open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarcisio Benedetti

**Tarcìsi Benedetti** OCD, el sò num cumplét l'era Tarcìsi Vincéns Benedetti, (Treviöl, 28 de utùber 1899 - Lod, 24 de mágg 1972) l'è stai un pret carmelitàn e Vèsc de Lod fin a la só mort, in del 1972.

## Biugrafia

Nasüd a Treviöl el 28 de utùber 1899, l'è entràd indi *Carmelitan in pée per tera* (Carmelitani Scalzi in Italián) e l'é stai urdinád pret el 17 de lüi 1927.

Cunsacrá vesc aüsiliari de Sabina-Poggio Mirteto el 3 de lüi 1949, l'é pasád a Lod el 11 de nuémber 1952. In de la só permanensa a Lod l'ha fai custrüì el *Santüari del Carmel*.

L'è mort el 24 de mágg 1972 e l'é seplìd in de la cripta de la Catedral de Lod.

## Mótt

*Zelo zelatus sum*

## Ligamm de foeura

* Sitt d'la Diocesi de Lod
* Sitt di Carmelitan
Giusepp Clement de Wittelsbach

El **Giusepp Clement de Wittelsbach** (*Joseph Clemens von Wittelsbach* in todesch; *Joseph-Clément de Wittelsbach* in frances; Mònach de Baviera, 5 dicember 1671 - Bonn, 12 november 1723) a l'è staa on arcivescov cattòlich todesch.

## Biografia
El Giusepp Clement a l'era el terz fioeu del Ferdinand Maria de Baviera e de la soa miee, l'Enrichetta Adelaide de Savòia. Vist che l'era minga el primm nassuu, l'è staa subit destinaa a la vita de òmm de gesa. L'è staa eleggiuu arcivescov de Colònia in del 1688, dòpo la mòrt del zio Massimilian Enrich, còssa che l'è stada voeuna di caus de la Guerra di Noeuf Ann. On quaj de ann dòpo l'è staa nomenaa princip-vescov de Liegi e vescov de alter diòcesi de la Germania.

Compagn del sò fradel Massimilian Emanuel II de Baviera, el Giusepp Clement el s'è leaa a la Francia duranta la Guerra de Succesion Spagnoeula e per quest l'è staa costringiuu a retiràss in de la soa residenza a Bonn ò a la cort francesa.

Quand che la guerra l'è finida, in del 1713 (Trattaa de Utrecht) al Giusepp Clement hinn tornaa indree i sò diòcesi, che ghe eren staa confiscaa. A l'è mòrt a Bonn e l'è staa seppellii in de la Cattedral de Colònia. Ona bòna part di sò diòcesi hinn staa "ereditaa" del sò nevod Clement August.

Duranta la soa vita l'è staa:
* Vescov de Frisinga (1685-1694), succeduu del Johann Franz Eckher von Kapfing und Liechteneck;
* Vescov de Ratisbona (1685-1723), succeduu del Clement August de Wittelsbach;
* Arcivescov de Colònia (1688-1723), succeduu del Clement August de Wittelsbach;
* Prevòst de Berchtesgaden (1688-1723), succeduu del Julius Heinrich von Rehlingen-Radau;
* Princip-vescov de Liegi (1694-1723), succeduu del Giòrg Luis de Berghes;
* Vescov de Hildesheim (1702-1723), succeduu del Clement August de Wittelsbach;
Bataja de Jemappes

La **bataja de Jemappes** (*Bataille de Jemappes* in frances; *Schlacht von Jemappes* in tudesch; *Slag bij Jemappes* in ulandes), che la gh'ha avüü lögh el 6 nuvember 1792, la fa part de la guera deciarada de l'Assemblea Legislativa francesa a l'Austria e l'è stada cumbatüda de l'esercit frances (cumandaa del Carl Francesch Dumouriez) e de quel austriach (cumandaa del düca Albert de Austria-Teschen).
## La Bataja e i sò cunseguenz
El düca, che 'l gh'aveva avüü lassà un mucc de repart e che cunt i 26000 omen che ghe eren restaa el s'era metüü in d'una pusiziun favurevul arent a Jemappes per spetà renfòrz, l'è staa tacaa senza preavis di trüp frances, che eren süperiur per nümer (46000 omen).

La bataja l'era stada cundota per tüta la matinada dumà cun cuntinuv culp de canuni, quand che 'l Dumouriez, vers mezz dì, l'ha ciapaa diretament el cumand di uperaziun.

Menter l'istess Dumouriez el tacava i Ridot a manzina, el general Thouvenot el tacava l'ala destra e 'l giuvin Luis Filip de Burbun-Orléans, ciamaa "général Égalité" e fütür re de Francia (a partì del 1830, cunt el nom de *Luis Filip I*) l'andava cuntra el düca de Teschen. 

I austriach s'hinn retiraa a Mons, cunt el perd 7000 omen e 8 canuni, menter i vincidur hann perdüü 4000 suldaa.
Dopu la bataja, tüt el Belgi austriach e 'l Principaa vescuvil de Liegi hinn finii in man francesa.
Cunt i trüp frances l'aveva ciapaa part a la bataja anca el fradel minur del Luis Filip, var a dì l'Antoni de Burbun-Orléans (1775-1807), düca de Montpensier.
Luci Antòni Saturnin

El **Luci Antòni Saturnin** (*Lucius Antonius Saturninus* in Latin; 42-89) a l'è staa on senator e on usurpator Roman.

El Saturnin a l'è staa vun di ultim de la *[[gens Antonia]]* a entrà in Senaa, insema al pretor Antòni Nason, antigh tribun del pretòri. El pò dàss che 'l sia staa parent anca de l'Antòni Onoraa, on alter senator.

In del 73 (ò in del 84) l'è staa eleggiuu in Senaa, poeu l'è diventaa proconsul in Macedònia. Tra 'l 78 e 'l 81 l'è staa pròpretor in Giudea, poeu, a partì del 88, l'è staa nomenaa governador de la Germania de Sora. El 1 genar del 89 i soldaa di camp arent Magonza(de la legion XIV "Saturnina" e de la legion XXI "Rapax") l'hann proclamaa imperador contra el Domizian. Luu, vist che l'era anca inrabii per motiv personaj cont el Domizian (l'imperador, de fatt, el voreva redùgh i possediment de vign in Gallia), l'ha accettaa de guidà la revòlta.

Ma i sò leaa germanich hinn fermaa de l'esondazion del Reno e hinn staa battuu primma che 'l podessen rivà a Magonza e, in general, la revòlta l'è stada ben prest domada del general Aul Buci Lappi Massimm (e gh'è de savè che in de l'esercit mandaa a fermà la revòlta el gh'era anca el futur imperador Traian). Quest chì l'ha trovaa anca di letter del Saturnin, in di quaj lù el domandava ajutt, e je ha brusaa. Quand l'è staa ciappaa, el Saturnin l'è staa coppaa e 'l sò coo l'è staa portaa a Roma per ordin de l'imperador.

La legion XXI l'è stada mandada in Pannònia, al confin con la Dacia (contra la qual la gh'era ona guerra) e 'l Domizian l'ha faa sù ona legg per proibì aj dò legion de trovàss in de l'istess camp.
## Bibliografia
*A cura de la Diana Bowder, *Dizionario dei personaggi dell'antica Roma*, Roma 1990.
## Vos correlaa
*Domizian
*Aul Buci Lappi Massimm
Antóni Maria Zaccaria

**Antóni Maria Zaccaria** (Cremuna, 1502 – Cremuna 5 de lüi 1539) l'è stái un pret cremunés, l'ha fundáa l'Urdin religiùs di Barnabiti, e incö l'é venerád cume sant da la césa católica.

## Biugrafia

Antóni Maria Zaccaria l'é nasüd a Cremuna in del 1502, ma la só famiglia la vegneva de Genua. In del 1520 l'é andái a Padua per stüdiá Filusufia e Medicina. Quan che l'é turná a Cremuna, invece de fá el dutùr l'ha cuminciá a fá una strada püsée spiritüal, cun l'aiütt de un Frá Duminicán.

L'é stái cunsacrá prét el 20 de febrár 1529. In del 1530 el s'é trasferìd a Milan e l'é diventá el cunfesùr de la cuntesa Ludovica Torelli, che l'ha aiütád asée.

L'Urdin di Barnabiti l'é stai apruád in del 1533, e in del 1535 Papa Pául III l'ha apruád el prìm Munatster de *Angeliche de San Pául*.

In del 1539 l'ha vurìd turná a Cremuna, perché l'era malád. Al dopumesdì del 5 de lüi l'é andá in paradìs, asistìd da sò mama e dai sò amìs.

L'é stái fatt Sant da Papa Leon XIII in del 1897. La sò festa l'é propi el 5 de lüi.

## Bibliugrafia

* Antonio Gentili, S. Antonio M. Zaccaria - appunti per una lettuta spirituale degli scritti , Ruma, Edizioni Barnabitiche, 1980. 
* Marcell Landi, La presenza della Summa Theologiae di Tommaso d'Aquino nei primi due Sermoni di Antonio Maria Zaccaria , Barnabiti Studi, 2003. 
* Felice Sala, Il fondatore dei Barnabiti - Sant'Antonio Maria Zaccaria , Turin, SEI, 1943. 
* Francesco Tranquillo Moltedo, Vita di S. Antonio Maria Zaccaria fondatore de' Barnabiti e delle Angeliche, Firenze, Tipografia M. Ricci, 1897. 
* Angelo Montonati, Sant'Antonio Maria Zaccaria (1502-1539), Cinisell, Edizioni San Paolo, 2002. ISBN 88-215-4576-8.

## Lìber de Sant Antoni Zaccaria

* Antonio Maria Zaccaria, Gli Scritti, Ruma, Edizioni Barnabitiche, 1975.

## Ligamm de foeura

* Sitt de l' Istitüt Zaccaria - Milan - Pader Barnabiti 
* Sitt del Culégg San Francesch - Lod - Pader Barnabiti
Burundi

El **Burundi** a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacaa al Ruanda, a la Repüblica Demucratica del Congo e a la Tanzania.
La capital a l'è Bujumbura.
Al gh'ha una süperfiss de 27.830 km² e una pupulaziun de pressapoch 11.000.000 abitant.



## Storia muderna
El Burundi a l'è staa un pussediment de la Germania del 1895 al 1919 e del Belgi (insema cunt el Ruanda, cunt el nom de *Ruanda-Urundi*) fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
I dò etnij principaj del paes, i Hutu e i Tutsi, hann semper cumbatüü. In del 1972 al gh'ha staa un genucidi grand, cun püssee de 500.000 mort intra i Hutu. 

## Urganizaziun pulitiga
El Burundi (nom ufizial: **Repyblika y'u Burundi / République du Burundi**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Évariste Ndayishimiye (del 2020).
Kampala

**Kampala** a l'è la capital de l'Uganda.

A l'è anca la prima cità de l'Uganda per pupulaziun, cun 1.208.544 abitant (2002).
Nairobi

**Nairobi** a l'è la capital del Kenya.

A l'è anca la prima cità del Kenya per impurtanza ecunomiga e cultürala e per pupulaziun, cun pressapoch 3 miliun d'abitant (2007).

## Cità gemelaa
Nairobi a l'è gemelaa cun:
*  Denver, Stat Ünii d'America
Giuánn Batista Scalabrini

**Giuánn Batista Scalabrini** (Fin Mornasch, 8 de lüi 1839 – Piasensa 1 de giügn 1905) l'è stái vésc católic de Piasensa dal 1876 al 1905. L'é beát de la césa católica.

## Biugrafia

Nasüd a Fin (pruincia de Cum) el 8 de lüi 1839, lé stái urdiná pret el 30 de mágg 1863, quant ch'el gh'aveva namó cumpìd 24 ann. Fin al 1870 l'é stai prufesùr in Seminari, e dopu l'é diventá prevóst a San Bartulumé a Cum.

Papa Piu IX l'ha cunsacrá vesc de Piasensa el 30 de genár 1876. In del 1887 l'ha fundáa la *Cungregasión di Misunári de [[San Carlo Borromeo|San Carl]]*; in del 1895 el funda la cumpagnia de le *Misiunarie de San Carl*. La Cungregasión la deva asistensa a tütt i emigranti chi partìven a l'Ester.

In del 1901 l'é andái in America e in del 1905 in Brasil.

L'é mort a Piasensa el 1 de giügn 1905. El sò corp el riposa in de la Catedral de la citáa, in d'una casa che la vegnn dervida a véder per i grand ucasión, cume el centenari de la só nascita.

L'é stái pruclamá beát da Papa Giuánn Paul II in del 1997

## Ligamm de foeura

* Biugrafia in del Sitt di Scalabrinián 
* Biugrafia per la só beatificasión, in Spagnöl
Lagünd

**Lagünd** (tudesch: *Algund*, talian: *Lagundo*) l'è un cumün in Südtirol che'l se tröa assee tacaa a Meran.

El sit püssee famus l'è la fraziun de **Furesta** (Tudesch: *Forst*, Talian: *Foresta*) indua la se tröa la Biraría Forst (Brauerei Forst AG) che l'è vöna di püssée grand biraríi de l'Italia intrega. 

Lagünd la gh'ha ses fraziun: **Ríáa de la Scender** (tudesch: *Aschbach*, Talian: *Riolagundo*) che l'è la fraziun püssee pupulusa; la giamò numendada **Furesta** (tudesch: *Forst*, talian: *Foresta*); **Plar de Mezz** (tudesch: *Mitterplars*, talian: *Plars di Mezzo*), **Runsgín** (tudesch: *Mühlbach*, talian: *Riomolino*); **Plar de Sura** (tudesch: *Oberplars*, talian: *Plars di Sopra*); e **Pantana de Vell** (tudesch: *Vellau*, talian: *Velloi*).

## Ligam Web
*Sit Üfizial de'l Cumün de Lagünd
*Sit Üfizial de'l Büró de'l Türism de Lagünd
Prima battaja de Tap

La **primma battaja de Tap** l'è stada voeuna battaja di campagn dacich de Domizian.
In del 85 i Dach hann traversaa el fiumm Danubi e hann vastaa la provincia romana de Mesia, cont el mazzànn el governador Cai Òppi Sabin. Allora l'imperador Domizian el s'è precipitaa in Mesia, e 'l l'ha dividuda in dò provincc, Mesia de Sora e Mesia de Sòtta e poeu l'ha faa invad la Dacia del sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che però l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa battuu e mazzaa a Tap (latin: *Tapæ*), città arent a la capital de la Dacia (Sarmizegetusa). Dòpo questa vittòria, el re di Dach Diurpanee l'ha daa el regn al nevod Decebal (anca se gh'è de la gent che la dis che Diurpanee e Decebal sien l'istessa persònna, e che donca el Diurpanee l'abbia domà cambiaa el nòmm. *Decebal* el voeur dì *fòrt come des òmen*).
## Vos correlaa
* Corneli Fusch
* Decebal
* Segonda battaja de Tap
* Terza battaja de Tap
Pighéra

*Pighéra, se te sìrchet la pianta de Gimnospèrme arda Picea abies.
*Pighéra, se te sìrchet ol bósch de Picea abies arda Pighéra (bósch).
Picea abies

Ol **Picea abies** (in Bergamàsch: *Peghér* o *Peghéra* 'n Al Brembana, *Paghér* o *Paghéra* 'n Al Seriana o *Pighér* o *Pighéra*; en Bresà: *Paghér*; in Insübregh: *Pescia*, u *Pesc* ), l'è öna Gimnosperma de la faméa di Pinaceae, l'è öna pianta de prim ùrden, cioè ólta fina a 40 - 50 méter, che la é da l'Euròpa del nòrd e da l'Euròpa orientàl e la crès selvàdega in di montagne de sólet da i 900 méter a i 1.900 ma la pöl rià fina a i 2.300 méter. 

## Fòie

I fòie, come 'n quase töte i Gimnospèrme, i è di gógie, lónghe da 1,5 fina a 3 ghèi, érde scüre, i spóns, i è tacade öna per öna sö i ramècc, metide in manèra radiàl isè de cuarcià zó bé töt ol ramèt e 'ndóe i se tàca gh'è sèmper öna séa picinina.

## Fiùr

Ol paghèr l'è monòich, cioè 'l gh'à i fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr mas·cc gh'è de parlà de 'nfiurescènsa mas·cc, ön insèma de tace fiùr mas·cc. La 'nfiurescenza del paghèr l'è ü còno a furma de öf che 'l crès sö la pónta di ram de ün an, l'è lónch 1 ghèl e prima l'è rós pò l'diènta zalt.

I 'nfiurescènse fèmina i crès invece sö töt ol ramèt e prima i varda 'n sö, pò de manimà che i marüda i se ulta 'n zó, i pènt e i diènta de lègn: i è i pigne, lónghe fina 15 ghèi, in del Paghér i trèca zó da la pianta töte 'ntréghe.

## Somésa
 
I Gimnospèrme i gh'à mia i fröcc, ma i fà dóma la somésa che l'è dèt in de la pigna. 

## L'Àes

Ol Paghèr l'è mia de confónt col Àes, ol *[[Abiès alba]]*, ach se 'mpó i ghe sömèa, e gnà con töcc i paghér e àes ornamentài.

## Sinònim

*    Pinus abies L.
*    Pinus excelsa Lam.
*    Abies picea Mill.
*    Picea excelsa Link
*    Picea vulgaris Link
*    Picea alpestris Stein
*    Picea montana Schur
*    Picea rubra A.Dietr.
*    Picea obovata Ledeb.

## Riferimèncc
Peghéra

*Peghéra, la piànta di Gimnospèrme.
*Peghéra, ol bósch de Picea abies.
*Peghéra, frasiù del cümü de Taècc in Pruinsa de Bèrghem.
Pescia

* **[[Picea abies|Pescia]]**, piànta cunusìda col nòm scentìfich de **Picea abies**.
* **[[Pescia (PT)|Pescia]]**, cümü de la Pruvincia de Pistoia (Toscana, Italia)
* **[[Pescia (Svizzera)|Pescia]]** (en italià: *Peccia*), frasiù del cümü svìser de Laisàra.
Lista di Cumün Südtirules

**Lista di 116 Cumün in [[Südtirol]]**

## Vardee anch
* Liste der Gemeinden in Tirol
* Liste deutscher Bezeichnungen italienischer Orte
* Prontuario dei nomi locali dell'Alto Adige
Mugadiss

**Mugadiss** (*Muqdisho* in sumàlich, *مقديشو* in arab, *Mogadiscio* in talian; *Mogadishu* in ingles) a l'è la capital de la Sumalia.

A l'è anca la prima cità de la Sumalia per pupulaziun, che l'è stimada in 2.450.000 abitant (2002).

## Geugrafia
Mogadiss a l'è el caplögh de la regiun del Benadir, al süd de la Sumalia, e a l'è un port in sü l'Ucean Indian.

## Storia
Mugadiss a l'è stada propi impurtanta fina al 1200, perchè a l'era el port püssee gross de l'Africa urientala e'l cumerciava cun l'Arabia, l'India e la Cina.
In del 1871 l'ha ucüpada el sültan de Zanzibar, che l'ha pöö dada a l'Italia.
Del 1905 al 1941 a l'è stada la capital de la Sumalia taliana; del 1941 al 1950 l'hann ucüpada i ingles e fina al 1960 a l'è stada anmò la capital de l'A.F.I.S. (*Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia*), per vegnì pöö la capital de la Sumalia indipendenta.
Del 1991 la gh'è la guera civila.
Somaliland

La **Repübliga del Somaliland** (*Jamhuuriyadda Soomaaliland* in sumàlich, *جمهورية صومليلاندا* in arab, *Republic of Somaliland* in ingles) al fa part de la Sumalia, ma in del 1991 al s'è pruclamaa indipendent.
La sò indipendenza la recugnussen minga i alter stat, ma a l'è "de facto" indipendent, per la situaziun de guera civila in Sumalia.

A l'è tacaa a l'Etiopia, al Djibouti e a la regiun somala del Puntland e 'l'a bagna el Golf d'Aden.
La capital a l'è Hargheisa.
Al gh'ha una süperfiss de 137.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 3 miliun e mez d'abitant.



## Storia muderna
El Somaliland a l'è staa un pussediment del Regn Ünii del 1886 al 1960.
A l'ha utegnüü l'indipendenza el 28 de giügn del 1960 e trì di dopu, el 1<sup>m</sup> de lüj, al s'è federaa cun l'ex-Sumalia taliana in de la Repübliga de Sumalia.
El 18 de magg del 1991 l'ha pruclamaa la sua indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Somaliland a l'è una repübliga.
El president a l'è el Ahmed M. Mahamoud Silanyo (del 2010).
Etiopia

L' **Etiopia** (*ኢትዮጵያ* in amarich) a l'è un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacada a l'Eritrea, al Sudan, a la Sumalia, al Djibouti e al Kenya.
La capital a l'è Addis Abeba.
La gh'ha una süperfiss de 1.104.300 km² e la gh'ha una pupulaziun de pressapoch 75 miliun d'abitant, che l'84% al viv in di campagn.



## Storia muderna
L'Etiopia a l'è semper stada indipendenta, asca per cinch agn, del 1936 al 1941, quand che l'aveva ucüpada l'Italia dopu d'una guera d'agressiun.
L'Etiopia a l'è stada un imperi fina al 1974, quand che'l Negus Haile Selassie l'ha casciaa via una giünta militara.
## Urganizaziun pulitiga
L'Etiopia (nom ufizial: **የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ** = *Repüblica Demucratiga Federala d'Etiopia*) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Sahle-Work Zewde (del 2018).
El prim minister a l'è el Abiy Ahmed (del 2018).
Spinù

**Spinù** (nòm uficiàl en italià: *Spinone al Lago*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Caalina l'è söl lach de Spinù (ciamàt isé da chèi che i vé de Bèrghem) l'è metìt sö la ria a drécia quase 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i se böta 'n del Chere.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 26 km de la sità e a 360 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Biensà, Casassa, Gaerina, Monestaröl, Ranzanìch.

## De èt

1) I belèse natüralistéghe del lach che l's'è conservàt bé desà che sö i sò rie i à mia costrüit segónde cà per i forestér, ma i è restade érde e piéne de natüra.

2) La cesina romanéga de San Piero 'n Vincoli del sécol XII col sò bèl campanìl a pónta (cuspidàt) del sécol XVI.

## La sortida de San Carl

A Spinù gh'è öna sortida ciamada de San Carl, perchè la sarès istacia benedicia pròpe dal Sant. L'aqua al dè de 'ncö l'é 'mbutigliada in de l'istabiliment di "Fonti San Carlo".

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Spinù l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Péder Calchi Novati

**Péder Calchi Novati**, (Milan, 9 de nuémber 1868 - Lod, 11 de giügn 1952) l'è stai Vèsc catòlic de Lod fin a la só mort, in del 1952.

## Biugrafia

Nasüd a Milan el Treviöl, 09 de nuémber 1868, el gh'aveva anca dü fradéi e dù suréle religiùs. L'é stái cunsacrá pret el 9 d'agùst 1891.

Cunsacrá vesc de Bóbi-San Culumbán el 15 de febrár 1915, l'é stái trasferìd a Lod el 08 de lüi 1927.

In del sò ministér l'ha fai cìnc visite pasturái e trì sìnud diucesán. L'é mort a Lod el 11 de giügn 1952.

## Mótt

*Vias Domini spe calco novatas*

## Ligamm de foeura

* Sitt d'la Diocesi de Lod
Sumalia

La **Somalia** (*Soomaaliya* in sumàlich, *لصومال* in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacada a l'Etiopia, al Sudan e al Djibouti e la bagnen el Golf d'Aden e l'Ucean Indian.
La capital a l'è Mugadiss.
La gh'ha una süperfiss de 637.661 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.



## Storia muderna
La Sumalia setentriunala a l'è stada un pussediment del Regn Ünii, cunt el nom de Somaliland, del 1886 al 1960.
La Sumalia meridiunala a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1960, prima cume una culonia, pöö, dopu de la Segunda guera mundialal, 'me un pruteturaa 'talian ONU (*Amministrazione fiduciaria italiana della Somalia* in talian, *Aministraziun taliana de fidücia de la Sumalia*.
La Sumalia inglesa e quela taliana hann utegnüü l'indipendenza in del 1960 e s'hinn sübit federaa.
In del 1991 a l'è scuminciada una guera civila che l'è minga anmò finida.
La Sumalia setentriunala (quela che l'era una culonia inglesa) l'ha pruclamaa in del 1991 l'indipendenza cunt el nom de Somaliland; a l'è minga recugnussüda di alter stat, ma a l'è "de facto" indipendenta.

## Urganizaziun pulitiga
La Sumalia a l'è una repübliga.
El president a l'è el Mohamed Abdullahi Mohamed (del 2012).
El prim minister a l'è el Mohamed Hussein Roble (del 2020).

A bun cünt, per la sitüaziun pulitiga del dì d'incö, el guvernu el pò minga stà in del paes e l'è custringiüü a guvernà in esili. Incö, *de facto*, la Sumalia la gh'ha minga un guvernu ufizial.
Peghera (bosch)

La **peghera** l'è un bosch de montagna che l' ciapa 'l nòm dal *[[Picea abies]]* (che in lombard oriental se ciama *Pegher* e in ocidental *Pescia*), che l'è una *Gimnosperma* de la fameia di Pinaceae, pianta de prim orden, volta cioè fina a 40 - 50 méter.

I peghere i è di bosch che i se trova tra i 900 e i 1.900 meter. Ol Pegher l' poeul cresser deperlu (de solet el suced però in di bosch artificiai), opur 'nsèma a di otre piante e per vesser pioeu precis precìs a i quote pioeu base 'l se mès'cia su col *[[Fagus sylvatica]]* col *[[Fraxinus excelsior]]* e col *[[Acer pseudoplatanus]]*, pò pioeu s'và 'n vólt e pioeu i latifòje i sparéss e i lassa 'l pòst al *[[Pinus sylvestris]]* e a l*'[[Abies alba]]*.

Ol *[[Picea abies]]* l' ghe riva a cresser fina a i 2.300 méter, ma de maniman che s'và 'n quòta gh'è n'è sèmper méno e la peghera la lasa 'l pòst a un olter tipo de bósch, un bósch facc da *[[Larix decidua]]* e *[[Pinus cembra]]*.

## Oter progecc
Monestaröl

**Monestaröl** (in Italià: *Monasterolo del Castello*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Caalina. El g'ha , 'na superfìce de 8,4 km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Dréra, San Ròch, Casazza, Énden, Fonté, Grù, Ranzanìch, Spinù. L'è postàt söl lach de Spinù (ciamàt isé da chèi che i vé da la banda de Bèrghem), sö la rìa a mansina quase 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i se böta 'n del Chére. 

Ol paìs l' se tróa a 26 km de la sità e a 365 méter söl lièl del mar.

## De èt

1) I belèse natüralistéghe del lach che l's'è conservàt bé, dezà che sö i sò rie i à mia costrüit tate segónde cà per i forestér, ma i a lasàde érde e piéne de natüra.

2) Ol lach che de spès d'invèren 'l giàsa e s'và a patinà.

3) Ol castèl medieàl di sciòr Terzi Terni de' Gregori Teylor che l'è del sécol XIII.


## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Monestaröl l'è mustrat 'n de la tabèla ché desóta:

## Sit del cümü

http://www.comune.monasterolo-del-castello.bg.it/

## Riferimèncc
San Basán

**San Basán** (Siracüsa, – Lod 8 de febrár 409) l'è stái el prim vesc de Lod, quan che la se ciaméva amò *Laus Pompeia*. Incö l'é sant de la césa católica, patrón de la citá de Lod, insema al co-patrón Sant'Albèrt, e de tüta la Diocesi.

## Biugrafia

La data de quant l'é nasüd, la se sa nó de precis, apena sémm el post, Siracüsa. De cert se sa che l'é stai cusacrá vesc de Lod el 19 de genár 374.

L'é, infati, in de chel dì chì, che se festegia San Basán in tüta la diocesi e in del calendari.

Ogni ann, el 19 de genár, gh'é semper una grand sagra in *Piása de la Vitória* a Lod, in due i regalen anca la *[[Buseca a la lombarda|Büseca]] de San Basán*, cun la raspadüra e la pulenta.

El 18 de genár 2009, in Catedrál a Lod, el Vesc Giüsepp Merisi l'ha cuncelebrá una mesa cun el Cardinal Àngiul Bagnasco per i 1600 ann de la mort del sant.

## Ligamm de foeura

* Pagina sü San Basán in de l'Enciclupedia di Sant
Casàl

**Casàl** (*Casalpusterlengo* in italian; *Casalis Pistorum* in latin) l'è un cumün del süd de la Lumbardia cun  abitant (dàto del  ) .

El se tröva in de la *Basa Ludesana*, in sü la *Via Emilia*, a metá strada tra Lod e Piasensa.

## Storia
El num *Casalpusterlengo*, el vegn da la famiglia *[[Pusterla (familia)|Pusterla]]*, che l'era pruprietaria del burg in del secul XIV.

Dopu i sciùr del paés i'enn stái i *Lampugnani*, e dopu amó i marchés *Castelli* (sec. XVII), e infìn i *Trivulzio*.

Dal 1977 la g'ha 'l titul de città.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Casàl l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Cultüra

El center del paés l'é *Piása de Pòpul*, recentement ristrutürada, in due ghé la cesa di sant *Bartulumé e Martìn* e in facia ghé el palasi del Cumün.

Gh'é anca el *Santüari de la Madona di Capücìn*, cun una statua de la Madona del secul XV, e una *Ascension* de Giambattista Trotti.

## Riferiment
Francesca Cabrini

**Santa Francesca Cabrini** (el sò num cumplet l'era **Francesca Saverio Cabrini**) l'é stai una religiusa ludesana, nasüda a Sant'Angiul el 15 de lüi 1850 e morta a Chicago el 22 de dicémber 1917.

La vureva andà in Cina a fà la misiunaria, ma el Papa Lión XIII l'ha mandái in America.

L'é andai in gir per el mund a pruteg i emigranti italian, e in America l'ha custrüid diversi uspedái e culég. L'ha fundá le *Misiunarie del Sacro Cör de Gesü*. 

In del 1946, Papa Piu XII l'ha fái santa. L'è la prima santa del cuntinent Nord-American.

## Bibliugrafia

* Francesca Saverio Cabrini *Lettere*, Àncora 1968
* Francesca Saverio Cabrini *Tra un'onda e l'altra. Relazioni di viaggio*, Centro cabriniano, Ruma 1980
* Giüsepp Dall'Ongaro *Francesca Cabrini. La suora che conquistò l'America*, Rusconi 1982
* Giüsepp De Luca *Madre Cabrini. La santa degli emigrati*, Ed. Storia e Letteratura, Roma 2000
* Lucetta Scaraffia *Francesca Cabrini. Tra la terra e il cielo*, Paoline 2003
* Nello Vian *Madre Cabrini*, Morcelliana 1938.
Voulpaix

**Voulpaix** (*Vulpasium* in latin) l'è una citaa de la Francia. 

## Pupulaziùn
La pupulaziùn l'è de circa 389 de persónn (stimm dul 2006).
Luciano Monari

**Lücián Monari** (Sassuolo, 28 de márs 1942) l'è el vèsc emerit de Bresa dal 19 de lüi 2017.

## Stema e mótt

*« Evangelium non erubesco » (« Mì diventi nò russ cun el  Vangel »)*

## Ligamm de foeura

*Sitt d'la Diocesi de Bresa
Mario Grech

**Mario Grech** (Qala, 20 de febrár 1957) l'è el Vèsch católich de Gozo, Repüblica de Malta.

## Biugrafia

Nassüd a Qala, sü l'ìsula de Gozo, el 20 de febrár 1957, l'é diventáa pret el 26 de mágg 1984.

L'é stái cunsacráa vesch de Gozo el 22 de genár 2006 da Mons. Nikol Joseph Cauchi.

## Stema e mótt

*« In fractione panis » (« In cumenión del pán »)*

## Ligam de föra

*Sit d'la Diocesi de Gozo

## Alter pruget
San Zé

**San Zé**, (Italià: *San Zeno Naviglio*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa meridunàl, a 6 km de la cità de Brèsa.

En quac ritroamènt de làpidi i fa pensà a 'n insediamènt za 'n época romàna ma chèsta località la compar per la prima ólta söi docümèncc col nom de *Trevonzo* en época Longobàrda e Carulìngia. 

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
UC Sampdoria

L**'Unione Calcio Sampdoria** (**Union de Folber Sampdoria** in lombard), pussee semplicement **Sampdoria**, l'è öna di dò squadre de balun de Genoa insèma al Genoa Cricket and Football Club.

La  soa maglièta l'è bloeu con 4 istrisce, che da l'ólt a 'ndà 'n bas i è de culür bianch, ross, negher e amò bianch.

## Stòria

Ciamada sia *Samp* che *Doria*, la società la nas ol prim de Agóst del 1946 quando i squadre de la Sampierdarenese e de la Andrea Doria i s'è metide 'nsèma.
La prima partida de Serie A l'è zögada ol 22 de Setèmber del 1946.

Tra 'l 1960 e 'l 1980 la *Samp* la quase sèmper zögàt in Serie A , fò che 'l Campionaa 1966-1967 primma pò amò 'n da la Serie A 1976-1977 fina a la Serie A 1981-1982.

Dal 1979/1980 ol padrù de la Samp l'è 'l Paolo Mantovani che l'è stacc ol piö grant presidènt de la Sampdoria e che l' pórta ls squadra 'n A, a vèns ol Campiunàt e pò 'n Euròpa a èns la Còpa di Còpe e 'nvéce 'n del 1992 la Doria la perdìt la Còpa di Campiù in finàl col Barça. 
Ol Mantovani l'à compràt i zögadùr che piö de töcc i a fàcc la stòria de la *Samp*: ol Roberto Mancini (ol *Mancio*) e 'l Gianluca Vialli.

Finida l'època Mantovani la *Samp* la turna 'n B e la rèscia la C, pò 'n de la stagiun 2001-2002 Garrone l' diènta ol nöf padrù de la Samp e l' la pórta amò 'n serie A e pò amò 'n Còpa UEFA. 

Nel Campionaa 2009-2010, vengiuu da l'Inter, la Sampdoria, alenàda dal Gigi Del Neri la éns a l'öltima giurnàda per ü a zéro cóntra 'l Napoli, isé la ria al quàrt pòst denàcc al Palèrm e la à in Coppa di Campion.

Nel Campionaa 2010-2011, vingiuu dal Milan, la Sampdòria la rià tèrsa öltima con 36 pöncc e la fenés in Serie B.

Nel Campionaa de Serie B 2011-2012 la Sampdòria la rìa chèla de sés in del campionaa regolàr e pò a i la se zöga la promosiù e la èns prìma col Sassuolo e pò 'n finàl col Varés e la tùrna in Serie A. 

Nel Campionaa 2019-2020 l'è 'ndree a cumbattar per andà mia in Serie B de noeuv.

## Jogadors e Alenadors
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:

***Jogadors***

*  Antonio Cassano (2007-2011; 2015-2017)
*  Luis Muriel (2015-2017)

## Palmarèss

### Titoi nazionai
* **[[Serie A|Campionad italian]] - 1 titol**
:1990-1991

* **[[Coppa Italia]] - 4 titoi**
:1984-1985, 1987-1988, 1988-1989, 1993-1994

* **[[Supercoppa italiana]] - 1 titol**
:1991

* **[[Serie B|Campionad italian
de Serie B]] - 1 titol**
:1966-1967

### Titoi internazionai
* **[[Coppa di Copp]] - 1 titol**
:1989-1990

## Ligamm de fö

* Sitt Web de la Sampdoria
Genoa CFC

El **Genoa Criket and Football Club**, pussee semplicement **Genoa**, l'è, 'nsèma a la Sampdoria, öna di dò squadre de balun de Genua.

L'è metà de culur bloeu e metà de culur ros e 'l sìmbol de la squadra l'è vün grifù zalt.

L'è la pusseee antiga squadra de Genua e la pussee vingent a nivel naziunal.

## Stòria

La squadra la nas ol 7 de setèmber del 1893 in del cör de la ègia de Genua al nömer 10 de contrada Palèstro 'ndóe i se tróa i sciòr Charles De Grave Sells, S.Green, G.Blake, W.Riley, D.G.Fawcus, Sandys, E.De Thierry, Jonathan Summerhill Senior e Junior, e Charles Alfred Payton. I è töcc inglés e i éra de cà a Zèna per laurà, per lo piö comerciàncc, fò che 'l Charles Alfred Payton che l'éra a Zèna 'l console de la Regina. 
La squadra la se ciamàa Genoa Cricket and Athletic Club e dóma 'n del 1899 la diènta Gènoa Cricket & Football Club.

Tra la fì del méla e òt (1800) e 'l prensépe del méla e nöf (1900) ol Gènoa l'è öna di squadre piö fórte e de fati 'n vintesich agn 'l vèns per nöf vólte ol Campionaa.

Dòpo chèl periodo ché l'à ensìt öna Coppa Italia in de la sesù 1936/37, l'à zögàt per tace agn in sèrie A e l'è stacc per lo piö öna squadra de mèsa clasiféga, ma l'è anch indacc in Serie B piö ólte e l'è 'ndàcc pò dò ólte 'n Serie C, in del 1969/70 e in del 2005/06, ma l'è sèmper turnàt in B a la svèlta.

## Jogadors e Alenadors
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:

***Alenadors***

*  Cesare Prandelli (2018-2019)

## Palmarèss

### Titoi nazionai
* **[[Serie A|Campionad italian]] - 9 titoi**
:1898, 1899, 1900, 1902, 1903, 1904, 1914-1915, 1922-1923, 1923-1924

* **[[Coppa Italia]] - 1 titol**
:1936-1937

* **[[Serie B|Campionad italian de Serie B]] - 6 titoi**
:1934-1935, 1952-1953, 1961-1962, 1972-1973, 1975-1976, 1988-1989

## Ligamm de fö
*Sitt Web del Genoa
Flér

**Flér**, (Italià: *Flero*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa.

El se tróa 'ndèla periferìa meridiunàl, a 7 km de la cità de Brèsa.

## Storia

El repèrt piö antìc ritroàt endèl teretóre de Flér l'è datàt II sècol prìma de Crìsto. Piö nömerùs i è i rèscc de época romàna custitüìcc perlopiö de làpidi e monéde. El piö 'mportànte de chèsti ritroamèncc l'è 'n tèrmen füneràre dedicàt al pipì de *Lucio Cornelio Glicone*, mórt quan che l'ìa amò picinì. Chèsti rèscc i fa pensà a 'na prezènsa d'en insediamènt piötòst importànte.
Endèl sècol XII el paés l'ìa furmàt de tré borghècc diferèncc: *Onsàt* (la via Umberto I del dé d'encö), *Flér* (che 'l corespondarès a la Piàsa Ècia del dé d'encö) e *Contegnàga*.

### Evulusiù de la popolasiù

## Persùne 'mportànte de Flér

* Dino Decca, de la cà discugràfica *Decca*
* Michel Maria Giambelli, vèscof
* Andrea Pirlo, zügadùr de fóbal

## Riferimèncc
Bruxelles

**Brüssel** (tudesch: *Brüssel*; ingles: *Brussels*; franzes: *Bruxelles*; ulandes: *Brussel*; lüssemburghes: *Bréissel*) l'è la capitàl del Belgio e l'è, 'nsèma a Strasbùrgh, öna di dò sédi de la Ue.

## Persunacc de Bruxelles

* Éliane de Meuse, (1899–1993) pitùra

## Àlter futugrafìi


Archivi:Hôtel de Ville de Bruxelles 01.JPG|El Palàsi del Cumü
Archivi:Zepper-Brüssel-Belgien-KöniglicherPalast.jpg|El Palàsi del Re


## Ligamm de foeura

* Sitt offizial
Reykjavik

La citaa de **Reykjavik** l'è la capital e la citaa püssee pupulada de l'Islànda; la sa tröva in sü la Baja de Faxaflòi, in del südovest de l'isula. In de l'ann 2005, la gh'era 114.800 abitant, anca se cunt la sò area metrupulitana la riva a quasi 190.000.

Ul sò nòmm al vör dì *Baja de la fümera*, vist la presenza de surgent còolt in de l'area inturna.

La citaa l'è stada prubabilment fundada da Ingólfur Arnarson inturnu a l'ann 845 e praticameent fin al sécul XVIII l'era staa un paesinn de pescaduur e cuntaditt. Inturna al 1750 a scumencia un cicinin de svilüpp indüstrial (indüstria furestal, pesca, minier de zulf, custrüzziun de nav).

In del 1845 l'è staa spustaa ul parlament islandes, l' *Althingi*, cha fin da l'ann 930 al surgeva a Thingvellir.

In dii ann '20 e '30 la citaa la s'è svilüpada cumé center de pesca; in de la segunda guèra mundiaal l'è stada ucüpada in d'una quaj ura da i aleaa, ca gh'hann pö fundaa dü aeruprt.

Ul gròss de la sò pupulazziun de adess a l'è rivaa in di ann dopu la guèra, quand la citaa l'è diventada meta de un muntun de giuvin imigrant di campagn de tüta l'Islànda, svujaa da l'emigrazziun pruvucada da la mecanizazziun (e cunsegueent disücupazziun) de l'agricultüra.

In di ultim trent ann l'è cressüda l'impurtanza internazziunaal de la citaa.
Nicoséa

**Nicoséa** (Λευκωσία, *Leukōsía*/*Lefkosia* 'n gréch; *Lefkoşa* in türch) l'è la capitàl de l'ìsola de Cipro e l'è l'öltima sità de Euròpa che l'è teada 'n dò da ü mür. De fati ol tòch a mesdé l'è sóta la legitima Repüblica de Cipro 'nvéce ol tòch piö a setentriù l'è ocüpàt da la Repüblica Türca de Cipro Nòrd che l'è recognosida da nisü fò che da la Türchia.
Nicosia

* **[[Nicoséa|Nicosia]]**, capitàl de Cipro.
* **[[Nicosia (EN)|Nicosia]]**, cümü de la Pruvincia de Enna.
Tallinn

**Tallinn** a l'è la la capital de l'Estonia.
A l'è anca la prima cità del paes per pupulaziun, cun 400.320 abitant (2006).
A Tallinn sa parla uficialment l'estun. Son parlàa anca l'ingles, el russ, el todesch.

L'è una vegia cità medieval, l'era una cità anseatica, e fin al principi de la Secunda guera mondial come tüt el rest de l'Estonia, a l'era abitada da burghes tudesch, ch' a un bel moment a hinn stàa  tut riciamad da l'Hitler a turnà in Germania.
 
La cultüra e l'aspet de la cità hinn pretament germanich.

In del 2011 l'è anca stada nominada *Cità Europea de la Cultüra*.

## Geugrafia

Tallinn a l'è al nord de l'Estonia, in sül Mar Baltich. L' è uno splendor de cità medieval, e l'è diventada Patrimoni de l'Unesco.

## Aministraziun

El sindich a l'è el Jüri Ratas.

## Cità gemelaa
Tallin a l'è gemelaa cun:
*  Venèzia, Italia
*  Dartford, Regn Ünì
*  Los Gatos, Stat Ünì d'America
*  Schwerin, Germania
*  Kiel, Germania
*  Gent, Belgi
*  Malmö, Svezia
*  Riga, Letonia
*  Annapolis, Stat Ünì d'America
*  Groningen, Paes Bass
Lisander de Bergum

**Lisander de Bergum** l'é stai un suldá de l'esercit de *Tebe*, prubabilment el portabandiera de tüta la Legión militar.

L'é stai martirizàd a Bergum el 26 d'agùst del 298. L'é patròn de Berghem e de la sò Diocesi, de Cervignan d'Ada (LO), e de Capriá. La só festa l'é propi el 26 d'agùst, el dì chi ghann taiád la testa.

## Cése de Sant Alisànt
Dòpo 'l martirio i Bergamàsch i è söbet dientàcc devòti de Sant Alisànt, tat che l'éra dedicada a lü la basìlega paleocristiàna del IV secòl che la se troàa 'n sità ólta, sö 'n sima a bórg Canàl e che l'è stacia bötada zó 'n del 1561 quando Énesia l'à decidìt de fà sö i müre. 

Lé apröf gh'éra 'n di ègie müre del medioéf pò la Pórta de Sant Alisànt e isé pò 'n di müre ènete öna pórta l'è stacia dedicada a Sant Alisànt.

## Ligamm de föra

* Scheda sü San Lisander

Sèmper a Sant Alisant i è dedicade amò 'ncö dò cése 'n Bèrghem:
Sant Alisànt in Colòna che l'è 'n contrada Sant Alisant (öna ólta bórg San Leonàrd)
Sant Alisànt de la Crus che l'è 'n bórg Pigöl

Pò la féra di bèstie del 26 de Agóst l'è dedicada al Sant.
Indro Montanelli

**Indro Montanelli**, (Fucecchio, 22 april 1909 - Milan 22 de lüi 2001) l'è stai un giurnalista italián, forse el pü sée grand giurnalista del sécul pasád che gh'emm vìd in Italia.

In de la só vita l'é stai giurnalista al *[[Corriere della Sera]]*; l'ha fundai *Il Giornale* in d'i ann '70; e *La Voce* in del 1994.

## Ligamm de föra

* Fundasión Montanelli-Bassi
* Pagiinn dedicái a Montanelli, sul ''Corriere della Sera''
Nino Staffieri

**Nino Staffieri**, ma el só num de batésim cumplét l'é **Bassano**, (Casál, 14 de febrár 1931 - La Spesia, 31 de lüi 2018) l'è stài el Vèsc emerit de la Diocesi de La Spezia-Sarzana-Brugnato dal 2007 al 2018.

## Biugrafia

Nasüd a Casál, in de la *Basa Ludesana*, el 14 de febrár 1931, l'é diventá pret el 9 de giügn 1955.

L'é stái vicari general de la Diocesi de Lod, in d'i ann '80, cui vesc Magnani e Capuzzi, e l'é stai cunsacrád vesc de Carpi el 9 de setémber 1989, dal Cardinal Poletti.

L'é stai trasferìd a la Spezia el 10 de lüi 1999, indùe l'é restád in carica fin al 6 de dicember 2007.

L'é stài Vice-President de la *Cunferensa di Vesc de la [[Ligüria]]*. Mons. Staffieri lìè mort a La Spesia el 31 de lüi 2018.

## Ligamm de foeura

*Prufil de Mons. Staffieri sü ''Catholic Hierarchy''
Lagh de Ghirla

El **lagh de Ghirla** (*Lago di Ghirla* in Italian) l'è on laghett de 0,28 km², situaa in del paes de Valganna, in provincia de Vares, a 415 meter d'altezza. L'è profond 14 meter, e'l ghe va dent el torrent Margorabbia che l'è dree a venì dal visin Lagh de Ganna.

## Alter progett
Muntìzola

**Muntìzola**, (Italià: *Monte Isola*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa.

El sò teretóre el cuàrcia zó töta l'ìzola che la pórta 'l stès nòm e che la se tróa 'n mès al Lach d'Izé.
Muntìzola l'è l'ìzola de lach piö grànda de l'Euròpa meridiunàl.

Töta cuarciàda de bósch, endèla antichità par che la gh'ìes en tèmpio pagà sö la sìma del mut. Endèl sècol V dòpo de Crìsto l'è stàda cristianizàda del Vèscof bresà San Vigìlio. 

Entùren a l'an mìla l'ìa sfrötàda come posedimènt rüràl dei convèncc bresà e la g'ha ést de menemà nàser dei borghècc agrìcoi dré a le còste del mut e dòpo, piö aànti, dei paizì de pescadùr sö le rìe del lach.

Prìma del 1929 el teretóre de l'ìzola l'ìa dividìt en du cümü, Sivià e Peschéra. Sö l'ìzola la circolasiù de le màchine dei privàcc l'è pruibìda. 

## De vèt
* Santuàre de la Madóna de la Ceriòla
* Castèl Oldofrédi-Martinèng

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Muntìzola l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Valganna

**Valganna** (inscí anca in Italian) l'è on paes lombard, in Provincia de Vares, con pussee de milla abitant, i *valgannes*.

El comun el gh'ha quatter frazion, *Ganna*, *Ghirla*, *Mondònich* e *Boarezz*. Tra Ganna e Ghirla troeuvem el Margorabbia, torrent che 'l riva fin al Lagh Maggior. El municipi l'è a Ganna.
## Geugrafia
### Montagn
Quand che se vegn dent in del paes de Valganna, se pòden vedè i Prealp Varesin, cont i scim del mont Piambell, del Poncion de Ganna, del Minisfreddo, del Monarc, del Chiusarella e de la Martica.
### Cors d'aqua
A Valganna se troeuven anca duu laghett, quell de Ganna e quell de Ghirla.

I duu lagh hinn colligaa dal torrent Margorabbia, che'l va denter a quell de Ganna, el va foeura per poeu andaa in quel de Ghirla.

A sud el gh'è l'Olona, che'l gh'ha pròpi chì vuna di sò ses sorgent.

## Monument
A Ganna trovom la cappella che la ciapa el sò nòm da San Gemol, mazzaa in Valganna e martirizaa insema a Sant'Imeri da Bost, in del secol XI. D'epoch dòpu la gh'è anca la badia de San Gemol.
## Personagg
A Valganna hinn nassuu:
* *[[Odoardo Tabacchi]]*, scultor del secol XIX
* *[[Giusepp Grandi]]*, scultor e pitor del secol quel de XIX
  

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Valganna l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Calònega

**Calòniga** (nòm uficiàl in Italià: *Canonica d'Adda*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem. La se tróa 'n de la basa pianüra bergamasca sö la ria a drécia de l'Ada, che 'n chèl tòch ché l' fà de cunfì tra la pruinsa de Bèrghem e la pruinsa de Milà.
Sö l'ótra ria pròpe denàcc a Calòniga gh'è Àer (MI). El cunfìna apò a coi cümü de Brembàt, Cavriàt, Fara Gera d'Ada e Puntiröl

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol cümü che l' se tróa a 17 km de la sità e a 142 méter söl lièl del mar. 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calòniga l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Ol patròno

Ol patròno de Calòniga l'è San Gioàn Evangelista. Calòniga la fà part de la Diocesi de Milà.

## La Francesca

Da Calòniga la part la strada Francesca che la ria fina a Ghisalba.

## Ol sit

www.comune.canonicadadda.bg.it

## Riferiment
Strada provincial 122 Francesca

La **strada provincial 122 Francesca** a l'è una strada provincial de la provinsa de Berghem, che l'è probabel che la sies istacia facia su a l'epoca di Roman.

La Francesca la traversa fò tuta la pianura bergamasca da matina a sira, de fati la va da Ghisalba, che l'è su la riva manzina del Sere, 'nfina a Calonega, che l'è su l'Ada, e segond ol P.T.C.P. de la provinsa de Berghem la Francesca l'è metida prope sul confin tra la volta pianura e la bassa.

Ol nom de la stràda 'l vegneress dal nòm del pòpol di Franch che in del secòl IX i saress tornacc a dovrà quella strada ché, voramai bandonada da secoi, per portà de Bressa a Milan 'l corp de l'imperador Lodovigh II, s'cet de l'imperador Lotari II. 

Al dé de 'ncoeu la strada l'è amò dovrada, l'è semper bella trafegada e l'è vuna di strade pioeu pericolose de la provinsa de Berghem, sia per incidencc che per el stat de la strada.

## Riferimencc
*Strada provinciale Francesca, nuovo semaforo e modifiche alla viabilità a Urgnano
*La Francesca, strada killer di gomme. È pericolosa: ogni anno sempre peggio

## Olter progecc

## Vos corelade
*Strada Mercatorum
*Strada Priula
San Biàs

**Biás de Sebaste** l'era un dutùr armén del 3° e 4° sécul. L'é diventái vesc de la só citá.

L'ha minga vursüd rinegá la césa católica, e quindi l'é stai turtürá e cundaná a mort in del 316. 

L'é venerád cume sant de tücc i ges che 'l permeten.

La sò festa lé el 3 de febrár in Ucidént e el 11 de febrár in Uriént. In de la *Basa Ludesana* l'é Patrón de Cudógn e de Cor Giùn. Ind el rest dla Lumbardia l'é patrón de Aquafrèda (BS), Cavrìn, Casàl Lita, i Castèi, Cavriana, Isan, Milsan, Mungüss, Müss, Saresére, Süséra, Tröv e del cumün nuarés de Gnün.

## Tradisòn

Cume dutùr, la tradisón la dìs che l'ha guarìd tantisima gent. Per quest l'é invucád per prutegg le malatie, e suratüt quele del mal de gula.

San Biás l'é stái turtürád cun di péten de fer, per petená le pégure; per quest, truémm semper di péten in de le scultüre de San Biás.
Per el dì de San Biás se dìsun vari pruerbi:

## Alter futugrafìi

Image:Hambye32.JPG|El martìri de San Biás, scultüra de la *Capéla de Appeville*.
Image: Ponte - via Giulia s Biagio della pagnotta o degli Armeni 1000209.JPG|La césa de San Biás di Armén, a Ruma
Image: Saint Blaise and animals.jpg|San Biás, in d’una icona rüsa.


## Ligamm de föra
*Scheda sü San Biás in de l'Enciclupedia di Sant

## Alter pruget
Margorabbia

La **Margorabbia** (inscí anca in Italian) l'è on torrent in provincia de Vares.
La vegn foeura di mont de la Valganna, e la va denter in del Lagh de Ganna, in del Lagh de Ghirla, e la passa in del mezz del paes de Cunard, e li el se scond in di gròtt. La vegn foeura di gròtt a Ferrera de Vares, la borla giò de ventsett meter, e la va drizza per la Valtravaia e la finiss in de la Tresa.
Lagh de Ganna

El **lagh de Ganna** (*Lago di Ganna* in Italian) l'è on laghett de 0,07 km², situaa in del paes de Valganna, in provincia de Vares, a 390 meter d'altezza. L'è profond 3 meter, e'l ghe va dent el torrent Margorabbia che pussee avant el forma anca el visin Lagh de Ghirla. In del 1984 l'è diventaa riserva de la natura.
Lagh de Vares

El **lagh de Vares** (*Lago di Varese* in Italian) l'è on lagh de 14,95 km², situaa ai pee di Prealp Varesin, in provincia de Vares, a 238 meter d'altezza. L'è profond minga pussee de 26 meter, e 'l bagna noeuv comun, Azzaa, Bardell, Biandrònn, Bòdi Lomnagh, Buguggiaa, Galliaa Lombard, Cazzagh, Gaviraa e Vares del qual el ciapa el sò nòmm.
Cazzagh

**Cazzagh** (in del dialett del sit: [ka'tsɑ:k]; italian: *Cazzago Brabbia*) l'è on comun de la Provincia de Vares cont ona superfiss de 3,9 km² e 'na densità de  ab./km². 
El se troeuva proppi arent al sò caplloeugh (apena vundes chilometer de distanza), in su la riva del Lagh de Vares.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cazzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Riferiment
Gibuti

El **Gibuti** (in frances: *Djibouti* *جيبوتي* in arab) a l'è un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacaa a l'Etiopia, a l'Eritrea e a la Sumalia e 'l bagnen el Mar Russ e'l Gulf d'Aden.
La capital a l'è Gibuti.
Al gh'ha una süperfiss de 23.200 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.



## Storia muderna
El Gibuti a l'è staa un pussediment de la Francia (cunt el nom de *Teritori d'Obock*, *Costa francesa di Somal* e, a la fin, *Teritori frances di [[Afar]] e di [[Issa]]*) del 1862 al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Gibuti (nom ufizial: **جمهورية جيبوتي / République de Djibouti**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Ismail Omar Guelleh (del 1999).
El prim minister a l'è el Abdoulkader Kamil Mohamed (del 2013).
Eritrea

L' **Eritrea** a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.

A l'è tacada a l'Etiopia, el Sudan e'l Djibouti e 'l la bagna el Mar Russ.
La capital a l'è Asmara.
La gh'ha una süperfiss de 117.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.500.000 abitant.



## Storia muderna
L'Eritrea a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1941. Dopu de la Segunda guera mundiala, i Stat Ünii e i alter stat ucidentaj hann vursüü una federaziun intra l'Eritrea e l'Etiopia, che l'è pöö divegnüda un'anessiun.
L'Eritrea l'ha conquistaa la sò indipendenza in del 1993, dopu de una guera lunga de liberaziun.

## Urganizaziun pulitiga
L'Eritrea a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Isaias Afewerki (del 1993).
Asmara

**Asmara** a l’è la capital e la cità püssee impurtanta de l'Eritrea.
La gh'ha pressapoch 579.000 abitant.
Kinshasa

**Kinshasa** a l'è la capital de la Repüblica Demucratica del Congo.

A l'è anca la prima cità del paes per impurtanza cultürala, ecunomiga e cumerciala e per pupulaziun, cun 7.500.000 abitant (2005).
La sua impurtanza a l'è favurida perchè a l'è arent a Matadi, ai alter cità principaj del paes e al fiüm Congo, che l'è navigabil per püssee de 2900 chilometer.

## Geugrafia

Kinshasa a l'è in sü la spunda meridiunala, quela manzina, del fiüm Congo, propi denanz a Brazzaville, la capital del Còngo.

## Storia
Kinshasa l'ha fundada in del 1881 l'Henry Morton Stanley e ciamada *Léopoldville* (in frances, e *Leopoldstad* in ulandes), del nom del rè del belgi Leupuld II.
Avampost militar, la cità a l'ha scuminciaa a cress de impurtanza quand che'l s'è dervii el trafich in sül fiüm fina a Stanleyville (al di d'incö Kisangani), e hann faa sü la feruvia (1898) e'l metandot (1914), che l'hann culigada al port de Matadi, in sü l'Ucean Atlantich.
In del 1920 a l'è divegnüda la capital del Congo belga e l'è restada anmò la capital quand che'l paes a l'è vegnüü indipendent in del 1960.
In del 1966 a l'è staa müdaa el sò nom in *Kinshasa*.
Kisangani

**Kisangani** a l'è una cità de la Repüblica Demucratica del Congo
Al gh'ha pressapoch 700.000 abitant.

## Nom
La cità la s'è ciamada *Stanleyville* fina al 1966 in unur de l'Henry Morton Stanley che, in del 1883, l'aveva fundaa lì arent un avampost piscinin di bianch in sü i spund del fiüm Congo.