open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dumini Badalin

El **Dumini Badalin** (1917-1980) l'è staa un pueta piemuntes. A l'ha scrivüü el püssee di so puesii int la parlada munfrina de Carianèt (Ast).
Nassau

**Nassau** a l'è la capital di Bahamas.
La gh'ha una pupulaziun inturna ai 210.000 abitant.
L'è un center turistegh de grand impurtanza (suratüt Paradise Island) e l'è famusa per la sua pecüliar' architetüra. 
## Cità gemelaa
Nassau a l'è gemelaa cun:
*  Albany, Stat Ünì d'America
*  Detroit, Stat Ünì d'America
*  Winston-Salem, Stat Ünì d'America
Barbados

**Barbados** a l'è un paes di Caraib che l'è furmaa dumà del isula "Barbados".

La capital a l'è Bridgetown.
La gh'ha una süperfiss de 430 km² e una pupulaziun de quasi 280.000 abitant.


## Storia
Barbados a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1625 fina al 1966, quand che l'è vegnüü indipendent.
## Urganizaziun pulitiga
Barbados a l'è un regn del Commonwealth 

El president a l'è el  Sandra Mason (del 2021).
El prim ministr a l'è Mia Mottley (del 2018).
Bridgetown

**Bridgetown** a l'è la capital de Barbàdos.
La gh'ha 96.578 abitant (2006).

## Cita gemelaa
Bridgetown a l'è gemelada cun:
*  Bridgetown, Canada
*  Wilmington, Stat Ünì d'America
Dominica

La **Dominica** a l'è un paes di Caraib. A l'è furmaa d'un'ünega isula.

La capital a l'è Roseau.
La gh'ha una süperfiss de 751 km² e una pupulaziun de quasi 71.700 abitant.



## Storia
Dominica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1978, quand che l'è vegnüü indipendent.

## Urganizaziun pulitiga
Dominica (nòm ufizial: **Commonwealth of Dominica**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Charles Savarin (del 2013).
El prim minister a l'è el Roosevelt Skerrit (del 2004).
Vale Stafura

La **vale Stafura** (*valle Staffora* in talian) l'è una valada lumbarda indè che ghe passa in mez el rial Stafura (o *Stafra*, in lumbard penin). 

## Geografia
La val Stafura l'è una valada di mont Penin e la se tröva int l'Ultrepò Paves. 
La scumencia ai pee del pass del Giuà e la se slarga cun inturen una cadena de mont: el Penes (1460 m s.l.m.), la Culeta (1494 m), el Lesima (1724 m), el Tartagh (1688 m), el Ciap (1700 m), el Garav (1549 m), el Buglej (1492 m). 
Rivaa a Varz la traversa una zona de culen e la riva zü fina a la pianüra indè che el rial Stafura el va a finì int el Po.

## Lenguv
Int la bassa vale Stafura se parla di variant del paves-vugheres, che di volt j'hinn classificà 'me lumbard ucidental de passag (presempi da G. Sanga) e di volt 'me emilian-rumagnöl (presempi dal Biondelli). Quel grüp chì el riva sü fina a Varz, che l'è cunsideraa el limit meridiunal di parlad Paves-Vugheres. Andanda püssee in sü se scumencia a truà parlad cun i carateristich ligür, anca se la zona l'è suta l'aministrazion de la Lumbardia.

## Cumün de la val
Bral de Pregöla, Cecima, Menconich, Punt Nizza, Rivanazzan, Santa Margherita, Val de Nizza, Varz, Vughera, Cervesina.

Per quel che riguarda la südivision aministrativa, la vale la fa part de la Pruincia de Pavia e de la cumünità muntana de l'Ultrepò Paves.
Bahamas

I **Bahamas** a hinn un paes di Caraib.

La capital a l'è Nassau.
A gh'hann una süperfiss de 13.878 km² e una pupulaziun inturna ai 330.000 abitant.


I Bahamas a hinn un rosc de 700 isul in del Ucean Atlantich, a est de la Florida (Stat Ünì), a nòrd de Cuba e a ovest di isul Turks e Caicos.

## Storia
I Bahamas a eren un pussediment del Regn Ünì del 1783 fina al 1973, quand che hinn vegnüü indipendent.

## Urganizaziun pulitiga
I Bahamas (nom ufizial: **Commonwealth of the Bahamas**) a hinn un regn del Commonwealth e el re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è 'l Philip Davis (del 2021).
Lesma

El **Lésma** 1.724 m (anca **Lésima**, in talian: *Monte Lesima*), l'è una muntagna al cunfin tra i pruinc de Piasenza e Pavia in tra i valad di rial Vagnon e Bureca, che j'hinn dü aflüent del Trebia. L'è vün di muntagn püssee alt del Penin Ligür-Lumbard.

## Toponim
Seconda la tradizion pupular, el nom "Lesima" el riva dai temp de Nibal de Cartagin, quand che el general l'era campaa cun i so omen int la val Trebia e, rampianda sü per el mont, l'è restaa ferii a una man, dal qual *lesa manus*, e pö Lésima.
Albania

L' **Albania** (*Shqipëria* in albanes) a l'è un pais de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada al Muntenegher a nord-ovest, al Kosovo a nord-est, a la Macedonia a est e a la Grecia a süd.
El mar Adriatich e'l mar Joni bagnen i sò cost.
La capital a l'è Tirana.
La gh'ha una süperfiss de 28.748 km² e una pupulaziun de 3.619.778 abitant.
La lengua ufizial del paes l'è l'Albanes.



## Urganizaziun pulitiga
L'Albania a l'è una repübliga. La denuminaziun ufizial l'è *Repüblica de Albania*, en albanés: *Republika e Shqipërisë*, parnunziaa []
El president a l'è el Ilir Meta.
El Prim Minister a l'è Edi Rama.

## Divisiun aministrativa
L'Albania a l'è divisa in vari entità aministrativ: a gh'è 12 prefetür (*qarke*), che hin spartii in 36 distret (*rrethe*), e in ogni distret a gh'è di münicipalità (i cità püssee gross) e di cumün. A partì del 1998 però i distret gh'han minga valur aministrativ, perchè i sò cumpit hin staa spartii tra prefetür e münicipalità e cumün. A hin cunservaa dumà per el fat che a cuntrari di prefetür, cunserven la divisiun de l'Albania in regiun storich e cultüral. I münicipalità (*bashkia* o anca *qytete*) albanes a hin 65, i cumün (*komuna*) inveci 309.

I prefetür i hinn:
* Alessi
* Argirocaster
* Berat
* Coriza
* Dibër
* Durazz
* Elbasan
* Kukës
* Scutar
* Tirana
* Valòna
Lèngua albanéza

La **lèngua albanéza** (nòm natìf **gjuha shqipe** ) l'è 'na lèngua parlàda de quàze 6 miliù de persùne suratöt en Albania (3.200.000 endèl 1989), Kosovo: 1.743.911 endèl 2000), Montenegro (50.000 endèl 2000), Macedonia (600.000 endèl 2002), ma gh'è apò de le ótre comünità ètniche de albanés a 'ndèle ótre àree geogràfiche d'Europa e zòne dei Balcàni compàgn de la Grecia (160.000 endèl 2000-2002), Romania, Croàsia, isé cóme ótre comünità de la diàspora en Italia (80.000 parlàncc Arbëreshë endèl 1963), Scandinavia (250.000-300.000), Germania (350.000-430.000), Svìsera (250.000-320.000), Gran Bretàgna (90.000-150.000) e Amèrica (500.000-600.000).
L'Albanés l'è lèngua uficiàl en Albania, en Kosovo e en Macedònia.

## Clasificasiù
L'albanés el fa part de la faméa linguìstica indoeuropèa, ma la filiasiù l'è mìa ciàra del töt. Le ipòtezi piö probàbii le dis che el pödarès derivà del *Ilìric* o éser emparentàt col antìco *Daco-Tracio*.

## Varietà
I du dialècc parlàcc al dé d'encö, el **Tósco** (*Toskë*) e 'l **Ghégo** (*Gegë*), i fa part d'en ragrupamènt linguìstic piö grànt. 
Le lèngue parlàde endèn quac ìzole linguìstiche 'ndèl'Italia del sud e 'n Grécia le vé del *tósco* e le sömearès emparentàde cól dialèt de la *Çameria*, che l'è 'na regiù sitüàda 'ndèl sud de l'Albania.

Del pónt de vìsta geogràfic, i dialècc riferìbii al *Ghégo* i è parlàcc endel nòrt de l'Albania e 'ndèl Kosovo, envéce chèi riferìbii al *Tósco* i è parlàcc endèl sud. La lìnea de cunfì tra le dò parlàde l'è cunsideràda el fiöm *[[Shkumbini]]* che 'l tàja piö o méno en dò pàrcc l'Albanìa.
L'Albanés uficiàl del dé d'encö, l'è bazàt suratör söl *Tósco*.
Giamaica

La **Giamaica** (*Jamaica* in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà del isula de Giamaica.

La capital a l'è Kingston.
La gh'ha una süperfiss de 10.991 km² e una pupulaziun inturna ai 2.650.000 abitant.

## Storia
La Giamàica a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.

## Urganizaziun pulitiga
La Giamaica a l'è un regn del Commonwealth e el re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è l'Andrew Holness (del 2016).
Kingston

**Kingston** a l'è la capital de la Giamaica.
El gh'ha pressapoch 652.000 abitant (2001).

## Cità gemelaa
Kingston a l'è gemelaa cun:
*  Coventry, Regn Ünì
*  Guadalajara, Messich
*  Kalamazoo, Stat Ünì d'America
*  Miami, Stat Ünì d'America 
*  Shenzhen, Cina
Haiti

**Haiti** (*Ayiti* in haitian, *Haïti* in frances) a l'è un paes di Caràib.
El cunfina cun la Repübliga Dominicana.

La capital a l'è Port-au-Prince.
El gh'ha una süperfiss de 27.750 km² per una pupulaziun de quasi 8.800.000 abitant.

Haiti a l'è in de la part ucidentala de l'isula d'Hispaniola.

## Storia
Haiti a l'era una culonia francesa e a l'è vegnüü indipendent el 1m de genar del 1804.
A l'è stada la prima repübliga negra al mund.

## Urganizaziun pulitiga
Haiti (nom ufizial: **République d'Haïti / Repiblik d Ayiti**) a l'è una repübliga presidenziala.
El president a l'è Edgard Leblanc Fils (del 2024).
El prim minister a l'è el Fritz Bélizaire del 2024).
Port-au-Prince

**Port-au-Prince** (*Pòtoprens* in haitian) a l'è la capital de Haiti.
El gh'ha pressapoch 1.300.000 abitant.

## Cità gemelaa
Port-au-Prince a l'è gemelaa cun:
*  Jacmel, Haiti
*  Miami, Stat Ünì d'America
*  Montreal, Canada
Jacmel

**Jacmel** (*Jakmèl* in haitian) a l'è una cità in del süd-est de Haiti.
La gh'ha pressapoch 40.000 abitant.

## Cità gemelaa
Jacmel a l'è gemelaa cun:
*  Palm Beach, Stat Ünì d'America
*  Port-au-Prince, Haiti
*  Strasburgh, Francia
Martinica

La **Martinica** (*Martinique* in frances) a l'è un'isula di Caraib.
Puliticament a l'è una Regiun d'Ultramar e, a l'istess temp, un Dipartiment d'Ultramar de la Francia. 
La capital a l'è Fort-de-France.
la gh'ha una süperfiss de 1.128 km² e una pupulaziun de pressapoch 400.000 abitant.
Fort-de-France

**Fort-de-France** a l'è la capital de la Martinica.
El gh'ha pressapoch 100.000 abitant.

## Cità gemelaa
Fort-de-France a l'è gemelaa cun:
*  Belém, Brasil

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Montserrat

**Montserrat** a l'è una dipendenza del Regn Ünì in di Caraib.
A l'è formaa dumà del isula de Montserrat. In del 1995 un'erüziun del vülcan Soufrière l'ha devastaa l'isula. 
Al gh'ha una süperfiss de 102 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.500 abitant.

La capital ufizial a l'è Plimouth, ma a l'è stada del tüt abandunada dopu de l'erüziun e 'l guern al s'è spustaa a Brades.
Brades

**Brades** a l'è un paes de pressapoch 1.000 abitant in de l'isula de Montserrat.
A l'è del 1997 la capital *[[de facto]]* de Montserrat perchè la pupulaziun de l'altra capital *[[de jure]]* Plymouth l'ha abandunada dopu de l'erüziun del vülcan Soufrière.
Plymouth (Montserrat)

**Plymouth** a l'è la capital *[[de jure]]* de Montserrat.
In del 1995 l'erüziun del vülcan Soufrière l'ha devastada e la pupulaziun a l'è andada via.
Adess el guern de Montserrat a l'è a Brades.
Soufrière

El **Soufrière** a l'è un vülcan volt 914 meter che'l se tröa in sül isula de Montserrat.
Al següta a fà erüziun del 1995: a l'ha devastaa la capital Montserrat e ubligaa i 2/3 de la pupulaziun de l'isula a andà via.
Repübliga Dominicana

La **Repübliga Dominicana** a l'è un paes di Caraib.
A l'è tacada a Haiti.

La capital a l'é Santo Domingo.
la gh'ha una süperfiss de 48.730 km² e una pupulaziun de pressapoch 9.760.000 abitant.


La Repübliga Dominicana a l'è in del toch uriental de l'isula d'Hispaniola.

## Urganizaziun pulitiga
La Repübliga Dominicana (nom ufizial: **República Dominicana**) a l'è una repübliga pressidenziala.
El president a l'è Luis Abinader (del 2020).
Santo Domingo

**Santo Domingo** l'è la capital de la Repüblica Dominicana.
La so area la gh'ha 2.850.320 abitant e, la cità, l'è sitüada dinanz al Mar dei Caraibi.
Santo Domingo la gh'ha el livel d'educaziun püsèe volt de tüta la naziun.

## Persunagg

* Denny Mendez: Miss Italia 1996

## Cità gemelaa
Santo Domingo a l'è gemelaa cun:
*  New York, Stat Ünì d'America
*  Berlin,Germania
*  Miami, Stat Ünì d'America
*  Taipei, Taiwan
*  Caracas, Venezuela
*  Sarasota, Stat Ünì d'America
*  Paris, Francia
*  Madrid, Spagna
*  Toronto, Canada
*  Haifa, Israel
*  Buenos Aires, Argentin-
*  Boston, Stat Ünì d'America
*  Berna, Svizzera
*  Lundra, Regn Ünì
*  Tenerife, Spagna
*  Providence, Stat Ünì d'America
*  La Guardia, Spagna

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
San Vincenz e Grenadin

**San Vincenz e Grenadin** (*Saint Vincent and the Grenadines* in ingles) a l'è un paes di Caraib.

La capital a l'è Kingstown.
El gh'ha una süperfiss de 389 km² e una pupulaziun de pressapoch 110.000 abitant.

## Storia
San Vincenz e Grenadin a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1979, quand che l'è vegnüü indipendent.

## Urganizaziun pulitiga
San Vincenz e Grenadin a l'è un regn del Commonwealth e el re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è Susan Dougan (del 2019).

## Alter proget
Santa Lüzia

**Santa Lüzia** (*Saint Lucia* in ingles) a l'è un paes di Caraib, che l'è furmaa dumà de l'isula de Santa Lüzia.

La capital a l'è Castries.
La gh'ha una süperfiss de 620 km² e una pupulaziun de pressapoch 160.000 abitant.

## Storia
Santa Lüzia a l'è stada un pussediment del Regn Ünì del 1814 fina al 1979, quand che l'è vegnüda indipendenta.

## Urganizaziun pulitiga
Santa Lüzia a l'è un regn del Commonwealth.
El re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è el Philip J. Pierre (del 2021).

## Alter proget
Mont Pennin

I **mont Pennin** i inn ona cadena de montagne longa pu o manch 1'200 km che la traversa tuta la penisola italiana del volt al bass, e che forma 'na spece d'arch con la part a ovest. 
La ponta a nord a l'è quella del Coll de Cadibona e quella a sud a l'è l*'[[Aspromonte]]*, in facia al stregg de Messina, in Calabria. I Pennin i varien in larghezza de 'n minom de 30 fin a ’n massom de 250 km.

Considerad el *filon de la Penisola italiana*, vist che ne marchen el confin con la Pianura Padana e tochen tucc i region de la Penisola, inn de solet partid in Pennin de Sora (a soa voeulta partid in Pennin ligurin e lombard), Pennin de Mez (partid in Pennin Omber-Marchigian e Abruzzes) e Pennin de Sota (partid in Pennin sannita, campan, lucan e calabres. Un quajvun ghe sgionta anca i Pennin sicilian.

La scima la pussee volta di Pennin a l'è el Corn Grand, scima abruzzesa de 2'912 meter, che l'è donca anca la scima pussee volta de l'Italia propia.

## Alter proget

## Riferiment
*Treccani
Munt Ciap

El **Ciap** 1.699 m. (in talian *Monte Chiappo*; in ligür: *Monte Ciappo*) l'è una muntagna erbusa indè che s'incontren i cunfin aministrativ di region del Piemont, Lumbardia e Emilia-Rumagna. L'è la terza muntagna püssè alta del grüp de l'Andula, dop el Lesima e l'Ebro.

La straa püssè cürta per rivà al Ciap l'è un sentee ch'el parta da i Caban de Cösla.

## La Via dla saa
Ins el Ciap ghe pasava la via dla saa lumbarda che la partiva da Pavia e la rampegava sü per la vala Stafura fin insima al Buglej e pö l'andava a ridoss tra la val Boreca e la val Burbera per vegnì zü a Turilia e pö fin a Genua, indè che i cumerciant i cargaven sach de saa insima d'asi e mül per pö fa 'ncura tüt el percurs a l'incuntrari e 'ndà indree a vend la saa. Per cumpletà 'stu viag chì gh'andava dai 6 ai 8 dì.
Saint-Martin (Francia)

**Saint-Martin** a l'è 'l nom frances del toch setentriunal de l'isula de San Martin, in di Caraib.
Del 15 de lüj del 2007 a l'è una Culetività francesa d'Ultramar.

La capital a l'è Marigot.
Al gh'ha una süperfiss de 53 km² e una pupulaziun de pressapoch 33.000 abitant.
Marigot

**Marigot** a l'è la capital de Saint-Martin, el toch frances de l'isula de San Martin, in di Caraib.
El gh'ha pressapoch 5.700 abitant.
Paisan-a

**Paisan-a** en piemontés (en italià: *Paesana*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 3.071 abitàncc, 'na superfìce de 58&nbsp;km² e 'na densità de 53 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barge, Oncino, Ostana, Sampeyre, Sanfront.

## Evulusiù demogràfica
Saint Kitts e Nevis

**Saint Kitts e Nevis** (ciamaa anca **Saint Christopher e Nevis**) a l'è un paes di Caraib.

La capital a l'è Basseterre.
El gh'ha una süperfiss de 261 km² e una pupulaziun pressapoch de 42.696 abitant (2005).
## Storia
Saint Kitts a l'è stada la prima culonia del inglesa in di Caraib (1624); i ingles hann ucüpaa Nevis in del 1628.
I dò isul a hinn vegnüü indipendent in del 1983.

## Urganizaziun pulitiga
Saint Kitts e Nevis (nom ufiziaj: **Federation of Saint Christopher and Nevis** e **Federation of Saint Kitts and Nevis**) a l'è un regn del Commonwealth.
El re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è el Denzil Douglas (del 1995).

## Alter proget
Trinidad e Tobago

**Trinidad e Tobago** (*Trinidad and Tobago* in ingles) a l'è un paes di Caraib.

La capital a l'è Port of Spain.
El gh'ha una süperfiss de 5.128 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.300.000 abitant.


El paes a l'è furmaa di isul de Trinidad e Tobago e de alter 21 isul püssee piscininn.

## Storia
Trinidad e Tobago a l'è staa un pussediment del Regn Ünì fina al 1962, quand che l'è vegnüü indipendent.

## Urganizaziun pulitiga
Trinidad e Tobago (nom ufizial: **Republic of Trinidad and Tobago**) a l'è una repübliga.
El president a l'é l'Christine Kangaloo (del 2023).
El prim minister a l'é el Kamla Persad-Bissessar (del 2025).
Port of Spain

**Port of Spain** (*Puerto España* in spagnö; *Port-d'Espagne* in frances; *Pò of Espay* in haitian) a l'è la capital de Trinidad e Tobago.

El gh'ha pressapoch 50.000 abitant.

## Cità gemelaa
Port of Spain a l'è gemelaa cun:
*  Atlanta, Stat Ünì d'America
*  Georgetown, Gujana
*  St. Catharines, Canada
Turks e Caicos

I isul **Turks e Caicos** a hinn una dipendenza del Regn Ünì in di Caraib.

A gh'hann una süperfiss de 417 km² e una pupulaziun de pressapoch 21.750 abitant.
La capital a l'è Cockburn Town.

I dò grüp de isul, i *Turks* e i *Caicos*, se tröen a süd-est di Bahamas e a nort de Hispaniola.
A hinn 28 isul, ma dumà i 8 püssee grant a hinn abitaa.
Cockburn Town

**Cockburn Town** a l'è la capital di isul Turks e Caicos.
La se tröa in sül isul de Grand Turk e la gh'ha 3.700 abitant.
Pierluigi Casiraghi

**Pierluigi Casiraghi** l'è nassüü a Munscia ul 4 mars dal 1969 e l'è stò un calciadur italian (tacànt) che l'è stò vice campiun dal Mund in dal 1994 in America.
Adess a l'è ul vice-alenador del Birmingham City.

## Palmarèss

***Jogador***

### Titoi nazionali

* **[[Coppa Italia]] - 2 titoi**
:Juventus: 1989-1990
:Lazio: 1997-1998

* **[[FA Cup|Coppa de Inghiltera]] - 1 titol**
:Chelsea: 1999-2000

### Titoi internazionai
* **[[Coppa UEFA|Coppa UEFA/UEFA Europa League]] - 2 titoi**
:Juventus: 1989-1990, 1992-1993

* **[[Supercoppa UEFA]] - 1 titol**
:Chelsea: 1998

***Alenador***

### Nazional Italiana U-21
* Tornee de Tolon
:2008
Hispaniola

La **Hispaniola** (furma latinizada del spagnöl *La Española*) a l'è un'isula del grüp di Antil Grant in del mar Caraibich, che la se tröa a süd-est de Cuba e a ovest de Puerto Rico. A l'è la segunda isula di Antil e del Mar Caraibich dopu de Cuba, cunt una süperfiss de 76.480 km², una lungitüdin de 650 km e una ampiezza püssee granda de 241 km. El sò teritori a l'è dividüü intra dü stat: Haiti per un terz ucidental e la a la Repübliga Dominicana per i dò terz de urient.
Antil Grand

I **Antil Grant** a hinn un rosc de isul del mar Caraibich, e hinn i isul püssee grant e a ucident di Antil. Se tröen a süd-est di Stat Ünì d'America e a est di Antil Piscininn.
Fan part di Antil Grant quater isul principaj:
* Cuba (100.860 km²)
* Hispaniola (76.480 km²)
** Repübliga Dominicana
** Haiti
* Giamaica (10.991 km²)
* Puerto Rico (9.104 km²)
Antil Piscininn

I **Antil piscininn** a hinn un rosc de isul in del Mar Caraibich che'l fa part di Antil. Al upost di Antil grant, van de Puerto Rico a süd fina ai cost del America del Süd. I Antil piscininn furmen trì grüp:
* i Isul de Suravent setentriunaj
* i Isul de Suravent meridiunaj
* i Isul de Sotavent
I Antil piscininn a hinn stat indipendent e dipendenz e teritori de alter stat cume Stat Ünì d'America, Regn Ünì, Francia, Ulanda e anca Venezuela.
Antil

I **Antil** a hinn un rosc de isul (225.000 km&sup2;, 21.550.000 abitant) in di Caraib.

I isul furmen un arch che'l scumincia al süd de la Florida e'l riva fina ai cost de la America del Süd. A gh'hinn pensee geugrafich che metarien in di Antil anca i isul Bahamas e Turks e Caicos.

I Antil a hinn faa in dü part:
* Antil grant
* Antil piscininn

## Etnulugia
Quand che'l Culumb l'era rivaa in 'sti isul chì, gh'eren di abitant che faseven part de dü famej etnich del America del Süd:
* Arawak
* Caribi.
L'ucüpaziun di spagnöj l'ha faa scumparì sübit i Arawak, menter i Caribi eren rimast fina al 1799, quand che i ültim de lur eren staa depurtaa. 
Intratant, l'era stada purtada in de l'arcipelagh una quantità granda de abitant de l'Afriga negra, che ghe lavuraven cume s'ciav e, in di isul sota l'aministraziun inglesa, anca abitant de l'India. Inultra tanti culon eurupei s'hin mes'ciaa cui abitant del lögh, cun culon de alter naziun d'Europa e cunt i african, cunt el creà una sorta de növ grüp etnich, quel di creul. Al dì d'incö, la part magiur de la pupulaziun di Antil l'è de urigin africana o mista.
Glenn Peter Strömberg

**Glenn Peter Strömberg** l'e' nassüü a Brämaregården in Svesia ül 5 da genar dal 1960 e l'e' stò un calciadur (centrucampista) in de l'Atalanta Bergamasca calcio da Bergum e la desmetüü da giügà in dal 1992 .
Andora

* Andòra, cümü de la pruinsa de Savona.
* Principàt de Andòra, Principàt tra Fransa e Spagna.
* Andorra la Vella, la capital del Principaa d'Andora.
Lüssemburgh

El **Lüssemburgh** (*Lëtzebuerg* in lüssemburghes, *Luxembourg* in frances, *Luxemburg* in tudesch) a l'è un paes de l'Europa ucidentala.

El cunfina cun la Francia, la Germania e'l Belgi.
La capital la se ciama anca lee Lüssemburgh.
El gh'ha una süperfiss de 2.586 km² e una pupulaziun de pressapoch 465.000 abitant.

A l'è un member de l'Üniun Eurupea.



## Urganizaziun pulitiga
El Grandücaa del Lüssemburgh (nom ufizial: **Groussherzogtum Lëtzebuerg / Grand-Duché de Luxembourg / Großherzogtum Luxemburg**) a l'è una munarchia custitüziunala.
El grandüca a l'è l'Henri (del 2000).
El Prim Minister a l'è el Xavier Bettel (del 2013).

## Muneda
Del 1m de genar del 2002 el Lüssemburgh al dupra l'Euro.
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (*Andorra la Vieja* in spagnöö; *Andorre-la-Vieille* in frances; *Andòrra la Vièlha* in ucitan; *Andorra la Biella* in aragunes) a l’è la capital del Principaa d'Andora.
La gh'ha 22.035 abitant (2004).

## Nom

In catalan *La Vella* al vör dì *la Vegia*.

## Monument püssee impurtant

* la Cà de la Vall (Parlament del Principaa)
* la Gesa de Santa Coloma

## Cità gemelaa
Andorra la Vella a l'è gemelada cun:
*  Valls, Spagna
Pont Niza

**Pont Niza** (nom ufizial: *Ponte Nizza*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è int l'Ultrepò Paves, int la vala Stafura al nivel indè che el Niza el va drent int la Stafura.
Al cunfìna coi comün de Bagnèra, Sésma, Gudiass, Gremiasch (AL), Montsegal, Val Nisa e Vars.

## Storia
Al cumün de **Pont Niza** l'è stà custitüìi int 'l an 1928 cunt l'ünion di cumün de Piscòren, Trebian Niza, San Ponz Semola e Sésma.

Chèst'ültima però la g'ha recüperàa la sò utunumìa int 'l an 1956.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Pont Niza l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Ligamm da fö
* sit minga ufizial sora '''Pont Niza''' e dintorni

## Riferiment
Cupenaghen

**Cupenaghen** (*København* in danes; *Kopenhagen* in tudesch; *Copenhagen* in ingles; *Köpenhamn* in svedes; *Kaupmannahöfn* in islandes; *Kööpenhamina* in finlandes; *Hafnia* in latin) a l’è la capital de la Danimarca.
A l’è anca la prima cità de la Danimarca per pupulaziun, cun 503.861 abitant (2008).

## Geugrafìa

La cità a l'è in de la part de urient de l'isula de Sjælland e, in part, in sü l'isula Amager, propi denanz al strecc de l'Øresund, che'l separa la Danimarca de la Svezia. 

## Cità gemelaa
Copenaghen a l'è gemelaa cun:
*  Paris, Francia
*  Reykjavik, Islanda

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal
Svezia

La **Svezia** (*Sverige* in svedes) a l'è un paes de l'Europa del Nort.

La cunfina cun la Nurvegia e la Finlandia.
La capital a l'è Stuculma.
La gh'ha una süperfiss de 449.964 km² e una pupulaziun de pressapoch 9 miliun d'abitant.

A l'è mèmber de l'Üniun Eurupea.

La moneda uficial l'è la curuna svedes.

## Urganizaziun pulitiga
La Svezia (nom ufizial: **Konungariket Sverige**) a l'è una munarchìa custitüziunala.
El rè a l'è Carl XVI Gustaf (del 1973).
El Prim Minister a l'è el Magdalena Andersson (del 2021).
La Svezia a la gh'ha un parlament cun 349 deputaa.

## Muneda
La muneda svedesa a l'è la curuna svedesa (*Krona*).
Stuculma

**Stuculma** (*Stockholm* in svedes; *Tukholma* in finlandes; *Holmia* in latin) a l’è la capital de la Svezia.
A l’è anca la prima cità de la Svezia per pupulaziun, cun 782.885 abitant (2006).

## Geugrafia
La cità a l'è spantegada in sü 14 isul intra el lach Mälaren e 'l Mar Baltich. A l'è per quest mutif che la ciamen *la [[Venezia]] del Nort*. 

## Cità gemelaa
Stuculma a l'è gemelada cun:
*  Kijv, Ücraina
*  Riga, Letonia
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
*  San Pederburgh, Rüssia
Ultrepò Paves

L**'Ultrepò Paves** (*Oltrepò Pavese* in talian) l'è una zona de la pruincia de Pavia (ca. 1100 km²) che la se tröva a sud del Po, ingrügnaa fra l'Emilia-Rumagna (pruvincia de Piasenza) e el Piemont (pruvincia de Lissandria).
## Cumün de l'Ultrepò Paves
Albared, Rena, Bagnera, Barbianel, Bastida, Bastia, Burgh Pariö, Burgh Rat, Busnasch, Bral de Pregöra, Bressana Bütarun, Bron, Calvignan, Camp Spinus, Canevin, Canee, Casanöva, La Catisma, Casee, Castana, Castegg, Castelet, Cecima, Cervesina, Ciaugnöla, Cudevila, Curana, El Curnal, Curvin, Furtünagh, Gudiasch, Gulferenz, Lir, Lungavila, Minchinigh, Mezzanin, Muntalt, Mumbel, Muncalv, Munscan, Munt Segal, Muntü, Murnigh, Uliva, Pancarana, Preda di Giorg, Pinarö, El Pizzal, Pont Nizza, Purtalbera, Rea, Ridaval, El Turbi, La Riva, Rubech, La Roca, Roca di Giorg, Rumagnes, Ruscala, Rüin, San Ciprian, San Damian, Santa Giületa, Santa Margarita, La Madona, Silvan, Stradela, La Turazza, Tur Sela, Val de Nizza, Valverda, Varz, Veret, Verüa, Vughera, Vulpara, Zavatarel, Zenevred.
### Vegg cumün
Faseven part de 'stu teritori di cumün che pö hin finii in alter regiun (Emilia-Rumagna, Ligüria e Piemont):
*A la Pruvincia de Piasenza: Bobi, Caminada, Cerignal, Curt de Bergnel, Utun e Zerba nel 1923;
*A la Pruvincia de Genuva: Fascia, Funtanagurda, Guree, Rundanina e Ruvegn nel 1923;
*A la Pruvincia de Alessandria: el cumün de Groppo che el g'ha formà el növ cumün de Pozzol Groppo nel 1929.
Gibiltera

**Gibiltera** (*Gibraltar* in ingles e in spagnöl; *Calpe* in latin) a l'è un pussediment del Regn Ünì al süd de la penisula iberiga.
La gh'ha una süperfiss de 6,5 km² e una pupulaziun de pressapoch 27.925 abitant (2005).

Gibiltera la se tröa in sü la costa eurupea del Strecc de Gibiltera, che'l separa el Mar Mediterani e l'Ucean Atlantich. El sò teritori a l'è una penisula piscinina sota de la *Roca de Gibiltera* (volta 426 meter).

## Storia

El nom de Gibiltera el vegn del arabu *Jabal Ţāriq* (جبل طارق), che'l vör dì "Munt de Tariq", el prim àrabu che, in del 711, al se metüü a la cunquista araba de la Spagna.
I ingles e i ulandes l'hann ucüpada in del 1704 (Güera de sücessiun spagnöla). In del 1713 el Trataa de Utrecht l'ha daa Gibiltera a l'Inghiltera.
La Spagna l'ha semper rivendicaa el pussess de Gibiltera, ma i sò abitant a hinn minga d'acordi. In del 2002, püssee del 98% di eletur l'ha vutaa per restà cunt el Regn Ünì.

## Lengua
La lengua ufiziala a l'è l'ingles. El dialet lucal el se ciama llanito e a l'è spagnöl e ingles mes'ciaa insema.

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Lüssemburgh (cità)

**Lüssemburgh** (*Lëtzebuerg* in lüssembürghes; *Luxembourg* in frances; *Luxemburg* in tudesch) a l’è la capital de Lüssemburgh.
A l’è anca la prima cità del pais per pupulaziun, de 76.420 abitant (2005).
Primavera

La **primavera** (parnonzia: [primaˈ(v)eːra]), ciamada pœu anca **la Verta** ind ona quaj lengua gallo-zisalpina compagn del forlan e del venet, l’è vuna di quater seson de l’ann ind i pais de clima temperad; la ven dedree de l’inveren e inanz de l’istad. Quand che l’è primavera ind l’emisferi del nord, l’è otunn in chell del sud, e vizzeversa. Adree a l’equinozzi de primavera – ciamad ancasì “equinozzi vernal” – el dì e la nocc inn pu o manca longh dodes ore: i dì se slonghen e i nocc se scurten. La scomenza el 20/21 de marz, puranca con l’equinozzi de primavera, e la feniss el 20/21 de sgiugn, cont el solstizzi d’istad.

La parolla “primavera” la ven sgiò del latin *prīma vēra*, o ben el prenzipi del *vēr*, la sò manera che gh’haveven de segnà la seson de la primavera. *Vēr* l’è ligad al verb sanscret *vas*, ch’el vœul dì “sberlusì”.

## Ligam de denter
* Carnoval
* Pasqua

## Ligam de fœura
Pavia

**Pavìa** (insì anca in talian) l'è una cità de la Lombardia cun , e l'è la capital de la pruincia cun l'istess nom. La se tröva ins el Tisin, un po' a nord da indè ch'el va drent int el Po, a 35 km a sud de Milan. El teritori aministraa del cumü de Pavia al cuacia gio una süperfis de  km².

Pavia l'è la capital d'una pruvincia fertil, dedicaa suratüt a l'agricultüra (prodüzion de vin, ris e cereal). J'indüstri j'hinn poch, e i atività de la cità j'hinn l'Üniversità e el Policlinich San Mateo.

## Storia

A l'epuca di Ruman la gh'aveva el nom de *Ticinum*, e l'è staa capitala del regn di lungubard. Da l'età Medieval l'è la sed de vüna di üniversità püssee antich d'Italia. La cità l'era furtificaa fena al 1872, quand che i bastion j'hinn staa trasfurmaa in vial e giardin püblich. La püssee part di müraj l'è supravissüü fena al 1901, quand che j'hinn staa trat zü per fa sü i vial de la circunvalazione.

## Simboi


File:Como-CoA-historical.svg|El stema storegh
File:Flag of John the Baptist.svg|La bandera


## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del comun de Pavia l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Da visità

Cità da j'urigin antich, la ofra un müg de rob cultüral e türistich. In particular, j'hinn da visità
el Museo del Castel di Viscont, San Peder in Ciel d'Oro, el Dom, San Michel Magiur, San Teudor ed il famus Pont Veg ins el Tisin, ultre al Palazzi Botigela. A pochi chilometri da la cità gh'è la Certusa de Pavia.

Pavia l'è vüna di tap impurtant ins la via Francigena, senter de pelegrinag che culega Ruma e Canterbury.

## Riferiment


## Alter pruget

## Vos corelade
*Licee scientifegh Torquato Taramelli
Vin

El **vin** l'è 'na bevanda alcolica fermentada, che la se fa esclüsivament cun la fermentazion de l'üga, o del must.
Vaduz

**Vaduz** (*Vadoz* in Aleman; *Dulcis Vallis* in Latin) a l'è la capital del Principaa del Liechtenstein.

La se troeuva a una altituden de  meter sora del nivel del mar e 'l gh'ha  abitant e ona superfis de  km² per ona densità de popolazion de  ab./km².

## Geugrafia
Vaduz l'è ona città alpina e la se troeuva in su la riva drita del fium Ren. L'è tacaa ai comun de .

## Stória

Par che Vaduz la sàpe mensiunàda endei manüscricc del sècol XII col nòm de *Farduzes* ma la tradisiù la öl che la sàpe stàda fondàda entùren al 1322 dei cóncc de Werdenberg. Del stès an gh'è 'na citasiù del castèl de Vaduz. Endel 1499, endel córs de la Guèra svéva el castèl l'è stat sachegiàt dei Svìser e la cità l'è stàda distrugìda.

Endel sècol XVII la famìa dei Liechtestein, uriginària de la Bàsa Austria, l'ìa dré a sercà la maniéra de ìga 'n pòst endela Dieta Imperiala (*Reichstag*), ma i pòscc i éra reservàcc apéna ai nòbii che gh'ìa posedimèncc diretamènt sóta 'l tròno imperiàl, sènsa personàgi feudài intermediàre, e nisü dei posedimèncc de la famìa a chèl tép là i respetàa chèsto requizìt.

Endel 1699 la famìa la g'ha ìt l'ocaziù de crumpà de la famìa dei Hohenems la Signurìa de Schellenberg, e quach agn dòpo, endel 1712 la contèa de Vaduz, du teretóre picinì ma che gh'ìa le caraterìstiche che i Liechtestein i sercàa, cioè ìga nisü óter signùr feudàl che l'emperadùr stès.

Endel més de zenér del 1719, dòpo che töte le trafìle per el pasàgi de proprietà i éra stàde completàde, l'emperadùr Carlo VI, el g'ha decretàt l'üniù de Vaduz e Schellenberg, e l'inalsamènt de chèsto teretóre al rànch de Principàt (*Fürstentum*) col nòm de "Liechtenstein" en unùr al sò fidàt servidùr, Anton Florian del Liechtenstein". L'è alùra che el Liechtenstein l'è deentàt en stat sovrà mèmber del Sàcro Romàno Impéro. A testemognànsa del fat che töta la vicènda l'ìa apéna 'n espediènt pulìtich, el Prìncipe del Liechtenstein el g'ha mìa mitìt pè endel sò nöf teretóre per piö de 120 agn.

## Sport
La squadra de folber principal de Vaduz l'è el FC Vaduz.

## Vos corelaa
*Rheinpark Stadion
*Municipi de Vaduz
Austria

L' **Austria** (*Österreich* in tudesch) a l'è un paes de l'Europa.

La cunfina cun la Svizzera e'l Liechtenstein a ovest, l'Üngheria e la Sluachia a est, l'Italia e la Sluenia a süd, la Germania e la Repübliga Ceca a nort.
La capital a l'è Viena.
La gh'ha una süperfiss de 83.882 km² e una pupulaziun de pressapoch 9 miliun d'abitant.

A l'è un member de l'Üniun Eurupea.



## Urganizaziun pulitiga
L'Austria (nom ufizial: **Republik Österreich**) a l'è una repübliga federala.
El president a l'è l' Alexander Van der Bellen (del 2017).
El Prim Minister a l'è l' Karl Nehammer (del 2021).

### Muneda
Del 1m de genar del 2002 l'Austria la dupra l'Euro.
Taquín gregurian

El **Taquín gregurian** l'è el taquín uficial di püssee tant pais del mond. El ciapa el so nom da papa Gregori XIII, che el la intrudut del 1582, cun la bula papal *Inter Gravissimas* anunciaa da la sua residenza de Vila Mundragon (arent a Mont Purzi Caton). L'è una mudifica del taquín giülian, che l'era in vigur prima.

L'è un sistema basaa ins el suu, e donca ins el circul di stagion. L'ann l'è fat sü da 12 mes chi vann dai 28 a 31 dì, per un tutal di 365 o 366 dì. J'agn de 366 dì j'hinn ciamaa *bisestil*: un ann ogni quater l'è bisestil, cun una quaj ecezion.
Üngheria

L**'Üngheréa** (*Magyarorszála* 'ndèla lengua üngherésa) a l'è un paes de l'Europa center-ucidentala.

La cunfina cun la Sluachia, l'Ücraina, la Rumania, la Serbia, la Cruazia, l'Austria e la Sluenia.
La capital a l'è Budapest.
La gh'ha una süperfiss de 93.030 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 milion d'abitant.

A l'è un member de l'Üniun Eurupea e de Visegrád.

## Urganizaziun pulitiga
L'Üngheria (nom ufizial: **Magyarország**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Tamás Sulyok (del 2024).
El Prim Minister a l'è el Viktor Orbán (del 2010).
Budapest

**Budapest** (*Aquincum* in latin; *Budimpešta* in di lenguf jugoslav, del tudesch *Bud im Pest*; *Budapešť* in cech e sluach) a l'è la capital de l'Üngheria.
A l’è anca la prima cità de l'Üngherìa per pupulaziun, cun 1.698.106 abitant, 2.571.504 se cuntum anca tüta l'area metrupulitana (2007).

## Geugrafia
El fiüm Danubi el traversa la cità de Budapest.

## Storia

Budapest a l'è nassüda in del 1873, quand che hinn staa giuntaa insema i cità de Buda, Obuda e Pest.

## Cità gemelaa
Bùdapest a l'è gemelaa cun:
*  Berlin, Germania
*  Bucarest, Rumania
*  Fort Worth, Stat Ünì d'America
*  Franchfort sül Men, Germania
*  Istanbul, Türchia 
*  Lisbuna, Purtugal
*  New York, Stat Ünì d'America
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina  
*  Tel Aviv, Israel
*  Varsavia, Pulonia 
*  Viena, Austria
*  Zagabria, Cruazia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Rumania

La **Rumania** (*România* in rumen) a l'è un paes de l'Europa urientala.

La cunfina cun l'Ücraina, la Muldavia, l'Üngheria, la Serbia e la Bülgaria. El Mar Negher el bagna i sò cost.
La capital a l'è Bucarest.
La gh'ha una süperfiz de 238.391 km² e una pupulaziun de pressapoch 22 miliun d'abitant.

Dal 1 de genar del 2007 la fa part de l'Üniun Eurupea.

## Urganizaziun pulitiga
La Rumania a l'è una repübliga.
El president a l'è el Nicușor Dan (del 2025) 
El Prim Minister a l'è el Ilie Bolojan (del 2025).
Oryza sativa

La **Oryza sativa** (nòm popolar: *ris*) l'è na pianta erbacea anüal de la familia di Poaceae (anca *Graminaceae*). La rapresenta, insema a *[[Oryza glaberrima]]* cultivaa in Africa, la pianta da indè ch'el vegna el **ris**.

La pianta la gh'ha urigin asiatich: i cines i la cultivavan per mutiv alimentar giamò del VI mileni prima del Signur.
Bucarest

**Bucarest** (*Bucureşti* in rumen; *Bucharest* in rüss e ücrain; *Bucureshci* in arumen; *Bukurešt* in serb e bülgher; *Bükreş* in türch e in tatar de Crimea; *Bukarest* in tudesch; *Bukurešť* in cech e sluach) a l’è la capital de la Rumania.
A l’è anca la prima cità de la Rumania per pupulaziun, cun 1.924.959 abitant (2005).

A nivell ministrativ, l'è cumpagna de 'n distrett.

## Geugrafia

Bucarest al se tröa in del süd de la Rumania e'l vegn traversaa del fiüm Dâmboviţa. 

## Persunagg famùs

* Luminița Dumitrescu, balerina e cureografa

## Cità gemelaa

Bucarest a l'è gemelaa cun:
*  Ankara, Türchia
*  Atene, Grecia
*  Amman, Giurdania
*  Atlanta, Stat Ünì d'America
*  Pechin, Cina
*  Chişinău, Muldavia

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Celtich ligür

I **Ligür** (in grech antich Λιγυες, *Ligues* e in latin *Ligures*) j'hinn staa un popul antich, forsi i prim tra i gent italich  dop di glaciazion. I prim segn de quj gent chì j'hinn de 25.000 ann indree, a partii da l'om de Cro-Magnon, che el gh'ha i so rimanenz püssee 'ntich propi in Ligüria int i Grot di Balz Russ.

Int l'epuca proto-storica, quela gent chì l'ha inflüenzaa tüta l'Europa ucidental, e in epuca storica la s'è estendüü dal sud de la Francia, Massalia e Pruenza, fina a la Pianüra Padana e indè che incö gh'è la Tuscana. I riferiment classich e la toponomastica i fan capì che una völta i popul Ligür i rivaven fena int l'Italia central.

L'avanzament di Celtich int l'Italia del Nord inturna al V-VI secul prima del Signur e j'invasion di Ruman del III-II secul prima del Signur j'han furzaa i Ligüri in sit semper püssee picinin insima di brich di Penin e ins i cost del Mar Ligür.
Cruazia

La **Cruazia** (*Hrvatska* in cruat; *Horvátország* in üngheres; *Croazia* in Italian), uficialment **Repüblica de Cruazia** (*Republika Hrvatska*), l'è un pajis de l'Europa del sud central, tra la panüra de la Panonia e el Mar Mediterani. La so capital l'è Zagabria. La Cruazia l'è tacaa a nord ataca a la Sluenia e l'Üngaria; a nord-est ataca a la Serbia, a est ataca a la Bosnia e Erzegovina, e a süd-est ataca al Montenegher.

## Urganizaziun pulitiga
El president a l'è la Zoran Milanović (del 2020).
El Prim Minister a l'è 'l Andrej Plenković (del 2016).
Istàt

L**'Istàt (estàt ín ocídentàl)** l'è giöna de le quàter stagiù de l'an, e 'n particular l'è cunusìda cóme la stagiù piö càlda del an.
Endèl emisféro Nort l'istàt la àmbia ai 20 o 21 del més de Zögn e la fenés ai 22 o 23 del més de Setèmber. Endèl emisféro Sud envéce l'istàt la àmbia ai 21 o 22 de Dezèmber e la fenés ai 20 o 21 de Mars.

L'istàt la é dòpo de la primaéra e prima de l'autùno.
Papa Gregori XIII

El **Gregori XIII** (in latin: *Gregorius XIII*; Bulogna, 7 genar 1502 – Ruma, 10 april 1585), nassüü cume **Ugo Boncompagni** l'è staa el 226° Papa de la Cesa catolica dal 14 magg 1572 fen a la sò mort. Prima de diventà Papa l'è staa anca vescuv de Vieste, in Püja.
GNOME

**GNOME** o **Gnome** (del ingles **''G**NU **N**etwork **O**bject **M**odel **E**nvironment'') a l'è un prugrama per l'ambient desktop per sistema uperatif Unix, cume Linux. A l'è vultaa in püssee de 100 lenguf ma'l gh'è minga in lengua lumbarda. El fa part del pruget GNU.

El pruget l'hann scuminciaa i messican Miguel de Icaza e Federico Mena in del 1997.
EMule

**eMule** a l'è un prugrama per scambià file in d'un sistema P2P cunt el prutucol eDonkey 2000 e la ret Kad, nassüü cume alternativa al prugrama eDonkey. A l'è un software liber per Windows, ma a gh'hinn anca alter versiun, cume xMule e aMule, che i hann faa aposta per alter sistema uperatif.
Sluachia

La **Slu**(**v**)**àchia** (nom uficial *Slovenská republika* in sluach, repüblica sluvaca) l'è una repüblica de l'Europa central, e la so capital l'è Bratislava. A nod-ovest l'è tacaa a la Repüblica Ceca, a nord a la Pulonia, a est a l'Ücraina, a süd a l'Üngaria e a süd-ovest a l'Austria. la gh'ha una süperfiss de 49.037 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.400.000 abitant.

La capital a l'è Bratislava.

A l'è un member de l'Üniun Eurupea e de Visegrád



## Storia
La Repüblica Sluaca e la Repüblica Ceca j'hinn nassüü el 1° de genar del 1993 da la division pacifica (ciamaa anca *Rivulüzion de velüd*), de la Cecusluvachia, che giamò del 1990 l'aveva ciapaa el nom de *Repüblica Federal Ceca e Sluaca*.

## Urganizazion pulitica
La Sluachia (nom ufizial: **Slovenská republika** ) a l'è una repüblica.
El president a l'è l'Peter Pellegrini (del 2024).
El Prim Minister a l'è el Robert Fico (del 2023).

## Ligam de föra
* Sit del guern
Menas

**Menas** (in talian *Menaggio*; in latin *Menasium*) l'è un cumün de , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km² in de la pruvincia de Com sül Lagh de Com.
El paes el gh'ha un centru, tre fraziun principai (Crus, Luven e Nubial) e una dò alter lucalità, ciuè Castel e Sunenga.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Menas l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Google Talk

**Google Talk** a l'è un prugrama per mandà messacc istantani e VoIP cunt el prutucol Jabber, che l'ha desvilüpaa la sucietà Google e'l laura cun sistema Windows. La prima versiun beta a l'è surtida el 24 de agust del 2005.

## Ligam de föra
*Google Talk
Pietraporzio

**Pietraporzio** (en piemontés: *Peiropurch*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 115 abitàncc, 'na superfìce de 54&nbsp;km² e 'na densità de 2 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argentera, Canosio, Saint-Etienne-de-Tinée (FR-06), Sambuco, Vinadio.

## Evulusiù demogràfica
Paroldo

**Paroldo** (en piemontés: *Paròd (CN)*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 246 abitàncc, 'na superfìce de 12&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ceva, Mombarcaro, Murazzano, Roascio, Sale San Giovanni, Torresina.

## Evulusiù demogràfica
Muntalt

**Muntalt** (nom ufizial: *Montalto Pavese*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². L'è cunussüü per la sua prodüzion de vin.

L'è int una pusizion che la domina i culen de sura da Castegg e l'è ciamaa anca la "regina de l'Ultrepò".

Al cunfìna coi comün de Burgh Pariö, Burgh Rat, Crëvgnan, Lir, Muncalv, Murnigh, Uliva, Préda di Giorg, Roca di Giorgi e Arvén.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Muntalt l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Allium cepa

L**'Allium cepa** (in Lombàrd ocidentàl: *scigùla* o *sigùla* (*scimòzz* in del lombard andeghée); in Lombàrd orientàl: *sìgola* e *sigóla*) l'è una pianta cultivaa de la famiglia di *[[Liliaceae]]*. L'è una pianta erbacea cun radis süperficial e cun di föj che i diventen gross a la bas, indè che gh'è la part cumestibila. 

L'è druvaa principalment cume cundiment.

## Riferiment
Rasgamét de la Ègia

Ol **Rasgamét de la Ègia** l’è öna tradisiù antìga padà-alpìna ligàda amò a i tép di cèlti e di pòpoi pagà, che i éra üzàcc a la fì del invèren a brüzà i laùr ècc e menagràm per fàga pòst a chèi nöf. Chès-ce pòpoi, 'nsèma a chèsto ritüàl, i ghe domandàa ach a i spérecc de la natüra e a la tèra-màder de ès generùs e de portà 'l necesàre per ògne famèa, isé de püdì pasà fò amò ün an sènsa patì la fam o di disgràsie.

In de la sità de Bèrghem, la dümìnica de mèza Quarìsma, la sociasiù cültüràla del *Dücàt de Piassa Püntida* (che l’è la piàsa del bórgh de San Leonàrd, ü tép ciamàda piàsa de la Lègna) la mèt impé öna sfilàda de car - chèi del Carneàl apéna pasàt - che la traèrsa fò la sità bàsa. 

A la sìra, dòpo ì premiàt ol car piö bèl, 'l rìa ‘l momènt del rasgamét: gh'è ü pipòt che 'l ghe sömèa a öna ègia bröta come ‘l pecàt e che la rapresènta ach ü laùr che 'l và mia bé o ü bröt fastöde per la sità e/o la pruìnsa. Söbet dòpo ès istàcia giüdicàda dal Düca e da la sò córt, la ègia la vé rasgàda sö 'ndù tòch che pò i vé brüzàcc, alùra i ghe tàca dèt ach ai giràndole e ai föch artificiài e isé la fenés la giurnàda.
## Us curelàde
*Giubiana
Perlo

**Perlo** (en piemontés: *Perlo*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 130 abitàncc, 'na superfìce de 11&nbsp;km² e 'na densità de 12 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnasco, Ceva, Massimino (SV), Murialdo (SV), Nucetto, Priero.

## Evulusiù demogràfica
Sluenia

La **Sluenia** (*Slovenija* in sluen; *Slovenia* in italian) a l'è un paes de l'Europa center-urientala.

A l'è tacada a ovest a l'Italia, a nort a l'Austria, a est a l'Üngheria, a süd e a est a la Cruazia. A süd-ovest el mar Adriatich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Lübiana.
La gh'ha una süperfiss de 20.273 km² e una pupulaziun de pressapoch 2 miliun d'abitant.

A l'è un member de l'Üniun Eurupea.

## Storia
La Sluenia a l'è vegnüda indipendenta el 25 de giügn del 1991.

## Organizaziun pulitiga
La Sluenia (nom ufizial: **Republika Slovenija**) a l'è una repübliga.
El president a l'é el Borut Pahor (del 2012).
El Prim Minister a l'é Janez Janša (del 2020).

## Muneda
Del 1m de genar del 2007 la Sluenia la dupra l'Euro.

 
## Links
 
* Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
* Government of the Republic of Slovenia
* Hiking in Slovenia
Lubiana

**Lubiana** (*Ljubljana* in sloven, *Laibach* in todesch) a l'è un comun de la Slovenia, de la che l'è capital e anca cità con pussee sgent che ghe viv, cont i so 300'354 abitant al 2023.

La se troeuva propi al center de la Slovenia e l'è traversada del fium piscinin Ljubljanica.

## Ministrazzion
El sindegn de la cità l'è votad ogni quater agn: incoeu a l'è el Zoran Janković, al so quart mandad.

### Gemelagg
Lubiana a l'è gemelada con:
*  Atene, Grecia
*  Bratislava, Slovachia
*   Brussel, Belgi
*  Chemnitz, Germania
*  Chengdu, Cina
*  Cleveland, Stat Unid d'America
*  Leverkusen, Germania
*  Mosca, Russia
*  Parma, Italia
*  Pesaro, Italia
*  Ploče, Croazzia
*  Fium, Croazzia
*   Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
*  Sousse, Tunisia
*  Tbilisi, Georgia
*  Vienna, Austria
*  Wiesbaden, Germania
*  Zagabria, Croazzia

## Riferiment
*Britannica

## Ligam de foeura
*Sit oficial

## Alter proget
Pianfei

**Pianfei** (en piemontés: *Pianfèj*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.811 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 121 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiusa di Pesio, Margarita, Mondovì, Roccaforte Mondovì, Villanova Mondovì.

## Evulusiù demogràfica
Borgògna

La **Borgògna** a l'è 'na seriöla de la pruìnsa de Bèrghem che la part de Éla de Sère e la ria 'nfina a Palósch.

L'è stacia scaada 'n del 1400 per olontà del Bartoleméo Coleù.
Àlgua

**Àlgua** (italià: *Algua*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem a 24 Km de la sità e a 432 méter söl lièl del mar. L'è ü cümù de la Al Serina, öna lateràl de la Al Brembana. El g'ha , condèna süperfis de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

## Ol laghèt de Àlgua
In del 1888 öna frana l'ha scancelàt vià da la montàgna du bórgh de Àlgua, Trüchèl e Brüga, e pò l'à stopàt ol torènt Serina e isé l'è nasìt ol laghèt de Àlgua.

## Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Àlgua l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Bratislava

**Bratislava** (Tudesch: *Pressburg*; Üngares: *Pozsony*) a l’è la capital de la Sluachia.
A l’è anca la prima cità de la Sluachia per pupulaziun, cun 426.927 abitant (2007).

## Geugrafia

Bratislava a l'è tacada a l'Austria e l'Üngherìa. A l'è l'ünega capital al mund che la cunfina cun dü stat. A l'è anca arent al cunfin cun la Repüblica Ceca.
El Danübi al traversa Bratislava

## Nom
La se ciama *Bratislava* dumà del 1919.
Prima la se ciamava *Prešporok* in sluach, *Prešpurk* in cech, *Preßburg* in tudesch, *Pojon* in rumen e *Pozsony* in üngheres.

## Cità gemelaa

Bratislava a l'è gemelada cun:
*  Erevan, Armenia
*  Viena, Austria
*  Ruse, Bülgaria
*  Larnaka, Ciper
*  Praga, Repüblica Ceca
*  Lissandria de l'Egit, Egit
*  Turku, Finlandia
*  Brema, Germania
*  Ulm, Germania
*  Salunich, Grecia
*  Székesfehérvár, Üngheria
*  Perugia, Italia
*  Rotterdam, Paes Bass
*  Cracovia, Pulonia
*  Lübiana, Sluenia
*  Izmir, Türchia
*  Kijv, Ücraina
*  Cleveland, Stat Ünì d'America

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Sulfaa de putassi

El **sulfaa de putassi** a l'è la saa de putassi de l'acid sulforich.

A temperadüra ambient a l'è solid e'l gh'ha minga un udur o un culur.

Al se dupra cume fertilizant cunt una cumpusiziun NPK 0-0-50.