open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Panòcia

En botànica, la **panòcia** o **racémo cumpunìt** l'è 'na 'nfiurescènsa cumpunìda, furmàda de 'n as principàl del quàl se destàca dei ram compàgn che 'ndèla gràta ma che 'nvéce de ìga 'nsìma dei fiùr sèmpe i g'ha amò 'n ótra gràta. En sostànsa l'è 'na gràta de gràte.


Archivi:WeinrebeBlütenstand.jpg|Vitis vinifera
Archivi:Avena sativa II.jpg|Avena sativa
Archivi:Veldbeemdgras bloeiwijze Poa pratensis.jpg|Poa pratensis


## Panòcia del furmintù

Co la paròla panòcia (ciamàda piö de spès col nòm de *canù del furmintù* e in Insübregh col nòm de *Lö(v)a*) se ciàma 'ndèla lèngua parlàda de töcc i dé pò a la 'nfiurescènsa fèmina del furmintù che però 'n realtà tecnicamènt l'è 'na spìga, perchè le cariòsidi (spighète) i è sèsii (le g'ha mìa 'l pedezèl). 
La 'nfiurescènsa mas•cc del furmintù 'nvéce, cioè la part ciamàda "ciöf", l'è tecnicamènt pròpe 'na panòcia, perchè le spighète i è pedunculàde.

## Riferimèncc


## Us corelàde
* Zea mays
* Gràta
Strage de Steinalm

La **Strage de Steinalm** l'è stàcia ön eccidi fàcc di separatista südtiroles contra di finanzier italià.

## L'asiù
Endena località de le bànde del Brennero ciamàda 'n italià *malga Sasso* e 'n tudèsch *Steinalm*, ai 9 de setèmber del 1966, i ativìsti sudtirulés del *[[Befreiungsausschuss Südtirol]]* i g'ha fat saltà pelària 'na cazermèta de la Guàrdia de Finànsa. Endel'espluziù gh'è restàt copàt tré finansì: el Franco Petrucci, l'Herbert Volgger e 'l Martino Cossu. El tribünàl de Milà el g'ha recunusìt 'na part fondamentàl en chèsta asiù al Georg Klotz, che però l'è mórt quach més prìma de la sentènsa. 'Na part dei stòrich però la g'ha sèmper pensàt che l'espluziù l'ìa stat 'n incidènt: che l'atribusiù de la stràge a 'n at de terorìsmo la sàpe perloméno dübiùza l'è 'n fat acetàt bastànsa de töcc.

## Rereriment
Ombrèla (botànica)

Endèla terminulugìa  botànica, l**ombrèla** l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa recemùza (cioè de strütüra a gràta) endèla quàl töcc i fiùr i g'ha 'n pedùncol de longhèsa presapóch precìza. 

L'ombrèla la pöl véser de du tìpi:
* **sèmpia**, quan che ògna ràgio de l'ombrèla de la 'nfiurescènsa la fenés condèn fiùr sul. 'N ezèmpe de chèsto tìpo de 'nfiurescènsa l'è chèla del ligabósch. 
* **compunìda** quan che 'nvéce ensìma a ogna ràgio gh'è 'n óter umbrilì picinì de fiurilì. Chèsta l'è la strütüra tìpica de le piànte che fà part de la famìa de le Apiaceae (ciamàda pròpe per chèsta rizù apò *Umbelliferae*).

Le ombrèle de spès le g'ha a la bàze 'n envòlucro furmàt de bràtee.

### Ezèmpe de ombrèle sèmpie

Archivi:(MHNT) Hedera helix - immature inflorescences.jpg|Fiùr del ligabósch (Hedera helix)
Archivi:Astrantia major6.jpg|Astrantia major
Archivi:Bärlauch Blüte.jpg|Allium ursinum
Archivi:Butomus umbellatus (2005 08 08).jpg|Butomus umbellatus


### Ezèmpe de ombrèle cumpunìde

Archivi:Laserpitium latifolium2.jpg|*Laserpitium latifolium*
Archivi:Giersch bluetenstand.jpg|*Aegopodium podagraria*
Archivi:Pastinaca sativa Blüten.jpg|*Pastinaca sativa*
Archivi:Daucus carota qtl1.jpg|Fiùr de le caròte (*[[Daucus carota]]* subsp. *carota*)


## Riferimèncc
* Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs. 

* Rec. M. BOTANICA 1969. Rebelais.  

* Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.
Gràta

Endèla terminulugìa botànica, la **gràta** (**grappèll** in lombard occideintal) (o **racemo**) l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa che la g'ha la caraterìstica de ìga 'n as (o ràchide) che 'l crès indefinitamènt e de le dò bànde nas dei böcc pedezelàcc che i se dèrf de menemà che l'as el se svelöpa. La fiuridüra se dis che l'è 'n sènso "acròpeto", cioè, se dèrf prima i fiù che stà sóta e la madürasiù va và 'n nacc 'nvèrs la pónta de la 'nfiurescènsa.

I óter tìpi de 'nfiurescènse recemùze sèmpie (spìga, amènt, ombrèla, ecc.) se i pöl derivà facilmènt de chèsta strütüra. La 'nfiurescènsa cumpunìda furmàda de 'na gràta de gràte (gràta cumpunìda) la ciàpa el nòm de panòcia, compàgn de chèla de l'ùa.


Archivi:Biscutella laevigata01.jpg|Biscutella laevigata)
Archivi:Cow_vetch2.jpg|Vicia cracca
Archivi:Muscari neglectum0.jpg|Muscari neglectum


## Riferimèncc

* Dimitri, M. 1987. Enciclopedia Argentina de Agricultura y Jardinería. Editorial ACME, BsAs. 

* Font Quer, P. 1953. Diccionario de botánica. Barcelona, Editorial Labor.
Tenerife

**Tenerife** l'è l'ìsola piö granda de ísul Canàrii (Spagna). L'è l'ìsola d'Spagna per popolasiù con 898.680 ab.

Santa Cruz de Tenerife che l'è la capitàl de l'ìsola è ísul Canàrii.

In Tenerife l' se tróa 'l terzo vulcà piö ólt de töta l'mondo è la montagna pussee alta d'Spagna, l'Teide.
Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** l'è 'na cità de l'isola de Tenerife, caploeugh de la provincia di Santa Cruz de Tenerife e de la comunità autonoma di Isole Canarie. La cità la gh'ha 206'965 abitant.

In tra i monument famos de Santa Cruz de Tenerife se regorden l'Auditorio de Tenerife, la Piazza de Spagna cont i sò musée e 'l Parch García Sanabria.

## Alter proget
Auditorio de Tenerife

**Auditorio de Tenerife** la se tróa a Santa Cruz de Tenerife, l'è giü di teater de musica lirica, musica classega e ballett pussee famos del mond, e l'è 'l monümènt 'mportànt de la sità e ü di piö famùs monümèncc d'Spagna.

L'è stàcia fàcia sö tra 'l 1997 e 'l 2003. L'è stàcia progetàda dal inzegnér Santiago Calatrava.
Teide

**Teide** l'è 'l terzo vulcà piö ólt de töta l'mondo è la montagna pussee alta d'Spagna. Cont i sò 3.718 meter, se tróa a Tenerife.
Spàdes

Endèla terminulugìa botànica, el **spàdes** l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa particolàr furmàda de 'na spìga con entùren 'na bràtea bèla grànda ciamàda spàta. L'è la 'nfiurescènda caraterìstica de la famìa de le Araceae e de le Arecaceae (le pàlme). La pöl ensomeàsen a 'n fiùr sul, bèl decoratìf, e per chèsta rizù l'è dopràda come ornamentàl (per ezèmpe: *Arum*, *[[Anthurium]]*,...).

Endèle spéce del zèner Arum, la spìga l'è furmàda de 'n as carnùs piötòst spès, a fùrma de pilàster, söl quàl i è fisàcc dei fiùr picinì picinì e specializàcc: fiùr fèmina con apéna l'ovàre a la bàze, e pò dei fiùr mascc co apéna i stam endèla part ensìma, e 'n öltema dei fiùr stérii.

En sèrte zèner de le Araceae, la spìga la pöl rià a ìga sö de piö de 2000 fiùr.
San Peder (Samolegh)

**San Peder** (parnonzia local: [san 'pedar]; italian: *San Pietro*) a l'è vuna di tanti frazion del comun ciavennasch de Samolegh, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in su la Mera, a nord del center comunal.
## Referenz
Fred Buscaglione

El **Fred Buscaglione** a l'è un cantant nassüü a Türin el 23 de novémber del 1921 e mort a Roma el 3 de februar del 1960.
San Peder (Castelvecana)

**San Peder** (*San Pietro*) l'è vuna di frazion del comun verbanes de Castelvecana, in de la Provincia de Vares.
## Referenz

## Vos corelaa
* A proposet de San Peder
Sant Abondi (San Sir)

**Sant Abondi** (parnonzia local: [santa'bondi]; italian: Sant'Abbondio) a l'è vuna di frazion del comun larian de San Sir, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del lagh de Comm, a nord del paes de Quaseria e a sud de Riscionegh.
A l'è staa on comun independent fina al 1999. Al temp di piev el partegniva a la Squadra de Riscionegh.
## Referenz
Cassina (Nervian)

**Cassina** o **Cassina del Pee**, ciamada anca **Sant Ilari** (*Sant'Ilario Milanese*) a l'è vuna di quatter frazion del comun milanes de Nervian.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, al de là del Canal Villoresi, in su la strada che la mena a Lainaa.
## Referenz
San Steven (Ogiona con San Steven)

**San Steven** o anca **Sasteven** (*Santo Stefano*) l'è vun di duu centri del comun varesott de Ogiona con Sasteven.
El paes el se troeuva a sud de Ogiona, in su la strada che la va invers a Cassan Magnagh.
## Referenz
Sarigh

**Sarigh** (*Sarigo*) l'è vuna di frazion del comun varesott de Castelvecana.
El paes el se troeuva in de l'intraterra, ai pee di montagn che se troeuven tutt intorna al Lagh Magior.
## Referenz
Saruggia

**Saruggia** (inscì anca in Italian) a l'è vuna di frazion del comun brianzoeu de Villa, in de la Provincia de Comm.
## Referenz
Sazz

**Sazz** (parnonzia local: [sats]; italian: *Sazzo*) l'è vuna di frazion del comun valtellin de Pont, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, al de là de l'Adda, in su la strada che la va a Piateda.
## Referenz
Michelangelo Buonarroti

**Michelangelo Buonarroti** o **Michelangiol** (Caprese, ses de marz del 1475 - Roma, desdott de febrar del 1564) a l'è staa on pitor, scultor, architett e poeta italian. A l'è consideraa vuna di figur pussee important del Renassiment, e giamò ai sò temp diseven che lù l'era vun di artista pussee grand de semper.
L'è staa on artista genial, ma anca inquiett. El sò nomm a l'è legaa a ona serie de oeuver che l'hann portaa in del firmament de la storia de l'art, e cognossuu a nivell mondial: a poeudom regordà la statoa del David, la Pietà e i afresch de la Capella Sistina.
L'istudi di sò oeuver l'ha segnaa i generazion ch'hinn vegnuu dopo de lù: insemma a alter modei, l'è nassuda inscì ona scoeula artistega che la feva de l'art "a la soa manera", e che l'è stada ciamada *manierismo*.

## Vos corelaa
*Renassiment
*Capella Sistina
Mastallon

El **Mastallon** (*Mastalon* in piemontes; *Mastallone* o *Mastellone* in italian) a l'è on riaa del Piemont.
El nass in de la Vall Anzasca, in del territori del comun de Banni Anzin, a 2000 meter d'altezza. Poeu el passa dent a la Valsesia, e 'l fa nass la Val Mastallon.
El finiss el sò percors dent a la Sesia, arent a Varall.
## Vos corelaa
* Val Mastallon
The Elder Scrolls V: Skyrim

***The Elder Scrolls V***: Skyrim o ***Skyrim*** l'è un video-gioeugh de roeul, desveluppaat per Bethesda Game Studios, faat soeu per Bethesda Softworks e vegnuut foeura el 11 november 2011.

## Loeugh
Ducent ann dopu i facc de The Elder Scrolls IV: Obliovion,  durant la 4° Era, en dela fregia tera de *Skyrim*, voeuna de le province de *Tamriell*.

I *nord* i henn i padron de Skyrim, perchè i henn quej che henn mej adataat al clima debott fregg. 

Gh'è senza dubi da dì che l' ambientaziun è anca inbufada a la mitolugia nordica.

## Raze
Le raze henn importancc per i carateristegh fisich del personagg, per la sò fisionomia e reguard. Soratut, i poeuden vess devers i carateristegh de forza o de intellett.
Gh'henn un total de 10 raze en del gioeugh:

***Nord**: raza d'umann on fracch comun a Skyrim. I henn debott volt e robust, gh'hann una forza fisica incredibil.
***Guardian Russ**: i henn di uman da la compleziun scura. I henn di incredibil varrier.
***Bretons**: abitancc de *High Rock*. I henn bon en magìa.
***Imperial**: uman nativ de la provincia imperial, *Cyrodiil*. I henn no di bon lotatur, ma i henn abil diplomatich e comerciant.
***Volt Elf (Altmer)**: i henn originari de l**Illa'' de ''Summerset'' e gh'hann una grand forza de la magia. 
***Elf Scur(Dunmer)**: originari di region oriental, en particolar ''Morrowind''.  
***Elf di bosch (Bosmer)**: i henn de ''Valenwood**. 
***Orch**: elf corutt, henn de pell verda.  I vegnen dai mont de *Wroathgarian* de *High Rock*. I henn incredibil varrier.
***Argonian**: I vegnen da l' *Argonia*. I henn meoucc e poeuden respirà sota l'aqua e i henn simil a i retil. 
***Khajiita**: gh'hann un coo de leon. I henn agil per natura e debott moeucc.

## Storia
La storia principala l'è un mesciott de facc e de mission ch' el gioeugatur al gh'haa de de fa soeu per salvà la tera de Skyrim e liberala. 
Foeura da la storia, i henn anca di organizzaziun ch'i poeuden daghe una man o di alter mission secondari, ch'i larghen la durada del gioeugh e per dà vargot de olter da fà. Chej organizzaziun henn i segutancc:

*Congrega Scura
*Scoeula di magh d'Hibernalia
*I compagn
*Congrega di lader

## Varda tucc i capitol
*The Elder Scrolls I: Arena
*The Elder Scrolls II: Daggerfall
*The Elder Scrolls III: Morrowind
*The Elder Scrolls IV: Oblivion
****The Elder Scrolls V***
*The Elder Scrolls: Online 

## Ligamm de foeu
*
Sìcon

Endèla terminulugìa botànica, el **Sìcon** — ciamàt apò **sicóne** — l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa cumpunìda, tìpica de la famìa de le Moraceae. La stèsa paròla se la dopèra per dàga nòm pò a la 'nfrötescènsa che vé fò del svelöp de la stèsa 'nfiurescènsa.

El sìcon l'è furmàt de 'n resetàcol che g'ha fùrma de pér (la pròla specializàda la sarès "piriforme"), 'ngrosàt, carnùs, encaàt, conden büs endèla part apicàl ciamàda *ostiöl* (ös pesèn) che la permèt ai insècc de nà dét e fà l'empolenasiù. 
Dét endèl sìcon gh'è dét tacc fiùr pesècc e unisesuài tacàcc a la parét intèrna. A segónt del leèl de madürasiù i sìcogn i pöl vìga dét apéna fiùr fèmina o fiùr fèmina e fiùr màscc. I fiùr màscc i è colocàcc apéna sét de l'ostiöl.
'Na ólta che la 'mpolenasiù l'è fàda, endèl sìcon se furmarà i achéni, cioè i fröcc. 

'N ezèmpe de sìcon che l'è fàcil de 'ncuntrà l'è 'l fich.
Volga

El **Volga** (en lèngua rusa: *Волга*; en lèngua tàtara: Идел/*İdel*; en lèngua kazàka: Еділ/*Edil*; en lèngua mokša: *Rava*) l'è 'l fiöm piö lónch e con piö tàta portàda de töta l'Euròpa. Coi sò aflüèncc, el càta sö le àive de piö de 'na tèrsa part de la Rùsia europèa. 

El Volga el nas sö le culìne del Valdài a 228 méter de altèsa söl leèl del mar, arènt a 'na località ciamàda Volgo Verchov'e, endèla part ocidentàl del oblast' de Tver', a presapóch 300 km a nordòvest de Mósca e 320 km a sudèst de San Pietrobùrgo e 'l va a finì de sbötàs endèl mar Caspio dòpo de 'n percórs lónch 3.700 km. 

L'è navegàbil sö quàze töt el sò percórs gràsie apò a töte le òpere de sistemasiù che gh'è stat fat endèla segónda metà del sècol XX. 

El sò cadì idrogràfich , condèna superfìce de 1.350.000 km², l'è chèl dei 18 entrà i piö gràncc del mónt e 'l reönés en gran mozàich de pòpoi. Endèla àl del Volga, a pàrter de la segónda guèra mondiàl s'è concentràt 'na bùna part de le atività 'ndüstriài de la Rusia. El g'ha 'na part importànte endèl imaginàre rùso e 'l g'ha ispiràt devèrsi romàns e cansù rùse.

Endèl sò percórs el Volga el tóca dùdes de le entità federài de la Federasiù Rusa, che a nàga dré al sò córs i è: 

* Oblast de Tver', 
* Oblast' de Jaroslavl', 
* Oblast' de Kostroma, 
* Oblast' de Nižnij Novgorod, 
* Repüblica de Mari-El, 
* Repüblica de Ciüvàsia, 
* Repüblica de Tartaristan, 
* Oblast' de Ul'janovsk, 
* Oblast' de Samara, 
* Oblast' de Saratov, 
* Oblast' de Volgograd
* Oblast' de Astrachan'.

I aflüèncc piö 'mportàncc i è:

* Achtuba (de le bànde de Volžskij)
* Samara (a Samara)
* Kama (a sud de Kazan')
* Kazanka (a Kazan')
* Sviyaga (a òvest de Kazan')
* Vetluga (arènt a Koz'modem'jansk)
* Sura (a Vasilsursk)
* Kerženec (arènt a Lyskovo)
* Oka (a Nižnij Novgorod)
* Uzola (arènt a Balachna)
* Unzha (arènt a Jur'evec)
* Kostroma (a Kostroma)
* Kotorosl (a Jaroslavl')
* Sheksna (a Čerepovec)
* Mologa (arènt a Ves'egonsk)
* Kašinka (arènt a Kaljazin)
* Nerl (arènt a Kaljazin)
* Medvedica (arènt a Kimry)
* Dubna (a Dubna)
* Shoša (arènt a Konakovo)
* Tverca (a Tver)
* Vazuza (a Zubcov)
* Seližarovka (a Seližarovo

## Galerìa de fóti

Yaroslavl-Strelka-001.jpg|Conflüènsa del Volga col fiöm Kotorosl', a Jaroslavl'
VolgaZimoy.JPG|El Volga zelàt, a nord de Jaroslavl'.
Russia River Volga.jpg|El Volga a Jaroslavl'
NN 07-08-2020 24.jpg|La conflüènsa del Volga col fiöm Oka, a Nižnij Novgorod
NN 07-08-2020 18.jpg|El Volga a Nižnij Novgorod .
Nizhny-Novgorod-Volga-Barge-1459.jpg|Un remorchiadùr arènt a Nižnij Novgorod.
Volga Rocks.jpg|La rìa dèstra del Volga arènt a la conflüènsa col fiöm Kama
Volga Ulyanovsk-oliv.jpg|El Volga a Ul'janovsk
Astrachan_Volgadelta.jpg|El Volga arènt a la fóce.
Oss da mort

I **Oss da mort** i en un mangià duls che'l se pacia par festegià il dì de tüti i Sant che'l vegn il dì avant del dì di mort.

I oss da mort i en di biscot giald de la furma di oss schisciade chi gh'àn la particularità de es fai cun la farina de melga fina.

I en no un mangià prutet da la legg, donca ghe n'è tante ricete. A scunda de la tradission, e di post, gh'è chi ghe met inden del büter e la farina bianca, el sücor o le ninsöle schisciade, el lat o la canela.
Anza

L' **Anza** (inscì anca in italian; *Visp* o *Vischpù* in walser) a l'è on riaa del Piemont.
La nass arent al giazzee del Belvedè, in del comun de Macugnaga, e la traversa tutta la Vall Anzasca.
A la fin del sò percors la ghe va dent a la Tos arent a Pedemulera.
## Vos corelaa
* Vall Anzasca
Spìga

Endèla terminulugìa botànica, la **spìga** l'è 'na 'nfiurescènsa sèmpia. De fat, l'è 'na gràta che però la g'ha i fiùr sèsii, cioè che g'ha mìa 'l pedùncol e isé i è tacàcc diretamènt a l'as (che 'l vé ciamàt apò *ràchide*). Chèsta caraterìstica la ghe dà a la 'nfiurescènsa a spìga 'n aspèt spès, strèt, bislónch, e a pùta.

'Na spìga la pöl a véser cumpunìda, cioè furmàda pò a lé de spighète tacàde diretamènt a l'as principàl.

## Ezèmpe de spìghe

Archivi:Koepfchen (inflorescence).svg|Schéma de 'na spìga oblónga
Archivi:Ananas bracteatus var tricolor.jpg|La spìga oblonga de l*'[[Ananas]]*
Archivi:Kolben (inflorescence).svg|Schéma de 'na spìga cilìndrica
Archivi:Illustration Plantago major0.jpg|Ilüstrasiù de 'na spìga cilìndrica de *[[Plantago major]]*
Archivi:Grote weegbree bloeiwijze Plantago major subsp. major.jpg|Spìga cilìndrica de *[[Plantago major]]*
Archivi:Plantago major0.jpg|Enfiurescènsa de la Plantago lanceolata
Archivi:Gladiolus palustris 20060702110147wp.jpg|Spìga de *Gladiolus palustris*
Archivi:Espigas de cebada.jpg|Enfiurescènsa cumpunìda: spìga de spighète, típica de divèrse graminàcee, compàgn de l'órs.
Gatacòrgna

La **gatacòrgna** o **gata cornia**, che la sarès öna gàta co i córegn, l'è ün animàl inventàt e de fantazéa che s'tróa in di fàole per i s-cetì. Chèst animàl misteriùs e spaentùs 'l servìa per fà stà bràe e bù i s-cècc e l'éra dovràda per insegnàga a übidì col mètega 'mpó de pùra. Suradetöt la Gatacòrgna del Mumbèl la servìa per mandà 'n lècc i s-cècc a la sìra, co stà gàta che a belazì a belazì la tacàa a ègn sö di scàle ü bazèl a la ólta e la se fermàa adóma quando töcc i s-cècc i s'éra casàcc dét in del lècc.  

La Gatacòrgna del Mumbèl l'è ligàda suradetöt al teritòre cremàsch, ma la Gatacòrgna piö 'n generàl l'è cugnusìda ach in de la bergamàsca e in de la bréssana e de fati chèsto nòm 'l se 'l tróa ach söl vacabulàre del Tirabósch del 1867 e col nòm de gatacòrnia la compàr pò ach in de fàole de la Al Brembàna 'ndóe l'è sèmper öna gàta co i córegn, che la fà pùra, ma la ghe fà del mal a nisü, dezà che co i sò córegn de nòcc la ghe fà gatigulì a i pé di s-cècc che i dórma e cò i sò córegn la scàa in di mucc di büse e 'nfìna di crotaöl .

## La Gatacòrgna dal Munbèl

Gatacòrgna dal Mumbèl, sènsa còrgne e sènsa pèl. Àrda che só chè söl prim bazèl

Mama, mama sentì, sentì!

Dórma, dórma, se ta öt durmì,

Gatacòrgna dal Mumbèl, sènsa còrgne e sènsa pèl. Àrda che só chè söl segónt bazèl.

Mama, mama sentì, sentì!

Dórma, dórma, se ta öt durmì.

Gatacòrgna dal Mumbèl, sènsa còrgne e sènsa pèl. Àrda che só chè söl öltem bazèl

Mama, mama, sentì, sentì!

Dórma, dórma, se ta öt durmì.

Gatacòrgna dal Mumbèl, sènsa còrgne e sènsa pèl. Àrda che gh’ó dervìt l’ös.

Mama, mama, sentì, sentì!

Dórma, dórma, se ta öt durmì.

Àrda che ta ciàpe….”

Mama, mama, sentì, sentì!

Dórma, dórma, se ta öt durmì...

o gus, l’otre pusse gus, se vègne dó dal càmi, ta metaró ‘n dal canaros.

## Riferimèncc
Álvaro Bautista

**Álvaro Bautista Arce** (Talavera de la Reina, Spagna 21 Nuvembar dal 1984) l'è un pilòta motociclistich spagnol, campiun dal mund in da la Class 125 cun l'Aprilia in dal 2006.
Nicolás Terol

**Nicolás Terol Peidró** (Alcoy, Spagna 27 Setembar dal 1988) l'è un pilòta motociclistich spagnol, l'é stò l'ültim campiun dal mund in da la Class 125 cun l'Aprilia in dal 2011.
Jorge Martinez Salvadores

**Jorge Martinez Salvadores** (Alzira, Spagna, 29 Agust dal 1962) l'è stò un pilòta motociclistich spagnol, tri volt campiun dal mund in da la Class 80 cun la Derbi e v'una volta in Class 125 semprer cun la Derbi.
Rambach

El **Rambach** (o *Rombach* en todèsch de la Svìsera e *Rom* en rumancc) l'è 'n fiöm de la Svìsera e de l'Italia, lónch 24,7 km. El nàs endèl Cantù dei Grigióni e 'l fùrma la Val Müstair. El tóca i abitàcc de Tschierv e Müstair. El pàsa 'l cunfì italià a Tubre (BZ) e 'l conflöés a dèstra 'ndèl Adige de le bànde de Glorènsa. I cümü streersàcc i è Val Müstair en Svìsera, Tubre, Malles Venosta e Glorènsa 'n Italia.

## Colegamèncc estèrni
*Scheda del fiöm söl sit de la Pruvincia de Bolzano
Judy Garland

**Judy Garland** - ma'l sò nom ver a l'era **Frances Ethel Gumm** a l'era nassüda a Grand Rapids, Minnesota, USA el 10 de giügn del 1922 e l'è morta a Lundra el 22 de giügn del 1969.

A l'è stada un atris e cantanta americana pròpi famusa.

## Ligamm de föra
* Judy Garland - IMDb
* Judy Garland - tvguide.com
Dieter Braun

**Dieter Braun** (Ulma, Germania 2 Febrar dal 1943) l'è stò un pilòta motociclistich tedesch, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Suzuki e in Class 250 cun la Yamaha.
Phil Read

**Phillip William Read** (Luton, Inghiltera, Gran Bretagna, 1 Genar dal 1939) l'è stò un pilòta motociclistich ingles, 1 vòlta campiun dal mund in da la Class 125 cun la Yamaha, 4 vòlt in Class 250 semper cun la Yamaha e 2 volt in Class 500 cun l'MV Augusta.
Dave Simmonds

**Dave Simmonds** (Londra, Gran Bretagna, Inghiltera, 25 Utubar dal 1939 - Rungis, Francia, 23 Utubar dal 1972) l'è stò un pilòta motociclistich ingles, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Kawasaki.
Gandùer

El **Gandùer** l'è 'n torènt de la pruvìncia de Brèsa. L'è furmàt de tré sorgèncc (Martignach de Ome, Al de Óme e Fuìna de Muntezèi). El pàsa per i teretóre de Rudènch Saià e Castegnàt e 'l và a fenéser 'na part endèl fòs Mandolòsa che 'l rìa de Gösàch (prìm de 'ncuntà 'l Gandùer l'è ciamàt "La Canàl"), el strèrsa i teretóre de Roncadèle e Castelmèla e pò 'l và a fenéser endèla Mèla de le bànde de Asà.
El prim tòch el g'ha dét piö tata àiva envéce 'l l'öltema part, per vìa de le inondasiù stagiunàle, l'è stat deviàt envèrs la Ròza de la Mandolòsa (Gösàch). La part de àiva che rèsta 'ndèl sò lèt natüràl envéce la fùrma el "Fòs Gandùer". 

A pàrter de le sorgèncc nefìna a la conflüènsa endèla Mèla, el Gandùer el percór 'na distànsa totàl de presapóch 34 km.

Endèl Medioevo, el nòm del torènt l'è atestàt col nòm de "Candubrium".
Hirundo rustica

La **Hirundo Rustica**, mej cognossuda cont el nomm popolar de **Randola Comun** (parnonzia IPA: /'randulɒ cʊ'myn/), o anca, a segonda de la zonna, *Rondola*, *Rondena*, *Rondana* e, in finn, cont l'italianism *Rondin*, l'è on usell che 'l pertocca a la fameja di Hirundinidae (passer) e l'è de natura migradora.

## Parvenza
La randola comun l'è longa di desnoeuv ai vintduu ghej (centimeter), di duu ai sett de quist hinn formaa de la cova, e la pesa di sedes ai vintun gramm (i donn de la randola pesen on cicininn pussee, ciovè di sedes ai vinttrii gramm). La spanda de sgor l'è di trintaduu ai trintaquatter ghej.

La randola comun l'è bella magrolina e la gh'ha chella sova caratteristega cova a ventaj. La sova s'cenna l'è de color metallegh bloeu-negher, menter la sova panza l'è de color de la panera. La gora inscambi l'è 'l color di castegn. In su i penn de la cova la gh'ha di smaggitt biancaster.

## Stil e Rapiditaa de Sgor
Ona Randola comun la sgora a des-vint meter al segond e la sbatt i ar di quatter ai des voeult al segond. La randola, a diffarenza de olter usej de demension compagn, quand che la va a la cascia la sgora bella bassa, la sgora ciovè in tra i sett e i vott meter del terren.

## Vos
El ciam de la Randola l'è bell volt e vun el po sentì 'l so cant sia quand che l'è dree a sgorà che quand che la speccia settada sgiò in su on brocch o in su 'l tecc de 'na cà. El so cant l'è melòdegh, el va su e sgiò, e l'è 'na mestura de scinguettij dolz e linger, ma anca de son pussee ruved.

## Habitat
La randola l'è de cà sota i tecc di cà, di stall o di er, e in tucc i sitt indova vun el troeuva praa, laghett o anca paltan. I randol passen i mis in tra avril e settember/otober in di zonn indova se cobbien, ciovè on poo departutt in Europa, Nordafrica, Asia e Nordamerica, finn a 1000 meter sora 'l nivell del mar e finn anch al Serciol Polar. I Randol europee passen l'invern in de l'Africa centrala e meridionala.

## Nutrizion
I randol vann a cascia de insett de tutt i sort a segonda del sitt indova se troeuven, del temp e de la stagion.

## Robb Curios
La randola comun l'è stada l'usell de l'ann in Germania in del 1979 e in del 2004 l'è stada l'usell de l'ann in de la Sguissera.

La randola l'è l'usell naional de l'Estonia.

La randola l'è part de l'emblemma de la ligna aerea orientala chines, ciovè la China Eastern Airlines.

## Referiment
Nuovo Centrodestra

El **Nuovo Centrodestra** (NCD, **Noeuv Center-destra** in lombard) l'è staa on moviment  politegh italian nassuu de la scission del Popolo della Libertà. El fondator l'è l'Angelino Alfano, president del moviment finna al sò deslenguament el 18 de marz del 2017 e la nassita de Alternativa Popolar.

L'ha sostegnuu el governo del Matteo Renzi finna ai sò dimission, per poeu supportà anca el Governo Gentiloni.
Moto3

La **Moto3** l'é la categuria inferiur dal Motomundial, e a curan i moto da ex cilindrada 125, sustiduida dal 2013. Ül diretur tecnich da la MotoGP (ai temp dal cambi), l'italian Corrado Cecchinelli, al mutiva la scelta cun v'un adeguament di tempi mudern e per la ridusiun di cust.   

## Alb d'or
Zeca Pagodinho

**Zeca Pagodinho** (che in d'la realtà el se ciàma *Jessé Gomes da Silva Filho* (Rio de Janeiro, Brasil, 4 de febràr 1959), l'è un cantant e müsicista brasiliàn de samba pupulàr.

## Biugrafia

Nasüd el 4 de febràr 1959 a Irajà, un quarté pupulàr a nord de Rio de Janeiro, l'ha semper frequentàd la *Scola de Samba d'la Portela*.

El sò prìm laurà l'è del 1983, el samba *Camarão que dorme a onda leva*, insema a Arlindo Cruz, e invitàd da Beth Carvalho. In del 2003, l'ha registràd per la *MTV Brasil*.

Incö, el vìv semper a Rio, in del quarté *Tijuca* cun la sò dona Mônica Silva e i sò quater fiöi Eduardo, Elisa, Louis e Maria Eduarda.

## Citasiòn

## Discografia
* 1983: *Camarão Que Dorme a Onda Leva*, participação em disco de Beth Carvalho - (RCA)
* 1986: *Zeca Pagodinho* - (RGE)
* 1987: *Patota de Cosme* - (RGE)
* 1988: *Jeito Moleque* - (RGE)
* 1989: *Boêmio Feliz* - (BMG)
* 1990: *Mania da Gente* - (BMG)
* 1991: *Pixote* - (BMG)
* 1992: *Um dos Poetas do Samba* - (BMG)
* 1993: *Alô, Mundo!* - (BMG)
* 1995: *Samba pras Moças* - (PolyGram)
* 1996: *Deixa Clarear* - (PolyGram)
* 1997: *Hoje é Dia de Festa* - (PolyGram)
* 1998: *Zeca Pagodinho* - (PolyGram)
* 1999: *Ao Vivo* - (Universal Music)
* 2000: *Água da Minha Sede* - (Universal Music)
* 2002: *Deixa a Vida Me Levar* - (Universal Music)
* 2003: *Acústico MTV - Zeca Pagodinho* - (Universal Music)
* 2005: *À Vera* - (Universal Music)
* 2007: *Acústico MTV - Zeca Pagodinho (vol. 2 - Gafieira)*
* 2007: *Zeca Pagodinho - Raridades* - (Som Livre)
* 2008: *Uma Prova de Amor* - (Universal Music)
* 2009: *Especial MTV - Uma Prova de Amor Ao Vivo* - (Universal Music)
* 2010: *Vida da Minha Vida* - (Universal Music)
* 2011: *Ao Vivo com os Amigos* - (Universal Music)
* 2012: *O Quintal do Pagodinho* - (Universal Music)

## Riferimènt


## Ligam de föra

* Sìtt üficial de Zeca Pagodinho
* Scheda de Zeca Pagodinho in sül IMDB
* Zeca Pagodinho sül Dicionário Cravo Albin dla Música Popular Brasileira
Derbi

La **Derbi** l'é un'asienda spagnòla prudutris da moto, diventada italiana cun ül Grupp Piaggio in dal 2001.
Vìstula

La **Vìstola** (en polàch *Wisła*; en todèsch *Weichsel*) l'è 'n fiöm de l'Euròpa Orientàla, el piö 'mportànte de la Polònia, lónch 1.070 km, e che g'ha 'n cadì idrogràfich de 192.000 km² (presapóch i du tèrs dos de la superfìce de töta la Polònia).

El nas endèl versànt setentriunàl de la cadéna dei Carpàsi, endèi mucc Beschid Ocidentai, endèla Slesia Alta, Polònia sud-ocidentàla (a 1.220 m de altèsa söl leèl del mar), e 'l scór en diresiù èst de la font a Sandomierz (tod.: *Sandomir*), indoe che la ciapa l'aqua del fiumm San. De Sandomierz enfìna al pónt endoche la ciapa dét l'àiva dei fiöm Bug e Narew el scór piö o méno en diresiù nòrt. De lé 'n nacc el và prìma a òvest e pò amò nòrt prim de sbötàs endèl mar.

El se sböta endèl Golf de Dànsica, en bras del mar Bàltich, ma prìma 'l se spartés en du ram bèi gròs.

La *Vìstula* se pöl navigàla quàze töta co bàrcù de poch tonelàgio, e l'è 'n comünicasiù per mès de canài col Oder. 

Le cità piö 'mportànte che la tóca i è Cracòvia, Varsàvia e Toruń. La cità de pórt de Dànsica la se tróa póch a òvest de 'ndóche la se sböta 'nsèl mar.

I aflüèncc principài i è 'l fiöm San (433 km), el Narew (484 km), el Bug Ocidental (772 km) e 'l Brda (238 km). 

## Cità streersàde

*Cracòvia
*Tarnobrzeg
*Sandomierz
*Varsàvia (pol.: *Warszawa*; tod.: *Warschau*)
*Płock (tod.: *Plotzk*)
*Włocławek (tod.: *Leslau*)
*Toruń
*Bydgoszcz (tod.: *Bromberg*)
*Grudziądz (tod.: *Graudenz*)
*Malbork (tod.: *Marienburg*)
*Dànsica (pol.: *Gdańsk*; casciub: *Gduńsk*; tod.: *Danzig*)

## Galerìa de foto


Archivi:Wodospad Wiselka Biala.jpg|De le bànde de la sorgènt
Archivi:Brennica i Wis%C5%82a.jpg|'Nvers Skoczów
Archivi:Wisla 010.jpg|
Image:Tyniec Abbey.jpg|L'abasìa de Tyniec
Archivi:Krakau Wawel Wisla.jpg|El castèl de Cracovia
Archivi:POL EC Kozienice.jpg|
Image:Warsaw882198.jpg|Un put de Varsàvia
Archivi:Kazimierz Dolny 040.jpg|Kazimierz Dolny
Archivi:Torun Stare Miasto.JPG| Toruń
Archivi:7d61e7d9b3de7c00667c34c9b937837f.jpg|'Nvers Tczew
Archivi:Weichsel1.JPG|De le bànde de la sbocadüra
Archivi:2003 12 23 Gdansk.jpeg|Dànsica
Suzuki

La **Suzuki Motor Corporation** l'è un'asienda giapunesa cun sed a Hamamatsu, Giapun, prudutris da veicol muturizàà, moto e mutur marin.
MBA

La **Morbidelli-Benelli Armi** l'era un'asienda italiana cun sed a Sant'Angelo in Vado, prudutris da moto e fundada in dal 1975 e sarada in dal 1990.
Azoto

L**Azòto** l'è 'l elemènt chimich nömer 7 e ol sò simbul l'è "**N**" che 'l starès per Nitrogenum, che l'è 'l sò nòm en latì e che a sò ólta el vé del Grech *nitron* (nitrat de potasse) + *-gen* (che völ dì *dàga éta a*).
En cundisiù de presiù e temperadüra stàndard el se tróa en fùrma molecolàra furmàda de du àtomi (sintetizàda col sìmbol N2) al stat gasùs, e sóta chèsta fùrma el costetöés el 78% en volüm de l'ària che se respìra.
L'è stat scuprìt del scensiàt scosés Daniel Rutherford endel 1772. L'è 'n elemènt prezènt endel strütüra de töcc i éser vivèncc come componènt esensiàl dei aminoàcidi e doza de le protetìne.
Potasio

El **potasio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **K** (de la paròla latìna *Kalium*). El g'ha nömer atòmich 19, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de potàsio el g'ha disnöf prutù. 
L'è un 'n metàl alcalì tèner de culùr bianch arzentàt. L'è 'l segónt metàl piö lezér (el piö lezér l'è 'l Litio), e 'n natüra se 'l tróa sèmper cumbinàt a dei óter elemèncc. L'è mulzì e se pöl taiàl a tòch pò a conden curtilì normàl. Apéna taiàt, le fàce del tài le se móstra de aspèt metàlich arzentàt, ma la superfìce nöa la se òsida a la svèlta. El reagés facilmènt, suradetöt co l'àiva, en contàt de la quàla el reagés en maniéra violènta tat che l'idrògeno che se lìbera el pöl ciapà föch o adiritüra s•ciopà. El se 'nsomèa al sòdio per el sò comportamènt chìmich. El ciàpa föch facilmènt e l'è corozìf.
Microscope

Ol **microscope** (de *micro-*, μικρο, picinì e *scopeo*, σκοπεω, ardà) l'è ön strüment che permèt de ardà laur che i'è trop pesegn per veser véscc a öcc nüt.

Gh'è deerse tipulugie de microscope:

Ol **microscope otich** l'è ol piö cümü, e ol prüm a veser stat anventat. L'è ön strüment otich che 'l conté dò o piö lencc che permet de votègner öna imagen sgrandìda del ogèt, e che funsiùna per refrassiù. La sciènsa che anvestiga i ogecc picinì che dòpra chèl strüment ché la sa ciàma microscopéa

Ol **`poder de amplificasiù** d'ön microscope l'è regulàt da tri lencc:
* **condensadur**: al serf per regulà la quantesa de lüs
* **[[ubietif]]**: ghe n'è tre (10x, 40x, 100x). An del 100x ol méde l'è mia argia, ma oj
* **öcülàr**: sgrandess la imagen de 10

Ol **poder de resolusiù** de ön microscope l'è la capasità de deferensià du póncc adiacencc cumé separacc. L'è mizüràt cont de chèla fòrmula ché:
 
**d=x/(n·sinθ)**

d = distansa

x = lönzitüd de unda (lüs visibila 400nm)

n = indes de refrasiù del méde (argia=1, oi>>1)

θ = metà angol de dervidüra del ubietìf
Calcio (element chimich)

El **càlcio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ca**. El g'ha nömer atòmich 20, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de càlcio el g'ha vint prutù. 
L'è un 'n metàl alcalì terùs, mulzì, de culùr gris, dopràt come agènt de ridusiù endèl procès de estrasiù minerària del torio, de l'urànio e del zircònio. L'è 'l quint dei elemèncc de la grösta terèstre per abondànsa e l'è 'n elemènt de 'mportànsa primària per el cìclo vitàl dei éser vivèncc.

Se 'l tìra fò del fluoruro de calcio per mès de l'eletròlizi, e quan che 'l ciàpa föch el fà sö 'na fiàma de culùr zalt-aràncio; se 'l vé 'n contàt co l'ària el se òsida a la svèlta. el reagés co l'àiva e 'l fùrma l'idròsido de calcio.

I gös, i òs e le önge de töcc i animài i é furmàcc en bùna part de compòscc a bàze de càlcio e l'è fàcil de troà 'n natüra sota fùrma de carbunàt de càlcio che l'è 'l compòst principàl de töte le préde de urìgin calcàrea (compàgn del marmor per ezèmpe). L'è ach el compòst bazilàr de la calsìna e del cemènto dóca l'è de 'mportànsa primària endela 'ndüstria de l'edilìsia.

Come elemènt pùro l'è stat izolàt per la prìma ólta endèl 1808, 'n Inghiltèra quan che Sir Humphry Davy el g'ha eletrolizàt 'na mistüra de calcar e òsido de mercùrio. El càlcio en fùrma metàlica el g'ha cuminciàt a éser dispunìbil sö làrga scàla al prensépe del sècol XX.
Oj

La paróla **òj** (del latì *oleum*) l'è ön termen zenèrich per ciamà nömerùs liquicc gras de urigin deerse che i sa delegua mia 'ndel'àiva e che i g'ha manch densità de chèla.

Pöl riferiss a:

* Oli, ol liquid grass comè l'oi de ulìa, l'oi lübrificant, oi vegetai, anemai o minerai

*Oii esensiai, o esènse

* Oli, ol fiöm de la pruinsa de Brèsa e Berghem
Valis

Öna **valìs** l'è ön contenidur con d'ön mànech che sèrf per trasportà visticc e oter trapèi an dei viàs. La sèrf per minà atùren le ròbe quan che se và vià.
Barbòs

Ol **barbòs** l'è la part anferiùr dol müs, che sa tróa sóta al làer anferiùr, e l'è la part mediàna de la mandìbula.
Fazza

La **fazza** (parnonzia: /ˈfa.(t)sa/ o /ˈfa.(t)ʃa/; ciamada anca **ghigna** se propri bruta o se de bestia, o **volt** /vuːlt/ soratut in poesia) l’è la banda frontal del coo, e la tœul denter la front, i cavei, i sorabarbelle, i œugg, la boca, i laver, i denc, la pell e el barboss.

L’è la part del corp intravers la qual i homen e i bestie esprimen i sò emozzion, e l’è importanta fiss per l’identitaa de una persona.

## Refarenze

## Olter proget
Suerbarbèle

I **suerbarbèle** i è dò àree pelùze übicàde pö o manc a du ghèi sùra l'öcc, an dol müs del véser ümà, an sìma de la caedà uculàr.
Quàze töcc i prümacc e i mamìfer i g'ha i suerbarbèle.
Gilera

La **Gilera** l'è un'asienda italiana cun sed a Pontedera, Italia, prudutris da moto. Dal 1969 la fa part dal Grüpp Piaggio.
Julián Simón

**Julián Simón Sesmero** (Villacañas, Spagna 3 April dal 1987), l'è un pilòta motociclistich spagnol, campiun dal mund in da la Class 125 cun l'Aprilia in dal 2009.
Mike Di Meglio

**Mike Di Meglio** (Tulusa, Francia, 17 Genar dal 1988), l'è un pilòta motociclistich frances, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Derbi in dal 2008.
Microbiulugìa

La **Microbiulugìa** l'è la siensa che la stüdia i veser urganegh ca l'öcc ümà al pöl mia ét a öcc biót.

La gh'à öna data de nasemènt, defati l'è siensa da 120 agn, o bé da quant che an s'è ambiàt a döprà ol microscope.
Micrurganism

Ön **micrurganism** l'è ön vèser urganegh ca i veser ümà i pöl mia ét a öcc biót. 

I micrurganism i pöl vès 
**pusitif* samai che i serf al òm per viver (flora baterega antestinal)
**negatif*, o *[[micrurganism patogen|patogegn]]* samai che i fa dei dagn al òm, prezempe chèi che i fa ègner le enfermese
**neuter* samai che i vé mai a cuntat cont l'òm (prezempe chèi che i vif an ambiencc a temperadüre alte altènte, o sensa ussigen) o che i ga fa mia nagót

An sa cognóss amò poch pochèncc, dóma chèi che sa pöl cultià an laboratòre
Obet

L’**obet** (parnonzia: [ˈɔbɛt]), o **funeral**, l’è un ritual zivil o una zeremonia religiosa che es fa per desfesciàss de un cadaver intravers l’interrament, la cremazzion o dei oltre sorte de usanze. I costum ligad ai obet tœuven denter i credenze e i prateghe dovrade de una coltura per respetà e regordàss di mort, che pœuden vesser un insema de orazzion e rituai fait su in sò onor. De de là di reson segolare per i quai es ten un obet, ghe pœul vesser dei aspet religios per vutà l’anema del mort a rivà al paradis o a la reincarnazzion.

La parolla “obet” la riva del latin *obitus*, che el vœul dì “mort”.

## Referenze

## Ligam de denter
* Carr di mort

## Ligam de fœura
Dirk Raudies

**Dirk Raudies** (Biberach an der Riß, Germania Ovest, 17 Giugn dal 1964) l'è stò un pilòta motociclistich tedesch, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Honda.
Haruchika Aoki

**Haruchika Aoki** (Gunma, Giapun, 28 Mars dal 1976) l'è un pilòta motociclistich giapunes, 2 volt campiun dal mund in da la Class 125 cun la Honda.
Prümacc

Ol prüràl "prümacc", o "primacc" pör viga deèrs significacc:

*prümat: ön resültàt mia gnamò süperàt (apò ciamàt "record")
*prümat: anemàl che 'l aparté al urden dei prümacc
Primates

**Primates** (Linnaeus, 1758) (del latin primus, "ol migliùr") l'è 'l nòm de 'n ùrden de mamìfer plazentacc che i comprènt i tars, i lemür, le sömie e l'òm.

Sènsa cöntà l'òm, che l'è öna spéce che g'ha culunizàt töt ol mont, ancö se tróa spéci del ùrden dei Primates an töta l'America Meridiunala e Sentrala, an Europa (Gibiltera) e an Asia.
Fausto Gresini

**Fausto Gresini** (Imula, Italia, 23 Genar dal 1961) l'è stò un pilòta motociclistich italian e team manager in dal Motomundial, 2 volt campiun dal mund in da la Class 125 cun la Garelli.
Pierpaolo Bianchi

**Pier Paolo Bianchi** (Rimini, Italia, 11 Mars dal 1952) l'è stò un pilòta motociclistich italian, 3 volt campiun dal mund in da la Class 125 cun la Morbidelli e la MBA.
Empisì

L**'empisì** l'è ön arnés bù de impià ol föch e da sòlit 'l dóvra GPL per lüzer.
A diferènsa de chèl che sa pènsa, l'è stat anventàt prüma del *[[solfanèl]]*. Defàti ol prüm empisì l'è stat fat sö dal Johann Wolfgang Döbereiner an del 1823, quatr agn prüma de che 'l födès anventàt ol solfanèl.
Andrea Dovizioso

**Andrea Dovizioso** (Forlimpopoli, Italia, 23 Mars dal 1986) l'è un pilòta motociclistich italian, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Honda.
Manuel Poggiali

**Manuel Poggiali** (Cità da San Marin, San Marin, 14 Febrar dal 1983) l'è un pilòta motociclistich e calciatur sanmarines, 2 volt campiun dal mund in da la Class 125 e v'una in Class 250.
Álex Crivillé

**Álex Crivillé Tapias** (Seva, Spagna, 4 Mars dal 1970) l'è stò un pilòta motociclistich spagnol, campiun dal mund in da la Class 125 e in Class 500.
Paolo Pileri

**Paolo Pileri** (Terni, 31 Luj dal 1944 - Terni, 13 Febrar dal 2007) l'è stò un pilòta motociclistich italian, campiun dal mund in da la Class 125.
Coreca

**Coreca** (*Corica o Coraca* indèl dialètt lucàl, *Coreca* in Itagliàn) l'è una frasiòn de Amantea, in Pruvìncia de Cusènsa, in Calabria.

La g'ha presapóch 700 abitant, una süperfìs de 4 km² e 'na densità de 175 ab./km². La cunfina cun Campora San Giuànn.

## Storia
El nùm *Coreca* el vegnarèss dal grec antig (Korakas, luogo de corvi) e successivament del Latìn (carico, caricar). indel 2017 Coreca è suddivisa nelle seguenti contrade:

## Galeria fotografica

File:Coreca - Chiesa della Madonna degli Angeli novembre 2017.jpg|La Chèsa de la Madona deli Angeli a Coreca
File:Coreca - Piazza vista serale.JPG|la Piasa Madona de li Angeli in del 2013
File:Coreca Veduta Notturna dalla Piazza.jpg|la Piasa una festa noturna in del 2013
File:Turriella di Coreca vista dalla Piazza anno 2017.jpg|la Tore de Coreca o "Turriella"
File:Baia di Coreca 2.jpg|la Baia de Coreca
File:Panorama Coreca anni 1950.jpg| Coreca in del 1950
File:Coreca - Spiaggia la Scogliera.jpg|la Spiagia Coreca vista del quarter La Scogliera
File:Scogli Coreca.jpg|Li scoli de Coreca
File:Coreca - Grotta du Scuru.jpg|Grota de Coreca
Popolari per l'Italia

**Popolari per l'Italia** (PPI) l'è un staa muviment pulitegh italian. El president l'è Mario Mauro. L'è pö entraa in Forza Italia.

## Varda anca
* Mario Mauro
Debora Patta

**Debora Patta**, (Zimbabwe, 13 de lüi 1964) l'è 'na giurnalista de carta stampada e de televisòn südafricana de urìgin italgiána. La sò famiglia la vegn de Praia a Mare.

## Biugrafia

Nasüda in del 1964 in del Zimbabwe, quant la famiglia l'è 'ndai a drè al papà perchè el gh'eva de fà cariera in dle Feruvie. Qand i sò 'ihann divursiàd, la gh'è 'ndai a drè a sò mama in Südafrica.

L'ha stüdiàd a l'Üniversità de Cità del Cap e la s'è diplumada in del 1984. L'ha cumenciàd la cariera de giurnalista vers la fin d'i ann '80 a la *BBC* e a la *Radio 702*. A la televisiòn l'ha intervistàd d'i persunagg cùme Shimon Peres, Oprah Winfrey, Nelson Mandela e Thabo Mbeki.

El 7 de magg 2013 l'ha decìs de ritiràss de *e.tv* e de *eNCA* per cercà d'le növe pusibilità de laurà.

## Bibliugrafia

* Anne Maggs e Debora Patta; *Baby Micaela: the inside story of South Africa's most famous abduction case*; Zebra Press, 1996; ISBN 9781868700493
* Rory Steyn e Debora Patta; *One step behind Mandela: the story of Rory Steyn, Nelson Mandela's chief bodyguard*; Zebra Press, 2000; ISBN 9781868722693

## Premi

In d'la sò carièra la sè guadnada ch'i prèmi chì:

* 1992: South African Checkers Journalist of the Year
* 2004: Vodacom Journalist of the Year Gauteng Region
* 2004: MTN 10 Most Remarkable Women in Media
* 2007: Simonsvlei Journalist Achiever of the Year
* 2009: Vodacom Women in the Media
* 2010: CEO Magazine South Africa's Most Influential Women in Business and Government
* 2010: *Tricolor Globe Award* ab *Italian Women in the World Association*.

## Riferimènt


## Ligamm de föra

*  ''Who's Who SA de Debora Patta'' 
*  ''Conference Speakers International''
Luca Cadalora

**Luca Cadalora** (Modena, Italia, 17 Magg dal 1963) l'è un pilòta motociclistich italian, 1 vòlta campiun dal mund in da la Class 125 e 2 vòlt in Class 250.
Auregg

**Auregg** (*Aureggio*) l'è vuna di frazion del comun larian de Belas, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in de la zona de montagna del comun.
## Referenz
Busnigall

**Busnigall** (*Busnigallo*) a l'è vuna di frazion del comun brianzoeu de Pont, in de la Provincia de Comm.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1757. Al temp di piev el partegniva a la Squadra de Canz.
## Referenz
Cadell

El **Cadell** (*Monte Cadelle* in italian) a l'è ona scima di Alp Orobi.
El se troeuva in Lombardia, al confin in tra la Val Tarten e la Val Brembana.
El gh'ha on'altezza de 2.483 meter sora el nivell del mar.
Cadrigna

La **Cadrigna** o **Cadregna** (*Monte Cadrigna*) l'è ona scima di Prealp Luganes.
La gh'ha on'altezza de 1.300 meter in sul nivell del mar e la se troeuva in de la Val Vedasca, in Lombardia.
## Referenz
Cagnoeula

***[[Cagnoeula (Milan)|la Cagnoeula]]** (*Cagnola*), località de Milan.
***[[Cassina Cagnoeula]]** (*Buon Gesù*), frazion de Olgiaa.
***[[Cagnoeula (Galgagnan)|la Cagnoeula]]** o **Cassina Cagnoeula** (*Cascina Cagnola*), frazion de Galgagnan.
Gábor Talmácsi

**Gábor Talmácsi** (Budapest, Ungheria, 28 Magg dal 1981), l'è un pilòta motociclistich ungheres, campiun dal mund in da la Class 125.
Cagnoeula (Galgagnan)

La **Cagnoeula** (*Cascina Cagnola*) l'è vuna di frazion del comun lodesan de Galgagnan.
La cassina la se troeuva in mezz ai camp, a sud-est del centro comunal.
## Referenz
Cain (Vercana)

**Cain** (parnonzia locali: ['kajn]; *Caino*) l'è vuna di frazion del comun laghee de Vercana, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la strada che la mena ai montagn, a nord del centro comunal.
Cainall

**Cainall** (*Cainallo*) l'è on alp in di Orobi.
A se troeuva a 1.300 meter in sul nivell del mar, in del comun de Isin, ai pee del Grignon.
## Ligamm de foeura
* Sit del Rifugio Cainallo
* Sit de l'alp
Bregagn

El **Bregagn** (italian: *monte Bregagno*) l'è ona scima di Prealp Luganes.
A l'è volt 2.107 meter sora el nivell del mar, in su la riva del Lagh de Comm.
La soa scima la fa de confin in tra i paes de Pies, Cremia e Garzen. De là el partiss el Coston del Bregagn, che 'l gh'ha dent i scimm del Marnott, del Pizz d'Aigua, del Tabor, de la Scima Pianchett e del Pizz de Gin.
A mezzdì inveci, passada la scima del Bregagnin, se riva a la Grona.
## Vos corelaa
*Coston del Bregagn
*Grona
San Bas'cian

***[[San Bas'cian (sant)|San Bas'cian]]**, sant de la Gesa Catolega.
***[[San Bas'cian (Villa de Ciavenna)|San Bas'cian]]** (*San Sebastiano*), frazion de Villa de Ciavenna.
***[[San Bas'cian (Lumezann)|San Bas'cian]]** (*San Sebastiano*), frazion de Lumezann.
Congen

El *Congen* (parnonzia local: ['kundʒæn];  italian: *Monte Cungen*) l'è ona scima di Alp Retegh.
El gh'ha on'altezza de 2.140 meter sora el nivell del mar. El se troeuva arent al paes de Villa de Ciavenna (in de la Val Bregaja italiana), minga delongg del confin cont i Grison (e 'l Gerlett).
## Referenz
Thomas Lüthi

**Thomas Lüthi** (Oberdiessbach, Svizera, 6 Setembar dal 1986) l'è un pilòta motociclistich svizer, campiun dal mund in da la Class 125 cun la Honda.
Eugenio Lazzarini

**Eugenio Lazzarini** (Urbin, Italia, 25 Mars dal 1945) l'è stò un pilòta motociclistich italian, 2 volt campiun dal mund in da la Class 50 e 1 vòlta in Class 125.
Alessandro Gramigni

**Alessandro Gramigni** (Firenze, Italia, 29 Dicembar dal 1968) l'è stò un pilòta motociclistich italian, campiun dal mund in da la Class 125 cun 'Aprilia.
Arnaud Vincent

**Arnaud Vincent** (Nancy, Francia, 30 Nuvembar dal 1974), l'è un pilòta motociclistich frances, campiun dal mund in da la Class 125.
Pizzasc

El **Pizzasc** (scrivuu *Pizasc* in di cartinn; anca *Pizzaccio* in italian) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.591 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva quasi in sul confin in tra la Svizzera e l'Italia: per vess pussee precis, a l'è in su la cresta che la divid la Val Mesolcina (Grison) e la Val di Giust (Lombardia).

## Alter progett
Bren

* **[[Bren_(Alt_Malcanton)|Bren]]**, frasiù del cümü ticinés de l'Alt Malcanton, endel distrèt de Lugano, Svìsera;
* **[[Bren_(FR-26)|Bren]]**, cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla.

Vàrda apò: **[[Bré]]**.