* Lengua Ceca
* Cruatt
* Ulandes
* ingles antigh (dumà per i fricativ)
* Estunian (dumà per i plusiv)
* Farués
* Franzes antigh (mantegnüü in certi desinenz del franzes mudern, cume presempi *-if* vs. *-ive*)
* Geurgian
* Tudesch
* Grech Mudern (prima del *Katharevousa*, al dì d'incö el dipend dai variant)
* Islandes
* Curean
* Limbürghes (dumà per [z], [g] e [v])
* Lumbard
* Lüssembürghes
* Macédun
* Maltes
* Mòngul
* Ucitan
* Pulach
* Rüss
* Surbian
* Serb
* Türch (dumà per i plusiv)
Belinzona (distret)

El distrèt de **Belinsùna** (nòm uficiàl: *Distretto di Bellinzona*) l'è giü dei òt distrècc del Cantù Tezì, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Belinsùna.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 209,3 km² e la popolasiù l'è de 47.786 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2008).

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Belinsùna l'è furmàt de 3 cìrcoi e 18 cümü:

## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno
Besasc

**Besasc** (nom ufizial in italian *Besazio*) a l'è una frazion del distret cumün de Mendris. in del Canton Tesin. Infina al mes de Abril del 2013 l'ha faa cumün indeperlü. In del 2011 al gh'eva poch pussee de 600 abitant e prima de l'agregazion a Mendris el sò cumün al gh'eva una süperfiss de 0.90 km². Al se tröva a una altitüden de 497 meter sura al livel del mar.

Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (303 vot a favur e 37 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumün de Mendris. El resültaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e l'è vegnüü uperativ cunt i eleziun cumünal del mes de april del 2013.

Besasc a l'è tacaa a Mendris, Civ (IT-VA) e Ligornet.
507

El **507** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Giuli Valent Licinian

El **Giuli Valent Licinian** (latin: *Iulius Valens Licinianus*; ...-250) l'è staa on politich roman.
Senator, in del 250 el Licinian l'ha approfitaa de ona spedizion de l'imperador Decio contra i Gòtt per usurpà el poder, cont el cuntà de l'aiutt del Senad e de ona part del pòpol. A bon cunt, el Valerian, al qual el Decio gh'eva daa tucc i poder in soa assenza a Roma, l'ha sconfigiuu el pericol senza tròpp difficoltà. El Licinian l'è mòrt probabilment in Egitt ò in Siria, semper in del 250.

## Bibliografia
*Sest Aureli Vittor, *Epitome de Cæsaribus*, 29.3
*Historia Augusta, *Tyranni Triginta*
Vittorin de Petòvi

**San Vittorin de Petòvi** (250- 2 november 304) a l'è staa on vescov e martir pannònich. L'è staa el primm esegeta latin.

## Biografia
Domà a partì de la segonda metà del III secol a gh'emm notizzi segur di ges in de la region danubiana: vist che però quei là paren vess perfettament organizzaa, devom pensà che sien nassuu molto temp innanz. E l'è in voeuna de quei ges, quella de Petòvi (al dì d'incoeu Ptuj, in Slovenia), che vers el IV secol el se trovava el vescov Vittorin, mòrt duranta i persecuzion del Dioclezian.
El Vittorin l'è staa on esegeta de la Bibbia, e per gionta in Latin. El San Gerònim en parla inscì: *Vittorin, vescov de Petòvi, saveva minga el [[Grech Antich|Grech]] come 'l Latin. Inscì i sò òper paren òttimm per el contegnuu, ma cont on stil fess difficil*.

L'ha imparaa la teologia de l'Irenee e se pensa che l'abbia visitaa anca la biblioteca de Gerusalemm.

## Òper
Trai sò òper esegetich pòdom cuntà di comment a liber biblich come la Genesi, l'Esod, el Levitich, Ezechiel, Abacuc, el Cant di Cant e a l'Apocaliss, senza cuntà on *Trattaa contra i eresii*, on alter sora la *Creazion del mond* e tanti alter. A numm ne resten domà el comment a l'Apocaliss (*Commentarii in Apocalypsim* Ioannis) e quell sora la Creazion (*De fabrica mundi*).

## Dottrina
De quell che pòdom legg, la soa dottrina l'è stada molto ispirada de quella de l'Evangelista Giovann.
In di sò liber pò vess trovada ona certa propension al millenarismo.

## Bibliografia
* Martine Dulaey, *Victorin de Poetovio, le premier exegete latin*, Paris, 1993.
* Enrique Molinè, *Los Padres de la iglesia. Una guia espiritual*, Madrid, 1982.
* Berthold Altaner, *Patrologia*, Roma, 1997.
* Lorenzo Dattrino, *Padri e Maestri della Fede. Lineamenti di Patrologia*, Padova, 1994.
* Vittorin de Petòvi, *Òper*, a cura de Maria Veronese, Roma, Gorizia, 2002.
Ptuj

**Ptuj** (*Ptüj* in Prekmur; *Pœtovium* in Latin; *Pettau* in Todesch; *Petovio* in Italian stòrich) a l'è ona città de la Slovenia nòrd-oriental (region de Podravje) che la cunta quas 24.000 abitant.

L'è voeuna di città pussee antigh de la Slovenia e fina a la fin de la Prima Guerra Mondial l'era abitada soratutt de popolazion de lengua todesca (86%).

## Città gemellaa
* Varasdin, Croazia
* Burghausen, Germania
* Banská Štiavnica, Slovacchia
* Saint-Cyr-sur-Loire, Francia
* Òcrida, Macedònia
* Aranđelovac, Serbia
Balerna

**Balerna** (inscì anca in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 2.60 km², e al se tröva a una altitüden de 350 meter sura al livel del mar.

El cumün de Balerna a l'è tacaa ai cumün de Castel San Pedru, Ciass, Coldree, Morbi da Sott, Novazzan.

## Riferiment
Ciass

**Ciass** o antigament **Inciass** (nom ofizzial: *Chiasso*; Latin: *Clasus*, todesch: *Pias*) a l'è un comun svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una superfiss de 5.3 km², e al se troeuva a una altituden de 230 meter sora el nivell del mar.

El comun de Ciass a l'è tacad ai comun de Balerna, Cavallasca (IT-CO), Comm (IT-CO), Drezz (IT-CO), Morbi da Sott, Novazzan, Parè (IT-CO), Ronagh (IT-CO) e Vacal. La gh'ha do frazzion: Pidrinaa e Sesej

L'è servid de la stazzion de Ciass, che l'è el capolinia sud de la ferrovia del Gotard e nord de la ferrovia Milan-Ciass, e l'è un pont propi important per el straport italo-svizzer, servida di treni di Ferrovie Federai Svizzer, de Trenord e de TiLo. L'è conligada de l'Autostrada A2, che in Italia la deventa poeu la A9.

A nivell religios, a gh'è do parochie, tute de la diocesi de Lugan: quella de Ciass propi, con sed a San Vital e sota la Gesa de Santa Teresa a Sesej, e quella de Pidrinaa - che un temp l'era comun, che la gh'ha sed in la Gesa de Santa Cros. A gh'è anca la geseta de San Steven al Coll e la geseta de la Madona de Fátima.

## Riferiment


## Ligam de foeura
*Sit ofizzial

## Alter proget

## Vos corelade
*Pont Ciass
*Fat de Ciass
*M.a.x.museo
Mendris

**Mendris** (nomm ufizial: *Mendrisio*; in latin: *Mendricus*) a l'è una cumün svizzer capolögh del distret omonim. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 11.7 km², e al se tröva a una altitüden de 354 meter sura al livel del mar.

El cumün de Mendris a l'è tacaa ai cumün de Castel San Pedru, Culdree, Nuvazzan, Melan, Merad, Riva.

## Riferiment
Merad

**Merad** (o anca *Merid*; nom ufizial in italian: *Meride*) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del )  e una süperfiss de 7.50 km², e al se tröva a una altitüden de 583 meter sura al livel del mar.

Co la votaziun popular del 20 de november del 2011 (187 vot a favur e 13 contra), i abitant del cumün i hann acetaa la fusion col cumü de Mendris. El resultaa de questa votaziun l'è staa acetaa dal Gran Cunsej e 'l diventaraa uperativ co i eleziun cumünal del mes de april del 2013.

El cumün de Meride a l'è tacaa ai cumün de Mendris, Besan (IT-VA), Brüsin, Portu Ceresi (IT-VA), Riva, Saltri (IT-VA) e Vigiüü (IT-VA).

## Storia
Merad l'è menziunaa la prima völta in d'un ducüment scritt in del ann 852 col nomm de *Melene*. Pü tard se 'l tröva menziunaa anca 'me *Melade* (963), *Meredo* (1443) e *Merito* (1591). In de l'etaa de Mezz la cumünitaa de Merad la faseva part de la Baselega de Riva San Vitaa che l'eva in de la Diocesi de Comm. La fa part de la Confederazzion Elvetica dal 1517.

## Riferiment
Brencia (Svizzera)

**Brencia** (*Breggia* in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris. in del Canton Tesin. Al gh'ha  abitant (dato del )e una süperfiss de 25.85 km², e al se tröva a una altitüden de 704 meter sura al livel del mar.

El Cumün de Brencia l'è staa custitüii in del mes de Utober del 2009 da la fusion dei cumün de Bürzela, Cabi (nom ufizial: *Cabbio*), Canegg, Morbi da Sura, Mügg (nom ufizial: *Muggio*) e Sagn e l'è tacaa ai cumün de Castel San Pedru, Morbi da Sot, Vacal, Cernobi (IT-CO), Multras (IT-CO), San Fedee (IT-CO), Schignan (IT-CO).
Vacal

**Vacal** (*Vacallo*) a l'è un cumün svizzer del distret de Mendris in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 1.59 km², e al se tröva a una altitüden de 367 meter sura al livel del mar. La gesa da San Simùn l'è però a 301 meter.

El cumün de Vacal a l'è tacaa ai cumün de Cernobi (IT-CO), Ciass, Comm (IT-CO), Maslianich (IT-CO), Morbi da Sott, Brencia.

## Riferiment
508

El **508** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Mendris (distret)

El **distrèt de Mendris** (nòm uficiàl: *Distretto di Mendrisio*) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Mendris.

La superfìce totàl del distrèt l'è de apéna 101 km² cge völ dì che l'è 'l piö pesèn dei distrècc del Cantù, ma l'è 'l tèrs piö popolàt coi sò  abitancc (dato del ).

El töl dét la pónta piö meridiunàla del Cantù e de töta la Svìsera, el cunfìna col distrèt de Lugano a nòrt e co l'Italia (Lombardia, pruvìnce de Com e Varés) a sud.

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Mendris l'è spartìt en 5 cìrcoi e 14 cümü:

## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno
Urtiga

L**'Urtiga** (*Ortica* en Italian) l'è un quarté de Milan che'l fà part del Municipi 3.
El se tröva ind la part urietal d'la cità. En passad l'era una frassion dal cumün de Lambrà.
L'Urtiga la cumencia ai **Trii Punc** e la ria finn a Lambrà.

L'Urtiga l'è vegnüda famusa per la canson de Walter Valdi (ma püssee cugnussüda ind la version de l'Enzo Jannacci) *Faceva il Palo*, che la parla de una banda de lador dl'Urtiga che la ven ciapada d'la pulisia perchè 'l sò palo a l'era sguercc e donca l'ha pudüd mia avertìi.

## Vus curelade
* Faceva il palo