open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lùer (BG)

**Lùer** (nom uficiàl en italià: *Lovere*; en latì *Luarrum*) l'è ü cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruinsa de Bèrghem. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 7,36&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Bödech, Càster, Còsta Ulpì, Piànech, Pizògne (BS), Sùer.

L'è postàt sö la spónda bergamàsca del Lach d'Izé, in de la part piö a nòrt arènt a 'ndó che 'l fiöm Òi, che in chèl tòch lé 'l sègna 'l cunfì co la pruìncia de Brèsa, el se sböta dét in del lach. El se tróa a 43&nbsp;km de Bèrghem. L'è ü di tré cümü bergamàsch de la Al Camònega ensèma a Còsta Ulpì e Rógn, töcc i óter i fà part de la pruìncia de Brèsa.

El fà part del club dei Borgh piö bèi d'Itàlia.

## Andamènt demogràfegh

L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Lùer l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta:

## Persunàgi famùs
Lùer l'è 'l paés de Giacomo Agostini, campiù del mónt de motociclìsmo in dei agn setànta.

## Riferimèncc
Mesina

**Mesina** (*Missina*  'n lèngua siciliana; Μεσσήνη/*Messénē* 'n lèngua greca; *Mesina* 'n lèngua spagnöla; *Messine* 'n lèngua fransésa; *Messana* 'n latì) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa; öna ólta l'éra pò ciamada *Zancle* e *Messana* e amò adès le suernominada *"la pórta de la Sicilia"*.

La se tróa sö la còsta a matina (òvest), apröf al Capo Peloro, chèl tòch de Sicilia piö a matina de töcc, e pròpe denàcc a Mesina gh'è l'istrèt e de là del mar gh'è la Calabria e Regio Calabria.
Nicolas Appert

**Nicolas Appert** (Châlons-en-Champagne 17 de nuvember del 1749 - Massy 1 de giügn del 1841) l'è staa un inventur frances. L'è cognossüü sura de tüt per avegh inventaa la cunservazion ermetega di rob de mangià.

## Ligam de föra

http://www.appert-aina.com
Gesa (Istitüziun)

La se definiss **Gesa** una istitüziun religiusa qualsessia, ligada a una quaj religiun. I Ges a hinn dunca di urganizaziun che porten inanz i atività rituaj, suciaj, cumünitari e - in di cas - anca pulitigh de la religiun che apartegnen.

## Gesa cristiana
Un sens de la parola Gesa al se riferiss a un grüp de personn che gh'hann una fed basada sül  cristianesim. 

La gesa catoliga la dupra quel termin chì dumà per lee e i Ges urtudoss, in acordi al Cuncili de Nicea (325). Per i alter ges, in particular quij nassüü de la Refurma prutestanta, la duprà pütost el termin "cumünità ecclesiaj".

### Guern de la Gesa
Ogni Gesa cristiana la gh'ha una sò furma de guern specifiga. Quij püssee difundüü a hinn:
* episcupala
* presbiteriana
* cungregaziunalista

### Urigin
El cuncet cristian de *Gesa* (del grech εκκλησια ekklesia) al vegn de la manera che la parola a l'è duprada in del Növ Testament.

La parola greca εκκλησια la vör dì le *cunvucaziun*. A l'era un termin guvernativ e pulitigh, dupraa per marcà una cunvucaziun naziunala, un cunsej cunt un ubietiv cumün
Sicilia

La **Sicilia** (*Sikelía* in grech) l'è l'ìsola pioeu granda del Mar Mediteraneo e l'è pò una region a statut speciàl de la Republica italiana. Ol President a l'è ol Renato Schifani.

La Sicilia l'éra ciamada *Trinacria* che l'è un nòm grech che l' voeul dì *trè pónte* e 'l nass da la forma de l'isola che l'è pròpe un triàngol in mez al mar.

I trè ponte i è ol capo Peloro a matina (est) aproeuv a Messina, ol capo Boeo o Lilibeo di bande de Marsala a sira (ovest) e 'l capo Passero di bande de Portopalo a mezdé (sud).

## De veder

*I res'cc archeològich gréch, specialmènt la Vall di Templi a Agrigento, che l'è Patrimòne de l'Umanità de l'Unesco.
*I mella testimonianze del baròch sicilian che i è 'm poo despertut in Sicilia e specialmènt a Noto.
*L'Etna con i sò 3.000 mèter, la lava e la niv, l'è ol vulcan pioeu volt de tuta Europa
*I oltre belleze de la natura e sovertut ol mar.

## Storia

La Sicilia l'è stacia abitada da i Fenici e da i Cartaginés suertöt ol tòch a sira (est) de l'isola e da i Greci suertöt ol tòch a matina (ovèst) de l'ìsola.

Dòpo i guère tra Roma e Cartagine la Sicilia l'è pasada sóta 'l contròl de Roma fina a che i è riàcc i barbari. Gh'è riacc pò i Arabi che i restàc in Sicilia fina al 1060 quando i Normani i à casàcc vià.

Per sücesìù dinastega la Sicilia l'è finida a Federico II, suernominàt stupor mundi, imperadùr del Sacro Romà Germànech Impér che l's'è stabilìt pròpe 'n Sicilia.
Ol sò s-cèt Manfredi in del 1266 l'è stacc isconfìt dal Carlo d'Angiò e isé pò la Sicilia l'è dientada angioina e dopo i Angiò gh'è riàcc i Aragonés e i Spagnöi.

In del 1713 la Siclia l'è pasada a i Savoia, pò in del 1718 a l'Austria e in del 1734 ü cadèt da la famèa di Burbù che la regnàa 'n Ispagna, ol Don Carlos, l' conquistà la Sicilia e töt ol süd italia.

A l'època del Napoleù la Sicilia l'è töt chèl che ghe rèsta a i Burbù, desà che 'l süd italia l'è gornàt dal Gioachino Murat.

La dinastia di Burbù la fenès quando in del 1860 l'isbarca in Sicilia ol Garibaldi, i sò mèla e tace óter melér de soldàc piemontés, dòpo che i gh'à dacc öna bèla mà la flòta 'nglésa a sbarcà. Se dis che ol Garibaldi l' sìes stacc ötàcc pò da la Mafia.

Da alùra la Sicilia l'è restada sóta ol Règn e pò la Repüblica Italiana. 

Va regordàt che la Sicilia l'à mai soportàt ontéra i dominasiù straniére, basta regordà i Vespri, i méla riólte contra i Burbù, desà che Palermo la ölìa mia stà sóta Napoli, i riólte e la quase guera civìl che gh'è stacc in del 1946 quando col Finocchiaro Aprile e 'l bandìt Giuliano la Sicilia l'à sircàt amò öna ólta de dientà autonoma e 'ndipendenta, ma l'à portàt a cà dóma o' Statüt Ispeciàl.

## Mafia
In Sicilia a l'è nassida la mafia, la pioeu famosa a l'è Cosa Nostra, che l'è un'organizazzion ceiminal che l'è riada in tut ol mond e che incoeu a l'è 'l problema pioeu grand de l'Isola.

## Riferimencc
*Treccani

## Olter progecc
Put de San Michél

Ol **Put de San Michél** o **Put de Padéren** o **Put de Calösch** l'è ü put sö l'Ada tra i cümü de Padéren in Pruìnsa de Lèch e de Calösch 'n Pruìnsa de Bèrghem.

Ol put l'è stài progetàt da l'architèt Giulio Rothlisberger, l'è  stài 'naügüràt ol 26 de Mas del 1889, l'istès an de la Tur Eifèl, ma amò piö 'mportànt per fal sö i à dovràt la stèsa tènica dovràda pò per la Tur Eifèl.

Ol put l' gh'à öna campàda adóma, l'è lónch 315 méter e l'è ólt 82 méter sö la màgra del fiöm; l'è töt de ghìza e per fal i à dovràt 2.650 tonelàde de metàl.

L'è a dù pià, sùra la pàsa la proinciàl e i màchine, sóta 'l tréno de la lìnea Bèrghem-Mónsa, quàndo però 'l pàsa 'l tréno i pöl mia pasà i machìne.
Padéren (BS)

**Padéren** (en Italià: *Paderno Franciacorta*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lac d'Izé, a 15 km a Nordòvest de la cità de Brèsa.

Padéren l'è 'l piö picinì dei cümü de la Franciacürta. El se tróa de föra del sércol de le culìne moréniche söndèn teretóre töt pià o apéna apéna 'n pendènsa. El misüra 5,58 chilòmetri quadràcc, ma la metà del teré l'è dedicàt a la gricültüra e de piö d'en quart a la cultivasiù de la icc.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Pader Noster

El **Pader Noster** (in latin *Pater Noster*, in grech *Πάτερ ἡμῶν*), ciamad anca **orazzion del Signor**, a l'è 'n orazzion cristiana, la pussee cognossuda e representativa de la religion, che l'è dada del Gesù midem in di Vangeli, quand che i so apostoi ghe domanden la manera de orà el Signor. La se troeuva in d'una version pussee curta in Luca 11,1, indova che i dissepoi ghe domanden de dàgh un'orazzion compagn de quell che l'haveva fad el Giovann Batista, e in quella che l'è dida de solit in Matee 6,9-13, part del descor de la Montagna.

La gh'ha di comunanze con l'orazzion ebraica del Kaddish.

## Version lombarde
### Vangeli in milanes (1859)
Version ciapada del Vangeli de Matee voltad in milanes de l'Antoni Picozz:

Pader noster, che te see in ciel: 
che sia santificaa el tò nomm.
Che vegna el tò regno. Che sia pur faa quell, 
che te vœut tì, tant in ciel, come in terra.
Dann incœu el noster pan tant de stà in pee.
E perdonem i noster debit, istess come nun
ghe perdonem a quij tai, che ne dev quajcoss.
E metten minga in brusa de fà peccaa. 
Ma tegnen a la larga del maa. E che la sia insci. 


### Vangeli in bergamasch (1860)
Version ciapada del Vangeli de Matee voltad in bergamasch del Pasin Locadell:

O nost Pader, che te sé sö in siel:
al sies santificat ol tò nom.
Al vegne ol to regn. Al sies fac la tò olontà, 
come in siel, cosé ach in tera.
Dam incö ol nost pa per sostegnes.
E dunem i nos’c debec,
come noter am ghi duna ai nos’c debitur.
E fam miga borlà in di tentasiù. 
Ma liberem del mal, e cosé sea. 


### Gesa del Pater Noster
Orazzion del Signor in milanes mituda a la Gesa del Pater Noster a Gerusalem in del 1937:

Pader nòster, che te seet in ciel,
sia santificaa el tò nòmm;
vegna el tò regn, sia fada la toa volontà,
come in ciel anca in terra.
Damm incoeu el nòster pan d'ògni dì
e rimèttom i nòster dèbit
come numm je rimèttom
ai nòster debitor
e tirom nò in tentazion,
ma liberom del mal.
Amen.


## Riferiment
*The Lord's Prayer - Catholic Encyclopedia
*Lord's Prayer - Britannica
## Alter proget

## Vos corelade
*Ave Maria
*Orazzion de Gesù
Ave Maria

L**'Ave Maria** a l'è 'n orazzion cristiana dedicada a la Madona, doperada sgiamò - anca se in forma pussee curta - del secol quell de quater in la liturgia. L'è fada su de trè part:
#La prima, el salut de l'angiol, 'me se lensg in Luca 1,28
#La segonda, el salut de la Lisabeta quand che la va a trovà
#La domanda de intercession

A l'è al center de la devozzion mariana e del Rosari e l'ha anca ispirad varie oeuvere musegai. A l'è, in forme diferente per via del passà per i varie tradizzion, dida di catolegh, di ortodoss, de part di anglican e, senza la domanda de intercession, di luteran.

## Version lombarde
Tolte del liber *Ave Maria sive Maria ab Angelo variis linguis salutata* del 1882.

### Milanes

Che Dio ve salva, o Maria, pienna de grassia, el Signor l'è con vù, benedetta vù in tra i dònn e benedett el voster divin figliuolo Giesù.
Santa Maria, mader del Signor, preha per nùm pecator, adess e in l'ora de la nostra mort.
Amen

Viva Maria, vù sii piena de grazia, el Signor l'è propi con vu, vu sii la pussé benedetta tra tut i donn, e bendet comè l'è el frutt dii vost viscer Gesu.
Santa Maria, mamma del Signor, preghé per num peccatorass, e per adess, e per cuell moment ch'em de morì
Inscì, inscì.


### Bergamasch

'V salüde, o Maria, piena de grasia, 'l Signùr l'è con vu, vu si benedeta fra töte le done, e benedett l'è 'l frött del venter vost Gesu.
Santa Maria, mader del Signùr. preghé per noter pecadùr. adess, e nel ura de la nostra mort.
E xe sia.

### Bressan

Me ve salüde, o Maria, piena de grasia, el Signour l'è con vo, vo si benedida tra töte le fomne, e benedit le 'l fröt del vost venter Gesu.
Santa Maria, mader del Signour, preghé per no pecadour, adess, e nell'oeura della nostra mort.
Iss'el sie.

Ai Maria, piena de grascia, el Signur l'è con te, te ta se la benedetta tra le done, e bendèt el frött del to venter Gesù
Santa Maria, mader de Dio, prega per nò peccadùr, adess, e nell'ura della nostra mort.
Amen


## Riferiment
*Treccani

## Alter proget

## Vos corelade
*Salve Regina
*Sub tuum praesidium
La Margì

**La Margì** l'è ü zöch de càrte che s'fà 'n de la Bergamàsca e l' ciàpa l' nòm dal quàter de spàde che l' gh'à dizegnàt dét tra i spàde öna dòna che l'è suernominàda bé apùnto la Margì, la möer del Giupì.

'l vocór ü mas de 40 càrte bergamàsche e l'è mèi zögà 'n quàter o sich, ach se s'pöl zögà pò 'n dù o 'n vòt.

Se dà fò i càrte a i zögadùr che i gh'à de scartà, a dò a dò, chèle che i è stèse, fina a restà con in di mà dóma di càrte spaiàde; ghè pò de scartà töcc i quàter, fò che la Margì. Scartàde i càrte che gh'è de scartà, se tàca a zögà. Ol prim che l'à ciapàt i càrte da chèl de mas l' pèsca öna càrta dal segónt e se chèsta l'é stèsa a öna de chèle che l' gh'à 'n di mà i a scàrta töte e dò, sedenò l' la té. Pò l' tóca al segónt pescà dal tèrs e via isè fina a ché se fenés i càrte. Chèl che 'l fenés per prim i càrte 'l vèns, menimà chèl che l' rèsta co la Margì in di mà 'l pèrt.
Livraga

**Livràga** (*Livraga* in italian) l'è un cumün del center de la Lumbardia cun  abitant (dàto del  ).

El sa tröva a metá strada fra Lod e Casàl

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Livraga l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Pré-Saint-Didier

**Pré-Saint-Didier** (nòmm italian sòtta el fascismo: *San Desiderio Terme*; arpitan: *Pra San Dejei* o *Pré-Sèn-Lédjé*) a l'è on comun de l'alta Val d'Aòsta che 'l cunta  abitant. El se troeuva in sul cors de la Dòra Baltea, in de la zòna de la region ciamada Valdigne.
A l'è famosa per el sò stabiliment termal, fondaa in del 1834.
Tacloban

**Tacloban** l'è un port di Filipin. El se tröa pü u manch un 580 chilometer a südest de Manila, la capital di Filipin . Tacloban, l'è capital de la pruvinzia de Leyte.  A l'è anch el center de la regiun ciamada Eastern Visayas.
Cadoragh

**Cadoragh** (nom ufizial in italian: *Cadorago*) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km². In del territòri comunal el ghe passa el Lura. El comun el gh'ha dò frazion: Caslin (*Caslino al Piano*) e Bulgorell (*Bulgorello*), che fina al 1928 eren comun deperlor. Caslin a l'era addirittura sòtta la diòcesi de Milan, menter adess, come tutt el rest del comun el se troeuva in quella de Còmm.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Cadoragh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Padernu

**Paderno** (nom ufizial in italian *Paderno d'Adda* in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Lecch con , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². Vist che a l'è in sul fiumm Adda, el comun el confina con la Provincia de Bergom (Calösch e Medolagh) e anca con quella de Monscia e Brianza (Cornaa).

## Loeugh d'interess

A Paderno se troeuva el famos Pont de Paderno, ò *Pont San Michel*, che 'l sta sora l'Adda. L'è staa costruii tra 'l 1887 e 'l 1889 di officinn Savian de Cuni e sòtta la direzion del svizzer Julius Rothlisberger (1851-1911). El pont l'è longh 315 meter e alt, in sul fiumm, circa 80. In sul pont la passa anca la ferrovia Milan-Carnaa-Bergom.



## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Padernu l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Cordialmente

**Cordialmente** a l'è ona trasmission radiofònega umoristega italiana in onda su Radio Deejay e condòtta del direttor artistich de la radio Linus (alias *Pasquale Di Molfetta*) cont i Elio e le Storie Tese (Elio, Faso, Cesareo, Rocco Tanica, Mangoni).

A l'è nassuda in del 1993 cont el nòmm de *Pista di Lancio*, poeu l'ha mudaa el nòmm in *Cordialmente - Pista di Lancio* e de allora l'è stada ciamada semper *Cordialmente*, anca se con tanti variant (*Cordialmente - Into the Night*; *Cordialmente - Raglio Blasfemo*; *Cordialmente -Senza Freni*...). Duranta la stagion 2009/2010 a l'è stada trasmissa in prima serada el lunedì. In de la stagion 2009/2010 la trasmission la gh'ha duu nòmm, tucc duu ciappaa de frasi de la canzon Storia di un bellimbusto: per la prima ora e mezza la se ciama *Cordialmente - Agile e Tranquillo*, poeu *Cordialmente - A me mi piace il cazzo*.
In de la stagion 2010/2011 el nòmm a l'è *Cordialmente - 2010: l'anno del contatto*, poeu *Cordialmente 2011 - Contatto Avvenuto*, *Cordialmente - Attenzione ai capellini* e *Cordialmente - à l'elephant*.
In de la stagion 2011/2012, in la primma pontada el ven scernii el nomm *Cordialmente - Gigioneggiavo* e poeu *Cardialmente - Gigioneggiavo*.

In de la trasmission, i conduttor parlen tra de lor de vari ròbb, de la musega a la politega, al mond del spettacol a l'attualità, semper con quell'umorismo distintiv del grupp milanes. De nòrma gh'hinn tanti rubrich piscinitt indove se parla de vari tema. La trasmission la finiss semper cont el "Karaoke di Mangoni", indove el Luca Mangoni l'interpreta con la soa vos on poo "particolar" (In del sens de *estremament stonada*) i grand success musegaj di ultim ann.

## Collegament de foeura
* Sitt ufficial del programma, con link al ''podcast''
Incüsen

L**'incüsen** l'è un arnes da laur. L'è un bloch de metal cun un pian dür che 'l serva per bategh sura cun un martel, e l'è druvaa de suent cume arnes da forgia. I incüsen muderen i henn asquas semper fat cun l'azal.
Camiràgh

**Camiràgh** (*Camairago* in Italian) l'è un ex cumün d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ). El se tröva in de la Basa Val Padana sü la  spunda destra de l'Ada.

El prìm de genàr 2018 el cumün el s'è tacàd a Cavacurta e l'è nasüd el nöu cumün de Castelgerund. 

## Storia

Se dìs che el sò num el vegna da *Camerte Camairago*, che el sarés stài el fundatùr.

El burg l'é stai pruprietà de l'arcivesc de Milan Aribert d'Intimian, dòpu ai *Visconti*, e dopu amò ai *Borromeo*, ch'i g'hann custrüìd un castell, vers el 1440.

Furtificada in del 1521 da *Màrcu Antòni Colonna*.

I'enn pasàd da lì anca i *Lanzichenecci*, in del 1621

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Camiràgh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Munüment
* El *[[Castell Borromee (Castelgerond)|Castell Borromee]]*, del 1440
* El *[[Santüari d'la Madóna d'la Funtana]]*.

## Riferiment
Ragüsa

*Ragüsa, città de la Dalmazia meridional, in Croazia.
*Ragüsa, città siciliana capploeugh de l'omònima provincia.
Burgh San Giuàn

**Burgh San Giuàn** (*Borgo San Giovanni* in Italian) l'è un paés de  abitant (dàto del  ) del center de la pruìncia de Lod en Lumbardia.

## Storia

In del età de méz, inturn a la prima metà de l'an 1000, l'era pruprietà del vésch Aribert d´Intimiano. Pö, in del ses'cént, l'é stai pruprietà de la famiglia *Masserani*.

In del sècul pasàd el s'è ciamàd *Cazzimani* (Cà dì Zimani) fin al 1929, quan che i fascisti l'han ciamàd *Borgo Littorio*, e dopu la Scunda Guera Mundial el s'è ciamàd *Burgh San Giuàn*, dal num del sò sant prutetùr.

## Cultüra

La césa de Burgh l'é in stil neo-gòtich.

## Ecumunia

L'agricultüra e i alevament de nimài e de bèstie ienn la funt pricipal de l'ecunumia de Burgh, anca se gh'è de le discrete indüstrie. Gh'è anca tantìsim pendular vèrs Lod e Milàn.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh San Giuan l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Ena

**Ena** (ciamada *Ennaan* da i Sicani, *Henna* da i Greci e da i Romà; *Enna* in Italià), la s'è ciamada *Castrogiovanni* da l'època di arabi féna al mela e nöf (1900) e l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa.

Ena la se tróa 'n del cör de la Sicilia, sö sö i mùcc Erei e, co i sò 936 méter söl lièl del mar de la sità ègia, l'è la sità che fà pruinsa piö ólta de la Repüblica Italiana.

## De èt

* Ol castèl de Lombardéa.
* Ol Dòm.
* La pórta de Janniscuru.

## Impó de siti sö Ena

* Sit del Cümü de Ena
* Per chi che öl saìn de piö sö Ena
* Stòria, cultüra e tradisiù a Ena e pruinsa 
* Pallamano Haenna - ol sito üficiàl
Scügnài

**Scügnài** (en Italian *Secugnago*) l'è un cumün de  abitant (dàto del  ) de la pruìncia de Lod, Lumbardia. El se tröva a metà strada fra Lod e Casàl.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Scügnài l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Prutestantesim

El **Prutestantesim** a l'è una furma de Cristianesim nassüda in del XVI secul dopu del muviment pulitich e religius cugnussüü 'me "Refurma prutestanta", in cunseguenza de la predicaziun e di idej de gent 'me el Martin Lüter e'l Giuann Calvin.

I prutestant gh'hann una strütüra poch gerarchica e hinn dividüü in d'un frach de ges.

## Principaj ges prutestant
* Anabatista
* Aventista
* Batista
* Calvinista 
* Metudista
* Lüterann
* Pentecustaj
* Quacher
* Valdes (nassüü secuj prima de la Refurma ma sücessivament integraa per cumünità d'intent)
Lüteranesim

El **Lüteranesim** a l'è una gesa prutestanta basada sura i insegnament e i idej del Martin Lüter, un cüraa e teolugh catoligh del XVI secul che'l vureva refurmà i pratigh e i dutrinn de la Gesa.

## Storia
El principi simboligh del Lüteranesim e, dunca de la Refurma Prutestanta, a l'è staa al 31 de utuber del 1517, quand che'l Lüter l'ha pübligaa in sü la porta de la Gesa de Tücc i Sant de Wittenberg, in Sassonia (Germania, 95 tesi o deciaraziun sura i dogma e i pratigh catoligh.
Siracüsa

**Siracüsa**, (*Sarausa* 'n sicilià; *Siracusa* 'n italià; *Συρακούσαι/Surakoúsai* 'n grec antìc e *Συρακούσες/Surakoúses* in chèl modèrno; *Syracusæ* 'n latì; *Syracuse* 'n francés e 'n inglés; *Syrakus* in todèsc), l'è öna sità de la Sicìlia che la fà pó proìncia e la sa tróa sö la còsta a matìna (èst) de l'ìsola, mia de lontà dal Capo Passero.

La sità l'è nasida in del 734 a.C. 'mpó sö söl promontòre - isóla de *Ortigia* e 'mpó sö la tèra fèrma.

Pròpe per chèsto per i Greci e per i Romà ol nòm de la sità l'éra al pluràl, desà che l'éra facia da piö tòch, quase da piö sità, öna 'n banda a l'ótra, ma separàcc tra de lür, ognü col sò nòm: *Ortigia*, *Acradina*, *Tiche*, *Neàpoli* e *Epipoli*.

Ol nòm Siracüsa l' vé dal sicül *Syraka* che 'l völ dì *pié de aque*, desà che la sità l'è nasida 'n d'ü pòst pié de sortide e de palüdi.

Dal 2005 l'è Patrimone de l'ümanità de l'Unesco.

## Impó de siti sö Siracüsa

* Sito del Cümü de Siracüsa
Grafgnana

**Grafgnàna** (*Graffignana* in Italian) l'è un cumün d'el center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ) .

## Persunagg

* Luís Càrlu Borromeo, (1893-1975) vèsc de Pesar.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Grafgnana l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Catania

**Catania**, l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, piö o méno a mèsa strada tra Siracüsa/Capo Passero e Mesina/Capo Peloro. L'è pò a mésa strada tra 'l Etna e la Piana de Catania.

La sità l'è pò 'n de la Piana de Catania öna di dò piö 'mportante pianüre de la Sicilia 'nsèma a la Piana de Gela 'n pruinsa de Caltanisèta.

La se tróa pò ach a i pé del Etna che l'è ol vülcà piö ólt de töta l'Eüropa e pròpe per chèsto la sita l'è stacia piö ólte scancelada vià da i erusiù del vülcà, la piö bröta de töte in del 1669 e da i teremòcc, i piö disastrùs in del 1169 e 'n del 1693.

La sità ègia l'è dientada, 'nsèma a sèt cümü de la Al de Noto, partimòne de l'Ümanità de l'Unesco in del 2002.

A Catania gh'è l'areopòrt de *[[Catania - Fontanarossa]]*.

## Evulusiù demogràfega
Àngiul Bagnasco

**Àngiul Bagnasco** (Puntvìc, 14 de genàr 1943) l'è un Cardinál  de la Cesa catòlica e Arcivèsc de Genua dal 29 d'agùst 2006.

## Biugrafia

Nasüd a Puntvìc el 14 de genàr 1943 da una famiglia genuesa, l’ha stüdiàd al Seminàri de Genua  e l’è stài urdinàd pret el 29 de giügn 1966 dal cardinal Siri. Laureàd in Filusufia a Genua in del 1979.

L’è stai elett Vesc de Pesaro el 3 de genàr 1998, e in del 2000 l’è diventàd arcivesc Metropolita. In del 2003 l'è diventàd anca Urdinari Militar per l’Italia cul titul de Generàl.

El 26 d'agùst 2006 Papa Benedétt XVI l’ha numinàd arcivesc de Genua, e el 26 de setember l’è diventàd president d'i vesc de la Liguria.

L'è stai fatt cardinal dal Papa el 24 de nuémber 2007

## Incàrich

Mons. Bagnasco l'é:

*Arcivesc de Genua
*Member de la Cumisiòn Episcupal per la Cultüra e i Cumünicasiòn suciài
*President de la Cunferensa d'i Vesc Italian, dal 7 de mars 2007
*President de la Cunferensa d'i Vesc de la Ligùria

## Mótt

*«Christus Spes mea» - «El Crìst l'é la mé sperànsa» *

## Ligamm de foeura
*Sit üficial de l'Arcidiocesi de Genua

## Alter pruget
Mairàgh

**Mairàgh** (*Mairago* in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ), furmàd da *Mairàgh* e da la frasiòn *[[Basiasch|Basiàsc]]*

## Storia

La sò urìgin, forse, la rìva a l'antica Ruma. Dòpu, i sò pruprietari i'enn stai i vari vesc de Lod, per pö pasà in del *Medio Evo* ai sciùr de Saliràn: i *[[Simonetta (familia)|Simonetta]]*, i *Talenti* (1480) e i *Vaini ([[1703]]).

== Cultüra ==

I dü monüment impurtant del teritòri i'enn le dù cese de *San Marc* e de *San Giòrg*, tüte dù del sécul XIII.

== Ecunumia ==

L'atività principal l'é l'agricultüra, cun la [[Zea mays|melga]] (mais), l'[[Hordeum vulgare|òrs]] e un pitìn anca de [[Triticum|furmént]]. Gh'è anca tanti alevamènt de [[Bos taurus|vache]], de [[Sus scrofa domestica|nimài]], de galìne e de cunìli.

El g'ha la sò impurtansa l'alevament de le àvie, cun l'indüstria del mél. 

El rest de l'industria i'enn di artigiàn mecanic e del légn.

In di ann adrée, a Basiàsc, a gh'era el metano, cun l*'Agip'' che la gh'eva vün di sò impianti. Al dì d'incö, gh'é apena i serbatòi de depòsit.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Mairagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
VIVA world cup

La **Viva World Cup** l'è la còpa del mónt de fùbal di pòpoi mia ricognusìcc e sènsa stat e l'è urganisàda dal N.F.-Board.com

## Ol nòm

Ol nòm del Viva World Cup a l' regórda chèl de la Fifa World Cup che l'è la còpa del mónt de fùbal di masiù ricognuside e con tat de stàt. 

## La storia

La prima Viva World Cup la s'è tegnida in del 2006 in Ocitania dal 20 al 24 de Noèmber.

In prensèpe se pensàa de zögala ògne dù agn, isé la segonda Viva World Cup la s'è tegnida in de l'estàt del 2008 in Samiland a Gallivare, ma ést che l'èra egnida pròpe bè e che gh'éra sèmper piö 'nterès s'è pensàt bé de zögala ògne an.

Isè in de l'èstàt del 2009 s'è zögàt la tèrsa Viva World Cup in Padania, tra Nuara, Varés, Brèsa e Erùna dal 22 al 27 de zögn.

## I zögadùr

I zögadùr di squadre de sólet i è o diletàncc de bù lièl o ex profesionisti, ad esèmpe 'n de la Padania i à zögàt in de l'edisiù del 2009 "el sègna sèmper lü"Maurizio Ganz, ex zögadùr de l'Inter e ol Gianpietro Piovani ex capità del Piacensa.

## Palmarés

1) Viva World Cup 2006 Samiland campiù del mónt.

2) Viva World Cup 2008 Padania campiù del mónt.

3) Viva World Cup 2009 Padania campiù del mónt.

Lönedé 23 zögn 2009

* Gozo - Proènsa : 1 - 3
* Padania - Ocitania : 1 - 0

Martedé 23 zögn 2009

* Proènsa - Samiland : 2 - 1
* Ocitania - Kurdistan : 0 - 4

Mercoldé 24 zögn 2009

* Samiland - Gozo : 7 - 2
* Padania - Kurdistan : 2 - 1

Gioedé 25 zögn 2009 Semifinài

* Proènsa - Kurdistan : 0 - 6
* Padania - Samiland : 4 - 0

Sàbat 27 de zögn 2009 Finàl

Padania - Kurdistan : 2 - 0

4) Viva World Cup 2010 zögàda a Gozo: Padania campiù del mónt.

Sàbat 5 de zögn 2010 Finàl

Padania - Kurdistan : 1 - 0

## Ol sito

http://twixtop.info/www/nf-board/
1868

El **1868** a l'è 'n ann del secol quell dedesnoeuv.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Sorbus aucuparia

El **Sorbus aucuparia** (en Bresà: *Marözen*; ciamàt apò *éghen* endèn quàch dialèt), l'è 'na piànta de la famìa de le Rosaceae uriginària de la l'Euròpa (föra che l'estrémo sud). A nòrt el rìa 'nfìna a Caponòrt en Norvégia. L'è giü dei póch àlber autòctoni de l'Islànda.

## Descrisiù
El marözen l'è 'na piànta de média grandèsa, la pöl rià al piö 'nfìna ai 15-20 méter, ma 'n àlta montàgna de sòlet la rèsta 'n arbùsto. L'è 'na piànta che scàmpa mìa tat e de sòlet el trónch l'è piötòst pesèn, aisebé che 'n quach ezemplar, chèi piö vigurùs, el pöl rià 'nfìna ai 50 ghèi de diàmetro. La scórsa del trónch l'è lìza e grìza ma quan che la piànta la é ècia la scórsa la tènta de dientà piötòst négra e fesüràda. El lègn l'è bastànsa bù per brüzà 'ndèla stüa.

Le *[[fòia|fòie]]* le cröda 'n envéren e i è compòste, imparipenàde e del ràm le vé fò alternàde (giöna de 'na bànda e giöna de l'ótra). I è furmàde de 9 a 15 fuiulìne che quan che i è zùine i è 'n bris peluzète e dòpo le diènta lize, en pó bislónghe, col òrlo a capète. I è de culùr vért scür de la bànda de sùra e piö ciàre de la bànda de sóta. La nervadüra centràl la pöl véser en brìs peluzèta.

I fiùr, i è tacàcc ensèma a furmà 'na 'nfiurescènsa vistùza a fùrma de curìmp che g'ha 'n diàmetro de presapóch 15 ghèi, i è picinì (8 mm) e i g'ha sich pétali biànch, 20 stam e 3-4 stìi. I fiorés de Màgio a Löj.

I fröcc i è mìa bù de maià per l'òm ma i ghe piàs ai ozèi che isé i àidia a sparnegài atùren. I vé a madürà 'ntra setèmber e utùer ma i rèsta sö la piànta per en bèl pó e isé i vé a reprezentà 'n elemènt importànte per l'alimentasiù dei anemài quan che l'è envéren. 


Image:Sorbus_aucuparia_Wilde_lijsterbes_bloemen_closeup.jpg|I fiùr véscc de vizì.
Image:Sorbus_aucuparia.leaf.jpg|Le fòie e i fröcc gnemò madür.
Image:Sorbus_aucuparia_Wilde_lijsterbes_bloeiwijze.jpg|I fiùr e le fòie
Image:Rowanberries_in_late_August_2004_in_Helsinki.jpg|I fröcc madür


## Difuziù
El marözen se 'l tróa en pó 'n töta Euròpa, föra che 'ndèla Penìzola Ibérica centràl e meridiunàl. 'N Itàlia se 'l càta 'ndèi bósch de mut en quàze töta la penìzola. En Sardégna 'l gh'è mìa. 

## Ecologìa
El marözen 'n Itàlia el crès dei 600 ai 2400 m s.l.m. Ghe despiàs mìa 'l sùl ma la vé sö bé apò a l'ómbra. El sopórta bé tat i teré acìdi che chèi calcàrei però i g'ha de éser piötòst ömecc. 

## Üzo
* La vé piantàda de spés endèle pòste dei casadùr perchè i fröcc i è resercàcc de i ozèi .
Antoine Laurent de Jussieu

**Antoine Laurent de Jussieu** (nasìt a Lióne (Frància) ai 12 de Bril del 1748 – mórt a Parigi (Frància) ai 17 de Setèmber del 1836), dutùr e botànic fransés.

## Biugrafìa
L'ìa niùt de Bernard e Joseph de Jussieu che i éra ac botànic. El s'è trasferìt a Parìgi per stüdià de dutùr, e 'l s'è laureàt endèl 1770. L'è stat profesùr de botànica al *Jardin des Plantes* del 1770 al 1826.

L'òpera de reviziù sùra la clasificasiù de la piànte de la famìa de le Ranunculaceae (1773) la g'ha pirmitìt de véser prupunìt e pò iligìt come componènt de la Académia de Scènse. El ghe nàa dré a le edèe del sò zìo Bernard sùra 'l Sistéma Natüral, al qual el g'ha dat 'na bàze teòrica che dòpo 'l g'ha aplicàt endèla pràtica a la anàlizi tasonòmica de divèrse famìe de piànte.

La sò òpera principàl l'è stàda 'l *«Genera plantarum secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in horto Regio Parisiensi exaratum anno 1774»* (Parigi, 1789). Chèsta òpera la g'ha custitüìt la bàze per migliurà e estènder el Sistéma Natüral de clasificasiù de le piànte, che 'l g'ha ìt 'na 'nflüènsa importànta sùra divèrsi ricercadùr fransés, compàgn del Cuvier e 'l de Candolle, e apò todèsc e inglés che 'n presépe i gh'ìa mìa tàta fidùcia perchè i la idìa come 'l fröt de la rivulusiù franséza.

Sò fiöl Adrien-Henri l'è ac stat en botànic.

## Òpere
* *Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam, anno 1774. MS. notes*. París, 1789. 
* *Principes de la méthode naturelle des végétaux*. París, 1824.
Buseca a la lombarda

La **buseca**, a l’è un segond piat tipich de la cusina milanesa e de la cusina lombarda. De solit la ven paresgiada in del temp de la stagion de l’inverna.

In del specifich la buseca l'è fada su di quater part del stomigh del boeuv: rumin, reticul, omas e abomas.

La buseca l'era inscì famosa e consumada a Milan, che l'è diventada vun di simbol de la cità insema al Dom, al panaton e a la Madonina.

## Storia

Un temp la vegniva cusinada in ocorrenza di festività e di fere de paes, normalmente, de tradizzion, a la sera de la Vigilia de Natal. De orìgin milanesa, la s’è poeu spantegada vers i zone arente. Cont el passà di secoi, in ogni zona, e despess in ogni famiglia, l’è stada tirada in pé ona riceta particolara.  

La buseca l’è vun di mangià rapresentativ de la cusina milanesa. Per quella reson chì l’epitet "busecon",  o ben "mangia-buseca", l’è diventad vun di soranom cont i quai i milanes inn conossud.

A l’è fada su de buseca, fasoeui, passada de tomates, carotol e seller. *Buseca*, in lombard occidental, l’è l’istess de "tripa", o ben l’intrai trad foeura de diverse part del stomich dei boeu e minga, come de solit se cred, del buell (conossud anca come busech).

## Preparazzion
Per preparà la buseca gh’è de besogn de comprà la buseca sgiamò coeusuda, fàlla sgiò a bindellit sotil e ancasì gh’è de besogn de havégh di fasoeui miss a bagn almanch el dì indree. Di alter ingredient inn el lard, la scigola, el seller di quai la ven fada su ona pestada e poeu inn miss a fà frigger cont el buter; dopo de havéi fad rosolà a se sgionten di pom de terra e di carotol fad sgiò a tochelit e di foeuje de verza. Donca ghe se sgionten el sal e ‘l pever e di tomates o la salsa. La buseca la ghe se sgionta domà a quell moment chì e dopo des minut se sgionten anca i fasoeui e la soa acqua. Se slonga con de l’aqua se gh’è de besogn e se fa andà adree a coeuser per almanch un’ora.

Quand che l’è pronta la ven servida con di fete de pan e del parmesan reggian e di fete de pan tostad.

## Riferiment



## Bibliografia

* 

## Vos corelade

* Cusina lombarda
* Cusina milanesa
## Ligam de foeura

* 
*
Tur Eifèl

La **Tur Eifèl** la se tróa a Parigi e l'è 'l monümènt piö 'mportànt de la sità e ü di piö famùs monümèncc (mia religiùs) del mónt 'nsèma a la Statüa de la Libertà a Nöa York.

L'è stàcia fàcia sö tra 'l 1887 e 'l 1889 e 'naügüràda 'l 6 de Mas del 1889 per l'Espozisiù Üniversàla del 1889.

L'è stàcia progetàda dal inzegnér Gustave Eiffel e l'è ólta 324 méter isé de és la costrusiù piö ólta de la Fransa e fina al 1929 l'è stacia ach la piö ólta al mónt, pò gh'è pasàt inàcc, anse, gh'è pasàt sura 'l Empire State Building de Nöa York. 

Apéna i l' l'à fàcia sö a la zét de Parigi la ghe piasìa pròpe mia, tat che i l' l'à ciamàa la *bröta giràfa* e i pensàa de bötàla zó a la svèlta öna ólta finìda l'Espozisiù Üniversala.
Giuànn Busch

El **Giuann Melchior Busch**, che tücc ciamaven Don Busch, a l'è un sant piemuntes. 

A l'era nassüü ai Bèch, Castelnöv, che al di d'incö al se ciama in sò unur Castelnöv Don Bosch, el 16 d'agust del 1815. In del 1841 a l'è staa urdinaa cüraa. A l'è mort a Valdoch, Türin, el 31 de genar del 1888.

Don Busch a l'è 'l fundadur de la cungregaziun di salesian e di tusann de Maria Aüsiliatris.
Suens al scriveva i sò predigh in piemuntes, che hinn anca cunservaa incö. In piemuntes l'ha scrivüü anca *[[tòni]]* (un gener literari tipigh piemuntes) e alter vers.

In del 1934 l'ha canunizaa sant el Papa Pio XI.

## Över principaj
**Il giovane provveduto per la pratica de' suoi doveri, degli esercizi di Cristiana Pietà, per la recita dell'Uffizio della Beata Vergine e de' principali Vespri dell'anno, coll'aggiunta di una serie di Laudi sacre ecclesiastiche* (Türin, 1847);
**La lira 'd Giandouja, poesie piemontesi di B.G.* (Türin, el fruntespizi esteriur del liber al gh'ha la data 1866, quel anteriur 1869).

## Alter pruget
Empire State Building

Ol **Empire State Building** l’è ü gratecél in stil Art Déco che l’ se tróa a Nöa York sö la Fifth Avenue.

I à finìt de fal sö in del 1931, l’è ólt 381 méter e l’è dientàt ol gratacèl piö ólt al mónt, 'n chèsto l'à ciapàt ol pòst del Chrysler Building, ma  l’è dientàt ach la costrüsiù piö ólta al mónt e ' chèsto l’à ciapàt ‘l pòst de la Tur Eifèl. L'Empire l'è stài fai sö a la svèlta per süperà 'l prìma pusìbel in altèsa 'l Chrysler Building. 

L’è restàt la costrüsiù piö ólta al mónt 'nfìna al 1972, quando i à fìnit de fà sö öna di dò Tur Zemèle del World Trade Center. I dò Tur Zemèle, 'l 11 de setèmber del 2001, i è stàce bötàde zó da ün atàch terorìstech organizàt dal Sceich Osama Bin Laden, isé 'l Empire l'è turnàt a ès ol palàs piö ólt de la sità de New York 'nfìna al 30 de avrìl del 2012 quàndo l'è stài superàt da la Tur de la Libertà, che l'à ciapàt ol pòst del World Trade Center.
Clematis vitalba

La **Clematis vitalba** (en Bresà: *Zùta* o *Idàsa*) l'è 'na piànta che la g'ha portamènt de boscàl rampegànt de la famìa de le Ranunculaceae. 'N Itàlia se la càta 'n töt el teretóre 'nfìna a 1.300 méter s.l.m. endèi teré mìa lauràcc, endèi bósch di latifòie, ma ach in di bósch de conìfere e 'ndèle màcie temperàde. Ol nòm *clematis* 'l vé dal gréch antìch e l'éra dovràt per lüminà piö spéce diferènte de rampegàncc .

L'è 'na piànta vilinùza dezà che la g'hà dét alcalòidi e saunìne (en particulàr la *protoanemonina*), sostànse che se tróa apò a 'ndèn quach óter zèner de la famìa de le Ranunculaceae, e che la se 'nmagazìna suratöt endèi órghegn piö ècc de la piànta. Se se la tóca la pöl fà 'mbrözià la pèl.

L'è cunsideràda 'na piànta che 'mpèsta 'l bósch, difàti, suratöt se l'è 'nsèma co le roéde, la fùrma 'n spès che 'l rés•cia de stofegà le ótre piànte, ma ach de bötàle zó. La prezènsa de chèsta asociasiù l'è de spès en sègn che 'l bósch l'è dré a 'ndà a la malùra.


Image:Clematis vitalba (2007 07 05).jpg|I fiùr
Image:Clematis vitalba bgiu.jpg|I fiùr


Image:Clematis vitalba flowers 230702.jpg|I fiùr
Image:Clematis vitalba IP0602021.jpg|I achéni
File:Clematis vitalba MHNT.BOT.2006.70.1.jpg|Clematis vitalba - Museum specimen


## Morfologìa

Le **[[fòia|fòie]]** i è opòste e imparipenàde e i è furmàde ognöna de 3 - 5 segmèncc a fùrma ovoidà-lanceolàda. L'òrlo 'l pöl véser a capète o 'ntréch. 

I **[[fiùr]]** i è ermafrudìcc, pröfömàcc e se i tróa töcc ensèma en enfurescènse. I fiùr i g'hà mia i pétali, menimà i g'ha 4 sépali de culùr biànch che tìra al vért che i sömèa di petali e per chèsto i è ciamàcc sépali petaloidéi; i stam i è nömerùs e l'ovàre el g'ha dièrs carpèi. La 'mpolinasiù l'è entomòfila, cioè i è i 'nsècc a fàla.

I **[[fröt|fröcc]]** i è dei achéni che g'ha 'n estremità lónga e piömùza che quan che i è madür i vé tracc atùren del vènt. 'l insèma de chès-ce fröcc piömùs i fà sömeà l'infrötescènsa, che de spèss la rèsta al sò pòst sö sö la piànta ach in invèren, come se la födes fàcia de làna e de piöme.

Ol trónch de la Clematis che al prensépe l'è ért e mòl, ma 'l diènta co i agn legnùs e 'l pöl rià a 15 ghèi de diàmeter.


## Üzo
* Vergü i dopèra i böcc che vé fò 'n primaéra per fà la fretàda. Gh'è però de stà 'n grant atènti a doperò apéna le parcc piö zùine de la piànta, 'ndóche le tusìne i è méno concentràde e de maiàn póch perchè sedenò se res•cia de stà mal.

* L'è giöna de le esènse che fa part dei fiùr de Bach (col nòm de *Clematis*). Segónt chèsta disciplìna, l'è racomandàda per chèi che dórma coi öcc deèrcc, chèi che i g'ha póch enterès per la vìta e che i tènta de scapà vià de la realtà.

## Riferimèncc
Erithacus rubecula

El **Rusmagot** o **barbaross** o **picet**, e anca **l'üselìn de la neu** (insübrich), **sbeset** o **sbösèt** (bressan) o **piciàl** (bergamasch), (*Erithacus rubecula*, Linnaeus, 1758), l'è un üsél passerifurm, in precedensa inserid ind la famiglia d'i Turdidae e incö classificad 'me part d'le Muscicapidae.

## Caraterìstich
El rusmagot l'è un üsél cantur particularment cumün ind l'Europa. L'è lungh generalment dai 13 ai 14 ghei e'l pesa dai 10 ai 20 gram. L’apertüra d'i al la misüra dai 6,8 ai 7,7 ghei e’l pöd viu fin a 4 an.

Anca se l'è pìcul, l'è famus par el sò cumpurtament da bülu. El gh'ha 'na facia cicenta e sensa col. Da grand el gh'ha el magot culurad de arancion. Le altre pene i en de culur brün uliva. Ai giùin ghe manca la culurassion arancion e i en de sòlit a mace.

## Cumpurtament
El Rusmagot l'è sucévul cun l'om e'l gh'ha un cumportament viu. De sòlit, quand se laura in giardin e se rigira la tera, el rusmagot el vegn visin par cercà i begh e le càmule purtade a la lüs. L'è teriturial anca ind el curs dal svernament.
In Itàlia l'è present tüt l'an, anca se l'è un migradù a cürt rag.

## Indùe el viu
El Rusmagot el viu ind i giardin, ind i ses, ind i buschet e ind i busch cun macion.

L'üsél el fa el nin ind i büs o ind le crepe di àlbor, ind i macion, ai pé d'la ses, ind el édera o anca in vec catanài lasadi da l'om. El nin el gh'ha la furma de na gamela tunda.

## El cant dal Rusmagot
Reduna

**Reduna** l’è ü quartér de Bèrghem che l' se tróa a matìna (èst) de la sità, l'è a i pé di còi e l'è traersàda fò da la seriöla Sère.

Infìna al 1927 Reduna l'à fai cümü desperlé, pò l’è pasàda sóta Bèrghem ‘nséma a Colognöla, Valtès e Grömèl al Pià.
Lagrein

El **Lagrein** (o anca *Lagràin*) l'è un'üga del Trentin-Alto-Adige, cultivada suratütt a Ura, Egna e Temén. El sò terèn püssee bun l'é l'argila cun suta la géra; i gràn i g'hann la furma de una piramid.

I vin che sàlten föra quant la schìsen, ienn:

* Trentino Lagrein;
* Alto Adige Lagrein scür
* Alto Adige Lagrein rosato
* Alto Adige Lagrein de Gries

A mes'ciàl cul Cabernet, salta föra el Alto Adige Cabernet-Lagrein
Láchar

**Láchar** a l'è un cumün spagnöl de 3.005 abitant (2008) de la provincia de Granada.

## Cità gemelaa
Láchar a l'è gemelada cun:
*  Brenna, Italia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Chrysler Building

Ol **Chrysler Building** l’è ü gratacél de Nöa York che l’ se tróa a Manhattan e l’è consideràt ü di piö bèi e elegàncc gratacéi del mónt. 

L’è stài fai sö ‘n stil Art Decó ‘n del 1931 e l’è ólt 318 méter; zamò in del 1932 l’è stài süperàt dal Empire State Building, dezà che in chi agn lé gh'éra öna gàra chi fàa sö ol gratacél piö ólt.

L'è stàcc progetàt dal William van Alen e ‘l gratacél l' se ciàma *Chrysler*, dezà che l’è stacc compràt dal Walter P. Chrysler che l’ sircàa öna sède per la sò società.
Giáni Piatti

**Giáni Piatti**, (Zèl, 27 de màrs 1944) l'è un pulitic italiàn, püsé precisamènt ludesan.

## Biugrafia

Nasüd a Zèl el 27 de màrs, l’ha studiàd in dü culég a Lod.

L’è stai impiegàd a la *Ferrania* e ala *3M Italia* e ativìsim in de la *CGIL* ludesana. L’è stai sergretàri del PCI ludesan.

## Incarich pulìtic

* Cunsiglier in cumün a Mülasàn.
* Senatùr per i *DS* in del 1996 e in del 2001.
* Viceminìster (Sutasegretàri) a l’Ambient in del secund Guérn Prodi, dal 18 de mágg 2006 al 17 de lüi 2008.

## Ligàm de föra
* Prufìl de Giáni Piatti sul Sit del Senaa
* Parco Tecnologico, vertice in Provincia
Giáni Cavina

**Giáni Cavina**, (Bulogna, 9 de dicémber 1940) l'è un atur e un regista italián de cinema e teater.

In del 1997 l’ha venciüd el *Naster d’argent cume atur non protagonista püssée bun* cul film *Festival* de Pupi Avati.

## Filmugrafia
### Atùr
**Balsamus, l'uomo di Satana* (1968)
**Thomas... gli indemoniati* (1969)
**Flashback* (1969)
**Il figlio della sepolta viva* (1974)
**Il bacio* (1974)
**Il Colonnello Buttiglione diventa generale*, regia de Mino Guerrini (1974)
**La mazurka del barone, della santa e del fico fiorone* (1975)
**Buttiglione diventa capo del servizio segreto* (1975)
**Passi furtivi in una notte boia* (1976)
**[[La casa dalle finestre che ridono]]* (1976)
**Bordella* (1976)
**San Pasquale Baylonne protettore delle donne* (1976)
**Le grand escogriffe* (1976)
**Tutti defunti... tranne i morti* (1977)
**Quando c'era lui... caro lei!* (1978)
*'Voglia di donna * ([[1978]])
**Atsalut pader* ([[1979]])
**Le strelle nel fosso* ([[1979]])
**L'ingorgo - Una storia impossibile* ([[1979]])
**La locandiera* ([[1980]])
**Il turno (film)* ([[1981]])
**Cornetti alla crema* ([[1981]])
**Per favore, occupati di Amelia* ([[1982]])
**Dancing Paradise* ([[1982]])
**Noi tre* ([[1984]])
**Regalo di Natale* ([[1986]])
**Accadde a Parma* ([[1988]])
**Per non dimenticare* ([[1992]])
**Non chiamarmi Omar* ([[1992]])
**Festiva* ([[1996]])
**Porzûs* ([[1997]])
**Il più lungo giorno* ([[1998]])
**Onorevoli detenuti* ([[1998]])
**La via degli angeli* ([[1999]])
**La luce negli occhi* ([[2001]])
**La rivincita di Natale* ([[2004]])
**Il regista di matrimoni* ([[2006]])
**Baciami piccina* ([[2006]])
**Gli amici del bar Margherita* ([[2009]])

=== Scenegiatùr ===
**La mazurka del barone, della santa e del fico fiorone* ([[1975]])
**La casa dalle finestre che ridono* ([[1976]])
**Bordella* ([[1976]])
**Tutti defunti... tranne i morti'' (1977)

## Ligamm de foeura

* Scheda in sül IMDB
Ilex aquifolium

L**'Ilex aquifolium** (en bresà: *scanfòi*, in milanes *àgher*, in comasch *brüscòn*), l'è 'n arbùsto o 'n àlber pesèn, che pöl rià a 6 o 7 méter de altèsa col trónc drit, 'na chiòma a fùrma piramidàl, che 'l tra fò i ràm fin de tèra e che 'l pöl rià a scampà 'nfìna a 500 agn, aisebé che de sòlit el rìa mìa a 100 agn.

## Descrisiù
El g'ha la scórsa lisa per töta la vìta. En prensépe l'è d'en culùr che tìra al vért e del segónt o 'l tèrs an el ciàpa 'na tonalità grìza scüra che dòpo 'l manté per töta la vìta. 

### Fòie
Le sò fòie i è sèmper vérde e d'envéren le cröda mìa. I è sèmpe, le g'ha 'l gambì, i è alternàde, e le g'ha 'na fùrma a öf. Le g'ha la caraterìstica de ìga l'òrlo spinùs endèi ezemplàr zùegn e 'ndèi ràm piö bas de le piànte madüre. Le fòie dei ràm piö alcc de le piànte madüre 'nvéce le g'ha l'òrlo lis. Le scàmpa piö o méno sic agn e i è d'en bèl culùr vért löster ensìma e d'en vért che tìra piötòst al zaldì de la bànda de sóta. I è lise, löstre, sténche e scorzégne.

### Fiùr
L'è 'na piànta diòica e 'ndèi ezemplàr mascc, i fiùr i vé fö a la sèa 'n grüpècc de culùr zaldì. Endèi ezemplàr fèmina, i ve fò izolàcc a en gröpècc de tré, i è picinì e i g'ha 'n culur biànc o apéna apéna ròza. I è furmàcc de quàter pétali e quàter sépali, mès tacàcc ensèma a la bàze.

### Fröcc

I ezemplàr fèmina i fa sö 'n fröt carnùs (drùpa), de 'n culùr bèl rós löster o zalt vif. El madüra tàrde, envèrs utùer o noèmber, e 'l rèsta sö la piànta per en bèl pó, de spès per töt l'envéren. Déter gh'è 4 o 5 giandì de somésa.

## Distribusiù
El scanfòi se pöl catàl endèl'Asia ucidentàl e 'n Euròpa. Ezemplar sparnegàcc se i tróa 'n particulàr endèi sotabósc de rùer o de fó. De rar el pöl rià a furmà dei boscài spès come spéce dominànta. 

El g'ha bezògn de ambièncc ömecc e a l'ombréa, e per chèsta rizù se 'l tróa de sòlit endèi bósc al vac. El rìa a crèser 'nfìna a 1800 méter e sèmper en teré frèsc e mìa 'mpacàcc, mèi se silícei.

## Üzo
El scanfòi el g'ha 'n lègn bèl dür e spès. El g'ha bùne qualità per véser dopràt endèi mestér de maringù. El ciàpa bé i culùr, e per chèsto se oté de le bèle imitasiù del ébano.

Se 'l dopèra per tradisiù come ornamènt sóta Nedàl, perché en chèl perìodo lé 'l g'ha sö le balìne róse che i è i sò fröcc e perché le fòie le rèsta bèle érde e löstre per en bèl pó. Chèsto particolàr però l'è stat en dan per la spéce perché se 'n catàa de piö de chèl che 'n riàa a fas, al pónt che en sèrte zòne l'è a rés•cio de sparéser. Al dé d'encö l'è 'na spéce sóta protesiù en divèrse zòne de l'Euròpa.

El fat de ìga sö i fröcc per töt l'envéren el ghe da 'na mportànsa ecològica particolàr a chèsta piànta, perché la reprezènta 'na fónt de alimentasiù per divèrse bès•ciulìne, suratöt ozèi, che 'ndèla stagiü invernàl le g'ha póche ótre pusibilità de maià. 

Per l'òm envéce i fröcc i è tòsec, perché i fa nì 'l cagòt e i fa nì de bötà sö.

## Sinònim botànic

## Riferimèncc
Curnàl

*In butanica: la pianta Cornus mas.
*In agricultüra: un arnes per prutég la tésta di besti: curnàl (giuv).
Chamois

**Chamois** (prun. *Sciamuá*; *Camosio* dal 1939 al 1946; *Chamouès* u *Tsamoué* in arpitàn) l'è un cumün de la Val d’Aosta, püsée precisamente de la *Valtournenche*, Italia cun  abitant.

## Storia

El fa part di *Cumünitá del Cervìn* e l’è l’ünic paés d’Italia che se pod minga rivágh in machina, ma apéna a pée, in elicòter o cun la funivia; praticamént l'è in més a le muntagne.

## Demugrafia

## Munümennt

* La cesa: l'é dedicada a San Pantaleòn. L'ültima mudifica l'é del 1833
* El Lag de Lod: apéna a sùra el paesìn, l'é in méss al verd.

## Àlter futugrafìi


Image: Telepherique chamois 2.jpg|Panurama da la funivìa
Image: Lago di Lod.JPG|El Lag de Lod
Ernést Thole

**Ernést Thole**, (Amsterdam, Ulanda 1953 – Sest San Giuan 1988) l'è stai un atur comic ulandés natülasàd italian.

## Biugrafia

Nasüd in Ulanda in del 1953, in di ann '80 l'é rivàd in Italia e l'ha cumincià a laurà a *Telealtomilanese* e al *Derby* de Milan.

La sò cumicità la steva propi in sü l'ambiguità omm-dona.

L'è mort tragicament per un *ictus* in del 1988. I giurnái i'éven ditt che l'era mort de *AIDS*, forse perché la sò linea comica la purteva a pensà che l'era gay. La sò dona l'ha, invece, smentìd la nutìsia.

## Filmugrafia

**Ecco noi per esempio* (1977)
**Io tigro, tu tigri, egli tigra* (1978)
**Saxofone* (1978)
**Sabato, domenica e venerdì* (1979)
**La liceale, il diavolo e l'acquasanta* (1979)
**L'esercito più pazzo del mondo* (1981)
**Il sommergibile più pazzo del mondo* (1982)
**I figli... so' pezzi 'e core* (1982)

## Ligamm de foeura

* Pagina sü Ernést Thole in sül IMDB
Arma

On**'arma** l'è 'n quajsevoeur oggett bon de neutralizzà, ferì o coppà on vess vivent o per destrugà robb e edifizzi. Di armi famos hinn la spada, la pistola, el s'ciopp, el carr armaa e la bomba atomica. 

## Riferiment
*Arma - Treccani

## Alter progett

## Vos corelaa
*Arma contundenta
*Arma bianca
*Arma inastada
*Arma de lanz
*Arma de foeugh
*Arma atomega
*Arma chimega
*Arma batteriologega
*Arma informatega