open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dio (monoteesim)

**Dio ind el [[Monoteism|pensee monoteista]]** l’è despess vist compagn de on vess supremm, on creador e l’ogett prenzipal de la venerazion de ona communitaa de fidej. Dio el ven concepii ‘me on’entitaa che la gh’ha minga de corp – idest che l’è transcendenta – e che tutt la pœu, che la sa tutt, che l’è indepertutt e che la ghe vœur ben a tucc.

Ind ona quaj religion Dio el gh’ha minga de gener sessual ma l’è consideraa nomà coma on prenzippi metafisegh; ind dij olter, inscambi, a ghe disen che l’è o on omm o ona donna. El pœu vèss concepii sia coma on’entitaa cont ona personalitaa, sia coma on quajcoss che l’è tropp grand e sconfinaa per posséd ona personalitaa compagna de quella dij omen normaj o dij olter creatur. Ind i filosofij teista, Dio l’è el creador e sostegnidor de l’univers intregh, inveci in quej deista lù l’è nomà el creador de tusscoss. Ind el panteesim a l’è l’univers midemm e ind el panenteesim l’univers l’è domà ona part piscininna de lù. Per quij che gh’hann minga de religion Dio l’esist propri nò, menter per i agnostegh l’esistenza de Dio la se pœu gnà savè e gnà provà. Dio el ven anca concepii ‘me la font de tutta la moralitaa ind la soa massima estension. 

Ind i agn, on fracch de teolegh e filosef hann descuttii ins la prensenza o l’assenza de Dio e hann desvilupaa di tesi per provà tutt dò i posizion.

## Anca de vardà
* Dia
* Dio ind el cristianesim
* Allah
* Realtaa ultima
* Teologia

## Referenz


## Olter progett
Paul Reubens

El **Paul Reubens** (nassuu a Peekskill, 27 de agost del 1952 cont el nomm **Paul Rubenfeld**), cognossuu soratutt per el so famos caratter **Pee-Wee Herman**, l'è on ator, scritor, produtor de film, conductor televisiv, e comegh American.
El Reubens l'ha scomenciaa la so carera in di agn '70 cont el giontass ad ona troupe ciamada i *Groundlings*. In del 1982, el Reubens l'ha tacaa su a fà on show s'centraa in su 'n carater che l'era dree a desvelupà de agn: el *Pee Wee Herman Show*. El Show l'è 'ndaa inanz per cinch agn a fira e l'ha registraa semper on "tutt venduu".
Arbeit macht frei

**Arbeit macht frei** (**El lavorà l'arend liber** in lombard) l'è on motto, mituu in la pupart di Camp de Concentrament di nazista. La vegn da on liber del Lorenz Diefenbach, scrivuu del 1872 e l'è stada drovada per la prima voeulta in del camp de Dachau, faa su del 1933.
Gabola del Valentin

La **Gabola del Valentin** l'è ona gabola informatega fada da on spammer russ, de la cittàa de Kaluga, de nòmm  Valentin Mikhaylin (poeu cambiaa in Valentin Mikhailyn, Walentin Mihailin e inscì via). El toeu part al sistema di gabol a la nigeriana.

El manda ona motta de email in tut el mond, indova el dis de vess pover sossenn, de avègh la mader (Elena) orba e che 'l gh'ha nò i danee per podè salvàss del fregg invern de la Russia, e donca el voreva di danè o, alternament di CD de scambià per danee.

La soa gabola l'è stada investigada ben del Paol Attivissimo, che l'ha descovert stì ròbb:
*I sò email hinn contradditori, per esempi prima el diseva de vess on professor, per poeu presentàss comé semplis student.
*L'ha mai mandaa di sò foto e l'ha rifiutaa el vestì o di medicament per sò mader.
*L'è staa condannaa per calunnia

Del ann 2006 l'ha cambiaa nòmm in "Walentin", per vess no trovaa in di motor de ricerca, e del 2008 l'ha cambiaa anca el sò sess, e l'ha mittuu comé nomm "Elena".
Amor

Per **amor** intendom on insema de sentiment che pòden andà da ona situazion de affett ad on fort attaccament. Per i grecch antigh gh'eren quatter maner de amà.

## Riferiment
*Amore - Treccani

## Alter progett
Barca

Ona **barca** l'è on mezz de strapòrt che 'l servìss a moeuvess in l'aqua. La differenza con la nav, l'è de dimension, vist che la barca l'è pussee piscinina.

I primm barch hinn staa faa in del neolitegh, e eren domà di tronch scavaa. La paròlla *barca* la vegn dal latin, e l'è drovada in la pupart di lengov neolatin, comé l'italian e 'l catalan "barca" o 'l portoghes "barco".
Cafè

El **cafè** l'è una bevanda che la vegn fàda cont el resultad del masnà di somenze de la pianta Coffea, che l'è poeu brusad. Anca se de varietà de cafè ghe n'è pussee de 100 a la fin vegnen partide in do variant principai: Arabica e robusta.

I manere pussee comun per fà el cafè a inn per percolazzion e per infusion.

## Vari tipi de cafè
*Cafè espress, tipegh de Milan e 'l pussee spantegad in Italia
**Cafè a mità, un espress cont un poo de lacc
**Shakerato, un cafè fregg cont el giazz e mes'ciad
**Cafè american, un espress che l'è slongad con l'aqua calda
*Cafè corret, con dent una bevanda alcoolega
*Cafè giazzad, che l'è servid fregg e cont el giazz
*Cafè filter, che l'è fad a travers de 'n filter, de sòlet de carta o de metall, e a pression normal, inscì de lassà domà la gravità a fà passà l'aqua. A l'è quell pussee spantegad in America e quell con pussee cafeina.
*Cafè fad a fregg, indova che inveci de doperà l'agua colda la se dopera quella freggia

### Olter bevande cont el cafè
*Capuccin
*Melange de Viena
*Lacc a mità
*Cafè-lacc
*Barbajada

## Sistema de fà el cafè
### Percolazzion

Per percolazzion se intend el passà de l'aqua a travers del cafè, brusad e masnad, che la tira via i savor e i color del cafè.

A l'è el sistema pussee doperad, desgià che l'è a la bas sia del cafè espress che de quell filter. El po vesser fad sia cont una cafetéra aposta, i esempi pussee cognossud a inn la Moka, el percolator del cafè, la machina de l'espresso e la cafetéra a voeud, e gh'è anca di manere tradizzionai, compagn del Chorreador de la Costa Rica.

La cogoma, a diferenza de la Moka, la fa 'n cafè pussee compagn de quell american, desgià che la dopera no la pression del vapor per fà el cafè, ma domà la forza de gravità. L'AeroPress a l'è doperabel per el cafè a percolazzion, ma la se dopera soratut per infusion.

Gh'è anca di machine del cafè automateghe che doperen di cialde o di capsule predosade per fà el cafè con la percolazzion.

### Infusion
In l'infusion, inveci, a l'è el contat prolungad in tra l'aqua e 'l cafè, masnad e brusad.

La manera pussee famosa de fàll a l'è a travers de la *[[French press]]*, indova che se mes'cen aqua e cafè, se lassen stà insema a longh e se dopera poeu el stantuf per fà no sortì el cafè in polver

Un àlter sistema l'è el Cezve, doperad per el cafè turch, indova che cafè e aqua inn fad buj insema e versad senza separazzion. In Etiopia e Eritrea a l'è tradizzional la Jebena, che la ghe va dree a 'n principi compagn.

La pupart di ricete AeroPress fonzionen per infusion.

El cafè solubel, che l'è tratad in d'una manera inscì che 'l se faga a la svelta in aqua o lacc, el se fa per infusion.

## Riferiment
*Types of Coffee Brewing Methods

## Alter proget

## Vos corelade
* Tè
* Mate
* Cafè decafeinad
Sanguis

El **sanguis** l'è on mangià tipegh ingles, ma voramai spantegaa in tutt el mond, faa cont el mett di ròbb, comè del salam, del giambon, cobbiaa despess cont on bell tocch de formaj in tra dò fett de pan. El nòmm el vegn dal Lord Sandwich, che l'ha faa inventà el sanguis al sò cusin per volzàss no dal tavol de gioeugh per mangià.

## In di olter lengov
In d'on poo de lengov el nòmm el vegn de "sandwich",  con o senza adattament. In di lengov de la Pensiola Iberica l'è spantegada la forma che la voeur dì "dent al pan".

In italian l'è drovada la parolla "tramezzino", inventada dal Gabriele d'Annunzio, anca se al dì d'incoeu l'è pussee drovada per on sanguis specifegh de origin piemontesa.
Tentativ de Colp de Stat in Turchia del 2016

In tra la sira del 15 de luj e 'l 16 de luj del 2016 l'armada turca la proeuva a fà on colp de Stat.

I soldaa hann ciappaa Istanbul e Ankara, hann saraa su di pont e i reoport. I cittadin hinn andaa in piazza a manifestà contra i golpista, e in d'ona quaj situazion i soldaa hann sbaraa in su la gent.

El President Erdogan l'ha lassaa el paes, per poeu 'gnì ancamò 'ndree na quaj ora pussee tard e parlà a la gent. A la finn el golpe l'ha faa on boeucc in de l'aqua, ma hinn mort circa 250 personn, ferii circa 1400, el Parlament Turch l'è staa bombardaa e l'è stada deciarada la legg maziala. Hinn staa anca destituii on fracch de giudes e menaa via pussee de 2000 personn. 

A Istanbul la reazion de la gent l'è stada forta, inveci ad Ankara gh'è stada ona situazion pussee media.

I Staat hann condanaa el golpe, han dii che la democrazia la gh'ha de vess tutelada, ma l'Erdogan l'ha parlaa de n'azzion de l'America.
Recep Tayyip Erdoğan

El **Recep Tayyip Erdoğan** (Istanbul, 26 de febrar del 1954) l'è on politegh turch, President de la Turchia dal 28 de agost del 2014. L'è staa anca primm minister de la Turchia (2002-2014) e sindegh de Istanbul (1994-1999). El sò partii l'è 'l Partii de la Giustizia e del Desvilupp.
Scala Kinsey

La **Scala Kinsey** l'è ona scala inventada dal sessuolegh Alfred Kinsey che la serviss a classifegà l'orientament sessual in del vess uman.  L'è 'l primm tentativ scentifegh de fà no ona classificazion a compartiment stagn, ma che la vada a basej, a seconda de l'etàa e de l'ambient.

## La scala
La scala la va da 0 (domà eterosessual) a 6 (domà omosessual). In mezz gh'hinn in vari sfumadur, e 'l 3 el reppresenta la bisessualitàa. Boeugna tegnì anca a ment che l'orientament l'è mia fiss a vita, ma 'l pò mudà in di agn e a segonda di condizion.
Dittadura

La **dittadura** l'è ona forma de governo autoritaria indova el poder l'è in man de domà on orghen o de domà on dittador, senza vess limitaa da ona costituzion o di legg. Generalment in dittadura i libertàa hinn pocch, e gh'è no libertàa de espression e de stampa.

Anca se in teoria la dittadura l'è 'l contrari de la democrazia, di dittador hinn andaa al poder democraticament, tipo l'Adolf Hitler che l'ha vengiuu i elezion todesch. Normalment i dittadur vengen quand che gh'è di situazion gramm, de crisi o de granda division in tra el Popol, o se 'n partii l'è staa determinant in l'independenza del paes.

## Riferiment
*Dittatura - Treccani

## Vos corelaa
*Dittamolla
Europa

L**Europa**, cognossuda anca 'me **Uropa**, **Oeuropa** e, in del Varon Milanes, **Vuropa**, a l'è un continent a forma de penisola, part de l'Eurasia. Ind l'Europa ge inn 48 Stat, plussee 2 qe ge i stan domà in part. 28 Stat de l'Europa i fan su l'Union Europea.

## Vos correlaa
*Asia
*Africa
*Center de l'Europa
Feticism del pee

El **feticism del pee** l'è l'attrazion per i pee de 'n oltra persona. L'è spantegada sia in del mond eterosessual che in quell omosessual e l'è probabilment el feticism pussee cognossuu. Anca se despess el gh'è in del mond del sadomasochism, la scenza la dis che gh'è nissun ligamm in tra i dò ròbb. Tra l'alter i scenziaa s'hinn semper domandaa se 'l feticism el pò vess consideraa patologia, ma hinn rivaa a la conclusion che se l'è on interess che 'l se gionta a quell per i olter part erogen, e inscì l'è in la pupart di feticista, l'è minga patologegh e l'è ona manéra de avègh on rapport pussee divertent cont el partner.

## Prategh
I prategh feticista pussee cognossuu hinn:
*El ticking, ossia el gatigol
*El licking, ossia leccà i pee
*El footjob

In di ambient del BDSM hinn spantegaa di prategh de sottomission cont i pee, comé:
*El trapling, ossia fàss camminà adòss cont i scarp
*El mangià dai pee del partner

## Feticista famos
Gh'è anca di personagg important e famos ch'hinn o hinn staa feticista di pee comé:
*Quentin Tarantino
*James Joyce
*Casanova
*Enrique Iglesias
*Elvis Presley
*Andy Warhol
*Goethe
*Ricky Martin
*Andrea Scanzi
*Alessio Bernabei

## Alter progett

## Vos correlaa
*Feticism de la man
*wikiFeet
Region Industriala de Kaesong

La **Region Industriala de [[Kaesong]]** l'è ona region speciala de la Corea del Nord. L'è stada fada su dal governo nordcorean del 2002 e incoeu l'è sospenduda temporaneament del governo de la Corea del Sud.

La Region l'è famosa per la soa zona industriala che l'è fada cont el jut de la Corea del Sud: L'è a des chilometer de la Zona desmilitarizzada coreana e a on'ora de vetura da Seoul, oltra al collegament dirett del treno con la Corea del Sud.
Gramsh

**Gramsh** l'è 'na cità de l'Albania, capolöch del cümü omònim e part de la prefetüra de Elbasan. Endel 2011 la cità de Gramsh la gh'ìa presapóch 8500 abitàncc, ma 'l cümü (*bashkia e Gramshit*) del qual l'è capolöch el cöntàa en töt 24200 abitàncc. 

Dòpo la refùrma de le entità locàle del 2015, el cümü de Gramsh el g'ha 'ncorporàt divèrsi ex-cümü picinì che 'l gh'ìa entùren e adès l'è uficialmènt dividìt en öndes unità aministratìve (en albanés: *njësi administrative*): Gramsh, Kodovjat, Kukur, Kushovë, Lenie, Pishaj, Poroçan, Skënderbegas, Sult e Tunjë. 

## Geografia
La cità de Gramsh la se tróa sö la spónda orientàla del fiöm Devoll e la se tróa endela Albania centro-meridiunàla a 'na sinquantìna de chilòmetri a sud de Elbasan a la quàla l'è colegàda per mès de la stràda Elbasan-Cërrik-Gramsh che per en bèl tòch la cór sö la spónda dèstra del fiöm.

## Curiuzità
L'è la cità de la qual la vé la famìa de l'Antonio Gramsci  .


## Riferimèncc
Antonio Gramsci

L**Antonio Gramsci** (Ales, 22 de genar del 1891 – Roma, 27 de april del 1937) l'è staa on politegh, lenguista, filosof e giornalista italian, fondador del Partito Comunista d'Italia e ritegnuu vun di pussee important pinsador del marxism.
Sindrome de la birraria

La **Sindrome de la birraria ** l'è na rara maladia che la toeu dent l'intestin di personn e che la muda i zuccher in alcol. La vegn grazia al fonsg Saccharomyces cerevisiae, drovaa proppi in del fà la bira, che la fermenta i zuccher che donca muden in di quantidaa tossegh de alcool. S'è pinsaa che la SIDS, ciovè la mort in cunna, la poeuda vegnì per 'sta malatia chi, ma l'è staa desmentii.

## Sintom
I sintom de 'sta malatia hinn quij de la ciocca, donca bocca sucia, intestin irritabel, gomet, ansia e depression. Vist che l'intossicazion la pò vegnì semper, l'è ona malatia che la gh'ha ona granda influenza in su la vita del malaa. La cura l'è mangià no i zuccher, donca domà carna, verdura e somenza.
Lensg

El ** lensg ** (in olter dialett "legg", "lezer") l'è 'l process che 'l permett de cattà di informazion da on test scricc.
Eterosessualità

L**Eterosessualità** l'è l'attrazion per i person de l'olter sess. La parolla la vegn da la radis **etero**, ossia **different** e **sexus**, ossia **sess**. Originariament la indicava domà on'attrazion morbosa, ma intorna ai 1930 l'è vegnuda a significà l'attrazion normala per ona persona de sess different.

## Vos correlaa
*Omosessualità
*Bisessualità
Bisessualità

La **bisessualità** l'è l'orientament sessual di quell che 'l riess a provà attrazion sia per el pròppi sess sia per quell oppost. I personn bisessuaj (ciamaa despess **BI** o **Bisex**) donca pòden avègh di relazion sia cont i mas'c, sia cont i donn.

La bisessualità l'è stada osservada in tuta la storia de l'omm e anca in del regn animal, donca l'è no esclusiva di uman.

## Riferiment
*Bisessualità - Treccani
Bernie Sanders

El **Bernard „Bernie“ Sanders** (New York, 8 de settember del 1941) l'è on politegh american, senador per el Vermont. Fina al 2015 l'era independent, per poeu sgiontàss al Partii Democrategh e candidàss ai primari per la Presidenza di Stat Unii, indoa el vegn batuu e 'l dà el sò support a la Hillary Clinton. Anca in del 2020 l'ha provaa a candidàss, ma a l'è battuu del Joe Biden. In la vita l'è on giornalista e legnamee. L'è l'unegh politegh american da la fin di agn '50 a ciamàss socialista e 'l primm independent a vess elegiuu a la Cambra di Reppresentant.
Devoll (fiöm)

El **Devoll** l'è 'n fiöm de l'Albania. El nas endela par sud-ocidentàl del distrèt de Devoll, arènt al cunfì co la Grécia e 'l scór en prensépe en diresiù nord-est e 'l streèrsa el paés de Miras, dòpo el ciàpa diresiù nòrd enfìna a Bilisht e pò el và envers nord-òvest envers Progër, Pojan (a nord de la pianüra de Korçë), Maliq, Moglicë, Kodovjat, Gramsh e Gostimë, endoche el fà 'na cürva e 'l ciàpa diresiù sud. El se önés al fiöm Osum de le bànde de Kuçovë e dòpo la conflüènsa el córs el ciàpa el nòm de Seman.
Anders Behring Breivik

El **Anders Behring Breivik** (Londra, 13 de febrar del 1979) l'è on terrorista norveges, autor di atacch del 22 de luj in Norvegia, indova l'ha mittuu ona bomba a Oslo, che l'ha coppaa 8 person, e poeu l'ha faa strage in l'isola de Utøya, indova gh'era el camp giovanil del Partii Laborista, de sinistra, ideja poltega contraria a l'estremism de destra del Breivik. El 24 de agost del 2012 a l'è condannaa a 21 agn de preson, che pòden vess prorogaa, e l'è la pena pussee volta in Norvegia.
Devoll (desambiguazzion)

* **[[Devoll]]**, cumü de l'Albania
* **[[Distrett de Devoll]]**, giü dei vecc distrècc de la prefetüra de Korçë (en italià Coriza), Albania;
* **[[Devoll (fiöm)|fiöm Devoll]]**, fiöm del sud de l'Albania.
Gostimë

**Gostimë** l'è 'n paés e ex cümü de la prefetüra de Elbasan, endela Albania centràla. Endel 2015 l'è stat agregàt al cümü de Cërrik. La popolasiù endel 2011 l'ìa de 8116 abitàncc.. Dòpo la refùrma del 2015 Gostimë l'è deentàda 'na unità aministratìva (en albanés: *njësi administrative*) che reönés le comunità de Gostimë, Gjyral, Shtepanj, Shushicë, Shtermen, Malasej e Çartalloz.. El sò teretóre l'è streersàt del fiöm Devoll. 

## Riferimèncc
Oldrad de Dresan

L**Oldrad de Dresan**, in italian **Oldrado da Tresseno** (mort del 1233) l'è staa on politegh lombard, podestàa de Milan in del secol quell de 13. L'è grazia a lu che gh'è la Piazza di Mercant e 'l Palazz.

Amis strengg de l'inquisitor Peder de Verona, l'è staa attiv in la persecuzion di eretich, soratutt contra di Credent de Concorezz, sostegnuu del local scior feudatari ma vist propi maa di gerarchij de la Gesa cattolega. A bon cunt i sò persecuzion hinn 'naa a bon fin, vist che i catari hinn descomparii prima da la Lombardia e poeu da l'Europa.

## Riferiment
*[Oldrado da Tresseno - Treccani](http://www.treccani.it/enciclopedia/oldrado-da-tresseno_(Dizionario-Biografico)/)

## Alter progett
Plonk

**Plonk** l'è ona manéra gergala de Usenet per dì a on utent che l'è staa mittuu in del killfile, ossia in d'on file che 'l permett no de ricev i sò noeuv messagg. L'è onomatopea, el sòn de l'utent che 'l sbatt in sul fond del killfile, immaginaa comé on segg. L'è staa drovaa per la prima voeulta del 1989, e dal 1994 l'è pròppi part del gergh di newsgroup.

## El primm plonk
El primm plonk cognossuu l'è on messagg del *Richard Sexton* in sul newsgroup *alt.flame*:
Guido de Vigevan

El **Guido de [[Vigevan]]**, o anca **de [[Pavia]]** (provincia de Pavia, 1280 - Paris, 1349) l'è staa on medegh e inventor lombard. L'è famos per el libresin *Texaurus regis Francie*, indova che 'l mostra al Re de la Franza di tecnologij medieval per i Crosad. Le ritegnuu al dì d'incoeu vun di liber pussee complet che gh'hemm incoeu in su la tecnologica del medioev.

La soa invenzion pussee interessanta l'è on carr che 'l se moeuv cont ona pala a vent. L'è ritegnuu el primm esempi ingegneristich de vetura.

## Riferiment
*[Dizionari Biografich di Italian](http://www.treccani.it//enciclopedia/guido-da-vigevano_(Dizionario-Biografico))
Philae

**Philae** l'è on lander mandaa in su la cometa 67P/Churyumov-Gerasimenko da la sonda Rosetta, mission de l'ESA. L'è stada desviluppada dai agenzii spasiai de la Germania, de la Franza e de l'Italia. El 26 de luj l'ESA la nonzia che, per risparmià energia, el sistema de comunicazion cont el *lander*, che l'è in su la Rosetta. El vegn smorzaa el 27 de luj e donca tucc i contatt con Philae hinn staa perduu. El 12 de november del 2014 l'è atteraa in su la cometa, donca l'è vegnuu el primm oggett faa de l'omm a rivà controllaa in su 'na cometa

## Vos correlaa
*Rosetta
*Andrea Accomazzo
Shkumbin

El **Shkumbin** (en latì: *Genusus*) l'è 'n fiöm de l'Albania centràla. L'è cunsideràt la lìnea de spartisiù 'ntra i du dialècc principài de la lèngua albanéza: el tosk (a sud) e 'l ghegh (a nord).

En divèrsi perìocc stòrich el fiöm l'ìa cunsideràt el cunfì setentriunàl de la regiù geogràfica de l'Epiro, e 'ndei sècoi V e VI el fàa de cunfì 'ntra 'l mont cültüràl ilìrich e chèl gréco.

El fiöm l'è lónch 181 km e l' g'ha 'na portàda média de presapóch 61,5&nbsp;m³/s. El nàs del mut Valamara a sud-ovest del Lach de Ohrid, arènt al paizì de Llëngë endela Prefetüra de Korça. El Shkumbin l'è alimentàt de le àive dei torèncc Dushna, Radicina, Bushtrica, Sheja, Hotolisht e Dragostunja e 'l scór en diresiù nord e 'l streèrsa Proptisht e Qukës, dòpo el ciàpa diresiù nord-est e 'l streèrsa la cità de Librazhd endoche 'l gìra 'nvèrs ovest e 'l pàsa Elbasan, Cërrik, Peqin e Rrogozhinë 'ndoche 'l töl dét le àive del fiöm Rrapun, e dòpo el và a sbötàs dét endel Mar Adriatich a nord-ovest de Divjakë.

Endela zòna de Elbasan vé tiràcc fò du canài , el Nuam Panxhi e 'l Ferras, che per mès de 'n sistéma de irigasiù i favorés l'agricoltüra endela pianüra bàsa de Cërrik.
Bettin Craxi

El **Bettin Craxi**, in italian **Bettino Craxi**  (Milan, 24 de febrar del 1934 – Hammamet, 19 de genar del 2000) l'è staa on politegh italian, primm minister dal 1983 al 1987 e secretari del Partii Socialista Italian dal 1976 al 1993.

## Riferiment
*Bettino Craxi - Treccani
Hillary Clinton

La **Hillary Clinton** (Chicago, 26 de ottober del 1947) l'è ona politega e avvocata americana, segretaria de Stat per el primm mandaa del Barack Obama e senadora di Stat Unii dal 2001 al 2009. L'è la candidada del Partii Democrategh ai elezion american del 2016, despoeu avè perduu i primari del 2009 contra l'Obama, e la sfidarà el Donald Trump. L'ha ciappaa anca el sosteng del sò avversari Bernie Sanders. L'è maridada cont el Bill Clinton.

La perd clamorosament i elezion presidenziai american del 2016, perchè i sondagg ghe daven squasi el 75% de possibilità, che in la nocc s'hinn sbassaa finna a rivà al 5. In l'istessa elezion el Senad di Stat Unii e la Cambra di Reppresentant di Stat Unii devegnen republegan, cont ona granda batuda per el sò partii.

## Vos correlaa
*Bernie Sanders
*Barack Obama
Kim Jong-un

El **Kim Jong-un** (*김정은, 金正恩*, *Kim Jŏng-ŭn*, Pyongyang, 8 de genar del 1983 o 1984) l'è on politegh e militar de la Corea del Nord, dittador del sò paes da la mort del sò pader Kim Jong-il. Formalment lu l'è:
*Secretari del Partii di Lavorator de Corea
*President de la Commission de difesa nazionala
*President de la Commission Militara Centrala
*Comandant Suprem de l'Armada Popolara Coreana

L'è maridaa cont la cantanta Ri Sol-ju.
Gesa Veggia

*Gesa Veggia de Cornaree
*Gesa Veggia (*chiesa di Sant'Apollinare*), gesa de Bagg, quarter de Milan.
*Santuari de la Madonna del Jutt, ciamada *Gesa Veggia* de Òvera
Bondage

El **Bondage** l'è ona pratega sessuala indova che 'l se liga ol partner cont di corsett, di cord, di manètt e inscì via, per ruvà a la deprivazion de on sens o pussee de vun e de avègh minga la libertàa de moviment.

In d'on quaj paes, comé 'l Giappon, l'è considerada ona forma artistega.

## Vos correlaa
*Barefoot bondage
*Shibari
Elbasan

**Elbasan** l'è 'na cità de l'Albania centràla, capolöch del distrèt e de la prefetüra omònima. Endel 2015 la cità de Elbasan la gh'ìa presapóch 120700 abitàncc. 

Dòpo la refùrma de le entità locàle del 2015, el cümü de Elbasan (en albanés: *Bashkia Elbasan*) el g'ha 'ncorporàt divèrsi ex-cümü picinì che 'l gh'ìa entùren che adès i è deentàcc unità aministratìve (en albanés: *njësi administrative*). En töt l'è furmàt de 13 de chèste unità aministratìve: Elbasan, Labinot-Fushë, Labinot-Mal, Gjinar, Shushicë, Gjergjan, Funar, Shirgjan, Tregan, Gracen, Bradashesh, Zavalinë e Papër. 

## Geografìa
La cità de Elbasan la se tróa endela Albania centràla, sö la spónda dèstra del fiöm Shkumbin, a 'na quarantìna de chilòmetri a sud-est de Tirana.

## Stória
La cità la s'è svelöpàda poch delóns de 'na stasiù de sòsta ciamàda "Mansio Scampa" colocàda dré a la stràda romàna cunusìda col nòm de Via Egnatia, 'na sórt de cuntinuasiù ideala de la Via Appia che minàa de Dyrrachium (la modèrna Durazzo) a Costantinòpoli.

## Riferimèncc
Festa nazionala svizzera

La **Festa nazionala svizzera** (italian: *festa nazionale svizzera*; todesch: *Schweizer Bundesfeier*; franzes: *Fête nationale Suisse*; romanc: *Fiasta naziunala Svizra*) l'è ona festa de la Svizzera, fada el 1 de agost, per recordà la nassita de la Confederazion del 1291, quand che i trì * Canton primitiv* han firmaa ona lianza contra i aspirazion di Asburgh.

## Vos correlaa
*Festa federala de rengraziament
Lengua ergativa

Ona **lengua ergativa** l'è ona lengua indova che 'l soggett de on verb transitiv a l'è trattaa diversament da on soggett e da l'oggett de ona fras cont el verb intransitiv.

Esempi de lengov ergativ a hinn el basch e 'l tibetan.

## Vos correlaa
*Lengua nominativo-accusativa
Cucumis sativus

El **cocumer**, in ortografia insubrica unificada **cucümer**, (per la nomencladura scentìfega: *Cucumis sativus*) l'è ona verdura che la vegn de l'India ma che voramai l'è spantegada depertutt in del mond. L'è ricch de saa mineraj e vitamin e l'è famos giamò del 1500 per juttà a avègh ona pell pussee bella.

## In di olter lengu
In d'ona quaj lengua neolatinna, comè 'l catalan, el franzes e anca 'l lombard a l'è ciamaa cont ona parolla che la vegn de la parola latinna *cucumerem*. 

Anca in del sud e in del ovest del mond de lengua germanega 'l termen drovaa 'l vegn de la parolla latinna "cucumerem": in Südtirol *Gimmerle* (anca se al didincoeu la gent la droeuva pussee despess el termen in Todesch Standard, ciovè "Gurke"); in de Volta Baviera *Guckummer*; in de la Sguizzera Todesca *Guggummere*; e in Nord Baviera *Kimerling*; menter ch'in Austria e in de la Baviera Orientala vun el dis *Umurken*. In Ingles ghe disen *cucumber*; in Afrikaans e Olandes *Komkommer*.

Inscambi in italian el cocumer el se ciama *cetriolo*, parolla che la vegn del latin * citriŏlum*, donca *ceder piscinin*; in portoghes e in spagnoeu a l'è ciamaa *pepino*.
Cërrik

**Cërrik** l'è 'n cümü (en albanés: *Bashkia*) de la prefetüra de Elbasan, endela Albania centràla. Segónt la nöa definisiù del sò teretóre, conseguènsa de la refùrma de le entità teretoriàle del 2015,, a Cërrik gh'è stat tacàt dét en quach ex-cümü che 'l gh'ìa entùren che adès i è deentàcc isé dele sò sudiviziù ciamàde unità aministratìve (*njësi administrative*). Le unità aministratìve del cümü de Cërrik: Cërrik, Gostimë, Klos, Mollas e Shalës. 

La popolasiù del l'ünità aministratìva de Cërrik endel 2011 l'ìa de 6695 abitàncc, chèla del cümü come l'è definìt dòpo la refùrma l'è de 27445 abitàncc.

## Geografia
El cèntro abitàt de Cërrik el se tróa endèla Albania centràla, sö la spönda mansìna del fiöm Shkumbin, endela pianüra a sud-ovest de Elbasan. El teretóre del cümü l'è streersàt apò a del fiöm Devoll.
 

## Riferimèncc
Tunjë

**Tunjë** l'è 'n paés e ex cümü de la prefetüra de Elbasan, endela Albania centràla. Endel 2015 l'è stat agregàt al cümü de Gramsh. Dòpo la refùrma del 2015 Tunjë l'è deentàda 'na unità aministratìva (en albanés: *njësi administrative*) che reönés le comunità de Tunjë, Duzh, Irmanj, Jançe Qëndër, Jançe Mal, Katërlis, Lubinjë, Oban, Prrenjas, Plepas, Saraselë e Tunjë e Re.. En pràtica l'unità aministratìva de Tunjë l'è furmàda de 'na bràca de paizì sparnegàcc söi mucc a ucidènt de la citadìna de Gramsh, a nord del mut Tomorr e l'è streersàda de la stràda (mìa sfaltàda) che coléga per vìa de mut le cità de Gramsh e Berat. La popolasiù del cümü de Tunjë endel 2011 l'ìa de 1393 abitàncc..

## Riferimèncc
Fethullah Gülen

El **Fethullah Gülen** (Pasinler, 27 de avril 1941 - Stroudsburg, 20 de ottober 2024) l'è staa on politegh e religios turch, studios de l'Islam. L'ha vivuu i ultim agn de la soa vitta in d'on esili autoimpognuu in di Stat Unii, perchè l'era on opposidor del president turch Erdogan, che l'ha cusaa anca de avè tiraa in pè el golpe del 2016 contra de lu.

## Alter progett
Lengua agglutinanta

Ona **lengua agglutinanta** l'è ona lengua indova i paroll hinn faa con l'union di morfema. Questa classificazion chi l'è stada inventada dal Wilhelm von Humboldt del 1836.

## Caratteristegh
In di lengov agglutinant i paroll de bas hinn domà di radis, e poeu se gionten di prefiss e di suffiss per mett di informazion comé 'l gener, el numer, el temp e di olter ròbb. In di lengov agglutinant i affiss se fonden mia insema ai olter. I lengov agglutinant gh'hinn in d'on poo de famej lenguistegh, e anca in d'ona quaj lengua artificiala.

On esempi de lengua agglutinanta sossenn l'è 'l finlandes, indova se dis:
* kirja = liber
* kirja*ni* = el mé liber
* kirja*ssa* = in del liber
* kirja*ssani* = in del mé liber
* kirja*ssanikin* = anca in del mé liber

I lengov agglutinant hinn asquas semper regolar sossenn, ad esempi el giappones el gh'ha domà tri verb irregolar, el turch domà vun.

## Esempi de lengov agglutinant
Esempi de lengov agglutinant:
*El navajo
*El giappones
*El corean
*I lengov dravidegh
*L'Esperanto
*El Quenya
*El swahili
*El malay
*El sumer
Avanti Lombardia

**Avanti Lombardia** (*Innanz Lombardia* in Lombard) l'è staa on moviment politegh lombard nassuu el 13 de giugn del 2015, come evoluzion del *Collettivo Avanti*.

El sostegnia l'ideja de l'autogovern de la Lombardia, che 'l gh'avaria de vess preceduu da di formi semper pussee grand de autonomia. Avanti l'ha scernii volontariament de avègh no on'ideja de tutt el partii in sui temi etigh, comé i matrimoni gay, e 'l dà libertàa ai sò aderent, perchè la sò ideja l'è quella de l'independenza de tucc i lombard.

El 29 de magg del 2017, in occasion de la Festa de la Lombardia l'ha nonziaa de sgiontàss in Pro Lombardia Indipendenza. 

## Riferiment
Lengua verduriana

La **lengua verduriana** (in verdurian *soa Sfahe*, *la lengua*) l'è ona lengua artificial inventada dal Mark Rosenfelder del 1995. L'è ona lengua artistega parlada in la nazion de **Verduria**, in sul pianeta **Almea**. L'è la lengua pussee cognossuda del Rosenfelder.

## Fonedega e grammadega
El verdurian el gh'ha 8 vocai e 31 consonant. 'Sti son chi pòden vess scrivuu cont el abecee latin o cont on abecee pròppi de la lengua.

El verdurian l'è ona lengua Soggett Verb Oggett, comé 'l lombard, dò gener (mascolin e femminin), dò numer (singolar e plural) e quater cas. Gh'è quater temp, ossia present, futur, passaa e passaa anterior.

L'è fondaa in su 'n poo de lengov, ma el voeur mia reppresentà ona lengua precisa. Ad esempi la struttura l'è tipega de ona lengua indioeuropeja, el lessegh l'è ciappaa da on poo de lengov, comé l'grech, el frances, el russ. Gh'è anca di paroll inventaa, comé "elir" per "vita", e anca di paroll faa per satira politega, comé "fanatism", che 'l se dis "sunmünmún" (Sun Myung Moon) o "terror" che 'l se dis "arhafát" (Yasser Arafat).

## Esempi de lengua

In lombard el voeur dì "El can e 'l gatt hinn amis. El can el rid ai scherz del gatt. El gatt l'è proppi divertent".
Lengua volapük

El **volapük** l'è ona lengua artificiala fada in tra el 1879 e 'l 1880 del prevet todesch Johann Martin Schleyer. L'ha cuntad de vesser stad ciamad in sœugn del Dio de fà na lengua internazzionala.

## Parnonzia

## Gramadega
La gramadega l'è fondada in sui lengov indoeuropei, ma gh'è na gran aglutinazzion, che normalment in di lengov indoeuropei a l'è sostituida cont la flession. Comé in todesch, el nom el pò vesser declinad in quater cas: genitiv, dativ, nominativ, acusativ.

Chi a vedom la declinazion de la parola "vol", ossia mond.

Di radis lessicai se pònn fà nom, verb, agetiv e tucc i olter element de la gramadega.

### El verb
El verb el gh'ha vot temp e 'l porta informazzion in sul temp, el mœud, la persona e ’l stad passiv o ativ del soget.

## Lessegh
El lessegh l'è catad de on poo de lengov de tut el mond, ma soratut de l'ingles e on poo de franzes e todesch. I parolle vegnen modifegade sossen per somejà mia a l'original. I parolle cont pussee de na silaba vegnen acentade semper in su l'ultema sillaba, propi per slontanà la parolla de la lengua de origen.

Per esempi la parolla *Volapük* la vegn de *Vola* (genitiv de *Vol*, ossia mond, de l'ingles *world*) e *pük* (lengua, de l'ingles *speech*).

## Storia
La lengua a l'è stada inventada del Schleyer, prevet todesch che l'ha cuntad su de vesser stad ciamad in sœugn del Dio per fàlla. La sgiamò bassa difusion del Volapük a l'è stada fermada del rivà del Esperanto cont el sò prim liber in del 1887.

In del 1920 la lengua, cont el consens di poch parlant restad, la gh'ha havud na revision.

In del 2007, grazia a di bot, la Wikipedia in Volapük a l'è deventada la Wikipedia quella de 15 in del mond, cont pussee de 100'000 vos. L'aministrator l'ha deciarad de fàll per volzà l'interess in sta lengua chì.

## Esempi de lengua
El Pader Noster:

O Fat obas, kel binol in süls,
paisaludomöz nem ola!
Kömomöd monargän ola!
Jenomöz vil olik, äs in sül, i su tal!
Bodi obsik vädeliki govolös obes adelo!
E pardolös obes debis obsik,
äs id obs aipardobs debeles obas.
E no obis nindukolös in tendadi;
sod aidalivolös obis de bas.
Jenosöd!
Mè cit Turin

**Mè cit Turin** a l'è on album del cantant piemontes Gipo Farassino, che l'è vegnuu foeura in del 1963.
Tutt el disch a l'è cantaa quasi tutt in lengua piemontesa: dent a gh'è ona quai di canzon pussee conossuu del Farassino, compagn de *Sangon Blues* e *Matilde Pellissero*.
## Lista di canzon
#*Mè cit Turin* - 3.52
#*T'im ciamave Prossòt* - 3:20
#*Ël mannequin dij botaj* - 3:10
#*Salòpa* - 2:09
#*Bon-a neuit aj lader* - 3:37
#*Ma mi i sai mach* - 3:15
#*Matilde Pellissero* - 2:41
#*Camila* - 3:28
#*Mi la batlin-a la pòrto mej* - 2:35
#*Sangon Blues* - 3:08
#*Ëd là dël pont dla ferovìa* - 4:41
#*Pito e Cincillà* - 2:08
San Giuseppe (Comacchio)

**San Giuseppe** (lett. **Sant Isepp**, in emilian **La Funtàna**) l'è ona frazion del comun de Comacchio con circa 3000 abitant. L'è in del Parch del Delta del Po, a 8 kilometer de Comacchio e 50 de Ferrara, in su la strada Romea e in tra la Val de Comacchio e 'l Mar Adriategh. 

## Storia
I primm cà hinn staa faa su in del secol quell de 19, in del *Borgo Pelandri*, arent a la fontana, per agn unega font d'aqua per San Giusepp e comun arent. Poeu el se liga a la zona de la Gesa de Sant Isepp, e inscì la nass la frazion de San Giueppe.

## Etimologia
El nomm italian del comun el vegn de la Gesa de San Giusepp. Inscambi, i sò abitant hinn ciamaa cont el nomm emilian original. Quell emilian el vegn de la fontana del paes, che l'è on poo el simbol de San Giuseppe.
Rembrandt

El **Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (Leida, 15 de luj del 1606 – Amsterdam, 4 de ottober del 1669) l'è staa on pencior e incisor olandes. L'è staa vun di pencior europee pussee important e maester de la pupart di pencior olandes de la soa epoca.

El gh'ha avuu success fin de giovin comé litrattista, ma de vegg el gh'ha avuu di problema economegh e familiar, ma la soa reputazion l'è rimanuda volta.
Badia de Pomposa

La **Badia de Pomposa** l'è ona badia del secol quell de 9, in del comun emilian de Codigoro. L'è stada vuna di badij pussee important de l'Europa e l'è nassuu lilinscì 'l spartit musegal doperaa anmò incoeu.

## Alter progett
Jandarma

La **Jandarma** l'è la forza de polizia militara de la Turchia, part di Forz Armaa Turch. La controlla i fronter e i zon rurai del paes, indoa i olter forz de polizia i gh'han no giurisdizion.

Comé part di Forz Armaa Turch, el Comand General l'è sotta el Stat Maggior General Turch. La Jandarma la gh'ha 180'000 polee, 530 veicol blindaa e 46 elicotter.

## Alter proget
Guerra anglo-zanzibariana

La **Guerra anglo-zanzibariana** l'è stada ona guerra in tra el Regn Unii e Zanzibar, fada el 27 de agost del 1896. L'è considerada la guerra pussee corta de la storia, che l'è andada inanz per circa 40 menut.

El casus belli l'è staa la mort del sultan Hamad bin Thuwaini, a favor de l'Imper Britannegh, el 25 de agost, e de la salida in sul scagn del sò nevod Khalid bin Barghash, contrari ai interess d'ingles, che preferiven l'Hamud bin Muhammed comé sultan. Vuna di condizion per podè vess sultan l'era l'approvazion del consol britannegh, e 'l Khalid la gh'aveva no l'approvazion.

Donca i ingles han ordinaa al Khalid de ritirà i sò omen del Palazz Real, ma lu l'ha refudaa, donca ai or 9:00 del 27 agost i ingles manden 5 nav e 1'050 omen, contra i 2'800 omen de Zanzibar, giudaa del Sultan. Gh'è staa anca ona bataja navala, che l'ha portaa a la distruzion del yackt del Sultan.

Ai 9:02 el Palazz l'è staa bombardaa, e i soldaa de Zanzibar han sbaraa, inutilment, contra i ingles. Ai 8:40 gh'è staa el cessee el foeugh e la bandéra reala l'è sbattuda giò.

L'armada de Zanzibar l'ha perduu pussee de 500 soldaa, inveci quella inglesa domà on ferii gram, che poeu el s'è riprenduu.
Nicotiana rustica

El **Brasil** (**Nicotiana rustica**) l'è ona pianta de tabacch cont on volt cotegnuu de nicotina, donca util per fà i pesticida.

## Riferiment
Decompilazion

La **decompilazion** l'è ona pratega de ingegnaria inversa che, a partì de on file esegutabel, la tenta de trovà el codes sorgent del file original.

## Prinzippi
In sostanza, la compilazion l'è la traslazion del sorgent in codes oggett, donca i istruzion vegnen voltaa a istruzion per el processor, vegnen traa via i comment e i librarij vegnen sostituii.

Donca, l'operazion inversa la dà domà tocch del codes original ch'hinn pu o manch nett, perchè i librarij se cognossen no e i comment hinn perduu per forza.

## Applicazion
La decompilazion la vegn doperada soratutt in 'sti cas chi:
*Capì se gh'è on virus in d'on file
*Eliminà i protezion d'on programma, soratutt shareware
*Capì i algoritm drovaa
*Voltà del software scrivuu in d'on lenguagg vegg.

## Vos correlaa
*Compilazion
Pizz Formiga

El **Pizz Formiga** (prononzia local: [pets fyr'miga]; italian: *Pizzo Formico*) a l'è ona scima di Prealp Bergamasch.
A l'è volt 1.636 meter sora el nivell del mar.
L'è la scima pussee volta de on filon de montagn che 'l passa in de la media Val Seriana e che 'l finiss giò a sud in de l'Altipian de Cluson. Ai pee de la montagna a gh'è i paes de Gandin, Casnigh, Nossa, Parr, Cluson, Rovetta e Scered.
De soravia la montagna, quand che l'è ciar, se pò vedè fina i Apenitt emilian e 'l Monvis.
Predegiana

**Predegiana** (italian: *Pratogiano*) l'è on sit de la città de Ciavenna.
In sostanza, a l'è on gross spiazz dedree a la stazzion, minga lontan de la Colegiada de San Lorenz, ai pee de 'na pared de sass. Al dì d'incoeu a gh'è di parchegg e di gross pient.
In Predegiana a gh'è la pupart di crott de Ciavenna, e 'l mercaa comunal del sabet.

## Varda anca
* Crott

## Referiment
Pian de Spagna

El **Pian de Spagna** (italian: *Pian di Spagna*) l'è ona piana luvional che la s'è formada in tra l'Ada e 'l Lagh de Comm.
A l'è situada al principi de la Valtolina, e la gh'ha denter di porzion de territori di comun de Soeuregh, Gera, Versceja, Novaa e Dubin.

In del cors di secoi, la piana l'ha tiraa via l'aqua del lagh, e l'ha destaccaa el Lari de quell che incoeu el se ciama Lagh de Mezoeula. In de la palud che la s'è formada, s'è sviluppaa ona granda area natural, indè che viven on gran numer de piant e de usei. La se ciama inscì perchè per on bell poo de temp a l'è staa el pont de confin in tra la Valtolina (sotta i Grison) e la Lombardia spagnoeula. Lainscì, a Montegg, i spagnoeu (sotta el comand del governador cont de Fuentes) gh'hann faa su on fortin, che adess però l'è tutt ruvinaa.
Al dì d'incoeu l'è ona riserva natural, vuna di pussee grand de tutt la Lombardia.
Pedro Enríquez de Acevedo

El **Pedro Enríquez de Acevedo y Toledo**, cont de Fuentes de Valdepero (Zamora, 18 de settember del 1525 - Milan, 11 de luj del 1610) a l'è staa on general e politegh spagnoeu.
## Vita
L'era el fioeu del *Diego Enríquez y Guzmán*, e l'ha ciappaa el cognomm de la miee, l'ultema fioeula di cont de Fuentes.
A l'è staa al servizzi del re Filipp II de Spagna, e l'ha combattuu in Portogall cont el Duca de Alba. In del 1582 el gh'ha 'vuu el comand supremm di armad spagnoeul.
In del 1591 l'è staa mandaa in di Paes Bass, per daggh ona man ai governador spagnoeu del territori. In del 1595-1596 l'è staa lu el governador *pro tempore*: ma l'era tropp sever, e donca el re l'ha pensaa de sostituill.
El re Filipp III l'ha mandaa in Lombardia, e lainscì l'è deventaa el governador de Milan. Anca lì el s'è faa cognoss per el sò vess sever, e l'ha combattuu despess contra i Venezzian. In del 1605 l'ha faa mett in pee a Colegh, al confin con la Valtolina grisona, on fort che ancamò adess (anca se l'è in ruvina) l'è cognossuu comè "fort de Fuentes", per preparà la guerra che la saria s'cioppada in del 1620, des agn dopo la soa mort.
## Varda anca
*Lombardia spagnoeula
*Paes Bass spagnoeu
*Fort de Fuentes
Arla

L**'arla** l'è on congegn che se doperava on temp in per operà i vacch malaa o ferii.
A l'era fada de dò stangh de legn (compagn de quei d'on birocc), ligaa su con di cord: inscì se podeva tegnì su la bestia, senza che la se podess pu moeuv.
In de 'na quai zona l'arla la se doperava anca per tegnì fermi i besti quand che je ferraven, o quand che ghe nettaven i zoccor e i ong.
## Bibliografia
*Glauco Sanga, Giorgio Ferrari, *Dialetto e folklore: ricerca a Cigole*, Milan, Silvana Editoriale, 1979.
*Gérard Zahner, *Il dialetto della Valle San Giacomo*, Milan, Vita e Pensiero, 1987.
Nivili Langosch

El **Nivili Langosch**, che localment l'è conossuu domà comè **Nivili** (in italian: *Naviglio Langosco*) a l'è on canal artifizzial de la Lombardia e del Piemont.
A l'è alimentaa del fiumm Tesin, e la soa fonzion l'è quella de bagnà i campagn del Noares e de la Lumellina. A l'è staa faa in del XVII secol, per vorè del cont Guido Langosco. I lavorà per fall su hinn staa faa in tra el 1613 e 'l 1665, progettaa del Peder Antoni Barca.

El sò percors el scomincia in Provincia de Noara, a nord del pont de Turbigh: el traversa i comun de Gajaa, Rementin, Tracaa e Sceran; rivaa in de la Provincia de Pavia, el bagna Cassoeu, Vigeven (indè che 'l passa de soravia al Terdobbi) e Gambolò. Lainscì el Nivili el se esauriss, e 'l va dent a on bell numer de ronsg.
Eduard Shevardnadze

L**'Eduard Shevardnadze** (in georgian **ედუარდ შევარდნაძე**; in russ **Эдуа́рд Амвро́сьевич Шевардна́дзе**, *Ėduard Amvros'evič Ševardnadze*; Mamati, 25 de genar del 1928 – Tbilisi, 7 de luj del 2014) l'è staa on politegh sovietegh e, dal 1991, georgian. L'è staa, sotta la presidenza del Mikhail Gorbaciov, el Minsiter di Affar Forest de l'URSS, e l'ha faa i dialogh cont i Stat Unii per el disarm e per la Guerra in Afghanistan.

Despoeu de la fin de l'URSS e 'l deslenguament di Republegh, el vegn President de la Georgia, prima fasent funzion, poeu, dal 1995, elegiuu. L'è staa casciaa via in la Revoluzion di Roeus del 2003, e l'ha passaa el rest de la soa vita ritiraa a vita privada.
Ossezia Settentrionala-Alania

L**'Ossezia Settentrionala-Alania**, o anca **Ossezia del Nord** (in russ: **Республика Северная Осетия-Алания**, in osset: **Цӕгат Ирыстоны Аланийы Республикӕ**) l'è ona republega de la Federazion Russa.

La confina a nord cont el Kraj de Stavropol', a est con la Cecenia e Inguscezia, a sud con la Georgia e l'Ossezia del Sud e a ovest cont el Cabardino-Balcaria. La pupart di osset l'è ortodossa, ma gh'è ona minoranza musulmana. I lengov parlaa hinn russ e osset.
Brazz (mesura)

El **brazz** (in lombard setentrional: [brats]) l'è ona veggia unitaa de mesura che se doperava on temp in Lombardia (per esempi a Novaa).
La corespondeva pu o manch a 60 centimeter.
## Bibliografia
*Sandro Massera, *Vocabolario del dialetto di Novate Mezzola*, Ciavenna, Centro Studi Storici Valchiavennaschi, 1987.
Brenta (mesura)

La **brenta** o **brental** l'era ona veggia unitaa de mesura, che se doperava on temp in Lombardia.
La serviva per mesurà la capazzitaa (per esempi di brent), e la ghe corespondeva a 109,7 liter de incoeu.
Brucell

El **brucell** a l'era ona sort de barcon che se doperava in sui lagh lombard.
L'era on gross barcon cont el fond piatt: de norma l'era governada de on para de omen. Se doperava per menà in sul lagh (per esempi quell de Mezoeula) i prej, la sabbia, e di olter materiai tiraa foeura di cav.
## Bibliografia
*Sandro Massera, *Vocabolario del dialetto di Novate Mezzola*, Ciavenna, Centro di Studi Storici Valchiavennaschi, 1987.
Bruson (arnes)

El **bruson** l'era on arnes che se doperava ona voeulta in cusina.
A l'era faa de tanti brocchett de melga ligaa insemma bei strecc in del mez.
Se doperava per nettà giò i piatt, i pignatt e i olter stovili.
Republega de Crimeja (Russia)

La **Republega de Crimeja** (in russ: **Республика Крым**, *Respublika Krym*; tatar de Crimeja: **Къырым Джумхуриети**, *Qırım Cumhuriyeti*; in ucrain: **Республіка Крим**, *Respublika Krym*)  l'è vuna di republegh de la Russia che, insema a la cittaa federala de Sebastopoli, la fa su el Distrett Federal de la Crimeja locaa in la penisola de la Crimeja.

I lengov offiziai hinn el russ, l'ucrain e 'l tatar de Crimeja, lengua arenta al turch. La gh'ha 1&nbsp;963&nbsp;008 abitant e 'l sò governador l'è 'l Sergej Aksënov

## Division amministrativa
La Crimeja l'ha suttaa a droeuvà la division de la Crimeja ucraina, con la division in 25 entitàa: 14 rajon e 11 Municipalitàa.
Repubblega de Crimeja

*La Repubblega Utonoma de Crimeja, ona Republega de l'Ucraina, che incoeu la gh'è domà de jure, vist che de facto l'è passada a la Russia del 2014.
*La Republega de Crimeja, vuna di republegh de la Russia che, insema a la cittàa federala de Sebastopoli, la fa su el Distrett Federal de la Crimeja.
*La Republega Popolara de Crimeja, republega socialista independenta dal 1917 al 1918
*La Republega Socialista Soviedega Autonoma de Crimeja, republega de l'URSS (1921-1945 e 1991-1992)
Liver

El **liver** (prononzia in Val Ciavenna: ['livar]) o la **lira** l'è ona veggia unitaa de mesura, doperada on temp in Lombardia (soratutt in de la Provincia de Sondri).
La serviva per mesurà el pes di robb, e la corespondeva pu o manch a 800 gramm del dì d'incoeu.
A Ciur, des lir faseven on "pes".
## Referiment
Pes (unità de mesura)

El **pes** a l'era ona veggia unità de mesura che se doperava in Lombardia, per esempi in Valtolina.
La serviva per mesurà la massa di robb, e la ghe corespondeva a circa vott chili. On pes el se spartiva giò in des lir.
## Bibliografia
*Tarcisio Della Ferrera, *Vocabolario dialettale di Chiuro e Castionetto*, Sondri, IDEVV, 2008.
Lira

*La Lira, moneda del Regn d'Italia e de la Republega Italiana fina al 2002
*El Liver, unità de misura lombarda de circa 800 gramm.
*La Sterlina britannega, ciamada despess "Lira Sterlina"
Sterlina britannega

La **Sterlina britannega** o anca **Lira Sterlina** l'è la moneda del Regn Unii. El sò codes ISO 4217 l'è **GBP**. In ingles la se ciama "pound sterling", e in ingles se cava "sterling", in di lengov neolatin, soratutt l'italian, se dis mia "pound" (ossia Lira) per sconfondèss no con la vegia moneda italiana.

I moned e la cartamoneda fada in del Regn Unii la gh'ha cors legal in tutt el Regn e in di dependenz de la Corona, ma gh'è no ona legg che la centralizza l'emission di dané, donca di banch privaa in Scozia e Irlanda del Nord e di govern di dependenz conien i sò moned. Anca se hinn destinaa al sò territori, di voeult giren anca in del Regn, ma senza obbligh de accettazion.

## Ligam de föra
*   Bijet de sterlina britannega
*   Sterlina britannega (Scozia)
*   Sterlina britannega (Irlanda del Nord)
Faravost

**Faravost** (in manera pussee italianizada: *Feragost*), ciamaa anca **la Madonna (de agost)** l'è ona festa de origin popolar de l'Italia e de San Marin. El dì de Faravost a l'è 'l quindes de agost.

## Storia
El nomm el riva del latin *Feriæ Augusti*: de fatti la regorda la festa che l'aveva miss in pee l'imperador August in del 18 p.d.S.: l'intent de l'imperador l'era quell de mett insema i vari fest de agost per fà su on period per possà. In orgin el dì de Faravost l'era el primm de quell mes lì.
Quand gh'è rivaa el Cristianesem, la Gesa l'ha spostaa la festa al quindes, per ligàlla con la celebrazzion de l'Assonzion de la Madonna. Per la religion catolega, quella de Faravost l'è ona festa de precett, cioè vun de quei dì che per on fedee a l'è obligatori andà a messa.
Al dì d'incoeu l'è on dì de vacanza, e normalment el se dopera per andà foeura de la soa città per fà on disnà in campagna, opura per fà on girett in de 'n oltra città, o per fà el bagn al mar.

In Südtirol el quindes de gost de cognossuu cont el nomm de *Mariä Himmelfahrt* cioè 'l dì che mader der Signor l'è sgorada su in ciel e l'è stata tolta dent in Paradis.

## Usanz
### ''Dà el faravost''
In Lombardia on temp se usava *dà el faravost*: in sostanza, i padroni ghe daven on poo de danee ai sò lavorador per podè god de la giornada de vacanza.

## Varda anca
*Assonzion de Maria