open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bias Belott

El **Bias Belott** (italian: *Biagio Bellotti*; Busti Grand, 26 de febrar del 1714 - Busti Grand, 5 de agost del 1789) l'è staa on canonegh, pitor, architett, scultor, organista e scritor lombard.
Senza dubbi l'è staa vun di personalità pussee viscor de la società bustocca del XVIII secol. L'ha scrivuu di test teatrai (vun di quai, el Maritaggio di Mommina, anca con di part in bustocch) e di poesii, l'è staa musicista e l'è staa bell important in del camp di art figurativ. La pupart di sò oeuver hinn di afresch, architettur e decorazzion de caratter religios. Se cred che 'l sia staa influenzaa de bon del Giambattista Tiepolo.


L'è vea che ponn raspondi certa sgenti,
da guardà par cà meja;
ma in cà meja l'è patta dafferenti.
Ra me superbia l'è,
coma va foeura or carro,
toeù ra me forca in spalla e 'ndaghi adré;
e ra mia imbizion l'è in di dané...

Ma mo, tutto or bordell
al voeui domà cascià pizz e bindell,
pantitti damascavi,
pantofan raccamavi;
sa ved domà glassè,
e dotta na 'n ga n'è.
Se cai ramaggi gh'hen on pò da dotta,
na sa sa s'a la sia crua nè cotta...
mo tugg i por tosann
portan i sò indiann...
n'hin nen mo bonn da guadagnà on quattren.
E voeuran i scossà da mussolen...,
e da camisi ga n'hen voeuna o do,
che guaja a lor se ar sabo n'al dà or so...,
e da maoss n'i rivan nenchi ar cù.

[...]

## Interprogèt
*lmo.wikisource
Rianxo

**Rianxo** a l'è un cumün spagnöl de 11.769 abitant (2007) d'la Cumünità Autonuma d'la Galissia.

## Galería futugràfica

File:Casa de Castelao Rianxo Galicia 060521 26.jpg|La cà del scritùr Castelao.
File:Fonte Rianxo Galicia 060521 37.jpg|Funtana in centar
File:Rianxo Galicia 060521 15.jpg|El cumün
File:Busto de Castelao en Rianxo.jpg|Büst dedicàd a Castelao.


## Ligam de föra

* Sit istitüziunal de Rianxo
Alfonso Daniel Rodríguez Castelao

**Alfonso Daniel Rodríguez Castelao**, cunusüd apena cùme **Castelao**, (Rianxo, Galissia, Spagna, 30 de genàr 1886 - Buenos Aires, 7 de genàr 1950) l'è stài un dutùr, scritùr e pulìtic spagnöl, ch'èl pöd vèss cunsideràd el pàder dl'indipendènsa galissiana.

## Övri
* *Cego da romería* (1913)
* *Un ollo de vidro*. *Memorias dun esquelete* (1922)
* *As cruces de pedra na Galiza*
* *Cousas* (1926, 1929)
* *Cincoenta homes por dez reás* (1930)
* *Os dous de sempre* (1934)
* *Retrincos* (1934)
* *Galicia Mártir* (1937)
* *Atila en Galicia* (1937)
* *Milicianos* (1938)
* *Sempre en Galiza* (1944)
* *Os vellos non deben de namorarse* (c'hoariet e 1941, embannet e 1953)

## Bibliugrafia
* Rodríguez Castelao, A. e Fermín Bouza Brey: *Escudos de Rianxo*, in *Nós* nº 113, 17 maggio de 1933, 77-83.
* Valentín Paz-Andrade: *Castelao na luz e na sombra*. Sada, Edicións do Castro, 1982. ISBN 978-84-7492-130-4.
* Victoria Armesto (María Victoria Fernández España): *Agonía y muerte de Castelao I*, in *La Voz de Galicia*, 26 giugno 1984; *Amor a Pontevedra* (II), in *La Voz de Galicia*, 27 giugno 1984; *El entierro* (III), in *La Voz de Galicia*, 28 giugno 1984; e *La Chacarita* (IV), in *La Voz de Galicia*, 29 giugno 1984.
* Xosé Filgueira Valverde: "Castelao e os estudos galegos", en *Faro de Vigo* (supplemento culturale *Artes e letras*), 28 giugno 1984.
* AA.VV.: *50 anos do pasamento de Castelao. 1950-2000*, supplemento a *La Voz de Galicia*, 9 gennaio 2000.
* Marilar Aleixandre: *Castelao segundo Rañolas. Vida e obra de Castelao*; Vigo: Editorial Galaxia; ISBN 978-84-8288-363-2
* Xoán Carlos Garrido Couceiro; *O Pensamento de Castelao*; Vigo, Promocións Culturais Galegas S.A.; ISBN 84-95350-68-8
* Henrique Monteagudo (Coordinatore): *Obras (Castelao)*, Galaxia, Vigo 2000.
* Anxo González Fernández; *Castelao*; 2002; A Coruña: Baía Edicións; ISBN 978-84-89803-73-2
* Xesús Alonso Montero (ed.): *Laio polo irmán ausente. Castelao no epistolario de Otero Pedrayo e outras voces*, 2006, editorial Galaxia. ISBN 978-84-8288-929-0.
* Xesús Alonso Montero: *Castelao na Unión Soviética en 1938*. Vigo, Edicións Xerais, xuño 2012. ISBN 978-84-9914-384-2.
* Enciclopedia Galega Universal; *Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao*
* Rodríguez-Polo, X.R. (2009): *Ramón Piñeiro e a estratexia do galeguismo*. Vigo: Xerais.
* AA.VV.; *Castelao (contra a manipulación)*; 1984; Edicións Xistral; ISBN 84-85271-30-0

## Futugrafìe

Image:Casa de Castelao Rianxo Galicia 060521 26.jpg|La cà de Castelao a Rianxo
Image:Detalle da estatua de Castelao en Pontevedra.jpg|Büst de Castelao a Pontevedra
Image:Sartego de Castelao. Convento de San Domingos de Bonaval.jpg|Tumba de Castelao


## Riferimént


## Ligamm de föra

* Castelao sü la pagina de Pontevedra .
* Biugrafia in d'le pagine dl'Editorial Galaxia.
Tarocch

El **tarocch** l'era el gergo (de bas lombarda) di cordee de Castell, frazzion del comun de Scandolera in de la Provincia de Cremona.
## Ligamm de foeura
*gerhitalici.altervista.org
Mariettina (mangià)

La **mariettina** l'era ona zuppa tipega de la Bassa milanesa.
L'era freggia e l'era fada con l'aqua, l'asee e on brisin de zuccher, e la se ghe mojava dent el pan.
L'era mangiada di mondinn despoeu del lavorà.
## Bibliografia
*Antonella Bolzoni, Francesco Crippa, *Rozzano*, Milan, UNICOPLI, 2002.
Brusadella

La **brusadella** l'eva on mangià tipegh de la Bassa milanesa.
L'eva on mes'ciozz de farina, formenton, oeuli e zuccher. El vegniva cott quand che se faseva el pan.
## Bibliografia
*AA. VV., *Basiglio*, Milan, UNICOPLI, 2002.
Bertolda

La **bertolda** (dim. *bertoldina*) l'era ona fugascia tipega del Lodesan.
L'era fada con farina de formenton, zuccher e ughetta, e l'era mangiada soratutt de la povera gent.

## Bibliografia
*Alessandro Caretta, *Vocabolario lodigiano-italiano*, Lod, Lodigraf, 1982.
Renzo e Luzia

**Renzo e Luzia** l'è on album del cantautor brianzoeu Francesco Magni, sortii in del 2012 e publicaa de la cà editris monsciasca Menaresta.
Come 'l sugeriss el titol, a l'è ona revisitazzion de la storia di *[[Spos Promettuu]]* in lombard (segond la traduzzion del poeta comasch Piero Collina).
## Lista di canzon
#*Renzo e Luzia*
#*Don Abundi*
#*Luzia*
#*Frà Cristofur*
#*Ul Barchiröö*
#*Renzo el passa l'Adda*
#*I lanzichenecch*
Biorap

**Biorap** l'è on album del cantant rapper bressan Dellino Farmer, sortii foeura in del 2014.
El disch, el primm registraa 'me solista e cont el nomm de "Dellino Farmer" el gh'ha dent canzon in lombard e in italian: in tra de lor i singoi *Sanc e Sidur*, *Come i panda* e *20-25-30* (di quai a gh'è anca di videoclip).
I argoment del disch a hinn soratutt la protesta ecologista contra la speculazzion edilizzia e la voeuja de restà semper l'istess, contra i compromess che te domanda la società del dì d'incoeu.
## Lista di canzon
#*Al mostro de ciment* 3:39
#*[[20-25-30]]* 4:59
#*[[Come i panda]]* 3:56
#*Lena e costansa* 4:06
#*[[Gli strani effetti del clima]]* 4:15
#*[[Sanc e Sidur]]* 4:27
#*V come vendemmia* 3:12
#*Bioparco* 3:11
#*Come cazzo ti vesti?!* 2:29
#*Giorni neri notti bianche* 3:59
#*Una voce tra tante* 3:17
Ij bogianen

**Ij bogianen** a l'è on album del cantant turines Gipo Farassino, sortii in del 1972.
El disch a l'è tutt cantaa in piemontes e, oltra di canzon originai del Farassino, el gh'ha dent anca ona quai traduzzion de canzon del Georges Brassens.
## I canzon
#Ij bogianen - 4:18
#L'é pa l'età ch'a l'é amportanta (*Le temps ne fait rien à l'affaire*) - 2:14
#Lasseme sté - 4:55
#Ël miscredent (*Le mécréant*) - 3:41
#Requiescant - 4:53 
#Ël poeta - 3:10
#Le trombëtte dla celebrità (*Les trompettes de la renomnée*) - 5:08
#Mè borgh - 3:57
#Col dì - 4:51
#Ans la strà dël pin - 2:07
#Barba Miclin (*Oncle Archibald*) - 3:29
#Mè testament - 3:25
Trenta Piò

**Trenta piò** l'è on album de Piergiorgio Cinelli e Dellino Farmer, sortii foeura in del 2012.
L'album el se presenta 'me on duett tra i duu artista (tucc duu putost cognossuu in de la scena bressana), e l'è cantaa tutt in lombard. L'è staa preceduu del singol *A Oflaga*, cover parodega de la canzon *In Italia* del Fabri Fibra. In del disch a gh'è anca on'altra cover de Fabri Fibra, cioè *Rap cottimistico* (version bressana de *Rap ottimistico*).
## Lista di canzon
#*Andóm* 1:04
#*[[A Oflaga]]* (cover de *In Italia* del Fabri Fibra) - 5:06
#*Bale* - 4:47
#*Facebook* - 3:17
#*Bisnes* - 3:25
#*Megolapìla* (cover de *I Got A Feeling* di Black Eyed Peas) - 3:43
#*Maiamigole* (cover de *Le ore piccole del [[Neffa]])</small> - 2:20
#*Serenata nostrana* - 4:12
#*Ardì che tép* - 4:48
#*Trenta piò* - 4:43
#*Rap cottimistico*  <small>(cover de *Rap ottimistico'' del Fabri Fibra) 4:38
Nino Porzio

El **Nino Porzio** (Antonino Porzio) a l'è un cantant nassüü a Palermo el 4 de giügn del 1972.

A l'è cugnussüü per la cansun *[[Ti amo (la cansù)|Ti amo]]* e'l fa di cuncert suent in Germania e anca di alter paes. El laora per el cìnema e la televisiòn.

## Discugrafia
### Album
* 1995 – *[[Rosa (album musicale)|Rosa]]* (*Twin Records* - *Radiomixitalia*)
* 2000 – *[[Mille pazzie (album musicale)|Mille pazzie]]* (*MusicaNapoletana* - *Radiomixitalia*)
* 2011 – *[[Caruso (album musicale)|Caruso]]* (*[[ZYX Music]]* - *Mint Records* / BMG Ricordi Music Publishing / EMI Italiana
* 2011 – *[[Made in Italy (album musicale)|Made in Italy]]* (*believedigital* - *Radiomixitalia*)
* 2014 – *[[Brividi nel cuore (album musicale)|Brividi nel cuore]]* (*[[Seamusica]]* - *Seamusica*)

### EP
* 2009 – *[[Ti amo (EP)|Ti amo]]* (*[[Warner Music Group]] - MCP Sound & Media* - *Akasa Records*)

### Single
* 1998 – *Sogno* (*HDN Music* - ' GET-Ready-Verlag*)
* 2013 – *Io penso a te* (*Pamusound* - *Pamusound*)
* 2014 – *Attimi* (*Radiomixitalia* - *Radiomixitalia*)

===Cover===
* 2011 – *Caruso* (di [[Lucio Dalla]])
* 2011 – *L'italiano* (di [[Toto Cutugno]])
* 2011 – *Ancora tu* (di [[Lucio Battisti]])
* 2011 – *Quando quando quando* (di [[Tony Renis]])
* 2011 – *Nel blu dipinto di blu* (di [[Domenico Modugno]])
* 2011 – *Più bella cosa* (di [[Eros Ramazzotti]])
* 2011 – *Malafemmena* (di [[Antonio De Curtis]]) 
* 2011 – *Sempre sempre* (di [[Albano Carrisi]])
* 2011 – *Anema e core* (di [[Salve D'Esposito]] / [[Tito Manlio]])

== Filmugrafia ==
*2019 –  *Il Traditore*    (film) 
*2018 –  *HERRliche Zeiten* (film) 
*2016 –  *Volt* (film) 
*2016 –  *Gomorra* (La Serie 2)
*2015 –  *The Dark Side of the Moon* (fim)
*2015 – *Alarm für Cobra 11*  Peter Koslowski   (Squadra Speciale Cobra 11 Rai 2)
*2013 – *Alarm für Cobra 11*  (Squadra Speciale Cobra 11 Rai 2)
*2014 – *Alarm für Cobra 11*  (Squadra Speciale Cobra 11 Rai 2)
*2014 – *Danni Lowinski * 
*2014 – *Sternstunde ihres Lebens*
*2014 – *Marie Brand*   
*2014 – *Der letzte Bulle'' (Last Cop - L'ultimo sbirro Rai 1)

## Riferimént


## Ligam de föra

* Nino PorzioSitüficial 
* sitüficial Facebook
* / Scheda de Nino Porzio in sül IMDB
* su last.fam
Umer

**Umer** a l'è el nomm del pueta grech che l'ha scrivüü i puema epigh *[[Iliad]]* e *[[Udissea]]*. Chest chì è i över püssee antigh de la literadüra greca che a l'è suravivüda fin al dé d'incö, e hinn tra i tesòr püssee grand del mund antigh, un prudutt de la cultüra Micenea. L'Iliad la cünta sö la storia de la Guera de Troja, che la tö sit puu sö puu giò  in del 1990 a.C. 
I manuscritt de l'Umer hinn staa scrivüü giò ben püssee tard, prubabilment apus del 800 a.C.

## La storia
Chel che fa la storia de stu temp inscì dificil a l'è che a la civiltà Micenea i eren segütaa tant agn de declin e pocch o negott de scritt a l'è suravivüü. Chel temp chì, el Mediuev elenich, a l'è finii inturna al 800 d.C., quand che anmò a trövum di scritt grich, anca se sta völta cunt el so növ alfabet.
Donca, a gh'è una granda pussibilità  che i puema umerich i gh'abia una vita, forsa una lünga vita, cumè una literadüra ural, parlada de i cantur.

Nüm a cugnussum devera pocch sö l'Umer, e i grich tard i saveva anmò pocch de lüü. Un queidün l'ha dübitaa che el sia esistii; olter i pensen che al sia una dona. 
Una legenda la cünta sö ch'el sia orb e che el sia de la Ionia. A gh'è mia di pröv definitiv per ognidüna de chesti idej.

A gh'è di pröv archeulogich che Troja la sia esistida. El sit de Troja a l'è staa cataa fö, e di scav a hinn staa faa. Donca a l'è una giüsta ipotesi che el puema al sia descuminciaa cumpagn de un puema ural basaa sö l'assedi de Troja, ma cunt di detaj giüntaa dent e cambiaa cunt l'andà inanz del temp.

## Culucaziun tempural e trascriziun
La data de la vita de l'Umer a l'è minga cugnussüda. L'Erodut al dis che l'Umer l'è vivüü 400 agn prima del so temp, che l'avaria piazzaa bregh in del 850 a.C. 
 ma di olter font antigh i dann di dat debun püssee arent al temp de la Guera de Troja. La data de la Guera de Troja l'hemm grazia a l'Eratosten.

## Riferiment
Haworthia limifolia

***Haworthia limifolia*** l'è 'na spéce de piànte suculènte che fà part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. L'è uriginària de l'Africa sud-orientàla (Mozambico meridiunal, Eswatini, KwaZulu-Natal e Mpumalanga). 

### Sotaspéci e varietà
	
* *[[Haworthia limifolia var. gigantea]]* M.B.Bayer	
* *[[Haworthia limifolia var. limifolia]]*	
* *[[Haworthia limifolia var. ubomboensis]]* (I.Verd.) G.G.Sm.	

## Riferimèncc
Plutone (corp celest)

**Plutone** (simbul:  e ) l'è 'n pianeta nano che 'l gira entùren al sul sönden òrbita colocàda endèla regiù piö periférica del Sistema Solar ciamàda Fàsa de Kuiper. El g'ha 'n òrbita ecèntrica che se 'ncrùza con chèla de Netuno ma sicóme che i sò paràmeter orbitài i è 'n risunànsa (2:3) con chèi de Netuno, ghe nesöna pusibilità che i du corp i se scùntre. El sò pià orbitàl l'è 'nclinàt de presapóch 17° en rapórt al pià de l'eclìtica.
El se tróa a 'na distànsa media de 39 Unità Astronòmiche del Sul ('na UA la corespónt a la distànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul), col pereéle a 29,7 UA e l'aféle a 49,5 UA. Per fà 'na rotasiù entùren al sò as el ghe mèt 6,38723 dé (cioè 6 dé, 9 ùre, 17 minücc e 36 segóncc).

La màsa de Plutone l'è de 1,31 × 1022&nbsp;kg, che 'l corespónt a 0,22% de chèla de la Tèra e meno del 20% de chèla de la Lüna, el sò diàmetro l'è de 2368&nbsp;km, doca presapöch el 68% de chèl de la Lüna. El totàl de la sò superfìce (1.665 × 107 km2) l'è presapóch del 10% piö pesèna de chèla del cuntinènt de l'Amèrica Meridiunàla. 

Plutóne l'è stat scuprìt endel 1930 del Clyde Tombaugh e 'n prensépe l'ìa stat clasificàt come chèl dei nöf dei pianéti del Sistéma Solàr. Endel 2006 gh'è stat revulusinàt en pó töt el sistéma de clasificasiù dei corp celèscc del Sistema Solar e 'n chèla ocaziù lé gh'è stat creàt la nöa categurìa dei Pianéti Nani. 

Per le sò caraterìstiche l'è apò a cunsideràt 'n ezèmpe tìpich de ogèt transnetünià. e l'è stat ciapàt come riferimènt per la clas dei pianéti nani, denuminàcc uficialmènt de l'Üniù Astronòmica Internasiunàla plutoidi.

## Satèliti natürài

Plutone el g'ha sich satèliti cunusìcc, el piö gròs e 'mportànte dei quài l'è Caronte, scuprìt endel 1978 e conden ràgio che l'è póch de piö de la metà de chèl de Plutone e 'na màsa che l'è póch de piö de la nòna part.
Endei fàcc Plutone e Caronte i fùrma en sistéma che g'ha 'l baricèntro deföra del vulüm de Plutone e i se gira l'ü 'ntùren a l'óter en 6,387 dé (terèstri), en perìot idèntich a chèl de la rotasiù entùren al sò as de töcc du i ogècc. Chèsto völ dì che i è 'n rotasiù sìncrona e che i se móstra sèmper el stès emisfér. I óter quàter satèliti i töcc en tòch piö pesègn e i gìra entùren al sistéma Plutone-Caronte a distànse piö grànde. I è denuminàcc, en ùrden de distànsa, Stix, Nix, Kerberos e Hydra.



## Riferimèncc
Giovanni Giordani

El **Giovanni Giordani** (walser: *Hans Jordan;* Lagna, 27 de otober del 1822 – Scopello, 12 de genar del 1890) l'è staa on dotor, alpinista e lenguista piemontes.
Nassuu in de l'olta Valsesia, l'ha studiaa a Varall e poeu a Vercei e Turin. In del 1842, insemma al prevost Gnifetti l'ha tolt part a la scalada de la Signalkruppe. In del 1846 el s'è laureaa in medesina.
L'ha faa el dotor in de la soa vall, e in tra el 1851 e 'l 1890 l'ha semper vivuu e lavoraa a Scopello.
Apassionaa de la storia de la soa terra, de la soa gent e de la soa lengua, l'ha scrivuu di liber in su la storia de la Valsesia e in sui Walser. El sò test *La colonia storica di Alagna Valsesia e il suo dialetto* l'è consideraa ancamò vuna preja miliar di studi in su la lengua walser.

## Bibliografia
* 

## Ligamm de foeura
*Sit del comun de Alagna
Isolin (Angera)

L**'Isolin** (italian: *Isolino Partegora*) l'è on scoeuj piscinin che 'l se troeuva in del Golf de Angera, in sui riv del Lagh Magior. L'è l'unega isola del Verban che la se troeuva in del territori lombard.
El se troeuva a poch desenn de meter de la costa, e l'è squasi tutt circondaa de cannee che lassen libera domà la riva a sud. A ovest a gh'è 'l Sass Margonin (o *Sass Margonee*), ona preja eratega.
## Storia
Se dis che in su l'Isolin se sien fermaa i fradei Giuli e Giulian: lor duu i eren ormai stracch in del sò girondà per l'Italia a fà su di ges, e voreven fermàss lì per spettà la ciamada del Signor. Ma ona matin el Giuli, ciappaa de spiret profetegh, el gh'avaria dit al fradell: *On lov e ona golp chichinscì farann strage de carni inocent. Slontanemmes!*. E infatti in del 1066 on "lov" (el vescov Guido de Velaa) e ona "golp" (Oliva de Vavassori, la soa donna) gh'hann faa coppà el ceregh e marter Ariald de Cusciagh.

Al de la legenda però, l'Isolin l'è cognossuu per ona descoverta scientifega ben importanta. L'è staa chì che el quatter de november del 1776 el Lissander Volta, ospet de la fameja Castion, intant che l'era dree a rugattà cont on baston in de la palù che la circondava la banda nord de l'isola, l'ha notaa la sortida de gas del fond del paltan: l'ha regolt in d'ona quai boteglia e, in di dì dopo, l'ò staa bon de provocà la combustion del sò contegnuu. L'ha ciamaa *aria infiamabela* quell gas che, pussee tardi, el saria staa ciamaa "metan".
## Varda anca
*Lissander Volta
*Ariald de Cusciagh
*Angera
*Lagh Magior
Cristee

El **Cristee** (o *cantà el cristee*) l'era ona veggia tradizzion ritual tipega de la Brianza, de l'Alt Milanes e del Comasch.
## El ritual
La prima testimonianza de 'sto ritual la troeuvom in del vocabolari del Cherubin, anca se ona trattazzion pussee in detali l'è dovuda a l'Adele Spreafico (1959). Olter studios che gh'hann faa di ricerch hinn staa el Roberto Leydi (a Seregn), la Franca Pirovano (a Briosch), la Mariarosa Gambirasi (a Casanoeuv) e 'l Massimo Pirovano (Gagg de Nibionn).
In de la Settemana Santa o intorna al primm de magg (a segonda del sit), i bagai con scià 'na gran cros o n'asta de legn in man, indè che ghe stava di simboi religios (i scenn de la Passion) o vegetai, passaven per tutt i cà del paes per cantà el "Cristee". Inoltra se menaven dree on sgorbin per mettegh dent i ofert di gent, compagn de oeuv, frutta o olter. La cantada la gh'era vari version, per esempi:

Se cred che, defatti, el cantà el Cristee el fudess colegaa a la produzzion de bigatt e de la seda (vun di pilaster de l'economia di paes a nord de Milan). Defatti despess el ritual el finiva cont el rivà dent in de la bigattera: lilinscì se batteva in sul plafon con la cros (o el baston): inscì se indicava la stanza indè che sarien cressuu i bigatt. In sostanza, donca, la saria stada on messedozz de religion cristiana e vegg credenz propizziatori de origin pagana, ligaaa a rituai tant 'me el Carendemasg. In ogni cas, de norma se ghe domandava la benedizzion di oeuv regolt proppi al preved del paes.
## Bibliografia
*Massimo Pirovano, *La gelsibachicoltura in Brianza: tecniche, credenze, rituali*, Ogionn, ed. Cattaneo, 2000.
*AA. VV., *Storia della Brianza*, Ogionn, ed. Cattaneo, 2011.
## Varda anca
*Cantà magg

## Ligamm de foeura
*rebel.lombardia.it (varda pg. 223)
Cà Sormana

La **Cà Sormana** (it. *Palazzo Sormani-Andreani*) l'è on palazz storegh in del center de Milan, in cors de Porta Vitoria numer ses.
## Storia
L'edifizzi a la bas de la costruzzion l'esisteva giamò in del XVI secol, anca se l'era ben pussee piscinin: el semm perchè gh'è restaa ona lapida a regordàll, voruda de vun di proppietari sucessiv. La lapida la reporta i armi del marches Giambattista Castaldo, general imperial che l'ha tolt part a la Bataja de Pavia (1525) e al Sacch de Roma (1527). La nevoda del Castald, la Livia, l'ha portaa el palazz in dota a la fameja Medegh, a la qual partegniven el futur papa Pio IV (zio del Carlo Borromee) e 'l Medeghin.
Ma la vera fortuna del palazz l'è scominciada in del XVII secol, quand che l'è staa compraa del cardinal milanes Ceser Mont, che l'era proppietari de ona granda colezzion d'art, che l'è stada ospitada proppi lilinscì. El cardinal el gh'ha daa l'incaregh a l'architett pussee famos del Milan de quell temp, el Francesch Maria Richin. El Richin l'ha faa el cortil principal del palazz (cont el sò portegh a cinch arcad) e 'l scalon d'onor che 'l menava al noeuv pian nobel. El progett l'è staa faa segond i criteri del classicism roman del Cincent.

Quand che l'è mort, el cardinal el gh'ha lassaa el palazz a on sò nevod, el Ceser Mont-Stampa, che l'ha voruu sgrandìll anmò pussee con la costruzzion de ona facciada noeuva in su la *piazza Porta Tosa*, e per fàll l'ha ciamaa vun di architett pussee famos del temp: el Francesch Cros, grand esponent del gust noeuv del barocchett. L'architett milanes l'ha giontaa la facciada che gh'è incoeu invers *Largo Augusto*.

La facciada dedree, che la varda in sul parch de la villa, l'è stada fada a metà del Settcent (1756) del piemontes Benedetto Alfieri (zio del poeta Vittorio Alfieri), e decorada con statov de l'Elia Vincenz Buzz. Al contrari de la facciada denanz, quella dedree l'è ben pussee sobria e vesina ai convenzion del neoclassicism.
In del 1783 la proppietà la gh'è passada ai Andrean, che hann curaa i interni cont el stil neoclassegh frances.
In del 1831 inscambi la gh'è passada ai Verr, che hann portaa in del palazz el ciclo de vintitrii quader in sul *Mito d'Orfee* present in de la "Sala del Grechett". I quader mostren on gran numer de besti e animai de tucc i canton del mond cognossuu, e hinn famos per el sò realism.

Infina in del 1930 el palazz l'è staa compraa del comun de Milan, che l'ha deciduu de mettegh di oeuver del musee de la città: però ai temp de la Segonda Guerra mondial, per via di bomb che hann destrugaa ona part del palazz (e hann faa perd la sala del ball e ona motta de decorazzion interni), 'sti oeuver hinn staa spostaa al Palazz Morando. In del 1956 la recostruzzion la gh'è stada afidada a l'architett Arrigo Arrighetti, che 'l ponta a on stil razzionalista che se ved ancamò adess in via de la Guastalla.

Al dì d'incoeu l'è la sede de la Biblioteca Sormana, la biblioteca centrala del sistema bibliotecari de Milan.

## Alter progett

## Riferiment
*Palazzo Sormani - LombardiaBeniCulturali
Charlotte Caniggia

**Charlotte Chantal Caniggia** (Buenos Aires, Argentina, 15 da Febrar dal 1993) l'é 'na mudela e sobrett argentina. In dal 2015 in Italia l'ha lavurà in dal reality da *[[:it:L'isola dei famosi (decima edizione)|L'Isola dei Famosi 10]]* insemma a Cecilia Rodriguez, suréla de la Belén. Charlotte l'é la suréla de Alexander.

## Filmografía
### Televisión

### Teatro

### Películas

### Videoclips

## Discografía
### Sencillos
* 2012: «Disco Champagne»
* 2017: «Siempre al Top» (colaboración junto a Alex Caniggia)

## Riferimént


## Ligam de föra
* Scheda de Charlotte Caniggia in sül IMDB
Roberto Brivio

El **Roberto Brivio** (Milan, 21 de fevree 1938 - Monscia, 22 de sginee 2021) l'è staa on cantant e ator italian.
L'è cognossuu soratutt per avè fondaa i Gufi in del 1964 (insemma a Nanni Svampa, Lino Patruno e Gianni Magni), e vessen staa vun di cantant principai. I sò test de ambientazzion *noir* (che parlaven de cimiteri e de gent morta) gh'hann daa la scormagna de *cantamacabro*.
Dopo el 1969, despoeu de la fin de l'esperienza cont i Gufi (foeura che in d'ona reunion in del 1981) el s'è dedicaa al teater. In de la soa cariera a l'è staa ator, sceneggiador, autor per el teater e per la television. Inoltra l'è autor de *El gran liber di parolasc*, on dizzionariett in sui parolasc e olter maner de dì doperaa in del milanes. L'è mort a 82 agn de COVID-19.

## Liber
*Michele Moramarco, *I mitici Gufi* (Edishow, Reggio Emilia 2001)
* Roberto Brivio, *El gran liber di parolasc* (Meravigli edizioni-Premiata Libreria Milanese, Milan 2012)
* Roberto Brivio, *Attenti al Gufo - E adèss ve la cunti mì* (Meravigli edizioni, Milan, 2013)
Gianni Magni

El **Gianni Magni** (Milan, 16 de magg del 1941 - Milan, 16 de luj del 1992) l'è staa on ator e cantant italian. 
L'ha scominciaa a esibìss in spetacoi de circo in del 1953. In del 1959 el s'è iscritt la scoeula de recitazzion del Piccolo Teatro de Milan, indè che l'ha studiaa anca ball e coreografia.

In del 1964 insemma a Roberto Brivio, Nanni Svampa e Lino Patruno el mett in pè el grupp de I Gufi, preja miliar del cabaret italian. Già che l'era on bravo ballerin e mimo, el gh'eva la scormagna de *cantamimo*.
In del 1969 l'ha lassaa el grupp, per via di polemegh che eren vegnuu foeura despoeu de la sortida del disch Non spingete scappiamo anche noi. Dopo de la fin de l'esperienza cont el grupp, l'ha lavoraa tant in television (RAI, Antenna 3 e TSI), teater e cinema e in general in del mond del cabaret milanes. L'ha anca incis on quai disch, per esempi vun de *cover* del Giovanni D'Anzi.
L'è mort a l'improvisa in del 1992, a 51agn, per on colp al coeur.
Antoni de Tradaa

L**'Antoni de Tradaa** (Tradaa, 1465 ca. - Locarn, 1511 ca.) l'è staa on pitor lombard.
Nassuu in del Varesott, el s'è trasferii a Locarn in del 1497, indè che l'ha vivuu e lavoraa.
La pupart di sò oeuver (de ispirazzion tardo-gotega) se troeuven conservaa in del Canton Tesin, in di Grison e in su la riva lombarda del Lagh Magior (per esempi a Macagn).
A l'ha mettuu in pee ona botega che l'è stada portada inanz del fioeu Giovanni Taddeo.
Lissander Volta

El **Lissander Volta** (italian: *Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta*; Comm, 18 de febrar del 1745 - Camnagh, 5 de marz del 1827) l'è staa on fisegh lombard.
A l'è cognossuu per avè inventaa el primm generator elettregh de la storia (la pila), e per la descoverta del metan.
L'ha studiaa a Comm, e lilinscì l'è vegnuu professor de fisega de la Scoeula Real in del 1774. La soa passion l'è semper stada el studi e l'elettricitaa: quand che l'era anmò on student, l'ha scrivuu on poema in latin in su 'sto fenomen noeuv.
In del 1775 l'ha mettuu in pee l'elettrofor, on arnes che 'l fa 'na carega elettrega statega. In del 1776-1777 l'ha studiaa la chimega di gas e, on dì che l'era a l'Isolin de Angera, l'ha descovert el metan. In del 1779 l'è deventaa professor de fisega a l'Università de Pavia, e l'è restaa lì per vintiduu agn.
Scerr (Laven Mombell)

**Scerr** (*Cerro*) l'è ona frazzion del comun de Laven Mombell, in de la Provincia de Vares.
El paes el se troeuva arent a Mombell, in su la riva del Lagh Magior.
L'è staa on comun indeperlù (cont ona frazzion ciamada *[[Sceresoeu]]*) fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Legiun.

## Vos correlaa
* Caser
* Laven-Mombell
* Laven
* Mombell (Laven Mombell)
* Varee
Val de Arbed

La **Val de Arbed **(italian: *Valle di Arbedo*) l'è ona vallada del Canton Tesin.
La se troeuva in de la cadena di Alp Lepontinn, a sud del comun de Arbed-Cagion. A nord la confina con la Mesolcina (con la qual l'è colegada grazzie al Pass di Pegor), a sud con la Val Morobbia. 
La scima pussee olta l'è 'l Corno de Geser (2.227 meter in sul nivell del mar). On'oltra scima importanta l'è la Scima de la Cicogna.
A l'è traversada de la Traversagna (ciamada anca domà *riaa de Arbed*), che arent a Orbell el fa nass on laghett (derivaa de ona lavina del 1928).
Morinasc (Arbed-Cagion)

**Morinasc** (italian: *Molinazzo*) l'è ona frazzion del comun tesines de Arbed-Cagion, in del distrett de Belinzona.
El paes el se troeuva a sud de Arbed, al confin cont el territori comunal de Belinzona. El se ciama inscì perchè on temp a gh'era on vegg morin.
## Ligamm de foeura
*Archivio dei nomi di luogo.
Giornada Internazzional de la Lengua Mader

La **Giornada Internazzional de la Lengua Mader** l'è stada istituida in del 1999 de l'UNESCO, per promoeuv la diversità lengusitega e coltural, oltra che 'l multilinguism. La vegna celebrada el 21 de febrar.
La data l'è stada scernida per regordà el 21 de febrar del 1952, quand che i polee de Dacca hann coppaa on mucc de student che manifestaven per el recognossiment del bengales tant 'me lengua ofizzial del Bangladesh (che al temp el partegniva al Pakistan).
## Ligamm de foeura
* Pagina sul sito de l'UNESCO
* Proclama sul sit de l'UNESCO

## Vos corelaa
*Giornada Europea di Lengov
Prima guera mondial

La **Prima guera mondial** (anca *la gran guerra*) a l'è stada el conflit armaa che l'ha tiraa dent i principai podenz mondiai e ona bòna part di podenz pussee piscinin, in tra l'istaa del 1914 e la fin del 1918. Al principi i contemporani la ciamaven la *guera europea*, ma poeu, quand che hinn staa ingagiaa int el conflit anca i colòni del Imperi Britanich e di quai olter paes extra-europee 'me i Stat Unii d'America e l'Imperi Giapones, l'è passada a vess ciamada *la guera mondial* o anca *la gran guera*. Defat, l'è stada el pussee grand conflit armaa ch'el fudess mai combatuu prima de la seconda guera mondial.

El conflit l'è comenzaa el 28 de lui del 1914 cont la declarazion de guera del imperi Austro-Ungarich al regn de Serbia, depos del atentaa mortal al arciduca Francesch Ferdinand d'Asborgh-Este suceduu el 28 de giugn del 1914 a Sarajevo per man del Gavrilo Princip, e l'e terminaa el 11 de november del 1918, che eren passaa pussee de quater agn. Per el gioeugh d'alianz ch'el s'era formaa in di ultim dessenni del Votcent, i pussee grand podenz mondiai cont i sò colòni a s'eren spartii in duu bloch in contrast: de na banda i Imperi Centrai (la Germania, l'Austria-Ungaria, l'Imperi Otoman e del 1915  la Bulgaria) e de quel oltra i Aliaa, representaa primma de tutt de la Francia, el Regn Unii, l'Imperi Russ e, del 1915, l'Italia. Pussee de 70 milion d'omen hin staa mobilizaa int el mond intregh (60 milion domà int l'Europa), e 9 milion de lor hinn mort int el camp de bataia; hinn mort anca 7 milion de civil, minga domà per i efett dirett di operazion de guera, ma anca per i carestii e epidemii vegnuu doppo.

I prim operazion militar del conflitt i han vist el rapid avanzà de l'armada todesca int el Belgi, Lussemborgh e int el nord de la Francia, ma l'azion l'e stada fermada di Anglo-Frances in de la prima bataia de la Marna del setember del 1914; l'atach contemporani di Russ de l'est l'ha mandaa a mont i pian di Todesch, che i speraven int ona guera curta e vitoriosa, e el conflitt l'è degeneraa int ona guera de trincera logoranta, replicada in tucc i front e che l'è durada fina la fin di ostilità. Maniman che l'andava inanz, la guera l'e rivada a ona scala mondial, cont la participazion de tant alter nazion, 'me la Romania e la Grecia. L'event determinant per el resultaa final l'è staa l'intrada in de la guera di Stat Unii d'America de la  part di Aliaa. On bel poo d'alter nazion se hin s'ceraa contra i Imperi Centrai, despess senza intrà int el conflit armaa, ma i ghe daven istess di iud economich important ai Aliaa.

La guera l'è fornida el 11 de november del 1918, quand che la Germania, l'ultim di Imperi Centrai ch'el resisteva, l'ha firmaa l'armistizzi impost di Aliaa. I pussee grand Imperi del mond, el Todesch, l'Austro-Ungarich, l'Otoman e el Russ i han desmetuu d'esist e i han generaa i diferent stat nazzionai che han redissegnaa la geografia politica de l'Europa.

## Varda anca
* Segónda guèra mondiàl

## Alter progett
Laghett de Orbell

El **laghett de Orbell** (o anca *lagh de Orbell*; italian: *Laghetto d'Orbell*) a l'è on laghett de la Val de Arbed, in del Canton Tesin.
A l'è nassuu el duu de otober del 1928 per via de ona lavina vegnuda giò del Mott de Arbin (a 1.694 meter), che l'ha interessaa on'area de circa duu chilometer. La lavina l'ha stoppaa la Traversagna e l'ha creaa ona diga olta 100 meter: de lì l'è vegnuu foeura el laghett in de la soa forma del dì d'incoeu. 
## Referiment
Val Soana

La **Val Soana** l'è ona vall del Piemont.
La se troeuva in del sud del Massizz del Gran Paradis, incugnada in tra la vall de l'Orco e la Valchiusella. A l'è vuna di vallad francoprovenzai del Piemont.
## Geografia
La vall la se destacca de la vall de l'Orco arent a Pont-Canavese, e la se incugna dent in del versant sud del Massizz del Gran Paradis, per spartìss in vari vallon. A nord la confina con la Val d'Aosta. L'è traversada del riaa Soana. A gh'è vari laghett alpitt, per esempi el Lagh Lasin.
I scimm pussee important a hinn:
* Punta delle Sengie - 3.408 m
* Cima di Valeille - 3.357 m
* Monveso di Forzo - 3.322 m
* Punta Lavina - 3.308 m
* Rosa dei Banchi - 3.164 m
* Monte Colombo - 2.848 m
* Monte Giavino - 2.766 m
* Monte Marzo - 2.756 m
I comun de la vall a hinn Ingria (*l'Éngri*), Ronco Canavese (*Ronc*) e Valprato Soana (*Valprà*).
Eris (corp celest)

**Eris** (batezàt col nòm uficiàl de **136199 Eris**, simbul: ) l'è 'l pianéta nàno del nòst Sistema Solar che g'ha la màsa piö grànda 'ntra chèi che se conós, e per dimensiù l'è segónt apéna a Plutone. La sò màsa difàti l'è del 27% piö grànda de chèla de Plutone e 'l sò ràgio de póch chilòmetri piö pesèn. L'è 'n ogèt che se tróa a orbità perlopiö endèla zòna ciamàda Disch sparnegàt endèla periferìa estréma del Sistema Solar.

L'òrbita l'è ecèntrica fés e condena inclinasiù fòrte en rapórt al pià de l'eclìtica. Al sò pereéle el se tróa a 37,91 Unità Astronòmiche del Sul e al sò aféle el rìa a 97,65 UA. l'inclinasiù en rapórt al pià de l'eclìtica l'è de 44 gràdi. El ghe mèt 558 agn per fà 'n gir entùren al Sul. El g'ha 'n satèlite, ciamàt Disnomia, che 'l g'ha 'n diàmetro de presapóch 250 km.
Pianeta nano

En **pianeta nano** l'è 'n ogèt celèst che g'ha màsa planetària ma che l'è mìa clasificàbil gne come pianéta gne come satèlite natüràl, dóca l'è definìt come 'n ogèt en òrbita dirèta entùren al Sul, che g'ha 'na màsa grànda asé de rià a ìga 'na fùrma sférica e che l'è riàt a ìga 'n eqilìbre idrostàtich sóta la sò stèsa fórsa gravità, ma che l'è mìa riàt a snetà fò la sò fàsa orbitàla dei ogècc che g'ha dimensiù confrontàbii. Chèsta definisiù l'è stada adotàda dòpo béghe e discusiù 'ntra i astrònomi che g'ha partecipàt ai convégn de l'Uniù Astronòmica Internasiunàla endèl més de óst del 2006. Prim de alùra sèrte vergü dei còrp celèscc che dòpo sarès stacc clasificàcc come pianéti nàni i éra cunsideràcc pianéti a töcc i efècc, compàgn de Plutone che per tat tép l'è stat cunsideràt chèl dei nöf dei pianéti del nòst Sistema Solar.

Al dé d'encö i ogècc clasificàcc come pianéti nàni del nòst Sistema Solar i è sich: 
* Cerere, 
* Plutone, 
* Haumea, 
* Makemake
* Eris.

## Riferimèncc
Cubewà

'N astronomìa, se ghe dis **cubewà** a töcc chèi ogècc ruciùs de la Fasa de Kuiper che gìra entùren al Sul 'ntra le 39,4 Unità Astronomiche de distànsa média del Sul e le 47,7 UA, e che prezènta mìa fenòmegn de resunànsa orbitàla coi pianéti del sistéma solàr estèrno. I vé ciamàcc apò a **ogècc clàsich de la fàsa de Kuiper**.

I ciàpa el nòm del prim ogèt transnetünià scuprìt (dòpo Plutone e Caronte) endèl 1992 del David C. Jewitt e Jane X. Luu a l'oservatóre de Mauna Kea, endele Hawaii.
Chèsto ogèt l'ìa stat ciamàt (15760) 1992 QB1 segont le régole de nomencladüra adotàde de la IAU e i öltem tré caràèter de la sìgla, lizìcc en ingés i sùna come /kju:bi wʌn/ che a sò ólta el pöl véser ri-scriìt come Cubewan.

Haumea (43,34 UA), e Makemake (45,79 UA) i è i ogècc piö grancc de la fàsa de Kuiper clàsica.

## Riferimèncc
Fasa de Kuiper

La **Fàsa de Kuiper** (o **Fàsa de Edgeworth-Kuiper**), l'è 'na regiù del Sistema Solar che la part de l'òrbita de Netuno (a la distànsa de 30 UA) 'nfìna a 50 UA del Sul. Se tràta de 'na regiù popolàda de còrp celèscc minur che se 'nsomèa a la fàsa principàla dei asteròidi ('ntra Marte e Giove) ma de 20 vólte piö grànda e de 20 a 200 vólte piö cunsintènta en tèrmen de màsa, en piö, semài che la Fàsa principàla l'è custitüìda perlopiö de asteròidi de natüra ruciùza, i ogècc de la fàsa de Kuiper i è cumpunìcc envéce perlopiö de gias de sostànse volàtii, compàgn de l'amonìaca, el metano e l'àiva.

Dei ogècc che gh'è stat scuprìt enfìna a 'ncö en chèsta regiù, chèl piö grant l'è Plutone e chèl co la màsa piö grànda l'è Eris (ma chest'öltem l'è cunsideràt de 'na part de la cumunità scentìfica come 'n ogèt del Disch Sparnegàt). Ghe n'è divèrsi che, compagn de chèi cunusìcc come Quaoar, Varuna e Orcus, i pödarès véser riclasificàcc come pianeti nani. 

Se stéma che 'ndela fàsa de Kuiper ghe sàpe alméno 100 000 ogècc conden diàmetro piö grant de 50 km, ma la màsa de töcc chèsti la rìa mìa a 'na décima part de la masa de la Tèra. Tacc de chèsti ogècc i g'ha i sò satèliti natüràli e i piö tacc i òrbita sö dei pià mìa paraléi a chèl de l'eclìtica.

I ogècc de la fàsa de Kuiper i pöl véser presapóch dividìcc en dò categurìe: chèi "clasich" (o cubewà) e chèi "resonàncc" (plütì e twotì). I ogècc resonàncc i g'ha le òrbite ligàde a chèla de Netuno (le òrbite dei plütì i è 'n rapórt de 2:3, chèle dei twotì i è 'n rapórt de 1:2). Plutóne (39 UA), che 'nfìna a mìa tat tép fà l'ìa cunsideràt chèl dei nof dei pianéti che gìra entùren al Sul e che de póch en sà l'è stat riclasificàt come pianeta nano, el fà part de chèsta categurìa e 'l g'ha 'n raport de resunànsa de 2:3 en rapórt a Netuno.

I cubewà envéce i g'ha nisü tìpo de resonànsa co Netuno e se i càta endèna fàsa che và de le 39,4 UA a le 47,7 UA de distànsa del Sul.  I ogècc clàsich de la fàsa de Kuiper i è stacc clasificàcc come cubewà dopo che gh'è stat scuprìt el prim ogèt de chèsta sórt, (15760) 1992 QB1.
Haumea (43,34 UA), e Makemake (45,79 UA) i è i ogècc piö grancc de la fàsa de Kuiper clàsica.

## Riferimèncc
Cerere (corp celest)

**Cerere** (simbul: ) l'è 'n pianéta nàno che l'òrbita endèla Fàsa Principàla de asteròidi colocàda 'ntra le òrbite de Marte e de Giove. L'è stat scuprìt del Gèpe Piazzi endèl més de zenér del 1801 a l'oservatóre astronòmich de Palermo.
El g'ha 'n diàmetro de 950 km e la sò màsa la corespónt a quàze 'na tèrsa part de töta la màsa dei ogècc de la Fàsa Principàla. 

Le oservasiù efetüàde 'ndei öltem agn, le piö aprufindìde 'ntra le quàle i è chèle fàde de la sonda Dawn le g'ha stabilìt che 'l g'ha fùrma sférica. Se pènsa che la sò superfìce la sàpe furmàda de 'n mes•ciolòt de gias de àiva e divèrsi óter minerài come carbunàcc e argìle idràde.

El fà 'n gir entùren al Sul ogna 4,6 agn e la sò òrbita l'è inclinàda de 10,6° en confrónt al pià de l'eclìtica conden ecentricità de 0,08 (mìa tat diferènta de chèla de Marte che l'è de 0,09).

## Püblicasiù scentìfiche
* 
*  Rist. in Osservatorio astronomico di Palermo "G. S. Vaiana", *Elementi astronomici per l'anno 2002*, Palermo, Osservatorio astronomico di Palermo "G. S. Vaiana", 2002, pp.&nbsp;15–39
* 
* 
* 
* 
* 

## Riferimèncc
Disch Sparnegat

El **disch sparnegàt** (tèrmen mutuàt de l'inglés **scattered disc**) l'è 'na regiù periférica del Sistema Solar popolàda de piantòidi giasàcc cunusìcc come *"ogècc del disch sparnegàt"* (scattered disc objects), 'na categurìa specìfica de ogècc transnetünià. La part piö intèrna del disch sparnegàt la sföma póch a póch endèla fàsa de Kuiper, ma la sò estensiù l'è 'n bèl tòch piö grànda, e la rìa apò a dele regiù de spàsio sitüàde en bèl pó de sùra e de sóta del pià de l'eclìtica.

Se pènsa che de chèsta regiù rìe le cométe de perìot bréf. I stüdiùs de astronomìa i pènsa che i ogècc del disch sparnegàt i sàpe stacc spuciàcc vers dele òrbite mìa regolàre de l'enflüènsa gravitasiunàla de la migrasiù 'nvèrs l'estèrno de Netùno. Tacc de chèsti ogècc i g'ha el pereéle dedét de la fàsa de Kuiper, ma 'l sò aféle el pöl troàs pò a 150 UA del Sul. En piö, le òrbite de chèsti ogècc i è 'n grant inclinàde en confrónt al pià de l'eclìtica, de spès adiritüra perpendicolàre a chèsta. Eris (68 UA) l'è 'l piö grant dei ogècc del disch sparnegàt e l'è de póch piö grant de Plutone.

I còrp del disch sparnegàt i g'ha mài el pereéle a de méno de 35 UA, e i se còloca dóca en bèl pó al de föra de la zòna de 'nflüènsa gravitasiunàla dirèta de Netùno.
Győr

**Győr** (prononzia: [ˈɟøːr]; todesch: *Raab*; slovacch: *Ráb*; italian storegh: *Giavarino*; latin: *Arrabona*) l'è ona città de l'Ungheria del nord-ovest, cont ona popolazzion de pussee de 131.000 personn.
La se troeuva in sui riv del Danubi (oltra che di fiumm Rába e Rábca) e l'è 'l capploeugh de la provincia de Győr-Moson-Sopron. L'è la città quella di ses pussee granda de l'Ungheria.
## Storia
La città l'eva cognossuda giamò al temp di Roman cont el nomm de *Arrabona*, e l'era on fortin de confin di legion. Arent a Győr gh'è stada combattuda ona bataja contra i Marcomann in del 166-167.
L'è deventada diocesi in del X secol, e la gh'ha 'vuu el titol de *città* in del 1271.
Ai temp de la guerra in tra i Austriegh e i Turch, Győr l'era vun di ultem baluard contra la vanzada otomana. Per 'sta reson l'è stada trasformada in d'ona granda fortezza. I lavorà hinn finii in del 1564, ma i Turch hinn staa bon de tegnìlla in di sò man in del period 1594-1600. L'è stada teater de sconter in tra Austriegh e Turch anca in del 1663-1664.
In del XIX secol l'è deventada ona città industrial, e la gh'ha 'vuu on gran desvilupp che l'è duraa fina a la Segonda Guerra Mondial. Al dì d'incoeu Győr l'è on center ministrativ e coltural bell important.  
## Gemellagg
* Germania:
**Erfurt
**Sindelfingen
* Kuopio, Finlandia.
* Colmar, Francia.
* Braşov, Romania.
* Nazareth-Ilith, Israel.
* Wuhan, Cina.
* Poznań, Polonia.
Capèla da San Giorgi Pachymachiotis

La **Capèla da San Giorgi Pachymachiotis** l'é v'una gesa urtudòsa situada in dal vilagg de Lindos, in da la municipalità de Rodi, in Grecia, l'é stada custruida in dal tard XIV secul.

## Alter pruget
Unità Astronomica

'N astronomìa l**unità astronomica** (abreviàt come UA) l'è 'n ünità de mizüra che corespónt a la distànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul (presapóch 150 miliù de km). Aisebé che la sàpe mìa contemplàda 'ntra le unità de mizüra del Sistema Internasiunàl l'è dopràda de spès amò 'ncö 'ntra i astrònomi.
Monzor

**Monzor** (prononzia: [mun'zɔːr]; italian: *Monzoro*) l'è ona frazzion del comun milanes de Cusagh.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la mena a Bernaregg.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1841. Al temp di piev el partegniva a la piev de Nervian.
Fasa Principala

La **fàsa principàla** dei asteròidi l'è la regiù del Sistema Solar sitüàda piö o méno 'ntramès a le òrbite de Marte e de Giove, cioè 'ntra le 2,3 e le 3,3 UA. 

L'è popolàda de 'na quantità de còrp de fùrma iregolàra ciamàcc asteroidi o pianéti minùr. A mèter ensèma la màsa dei quàter ogècc piö gròs de la fàsa (Cerere, Vesta, Pàlade e Igea) i fà presapóch la metà de la màsa totàl dei ogècc che gh'è 'ndèla fàsa principàla. Cerere, che l'è l'ünich de chèsti ogècc che 'l g'hape le caraterìstiche per püdì véser clasificàt come pianeta nano, el g'ha 'n diàmetro médio de presapóch 950 km. Vesta l'è 'l segónt piö grant e 'l g'ha 'n diàmetro médio che 'l pàsa i 520 km. Se pènsa che töcc chèi ogècc ché i sàpe rèscc de la formasiù del Sistema Solar che gh'è mìa riàt a fundìs ensèma per vìa de la 'nterferènsa de la fórsa gravitasiunàla de Giove.
Nigol de Oort

El **Nìgol de Oort** l'è 'l nòm dat a 'na regiù ipotética e mai oservàda per vìa de la scàrsa lüminuzità, de 'ndoche se pènsa pöde rià le cométe de perìot lónch (compagn de la Hale-Bopp e la Hyakutake). La sarès dividìda en dò regiù, chèla intèrna, de fùrma toroidàla colocàda 'ntra 2000 UA e 20000 UA e chèla estèrna de fùrma sférica colocàda amò piö delóns, 'ntra 20000 e 50000 UA. L'ipòtezi de la sò ezistènsa l'è stàda fàda per spiegà l'urìgin e la stória de le cométe che g'ha 'n perìot. Sedna l'è 'n ogèt de dimensiù piö o méno pari a 2/3 de Plutone che segónt i sò scupridùr el pödarès apartègner al nìgol de Oort perchè l'è tròp delóns per véser cunsideràt part de la fàsa de Kuiper, però sö chèsta enterpretasiù gh'è mìa tata concordànsa.
Valaverta

**Valaverta** (*Valaperta*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Casanoeuv, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, in direzzion de Carnaa e de Oeus Velaa.
El 3 de genar del 1945 a Valaverta hinn staa coppaa quatter partigian (Natale Beretta, Nazzaro Vitale, Mario Villa, Gabriele Colombo) sotta i colp di Brigad Negher.
Caiell

**Caiell** (italian: *Cajello*) l'è on quarter del comun varesott de Galaraa.
El paes el se troeuva a nord del center comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1923. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Galaraa.
Titano (corp celest)

**Titano** l'è la piö grànda de le lüne del pianeta Saturno e l'è giü dei còrp ruciùs piö masés de töt el Sistema Solar; el pàsa fò en dimensiù el pianeta Mercurio, e l'è el segónt piö grant entra i satèliti natürài dei pianeti del nòst sistéma solar, sorpasàt apéna de Ganimede, la piö grànde de le lüne de Giove. 

Titano l'è stat scuprìt del astrònomo olandés Christian Huygens endel 1655, alùra l'ìa stàda la prìma de le lüne de Saturno a éser scuprìda e la quinta de töt el Sistema Solar..

L'è l'ünich satèlite del sistema solar a ìga 'na atmosféra en pó spèsa.

L'è furmàt perlopiö de gias de àiva e material ruciùs. Del spès che l'è la sò atmosféra l'è mìa stat pusìbol oservà la sò superfìce enfìna a che gh'è stat mandàt la sónda spasiàla *[[Cassini-Huygens]]* endel 2004, co la quàla l'è stat pusìbol adiritüra fà aterà en lander (Huygens) sö la sò superfìce. 

L'esplorasiù de la sonda  *Cassini-Huygens* la g'ha minàt a scuprì dei lach de idrocarbùri lìquicc endèle regiù polàre del satèlite. Del pónt de vìsta geològich la superfìce l'è zùina; gh'è dei mucc e fórse dei criovulcani, ma l'è perlopiö piàta e lìza con póch crater de 'mpàt. .

L'atmosfera de Titano l'è furmàda al 95% de azoto; Gh'è a dei óter compòscc en quantità limitàde compagn del metano e l'etano, che i se condènsa e i fùrma dei nìgoi. La temperadüra média sö la superfìce l'è arènt al pónt triplo del metàno isé che pöl coezìster al stès tép le fùrme lìquida, sòlida e gasùza de chèsto idrocarbùro. Le cundisiù climàtiche sö chèsto mónt le pórta a la formasiù de vènt e pöl apò a piöer metàno lìquit isé che la superfìce la pöl vìga dele formasiù che se 'nsomèa a chèle de la Tèra, compàgn de düne, fiöm, lach e mar, e, compagn de sö la Tera, el g'ha 'na söcesiù de stagiù . 

Coi sò lìquicc e la sò atmosféra spèsa, Titano se pènsa che 'l vègne a 'nsomeàs a la Tèra primurdiàla, ma condena temperadüra en tòch piö bàsa, endoche el ciclo del metano el söstetöés el ciclo idrologich che gh'è envéce söl nòst mónt.. 

Titano el ghe gìra entùren a Saturno en 15 dé e 22 ùre, sönden òrbita che la g'ha l'as magiur de 1.221.870 km e 'n ecentricità de 0,0288, dóca piötòst bàsa, e 'n inclinasiù de 0,348° respèt al pià equatorial de Saturno. A la stèsa fòza che la Lüna e tacc óter satèliti dei gigànti gasùs, el sò perìot urbitàl l'è precìs al sò perìot de rotasiù; Titano dóca l'è en rotasiù sìncrona co Satùrno. En piö, l'è en resonànsa urbitàla 3:4 co Iperione, 'na lüna pesenèta de Saturno.

## Riferimèncc
Madonna in Campagna

La **Madonna in Campagna** (in italian se scriv istess, ma senza l'articol) l'è ona frazzion del comun varesott de Galaraa.
La ciappa el sò nomm del santuari del XVII secol che se troeuva in del sò territori.
## Vos corelaa
* Santuari de la Madonna in Campagna
Moriggia

La **Moriggia** (in italian se scriv istess, ma senza l'articol) l'è ona frazzion del comun varesott de Galaraa.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal, in su la strada per Casoraa.
Sedna

**Sedna** (denuminasiù uficiàla: **90377 Sedna**; simbul: ) l'è 'n ogèt transnetünià de dimensiù piö o méno pari a 2/3 de Plutone e che 'l gira entùren al Sul sönden òrbita 'n grant des•centràda che la 'l pórta a rià de le bànde del Sistéma Solar estèrno (76 UA) quan che l'è al pereéle e de slontanàs enfìna a rià a piö de 5 dé/luce (975 UA) quan che 'l rìa a l'aféle. 
Segónt i sò scupridùr el pödarès apartègner al nìgol de Oort perchè l'è tròp delóns per véser cunsideràt part de la fàsa de Kuiper, però sö chèsta enterpretasiù gh'è mìa tata concordànsa.
Ronch (Galaraa)

I **Ronch** (*Ronchi*) l'è 'l nomm de ona frazzion del comun varesott de Galaraa.
La frazzion la se troeuva a nord-est del center comunal, in d'ona posizzion (come 'l sugeriss el nomm) arent ai colinn.
Oresc

**Oresc** (prononzia local: [o'rɛʃ]; italian: *Orezzo*) l'è ona frazzion del comun bergamasch de Gageniga, in de la Val Seriana.
El paes el se troeuva a 700 meter in sul nivell del mar ai pè del mont Scedrina, a nord del center comunal, in posizzion panoramega.
Scerree (Galaraa)

**Scerree** (prononzia local: [ʃa'reː]; italian: *Sciarè*) l'è ona frazzion del comun varesott de Galaraa.