open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papa Francesch

**Franzesch** (latin: *Franciscus*; italian: *Francesco*; spagnoeu e portoghés: *Francisco*; Buenos Aires, 17 de dicember 1936 - Cità del Vatican, 21 de avril 2025), nassuu cont el nomm de **Jorge Mario Bergoglio**, l'è staa 'l Pappa quell de 266 de la Gesa Catòliga.

L'è 'l primm Pappa a vess nassuu in de l'Ameriga, el primm a vess on gesuitta e 'l primm a fàss ciamà *Franzesch*. Finna al dì de la sova elezzion (el tredes de marz del 2013), a l'era el cardinal arcivescov de Buenos Aires.

## Se l'ha scrivuu

* Jorge Mario Bergoglio, *Meditaciones para religiosos* (in ispagnoeu), 1982. 
* Jorge Mario Bergoglio, *Reflexiones sobre la vida apostólica* (in ispagnoeu), 1986. 
* Jorge Mario Bergoglio, *Reflexiones de esperanza* (in ispagnoeu), 1992. 
* Jorge Mario Bergoglio (a cura di), *Diálogos entre Juan Pablo II y Fidel Castro* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Ciudad Argentina, 1998, pp. 144. ISBN 978-987-507-074-5
* Jorge Mario Bergoglio, *Hambre y sed de justicia. Desafíos del Evangelio para nuestra patria (in ispagnoeu)*, Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2001, pp. 96. ISBN 978-950-512-427-5
* Jorge Mario Bergoglio, *Educar exigencia y pasión. Desafíos para educadores cristianos* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2003, pp. 192. ISBN 978-950-512-457-2
* Jorge Mario Bergoglio, *Ponerse la patria al hombro* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2004, pp. 144. ISBN 978-950-512-558-6
* Jorge Mario Bergoglio, *Corrupción y pecado. Algunas reflexiones en torno al tema de la corrupción* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2005, pp. 48. ISBN 978-950-512-572-2
* Jorge Mario Bergoglio, *La nación por construir. Utopía, pensamiento y compromiso* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2005, pp. 80. ISBN 978-950-512-546-3
* Jorge Mario Bergoglio, *Sobre la acusación de sí mismo* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2006, pp. 48. ISBN 978-950-512-549-4
* Jorge Mario Bergoglio, *El verdadero poder es el servicio* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2007, pp. 368. ISBN 978-950-512-628-6
* Jorge Mario Bergoglio, *Las deudas sociales de nuestro tiempo* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Ciudad Argentina, 2009, pp. 16. ISBN 978-987-507-346-3
* Jorge Mario Bergoglio, *Educar, elegir la vida. Propuestas para tiempos difíciles* (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Claretiana, [2010+], pp. 176. ISBN 978-950-512-541-8
* Jorge Mario Bergoglio, ''Reflexiones sobre solidaridad y desarrollo'' (in ispagnoeu), Buenos Aires, Ciudad Argentina, 2010, pp. 18. ISBN 978-987-507-352-4
* Jorge Mario Bergoglio; ''Abraham Skorka, Sobre el cielo y la tierra'' (in ispagnoeu), Buenos Aires, Editorial Sudamericana, 2010, pp. 224. ISBN 978-950-07-3293-2
* Jorge Mario Bergoglio, ''Mente abierta, corazón creyente'' (in ispagnoeu), [Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2012, pp. 240. ISBN 978-950-512-778-8
* Jorge Mario Bergoglio, *Rehabilitación de la política y compromiso cristiano* (in ispagnoeu), pp. 48* ISBN 978-987-24178-0-2

## Ligàmm de foeura
* Biografia ufiziala
* Scheda biografiga in su la publigazion ''Catholic Hierarchy''
Lactuca alpina

***Lactuca alpina*** (en bresà l'è ciamàt: *redécc de l'órso*) l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae.

L'altèsa média che chèsta piànta la pöl rià l'è de 8 ghèi (mìnim 50 ghèi; màsima 'nfìna 'n méter e mès o du). La fùrma biològica de la spéce l'è *emicriptòfita scapùza* (**H scap**): cioè 'na piànta perène coi böcc sitüàcc al leèl del teré col gamp lónch e mìa tat fugliùs.

## Fiùr

I fiùr i è tetra-cìclich (càles – coròla – androcèo – ginecèo), pentàmer e ermafrudìcc (alméno chèi del sércol centràl, chèi piö estèrni i è feminìi). I è de culùr viòla ciàr e e i è töcc de tìpo ligulàt e zigomòrf; i è lónch enfìna a 16 mm. El nömer de fiùr per ògna capulì el và de 15 a 50.


## Citulugìa
El nömer dei cromozòmi de la *Lactuca alpina* e dei sò taxa infraspecìfich:
2n=18.
## Sinònim
* *Cicerbita alpina* (L.) Wallr.
* *Mulgedium alpinum* (L.) Less.
* *Sonchus alpinus* L.
* *Aracium alpinum* (L.) Monnier, Ess. Monogr. Hieracium: 72. 1829
* *Geracium alpinum* (L.) Gren. & Godr.
* *Picridium alpinum* (L.) Philippe, Fl. Pyren. 1: 576. 1859
* *Hieracium coeruleum* Scop., Fl. Carniol. 2: 111. 1772.
* *Mulgedium multiflorum* DC., Prodr. 7: 249. 1838.
* *Sonchus racemosus* Lam., Encycl. 3: 400. 1792.
* *Sonchus montanus* Lam., Encycl. 3: 401. 1792.
* *Sonchus coeruleus* Sm., Fl. Brit. 2: 815. 1800.
* *Sonchus alpestris* Clairv., Man. Herbor. Suisse: 231. 1811.
* *Sonchus canadensis* L.

## Galerìa de foti

Image:cicerbita_alpina_2005.07.31_11.58.41.jpg
Image:Cicerbita alpina 150705.jpg
Image:Cicerbita alpina mg-k.jpg|Fiur con*[[Macroglossum stellatarum]]*
Image:Mulgedium alpinum a1.jpg
Image:Mulgedium alpinum a2.jpg
Image:Mulgedium alpinum a4.jpg
Image:Cicerbita alpina a4.jpg
Image:Cicerbita_alpina_DSCF1300.JPG|piànta
Image:Cicerbita_alpina_DSCF1301.JPG|Enfiurescènsa
Image:Cicerbita_alpina_DSCF1303.JPG|Fiur
Image:Cicerbita_alpina_DSCF1304.JPG|fiur
Image:Cicerbita_alpina_DSCF1306.JPG|


## Bibliografìa
* Duran, Núria; Morguí, Mercè i Sallés, Mercè: *Plantes silvestres comestibles*. ECSA, Barcelona, zögn del 2004. Colesiù Pòrtic Natura, núm. 20. ISBN 84-7306-467-4, plana 22.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Atles fotogràfic de la flora útil i medicinal de les comarques nord-orientals de Catalunya 
* ''Cicerbita alpina''  (en inglés)
* ''Cicerbita alpina''  Species listing page.
Numidia

**Numidia** l'è la denuminasiun, in da l'antichità, da la part dal Nordafrica cumpresa tra la Mauretania (a l'incirca l'atual Maroch) e i teritori cuntrulàà da Cartagin (la zöna da l'atual Tunisia).
Mario (sitcom)

**Mario** l'è v'una seri televisiva italiana ideada da Marcello Macchia, in art *Maccio Capatonda*, trasmisa sul canal MTV dal 28 febrar dal 2013, la secunda l'é inveci cuminciada in dal 28 magg dal 2014. L'é prudota da la Shortcut Productions.

## Trama
Ül nöt giurnalista Mario (Marcello Macchia) al guida l'MTG, ma la Micidial Corporation l'ha cumprà l'emitenta e la impün i sò discutibil sponsor durant i dirett. Mario al ga stà nò e al decid d'andà via, ma al vegn blucà da Lord Micidial (Franco Mari) che al custringg Mario a restà e al gh'afianca ül fijöö, Ginetto Micidial (Luigi Luciano), ch'al duvrà istruì su l'art dal giurnalism. In da l'ultima puntada, al sa vegn a scuprì che Mario l'é vitìma d'un schers urganizà dal vecc diretur Paolo Buonanima.

## Episodi
La prima stagiun da la seri l'è custituida da 18 episodi.
Francesca Macrì

**Francesca Macrì** (Lod, Italia, 30 april dal 1987) l'è un'attris e comica italiana. L'è diventada pupular in d'i prugàmm *Scorie* e *Quelli che il calcio e...*.  

## Filmugrafia
* *Mario* – serie TV (2013-2014)

## Televisiòn
* *Lo show più buono che ci sia* (2008)
* *Veline* (2008)
* *Scorie* (2008-2009)
* *Cuork - Viaggio al centro della coppia* (2009)
* *Quelli che il calcio e...* (2009-2011)
* *Vuoi scommettere?* (2012)
* *Colorado* (2013-2014)
* *Comedy on the Beach* (2014)
* *Detto fatto* (2014-2015)

## Radio
* *A qualcuno piace presto* (2013)

## Discugrafia
* *Il fantastiloso mondo di Francesca* (2011)

## Not


## Culegament estern
* Sit üficial
Giovan Battista Perasso

El **Balilla**, nomìgnol del **Giovan Battista Perasso** (Genova, 1735 – Genova, 1781), l'è el bagaj che l'ha daa el via a la rivolta di Genovês contra i occupant austro-piemontês ai temp de la Guerra de Succession Austriaca, el 5 december 1746.
Anca se  l'è on personagg stòrich, se sa praticament nagott de la sò vita a part el sò roeul in de l'insurrezzión.
## Contest
Durant la Guerra de Succession Austriaca, i trupp de l'Austria e del sò alliaa el Regn de Sardègna han invaduu la Republica de Genova e han occupaa l'istessa cittaa de Genova nel december del 1746. I occupant han toeu foeura de la cittaa on fracch de danee et han trattaa mal la populazzión.
## I fatt
El 5 de dicember del 1746 di artilliee austrìach eren adree a tirà giò ona batteria de canón dai fort in sui collin a la cittaa, quand vun di quej canón el s'è trovaa bloccaa in de la palta nel quarter de Portoria. I soldaa se sont mettuu a frustà i gent che ghe staven intorn per obligài a iudà a tirà sù el canón. A quel punt el Balilla l'ha toeu sù on sass, l'ha vosaa *"Che l'inçe?"* ("Gh'emm de comincià?" in lengua genovesa) e l'ha tiraa el sass ai austrìach. L'è staa quell el cominciament de l'insurrezzión.
Anemone nemorosa

***Anemone nemorosa*** l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Ranunculaceae. La fiorés en primaéra e la crès endèi sotabósch. 

## Descrisiù
L'è 'na piànta che pöl rià a 'na altèsa de 15 ghèi, La svelöpa de le sórcc de rizòmi che 'n istàt i se propàga sóta-tèra e i fà che, semài che la tróa le cundisiù giöste, la colonìze 'n frèsa dèle superfìci bastànsa grànde . El fiùr l'è grant presapóch 2 ghèi con 5÷7 (ale ólte pò 'nfìna a dùdes) sépali petaloidèi de culùr biànch bèl vif,


## Tasonomìa
*Anemone nemorosa*, l'è stat discriìt del Linèo e püblicàt endèl *[[Species Plantarum]] 1: 541*, endèl an 1753.

### Sinònim

## Galerìa de fóti

Archivi:Windflower aka.jpg|*Anemone nemorosa*
Apis mellifera - Anemone nemorosa - Keila2.jpg|
Archivi:Zawilec gajowy cm02.jpg|squacc de anemoni
Archivi:Windflower.jpg|Fiuridüra


## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Bailey, L. H. & E. Z. Bailey. 1976. Hortus Third i–xiv, 1–1290. MacMillan, New York.
# Scoggan, H. J. 1978. Dicotyledoneae (Saururaceae to Violaceae). 3: 547–1115. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa.
Balilla

* Balilla, suernòm del Giovan Battista Perasso e pròpe dal sò suernòm la é chèsta paròla.
* Francesco Balilla Pratella, compozidùr romagnöl.

* Opera Nazionale Balilla, òrghen del Partìt Nasiunàl Fascìsta per i s-cècc da i 8 a i 14 agn.
* **Balilla**, nòm dacc i s-cècc da i 8 a i 14 agn a l'época del Fàscio.

* Fiat 508 Balilla, màchina di agn ‘30 del sécol XX.
* Classe Balilla, somergìbili progetàcc in di agn ‘20 del sécol XX.
* Ansaldo A.1 Ballilla, aèreo de guèra de la Régia Aeronàutica Italiàna.

* Calcio balilla, ol zöch ciamàt ach biliardì.
* La Balilla, cansù scrìcia dal Enzo Jannacci sö ‘n d’öna bàze müzicàla popolàra, püblicàda in del 1966 in del sò àlbum, “Sei minuti all’alba” (Sés menücc a la dé) e cantàda da tàce óter cantàncc compàgn de la Mina, del Giorgio Gaber e di Gufi. 
* Balilla, tìpo de formét selesiunàt dal Nazzareno Strampelli.
Pizz de Leveron

El **Pizz de Leveron** (parnonzia local: [pits da leva'roŋ]; romancc: *Piz Lavirun*; italian: *Pizzo Leverone*) l'è ona scima di Alp Retegh.
El se troeuva al confin in tra l'Italia (Val de Federia, arent a Livign, in Lombardia) e la Svizzera (Val Leveron, Canton Grison). A l'è volt 3.058 meter.
## Not
Cocen

El **Cocen** (parnonzia local: ['kɔtʃen] o ['kɔtʃan]; romancc: *Munt Cotschen*, che voltaa in Lombard el voeur dì "Mont Ross") l'è ona montagna di Alp Retegh.
A l'è volt 3.104 meter sora el nivell del mar e l'è al confin in tra la Svizzera (Val Chamuera, in di Grison) e l'Italia (Val de Livign, Lombardia).
## Not
Corn de Camp

El **Corn de Camp** (nomm offizial: *Corn da Camp*; in Italian anca *Corno di Campo*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
A l'è volt 3.232 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de la Val Pos'ciav (Canton Grison), e donca a l'è minga delongg de la Forcola de Livign, che la mena a l'Italia (Lombardia).
El ciappa el sò nomm de la frazion pos'ciavina de Camp. In sul sò versant a mezzanott a gh'è on giazzee ciamaa *Vedrett de Camp*.
Pizz Paradisin

El **Pizz Paradisin** (italian: *Pizzo Paradisino*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
A l'è volt 3.302 meter e 'l se troeuva al confin in tra la Svizzera (Val Pos'ciav, Grison) e l'Italia (Valtellina, Lombardia).
Sass Alb

El **Sass Alb** o **Sassa Bianca** ("alb" in pos'ciavin el voeur dì *bianch*; in grosin l'è pronunciaa ['sasa 'bjæŋka]; nomm ofizial: *Sassalb*; in italian l'è ciamaa anca *Sassalbo*) l'è ona scima di Alp de Livign.
La scima pussee volta (2.862 m.) la se troeuva al de dent del territori svizzer (Val Pos'ciav, Grison), intant che in su la ligna de confin con l'Italia (Val Grosina, Lombardia) a gh'è ona segonda scima volta 2.841 meter sora el nivell del mar. In tra vuna scima e l'altra a gh'è ona distanza de cincent meter.
## Referiment
Cardamine pratensis

***Cardamine pratensis*** l'è 'na spéce de piànta fanerògama che fà part de la famìa botànica de le Brassicaceae.

## Distribusiù
L'è 'na piànta urugunària de l'Europa e de l'Àzia ucidentàla.

## Descrisiù
L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl rià a 40÷60 ghèi de altèsa. La g'ha fòie pinàde de 5÷12 ghèi de longhèsa e 3÷15 segmèncc, ogna ü de 'n ghèl de longhèsa. I fiùr i fà sö 'na spìga de 10-30 ghèi de longhèsa, e i è grancc 1÷2 ghèi de diàmetro, i g'ha 4 pétali culùr ròza smórt (de rar bianch). La ghe à dré de preferènsa ai spècc d'àiva.

## Sinònim
* *Cardamine crassifolia*  Pourr.
* *Cardamine latifolia var. crassifolia* (Pourr.) Rouy & Foucaud
* *Cardamine mariae* Sennen
* *Cardamine nuriae* Sennen
* *Cardamine rivularis* auct. hisp.
* *Ghinia pratensis* (L.) Bubani

## Riferimèncc

* Neltje Blanchan *"Wild Flowers: An Aid to Knowledge of our Wild Flowers and their Insect Visitors"*, 2002 Project Gutenberg Literary Archive Foundation

## Galerìa de fóti


File:Cuckoo flower Wiltshire.JPG|*Cardamine pratensis*
Image:Cardamine pratensis.jpg|detài dei fiùr
Image:Cardamine pratensis 10.JPG|böcc de *Cardamine pratensis*
File:Cardamine pratensis řeřišnice luční 1.jpg|fiùr
File:Cardamine pratensis řeřišnice luční 2.jpg|piànte
Vall Onsernon

La **Vall Onsernon** o **Osernon** (parnonzia a Tegna: [valuzar'noŋ]; italian: *Valle Onsernone*) l'è ona vall che la se troeuva in mezz in tra el confin italian e svizzer.
## Geografia
L'è traversada del fiumm Isorno e la se troeuva dent ai Alp Lepontinn, minga lontan del Lagh Maggior.
La confina a nord-est con la Valmaggia, a sud coi Terr de Pedemont, a sud cont i Cent Vai, a ovest con l'Ossola. La soa sotta-vall pussee importanta l'è la vall de Versgelett.
In tra i montagn pussee important a troeuvom el Pizz de Medee, la Cramallina, la Ruscada.
### I paes
Del pont de vista politegh, la Vall Onsernon la partegn squasi tutta a la Svizzera: per vess pussee precis, al Canton Tesin (distrett de Locarno, circol de Onsernon). A l'Italia (Piemont, Provincia de Verbania) el partegn domà el paes de Bagn, frazion de Craveggia: se pò rivà in quell paes chì cont ona strada domà col passà de la Svizzera, perchè in tra de lù e 'l centro comunal a gh'è de mezz i montagn.
I alter paes de la vall a hinn: Isorn (coi frazion de Arvess, Loeugh e Berzona), Mosogn, Gress, Versgelett e Onsernon (coi frazion de Russ, Crana e Comologn). 
## La lengua

La lengua offizial drovada in de la vall a l'è l'italian, compagn de tutt el rest del Canton Tesin. La lengua regional inveci a l'è 'l Lombard, parlaa in d'ona soa variant ticinesa. El dialett de l'Onsernon el gh'ha di caratteristegh alpinn e on quai element original (per esempi, la formazion di dittongh *ié* al post de la E sempliz). L'è vesin al dialett ossolan parlaa in de la Val Vigezz, a quell di Cent Vai e de la riva del lagh Maggior.

## Vos correlaa
*Isorno (fiumm)
*Dialett de la Vall Onsernon
*Bagn (Craveggia)
Eriophorum

***Eriophorum*** l'è 'n zèner de 25 spéci de piànte de fiùr che fà part de la famìa de le Cyperaceae. I è piànte che se càta 'ndèl emisfér nòrte sö teré àcit, l'è cümü sura de töt endèla tundra Artica.

I è piànte erbàcee perèni fàcil de reconóser per la fùrma de la sò somésa che la fà sö 'n ciöfèt biànch che par cutù. 

## Spéci selesiunàde
**[[Eriophorum altaicum]]* Meinsh. 
**[[Eriophorum angustifolium]]* Honck. 
**[[Eriophorum brachyantherum]]* Trautv. & C.A.Mey. 
**[[Eriophorum callitrix]]* Cham. ex C.A.Mey. 
**[[Eriophorum chamissonis]]* C.A.Mey. 
**[[Eriophorum comosum]]* (Wall.) Wall. ex C.B.Clarke
**[[Eriophorum crinigerum]]* (A.Gray) Beetle 
**[[Eriophorum gracile]]* W.D.J.Koch ex Roth
**[[Eriophorum japonicum]]* Maxim
**[[Eriophorum latifolium]]* Hoppe 
**[[Eriophorum microstachyum]]* Boeck.
**[[Eriophorum russeolum]]* Fr. ex Hartm. 
**[[Eriophorum scheuchzeri]]* Hoppe 
**[[Eriophorum tenellum]]* Nutt. 
**[[Eriophorum vaginatum]]* L. 
**[[Eriophorum virginicum]]* L. 
**[[Eriophorum viridicarinatum]]* (Engelm.) Fern. 
Sources:

## Riferimèncc
Bigori

**Bigori** (*Bigorio*) l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del Luganes.
El paes el se troeuva a nord de Sala, in sui collinn. L'è traversaa del Riaa de Bigori.
Fina al 2001 l'eva ona frazion de Sala.
A Bigori a gh'è on convent de fraa cappuscitt, dedicaa a Santa Maria Assunta.
## Not

## Vos correlaa
*Sala
## Ligamm de foeura
*El sit del convent di fraa de Bigori
Pizz di Cant

El **Pizz**  o **Scima di Cant** (parnonzia local: [pits di kɛːnt] a Menzoni, ['ʃima di kɛːnt] a Broeuj; italian: *Pizzo dei Chènt*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.444 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in del Canton Tesin: per vess pussee precis, a l'è in sù la cresta che la spartiss giò la Val Lavizzara (voeuna di part de la Valmaggia) e la Val d'Osura (arent a Brion, in Val Verzasca). Lì arent a gh'è anca on giov, che l'è la Bocchetta di Cant.
## Not
La villa di lato

**La villa di lato** l'è una serie televisiva italiana ideada da Marcello Macchia, in art *Maccio Capatonda*, trasmisa sul canal FlopTv in dal 2009. L'é prudota a Samaraa da la Shortcut Productions.
Liverpool

Cità al nord de l'Inghiltèra.

## Squadra de balon

* Liverpool f.c.
* Everton f.c.

## Grüp müsical

* Beatles
Radio Milan Inter

**Radio Milan Inter** l'é una radio spurtiva italiana da Milan che la trasmet dal 2005. L'è stada pensada, creada e l'è dirèta dal giurnalista Lapo De Carlo. 

## Staff
* Lapo De Carlo
* Riccardo Vetere
* Andrea Anelli
* Giuseppe Vigani
* Giuseppe Sardiello
* Andrea Distaso
* Adriano De Carlo
* Giorgio Micheletti
* Claudio Zuliani
* Cristian Rosas

## Staff dal passàà
* Stefano Benzi
Forsythia

***Forsythia***  l'è 'n zèner de piànte fanerògame che fà part de la famìa botànica de le Oleaceae.  De chèsto zèner fà part 11 spéci, perlopiö uriginàrie de l'Asia orientàla,  ma ghe n'è giöna che l'è uriginària de l'Europa sudorientàla (Albanìa e Kòsovo).  El nòm de chèsto zèner l'è stat dat en unùr de William Forsyth.

Sèrte spéci del zèner Forsythia le vé dopràde come ornamentài per la sò fiuridüra (en primaéra) zàlda e bèla spèsa. 

## Spéci
**[[Forsythia europaea]]* Degen & Bald. - Balcani en Albania e Kosovo.
**[[Forsythia giraldiana]]* Lingelsh. - Nordovest de la Cina.
**[[Forsythia japonica]]* Makino - Giapù
**[[Forsythia likiangensis]]* Ching & Feng ex P.Y.Bai - Sudovest de la Cina.
**[[Forsythia mala-elengi]]* Dennst.
**[[Forsythia mandschurica]]* Uyeki Nordest de la China.
**[[Forsythia mira]]* M.C.Chang Nort central de la China.
**[[Forsythia nakaii]]* (Uyeki) T.B.Lee Corea.
**[[Forsythia ovata]]* Nakai Corea
**[[Forsythia scandens]]* Walter
**[[Forsythia suspensa]]* (Thunb.) Vahl Est e centro de la China.
**[[Forsythia togashii]]* H.Hara Giapù (Shōdoshima).
**[[Forsythia viridissima]]* Lindl. Est de la China e Giapù.

## Galerìa de fóti

Image:Tree dsc00856.jpg|En boscài zùen
Image:Forsythia.x.intermedia03.jpg|*Forsythia × intermedia* fiùr e fòie zùine
Image:Forsythia flower cut.JPG|Fiùr 
Image:Forsythia 50years.jpg|Dimensiù de 'na Forsythia de 50 agn de età
Image:Forsythia flower 1r.jpg|fiùr de Forsythia 


## Riferimèncc
Petten

El **petten** o **peccen** l'è on istrument cont on'origen proppi antiga, che 'l serviss mett in orden i cavei.
L'è faa sù de ona bas comuna de indè che partissen vari *[[dent]]*, tucc destaccaa vun de l'alter.
I petten poden avèggh grandezz e numer de dent different, e poden vess faa de tanti materiai (de oss, de metall, de plastega...). On quai petten el gh'ha anca on manegh, per podèll doperà mej.
In tra i alter fonzion che gh'hann i petten a gh'è anca quell de toeu via i gropp di cavei o i oeuv di pioeucc.
## Vos correlaa
*Cavei
Sammie Rhodes

**Sammie Rhodes** (nassüüda a New Haven, Connecticut, U.S.A. ül 10 da Nuvembar dal 1983) l'è un'attris porno americana.
Nikki Benz

**Alla Montchak** cugnusuda cum'é **Nikki Benz** (nasüüda in Ucraina, Union di Republegh Socialista Sovietegh ül 11 da Dicembar dal 1981) l'è un'attriss porno ucraina naturalisada canadesa.
Todd Lasance

**Todd James Lasance** (Newcastle, Australia, ül 18 da Febròr dal 1985) l'é un atur australian. L'ha recitò in da la seri televisiva da  in dal ròl dal ruman Julius Caesar.
Newcastle (Australia)

**Newcastle** l'è 'na cità da l'Australia sud-uriental, in del Stat del Noeuv Galles del Sud, la segonda pussee popolosa del Stat. La se troeuva a 160&nbsp;km a nord de Sydney.

La popolazzione de l'area metropolitana de la cità, ciamada Greater Newcastle, in del 2016, a l'era de 322.espopersone. El so port a l'è vun di pussee important al mond per l'esportazzion de carbon.

## Geografia fisega
### Territori
Newcastle la se troeuva in su la riva meridionala de la boca del fium Hunter. L'area setentrionala de la cità a l'è caraterizada de la presenza de montagnete de sabia e rial.

## Alter proget
Urtugrafìa cremàsca

Per capì la **scritüra cremàsca** sèrf adóma poche régule, simìi a chèle per scrìf an italià.

## Vucài
*Le vucài *a, i, u* i è 'mè 'n italià; quànt i è acentàde le g'à ndóma 'na sunàda larga → pelàm, scürlìda, peerù;
**E* e *o* quànt i è scrìte sénsa acént le g'à 'na sunàda saràda;
**È* e *ò* le g'à 'na sunàda dervìda → frèsch, siòpero;
*Al cuntràre, *é* e *ó* le g'à 'na sunàda püsé saràda → magazinér, rózula;
*La *ö* la söna 'n da la stèsa manéra da la *ö* tudèsca (können) e da la *eu* francéza → bröt, söbet;
*La *ü* la söna 'mè la *ü* tudèsca (flüsse) e la *u* francéza → magüt, adürütüra.

## Cunsunànt
*La *s* la g'à 'n sùn sùrt → bàs;
*La *z* l'è dupràda 'ndoma per le sìlabe sonore → bizògn, zàch. Per dupràla mia tròp però, la *s* l'è üsada al sò pòst an chèi càs ché: *sl, sr, sm, sn, sb, sd, sg, sv, sz*.

## Acént
I acént i è quasi sèmper segnàt, anche 'ndù i è mia stretamént necesàre. Da solèt se scrìf sénsa acént:
*I articùi *an, ana* e i articùi-pronóm *al, la, i, le*;
*Le prepuzisiù *a, al, ai, an, con, da, dal, dai, i, per, sö, söl, söi, tra*;
*Le congiunsiù *a, anche, gna, che, e, ma, o, pör, sa, se*;
*I pronóm *chi, che, sa*;
*I avèrbi *mai, mia, no, nu, pör, sa, se, sö, za*.
Sabrine Maui

**Mary Grace Dar** cugnusuda cum'é **Sabrine Maui** (nasüüda a Manila, Filipinn, ül 24 da Setembar dal 1980) l'è stada v'una attris porno filipina naturalisada americana.
Newcastle

## Newcastle upon Tyne
* **Newcastle** de sólet l'è dovràt per ciamà la sità ingléza de Newcastle upon Tyne, capitàl de la contéa de Tyne and Wear.

## Aüstralia
* Newcastle, in del Nóf Gàles del Sud.

## Canada
* Newcastle, in del New Brunswick.
* Newcastle, in del Ontario.

## Irlanda
* Newcastle, in de la contéa de South Dublin.
* Newcastle, in de la contéa de South Tipperary.
* Newcastle, in de la contéa de Wicklow.

## Régn Ünìt
* Newcastle-under-Lyme, in del Staffordshire, Inghiltèra.
* Newcastle-on-Clun, nello Shropshire, Inghiltèra.
* Newcastle, in del distrèt de Down, Irlanda del Nord.
* Newcastle upon Tyne.

## Stacc Ünicc
* Newcastle, in del Maine.
* Newcastle, in del Nebraska.
* Newcastle, in Oklahoma.
* Newcastle, in del Texas.
* Newcastle, in del istàt de Washington
* Newcastle, in del Wyoming

## Südafrica
* Newcastle, sità in del KwaZulu-Natal.

## Óter laùr
* Newcastle - film australià del 2008.

## New Castle
* New Castle, in del Colorado.
* New Castle, in del Delaware.
* New Castle, in del Indiana.
* New Castle, in del Kentucky.
* New Castle, in del New Hampshire.
* New Castle, in del istàt de New York.
* New Castle, in de la Contéa de Lawrence in de la Pennsylvania.
* New Castle, in de la Contéa di Schuylkill, in de la Pennsylvania
* New Castle, in Virginia.
Whitney Stevens

**Whitney Stevens** (nasüüda a Cità de Panama, Panama, ül 25 d'Agust dal 1987) l'è un'attriss porno panamensa.
Kyla King

**Micky Konink**, cugnusuda cum'é **Kyla King** (nasüüda a Breda, Ulanda ül 6 da Nuvembar dal 1983) l'è un'ex mudela e attriss porno ulandesa.
Ceca

La **Ceca** l’è un personasg del tejater milanes, pœu deventada una mascara ind la Comedia de l’art. L’è la mojer del Meneghin, e insema fann su la classega cobia milanesa.

## Referiment
Treccani

## Olter proget
Silvia Saint

**Silvie Tomčalová** cugnusuda cum'é **Silvia Saint** (nasüüda a Kyjov, Cecusluvachia, ül 12 da Febròr dal 1976) l'è un'attriss porno ceca.
Papa Benedet XVI

**Papa Benedèt XVI** o anca **Papa Benèt XVI** (*Benedictus PP. XVI* an latì, *Benedikt XVI* an tudèsc, nasìt con al nòm da **Joseph Alois Ratzinger** Marktl, 16 da Aprìl 1927 - Roma, 31 de dicember 2022) l'è stàt papa emerìto da la Céza Catòlega. Elezìt an dal 19 da Aprìl 2005, l'è stàt vèscof da Roma anfìna 'n dal 28 da Febràr 2013, quànt al gh'à dàt le sò dimisiù an dal 11 da Febràr 2013; dòpo da che Papa Francèsch l'è dientàt al sò sücesùr e l'è dientàt dòca Papa Emerit.

L'è stàt al 7° papa da urìgin tudèsca 'n töta la stòria da la Céza.

## Cüriuságen
### ''Mir sein Pospscht!'' (''Nüm sem Papa''): el Papa a l'è Südtiroles!!!

In del mes de Giügn del 2013 a l'è gnüü 'ncamò püblegh che 'l Benedèt 16° el gh'abbia 'vüü 'n avula (la mama de la mama de la sua mama) nassüda e chersüda a Mühlbach in de la Val Püstaria, in Südtirol. 

L'avula del Ratzinger la se ciamava Elisabeth Maria Tauber e l'eva nassüda a Raas in Südtirol
http://www.natz-schabs.info/de/persoenlichkeiten.html 
.

L'emeret Papa Benedèt XVI el 9 de Nuember del 2011 l'eva acujüü una delegassiun d'unur vegnüda de Natz-Schabs indua 'l Bürgermaister del cumün Peter Gasser el gh'ha ufrii la citadinansa unuraria del cumün.

## Referiment
Murilo Rosa

Ol **Murilo Araújo Rosa** (Brasília, 21 de aóst del 1970), mèi cognusìt col nòm d'art de **Murilo Rosa** l'è ün atùr brasilià.  

## Ligàm de föra

* Murilo Rosa sül IMDB
Basoden

El **Basoden** (parnonzia local: [ba'zɔdan]; italian: *Basodino*, scrivuu despess anca *Basòdino*; todesch istoregh: *Basaldiner Horn*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è alt 3.272 meter e 'l se troeuva a cavall in tra l'Italia (Piemont) e la Svizzera (Canton Tesin). Pussee precisament, el Basoden a l'è in de la cadena che la se troeuva a metà in tra la Val Formazza (Val d'Ossola) e la Val Bavona (Val Maggia).
In sul versant valmaggin a gh'è anca on giazzee bell important. Inoltra, di sò aves el vegn foeura on riaa che l'è vun di affluent de la Bavona. La via classega per rivàggh in scima la partiss de Formazza.
## Font

## Vos correlaa
*Giazzee del Basoden
Boglia

El **Boglia** (*Monte Boglia*) l'è on mont di Prealp Luganes.
El se troeuva a nord-est de Lugan, al confin in tra l'Italia (Lombardia) e la Svizzera (Canton Tisin). L'è alt 1516 meter sora el nivell del mar.
De la soa scima (indove la gh'è ona cros) se pò vedè 'l Lagh de Lugan, el Brè e i paes de Brè, Cureggia, Pregassona, Davesch, Soragn (tucc quarter de Lugan) e Albogas (frazion de Valsolda, in del Comasch).
Shyla Stylez

**Amanda Friedland** cugnusuda cum'é **Shyla Stylez** (nasüüda a Armstrong, Canada ül 23 da Setembar dal 1982) l'è un'attris pornografega canadesa.
Vittoria Risi

**Tiziana Zennaro** cungusuda cum'é **Vittoria Risi** (nasüüda a Venezia, Italia ül 3 da Nuvembar dal 1978) l'è un'attriss porno italiana.
Mudel

Un **Mudel** o una **Mudèla** l'é 'na persòna ca la pösa per un fin artistich o per la moda e la publicità.
Scima de Piancra Bella

La **Scima de Piancra Bella** o anca domà **Piancra Bella** (italian: *Cima di Piancra Bella*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è alta 2.383 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in sul confin in tra el territori comunal de Crescian e quell de Osogna, in de la Val Riviera.
## Not
Stegnon

El **Stegnon** (parnonzia a Osogna: [ol ʃte'ɲoŋ]; italian: *Stegnone*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
El gh'ha on'altezza de 2.028 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in sù la ligna de montagn che la divid i paes de Osogna e Crescian, in de la Val Riviera.
## Not
Torron de la Brutta

El **Torron de la Brutta** (parnonzia a Osogna: [ol to'roŋ 'dala 'bryta]; italian: *Cima d'Örz*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
El gh'ha on'altezza de 2.706 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva al confin in tra la Val de Osogna (Val Riviera, Canton Tisin) e la Val Calanca (Grison). 
L'è a sud del Torron d'Oeurz e a nord del Campedell.
## Not
Torron de la Motta

El **Torron de la Motta** (parnonzia de Osogna: [ol to'roŋ dala'mɔta]; italian: *Torrone della Motta* o *Torent Basso*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
El gh'ha on'altezza de 2.615 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva al confin in tra el comun de Biasca e quell de Osogna, in de la Val Riviera (Canton Tisin).
## Not
Muscioi

Quell di **Muscioni** (parnonzia local: [i my'ʃoj]; italian: *Cima di Müsciói*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.505 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in Svizzera, in del Canton Tisin, pussee precisament in del territori de Osogna, al confin con quell de Biasca.
## Not
Scima de Biasca

La **Scima de Biasca**, cognossuda a Osogna 'me **Scima de Piviciaa** (parnonzia: [la'ʃima dapivi'tʃow]; italian: *Cima di Biasca*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volta 2.575 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul confin in tra i comun de Osogna (a sud) e Biasca (a nord). A Osogna l'è ciamada *Scima di [[Piviciaa]]* del nomm de l'alp che gh'è sotta la soa scima.
## Not
Mottall

El **Mottall** o **Scima de Mottall**  (parnonzia local [mo'tal]; italian: *Mottale*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.200 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva al confin in tra i paes de Crescian e Osogna, in de la Val Riviera (compagn de la Scima del Cioltro, el Campedell e la Scima de Piancra Bella).
## Not
Scima del Cioltro

La **Scima del Cioltro** o anca domà **Cioltro** (parnonzia a Crescian: ['ʃima dal'tʃɔːltro]; parnonzia a Osogna: [ol 'tʃɔːltro] o [la'tʃima tʃɔːltro]; italian: *Cima Cioltro*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volta 1847 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in del Canton Tesin (Svizzera). Per vess pussee precis, la se troeuva (compagn del Mottal e de la Scima de Piancra Bella) in de la cadena de montagn che la sta in mezz in tra i paes de Crescian e Osogna, in de la Val Riviera, che l'è la zona che la sta a nord de Bellinzona e a sud de la Leventina.
## Vos correlaa
Scima de Stabiell

La **Scima de Stabiell** (parnonzia local: [ʃta'bjel]; italian: Cima di Stabbiello) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha 1955 meter d'altezza e la se troeuva in sù quella cadena de mont che la separa el comun de Biasca de quell de Osogna; on zicch pussee a nord-est a gh'è la Scima di Scorsiroeui (o *Masnan*). La toeu sù el sò nomm de l'alp che la se troeuva ai sò pee, Stabiell.
## Not
Scima de Negroeus

La **Scima de Negroeus** (parnozia a Iragna: [la 'ʃimad neg'røːʒ]; italian: *Cima di Negrös*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 2.182 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in del Canton Tisin, al confin in tra el paes de Iragna e quell de Lodrin. Per rivà in de la vall de Lodrin, gh'è lì on pass che 'l se ciama Forcarella de Negroeus.
## Not
Sass di Peuri

El **Sass di Pegor** (a Iragna: *el Sass di Peuri*, parnonziaa: [ɛl saʃ di 'pewri]; italian: *Cima delle Pecore*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.050 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in del Canton Tisin (Svizzera), in del territori de Iragna.
## Not
Scima Longa

La **Scima Longa** (parnonzia a Iragna: ['ʃima 'loːŋga]) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è volta 2.487 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in del Canton Tisin, Svizzera. Pussee precisament, a l'è al confin in tra el comun de Iragna (Val Riviera) e quell de Personegh (Leventina).
## Not
Madonett

El **Madonett** (parnonzia a Loeuden: [mado'net] o [mado'nɛt]; italian: *Madonnetto*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 1846 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent a la Valmaggia, in del comun de Maggia, frazion de Loeuden e de Somei.
De la soa scima se pò vedè 'l Pian de Magadin e 'l Lagh Maggior.
## Not
Scimetta de Stubiell

La **Scimetta de Stubiell** (parnonzia a Iragna: [laʃi'metad ʃty'bjel]; italian: *Cima di Stubiello*, *Cima di Stubiella* o *Cima di Piatto*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 2.262 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in del Canton Tisin, in Svizzera. Per vess pussee precis, l'è situada in tra i paes de Iragna (Val Riviera) e Personegh (Leventina).
## Not
Scima de Ricuca

La **Scima de Ricuca** (parnonzia a Iragna: ['ʃimad ri'kyːka]; italian: *Pizzo Ricuca*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è volta 2.279 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva al confin in tra i paes de Iragna (Val Riviera) e Personegh (Leventina), in del Canton Tisin, Svizzera.
## Not
Zuccher (mont)

El **Zuccher** (parnonzia a Loeuden: [al'tsykar]; italian: *Zucchero*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
L'è alt 1.648 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent a la Valmaggia (Canton Tisin), minga lontan del paes de Loeuden (frazion de Maggia).

In del Tisin gh'è anca on'altra montagna che la se ciama *Zuccher*, che però l'è ben pussee alta e la se troeuva dent a la Val Verzasca.
## Referenz
Ranunculus ficaria

***Ranunculus ficaria*** l'è 'na piànta erbàcea perène de dimensiù bastànsa pesène, che fà part de la famìa botànica de le Ranunculaceae.

## Descrisiù
La g'ha raìs tüberùze cilìndriche che se 'ngròsa arènt a la superfìce del teré. Le fòie i è grànde de piö de 'n ghèl de fùrma ovada-cordada, entréch o crenàt, de culùr vért scür e löster, e conden gambì bel lónch.

I fiùr i è sùi, ermafrudìcc, atinomòrf, grancc de 1,5 a 4 ghèi. El pereànse l'è de tré sépali, con 7 pétali o pò a de piö (el pöl vìghen enfìna a 20) de culùr zalt bèl löster. En mès al fiùr gh'è divèrsi stam dispunìcc a sércol entùren a 'n quach "granèl" endèla zòna centràl e che i deentarà 'l fröt de la piànta (poli-achéni).
El vé a fiurì 'n envéren a cumincià de le metà febrér 'nfìna a la Primaéra en zòne ömede, pàscoi, rìe e bósch frèsch.

Se 'l tróa 'n töta Europa e 'ndel'Asia ucidentàla. 


## Tasonomìa
El *Ranunculus ficaria* l'è stat discriìt de Linèo e püblicat endèl *[[Species Plantarum]]* 1: 550. 1753.

### Sinònim
* *Caltha hiranoi* Tamura	
* *Chelidonium minus* Garsault 
* *Ficaria ambigua* Boreau	
* *Ficaria aperta* Schur	
* *Ficaria boryi* Heldr. ex Nyman	
* *Ficaria bulbifera* (Á.Löve & D.Löve) Holub	
* *Ficaria communis* Dum.Cours.	
* *Ficaria degenii* Harv.	
* *Ficaria ficaria* (L.) H.Karst. 
* *Ficaria holubyi* Schur	
* *Ficaria intermedia* Schur	
* *Ficaria peloponnesiaca* Nyman	
* *Ficaria polypetala* Gilib. 
* *Ficaria pumila* Velen. ex Bornm.	
* *Ficaria ranunculiflora* Moench ex St.-Lag.	
* *Ficaria ranunculoides* Roth 
* *Ficaria robertii* F.W.Schultz	
* *Ficaria rotundifolia* Schur	
* *Ficaria stepporum* P.A.Smirn.	
* *Ficaria transsilvanica* Schur	
* *Ficaria varia* Otsch.	
* *Ficaria verna* 	
* *Ficaria verna f. divergens* (F.W.Schultz) Soó		
* *Ficaria verna f. marmorata* Priszter	
* *Ficaria vernus f. divergens* Zapal.		
* *Ficaria vulgaris* J.St.-Hil.	
* *Ranunculus ficaria var. bulbifera* Albert

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?GENUS_XREF=Ranunculus&SPECIES_XREF=ficaria*
Scima de la Cicogna

La **Scima de la Cicogna** (parnonzia a Arbed: ['ʃima 'dala tʃi'koɲa]; italian: *Cima delle Cicogne*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 2.201 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in Svizzera, al confin tra tre vai: la vall de Arbed (comun de Arbed-Castion), la Val Morobbia (comun de Sant Antoni) e la Mesolcina (comun de Roree, in di Grison). L'è gnanca tropp lontana del confin con l'Italia.
## Not
Beth Carvalho

**Beth Carvalho**, el sò nùm cumplèt l'è **Elizabeth Santos Leal de Carvalho** (Rio de Janeiro, Brasil, 5 de magg 1946) l'è una müsicista, cantanta e impresaria müsical brasilian.

In d'la cansòn *Saudades da Guanabara*, la dìs:

## Biugrafia

Nasüda el 5 de màgg del 1946 a Rio de Janeiro, la g'ha una surèla, Vania. L'è diventàda cantanta e müsicista da quand sò màma, pianista, la g'ha regalàd, per càs, una chitàra, qunat l'era una fiulìna,. L'ha cumenciàd a cantà Bossa Nova cun sò papà, in d'le feste del sò quartièr.

In d'i ann '60, quant gh'era la ditatüra, l'è stài ativìsima puliticamènt, e l'ha apugiàd i dü ültim presidènt Luiz Inácio Lula da Silva e Dilma Rousseff. L'è stài spusada cul giügadùr de balòn Édson de Souza Barbosa, e la g'ha una fiöla, Luana, nasüda in del 1981. Incö la stà a Rio de Janeiro, in del quartièr São Conrado.

In d'la sò cariera l'ha scupèrt diversi artìst, cume Jorge Aragão, Arlindo Cruz, Almir Guineto, Zeca Pagodinho, Luiz Carlos da Vila e l'grüpp Fundo de Quintal

### Curiusità

L'è tifùsa del *Botafogo de Futebol e Regatas*.

## Dìsc

* 1965 - *Porque Morrer de Amor?* (RCA Victor)
* 1966 - *Muito na Onda* (Copacabana)
* 1969 - *Andança* (Odeon)
* 1971 - *Beth Carvalho: Especial* (Odeon)
* 1971 - *Amor, amor* (Tapecar)
* 1973 - *Canto Para Um Novo Dia* (Tapecar)
* 1974 - *Pra Seu Governo* (Tapecar)
* 1975 - *Pandeiro e Viola* (Tapecar)
* 1976 - *Mundo Melhor* (RCA Victor)
* 1977 - *Nos Botequins da Vida* (RCA Victor)
* 1978 - *De Pé No Chão* (RCA Victor)
* 1979 - *No Pagode* (RCA Victor)
* 1980 - *Sentimento Brasileiro* (RCA Victor)
* 1981 - *Na Fonte* (RCA Victor)
* 1982 - *Traço de União* (RCA Victor)
* 1983 - *Suor no Rosto* (RCA Victor)
* 1984 - *Coração Feliz* (RCA Victor)
* 1985 - *Das Bençãos Que Virão Com Os Novos Amanhãs* (RCA Victor)
* 1986 - *Beth* (RCA Victor)
* 1987 - *Beth Carvalho Ao Vivo em Montreux* (RCA Victor)
* 1988 - *Toque de Malícia* (RCA)
* 1988 - *Alma do Brasil* (Philips)
* 1989 - *Saudades da Guanabara* (Polygram)
* 1991 - *Beth Carvalho Ao Vivo no Olímpia* (Som Livre)
* 1991 - *Intérprete* (Polygram)
* 1992 - *Pérolas - 25 Anos de Samba* (Som Livre)
* 1993 - *Beth Carvalho Canta o Samba de São Paulo* (Velas)
* 1994 - *Beth Carvalho Canta o Samba de São Paulo Vol.II* (Velas)
* 1996 - *Meus Momentos* (EMI)
* 1996 - *Brasileira da Gema* (Universal)
* 1998 - *Pérolas do Pagode* (Som Livre/Polydor)
* 1999 - *Pagode da Mesa - Ao Vivo* (Universal)
* 2000 - *Pagode da Mesa 2 - Ao Vivo* (Indie Records)
* 2000 - *Os Melhores do Ano Vol. II"* (Indie Records)
* 2001 - *Nome Sagrado - Beth Carvalho Canta Nelson Cavaquinho*(Jam Music)
* 2003 - *Beth Carvalho Canta Cartola* (BMG)
* 2004 - *Beth Carvalho - A Madrinha do Samba Ao Vivo Convida* (Indie Records)
* 2005 - *Beth Carvalho e Amigos* (BMG Brasil)
* 2011 - *Nosso Samba Tá Na Rua* (Andança/EMI)

## DVD

* 2004 - *Beth Carvalho - A Madrinha do Samba Ao Vivo Convida* (Indie Records)
* 2006 - *Beth Carvalho - 40 Anos de Carreira Ao Vivo no Theatro Municipal* (Indie Records)
* 2008 - *Beth Carvalho Canta o Samba da Bahia* (Andança/EMI)

## Nòti e riferimènt



## Ligàmm de föra

* Sitt üficiàl
Scima de Lagh

La **Scima de Lagh** (parnonzia local: ['tʃima da'lɛːk]; nomm offizial: *Cima di Lago* o *Cima da Lägh*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
La gh'ha on'altezza de 3.083 meter sora el nivell del mar, e la se troeuva in sul confin in tra la Svizzera (Grison) e l'Italia (Lombardia). Per vess pussee precis, a l'è a nord del Pizz Gallegion, in tra la Val Bregaja e la Val de Lei (che in d'on dialett local el voeur dì proppi *[[lagh]]*).
Sass de la Paja

El **Sass de la Paja** (italian: *Pizzo Paglia* o *Saas de la Paia*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è volta 2.593 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in di Grison (comun de Cama), minga delongg del confin con l'Italia. De fatt el toeu part a la cadena di Moncecch, che la partiss del Pass Sant Iori e la riva fina a la Bilinghera e che la tegn separada la Mesolcina del lagh de Comm.
Bilinghiera

La **Bilinghera** (parnonzia local: [biliŋ'ɟeːra]; italian: *Monte Berlinghera*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è volta 1.930 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in sù la riva del Lagh de Mezzoeula, al confin in tra la Provincia de Sondri (comun de Samolegh, a nord) e quella de Comm (comun de Soeuregh, a sud). De la scima del mont se pò vedè tutt l'alt Lagh de Comm e la Val Ciavenna.
## Not
Ranunculoideae

***Ranunculoideae*** l'è 'na sota-famìa de de piànte che fà part de la famìa botànica de le Ranunculaceae. Chèsta sota-famìa l'è furmàda de le suduviziù (ciamàde tribù) elencàde ché sóta:

## Tribù e [[zèner (biologìa)|zèner]]
* Tribu: **[[Actaeeae]]**
** Zéner: *[[Actaea]]*&nbsp;- *[[Anemonopsis]]*&nbsp;- *[[Beesia]]*&nbsp;- *[[Eranthis]]*
* Tribu: **[[Adonideae]]**
** Zéner: *[[Adonis (género)|Adonis]]*&nbsp;- *[[Callianthemum]]*&nbsp;- *[[Megaleranthis]]*&nbsp;- *[[Trollius]]*
* Tribu: **[[Anemoneae]]**
** Zéner: *[[Anemone]]*&nbsp;- *[[Archiclematis]]*&nbsp;- *[[Barneoudia]]*&nbsp;- *[[Clematis]]*&nbsp;- *[[Metanemone]]*&nbsp;- *[[Naravelia]]*&nbsp;- *[[Oreithales]]*&nbsp;- *[[Pulsatilla]]*
* Tribu: **[[Caltheae]]**
** Zéner: *[[Calathodes]]*&nbsp;- *[[Caltha]]*
* Tribu: **[[Delphinieae]]**
** Zéner: *[[Aconitum]]*&nbsp;- *[[Consolida]]*&nbsp;- *[[Delphinium]]*
* Tribu: **[[Helleboreae]]**
** Género: *[[Helleborus]]*
* Tribu: **[[Nigelleae]]**
** Zéner:*[[Garidella]]*&nbsp;- *[[Komaroffia]]*&nbsp;- *[[Nigella]]*
* Tribu: **[[Ranunculeae]]**
** Zéner: *[[Aphanostemma]]*&nbsp;- *[[Arcteranthis]]*&nbsp;- *[[Callianthemoides]]*&nbsp;- *[[Ceratocephala]]*&nbsp;- *[[Hamadryas (género)|Hamadryas]]*&nbsp;- *[[Krapfia]]*&nbsp;- *[[Kumlienia]]*&nbsp;- *[[Laccopetalum]]*&nbsp;- *[[Myosurus]]*&nbsp;- *[[Paroxygraphis]]*&nbsp;- *[[Peltocalathos]]*&nbsp;- *[[Ranunculus]]*&nbsp;- *[[Trautvetteria]]*

## Sinònim
*Aconitoideae Raf., Anal. Nat.: 176. Apr-Jul 1815.
*Anemonoideae Raf., Anal. Nat.: 177. Apr-Jul 1815.
*Cimicifugoideae Arn., Encycl. Brit., ed. 7 5: 95. 9 Mar 1832
*Clematidoideae Raf., Anal. Nat.: 177. Apr-Jul 1815
*Delphinioideae Th. Fr., Lärob. Syst. Bot.: 140. Mar-Mai 1891
*Helleboroideae (DC.) Beilschm., Flora (Bieb.) 16(2): 77, 107. 14 Jun 1833.

## Arda apò
* Ranunculaceae
Helleborus foetidus

***Helleborus foetidus*** L. 1753 (en bresà: *Erba de bis*, *Raìs de bò*) l'è 'na spéce botànica che fà part de la famìa de le Ranunculaceae.

L'è 'na piànta uriginària de l'Europa ucidentàla, de l'Inghiltèra, Portogàl e Spàgna 'nfìna a 'n Germània e Italia endóche la crès en zòne de mut.

## Descrisiù
L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl rià a 80 ghèi de altèsa. La g'ha 'n gamp gròs e suculènto, fòie de 'n vért löster. I fiùr i è a fùrma de chìchera, làsch, de culùr vért che tìra al zalt, de spès co i pétali coi òrli pórpora. I fiorés a le fì de l'envéren e 'n presépe de primaéra.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
*Flora Europaea: ''Helleborus foetidus''
*Flora, The Gardener's Bible, ABC books, Ultimo, NSW, Australia, 2006
*Th Ultimate Plant Book, Bryant & Rodd *et al*, CSIRO Publishing, Collingwood, Vic, Australia, 2005
Anthony Ray Parker

**Anthony Ray Parker** (nasüü  a Saginaw in Michigan, U.S.A., ül 13 da Magg dal 1958) l'é un atür american. L'é cugnussüü al pùblic perché l'ha recitò in ** in dal ròl dal ribel cilician *Sanus*.
Helleborus

***Helleborus*** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Ranunculaceae. El töl dét alméno 20 spéci de piànte perèni e erbàcee de spès vilinùze.

El zèner l'è uriginàre de l'Europa, de la Gran Bretagna a la Spàgna e al Portogàl e a vìa vìa vers oriènt de la regiù del Mediteràneo, 'nfìna 'n Romanìa e Ucraìna, la còsta setentriunàla de la Türchìa, 'nfìna 'ndèl Càucazo. La concentrasiù piö àlta de spéci diferènte se la tróa 'ndèi Balcàni.

I fiùr i g'ha sich sépali petalòidi che stà töt entùren a 'n anèl pesèn tipo càles.

## Spéci e sotaspéci
Le quàter spéci ché sóta le g'ha fòie söl gamp dei fiùr (en *H. vesicarius* i mör ògna an)
 
* *[[Helleborus argutifolius]]* 
* *[[Helleborus foetidus]]* 
* *[[Helleborus lividus]]*
* *[[Helleborus vesicarius]]*

Le spéci elencàde ché sóta le g'ha fòie bazài. Le g'ha mìa de le fòie vére söi gamp dei fiùr (però le pöl vìga bràtee frundùze).

* *[[Helleborus atrorubens]]*
* *[[Helleborus croaticus]]*
* *[[Helleborus cyclophyllus]]*
* *[[Helleborus dumetorum]]*
* *[[Helleborus abruzzicus]]*
* *[[Helleborus liguricus]]*
* *[[Helleborus bocconei]]*
* *[[Helleborus multifidus]]*
** *Helleborus multifidus* subsp. *hercegovinus*
** *Helleborus multifidus* subsp. *istriacus*
** *Helleborus multifidus* subsp. *multifidus*

* *[[Helleborus niger]]* – **Röza de Nedàl** (ciamàcc de spès pò a bucanévi).
** *Helleborus niger* subsp. *macranthus* (syn. *H. niger major*)
** *Helleborus niger* subsp. *niger*
* *[[Helleborus odorus]]*
** *Helleborus odorus* subsp. *laxus*
** *Helleborus odorus* subsp. *odorus*
* *[[Helleborus orientalis]]* 
** *Helleborus orientalis* subsp. *abchasicus* (syn. *H. abchasicus*)
** *Helleborus orientalis* subsp. *guttatus*
** *Helleborus orientalis* subsp. *orientalis* (syn. *H. caucasicus, H. kochii*)
* *[[Helleborus purpurascens]]*
* *[[Helleborus thibetanus]]* (syn. *H. chinensis*)
* *[[Helleborus torquatus]]*
* *[[Helleborus viridis]]*
* *[[Helleborus occidentalis]]* (en leteradüra se 'l tróa de spès col sinònim de *H. viridis* subsp. *occidentalis*)

## Riferimèncc e colegamèncc estèrni

* Flora Europaea: ''Helleborus''
* Flora of China: ''Helleborus'' 
* Graham Rice & Elizabeth Strangman, *The Gardener's Guide to Growing Hellebores*, David & Charles/Timber Press (1993) ISBN 0-7153-9973-X
* Brian Mathew, *Hellebores*, Alpine Garden Society (1989) ISBN 0-900048-50-6
* Herrera, C. M. (2005). Post-floral perianth functionality: contribution of persistent sepals to seed development in *Helleborus foetidus* (Ranunculaceae). *Amer. J. Bot.* 92: 1486-1491 abstract . 
* Garden writer Graham Rice's hellebore site
* Hellebores.org: A comprehensive online resource on the genus ''Helleborus'' 
* RHS plant pathology report on 'Hellebore Black Death' disease (pdf) 
* A French hellebore enthusiast's non-commercial site
Pizz di Pian

El **Pizz di Pian** (*Pizzo dei Piani*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
El gh'ha on'altezza de 3.158 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra l'Italia e la Svizzera.
Per vess pussee precis, a l'è al confin in tra  la Val Curciusa e la Mesolcina (Grison) e la Val di Giust (Lombardia).
Rio Grande do Sul

Al **Rio Grande do Sul** 'l è an astàt federàl dal Brazil. La sò capitàl l'è Porto Alegre.

## Stòria
I prìm a rüà 'n chèla tèra ché i éra stàt i gesùiti spagnói an dal 1627, ma la lùr prezénsa an da la regiù l'éra düràda gna 80 àn perchè i era stàt casàt fò da la Curùna Portughésa che la rivendicàa 'l pusès dal fütür Rio Grande do Sul. Anche a tegnì cünt da töt chèst, le lòte pör al dominìo dal teritòre i è düràde ànfina 'n dal 1801.

Al Rio Grande do Sul al g'à ìt an ruòlo da 'mpurtànsa an dai mòt rüvolusionàre brazilià che i 'l vedìa püsé che despès pròpe mè teàtre da le riólte. Apò Giüsepì Garibaldi 'l g'ìa partecipàt a chèi mòti ché.

## Pupulasiù
Öna da le caraterizasiù da la pupulasiù dal Rio Grande do Sul l'è pròpe 'l vèser furmàda principalmént da persùne da urìgin europea (portughés, italià e tudèsch an magiurànsa). An particulàr g'éra imigràt ana möcia da lumbàrt (pruìnse da Cremuna, Mantua, Brèsa, Bèrghem) e véneti (pruìnse da Vicènsa, Treviso e Verùna): pararèse 'nfàti che tra 'l 1875 e 'l 1914 i éra rüàt an chèla tèra ché tra i 80 e i 100 méla italià, e püsé da 'l 80% i vegnìa pròpe da chèste dù regiù.

Mè testimugnànsa dal valùr da chèst'imigrasiù ché gh'è apò i nóm da le cità: Nova Schio, Nova Bassano, Nova Bréscia, Nova Treviso e Nova Pádua; i è töi dai ciàr riferimént a la prezènsa da véneti e lumbàrt an da la micro-regiù Caxias do Sul e an dai sò dintùrne.

I dialèt parlàt dai s-ciàt che i rüà lé dal Nort da l'Italia i s'éra apò cunservàt töi an an prìm mumént, ma dòpo, quànt le relasiù tra i vàre migrànt i éra dientàde püsé fòrte, al véneto al g'à cuminciàt a ciapà fòrsa e 'l è dientàt ana vera e própe lèngua frànca tra i italià che i vivìa lé. Anche se al dé d'ancó i abitànt i pàrla da solèt an portughés, argǜ 'l cunós amò chèla varietà là da Véneto brazilià. Stès discùrs pör al Riograndenser Hunsrückisch, ana variànt dal dialèt Hunsrückisch, parlàt dai disendént dai migrànt tudèsch.

## Geugrafìa

Al Rio Grande do Sul al cunfìna a nòrt con 'l astàt brazilià da Santa Catarina, a süt da 'l Uruguay e a òvest con l'Argentìna. A èst 'l è 'nvéce bagnàt dal Océano Atlàntich.

Ana caténa da muntàgne la traèrsa al süt dal teritòre, la divìt anche 'ndù sa fà i aleamént, a ovest da le muntàgne sa aléa i pégure e a süt i àche. A èst anvéce sa pól truà dù grànt lagüne: la Lagoa dos Patos e la Lagoa Mirim.

I fiöm dal Quaraí e da 'l Uruguay i è i cunfì naturài tra 'l Rio Grande do Sul, 'l Uruguay e l'Argentìna.

## Ligàm da fóra