open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pilsner

**Pilsner**, **Pilsener**, **Pilsen** o abreviàt en **Pils** l'è 'n stil de bìra lager (cioè a bàsa fermentasiù) elaboràt en urìgin endèla cità de Plzeň (en tudèsch *Pilsen*) endèla part ucidentàla de la Repüblica Ceca. 

L'è fabricàda co malt che vé la Moravia de tipo ciamàt apò a chèl "pilsen", àiva de dürèsa bàsa e sura de töt co fiùr de luertìs cultiàt de le bànde de la cità de Žatec (Saaz en tudèsch). La fermentasiù l'è fàda conden leàt che laùra a bàsa temperadüra (leàt a bàsa fermentasiù). 

La bìra elaboràda segont el stil pilsen la g'ha 'n culùr ciar, en amàr médio-bas ma 'n profùmo bèl nèt de luertìs. El gràdo alcòlich l'è de sòlet entrà i 3 e i 5% en volüm.

## Stória
El procès de elaborasiù de tipo Pilsner l'è stat ideàt del màster birér todèsch Josef Groll e mitìt en òpera per la prìma ólta ai 5 de utùer del 1842 endèl *[[Bürgerlichen Brauhaus]]* (che öl dì presapóch "birerìa cumünala"), a Plzeň (en todèsch *Pilsen*), en Boémia. 

Chèsto tìpo de bìra el deènta sübit giü dei preferìcc 'ntra la zét, tat che 'ndèl 1859, la Bürgerlichen Brauhaus la pènsa de depozità 'l nòm todèsch *Pilsner* (che öl dì "de Pilsen"), come màrchio de urìgin.

Chèsto procès nöf de elaborasiù de la bìra el permèt de fà 'na bìra bèla ciàra e trasparènta, quan che 'nvéce le conoscènse de chèl tép là le pirmitìa de fà bìre piötòst scüre de culùr e trübie per vìa del leàt che restàa 'n sospensiù 'ndèle butìglie o 'ndèle bócc.

La difarensa, in sghej, cuma se dis, intra la Pilsner e e ij olter Lager (ciuè ij olter bir de media densitaa, a bassa fermentassiun e "invegiaa" di düü ai ses mis in lögh bej fregg - ciuè cunt temperadür arent ai 0 grad), l'è che la Pilsner l'è fada cunt giota moltada in d'una  manera dulsa, tipega de la Buhemia, che la ghe da un culur ciar e net e un saur bel s'cet, e cunt un nümer ben püssee volt de laurtìs che 'l ghe da un bouquet e un saur pütost agher.
Peroni Brewery

La **Peroni** l'è un'azienda produtris da bira da pruprietà da la SABMiller dal 2005 e l'é stada fundada a Vigevan in dal 1846. La produzion la vegn spustada da Vigevan a Roma giamò in del 1864 e la fabrica de Vigevano la vegnarà serada in del 1894.

In del cors di ann la ditta Peroni l'ha dervüü di stabiliment in alter post de l'Italia cumpagn de Bari, Napoli e Padova.
Ursus

**Ursus** l'è un'azienda rumena prudutriss da bira e fundada in dal 1878.
Dal 2002 l'é da pruprietà dal grupp sudafrican/ingles SABMiller.

## Birr prudot

* **Ursus Pils** - bira de stil pilsner 
* **Ursus Premium Pils** - bira de stil pilsner 
* **Ursus Black** - bira scüra a bassa fermentaziun 
* **Stejar** - bira a gradaziun alta 
* **Redd's** - bira aromatizzada al limon
Bràtea

La **bràtea** (o **ipsofìl**) endèla terminulugìa botànica, l'è 'na fòia mudificàda che compàgna fiùr o 'nfiurescènse.

De l'atacadüra a la sèa de la bràtea se svelöpa 'n fiùr o na 'nfiurescènsa. La pöl vìga fùrme e dimensiù diferènte. La funsiù de la bràtea l'è de sòlet chèla de protèger el böt del fiùr del zél e dei atàch dei parasìcc.

Le bràtee de sòlet le g'ha culùr vért e se pöl cunfundìle co le fòie; en sèrte spéci le pöl véser culuràde e se pöl scunfundìle col fiùr e alùra se dis che le g'ha funsiù vesilìfera perché le fà de reciàm per i insècc empulinadùr. 'N ezèmpe tìpech de bràtea vesilìfera i è la stèla de nedàl (*[[Euphorbia pulcherrima]]* Willd.) e la Bougainvillea. 


Archivi:Arum maculatum 0 700.jpg|la spàta de 'n *Arum*: l'è 'na bràtea con funsiù vesilàr
Archivi:Tilia cordata1.jpg|Bràtee de téi che fà de protesiù per fiùr e fröcc
Archivi:Bellis perennis rear ies.jpg|Invòlucro de bràtee de la 'nfiurescènsa a capulì de la margaréta. L'è mìa 'n càles perchè 'l capulì l'è mìa 'n fiùr ma 'n ensèma de fiùr, ognü col sò calizì.
Archivi:E pulcherrima ies.jpg|I "pétali" rós de la stèla de Nedàl i è de le bratèe.
London Pride

**London Pride** l'è un'azienda inglesa prudütris da bira da pruprieta da la Fuller's Brewery e fundada in dal 1845.
Viktor

**Viktor** l'è una bira prudota in Sluvenia da l'azienda italiana *Atlante S.r.l.* e fundada in dal 2009.
Angelo Poretti Brewery

**Angelo Poretti Brewery** l'è un'azienda italiana prudütris da bira e fundada in dal 1877. Dal 1975 l'é da pruprietà da la Carlsberg.
Von Wunster

**Von Wunster** l'è un'azienda italiana prudutriss da bira e fundada in dal 1879 cun ül nom da **Bira Seriat**. Ül birifisi l'é da pruprietà da l'Heineken International.
Circondari de Lecch

El **Circondari de Lecch** (*Circondario di Lecco*) l'è staa voeuna di division ministrativ de la Provincia de Comm in del period 1859-1927.
El territori del circondari el correspond a la part oriental de la provincia comasca: cioè a squasi tutta la Provincia de Lecch del dì d'incoeu (foeura che la Val San Martin, che la partegniva a la Bergamasca, e la zona nord del lagh) e on tocchell de quella de Comm (per esempi la Vallassina).
El confinava a nord con la Provincia de Sondri, a est con la Provincia de Bergom (circondari con l'istess nomm), a sud con la Provincia de Milan (circondari de Monza) e a ovest cont el circondari de Comm.
## I comun in del [[1863]]
In grassett quei comun che esisten anca al dì d'incoeu. In corsiv i comun che fann minga part de la provincia lecchesa (nassuda in del 1992):
*Mandament I *de Brivi*
**Aizurr, Bagaggera, Brianzoeula, **[[Brivi]]**, Cajan, **[[Calch]]**, Cologna, **[[Imbersagh]]**, **[[Irun]]**, Mondonegh, Nava, Novaa, **[[Olgiaa (LC)|Olgiaa]]**, **[[Paderna (LC)|Paderna]]**, **[[Robbiaa]]**, **[[Rovagnaa]]**, Sabbionscell, **[[Santa Maria Oè]]**, Sartirana, Tegnon, **[[Verdee de Sora]]**, **[[Verdee de Sotta]]**.
*Mandament II *de Canz*
*****[[Ass]]***, ***[[Barni]]***, ***[[Canz]]***, *[[Carella]]*, ***[[Caslin]]***, *[[Cassina Mariaga]]*, ***[[Castell Mart]]***, ***[[Lasnigh]]***, ***[[Longon]]***, ***[[Magrej]]***, *[[Onn]]*, *[[Pagnan]]*, *[[Penzan]]*, ***[[Preserp]]***, ***[[Rezzagh]]***, *[[Scarenna]]*, ***[[Sorman]]***, ***[[Valbrona]]***, *[[Visin]]*.
*Mandament III *de Introeubi*
**Baiee, Barcon, **[[Barz]]**, Bind, **[[Casargh]]**, **[[Cassina in Valzasna|Cassina]]**, Concenee, Cortabbi, **[[Cornoeuva]]**, **[[Crandola]]**, **[[Cremen]]**, **[[Introeubi]]**, **[[Margn]]**, **[[Mosg]]**, Narr, **[[Pagnona]]**, **[[Parlasch]]**, **[[Pastur]]**, Pessina, **[[Premana]]**, **[[Premaluna]]**, **[[Tasen]]**, Vimogn.
*Mandament IV *de Lecch*
**Aquaa, **[[la Badia]]**, Ballabi de Sora, Ballabi de Sotta, Bellee, Castell, Cius, Germanee, Laorca, **[[Lecch]]**, **[[Lierna]]**, Linzanigh, **[[Malgraa]]**, **[[Mandell]]**, **[[Morteron]]**, Olaa, Olcc, **[[Pescaa]]**, Rancc, San Giovann, Somana, **[[Valmadrera]]**.
*Mandament V *de Massaja*
****[[Barzagh]]**, **[[Barzanò]]**, Bernaga, **[[Bulciagh]]**, **[[Casaa Noeuv]]**, Casiragh, **[[Cassagh]]**, Cassina di Bracch, Cereda, **[[Cernusch (LC)|Cernusch]]**, Contra, **[[Crimella]]**, **[[Lomagna]]**, Lomaniga, **[[Massaja]]**, **[[Montaveggia]]**, **[[Montesell]]**, Orian, **[[Osnagh]]**, **[[Peregh]]**, **[[Sirtol]]**, **[[Viganò]]**.
*Mandament VI *de Oggion*
****[[Annon (LC)|Annon]]**, Bartesaa, Bij, **[[Bosis]]**, Capiaa, **[[Cherghentin]]**, **[[Civaa]]**, Consonn, **[[Dolzagh]]**, Dosc, **[[Ell]]**, **[[Galbiaa]]**, **[[Garbagnaa Monastee]]**, **[[Garlaa]]**, Imberid, **[[Molten]]**, **[[Oggion]]**, **[[Olginaa]]**, ***[[Pusian]]***, Sala, **[[San Fermo (LC)|San Fermo]]**, **[[Siron]]**, **[[Suell]]**, Villa Vergan.

## Vos correlaa
*Provincia de Lecch
Greg Foot

**Greg Foot**  (nasüü a Bradford, Inghiltera ül 6 da Setembar dal 1983) l'é un presentatur televisiv ingles specializaa in trasmissiun scentifeghe. L'ha lauraa sura de tüt per ul ters canal de la televisiun püblica inglesa (BBC Three).
Radio

La **Radio** l'è un cumpless de strüment e persune impiegade in de la trasmission de müsica, nutissie e intrateniment cultüral, che la pöd es ascultada in sal mument da tanta gent. L'insema de tüti i canai radio el fà part d'un mezz de cumünicassion de massa che'l se ciama "radio". 
Datu che che'l mesu chi l'è anca un arnes par fà di danè, despess el cumpless de strüment e persune l'è rapresentad da n'azienda.
Il Paradiso può attendere (cartun)

**Il Paradiso può attendere** (in lumbard: *ul Paradis al pö spetà*) l'è un cartun italian dal 2011 creaa per salvà i busch italian e püblicizzaa dal WWF Italia.

## Trama
Ul cartun al cumincia cunt una riüniun in dal Paradis di animai estingiüü, e a gh'è la leunesa berbera, ul dodo, ul moa, l’uro, e alter speci sa dumandan cumé salvà da l’estinsiun l'urs bianch.
Orian

*Orian (*Oriano*), frazion del comun de Sest, in Provincia de Vares;
*Orian (*Oriano*), frazion del comun de Cassagh, in Provincia de Lecch;
*Orian (en lombàrt orientàl: *Orià*; en italià: *Oriano*), frazion del comun de San Pàol, in Provincia de Bressa.
Bira Wührer

La **Wührer** l'è stàda 'na fàbrica de bira italiàna atìva 'nfìna al 1988. L'è stàda la prìma fàbrica de bira 'n Italia, fondàda endèl 1829 a Brèsa del imprendidùr de urìgin austrìaca Franz Xaver Wührer.

## Stória

La prìma séde de la birerìa Wührer l'ìa 'n Contrada de Santa Maria 'n Calchera (encö via Trièste), endèl cör de Brèsa, 'ndóche amò 'ncö gh'è 'na tàrga che la regórda la sò prezènsa. Endèl 1889 giü dei fiöi del Franz Xavier, Pietro, el g'ha crumpàt en teré a la Burnàda, 'na zòna a la periferìa orientàla de Brèsa, e 'l g'ha fat fà sö 'n stabilimènt co le tecnologìe piö modèrne per chèla época là. El vegnarà finìt endèl 1895 ma la prudusiù la stantàa a pàrter per vìa de la situasiù econòmica e de le pulìtiche fiscài del tép. Endèl 1898 el stabilimènt l'è stat ciapàt en gestiù del fiöl de Pietro, Pietro Junior Wührer, che 'l gh'ìa apéna finìt i stüde de chìmica a Türì e de perfesiunamènt en Baviéra. La prudusiù la vegnarà isé rilanciàda e la bìra Wührer la deentarà 'na màrca cunusìda 'n töta Italia e pò a föra.

Endèl 1935 la società Wührer la crumpa la Società Toscana Paszkowski de Firènse che l'ìa titolàr de la Birra Roma, fàbrica 'n atività 'ndèla capitàl, isé la Wührer la s'è troàda con tré sédi de prudusiù: Brèsa, Firènse e Roma.

Endèl segont dopoguèra la società bresàna la farà amò 'na quach ótra aquizisiù de società del setùr.

Endèl 1981 la multinasiunàla alla BSN (Danone) la crumparà 'n pachèt de asiù de la Birra Wührer S.p.A. e 'ndèi agn dòpo 'n pó a la ólta la ciaparà 'l contròl de la società bresàna.

Endèl 1988 la società la vé crumpàda de la Peroni che la farà serà sö 'l stabilimènt bresà e la tegnarà 'n pé apéna 'l marchio.

Endèl pòst endóche gh'ìa 'l stabilimènt de la Burnàda gh'è stat fat sö 'n cèntro rezidensiàl e comerciàl ciamàt "Borgo Wührer".

## Nòm de la società e agn de atività

1829÷1889 BIRRA FRANZ SAVERIO WUHRER

1889÷1949 FABBRICA BIRRA PIETRO WUHRER

1949÷1970 PIETRO WUHRER S.P.A.

1970÷1981 BIRRA WUHRER S.P.A

1981÷1988 WUHRER S.P.A

## Colegamèncc estèrni
* Storia de la fondasiù de la birerìa Wührer
Octave Mirbeau

**Octave Mirbeau** (nasìt ai 16 de febrar del 1848 à Trévières (Normandia), e mórt ai 16 de febrar del 1917 a Parigi) l'è stat en scritùr, giurnalista, romenzér, dramatürgo e crìtich fransés del sècol XIX e del sècol XX. L'è stat 'n inteletuàl empegnàt, sìmbol de l'anarchìa: le sò upiniù le g'ha fat guadegnà 'na möcia de nemis.

## Biografìa

Mirbeau l'è nasìt a Trévières, Basa Normandia, ai 16 de febrér del 1848. L'è riàt al söces leteràre col romàns *Le Calvaire* (1886). L'è cunusìt per el sò lìber, *Le Journal d’une femme de chambre*, del 1900, e la sò comédia *Les affaires sont les affaires*, del 1903.

El Mirbeau l'ìa famùs apò a per l'amicìsia col Claude Monet e col Auguste Rodin.

I argomèncc tìpich de la so òpera i è l'asùrdo (*Farces et moralités*, 1904).

## Selesiù de òpere
### Romàns
* *Le Calvaire* (1886)
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dansle ciel* (1892-1893).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *La 628-E8* (1907).
* *Dingo* (1913).

### Teàtro
* *Les Mauvais bergers* (1897).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *Le Foyer* (1908).

### Sàgi
* *L'Affaire Dreyfus* (1991).
* *Lettres de l'Inde* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *L’Amour de la femme vénale* (1994).
* *Combats littéraires* (2006).

## Bibliografìa
*  Pierre Michel - Jean-François Nivet, *Octave Mirbeau, l'imprécateur au cœur fidèle*, Séguier, 1990.
*  *Cahiers Octave Mirbeau*, n° 1-21, 1994-2014.

## Colegamèncc estèrni

*  Société Octave Mirbeau.
*  ''Dictionnaire Octave Mirbeau'' .
Equus quagga quagga

Ul **Quagga** (**Equus quagga quagga**) l'è una sutaspeci estingiüda da la zebra di pianür, che un temp al viveva in Südafrica.
Recentement, cun di esperiment e di incrus seletiv, l'è staa ricreaa anmò: in dal 2005 a l'è nassüü un quagga quasi istess cumpagn de l'uriginal.
## Riferiment
Razza buvina piemuntesa

La **Razza buvina piemuntesa** l'è una raza de vaca che la s'è uriginada dal mesculament da uri e zebu pakistan.

A l'è 'na razza da vach che sa levan in Piemunt. Gh'han ul pel ciar, squasi bianch, i tor inveci hin püssee scür, cun quaicoss de gris (pü che altar in sül col).
La piemuntesa l'è ben pientada, cunt ul coo gross, i corni in sü l'urdinari e ul col rubüst. Denanz a l'è larga e ul dadree l'è rutund. La vaca l'è alta al gares 145 cm e la pesa circa 600 kg, el tor l'è alt 150 cm per 900 kg.
A sun besti da becaria: la carna da la razza piemuntesa l'è la püssee vendüda in Italia par via di sò qualità: a l'è tendra, la gh'ha poch grass e un rendiment eceziunal (68% par i bucit giamò cressüü, 72% per i vach).
Bos taurus indicus

Ul **Bos taurus indicus** (nòm popolar: **Zebù**), l'è una sutaspeci da Bos taurus cumüna in di paes trupicai. Esistan 75 razz difarent, spantegaa un poo indapartüt intra l'Asia e l'Africa.

## Varda anca
* Raza buvina piemuntesa - Razza derivada da l'acupiament tra l'Uro e ul Zebu pakistan.
Adriano Celentano

El **Adriàn Celentano** (Adriano) a l'è un cantant e atur italian nassüü a Milan el 6 de genar del 1938.

A l'è cugnussüü in tüt el mund per la cansun *[[Il ragazzo della via Gluck (la cansù)|Il ragazzo della via Gluck]]* e'l fa di cuncert suent in Francia, Germania, Regn Ünì, Canada e anca di alter paes.
Clementina de Gesü

**Clementina de Gesü**, che in realtà la se ciameva **Clementina de Jesus da Silva** (Valença,  Brasil, 7 de febràr 1901 – Rio de Janeiro, 19 de lüi 1987) l'è stai una cantanta brasiliana de samba, pupulàr asèe.

L'era cunusüda anca con la scurmàgna de **Tina** o anca de **Quelé**.

## Biugrafia

Nasüda a Valença  el 7 de febràr 1901, l'ha semper lauràd a servìsi fin quasi a sesant'ann, quand, in del 1963 l'ha cunusüd Hermínio Bello de Carvalho che g'ha püblicàd el so prim disc.

I cantant e artista püsè famùs, cume Elton Medeiros Clara Nunes, i ghann dedicad dle cansòn, e in del 1983 ' ghann dedicàd un *show* al *Teàter Münicipal de [[Rio de Janeiro]]*. Anca se l'ha cumenciàd a cantà abastànsa tardi, vers i sesant'ann, la gheva una vùs belìsima e l'è ricurdàda cume *mama*. L'è morta d'un ictus el 19 de lüi 1987.

Incö se pöd truà apena el sò disc *Clementina e Convidados*.

## Discugrafia

### LP
* 1966 - *Clementina de Jesus* (Odeon MOFB 3463)
* 1970 - *Clementina, cadê você?* (MIS 013)
* 1973 - *Marinheiro Só* (Odeon SMOFB 3087)
* 1976 - *Clementina de Jesus - convidado especial: Carlos Cachaça* (EMI-Odeon SMOFB 3899)
* 1979 - *Clementina e convidados* (EMI-Odeon 064 422846)

### Partecipazioni
* 1965 - *Rosa de Ouro - Clementina de Jesus, Araci Cortes e Conjunto Rosa de Ouro* (Odeon MOFB 3430)
* 1967 - *Rosa de Ouro nº 2 - Clementina de Jesus, Araci Cortes e Conjunto Rosa de Ouro* (Odeon MOFB 3494)
* 1968 - *Gente da Antiga - [[Pixinguinha]], Clementina de Jesus e João da Baiana (Odeon MOFB 3527)
* [[1968]] - *Mudando de Conversa - Cyro Monteiro, Nora Ney, Clementina de Jesus e Conjunto Rosa de Ouro* (Odeon MOFB 3534)
* [[1968]] - *Fala Mangueira! - Carlos Cachaça, Cartola, Clementina de Jesus, Nélson Cavaquinho e Odete Amaral* (Odeon MOFB 3568)
* [[1982]] - *O Canto dos Escravos - Clementina de Jesus, Tia Doca e Geraldo Filme - Canto dos Escravos (Vissungos) da Região de Diamantina - MG. Memória Eldorado.

### Compilation
* 1999 - *Raízes do Samba - Clementina de Jesus* (EMI 522659-2)

## Riferimènt


## Ligam de föra

*Clementina de Jesus sül sit Brazilianmusic
Chapapote

**Chapapote** l’è öna paròla gagliéga e spagnöla che insèma a tàte ótre paròle del gèner (*chapopote*, *pichi*, *chapote*, *fuel* o *galipote*) l’è dovràda per ciamà 'l asfàlt e l’è öna paròla che la é da la lèngua nahuatl o lèngua atzéca e per ès piö precìs l’è öna manéra sbaiàda de dì ol nòm del déo *Tzaucpopochtli*, déo atzeca di sentér.

Fò sùra l’è ciamàt chapapote ach ol petròle che da i naf ‘l rìa sö la rìa del mar, quàndo l’è sversàt in aqua de nascundù o quando gh’è ün incidènt a öna bàrca o a öna petroléra e in töte i manére söl mar se èt öna maréa nìgra.
Bos taurus primigenius

L**'uro** (**Bos taurus primigenius**, *[[Linèo|Linnaeus]]* 1758) l'è un gran buvin estint, spantegaa uriginariament in Europa.
Diversi speci, anca se i eren scumpars, hin stò ricreò cui acupiament cunt alter buvin.

## Rinascita

L'uro l'è staa ricreaa in Germania dai fredei Heck cun l'incrusà i razz buvinn derivant da l'uro uriginal.

## Varda anca
* Uro da Heck - Uro rinassüü secund ul mudel dai fredei Heck
* Raza buvina piemuntesa - Razza derivada da l'acupiament tra l'Uro e ul Zebu pakistan.
RPG Maker

**RPG Maker** (RPGツクール, Ārupījī Tsukūru) a l'è on programma per fà videogioeugh de roeul, desviluppaa dal grupp giappones Ascii, part de la Enterbrain. El nom Tsukūru la ven da tsukuru (作る), che voeur dii "creaa" e tsūru (ツール), la traduzzion fonedega de la parolla inglesa "tool".

## Version
A gh'hinn des version del programma:

*RPG MAKER 95: A l'è la version pussee veggia del programma.
*RPG MAKER 2000
*RPG MAKER 4.0
*RPG MAKER 2000 Value!
*RPG MAKER 2003
*RPG Maker 2000 Value!/RPG Maker 2003
*RPG MAKER 3D
*RPG MAKER VX
*RPG MAKER VX Ace: a l'è al noeuv RPG MAKER VX.
Arbed

**Arbed** (*Arbedo*) l'è vun di duu centri principai del comun ticines de Arbed-Cagion, in del distrett de Bellinzona.
El paes l'è 'l pussee gross di duu centri. El confina a nord con Cagion e Lumin, a est con Roree (in di Grison) a sud con Bellinzona e Sant Antoni, a ovest con Gnosca e Gordun. Ghe passa in mezz la Traversagna, che in del paes l'è ciamada anca domà *el riaa d'Arbed*. Arent al paes a gh'è anca la Val d'Arbed (in del qual a gh'è on lagh piscinin, el Laghett d'Orbell). El gh'ha on quarter che 'l se ciama Morinasc e che 'l confina con Bellinzona.

La scormagna di arbedott a l'è *asen*.

L'è staa on comun indipendent infina al 1820.

A Arbed gh'è stada el 30 de giugn del 1422, ona battaja bella granda tra i Svizzer (ch'eren dree a sedià Bellinzona) e i Milanes, che poeu hann vingiuu.
## Not

## Vos correlaa
*Arbed-Cagion
*Battaja d'Arbed
*Traversagna
Anson

**Anson** (*Insone*) l'è vun di centri che forma el comun tisines de Val Colla, in del distrett de Lugan.
L'è staa on comun indipendent infina al 1956.
Arz

**Arz** (nom in italian: *Arzo*) l'è ona frazion de Mendris, in del Canton Tisin.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, al confin con l'Italia (comun de Saltri). El sò centro l'è spartii in trii canton: *Canton Sora*, *Canton Sotta* e *Canton Là*. A nord el confina con Mered, a est con la frazion de Tremona, a sud cont el comun de Besasc.

L'è staa on comun indipendent infina al 2009.
Arvess

**Arvess** (*Auressio*) l'è ona frazion del comun tisines de Isorna, in de la Val Onsernon (distrett de Locarna).

L'è staa on comun indipendent infina al 2001.
Uro de Heck

L**'Uro da Heck** l'è una razza rüstica da bestiam dumestich. Chii buvin chì hin staa ul risültaa d'un tentativ (tecnica ciamada Breeding back) de ricreà i uri estint a part da uri mudern in di ann intra ul 1920 e ul 1930.

## Urigin
L'Uro da Heck l'è nassüü tra ul 1920 e ul 1930, in dal tentativ da levà sü bestiam dumestich e turnà a la furma ancestral: l'uro (*Bos taurus primigenius*).
Prugramm d'alevament estensiv per repurtà i uri in vita hin staa cundot dai fredei tedesch Lutz e Heinz Heck. Heinz Heck l'ha lavuraa a l'Hellabrunn Zoological Gardens da Münegh e Lutz Heck l'era diretur dal Zoological Gardens da Berlin. In Germania in cal periud, gh'era ul regim nazista, e ul pruget di fredei Heck l'era sustegnüü da Adolf Hitler. Heinz Heck a Münegh l'ha incrusaa i Razza grisa ungheresa, Razza scuzesa di Highland, Murnau-Werdenfels, Angeln, Holsteins, Podolic cattle e i Corsican breeds.
A Berlin, ul fredel, Lutz Heck l'ha incrusaa buvin da cumbatiment spagnö e frances cunt alter razz. La razza da Berlin l'è stada perdüda a seguit da la Secunda Guera Mundial e da cunseguenza, i Uri de Heck mudern, hin discendent da la raza da Münegh.

## Distribusiün
Gh'in circa 2000 Uri de Heck in Europa. In da l'area natural ulandesa da Oostvaardersplassen a Flevoland visin Lelystad, g'hin circa 600 Uri da Heck in libertà e alter uri in present al Falkenthaler Rieselfelder in di press da Berlin, in Germania.
Semper in Germania, gh'in anca di uri in da la riserva da Nesseaue visin a Jena e al Grubenfelder Leonie a Auerbach. Di alter in stò purtà in Francia, Belgi, Svezia e Inghiltera.

## Galeria futugrafica e pruvenienza

File:Auerochse-02.jpg| Uro da Heck in Germania
File:2010 - djurparken i Höör 035.JPG| Uro da Heck in Svezia
File:Heckrund2.JPG| Uro da Heck in Ulanda
File:XN Heck Cattle 0033.jpg| Uro da Heck e buscin in Germania
File:Heckrund3.JPG| Uro da Heck e 2 buscit in Ulanda
File:Aurachtal Heckstier.JPG| Uro da Heck in Germania
Barbengh

**Barbengh** (*Barbengo*) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tisin.
El paes el se troeuva in sù la riva del lagh, lontan assee del centro comunal.  El confina a nord cont i comun de Collina d'Or e Granscia e a sud con quei de Morcò e de Carona. El confina anca cont el quarter de Gandria, a nord-est.
L'è staa on comun indipendent infina al 2008. El gh'ha vott frazion, ciamaa Cadepian, Campagnora, Casascia, Scernes, Garavee, Figin, Casor e Rampiga.

La scormagna di barbenghes a l'è *orocch*; quei de Figin inveci se ciamen *sarasin*.
Bidoeugn

**Bidogn** ([bi'døɲ] in de la prononzia local; *Bidogno* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
El se troeuva arent a la Val Colla. A nord-ovest el confina cont el centro comunal de Cavriasca, a est inveci con la frazion de Cortisciasca; a sud el confina cont el comun de Sonvigh.
El paes a l'è staa on comun indeperlù infina al 2008.
Bignasch

**Bignasch** (*Bignasco*) l'è ona frazion del comun tisines de Cevi, in de la Val Maggia.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, e a l'è traversaa de la Maggia e de la Rovana. A sud-est el confina cont el comun de Maggia, a sud-est cont i paes de Scerentin e Linesc, a nord con Praa-Sornii e la frazion de Cavergn.
Fina al 2006 l'eva on comun indipendent.
A Bignasch l'è nassuda e cressuda la Carla Del Ponte, giudes a L'Aja e diplomatega.

La scormagna di bignasches a l'è *morcioi*.
Brè-Aldesagh

**Brè-Aldesagh** (*Brè-Aldesago*) l'è ona frazion de Lugan, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, e 'l confina cont i frazion de Casgnoeura, Cureggia, Davesch, Gandria, Pregassona e Viganell. El confina anca con l'Italia (comun de Valsolda, in Provincia de Comm). El paes de Brè 'l se troeuva in sul mont con l'istess nomm, menter Aldesagh a l'è in pian.
L'è staa on comun indipendent infina el 1972.
Aurigen

**Aurigen** o anca **Aurisgen** (parnonziaa [aw'riʒan]; *Aurìgeno* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Maggia, in de la Valmaggia.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal; el confina con la frazion de Moghegn a nord-est, cont el paes de Maggia a nord, a est cont Avegn-Gordev.

L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Avegn

**Avegn** (*Avegno*) l'è vun di duu centri del comun tisines de Avegn-Gordev, in de la Val Maggia.
El paes el se troeuva in del princippi de la vall, e a sud de Gordev.
L'è traversaa de la Maggia.

L'è staa on comun indipendent infina al 2008. El gh'aveva tre frazion, ciamaa Avegn de Foeura, Terra de Denter e Gesa.
Borgnon

**Borgnon**  (parnonzia local: [bu'rɲoŋ]; in italian *Borgnone*) l'è ona frazion del comun de Cent Vai, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva arent al confin con l'Italia (comun de Re). El confina a nord cont Onsernon, a nord-est con Mosogn, a est cont Intragna, a sud con Palagnedra.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 2009.
## Referiment
Bosch (Bioeugg)

**Bosch** (parnonzia local: [buːʃk]; in italian: *Bosco Luganese*) l'è ona frazion del comun tisines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva a nord de Bioeugg, e 'l confina cont i comun de Lugan, Mann, Alt Malcanton e Canvee.
A l'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Vedegg

El **Vedegg** (*Vedeggio*) l'è on fiumm del Canton Tesin.
El nass del Camoghè a 2200 meter d'altezza, e 'l riva in del Lagh de Lugan.
El traversa i comun de Cavriasca, Ison, Monscender, Mezzvigh-Vira, Pont Cavriasca, Toresella-Tavern, Bedan, Lamon, Gravesan, Mann, Bioeugg, Muscian e Agn.
Razza grisa ungheresa

La **Grisa ungheresa** (in Ungheres: **Magyar szürke szarvasmarha**) l'é una razza de buvin pruvenient da l'Ungheria.
Breganzona

**Breganzona** (pronuncia local: [bregan'tsona]; istess in Italian) a l'è ona frazion de Lugan, in del Canton Tesin.
La se troeuva a ovest del centro storegh, e la confina con Bess (sud-est), Sorengh (sud), Muscian (sud-ovest), Bioeugg (ovest), Vescia (nord), Savosa e Massagn (nord-est).
L'è staa comun indeperlee infina al 2004: la gh'aveva ona frazion, ciamada Bess. 

## Bibliografia
* Nicola Pfund, *Breganzona: echi dalla collina di ponente*, Fontana Edizioni, 2005.
Brontall

**Brontall** (*Brontallo*) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Valmaggia.
El paes el se troeuva arent a la Maggia, e 'l confina con Menzoni (a nord-est), Cavergn (nord-ovest) e Bignasch (sud-est).
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Burzella

**Burzella** (*Bruzella* in Italian) l'è ona frazion del comun de Brencia, in del Mendrisiott.
La se troeuva arent al confin con l'Italia (comun de Schignan) e l'è taccada ai paes de Cabbi (nord), Castell San Peder (ovest) e Canegg (sud).
Burzella l'è stada on comun indeperlee fina al 2007.
Cabbi

**Cabbi** (*Cabbio*) l'è ona frazion del comun tisines de Brencia, in del Mendrisiott.
El paes el se troeuva arent al confin con l'Italia (comun de Schignan) e l'è taccaa ai paes de Mugg (nord-est), Burzella (sud), Castell San Peder (sud-est).
L'è staa on comun indipendent infina al 2007.
Campestro

**Campester** (*Campestro* in luganes, parnonziaa [ka'mpɛstru]; *Campestro* anca in Italian) l'è ona frazion del comun de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
L'è staa on comun indeperluu infina al 1976, quand che l'è staa taccaa a Tesseree (unii a Cavriasca in del 2001).
Carass

**Carass** (*Carasso*) l'è ona frazion de Bellinzona, in del Canton Tesin.
La frazion la se troeuva de l'altra banda del Tesin respett al centro comunal, in sù la strada che la mena de Moncarass a Gordun.
L'è staa on comun indipendent infina al 1907.
Cagiall

**Cagiall** (*Cagiallo*) l'è ona frazion del comun tisines de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva in sù la strada che la mena del centro de Cavriasca a Lopagn. 
L'è staa on comun indipendent infina al 2001.
Bren (Alt Malcanton)

**Bren** (*Breno*) l'è ona frazion del comun tisines de l'Alt Malcanton, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva in sui bricch, a metà strada tra Mijoeuja e Ros.
La scormagna di brenes l'è *asen*. 
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Broeuj

**Broeuj** (*Broglio*) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Valmaggia.
El paes a l'è traversaa de la Maggia e 'l se troeuva strengiuu tra Menzoni (a sud) e Praa-Sornii (a nord).
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Caloni

**Calonegh** (*Caloni* in dialett leventines, parnonziaa [ka'loni]; *Calonico* in italian) l'è ona frazion del comun tisines de Faid, in Val Leventina.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, in direzion de Anzonegh.
A l'è staa on comun indipendent infina al 2005.
Razza scuzesa di Highland

La **Razza scuzesa di Highland** l'è una razza buvina uriginaria da la Scozia, nota anca cum'é **Hebridean breed**, **Hairy Coo**, **Heilan Coo** o **Kyloe**.

## Galeria futugrafica e pruvenienza

File:Pionirska dolina 18.jpg| Esemplar in Bosnia e Erzegovina
File:ScotishCaw2.jpg| Esemplar in Scozia
File:Dartmoor 054.JPG| Esemplar in Inghiltera
File:Holiday in Südtirol 2004 (66).jpg| Esemplar in Italia
File:MP-Bos taurus 2.jpg| Esemplar in U.S.A.
File:Highland calf at show.jpg| Esemplar in Australia
Dompierre

* **[[Dompierre (CH-VD)|Dompierre]]** cümü svìser del Canton Vaud:
* **[[Dompierre (CH-FR)|Dompierre]]** cümü svìser del Canton Friburgo:
Murnau-Werdenfels

La **Murnau-Werdenfels** l'è una razza rüstica da bestiam dumestich uriginari da la Bavaria, in Germania.
Holsteins

**Holsteins** l'è una razza rüstica da bestiam dumestich uriginari di regiuni da North Holland e Friesland, che fan part da l'Ulanda.
Codelagh (Mendris)

**Codelagh** (*Capolago*) l'è ona frazion del comun tisines de Mendris.
El paes el se troeuva a nord del capploeugh comunal, in sù la riva del Lagh de Lugan. El confina anca cont i comun de Riva e de Melan. A l'è anca arent al Gioner.
L'è staa on comun indipendent infina al 2009.
Hortobágy National Park

**Hortobágy National Park** l'é un parch da 800 km² situà in da l'est da l'Ungheria pien da folklore e storia cultural. L'é staa metüü dent in da l'UNESCO cum'é patrimoni da l'umanità in dal 1999. Ül paesagg da l'Hortobágy l'è simil a una stepa, un prat piatt cun bestiam, pecur, mucch e caval, e l'è l'habitat ideal per vari speci (in stò avvistà 342 speci da usei).
Carabbia

**Carabbia** (inscì anca in Italian) l'è on quarter de la città de Lugan, in del Canton Tisin.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, e 'l confina con Barbengh (sud-ovest), Carona (est), Pasciall (nord) e Granscia (ovest).
L'è stada on comun indipendent infina al 2008.
Onsàt

**Onsàt** (nòm uficiàl en italià: *Onzato*) l'è 'na frasiù del cümü de Castelmèla, en pruvìncia de Brèsa.

L'è sitüàt endèla zòna a nòrt del teretóre del cümü a 'n pér de chilòmetri del centro del paés. El fà cunfì coi cümü de Roncadèle e Tùrbule. La frasiù la se svelöpa perlopiö dré a l'as stradàl de Via Santöàre (Via Santuario), taiàt de treèrs de la Via Madunìna del Boschèt. Al cruzàl 'ntra chèste dò vìe gh'è el santöàre che 'l pórta 'l stès nòm.

La frasiù l'è furmàda de trè località, *Onsàt* che l'è chèla che ghe da nòm a la frasiù, *La màsna* 'ndóche gh'è 'l vècc mülì, e *La Madunìna* 'ndóche gh'è 'l santöàre.
Andaröla

L’**andaröla** l’è ün arnés de lègn che ‘l servià per fàga ‘mparà a caminà ai s-cetì picinì, ma ach per tègnei a bàda. L’è stàcia dovràda piö o méno ‘nfìna al 1950 quàndo al sò pòst gh’è egnìt de móda ‘l girèl co i röde. 

L’andaröla l’é fàcia da dò stàze de lègn che i fà compàgn de dù binàre e tra i stàze la cór inacc e ‘ndré öna taolèta sèmper de lègn. Pròpe in del mès de la taolèta de lègn gh’è dét ü bus redónt, ‘ndó che s’mèt o’ s-cetì che ‘l pöl adóma 'ndà ‘nacc e ‘ndré. L’impàra isé a caminà sènsa res-cià de burlà ‘n tèra e, quàndo l’è stöf, ‘l pöl ach pogiàs zó sö i stàze e posà. 

Ol nòm ‘l gh’avrès de ègn pròpe dal fàto che ü s-cetì, dét in de l’andaröla, ‘l pöl adóma *andà*, andà ‘nacc e ‘ndrè, andà d’öna bànda a l’ótra, ma mia de piö.
Casima

**Casima** (istess in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Castell San Peder, in del Mendrisiott.
L'è stada on comun indeperlee infina al 2004.
Canegg

**Canegg** (*Caneggio*) l'è ona frazion del comun tisines de Brencia, in del Mendrisiott.
El paes el se troeuva in de la Val de Mugg, e 'l confina a ovest con Castell San Peder, a sud con Morbi de Sott, a ovest con l'Italia (Schignan), a nord con Burzella.
L'è staa on comun indipendent infina al 2007.
Castra

**Caster** (*Castra* in ticines, pronunciaa [ka'ʃtra]; *Castro* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Aquarossa, in de la Val de Bregn.
El paes el se troeuva ai pee di mont, in sù la strada che la mena de Pont (a nord) a Prugiasch (sud).
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Barfii

I **Barfin** (*Barfii* in valtellines; *Baruffini* in italian) hinn voeuna di quatter frazion de Tiran, in de la Provincia de Sondri.
Cadvergn

**Cadvergn** o anca **Cavergn** (*Cavergno*) l'è ona frazion del comun tisines de Cevi, in de la Val Maggia.
L'è vun di paes de la Val Rovana, e 'l confina a nord con Bidree (val Leventina), a ovest con l'Italia (Formazza), a sud con Bosch e Scerentin, a sud con Bignasch, a est con Lavizzara.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2006.
Camp (Bregn)

**Camp** (parnonzia local: [kɛːmp]; in italian: *Campo*) l'è ona frazion del comun tisines de Bregn.
El paes el se troeuva al princippi de la vall e 'l confina a nord-est con Ghiron, a sud con Rivoeuj e a nord-ovest cont i Grison (comun de Medel). El territori del paes l'è traversaa del fiumm Brenn.
L'è staa on comun indipendent fina al 2006.
Cusgioeugna

**Chisgiogna** (*Cusgioeugna* in leventines; *Chiggiogna* in italian) l'è ona frazion del comun tisines de Faid.
El paes el se troeuva in sù la riva del fiumm Tisin, e 'l confina con Rossura (nord), Calonegh (nord-ovest), Anzonegh (sud-ovest), Chironegh (sud-est) e Faid (est).
Chisgiogna l'è stada on comun indipendent infina al 2006.
Scimm

**Scimm** (*Cimo*) l'è ona frazion del comun tisines de Bioeugg, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva in collina, a sud-est del capploeugh comunal, in direzion de Vernaa.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2004.
Coj

**Coj** (*Coglio*) l'è ona frazion del comun tisines de Maggia.
El paes el se troeuva arent al cors de la Maggia, e 'l confina con Sgiumaj (nord-est), Brion (nord, in Val Verzasca), Maggia (sud-est) e Loeuden (sud-ovest).
La scormagna di cojatt l'è *buidoi*.
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Güd (Svizzera)

**Güd** (*Gudo* in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 754 abitant e una süperfiss de 9.9 km², e al se tröva a una altitüden de 232 meter sura al livel del mar.

El cumün de Gudo a l'è tacaa ai cumün de Cadenazzo, Cugnasco-Gerra, Giübiasch, Sant'Antonino e Sementina.
Macchina de scriv

Ona **macchina de scriv** l'è on meccanism con di tast che, a dàggh on colpett dessora, imprimen di caratter su on quaicoss, normalment on foeuj de carta. On brascin de la macchina el scatta innanz e 'l va a sbatt sù de on naster inciostraa che 'l sta dessora del foeuj.

L'invenzion de la primma macchina meccanega l'è stada in di ann Sessanta del secol XIX, e de quell ann lì i macchin de scrivv hann scominciaa a fàss strada in di offizzi, lassandegh a la scrittura a man con penna e incioster domà i corrispondenz pussee privaa.

Apos de la Segonda Guerra Mondial hinn staa inventaa i macchin de scriv elettregh, e poeu anca quei elettronegh. A partì di ann Settanta i sistema de videoscrittura primma, e poeu i personal computer han faa svelt a cascià via i macchin meccanegh de tucc i post indè ch'eren drovaa.
Cadùr

Ol **cadùr** o **cadù** (en bresà: **gambù**) l'è ü bastù de lègn piegàt de manéra de ès pogiàt sö i spàle e l'é dovràt per portà dù sidèi. Chès-ce dù sidèi è compàgn de dù pis sö la balànsa e i è bé francàcc al cadùr, dezà che a la fì del bastù, de töte e dò i bànde, i gh'è dò o trè tachetìne che i a té salt per ol mànech.
Battaja de Cagion

La **Battaja de [[Cagion]]** (on paes minga lontan de Bellinzona) l'è stada fada el 6 de luj del 1449 e l'ha viduu combatt vun contra i alter i svizzer del Canton de Uri e i milanes de la Repubblega Ambrosiana.

Quei de Uri eren vegnuu giò in del Tisin per dàggh ona man al sò leaa Franchin Rusca (el scior de Locarn), che l'era dree a combatt i Milanes per conquistà i territori (soratutt in del Luganes) che l'eva perduu ona desena d'agn prima per via d'ona decision del duca de Milan.
I Milanes, comandaa del Giovann de la Nos, hann vinciuu e allora quei de Uri, per vess minga coppaa tucc, hinn scappaa sù per la Mesolcina (anca lee leada di svizzer) e hann bandonaa la zona de la Riviera.

Compagn de la battaja de Arbed, combattuda on vintchinch agn prima, anca quella battaja chì l'ha fermaa per on poo la vanzada di svizzer giò per el cors del Tisin, e l'ha liberaa Bellinzona de la pression che la gh'eva prima.
Al dì d'incoeu i storegh pensen che la sia minga stada ona battaja de quei proppi important, tant l'è che l'ann dopo i Svizzer hann segutaa a 'vèggh minga de pagà el dazzi per rivà a Milan.

## Bibliografia
* *Ticino Medioevale, storia di una terra lombarda* (Giulio Vismara - Adriano Cavanna - Paolo Vismara, Armando Dadò editore, pagina 206).
Cortisciasca

**Cortisciasca** (*Corticiasca* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal, e 'l confina con Bidogn (nord-est), Sonvigh (sud) e Valcolla (ovest).
L'è stada on comun indeperlee infina al 2007.
Corzones

**Corzones** (pronuncia local: [ku'rtsønas]; in Italian: *Corzoneso*) l'è ona frazion del comun tisines de Aquarossa, in de la Val de Bregn.
El paes el se troeuva in sù la riva de dritta del fiumm Brenn (anca se l'è minga bagnaa de 'sto fiumm) e l'è in sù la strada che la mena Donsg a Luntiga. Oltra i montagn che gh'ha ai sò spall a gh'è la Leventina (comun de Faid).
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Gud (Italia)

**Gù** o **Gud** (nom ufizial in italian: *Gudo Visconti*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. La se troeuva a sud-òvest de Milan, vers la Provincia de Pavia. La ciappa el sò nòmm italian per fà differenza con Gud Gambaree, frazion de Buccinasch, e per regordà la soa origin come possediment de la famiglia Viscont, fina al 1498.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Gud l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Conton

**Conton** (parnonzia local: [ku'ntoŋ] o [ka'ntoŋ]; in Italian: *Contone*) l'è ona frazion del comun tisines de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva minga lontan del Mont Scender, in sù la strada de Locarna a Bellinzona. El confina con Magadin (ovest), Locarna (nord-ovest), Monscendra (sud), Cadenazz (est), Gud (nord).
La scormagna di contones l'è *majascendra*, per via de la vesinanza cont el mont con l'istess nomm.
L'è staa on comun indipendent infina al 2010.
## Not
Cugnasch

**Cugnasch** o **Chignasch** (*Cugnasco*) l'è vun di duu centri principai del comun tisines de Cugnasch-Gerra.
El paes el se troeuva bell lontan de Gerra (che l'è in de la Val Verzasca, vint chilometer pussee in là), e 'l confina cont i comun de Vegorn (nord-ovest), Gordora (ovest), Locarn (sud), Cadenazz (sud-est), Gud e Sementina (est), Moncarass (nord-est). L'è traversaa del fiumm Tisin, che de lì a pocch el ghe va dent al Lagh Maggior.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2007.
## Referenz
Cureggia

**Cureggia** (inscì anca in Italian) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tisin.
El confina a sud-est con Brè-Aldesagh, a nord-ovest con Pregassona, a sud-ovest con Viganell.
L'è staa on comun fina al 2004.
Siddharta Gautama

El **Siddharta Gautama** o **Gautama Buddha** (en lengua sanscrita: *सिद्धार्थ गौतम*,  Lumbini, ca. 1944 B.C. – Kuśināgara, 1864 B.C.) l'è stai el fondador indian del Buddism, religion o la filosofìa basada sura i sò ensegnament.
Oportet ut scandala eveniant

***Oportet ut scandala eveniant*** l’è öna manéra de dì latìna che la öl dì *l’è necesàre che i s-ciòpe fò i scàndai* e l’è dovràda de spès per fà capì che adóma quàndo s’vé a saì i laùr chi và mia bé s’pöl das de fà per mètei apòst. 

Chèsta manéra de dì l’è dét in del Vangél del San Matéo (XVIII, 7) e i è paròle del Signùr che l’invìda i sò discépoi e piö ‘n generàl töcc i òmegn a dà mai scàndal, dezà che l’è ü bé chi s-ciòpe fò i scàndai, ma l’òm che l’avrà dacc iscàndal ‘l se la ederà bröta.
Tamaskan

Ül **Tamaskan** l'é un can generò in Finlandia cun la tecnica dal Breeding back per ripurtà in vita ul Dire Wolf ca l'è estint.
Fescoggia

**Fescoggia** (scritt inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de l'Alt Malcanton, in del Luganes.
I sò abitant gh'hann la scormagna de *bordon* ([bo'rdoŋ]), che 'l voeur dì "rav".
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Fus (Lavizzara)

**Fus** (*Fusio*) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Val Maggia.
El sò territori l'è quell indè che la nass la Maggia, in sul Pizz Cristallina. El gh'ha ona frazion che la se ciama Mogn.
El confina coi frazion de Peccia (ovest) e de Praa-Sornigh (sud). Oltra i montagn a gh'è la Leventina (comun de Dalp, Praa e Airoeu).
L'è staa on comun indipendent infina al 2004.
Breeding back

Ül **Breeding back** l'é una da selesiün di animali uperada da l'omm per ricreà gli animali estint, fasend incrusà diversi speci ch'in stò uriginà in manera selvatiga da la bestia estinta.
Alsazian American

L**'Alsazian American** anca cugnusüü cum'é **Shepalute Alsazian**, l'è una razza da can nativ (Canis lupus familiaris) uriginari di Stati Uniti, creà cun la tecnica dal Breeding back per fà turnà indréé l'estint Dire Wolf. L'è stà generà incrusand i razz da l'Alaskan Malamute, Pastur Tedesch, Mastin ingles, Anatolian Shepherd e Great Pyrenees lines.
Daigra

**Daigra** (parnonzia local: ['dɛjgra]; in Italian: *Aquila*) l'è ona frazion del comun tisines de Bregn.
El paes el se troeuva a sud de Rivoeuj (che l'è 'l centro comunal) e a nord de Torr e de Aquarossa. A ovest, oltra i montagn, a gh'è 'l Canton Grison (comun de Hinterrhein, Medel, Vals e Vrin).
L'è stada on comun indeperlee infina al 2006.

In del dialett del sitt, *daigra* el voeur proppi dì "aquila".
Gentirin

**Gentirin** o **Gentilin** (*Gentilino*) l'è ona frazion del comun tisines de Carabietta, in del Luganes.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal e l'è bagnaa a nord del lagh de Muscian. El confina a nord-est con Muscian, a nord-ovest con Sorengh e Lugan, a sud-ovest con Pambi-Noranch, a sud con Montagnoeula, a sud-est cont el lagh de Lugan. 
L'è staa on comun indeperlù infina al 2004, quand che l'è staa taccaa al vegg comun de Collina d'Or (adess unii a Carabietta).
Gerra (Gambarogn)

**Gerra** (scritt inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva in sui riv del Verban, e 'l confina a nord-ovest con San Nazzar, a sud-est cont Indemen e a sud-est con Sant Abbondi.
L'è stada on comun indipendent infina al 2010.
Gandria

**Gandria** (inscì anca in Italian) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tesin.
La se troeuva in sù dò spond del lagh de Lugan, e l'è on bell paesin turistegh. El confina con Casgnoeura e con Brè-Aldesagh, oltra che con l'Italia (comun de Lanz e Scin). 
L'è stada on comun indeperlee fina al 2004.
Genestree

**Genestree** (*Genestrerio*) l'è ona frazion de Mendris, in del Canton Tesin.
El se troeuva a sud del centro comunal e 'l confina con Coldree (est), Novazzan (sud-est), cont el comun italian de Bizzaron (sud), Stabi (ovest), Ligornett (nord-ovest) e Mendris (nord). I sò abitant gh'hann la scormagna de *zenebritt*.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2009.
Gerra (Cugnasch-Gerra)

**Gerra** (che on queidun el dis che 'l se parnonzia anca ['dʒɛjra]; in Italian, *Gerra Verzasca*) l'è stada on comun del Canton Tesin, in del distrett de Locarna. In del 2007 la gh'è stada taccada al comun de Cugnasch.

L'era spartida in duu tocch bei lontan: vun (el capploeugh comunal) el se trovava in del mezz de la Val Verzasca, l'alter inveci in del Pian de Magadin.
El comun de Gerra l'era nassuu in del 1852.  
## Vos correlaa
*Cugnasch-Gerra
*la Gerra
*i Gerr
## Font
Er Gerra

**la Gerra** (in del dialett del sitt: *er Gerra*, parnonziaa ['dʒera]; in del dialett de Senogn l'è parnonziaa ['dʒerja] *Gerra Valle* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Cugnasch-Gerra.
El paes el se troeuva in del mezz de la Val Verzasca, e l'è traversaa del fiumm con l'istess nomm. La Gerra la confina a nord-ovest con Senogn, a nord-est con Frasch, a sud-est con Vertezz e a sud-est con Brion.
Fina al 1852 l'eva ona frazion de Brion, poeu l'è vegnuda on comun indeperlee (insemma ai Gerr, che se troeuven in del Pian de Magadin, vint chilometer delonsg), e inscì l'è staa infina al 2007.
Arent a la Gerra se troeuva anca alter frazion, compagn de Lorentin, Cortasc, la Fromighera e Monda.

I abitant del paes gh'hann i scormagn de *mazzitt*, *sciavatt* (parnonzia local: [ʃa'vet]), *blagon*, *corlarei*, *maritt* o *ghezz*.
## Not

## Vos correlaa
*i Gerr
*Gerra (Cugnasch-Gerra)
*Brion
I Gerr

**I Gerr** (in del dialett local la /e/ la va parnonziada streggia; *Gerra Piano* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Cugnasch-Gerra.
El paes el se troeuva arent a Cugnasch e 'l confina anca con Gordora e i Gerr de Locarn.
Anca se hinn proppi taccaa a Cugnasch, fina al 2007 i Gerr toveven part al comun de Gerra, che 'l gh'aveva 'me capploeugh on paes che 'l se troeuva in del mezz de la Val Verzasca.
Anca se l'è on paesin piscinin assee, i Gerr gh'hann ona quai frazion: per esempi Cà Noeuv, Cioss e Cros.

I Gerr hinn staa on comun deperlor fina al 1920.
## Vos correlaa
*la Gerra
*Cugnasch-Gerra
Panthera leo

Ul **Leun** (nom scentifegh **Panthera leo**, Linnaeus 1758) l'è un animal carnivur da la famiglia di Felidae. Dopu de la tigre, l'è ul püssé grand di cinq grand felin dal gener Panthera.

## Varda Anca
* Leun asiatich
* Leun berber

## Riferiment
Panthera leo persica

Ül **Leun asiatich** (nom scentifegh **Panthera leo persica** *Meyer*, 1826) l'é v'una sutaspeci da leun. In natura al viv sulament in da la Furesta da Gir, in India.

## Riferiment
Panthera leo leo

Ül **Leun berber** (nom scentifegh **Panthera leo leo**, 1758) l'é v'una sutaspeci da leun. In natura al s'é estint ma al viv in di riservi creà apusitament in Maroch.

## Riferiment
Furesta da Gir

Ül **Gir Forest Wildlife Sanctuary** o **Furesta da Gir** l'é un parch indian istituì in dal 1965 per salvà da l'estinsiun ül leun asiatich.
Panthera tigris

Ul **Tigra** (nom scentifegh **Panthera tigris**, Linnaeus 1758) l'è un animal carnivur da la famiglia di Felidae. L'è ul püssé grand di cinq grand felin dal gender Panthera.
L'é cunsideraa predatur alfa, ciué l'animal cal sa colluca all'apes da la cadèna alimentar, e degià che l'è da dimensiun nutevol, l'è caraterizaa da la particular culurasiun dal mantel striaa cal g'a serv a "spezà" uticament la figùra da l'animal; ül disegn dal mantel al varia legerment da sutaspeci a sutaspeci. Gh'è di variant al culur dal mantel, principalment in da la sutaspeci da la Panthera tigris tigris (Tigra indian dal Bengala).

## Galeria futugrafica di sutaspeci esistent


:File:Panthera tigris tigris.jpg|*[[Panthera tigris tigris]]*
:File:Siberian_tiger_hanging_at_bar.jpg|*[[Panthera tigris altaica]]*
:File:Panthera tigris amoyensis.jpg|*[[Panthera tigris amoyensis]]*
:File:Indochinese Tiger.jpg|*[[Panthera tigris corbetti]]*
:File:Tiger in the water.jpg|*[[Panthera tigris jacksoni]]*
:File:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|*[[Panthera tigris sumatrae]]*



## Galeria futugrafica di sutaspeci estint


:File:Panthera tigris virgata.jpg|*[[Panthera tigris virgata]]*
:File:Panthera tigris sondaica 01.jpg|*[[Panthera tigris sondaica]]*
:File:BaronOscarVojnich3Nov1911Ti.jpg|*[[Panthera tigris balica]]*



## Galeria futugrafica di tigra da divèrs cülur


:File:Orange bengal tiger at Cougar Mountain Zoological Park headshot 2.jpg|*[[Tigre d'Ör]]*
:File:White tiger.JPG|*[[Tigre Bianca]]*
:File:Whitetigermirage.jpg|*[[Tigre Bianca minga striada]]*
:File:Blue tiger.jpg|*[[Tigre Blu]]*



## Riferiment
Sdìrna

La **sdìrna** l’è ün arnés de lègn che l’éra dovràt öna ólta in di pòs-cc de montàgna per portà a cà ‘l fé. 

L’è facìa de ü telér de lègn lónch e strécc, quàter istànghe metìde a retàngol, dò cörte e dò lónghe, i dò stànghe piö cörte i gh'à ü büs in del mès e de töte e dò i bànde gh'è ligàda öna córda. De chèste dò córde öna la fenés con d’ü rampì de lègn che 'l vé bù per ligàle 'nsèma e fà 'l gróp.
Per dovràla s’gh’éra de pogiàla zó ‘n tèra, s’ghe muntunàa sùra ‘l fé che pò s’ligàa sö bé co i córde, alùra se ciapàa la sdìrna in di mà e se la tegnìa co i bràs apéna sùra ‘l có. Prìma però gh’éra de paregià dèt in del fé ol pòst per fàga stà la cràpa e la sdìrna l’éra de portà ‘mpó sbièza al indré, chèl tat che l’éra necesàre per vèdega. 

L’è ciamàda *sdìrna* sùra de töt in Val d’Emàgna, ma ach a Castegnù ‘n Val Brembàna, menimà ol vocabulàre del Antonio Tirabósch ‘l dis che in del rèst de la bergamàsca l’è ciamàda *fraschéra*, fò che ‘n Val de Scalf, ‘ndó che l’è ciamàda *portadöa* o *portadòia*.
Panthera tigris sumatrae

La **Panthera tigris sumatrae** o **Tigre da Sumatra** l'é v'una sutuspeci da tigre ca la viv in da l'isula Indunesiana da Sumatra.

## Riferiment