open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Battaja de La Rothière

La **Battaja de La Rothière** l'è stada voeuna di battaj di guerr napoleonigh, avvegnuda el primm de febrar del 1814 a La Rothière.

## La bataja
Dopo de vess staa sconfiggiuu a Brienne, el Marescial Blücher l'ha rimettuu insemma i tocch del sò esercit cont i rinforz arent a La Rothière e 'l s'è movuu vers el coeur de la Francia.

El Napoleon l'è riessii a mett insemma 40.000 omen, cont i quai el gh'aveva de vedèssela cont el Blücher, fort de 53.000 soldaa, pù alter desmilla di armad di sò leaa. Denanz a tanti nemis, l'imperador el pensava de retiràss, ma el Blücher l'ha costringiuss a battes. La battaja l'è stada violenta, ma i giovin Frances hinn riessii a difendes ben e poeu e retiràss in ordin.
## Collegament esterni
*La Rothiere 1814
Scima del Stagn

La **Scima del Stagn** (*Cima dello Stagn*) l'è on mont che 'l se troeuva longh el confin tra la Svizzera (Canton Grison) e l'Italia (Provincia de Comm). 
La Scima del Stagn la gh'ha on'altezza de 2.380 meter. De la part sguizzera gh'è la Val Mesolcina: chichinscì el mont el scusa de confin trai comun de Rorè e de Gron.
Barzaghin

El **Barzaghin** (*Barzaghino*) l’è on mont di Prealp situaa in de la Brianza de sora (pussee precisament in del Triangol Larian). 
L'è alt 1.068 meter e la soa scima la fa de confin trai comun de Rezzagh e de Caslin (Provincia de Comm). L'è voeuna di montagn che la se troeuva intorna a Canz.
Scioscia

La **Scioscia** (inscì anca in Italian) l'è ona montagna di Prealp luganes che la se troeuva in de l’alta Brianza (Provincia de Comm, per vess precis). 
L'è vun di mont che se troeuven tutt intorna a Canz e ‘l domina el Lagh del Segrin. La Scioscia l’è alta domà 667 meter.
In sù la scima, arent al belvedè, el gh'è on sentee che 'l mena a Preserp, e là daree la se troeuva on'edicola mariana fada sù di Alpin de Canz.
Galbiga

El **Galbiga** (ai volt l’è ciamaa anca *la Galbiga*) l'è ona montagna di Prealp luganes situada arent el Lagh de Comm, in de la provincia con l’istess nomm. El Galbiga el sarra sù a ovest la Val Perlana e l’è valt 1.698 meter.

Se se va fin in scima al mont se poden vedè ses lagh different: el Lagh Maggior, el Lagh de Muzzan, el Lagh de Lugan, el Lagh de Pian, el Lagh de Comm e 'l Lagh de Mezzoeula.
Inoltra se poden vedè Porlezza, la Grona e la Val d'Intelvi, senza cuntà che quand c'al fa beel e gh'è 'l Sô l'è possibil vedè anca el Munte Rosa.
Ortografia genovesa

L**'ortografia genovesa**, doperada anca per scriv giò in di alter variant del Ligur, la gh'ha i istess fondament de quella piemontesa e de quella milanesa; compagna de quei là, la gh'ha la soa ispirazion de la litteradura local, che poeu col temp l'ha mudaa on quai di sò aspett e caratteristigh.
## I letter
*A: compagna de la *a* lombarda, anca se la gh'ha on sonn pussee fosch.
*Æ: compagn de ona *e* averta, come 'l *ai* in del frances *maître* o i vari ä/è/ê di ortografii emiliann. L'è quasi semper tonigh.
*B: compagna de la *b* lombarda.
*C: compagna de la *c* lombarda.
*Ç: compagna de la *s* lombarda de *saltà*.
*D: compagna de la *d* lombarda.
*E: compagna de la *e* lombarda.
*EU: compagn del trittongh lombard *oeu*. L'è semper tonigh (proppi 'me in lombard occidental).
*F: compagna de la *f* lombarda.
*G: compagna de la *g* lombarda.
*H: compagna de la *h* lombarda (però el se dopera **minga** in de la coniugazion del verb *avèggh*).
*I: compagna de la *i* lombarda.
*J: compagna de la *j* lombarda.
*L: compagna de la *l* lombarda.
*M: compagna de la *m* lombarda.
*N: compagna de la *n* lombarda.
*N-: compagna de la *n-* piemontesa, cioè ona specie de *ng*, tipigh anca de on quai dialett lombard settentrional.
*O: compagna de la *o* milanesa.
*Ò: compagna de la *ò* milanesa.
*P: compagna de la *p* lombarda.
*Q: compagna de la *q* lombarda.
*R: compagna de la *r* lombarda.
*S: compagna de la *s* lombarda aspra (cioè quella de *saa*, *stupid*...).
*S-C: compagna del *s'c* lombard.
*T: compagna de la *t* lombarda.
*U: compagna de la *u* lombarda, foeura che in d'on quai dittongh (come *òu*, che l'è pronunciaa 'me ona O streggia pù ona /w/ italiana)
*V: compagna de la *v* lombarda.
*X: compagna de la *x* veneziana, o anca de la z/ş/ś di vari ortografii emiliann.
*Z: compagna de la *z* milanesa de *[[Gorgonzoeula]]* o de la *s* de *roeusa*.
## L'accent
L'accent in genoves el pò vess de quatter speci: sguzz, grav, circonfless o la dieresi.
*I accent sguzz e grav, semper mettuu in posizion toniga, serven a fà capì mej come l'è che se pronuncia ona *e* o 'na *o* (on poo 'me in certi variant de l'ortografia milanesa):
*L'accent circonfless el serviss a marcà ona vocal longa.
*La dieresi l'è doperada domà per la Ò (cioè *ö*) e la serviss per fàlla vegnì longa e averta (compagna de quella del lombard *port*). Quest perchè la Ô la serviss per slongà la vocal O.
A dìlla tutta, l'unigh cas in del qual l'accent l'è proppi obbligatori l'è se la parolla l'è tronca.
## Alter robb
Compagna de l'ortografia milanesa, anca quella genovesa la dopera i consonant doppi.
El trattin /-/ el ven doperaa per separà ona quai robba, come la preposizion articolada *a-o* (cioè "al").
On temp la vegniva scritta ona R che adess la se sent pù. Donca a gh'avevom:
*Articol determinativ: *ro, ra, ri, re* (al dì d'incoeu: *o, a, i, e*).
*Cristofen Colombo: *Cristòffa Coronbo* (al dì d'incoeu: *Cristòffa Cônbo*).

## Vos correlaa
*Ortografia milanesa classiga
*Ortografia piemontesa
## Ligamm de foeura
* Grafîa ofiçiâ de l'Académia Ligùstica do Brénno 
* Come se scriv in lengua genovesa
Bosch Sarzé

El **Busch Cerzin** (*Bosch Sarzé* in del dialet lucal; *Monte Ceresino* in italian) l'è un col de l'Ultrepò Paves. A l'è alt 433 meter.
L'è vün di prim col de la Pruvincia de Pavia se se partiss del nord e l'è sitüaa in sü la scima de dò valad: quela del Ril (che la va giò fina a Castegg) e quela del Ril San Zen, che la riva fina a Cruvin. Inultra el limita la val del riaa Cupa.

El ciapa el nom del busch de latiföj (rugur e castegn, cunt un sotbusch de röv) che le quata. Sura i sò fianch a gh'è di vignee.
Ai pee del col se tröven: 
*a est Calvignan.
*a nord San Bias (fraziun de Castegg).
*a ovest Capeleta (fraziun de Burgh Pariö).
*a süd alter lucalità de Calvignan, tra i quai la gh'è quela che la se ciama *Cà Cerzin*.
Vöna di particularità de quela culina chì l'è che la se pò vedè quasi depertüt in de la Pruvincia de Pavia, e anca un poo föra di sò cunfin.
Casasci

**Casasc** (*Casasci* in del dialet lucal; *Casacce* in italian) l'è vöna di dò fraziun del cumün valtelines de Ciür, in Pruvincia de Sundri.
I sò abitant hin i *casascin*.
## Vus curelaa
* Ciür
* Castiun
Castiun (Ciür)

**Castiun** (*Castionetto*) l'è vöna di dò fraziun del cumün de Ciür (Pruvincia de Sundri), che 'l se tröva in de la Valtelina, minga luntan de la Val Pusciav.
El dialet de quela fraziun chì l'è püssee cunservativ de quel del caplögh cumünal, che inveci l'ha ciapaa i luntan inflüenz del Cumasch e del Milanes.
## Vus curelaa
* Ciür
* Casasci
Magna Steyr

La **Magna Steyr Fahrzeugtechnik AG & Co KG** l'è un'indüstria utumubilistega che la se tröva a Oberwaltersdorf in Austria, visin a Graz. L'è cuntrulada del grüp canades Magna International, che l'ha cumprad el setur utumubilistich da la Steyr-Daimler-Puch. In di sò stabiliment i en cunstrüid mudei de utumobil da vend in di marcà de l'Europa e dal mund intregh par cunt de tante fabriche utumubilisteghe.

## In prudussion
*Aston Martin Rapide
*Mercedes-Benz G-Class
*Mini Countryman (Crossover)
*Peugeot RCZ

## Prudussion passada
*Audi V8L (1990–1991)
*Bitter SC (1980s)
*BMW X3 (2003-2010)
*Chrysler 300C (2005-2010)
*Chrysler Voyager (7/2007–12/2007)
*Fiat 500 "Topolino" (1952–1956)
*Fiat 600 (1956)
*Fiat 1100 (1948–1957)
*Fiat 1400 (1953–1958)
*Jeep Commander (2006-2010)
*Jeep Grand Cherokee (1994–2010)
*Mercedes-Benz E-Class 4Matic (1996–2007)
*Mercedes-Benz M-Class W163 (1999–2002)
*Saab 9-3 Cabrio (2003-2009)
*Volkswagen Golf Country (1990–1991)
*Volkswagen Transporter Syncro (1984–1992)
Sighignoeula

La **Sighignoeula** (*Sighignola*) l'è ona montagna di Prealp Luganes alta 1302 meter.
La se troeuva al confin tra l'Italia (Provincia de Comm) e la Svizzera (Canton Tisin) e l'è tra i comun de Lanz (indove la gh'è la scima), Arogn e Lugan. 
Come posizion, podom dì che la Sighignoeula l'è in mezz tra el Lagh de Comm e 'l Lagh de Lugan. El versant italian l'è ben pussee dolz e boscos, menter quell svizzer el se troeuva proppi in sù la riva del Ceres e per quest l'è ripid e scosces, cont on deslivell de 1.000 meter in d'on soll colp. 
De la scima de la montagna, oltra che Lugan e 'l sò lagh (del belvedè ciamaa *Balcon d'Italia*), se poden vedè on fracch de Alp (anca el Mont Rosa e 'l Cervin).
Legnon

El **Legnon** o anca **Pizz Legnon** o domà **la Pizza** (in del dialett de Promana: [li'ɲoːŋ]; in del dialett de la val Tarten: [pets le'ɲuː]; in del dialett de Pont: [le'ɲoŋ]; in dialett de Delebi [la'pitsa]; in italian: *Monte Legnone*) l'è ona montagna di Alp Orobi alta 2.609 meter.
L'è la montagna pussee alta de la Provincia de Lecch e de la banda occidental di Orobi.

El gh'ha ona forma a piramid e 'l se troeuva in mezz tra el Lagh de Comm e la Valtellina, che inscì l'è separada anca de la Val Varron (voeuna di vall laterai de la Valsassina).
Anca se l'è minga ona montagna de quei pussee interessant per l'alpinismo, l'è frequentada assee per i escursion, anca perchè de lì in scima se ved on gran bell panorama: el se pò vedè tutt el Lagh de Comm, tutta la Valtellina e ona bella porzion di Alp fina al Mont Rosa.
Pussee a ovest la se troeuva ona scima pussee pinina (1711 meter) ciamada *Legnoncin*.
Compagn de tanti alter montagn del nord Italia, anca per el Legnon varen i duu proverbi (in contraddizion tra de lor):

e

## Not
Bisbin

El **Bisbin** (*Bisbino*) l'è on mont di Prealp Luganes che l'è alt 1.325 meter.
El se troeuva al confin tra l'Italia e la Svizzera (Provincia de Comm e Canton Tisin): i comun intorna al Bisbin a hinn Caraa, Cernobbi, Maslianigh, Moltras (italian), Brengia, Ciass e Vacall (svizzer).
Se riva a la scima cont ona strada che la partiss de Cernobbi (in sul lagh de Comm) e la passa di frazion de Rovenna e Madrona. Ai temp de la costruzion del sentee, on tocch del percors el faseva part de la Ligna Cadorna (e se ved ancamò on quaicoss de quest arent al cimiteri de Rovenna).
In sù la scima la se gh'ha ona vista (in di giornad cont el Sô) sora tutt el lagh de Comm e la Pianura Padana fina ai Appennin e anca al Monvis.
Barr

El **Barr** (*Monte Barro*) l'è ona montagna di Prealp Luganes (in del Triangol Larian) che l'è alta 922 meter.
L'è voeuna di primm Prealp che se incontra in la strada che de Milan la riva a Lecch.
El mont a l'è in del territori di comun de Galbiaa, Valmadrera, Pescaa e Malgraa. El divid el lagh de Annon de quei de Garlaa e de Comm.
## El nomm
Se cred che 'l termen *barr* el sia de origin celtega, e 'l voeura dì quaicoss compagn de "montagna". La parolla la gh'ha di ligamm anca cont i lengov celtegh del dì d'incoeu: per esempi, *barr* in irlandes el voeur dì "scima", e l'è anmò doperaa per ciamà di montagn (tant 'me 'l Barr Trí gCom, che 'l voeur dì pu o manch "scima di trii boeugg"). Inoltra l'è ligaa a olter montagn de la Lombardia e de la Svizzera, compagn del Barr in Canton Tesin (it. *Monte Bar*) e 'l Berr in Valtolina (it. *Pizzo Berro*).
Resegon

El **Resegon** o **Serrada** (in bergamasch: *Resgon*, parnonziaa [raz'gu]; *Resegone* o *Monte Serrada* in Italian) l'è on mont di Prealp Bergamasch, che l'è alt 1875 meter (scima Cermenaa).
El se troeuva al confin tra la Provincia de Lecch e quella de Bergom.
A l'è ciamaa inscì per i sò crest, che le fan parè ona grossa resega.
I alter scimm important del Resegon a hinn:
*Ponta Stoppan (1849 m). 
*Ponta Manzon (1810 m).
*el Dent (1809 m).
*la Scima Pozz (1810 m).
*il Pizzo Daina (1850 m).
*Torr de Valnegra (1807 m).
El versant lecches l'è pussee alt e complicaa; quell bergamasch (Vall Imagna e Val Talegg) inveci l'è ben pussee dolz.

## Referenz

## Ligamm de foeura
*Canzon sora el Resegon
Aub

**Aub** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Bàsa Francònia. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Würzburg. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 17.54 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Aub la se tróa a 'na altèsa de 310 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Bütthard

**Bütthard** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Bàsa Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Würzburg. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 36.26 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Bütthard el se tróa a 'na altèsa de 290 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Zweibrücken

**Zweibrücken** (*Zweebrigge* in palatinian; *Deux-Ponts* in frances, *Bipontum* in latin) l'è ona città de la Germania occidental cont ona popolazion de 34.109 abitant.
El sò nomm el voeur dì "duu poncc".
## Geografia
Zweibrücken la se troeuva in del Land de la Renania-Palatinaa, al confin con la Francia (region de la Lorena) e la fa minga part d'on circondari.
L'è traversada del fiumm Schwarzbach (che 'l voeur dì "riaa negher").

## Storia
El nomm de la città 'l vegn foeura per la primma voeulta in d'on document dataa intra l'ann 1174 e l'ann 1174 (in prinzipi l'eva ciamaa *Zweinbrücken*, del Todesch semi vegg *zwein* (*sgimell*) e *brücke* (*Pont*), Latin *Geminus pons* ‚Pont Sgimell‘).
El loeugh, e 'l nomm medemm, del comun fann pensà a ona via sora on cors d'aqua. Ona veggia strada de la saa la traversava el Schwarzbach (*Riaa Negher*) proppi indovè al didincoeu gh'emm la strada prinzipal e la vegniva controllada de ona fortificazion de la Conteja de Saarbrücken. Paes e fortificazion gh'even tucc e duu l'istess nomm, "Zweinbrücke" per l'appunt. 
In del 1182 l'è staa faa sù el Contad de Zweibrücken, staccaa del Contad de Saarbrücken, sotta el domini de la diocesi de Metz.
Tra el 1295 e 'l 1333 el Contad l'è staa spartii in duu tocch, e poeu l'è partegnuu al Palatinaa.
Dopo la Primma Guerra Mondial l'è stada occupada di Frances (1918-1930).
Dopo la segonda inveci l'è stada on sitt militar american, gross 'me on terz de tutta la città. In del 1990, quand che i American s'hinn andaa via, gh'è staa di bei problema de disoccupazion.
## Gemellagg
* Boulogne-sur-mer, Francia.
* Yorktown, Statt Unii.
* Barrie, Canada.
* Nyakizu, Ruanda.

## Riferiment
Conteregh

**Conterigh** (*Conteregh* in la pronuncia del sitt; *Conterico* in Italian) l'è ona frazion del comun milanes de Paù.
El paes el se troeuva in mezz ai camp, a 3 km a nord-est del center comunal. L'è traversaa de la Muzza.
Villambrera

**Villambrera** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun milanes de Paù.
L'è staa on comun indipendent fina al 1841.
Campanilism

El **campanilism** el rapresenta un fort atacament a la propia cità u al propi paes, ai sò tradission e la sua cultüra. La cunservassion de tal valur la pöd purtà di volt a 'na forta cumpetission cui center abitad püssè atach.
Lüganega

La **Lüganega** (anca *Lüganiga* o *Lüganica*) l'è 'na salsissa faia cun el büdel grass del nimal, ciamada insì, scunda el Varon, parchà i suldà i han imparad a fala dai lücan. 
L'è un mangià tipich de la Lumbardia, dal Venet e dal Trentin.
El pret nöf

**El pret nöf** l'è 'na serie de film de Ettore Bonetti, in urigin amaturial, girada in dialet bressan e ambientada in de la cità de Urs Nöf.

I film i cuntun la storia del pret *Don Piero* che, in d'un paes picinin, indue tüta la gent la se cunuss, el cumün l'è aministrad da 'na giunta *rossonera*, parchè tüti, trane vün, i en tifus de la squadra de folbal del Milan. 

La storia la inissia quand el sindich, dopu tre fiöle, l'è in atesa dal prim fiöl mass'c che'l vör batesà cume Kakà.
## Ligam in sü la red
* La sò pagina Facebook
* L'inissi de la storia dal YouTube
Ljudmila Radčenko

**Ludmilla Radchenko** (in Rüss: *Людмила Радченко*, Ljudmila Radčenko; Omsk, 11 de nuvèmber del 1978) l'è un'atris, artista e mudela rüsa famusa in Italia.

In d'ì ültim ann de la sò carriera, la s'è dedicada a la pitüra.

## Televisiòn
**La sai l'ultima?* (2001)
**Passaparola* (2001-2002)
**Spicy Tg* (2003)
**La talpa* (2005)
**On the Road* (2006)
**Tuning and Fanatics* (2007)
**Reality Game* (2007)
**Modeland* (2008)

## Filmugrafia

**Il viaggio*, regia de Ettore Pasculli - Film TV (2005)
**R.I.S. - Delitti imperfetti*, regia de Alexis Sweet e Pier Belloni - Serie TV  (2006) - Episodi: *L'ora del veleno* e *Bella da morire*
**A Light of Passion*, regia de Ulderico Acerbi - Film (2006)
**Scaccomatto*, regia de Carlu Fumo - Cortometraggio (2008)
**L'ispettore Coliandro*: *Sesso e segreti*, regia de Manetti Bros. - Film TV (2009)
**Un posto al sole d'estate*, registi vari - Soap opera (2009) - Ruolo: Natasha
**Ganja Fiction* regia de Mirko Virgili - Film (2010) - Ruolo: Luna

## Bibliugrafia

**Pop Art*, Edisiòn Skira-Feltrinelli (2010) EAN 9788857208923

## Riferimènt


## Ligamm de föra

* Sit Ufficiale de la Ludmilla Radchenko
Silene acaulis

La ***Silene acaulis*** l'è 'na piànta de la famìa de le Caryophyllaceae. 

## Descrisiù

La fùrma biològica l'è: **Ch pulv** - Camèfite pülvinàde. Piànte con coi böcc che düra divèrsi agn colocàcc a mìa de piö de 20 ghèi del teré e portamènt a cusì.

La *Silene acaulis* l'è 'na piànta erbàcea, che fùrma dei cusì bas, piacc o emisférich, che g'ha gamp ipogèi lignùs, e gamp epigei nüi o quàze nüi. Altèsa 1÷5 ghèi, grandèsa dei cusinècc de sòlet 10÷30 ghèi ma la pöl pò a fan de piö grancc. 

Le fòie i è opòste sèsii lineaàr e le fenés a pùta. L'òrlo l'è cartilaginùs e de spès 'l g'ha dei pelacì. Le fòie le vé fò sö dei gambì cürcc cürcc.

De fiùr en vé fò giü per ògna gambì. I è unisesuài o ermafrudìcc; el càles l'è a fùrma de tübizì a sépali saldàcc. L'è de culùr che tìra al viòla. El g'ha mìa de pei, el g'ha dés nervadüre e décc otùzi. La coròla l'è fàda de 5 pétali lìber spatolàcc e apéna apéna bilobàcc. I è de culùr ròza, de rar biànch; 10 stam, 3 stìi, ginecèo sùpero tricarpelàr sincàrpich. I fiorés de màgio a óst.

I fröcc i è càpsule triloculàre, ovài e deiscènte. I conté i granì de somésa che i g'ha la superfìce rügùza, reniformi, de culùr maròn ciàr.

Se la tróa sö le préde o en mès a la gèra suratöt calcàrea; La crès endèi mucc entra i 1.600 e i 3.700 méter s.l.m.

L'è cümü 'ndèle zòne àrtiche e 'ndèi mucc piö alcc de l'Europa (Alp, Carpàsi, Ùrali, Pirenèi, Ìzole Britàniche, ìzole Far Oer).

## Sotaspéci e varietà
**Silene acaulis* (L.) Jacq. subsp. *acaulis*
**Silene acaulis* (L.) Jacq. subsp. *bryoides* (Jord.) Nyman
**Silene acaulis* (L.) Jacq. subsp. *cenisia* Killias
**Silene acaulis* (L.) Jacq. subsp. *longiscapa* Vierh.

**Silene acaulis* (L.) Jacq. var. *exscapa* (All.) DC (Stàti Ünìcc)
**Silene acaulis* (L.) Jacq. var. *subacaulescens* (F.N. Williams) Fern. & St. John (Stàti Ünìcc)

## Galerìa


Archivi:Dixi-Silene acaulis.jpg|*Silene acaulis*
Archivi:Mosscampion6.jpg|*Silene acaulis*
Archivi:Mosscampion5.jpg|*Silene acaulis*


## Colegamèncc estèrni

* Herbario de Cataluña
* Moss Campion 
* TelaBotánica''Silene acaulis'' (francés)

## Leteradüra

* Xaver Finkenzeller: *Alpenblumen*, München 2003, ISBN 3-576-11482-3
* Fischer, M. A., Adler, W. & Oswald K.: *Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol, Linz*, 2005, ISBN 3-85474-140-5
Silene elisabethae

La ***Silene elisabethae*** (apò *Melandrium elisabethae* (Jan) Rohrb.) l'è 'na piànta de la famìa de le Caryophyllaceae, endémica de la Lombardìa e del Trentì, del Lach de Garda 'nfìna al Lach de Cóm. Se 'l tróa sö la Tombèa e 'ndèla zòna del Dos Alt per el bresà, sol Mut Aréra e söi mucc de Vedeséta per la bergamàsca e sö le Grigne per ol lechés.

La ciàpa al nom de la mier del vicerè del Lumbart-Veneto.

## Descrisiù
La fùrma biològica l'è: **Ch suffr** - Camèfite sufruticùze. Piante col gamp lignùs apéna a la bàze, de sòlet de dimensiù mìa tat grànde.

La *Silene elisabethae* l'è 'na piànta col gambì legnùs a la bàze, ascendènt, sèmpe, de spés che tìra al rós e a pilizì ghiandolar en sìma. La pöl véser àlta dei 5 enfìna 25 ghèi; le fòie bazài le pöl rià a 10 ghèi, i è dispunìde a rözèta, i è lanceolàde e ciliàde. Chèle del gambì i è opòste (3-5 pér) e sèmper piö pesène de menemà che se à sö 'nvèrs l'alt; i fiùr i è grancc de 3 a 4 ghèi de diàmetro. De sòlet i vé fò giü per ògna gambì, ma de rar i pöl rià 'nfìna a sich. El càles l'è bastànsa sgionf, de 'n culùr che tìra al rós, peluzèt e 'n brizinì taculét, con 10 nervadüre per lónch; la coròla l'è lónga 'l dópe del càles. I pétali i è de culùr rós che tìra al viòla. I fiorés endei més de löi e óst. El fröt l'è 'na càpsula a fùrma de öf.

L'è 'na piànta che preferés el teré calcàreo, e la crès en mès a le préde, al geròt e 'ndèi pracc dei mucc piö alcc fìna a i 2.000 méter.

## Rés-cc estinsiù
La *Silene elisabethae* l'è dré a sparéser apò a perchè i na catàa sö tròpa.

## Riferimencc
*Club Aquile Rampanti
## Olter progècc
Saxifraga arachnoidea

**Saxifraga arachnoidea** l'è 'na piànta de dimensiù picinìne de la famìa de le Saxifragaceae. L'è endémica dei mucc de le prealpi bresàne e del trentì meriudiunàl.

## Descrisiù

La fùrma biologica l'è: **Ch rept** - Camèfite reptante. Piànte che g'ha i böcc che pàsa la stagiù frèda colocàde a mìa de piö de 20 ghèi del teré e che g'ha portamènt bas, che rèsta dré a tèra.

Piànta perène, de aspèt delicàt, àlta de 10 a 25 ghèi, coi gambì fì fì, prostrat-ascendèncc, de culùr vért smórt, töcc enciurciàcc sö 'ndèna rét spèsa de péi ghiandulùs biànch che la piànta la dopèra per tratègner l'ümidità de l'ària e demenöéser la traspirasiù; i gambì i è mìa 'ngrosàcc ai gróp.

Le fòie i è töte piéne de péi bianch-lanùs ghiandulùs, chèle de la part bàsa de la piànta le g'ha 'n gambì cürt cürt, la làmina l'è obovàda-rómbica, con 3 décc otùzi; le fòie de la part piö àlta le se 'nsömèa a chèle de la part bàsa ma i è piö pesène e le g'ha quàze mìa de gambì (sub-sèsii).

I fiùr i è de 'n culùr zàlt ciàr o quàze biànch e i è furmàcc de sich pétali piö o méno rotóncc, 1,5÷2 × 2÷3 mm e de sich sépali con décc del càles a fùrma ovàl piö strècc e piö cürcc dei pétali. De sòlet en vé fò giü apéna per ògna gambì. I fiorés entrà i més de zögn e óst.

El fröt l'è 'na càpsula de 3,5÷4,5 ghèi.

## Ambiènt
L'è 'na piantìna che crès 'ntra i 700 e i 1900 méter s.l.m. sö teré calcàrei, a tèt dei pridù che ànsa fò a strapiómp (cuèi, ripàr natürài), endóche le rèsta schiàde de le 'ntempérie e 'ndóche sóta se fùrma 'na sórt de girulìna che se mès•cia sö ai rèscc orgànich làsacc endré de le càvre.

La *S. arachnoidea* l'è 'n paleo-endemìsmo scampàt a le glaciasiù amò de l'época tersiària e riàda ai nòscc dé 'n stasiù 'ndóche l'è riàda a riparàs, söi pich che ansàa sö dei ghiaciài.
Saxifraga aizoides

***Saxifraga aizoides*** l'è 'na piànta de la famìa de le Saxifragaceae. La crès en pòscc frècc e piötòst ömecc en Europa (Alp, Mucc Tatra, Pirenèi e ìzole Svalbard), America del Nòrt (Alaska e Groenlandia).

## Descrisiù
La g'ha 'n portamènt cespitùs ma ladì, l'è 'na piànta perène, coi gambì cürcc e pilùs, gambì de le fòie dricc, ramùza 'ndèla part piö alta. La pöl rià 'nfìna a 25 ghèi. Le fòie i è bislonghe-lineàre 'ntréghe o con póch dintì. I fiùr i è zàlcc o aràncio, de spès con quach maciulìne róse, grancc 12 ghèi de diàmetro, reünìcc en enfiurescènse mòle. I pétali i è lanceolàcc, i se tóca mìa, en bris piö lónch dei sépali, mìa pilùs e utùzi. La fiorés de la fì de la primaéra 'nfìna 'nvèrs la fì de l'istàt.

## Hàbitat
Söi mucc arènt a torèncc e préde ömede.

## Sinònim
:*Evaiezoa aizoides* (L.) Raf. 	
:*Leptasea aizoides* (L.) Haw.
:*Saxifraga aizoides* f. *flava* Engl. & Irmsch.
:*Saxifraga aizoides* subf. *bruntiae* Engl. & Irmsch. 
:*Saxifraga aizoides* var. *euaizoides* Engl. & Irmsch.
:*Saxifraga aizoides* var. *autumnalis* (L.) Nyman 	
:*Saxifraga aizoidioides* Miégev. 	
:*Saxifraga alpina* Salisb. nom. illeg.
:*Saxifraga atrorubens* Bertol. in Desv.
:*Saxifraga autumnalis* L. 1753, (ej L. 1754 )
:*Saxifraga crocea* Gaudin 	
:*Saxifraga van-brutiae* Small

## Riferimèncc


## Colegameèncc estèrni
*Yellow mountain saxifrage at New York Natural Heritage Program
*Yellow mountain saxifrage at The Integrated Taxonomic Information System
Milano canta

**Milano canta**, ciamaa poeu **Milano canta n. 1** quand che l'è vegnuu foeura el 2 l'è 'l segond album del grupp milanes de I Gufi, sortii in del 1965.
L'album el catta dent sia canzon tradizionai milanes, che canzon de alter cantant (Giovanni D'Anzi, Enzo Jannacci) che canzon scritt giò del Nanni Svampa. La pupart di canzon tradizionai hinn staa rangiaa del Lino Patruno e hinn staa cantaa del Svampa anca 'me solista.

## I canzon
#*La balilla* (anonim) 4:06
#*Porta Romana* (anonim/Patruno/Svampa) 4:38 
#*El Biscella* (D'Anzi/Bracchi) 3:21
#*E mì la donna bionda* (anonim; trascrizion del Lino Patruno) 2:29
#*La circonvallazion* (Nanni Svampa) 1:36
#*[[L'è trii dì che 'l pioeuv e 'l fiocca]]* (anonim) 2:10
#*A l'era sabet sera* (Nanni Svampa) 2:22
#*Gh'è anmò on quaivun* (Nanni Svampa) 1:56
#*El ridicol matrimoni* (bosinada) 5:25
#*Piazza Fratelli Bandiera* (Nanni Svampa) 2:48
#*L'era tardi* (Enzo Jannacci) 3:09
#*El mè gatt* (Della Mea/Esposito) 3:48
Best of 1999-2011

**Best of** l'è la prima racolta de canzun del cantant lumbard Davide Van de Sfroos, surtida föra el 15 de nuvember del 2011.
La racolta la cata dent i canzun püssee famus de l'artista a partì del 1999 fina al 2011 (föra che quei de Per una poma e de Laiv); inultra a gh'è dò *bonus tracks*, registraa dent a la cà del Davide, un para de stori (*Il cedro del Libano* e *Retha Mazuur il vento*) e un DVD cun vari imagin del *tour* del 2011.
## El cuntegnüü
### CD 1
#Cau Boi
#Pulenta e galena fregia
#Il duello
#La balada del Genesio
#La balera
#Ninnananna del contrabbandiere (*live [[2009]] a la [[RTSI]]*)
#Il figlio di Guglielmo Tell
#Sügamara
#Grand Hotel
#E sem partii
#Ventanas
#El mustru
#San Macacu e San Nissön
#L'om de la tempesta
#Foglie (*bonus track*)
### CD 2
#Akuaduulza
#Il libro del mago
#Nona Lucia
#Il minatore di Frontale
#La ballata del Cimino
#Il costruttore di motoscafi
#New Orleans
#40 pass
#Yanez
#La machina del ziu Toni
#Il camionista Ghost Rider
#El carneval de Schignan
#La figlia del tenente
#Dove non basta il mare
#Lettera da Marte (*bonus track*)
### DVD
#Fronteretro
#Onde su onde
#Glottologia
#Dettagli
#I musicanti
Cassina Goeubba

La **Cassina Goeubba** (*Cascina Gobba*) l'è ona località de Milan, che la se troeuva a l'estremm confin nord-est de la città.
La cassina e 'l sò territori hinn staa, fina al 1923, ona frazion de Crescenzagh.

Oltra a la cassina, lì la gh'è anca ona stazion de la metropolitana milanesa, linia M2.

## Ligamm de foeura
*Sitt cont informazion sora la Goeubba
Garbagnaa (MI)

**Garbagnaa** (*Garbagnate Milanese*) l'è on comun de la Provincia de Milan cont ona popolazion de  abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Caronn Pertusella). Inoltra el gh'ha dò frazion, ciamaa Bariana e Santa Maria Rossa. L'è traversaa del Canal Villoresi.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Bollaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Garbagnaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Campanula raineri

**Campanula raineri** l'è 'na piànta de dimensiù picinìne de la famìa de le Campanulaceae. L'è 'na spéce ràra, endémica de le preàlpi insübriche orientài, de la spónda orientàl del Lach de Cóm (Sasso Rancio sùra Menaggio) enfìna ai mucc entùren al Lach de Garda.

## Descrisiù

Fùrma Biològica: **H scap** - Emicriptòfite scapùze. L'è 'na pianta erbàcea perenànt, pesèna e cespitùza. Le raìs i è a rizòma e lignùze, i gambì i è prostracc-ascendèncc. La pöl rià a 5÷10 ghèi de altèsa.
Le fòie i è 'ntréghe, chèle bazài e 'nfìna a mès gambì i è bislonghe-spatolàde col picanèl cürt, chèle de la par àlta del gambì i è elìtiche o lanceolàde e crenàte e capetàde 'ndèla part apicàla.
I fiur i vé vò apéna 'nsìma al gambì (mìa piö de giü per ògna gambì), i g'ha quàze mìa de picanèl (quàze sèsii). L'è de culùr celèst o lìla ciàr. 
El càles l'è dividìt en 5 lacìnie co l'òrlo capetàt, la coròla l'è 'na campanèla làrga (3÷4 x 3 cm), quàze a fùrma de scödèla, co lòbi cürcc ovacc-triangolar, piö làrch che lónch. I fiurés 'ntra löi e óst.
El fröt l'è 'na càpsula 3-locular deiscenta per i pòr apicài.

## Hàbitat
La crès sö i pridù e 'ndèle crèpe de le préde calcàree, 'ntra i 300 e i 2450 méter s.l.m. de sòlet però de sùra dei 1.500.

## Conservasiù
L'è prutigìda 'ndèle pruvìncie de Brèsa e Cóm perchè de spès la vé tiràda sö co la raìs, per sercà de fàla tacà 'ndèi giardì, operasiù difìcil perchè la tàca mìa tat facilmènt. 

## Nòm
El nòm speciìfech *raineri* el vé del fat che l'ìa stàda dedicàda de la stüdiùza che la l'ha discriìda per prìma, la Candida Léna-Perpènti a l'Arcidùca Raineri d'Asbùrgo.

## Riferimèncc
Sit de la Regiù Lombardìa
Campanula elatinoides

**Campanula elatinoides** l'è 'na piànta de dimensiù picinìne de la famìa de le Campanulaceae. L'è 'na spéce ràra, endémica de le preàlpi lombàrde, se la tróa 'ntra i 200 e i 2000 méter s.l.m., sö préde calcàree ömede e a l'ómbra, de la Val Sàbia (pruvìncia de Brèsa) 'nfìna al Mut Rezegù. 'N italià l'è ciamàda *Campanula dell'Insubria*.

## Descrisiù

Fùrma Biològica: **H scap** - Emicriptòfite scapùze. L'è 'na pianta erbàcea perène de aspèt quàze cutunùs. La rìa de sòlet a 10÷20 ghèi de altèsa en cundisiù particolàr apò a 'nfìna 60 ghèi..

Le fòie i è erète-patencc e cuarciàde de 'na pelüria biànca, chèle radicài le g'ha 'n picanèl cürt, i è subcordàde co la làmina ovada o a fùrma de cör e l'òrlo a décc gròs. Le bràtee e le brateöle i è erète patèncc-ripegàde le prìme co l'òrlo a ónde, le segónde piö strète a la bàze. 

I fiùr i è reünìcc en enfiurescènse spèse portàde söndèn gambì bèl gròs. I fiùr i g'ha dei picanèi pelùs e cilìndrich piö cürcc del càles. I fiorés de bril a noèmber ma 'n cundisiù particolar pò a dré a l'envéren 


## Hàbitat
Préde calcaree, ömede e a l'ómbra, en ambièncc scür compàgn de cuèi e caèrne póch profónde.

## Riferimèncc
*Sit de la Regiù Lombardìa
Silene

***Silene*** l'è 'l nòm de 'n zèner de piànte de la  famìa de le Caryophyllaceae. I è piànte 'mparentàde con chèle del zèner *[[Lychnis]]*.
Ind el teritòre bressà, li sò fòe i è cognosside come **verzulí** e i è doperade de manjà come contorno.

## Etimulugìa

El nòm del zèner l'è de sigür en relasiù co la figüra de Sileno, pàder adutìf e edücadùr de Dioniso, sèmper figüràt co la pànsa 'nfiàda che la fà nì 'n mènt el càles de divèrse spéci, per ezèmpe *[[Silene vulgaris|S. vulgaris]]* o *S. conica*.

## Descrisiù
Le piànte del zèner *Silene* le g'ha fòie opòste. De sòlet i è laceolàde ma 'ndèna quach spéce pò a lineàre o spatolàde. 

I fiùr i è ermafrudìcc o polìgami (sö 'l stès ezemplar se troa fiùr apéna mascc o apéna fèmina), eteroclamidàcc (pereànse co càles e coròla bèi destacàcc), pentàmer (càles e coròla furmàcc de 5 elemèncc). I fiur del zèner Silene de sòlet i è bianch, zaldulì, ròza o rós.

El càles l'è l'elemènt piö caraterìstich de chèsta spéce; l'è a fùrma de tübizì (gamosèpalo), de spès l'è sgiónf, con divèrse nervadüre sö la longhèsa (de 10 'nfìna a de piö de 50) e dentàt a l’àpice.

Divèrse spéci le pöl vìga fiur unisesuài (en particolàr, *S. dioica* e *S. latifolia*). En chèsti càzi el càles dei fiùr fèmina de spès i è piö sgionf che chèl dei fiùr mascc. El fröt l'è 'na cápsula a 5 compartimèncc.

La *Silene dioica*, la *Silene vulgaris* e la *Silene latifolia* i è piànte che se èt facilmèt en töta Europa.

## Galerìa

Archivi:Red campion close 700.jpg|*[[Silene dioica]]*
Archivi:Silene mariana1m.jpg|*[[Silene mariana]]*
Archivi:Sea campion.JPG|*[[Silene maritima]]*
Archivi:Silene stockenii.JPG| *[[Silene stockenii]]* 


## Riferimèncc
* PINK, A. Gardening for the Million.

## Colegamèncc estèrni

* Evolution of Sex Chromosomes: The Case of the White Campion.  PLoS Biol 3(1): e28.
* ADDENDA
Maria Letizia Ramolino

**Maria Letizia Ramolino** (Ajaccio, 26 agost 1750 – Roma, 2 febrar 1836), cognussuda ai sò temp anca come la *Madame Mère* (sciora mader), l'è stada la mamma de Napoleon e de alter dodes fioeu avuu del Carlo Bonapart. De quest, cinch hinn mort appena nassuu.

Dopo che i Bonapart hinn staa scasciaa foeura de la Corsiga per vess staa de la part de la Francia, la Letizia l'ha sistemaa la soa famiglia arent a Tolon. L'era ona donna pratiga e l'ha semper regordaa ai sò fioeu che la fortuna la pò anca voltàss. Dopo de la fin del fioeu imperador, la s'è retirada in Roma.

## Alter progett
Battalia de Lützen

*Battalia de Lützen (1632), battalia de la Guerra di Trent'Ann.
*Battalia de Lützen (1813), battalia di Guerr Napoleonigh.
Battalia de Lützen (1813)

La **Battalia de Lützen** l'è stada voeuna di quei di guerr napoleonigh.
A la fin de l'april del 1813, on esercit de Russ e Prussian fort de centmilla omen l'era dree a taccà on'armada francesa piscinina a Lipsia. El Napoleon l'ha deciduu de bloccà el nemis. Al comand de 120.000 omen, l'imperador l'ha mandaa el Ney cont on corp d'armada per fà de attrazion per l'esercit nemis, che l'era comandaa del cont Wittgenstein e del general Blücher. E 'l 2 de magg i duu taccaven dò division ben sistemaa in sù la difensiva in di paes arent a Lützen (in la Sassonia-Anhalt).

Dopo che la battalia l'è s'cioppada, el Napoleon l'ha mandaa alter trupp a sostegnì Ney. I Frances eren inscì 110.000 e hann scominciaa a taccà i nemis in sù i fianch. A la sera l'imperador l'ha ordinaa a la soa guardia de intervegnì: quell'azion chì l'ha constringiuu i Russ-Prussian a retiràss.
La battalia l'è costada 20.000 omen sia per i Frances che per i sò nemis.
Lützen

**Lützen** l'è ona città de la Germania settentrional cont ona popolazion de  abitant (dato del ).
La se troeuva in del Land de la Sassonia-Anhalt, in del circondari de Burgenland (*Burgenlandkreis*).
L'è famosa perchè gh'è staa combattuu dò battali: ona in del 1632 e l'altra in del 1813. In del 2009 el comun de Röcken (indove l'era nassuu el Friedrich Nietzsche) l'è staa taccaa a Lützen. L'altra frazion del comun a l'è Meuchen.

## Vos correlaa
*Battalia de Lützen

## Riferiment
Ligny

**Ligny** (in valù *Lignè*) l'è öna frasiù del cümü bèlga de Sombreffe che 'l se tróa in de la pruìnsa de Namur in Valònia.

Infìna al 1977 l'à fài cümü desperlü e per Ligny la pàsa la Ligne, aflüènt del Orneau. 

## La batàia de Ligny

Ol 16 de zögn del 1815 l'à s'è combatìda la batàia de Ligny, öna batàia napoleònega e l'öltìma vitòria del Napoleù.
Battalia de Bautzen (1813)

La **Battalia de Bautzen** l'è stada voeuna di battali di Guerr Napoleonigh.
Dopo de la battalia de Lützen, i Russ del Wittgenstein e i Prussian del Blücher hann segutaa a retiràss fina a qual el zar Lissander I e 'l re de Prussia gh'hann ordinaa a lor de fermàss e de difend Bautzen, in Sassonia.
Lor gh'aveven 100.000 omen, ma el Napoleon el gh'era 'dree con 115.000 soldaa e minga lontan gh'era anca el Ney cont alter 85.000 effettiv.

I Leaa s'hinn miss in sù 'na ligna de des chilometri de front, menter l'imperador l'eva studiaa de taccà denanz, col mandà el Ney a tajàggh foeura la retirada.
El 19 de magg del 1813 i sò omen eren i posizion, pront per l'attacch; quell lì l'è s'cioppaa el dì dopo a mezzdì.

I Frances hann passaa la prima ligna de difesa e hann ciappaa Bautzen, ma el Ney l'è minga riessii a mettes in d'ona posizion tal de tajàggh foeura la retirada ai nemis, che inscì hann poduu resist anmò. Gh'è voruu la Guardia Imperial de Napoleon per sistemà i robb e fà retirà i Russ e i Prussian.
In quell moeud chì el Napoleon a l'ha vinciuu la battalia, però l'è minga riessii a dàggh on colp decisiv ai nemis, per colpa di error del Ney.
Battalia de Bautzen

*Battalia de Bautzen (1813), battalia di Guerr Napoleonigh.
*Battalia de Bautzen (1945), battalia de la Segonda Guerra Mondial.
Filipp III de Spagna

El **Filipp III** **d'Asburgh** (*Felipe III d'Asburgo*; Madrid, 14 april 1578-Madrid, 31 marz 1621) l'è staa on re spagnoeu, ma anca re del Portogal cont el nòmm de **Filipp II** (Filipe II) e tra tucc i sò titoj gh'era anca quèll de Duca de Milan. L'ha regnaa del 1598 al 1621, quand l'è mòrt.

L'era el fioeu del famos Filipp II de Spagna e de la soa quarta miee, la Anna d'Austria. Quèsta l'era la tôsa de l'imperador Massimilian II d'Asburgh, el qual l'aveva comè pader el Ferdinand I, fradel del pader del Filipp II (Carl I de Spagna).

L'è diventaa re intel 1598 e intel 1599 l'ha sposaa la Margherita d'Austria-Stiria, che l'era semper ona dij Asburgh. De lé el gh'ha avuu ben vòtt fioeuj:
* Anna (1601-1666), che l'ha sposaa el Luis XIII de Franza.
* Maria (1603), che l'è mòrta el dì che l'è nassuda.
* El Filipp IV de Spagna (1605-1665).
* Marianna (1606-1646), che l'ha sposaa l'imperador Ferdinand III d'Asburgh.
* Carl (1607-1632), che l'è mòrt a domà vintcinch ann e che forsì l'era matt.
* Ferdinad (1609-1641), vescov de Tolee, cardinal catòlegh, general e governador dij Paes Bass Spagnoeuj.
* Margherita (1610), che l'è mòrta el dì che l'è nassuda.
* Alfons (1611), che l'è mòrt el dì che l'è nasuuu.

L'è staa vun dij protagonist de la Guèrra dij Trent'Ann.

## I titol
**Filipp III de Spagna*
**Filipp II de Portogall*
**Filipp II de Aragona*
**Filipp II de Sicilia e de Napoli*
Battalia de Arcis-sur-Aube

La **Battalia de Arcis-sur-Aube** l'è staa on sconter armaa di Guerr Napoleonigh.
A l'è staa l'ultim success del Napoleon contra i Austriegh, comandaa del Schwarzenberg. Tra el 20 e 'l 21 de marz del 1814 el sò general Michel Ney l'ha scasciaa foeura i Austriegh de la città de Arcis-sur-Aube, in Sciampagna.
El Schwarzenberg el gh'ha 'vuu paura de contrattaccà perchè 'l pensava che ghe podess vess ona trappola, inscì i Frances hann poduu retiràss in pas. Quand in de la nott del 21 i Austriegh hann taccaa, hann trovaa domà la retroguardia francesa, comandada del Michel Oudinot, che j'ha fermaa col trà giò el pont de Arcis.
Beausoleil

**Beausoleil** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, eldèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Beausoleil, del circondàre (*arrondissement*) de Nice e del dipartimènt de Alpes-Maritimes.
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 2.79 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 40  a 'na altèsa màsima de 621 .

## Riferimèncc
Lissander

**Lissander**, u anca *Lissandor* (*Lisander* in Insübregh), l'è un num propi de persuna lumbard maschil.

## Variant
* Alterassion: Lissandrin, Sandrin, Sandru, Ale.
* Cumpusission: Piersander, Giansander.
* Feminin: Lissandra.

## Variant in oltre lengue
* Arabu: ﺇﺳﻛﻧﺪﺭ (Iskandar)
* Busniach: Aleksandar. 
* Bülgar: Александър (Aleksándər).
* Cecu: Alexander
* Curs: Lisandru
* Finlandes: Aleksanteri.
* Frances: Alexandre.
* Genues: Luxandro.
* Grech: Αλέξανδρος (Aléxandros).
* Ingles: Alexander, Alex, Xander.
* Irlandes: Alastar
* Talian: Alessandro
* Latin: Alexander.
* Litüan: Aleksandras.
* Napulitan: Alessà.
* Ulandes: Alexander, Sander.
* Persian: ﺇﺳﻛﻧﺪﺭ (Eskandar)
* Pulach: Aleksander.
* Purtughes: Alexandre. 
* Rümen: Alexandru.
* Rüss: Александр (Aleksándr). 
* Sardu: Alessandru, Alleandru
* Scusses: Alasdair
* Serbu: Александар (Aleksandar). 
* Sluvach: Alexander
* Sluven: Aleksander. 
* Spagnöl: Alejandro.
* Tudesch: Alexander, Alex, Xander, Zander.
* Türch: Iskender
* Ücrain: Олександр (Oleksándr).
* Üngheres: Sándor
* Cruat: Aleksandar

## Urigin e difüsion
Deriva dal num grech *Alexandros* (Αλέξανδρος), diventad in latin *Alexander*, bele interpretato dai Grech cume füsion fra el verb *alèxein* (prutegg) e *andros* (om), donca "prutetur de om" o anca "l'om che'l prutegg", "quel che'l se drissa in pé a prutegg". L'è sicür che'l sia un num asiatich, purtad da tanti persunagg de l'antiga Grecia. L'era anca l'alter num de Parid, el mitulogich fiöl de Priamu, re de Troia, e de Ecuba. 
 
La sò variant italiana "Alessandro" l'è, scunda l'ISTAT, vün di num püssè present in Italia tra i burgnin nassüd in dal XXI secul, rivand a es el scund num maschil püssè druad par i fiulin nassüd in di an 2004, 2006, 2007, 2008 e 2009.

## Unumastich
Par i catolegh:
* el 26 agust in memoria de San Lissander da Bergum.
Per gli ortodossi:
* el 30 agust in memoria de Lissander patriarca de Custantinopul

## Sant e beà
I en tanti i sant che i han portad chel num chi:
* San Lisander de Bergum

## Riferiment
Aiglun

* **[[Aiglun (FR-06)|Aiglun]]**, cümü fransés del dipartimènt de le Alpi Marìtime;
* **[[Aiglun (FR-04)|Aiglun]]**, cümü fransés del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa.
Biot (FR-06)

**Biot** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del Canton d'Antibes-Biot, del circondàre (*arrondissement*) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. 
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 9 méter a 'na altèsa màsima de 208 méter s.l.m..

## Riferimèncc
Michel Ney

**Michel Ney** (Sarrelouis, 1769 - Parigi, 1815, maresciall frances, l'è entraa in de l'esercit in del 1787 e l'ha combattuu depertutt durant el period napoleonigh; in tra i alter l'haa ciapaa part aj bataj de Jena, de la campagna de Russia, de Lipsia e in quèla decisiva de Waterloo. 

L'era staa in fra quei che in del 1814 aveven convinciuu el Napoleon a retiràss e 'l s'era poeu miss al servizzi di Borbon, ma durant i cent dì l'è tornaa con el Napoleon e dòpo l'è staa accusaa de tradiment e fusilaa el 7 de december del 1815, quand l'è staa lù a dàggh l'ordin al ploton d'esecuzion de sbarà.
Tori Amos

**Myra Ellen Amos** (cunusüda cun la scumagna de **Tori**, Newton, USA, 22 d’agùst 1963), l’è 'na müsicista, cantanta e discugrafica americana.

L'è cunsiderada da tütt cume una figüra d'le püsée impurtante del rock al feminìl dai ann '90 al dì d'incö, difàti, da alùra l'ha vendüd püsée de 12 migliòn de dìsc .

La se presenta semper ai sò cuncèrt cun d'le lunghìsime perüche rùse.

## I sò cansón

### Album
#### Studio
*1992 - *Little Earthquakes*
*1994 - *Under the Pink*
*1996 - *Boys for Pele*
*1998 - *From the Choirgirl Hotel*
*1999 - *To Venus and Back*
*2001 - *Strange Little Girls*
*2002 - *Scarlet's Walk*
*2005 - *The Beekeeper*
*2007 - *American Doll Posse*
*2009 - *Abnormally Attracted to Sin*
*2009 - *Midwinter Graces*
*2011 - *Night of Hunters*
* 2012 - *Gold Dust*
* 2014 - *Unrepentant Geraldines*
* 2017 - *Native Invader*
* 2021 - *Ocean to Ocean*
* 2025 - *The Music of Tori and the Muses*
* 2026 - *In Times of Dragons*

#### Dal vìu
*1999 - *To Venus and Back*
*2005 - *The Original Bootlegs*
*2007 - *Legs and Boots*
*2008 - *Live at Montreux 1991/1992*
*2010 - *From Russia with Love*

#### Raccolte
*1994 - *More Pink: The B-Sides*
*2003 - *Tales of a Librarian*
*2006 - *A Piano: The Collection*

### EP
*1992 - *Crucify*
*1996 - *Hey Jupiter*
*2004 - *Scarlet's Hidden Treasures*
*2005 - *Exclusive Session*

### In de per lè
*1991 - *Me and a Gun*
*1991 - *Silent All These Years*, rifài in del 1997
*1992 - *China*
*1992 - *Winter*
*1992 - *Crucify*
*1994 - *Cornflake Girl*
*1994 - *God*
*1994 - *Pretty Good Years*
*1994 - *Past the Mission*
*1996 - *Caught a Lite Sneeze*
*1996 - *Talula*
*1996 - *Hey Jupiter*
*1996 - *Professional Widow*
*1996 - *In the Springtime of His Voodoo*
*1998 - *Spark*
*1998 - *Raspberry Swirl*
*1998 - *Jackie's Strenght*
*1998 - *Cruel-Raspberry Swirl*
*1999 - *Bliss*
*1999 - *1000 Oceans*
*1999 - *Glory of the '80s*
*2000 - *Concertina*
*2001 - *Strange Little Girl*
*2002 - *A Sorta Fairytale*
*2003 - *Taxi Ride*
*2003 - *Strange*
*2003 - *Don't Make Me Come to Vegas*
*2003 - *Mary*
*2003 - *Angels*
*2005 - *Sleep with Butterflies*
*2005 - *Sweet the Sting*
*2005 - *Cars and Guitars*
*2007 - *Big Wheel*
*2007 - *Bouncing Off Clouds*
*2007 - *Almost Rosey*
*2009 - *Welcome to England]]*
*2009 - *A Silent Night with You]]*
*2011 - *Carry*

## Sitt üficial

*  Sit üficial de Tori Amos

## Riferiment
Chrysomela populi

La **Chrysomela populi** ciamàda ach *Melosoma populi* l’è ün insèt de la famèa di coleòpter che cóme ‘l dis ol nòm ‘l se ‘l tróa de sólet sö i populus, cioè i àlbere, e piö de rar sö i sàles; chèsto insèt se ‘l tróa in Eüròpa e in Àsia.

## Cóme l’è fàcia

I öf i è de culùr zaldì – naràns, redundècc – islongàcc e i è tacài vià sóta i fòie di àlbere.

La càmola l’è nìgra quàndo la nas, pò la diènta biànca col có, i zàmfe e i töbèrcoi nìgher.

La pùpa l’è biànca con di smàgie nìgre che i regórda chèle de la càmola.

L’insèt marüt l’è grant ü ghèl o póch de piö, col có, i antène, i zàmfe e ‘l pronòto nìgher, menimà i élitre i è róse – bordò, bèle löstre e redùnde.

## La éta

L’insèt marüt ‘l pàsa ‘l invèren in del teré o scundìt tra i fòie sèche fìna che la rìa la primaéra, alùra ‘l tùrna sö sö i fòie e ’l tàca de nöf a mangiàle per crès amò e ès prónt per rasàs sö.

I fémne i mèt i öf in ròs de 30 – 40 e i à tàca sóta i fòie. De sólet i fà i öf impó a la ólta, isé che, de manimà che i öf i se dèrf e i càmole i crès, s’pöl vèt a l’istès tép töcc i stàde de la éta de chèsto insèt.
I öf i stà ‘n incübasiù per 1 o 2 setimàne a segónda de cóme 'l và ‘l tép, a i càmole i ghe ocór tra i 3 e i 4 setimàne per crès e apéna i è marüde cóme càmole i se tàca vià per la cùa a i fòie e i se ‘mpùpa per öna setimàna o póch de piö.

Dòpo la prìma generasiù, ghe n’è öna segónda che la crès in del estàt e che la darà i sò insècc marücc a setèmber e pò la pöl èsga ach öna tèrsa generasiù, se ‘l tép l’è bù, ma de sólet i càmole de chèsta generasiù, suradetöt i öltime, i ghe rià mia a dientà marüde e impupàs e i và a la malùra.

## I dagn

L’insèt marüt e la càmola, töi dù i màia i fòie, ma i fà mia di gran dagn fò che sö i àlbere piö zùene, chèle de vivàio, menimà sö i piànte cresìde i dà mia fastöde.

## Bibliografèa

Pollini Aldo, 2002, *Manuale di entomologia applicata*, Edagricole, Bologna.

## Óter progècc
Battalia de Champaubert

La **battalia de Champaubert** (10 de febrar del 1814) l'è stada voeuna di battali di guerr napoleonigh, voeuna di pocch indove i Frances eren minga meno di nemis.

Dopo d'avè combattuu contra i Prussian a La Rothière, el Napoleon l'ha taccaa cinmilla Russ comandaa del general Zachar Dmitrievič Olsuf'ev cont on rapport de ses omen a vun in sò favor.
L'Olsuf'ev el s'è minga retiraa perchè 'l pensava che i Prussian sarien rivaa dàggh man fort a lù, ma l'è staa minga inscì e 'l sò esercit l'è staa circondaa e massacraa, col perd 4000 omen (contra dusent frances). Lù istess l'è sta faa anca presonee.
Battalia de Craonne

La **Battalia de Craonne** l'è stada voeuna di battali di guerr napoleonigh.

El maresciall Blücher, che l'era staa giamò sconfiggiuu on bell poo de voeult, el s'è rimettuu in pee pussee in pressa de quell che 'l Napoleon el credeva, de manera che l'imperador l'è staa costringiuu a lassà stà i Austriegh per tornà a combatt contra i Prussian.

El sett de marz del 1814, 37.000 Frances hann scasciaa oltra 85.000 prussian in sul fiumm Aube; ma quand che 'l Blücher l'ha ordinaa el contrattach, la gh'è minga stada l'intesa in tra el Napoleon e 'l sò maresciall Michel Ney, che 'l gh'eva de taccà el nemis in sul fianch con la cavalleria, ma l'ha sbajaa i temp e i Frances hann ris'ciaa de vess coppaa tucc. L'istess imperador l'è riessii a scappà a fadiga, e la battalia la gh'è costada 5.400 omen.

A bon cunt la battalia l'è stada ona vittoria di Frances, soratutt grazzie a l'azion de on corp de cavalier de la Guardia Imperial (i Éclaireurs, cioè i Esplorador). Comandaa del general La Ferrière-Lévéque e poeu del colonnell Claude Testot-Férry, el I reggiment l'è rivaa a ciappà i batterii prussiann situaa in sù on altipian che 'l vardava el camp de battalia.
Battalia de Custoza

*Battalia de Custoza (1848), battalia de la Prima Guerra de Indipendenza italiana.
*Battalia de Custoza (1866), battalia de la Terza Guerra de Indipendenza italiana.
Montereau

* Montereau (Loiret), cümü fransés in del dipartimènt de Loiret;
* Montereau-Fault-Yonne, cümü fransés in del dipartimènt de Seine-et-Marne;
* Montereau-sur-le-Jard, cümü fransés in del dipartimènt de Seine-et-Marne;
Montmirail

*Montmirail, comun frances del departiment de la Marna.
*Montmirail, comun frances del departiment de la Sarthe.
Montereau-Fault-Yonne

**Montereau-Fault-Yonne**, o adóma **Montereau**, l'è ü cümü fransés in del dipartimènt de la Seine-et-Marne in de la regiù de la Île-de-France. Montereau 'l se tróa pròpe in del pòst indóe la Yonne la se böta in de la Seine.

Ol 18 de fevrér del 1814 de chèste bànde la s'è combatìda la batàia de Montereau, öna di öltime batàie napoleòneghe.