open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oeugg

L**'oeugg** (variant: [œtʃ] in lecches e brianzoeu, [etʃ] in tesines alpin, [otʃ] in cremasch, paves e cremones, [øʎ] in di dialett de l'alta Valtolina, [øil] in bregajott) l'è on orghen sensorial, che 'l partegn a l'aparaa visiv. El serviss per ciappà di informazion in su l'ambient intorna a travers la lus.
El manda si segnai a travers el gnerv ottegh al cervell. In de l'omm l'oeugg l'è bon de ciappà tucc i color con l'onda de frequenza in tra 400 e 700 nm (donca minga i infraross e i ultraviolett). Alter esser vivent a gh'hann di oeugg che ciappen ond de frequenza diferent.
I insett e i crostacei gh'hann oeugg compless, formaa de alter oggitt pussee piscinitt. I ragg de lus creen di imagin singoi, che vegnen mettuu compagn per soraposizion, compagn d'on mosaich: quell sistema chì però l'è minga bon de toeu tucc i detali, anca se 'l ciappa anca i moviment pussee piscinitt.
A gh'è alter besti, tant 'me la sciguetta, che hinn pussee bon de vedè de nott, perchè gh'hann on numer pussee grand de cellul de la retina che lavoren anca con poca lus.

L'oeugg de l'omm a l'è compless e bon assee. El se troeuva in de la cavità ocular, in del crani, e 'l se pò spartì foeu in d'ona part denanz e on'altra dedree. Dedree ghe partiss el gnerv ottegh, che 'l se origina in del bulb cont ona diramazion. Denanz a gh'è 'l center del popoeu (on bus negher che 'l toeu su i ragg) e l'iride (ona membrana muscolar che la strensg e la slarga la pupilla a segonda de quanta lus la gh'è e che l'è colorada). El popoeu e l'iride hinn proteggiuu de la cornea. Per difend l'oeugg a gh'è anca di liquid compagn di lagrem.
## El nomm
La parolla *oeugg* la riva del latin *oculus*, con l'istess significaa. La se troeuva in tutt i lengov romanz (italian *occhio*, frances *œil*, spagnoeu *ojo*, piemontes *euj*, ligur *euggio*, venezian *ocio*, forlan *voli*, aragones *uello*, catalan *ull*, galizian *ollo*, sardegnoeu *ogu*, normann *yi*, ocitan *uèlh*, romen *ochi*, portoghes *olho*, sicilian *occhiu*, napoletan *uocchio*, valon *ouy*, asturian *güeyu*). L'è ona radis comuna anca ai lengov germanegh (cf. ingles *eye*, todesch *auge*...) e a on bell poo de lengov slav (bieloruss *voka*, serbocroatt *oko*...).

## Referiment
Popoeu

El **popoeu** l'è 'l bus negher in del mezz de l'iride, che 'l permett l'entrada de la lus dent a l'oeugg.

## Vos corelaa
*Oeugg
Charly

* **[[Charly (FR-69)|Charly]]**, cümü del Dipartiment del Rodano, en Francia.
* **[[Charly (FR-18)|Charly]]**, cümü del Dipartiment de la Cher, en Francia.
Bamborin

El **bamborin** (o *bomboliv, bombenigh, boton del venter*, ma anca *bigol de la panscia* o *lovin* e a Bergum *butù de la pansa*) l'è quell che ghe resta del taj de l'imbrazzal quand che nassom. La soa forma e dimension vegnen determinaa del process de cicatrizazion di tessuu.
El se troeuva in tra i duu muscoi rett del venter, l'è taccaa al fidegh.
## Vos corelaa
*Imbrazzal
## Referiment
Imbrazzal

L**'imbrazzal** a l'è on cordon che 'l colega el feto a la placenta di donn.
A la fin di noeuv mes, a l'è longh pu o manch 55 cm e largh on did. El serviss ai fiolitt dent a la panscia de la mader a ciappà el nudriment che 'l ghe serviss per soraviv in di noeuv mes de gravidanza. A la nassida, el ven tajaa, e de la soa cicatris el ghe resta domà el bamborin.
## Vos corelaa
*Bamborin
Dom (montagna)

El **Dom** l'è ona scima di Alp Peninn.
Cont i sò 4.545 meter sora el nivell del mar a l'è la montagna pussee volta del grupp del Mischabel e la terza pussee volta de tutt i Alp.
La se troeuva in Svizzera (Canton Vales), in sul confin in tra la Mattertal e la Saastal.
Saastal

La **Saastal** l'è ona vall lateral de la Val del Roden.
## Geografia
La se troeuva in Svizzera, in del Canton Vales, e l'è traversada del riaa Saaser Vispa, on afluent de la Vispa.
La confina con la Mattertal e con l'Ossola. I paes de la vall a hinn Eisten, Staldenried, Saas-Almagell, Saas-Balen, Saas-Fee, Saas-Grund. In de la vall l'è bella forta la coltura di walser.
I montagn pussee important de la vall a hinn:
*Dom, 4.545 m
*Allalinhorn, 4.027 m
*Alphubel, 4.206 m
*Fletschhorn - 3.993 m
*Lagginhorn - 4.010 m
*Nadelhorn - 4.327 m
*Pizz d'Andolla - 3.656 m
*Punta di Saas - 3.188 m
*Rimpfischhorn - 4.199 m
*Strahlhorn - 4.190 m
*Täschhorn - 4.491 m
*Ulrichshorn - 3.925 m 
*Weissmies - 4023 m
Vispertal

La **Vispertal** (frances: *vallée de Viège*) l'è ona vall di Alp Peninn.
La se troeuva in del Canton Vales, in Svizzera, in su la sinistra orografega del Roden. L'è traversada de la Vispa.
In de la vall (de lengua todesca) a gh'è i comun de Staldenried, Stalden, Visperterminen, Zeneggen e Visp (tucc in del distrett de Visp). Arent a Stalden la vall la se spartiss in duu brocch, cioè la Mattertal e la Saastal.
Duilhac-sous-Peyrepertuse

**Duilhac-sous-Peyrepertuse** l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Tuchan, del circondàre (*arrondissement*) de Narbonne e del dipartimènt de l'Aude. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 233 méter a 'na altèsa màsima de 966 méter söl leèl del mar.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Duilhac-sous-Peyrepertuse l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Filipp VI de Spagna

El **Filipp de Borbon** (spagnoeu: *Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia*; Madrid, 30 de genar del 1968) l'è 'l re de Spagna.
A l'è diventaa re del sò paes in del 2014, dopo l'abdicazion de sò pader Juan Carlos.
L'è sposaa con la giornalista Letizia Ortiz e 'l gh'ha dò tosann: la Leonora (n. 2005) e la Sofia (n. 2007).
Les Plans

* **[[Les_Plans (FR-30)|Les Plans]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Les_Plans (FR-34)|Les Plans]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Hérault, en Francia
Bassan

* **[[Basà|Bassan]]**, (en bresà: *Basà:* nom uficiàl: *Bassano Bresciano*) cümü de la Pruvìncia de Brèsa;
* **[[Bassan (FR-34)|Bassan]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Hérault, en Francia
Auriac

* **[[Auriac (FR-64)|Auriac]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment dei Pyrénées-Atlantiques, en Francia
* **[[Auriac (FR-11)|Auriac]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Aude, en Francia
* **[[Auriac (FR-19)|Auriac]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Corrèze, en Francia
Italian tesines

L'italian tesines l'è la variant de la lengua italiana doperada in del Canton Tesin, sia a nivell formal e ofizial che a nivell parlaa. L'è arent a quell de Lombardia, ma gh'hinn di important differenz lessicai, dovuu soratutt a di influenz del frances e del todesch. Gh'hinn anca di paroll per definì la politega e i servizzi del paes.
## Varda anca
* Italian de Lombardia
Pinadee

**Pinadee** (parnonzia local: [pina'dej]) l'è ona frazion del comun tesines de Bregn.
El paes el se troeuva in de l'alta Val de Bregn, a nord de Rivoeuj e a sud de Daigra.
## Referiment
Erna Solberg

La **Erna Solberg** (Bergen, 24 de febrar del 1961) l'è ona politega norvegesa.
A l'è 'l capp de la Destra norvegesa. In del 2013 l'è stada eleggiuda primm minister del sò paes.
Bronisław Komorowski

El **Bronisław Maria Komorowski** (IPA:  [brɔ'ɲiswaf komo'rofskʲi]; Oborniki Śląskie, quatter de giugn del 1952) l'è on politegh polacch.
Dissident al temp de la ditadura comunista, al dì d'incoeu a l'è on member del partii liberal-conservator Piattaforma Civega. In del 2010 a l'è staa eleggiuu president de la republega del sò paes, dopo avè giamò quattaa quella carega chì *[[ad interim]]* despoeu la mort del president Lech Kaczyński. L'è staa poeu sostituii da l'Andrzej Duda.

## Riferiment
Donald Tusk

El **Donald Franciszek Tusk** (Danzica, 22 de april del 1957) a l'è on politegh polacch.

L'è fondador e capp del partii conservador Piattaforma Civega. A partì del 2007 l'è staa 'l primm minister del sò paes, e l'è staa confermaa in del 2011 finna al 2014, quand che l'è staa nominaa President del Consili Europee. El torna primm minister el 11 de dicember del 2023, a mett fin a vott agn de governo de Diritt e Giustizia.

A nivell politegh a l'è on liberista, degià che 'l sostegn el liber mercaa e i privatizzazion, e a nivell diplomàtich l'è europeista.
Traian Băsescu

El **Traian Băsescu** (Basarabi, quatter de november del 1951) a l'è on politegh romen.
L'è on member del Partii Democrategh Liberal, de center-destra. Giamò sindegh de Bucarest (2000-2004), l'è staa eleggiuu president del sò paes in del 2004, ma in del 2007 el gh'ha 'vuu de lassà el sò post perchè sospenduu del parlament. On quai mes dopo l'è staa anmò eleggiuu president. L'è staa sospenduu 'na segonda voeulta in del 2012, anca se poeu la sospension l'è stada anulada de la Cort Costituzional.
Svizzera italiana

La **Svizzera italiana** (tedesch *italienische Schweiz*, frances *Suisse italienne*, romancc *Svizra italiana*), o **Lombardia svizzera** l'è quell tocch de la Svizzera indè che l'è doperaa 'me lengua ofizial l'italian (insemma al lombard, in diglossia).
La region la comprend:
*tutt el Canton Tesin (foeura che 'l comun de Bosch, in Val Maggia).
*la banda meridional del Canton Grison, cioè la Mesolcina, la Calanca, la Bregaja e Pos'ciav.

I cità pussee important a hinn Belinzona, Lugan, Locarn, Mendris e Rorè. La città pussee abitada l'è Lugan, cont i sò 65.000 abitant.
## Vos corelaa
*Italian tesines
*Svizzera todesca
*Svizzera romanda
*Lengua lombarda
* Lengua italiana
*RSI (television)

## Riferiment
Bargniff

El **Bargniff** l’è un esser lejendare de la tradizion lombarda. 
Se dix qe al viv vixin a l’aqua, specialment ai pantan arent al Po. De solit al se scond sota ai ponts, e al salta fœra a l’improvisa quand qe vargun al ge passa vixin, de sira o de noit. 

I dix qe al someia a un çat grand e gross come un tor, con la pell virda, duu œgg come do brasqe luxente, qe al fa stremir doma a vardar-l. Vargun però el cunta sœ qe al g’ha la forma de un ors.

El Bargniff l’è istruid come un dotor, ma l’è dispetos e a volte anca cativ. Quand qe al riess a fermar vargun qe al passa vixin a l’aqua o al traversa un quai pont, ge piax far-g un indovinell. Qi l’è bon de responder-g jœst, el Bargniff al la lassa passar, qi invece al sa miga la risposta, al la sbat jo dal pont, dent ind l’aqua, al ge salta adoss e al taca a gignar, col ris’c de far-l negar.

Prima de far l’indovinell, el Bargniff al dix sœ una filastroca. Ge n’è diverse version, tipo qesta qé:

“Sota el pont de s’ciff e s’ciaff
g’è ‘l Bargniff Bargniff Bargnaff
g’ha la vesta virdisina
grand dotor qi l’indovina!”

Dopo al començava a dir sœ el so indovinell, e de solit i era ben poqi qei qe i reussiva a responder.

Per qella rexon qé, la jent del Po la circava de traversar miga i ponts e i pantan de noit, e quand propes ge tocava far-l, i la fava de fressa, e i se la dava a gambe levade quand qe i sentiva un romor sospet. Defat se i sentiva l’aqua qe la se muviva, l’era mei cambiar strada, perqè podiva dar-s qe el Bargniff l’era lé vixin, e se al saltava fœra, i podiva far una brœta fin.

## Bibliografia
* Alberta Dalbosco e Carla Brughi, Entità Fatate della Padania, Edizioni della Terra di Mezzo, Milano, 1995
Faliraki

**Faliraki** (*in grec*: **Φαληράκι**) l'è la principal lucalità balnear da l'isula greca da Rodi, in dal Dudecanes. La sa tröva in da la Baia da Faliraki, in da la zöna nord-uriental, a circa 14 km a sud da la cità da Rodi e 10 km a sud da l'aeroport. La fa part dal cümun da Kallithea.
L'Albère

**L'Albère** l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Céret, del circondàre (*arrondissement*) de Céret e del dipartimènt dei Pirenèi Orientài. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 266 méter a 'na altèsa màsima de 1116 méter söl leèl del mar.

## Geografia

## Aministrasiù
### Sindech

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de L'Albère l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Victor Ponta

El **Victor Ponta** (Bucarest, 20 de settember del 1972) a l'è on politegh romen.
L'è 'l president del Partii Socialdemocrategh (del 2010). L'è deputaa e l'è staa minister in vari governi de center-sinistra.
In del 2012 a l'è staa nominaa primm minister del sò paes, dopo la fin del governo del Mihai Razvan Ungureanu, per poeu vess conferma despoeu i elezion parlamentar de l'istess ann.
Vladimir Vladimirovič Putin

El **Vladimir Vladimirovič Putin** (Владимир Владимирович Путин; Leningrad, sett de ottober del 1952) l'è on politegh e ex agent segrett russ.
L'ha lavoraa in del KGB, con di incaregh anca in de la Germania de l'Est. Con la fin de la Guerra Freggia l'ha scomenciaa a fà el politegh, anca con l'aiutt del sindegh de San Pederburgh, l'Anatolij Sobčak. In tra i sò vari incaregh gh'è staa quell de direttor del FSB, i noeuv servizzi segrett de la Russia.
La soa cariera politega, scomenciada in di primm Agn Novanta, l'è stada svelta: l'è devegnuu primm minister del sò paes in tra el 1999 e 'l 2000 (sotta la presidenza del Boris El'cin). Ai dimission de l'El'cin, l'è deventaa president (prima *[[ad interim]]*, poeu confermaa in di elezzion), per poeu restàll per i vott agn sucessiv. Già che la Costituzzion Russa la dis che ona persona la pò 'vèggh domà duu mandaa de fira 'me president, l'ha vuttaa a fà elegg el sò sucessor Dmitrij Medvedev, che l'ha nominaa primm minister l'istess dì del sò insediament, in del 2008. In del 2012 l'è tornaa a vess president de la Republega.
L'è consideraa vun di omen pussee potent del mond.

## Curiosità
El Putin el fa judo de quand che l'era on giovinott. 

El gh'ha el dan quell di vott, vun di grad pussee alt del judo  

Per on giornal russ el gh'ha di origin talian, pussee precisament de Vicenza 

## Riferiment
Dmitrij Anatol'evič Medvedev

El **Dmitrij Anatol'evič Medvedev** (San Pederborgh, 14 de settember del 1965) l'è on politegh russ.

L'è staa president del sò paes in tra el 2008 e 'l 2012. L'è staa anca primm minister russ, nominaa del sò predecessor Vladimir Putin, del 2012 al 2020, sostituid del Michail Mišustin. In cambi, el fann vicepresident del Consili de Sigurezza de la Federazion, l'è anca el leader de Russia Unida.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Dotrina Medvedev
Tomislav Nikolić

El **Tomislav Nikolić** (Томислав Николић; Kragujevac, 15 de febrar del 1952) l'è on politegh serb.
De orientament politegh indipendent ma vesin al center-destra (Partii Progressista Serb), l'è staa president del Parlament in del 2007. In del 2012 l'è staa eleggiuu president del sò paes.
Aleksandar Vučić

**Aleksandar Vučić** (Belgrad, cinch de marz del 1970) l'è on politegh serb.
L'è 'l capp del Partii Progressista Serb, del qual a l'è vun di fondador. L'è staa minister de vari governi de center-destra, fin'a quand l'è staa eleggiuu primm minister del sò paes in del 2014.

## Alter progett
Andrej Kiska

**Andrej Kiska** (Poprad, duu de febrar del 1963) l'è on imprendidor e politegh slovacch.
In del 2014 l'è staa eleggiuu president del sò paes, dopo avè vinciuu al balotagg contra el sò sfidant Robert Fico.
Robert Fico

El **Robert Fico** (IPA: ['rɔbert 'fitsɔ], Topoľčany, 15 de settember del 1964) l'è on politegh slovacch.

L'è staa primm minister del sò paes in tra el 2006 e 'l 2010, per poeu vess eleggiuu anmò in del 2012. El se dimett el 14 de marz del 2018 dopo de la crisi politica dovuda a l'omicidi de Ján Kuciak, giornalista che l'era dree a indagà in sul rapport in tra la 'ndrangheta e la politega.

## Riferiment
*Slovacchia, il premier Fico si dimette
Trojany

**Trojany** al è ü pais de la Pulonia, sitüat 'ntra Wołomin e Varsavia, arent a Dąbrówka. La sò popolassiú in del 2014 al era de 490 abitancc.
Terremot de Soncin

El **terremot de [[Soncin]]** (prononça locala /sun'si/, in cremasc /sun'tʃi/) l'è sucedid el 12 de maj 1802, cont una forza tra i 8 e i 9 grads de la scala Mercalli.

La prima scossa la g'è stada el 11 de maj a le ses de sira, cont un sbassament del livell de l'aqua dei poz, e s'è sentid in jir un odor de zolfer.

La scossa plussee forta la g'è stada el 12 de maj a le nœv e meza (9:30) de la matina e el so epicenter l'era long el percors de l'Oi vixin a la citaa de Soncin e la terra la s'è sentida tremar ind una vintina de pais tœt intorna.

A Iors Nœv g'è stads i dagn plussee grands e a 400 cà e palaz de la citadina g'è borlad jo dei toc de mur e de teits. El terremot el g’ha fait del dan a le ciexe de San Menec, de San Francesc, de la Madona, e anca a l'Ospedal dei Pover a al convent de Santa Ciara.

A Soncin s'è rovinada la ciexa paroqial, qella de San Jacom, la ciexa de Santa Maria de le Grazie, indov g'è borlad jo un arcada, la ciexa de San Bernard, cont dei dagn al campanil. A Soncin g'è stads anca duu morts (o duu ferids grav). Sœbet dopo el terremot i g’ha trait su de le baraqe de legn per ospitar la popolazion qe dopo qella grand rovina la g'ha tacad a pregar e a far penitenza.. G'è stads dei dagn anca ind la frazion de Gallignan e ind el cumun de Ticeng.

A Romaneng g'è borlad jo la ciexa paroqial de San Joann Batista e San Biaj. I Romanenges i l'ha fada anc'mò su, tœta de nœv, de banda a indov g'era qella vegia.

Anca Crema la g'ha havid i so dagn, g'è vegnid fœra de le crepe in sul mur del Dom, su l’Arc del Torazz, e su la ciexa de San Bernardin; g'è borlad jo un toc de campanil del Santuare de Santa Maria de le Grazie, e g'è vegnids jo i teits de le capelle de la Basilega de Santa Maria de la Crox.

S'è formad un solc ind el terren vixin a Credera e Rubian indov g'è vegnid fœra tanta aqua.

La scossa la s'è sentida ben anca a Lod, Cremona e Bressa. G’è stade de i oltre scosse  infina al 24 de jœgn del stess ann.

## Riferiments
Viulin

El **viulin** l'è un strüment müsegal de la fameja di arch, cunt quater cord intunaa a intervaj de quinta.

Semm dré a parlà del strüment püssee picinin e cunt la tessidüra püssee güzza in tra i member de la so fameja. La corda püssee bassa (e donca la nota püssee bassa che se pö tö) l'è el sol2 ,  el sol sübit de suta al do central (do3);  i olter cord i henn, in orden cressent, el re3, el la3 e 'l mi4.. I part per viulin druven la ciav de viulin (ciav de sol). Quand che i gh'han de vess sunà di not e passagg debon güzz se druva un'indicaziun ch'a la dis de trà sö i not interessaa a l'utava de sura. Fina al XVIII secul, tütavia, a segond de la tessidüra del specifegh bindell o frament müsegal, al l'era druvaa un grand nümer de ciav segundarii: ciav de bass a l'utava de sura, cuntralt, mezusuvran, suvran e ciav de viulin frances .

El Violinista l'è chel lü che'l suna el viulin; l'omm de mester che 'l fà sö o 'l mett a post l'è el liüter.

El püssee cugnussüü viulinista de tücc i temp l'è staa el Niccolò Paganini, nassüü a Genua ind el 1792 e mort a Nizza ind el 1840. Anca un fracch in tra i liüter püssee celeber e piasüü ind el mond i henn lumbard: tra chest, l'Antonio Stradivari, el Giovanni Paolo Maggini, apus de i famej storegh di Guarneri e Amati.

## Riferimencc
Jacopo de Varagine

Ol beàt **Jacopo de Varagine** (Varazze, 1230 – Zena, 1298) l’è stacc ü frà domenicà, ü di predicadùr piö ‘n gàmba del sò tép e ü di piö 'mpurtàncc scritùr de stòrie de sancc de töt ol medioéf. 

Nasìt intùren al 1230 a Varazze, alùra ciamàda Varagine, zamò in del 1244 l’è dientàt frà domenicà e 'l s'è metìt a fà 'l insegnànt de teologéa, pò in del 1265 l’è dientàt priùr del convènt de Zena, dal 1267 al 1285 l’è stacc pruinciàl del sò ùrden per la *Lombardìa* e ‘n del 1292 l’è dientàt èscof de Zena.

Del sò laurà de predicadùr ‘l na rèsta memòria in d’öna quach di sò scricc, cioè i *Sermones de sanctis*, *Sermones dominicales*, *Sermones quadragesimales* e ach in del *Liber Marialis*. L’à scricc ach ol *Chronicon januense* che ‘l cönta sö la stòria de la sità de Zena da quando l’è nasìda ‘nfìna al 1295, ma ‘l sò laurà piö ‘mportànt l’è de sigür la Legenda Aurea, che l’è l’òpera de agiografìa piö cognusìda de töt ol medioéf, tat l’è stàcia tradüzìda in töcc i vulgàr del tép e l’è öna miniéra de ‘nformasiù sö la éta di sàncc.
Zena

La **zena** (o anca **scena**) l’è el past darer de la sgiornada, ch’es fa, de solet, invers la sira. La ven apœus al disnà.

## Referenze

## Ligam de fœura
* Desgiuner
* Disnà

## Ligam de fœura
Viulun

El **viulun** l'è un strüment druvaa per sunà de la müsega che'l gh'ha quater cord, acurdaa a intervaj de quinta giösta. El nomm intregh al saria **viuluncell**, ch'al ven del talian *violoncello*, ma ind el parlà, la gent el ciama de solit *viulun*. 

El tö part ind la sutafameja de i *viulin*, anduve i fan part i strümencc che gh'han quater cord, acurdaa a intervaj de quinta, che i figüren di taj a "eff" ins la tavula armonega (arc). 

Chel lüü ch'el suna el viuluncell al se ciama "viuluncellista". El viulun l'è un strüment devera popular. Al fa part de la fameja de i strüment a corda. Al gh'ha tancc mester: cume strüment *solo*, ind la *müsega de ciambra* e anca in urchestra. L'è anca druvaa ocasiunalment de i müsicista pop, cume The Beatles, Björk e Jamiroquai.

## Storia
El viulun l'è staa tacaa sö ind el XVI secul. A chel temp lé la gh'era una fameja de strümencc ciamaa i viol. I strümencc de la fameja del viulin i eren dré a fàss sö e i gh'eren un badalöcch de esmperimencc cunt strümencc de form e grandezz difarent. El violone a l'era popular cume bass. L'era simil al cuntrabass del dé d'incö. El nomm *violoncello*, al vör dì "violone picinin". 
El viulun al gh'ha anca 4 cord. El viulun l'è staa faa cume el strüment basso ind i grupp de strümencc ad arch (el cuntrabass l'è staa giöntaa püssee tard, e al pö sunà i not de l'utava de suta). A l'era druvaa per cumpagnà cume basso continuo, sunand l'istessa roba de la man sinistra del müsicista de clavicembalo. Quand che i cumpusitur han descumenciaa a scriv concerti grossi (pez per urchestra e grup picinin de sulista), i han descumenciaa a dàggh al viulun di solo picinin. In chel möd chì el viulun l'ha descumenciaa a vess druvaa debon cume strüment solo.
El Johann Sebastian Bach l'ha scrivüü ses suite per viulun solo (senza cumpagnament, donca el müsicista al gh'ha de sunà depersè). Chij lé i henn ancamò cunsideraa i pezz püssee bej scrivüü per el viulun.
Olter cumpusitur i han descumenciaa a scriv över per el viulun solo, cume el Joseph Haydn, el Mozart e 'l Beethoven. El viulun l'era nünch a l'istess nivell di olter strümencc ad arch, minga pö dumà sunand una semplis part de bass.
Ind el XIX secul un fracch de cumpusitur famus l'ha scrivüü müsega per el viulun. Un fracch de lur i eren viuluncelista deperlur, cume el Carl Davidov, el David Popper e 'l Julius Klengel.  Un quaj cumpusitur devera impurtant che l'ha scrivüü müsega per el viulun l'è staa: el : Mendelssohn, el Chopin, el Schumann, el Brahms, el Dvořák, el Fauré, el Saint-Saëns, el Elgar e 'l Sergei Rakhmaninov.  
Dü famus pezz scrivüü püssee de recent per viulun e urchestra i henn *Cello Symphony* del Benjamin Britten  e *The Protecting Veil* del John Tavener.
Turtel amar del Castel

El **Turtèl amar del [[Castèl]]** (Castel Goffredo) l'è 'n tipo de pàsta empinìda che se 'nsomèa al cazonsèl o al turtèl cremàsch e l'è 'n prodót agroalimentàr tradisiunàl de la Regiù de la Lombardia, tìpich apéna del teretóre del Castèl, en pruvìncia de Màntoa.

L'è ciamàt isé per la prezènsa de la balsamita, 'n èrba aromàtica ciamàda apò a *èrba amàra* o *èrba cazonsèla*. I óter ingredièncc pe l'empiöm i è: èrbe aromàtiche, formài de gràna, pà tridàt, öf, nus moscàda, ensàlvia, sìgola, ài e sal. Per preparà la pàsta frèsca se dòpra 'na resèta tradisiunàla con dés öf per ògna chìlo de farìna. La sfòia che se 'n càa la vé 'mpinìda co l'empiöm, piegàda per serà sö el bucunsì de 'mpiöm e rifinìda a mà. Se oté isé el turtèl che 'l g'ha 'na fùrma a triàngol schisàda caraterìstica.

'Na ólta cüzìcc en àiva salàda, i turtèi i vé servìcc condena spolveràda de formài de gràna e 'n cügià de botér deleguàt e 'nsaurìt co la 'nsàlvia.  

Ogna an, la tèrsa setemàna de zögn, a Castel se organìza a "Festa del tortello amaro di Castel Goffredo" (Fèsta del turtèl amar del Castèl).

## Riferimèncc


## Bibliografìa
*Paolo Polettini, Luciana Corresini, *"Il gioco dell'erba amara"* - Viadana, 2004 - ISBN 978-88-87942-95-8

## Colegamèncc de föra
* Sit uficiàl del Turtèl amàr
* Bùna Lombardia. Turtèl amàr del Castel
Eli Wallach

**Eli Herschel Wallach** (New York, sett de dicember del 1915 – New York, 24 de giugn del 2014) l'è staa on ator american.
De fameja giudea che la vegniva de la Polonia, l'ha scominciaa la soa cariera 'me ator de teater, per poeu andà in del mond del cine al princippi del 1956. L'è devegnuu vun di caratterista pussee important de la soa generazion. In Italia l'è ben cognossuu per el sò roeul del bandii *Tuco* in del cine del Sergio Leone *[[El bon, el brutt e 'l cativ]]*. L'ha segutaa a fà l'ator fin'a pochi agn prima de la soa mort, che l'è rivada in del 2014, quand che 'l gh'aveva 98 agn.
Viola (strümènt)

Una **viola** l'è un strüment müsegal ch'al sömeja al viulin e al viulun. La viola la gh'ha un son püssee bass de un viulin, ma püssee volt de un viulun. Al gh'ha quater cord, el do, el sol, el re e 'l la, propi 'me el viulun, ma de l'utava de sura. La viola la ven sunada cunt un arch, tegnüü cunt la man destra (struments a arc). Quajvölta i cord i pöden vess spizegaa (pizzicato).

Quand che la gent la ved la viola, de spess la pensa che la sia un viulin. Quest perchè la viola l'è dumà un toch püssee granda de un viulin, e 'me 'l viulin, la viola la se ten in su la spala sinistra del müsicista. La pö granda differenza tra una viola e un viulin l'è el son diffarent. 

Chel lü che'l suna la viola al se ciama "violista", menterl che la fa sö e la mett a post l'è el liüter.
I cumpositur i druven la viola per sunà i not de l'armonìa. L'è vön di strümencc principaj ind un quartett de arch, insema a dü viulin e un viulun.
Rebeba

La **rebeba** (inscì anca in lombard oriental, per el Bergamàsch el Zappettini el la riporta come *ribeba*; in lumbard uriental anca **medafreda**, **zanforgna** in milanes e olter dialett ucidentaj) l'è un strüment müsegal idiofun faa sö de una strutüra de medall repiegada sura de lee, che la figüra 'me un ferr de cavall, inscì de fà sö un spazi liber in mezz al qual se cata 'na lamela sutil de metall che che de una banda a l'è marcada a la strutüra del strüment e de l'oltra l'è livra.

L'è un strüment spantegaa breech in tüt el mund cunt di carateristegh morfologegh devers; in Europa e India a ghe n'hemm segn a partì del XIV secul e l'è tipegh de la müsega del völgh.
In Italia l'è assé spantegaa in Sardegna, anduve l'è cugnussüü 'me *Trunfa* o *Trumba*, e in Sicilia anduve l'è cugnussüü cume *marranzanu* e l'è de spess druvaa per cumpagnà i tarantell.

Vön di püssee impurtancc center de prudüziun de rebeb l'era a Boccorio, frazzion del comün de La Riva, in Pruvincia de Vercei, in Piemont, ai pè del Mont Rösa.

La rebeba d'incö la se suna in tri möd:
*se spissiga la lamela nurmalment e se möv la lengua (la manda föra vibraziun variabil cumpagnaa del bass son ünich e propi,
*se spissiga la lamela in tant che s'è dré a fà cress l'estenziun de la buca
*se spissiga la lamela in tant che s'è dré a bufà (la manda fö un son ünich e senza vibraziun)

## Ligamm de föra
* The world's most complete Jew's Harp Collection
* Sunatur de rebeba (video youtube)
*  Scacciapensieri - Jew's Harps from Europe and All Around the World 
*  antropodium.nl 
*  Storia de la rebeba
*  Rebeba in aziun
*  Jew's Harp

## Riferimencc
Piano

El **piano** (el nomm intregh l'è **pianufort**, ch'al ven del talian *pianoforte*) l'è un strüment müsegal cunt una tastera. Un piano nurmal al gh'ha 88 tast. I piano druven i tast per möv di martell che i pica sura i cord lé denter, e pöj i fann son. I piano i henn in do misür de bas: grand piano e piano a mür. El piano a l'è staa un strüment devera popular ind la müsega classega de l'Ucident fina del  tard XVIII secul. Chel lü ch'el suna el piano al ven ciamaa pianista.

## Storia
El piano l'è staa inventaa del Bartolomeo Cristofori de Padua, in Italia. Lü l'ha faa sö 'l so prim piano ind el 1709. Ind el principi, el strüment el se ciamava "fortepiano", ch'al vör dì "fort-pian" in talian. El Cristofori l'ha desvelüpaa del clavicembal che'l par cume un piano, ma i cord del clavicembal i henn picaa de una lama picinina de metal. Ind el piano i cord i henn picaa de un martell. I prim strümencc a tastera, cume el clavicembal e l'orghen, ch'i eren druvaa a chel temp lé, i even una tastera debon püssee cürta respett a incö. Gradüalment la tastera l'è devegnüda püssee lünga fina a quand l'è rüvada a i 88 not (7 utav püssee tre not) del piano d'incö.
## Ligamm de föra
* Storia del Piano , Association of Blind Piano Tuners, UK
* The Piano Encyclopedia- Sit che'l fa vidé cume sunà e fà sö müsega.
* The Frederick Historical Piano Collection
* Materiaj de legn de un piano
* Piano Room
* Martha Beth Lewis' Piano Page  - Infurmaziun ütil söl piano
Sass de Gordona

El **Sass de Gordona** (parnonzia local: [gur'dona]; italian: *Sasso Gordona*) l'è ona scima di Prealp Luganes.
A l'è volt 1.410 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in sul confin in tra la Lombardia (Val d'Intelvi) e 'l Canton Tesin (Val de Mugg). La scima l'è 'l pont pussee volt del comun de Schignan (Provincia de Comm).
In su la costa del Sass de Gordona a gh'è di fortificazion de la Ligna Cadorna.
Tanacetum balsamita

**Tanacetum balsamita** l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Asteraceae, cunusìda apò a col nòm popolàr de **èrba amàra** o **èrba cazonsèla**. L'è uriginària de l'Azia ma la s'è fàda natüràla en töta l'Europa meridiunàla e centràla.

## Caraterìstiche
L'è 'na piànta erbàcea che g'ha 'n gamp de 60÷90 ghèi de altèsa. Le fòie, sèmpie, ovài, de culùr vért bèl vif conden profùmo che se 'nsomèa a chèl de la mènta. Chèle piö bàse le g'ha 'l gambì e chèle piö 'n alt i è sèsii. I fiùr i è pesègn e de culùr zalt, reünìcc en capulì (de 5 o 6 milìmetri) e chèsti reünìcc endena 'nfiurescènsa a curìmp. L'èrba amàra la fiorés en istàt. La preferés i teré bèi frèsch, i boscài ömecc e le rìe dei fiöm.


Archivi:Tanacetum balsamita cv.majus Kh.208 But.jpg|*Tanacetum balsamita* (cultivar)
archivi:Balsamita major.jpg|Detài dei fiùr
archivi:Frauenminze April 2012.JPG|Detài de le fòie


## Üzo
L'è 'na piànta comestìbil e l'è doprada endèla resèta de l'empiöm dei Turtei amar del Castel.

## Sinònim

**Balsamita balsamita* (L.) Rydb. 
**Balsamita balsamitoides* (Sch.Bip.) Tzvelev	
**Balsamita major* Desf.	
**Balsamita major subsp. balsamitoides* (Sch.Bip.) Kerguélen	
**Balsamita major var. tanacetoides* (Boiss.) Moldenke	
**Balsamita suaveolens* Pers.	
**Balsamita vulgaris* Willd.	
**Chamaemelum balsamita* (L.) E.H.L.Krause
**Chrysanthemum balsamita* L.	
**Chrysanthemum balsamita* (L.) Baill.	
**Chrysanthemum balsamita var. tanacetoides* Boiss.	
**Chrysanthemum balsamitoides* (Sch.Bip.) Nábělek	
**Chrysanthemum grande* (L.) Hook.f.	
**Chrysanthemum grandiflorum* (Desf.) Dum.Cours.	
**Chrysanthemum majus* (Desf.) Asch.	
**Chrysanthemum tanacetifolium* (Desr.) Dum.Cours.	
**Chrysanthemum tanacetum* Vis.	
**Leucanthemum balsamita* (L.) Over	
**Matricaria balsamita* (L.) Desr.	
**Pyrethrum balsamita* (L.) Willd.	
**Pyrethrum balsamita var. tanacetoides* Boiss.	
**Pyrethrum balsamitoides* (Nábělek) Tzvelev	
**Pyrethrum majus* (Desf.) Tzvelev	
**Pyrethrum tanacetum* DC.	
**Tanacetum balsamita subsp. balsamitoides* (Sch.Bip.) Grierson	
**Tanacetum balsamitoides* Sch.Bip.

## Referencias


## Bibliografía
# Culpepers British Herbal - Pub. William Nicholson and Son - C. 1905 (reimpreso del origianl de 1653)
# Anonymous. 1986. List-Based Rec., Soil Conserv. Serv., U.S.D.A. Database of the U.S.D.A., Beltsville.
# Cronquist, A. J. 1994. Vascular plants of the intermountain west, U.S.A. 5: 1–496. In A. J. Cronquist, A. H. Holmgren, N. H. Holmgren, J. L. Reveal & P. K. Holmgren (eds.) Intermount. Fl.. Hafner Pub. Co., New York.
# Flora of North America Editorial Committee, e. 2006. Magnoliophyta: Asteridae, part 6: Asteraceae, part 1. 19: i–xxiv. In Fl. N. Amer.. Oxford University Press, New York.
# Zuloaga, F. O., O. Morrone, M. J. Belgrano, C. Marticorena & E. Marchesi. (eds.) 2008. Catálogo de las Plantas Vasculares del Cono Sur (Argentina, Sur de Brasil, Chile, Paraguay y Uruguay). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 107(1): i–xcvi, 1–983; 107(2): i–xx, 985–2286; 107(3): i–xxi, 2287–3348.
Flaüt

Cunt la parola **flaüt** (o *flaüta*, *flüta* in Milanes, *flaöt* in Lumbardia central, *flaüs* ind el paves, o anca al feminil *flaüta* o *flöta*) se intend una fameja de strümencc müsegaj, ch'i fa part del grupp di *legn*: chela denominaziun chì la fa riferiment al material püssee druvaa ind el XIX secul per fàj sö, che a l'era propi el legn. Incö, i flaüt travers i henn faa nurmalment de metall, menter i flaüt dritt i vegnen faa de legn ancamò. Pöj gh'henn i flaüt (generalment chej tund) cume i ocarina, ch'i vegnen faa de teracöta.

El flaüt l'è prubabilment el strüment müsegal püssee antich. Ghe'n cugnussum di chej faa cunt ossa de animaj o avori del Paleolitegh medi  ('me chel, discüss, del Divje Babe in Slovenia) e al Paleolitegh de sura: breegh 50.000 agn a dré l'era giamò cugnussüü a l'omm de Neanderthal.

Cume i olter strümencc aerofun risunancc, el flaüt al fa son grazia a l'uscilaziun de l'aria che gh'è dent ind el strüment. 

## Riferimencc
Tanacetum annuum

**Tanacetum annuum** L. l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Asteraceae. L'è fàcil de catà endela regiù mediterànea (Portogal, Spàgna, Francia e Maròch, endèi pàscoi endoche gh'è 'l teré argilùs.

### Sinònim
* *Balsamita annua* DC.
* *Balsamita multifida* Clemente
* *Chrysanthemum annuum* (L.) Fiori

## Riferimèncc
*  Tanacetum annuum en The Plant List
Tanacetum vulgare

**Tanacetum vulgare** L. l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Asteraceae, 

## Descrizione
L'è 'na piànta erbàcea perène che crès enfìna a 60 ÷ 120 ghèi de altèsa del teré. L'è 'n grant aromàtica, e l'è munìda de 'n rizòma che rèsta al pél del teré, ramificàt e lignùs. La g'ha dei gamp che stà sö bèi drìcc, con tàte fòie, striàcc, che che tènt a ramificà 'ndèla part piö alta.

Le fòie le g'ha 'l gambì lónch 5÷15 ghèi, altèrne, glàbre, con 15÷23 segmèncc penatopartìcc, seghetàcc sö l'òrlo; le fòie del gamp le ghe se 'nguàina dré e le prezènta endèla fàcia de l'envèrs dele ghiàndole picinìne.

Le 'nfiurescènse i è dei capulì a sò ólta reünìcc en curìmp, bèi empacàcc che vé sö ensìma ai gamp. I capulì i è bèi spès e spiatàcc conde fiùr töcc tübulùs de 'n culùr zalt dór de presapóch en ghèl 1 cm de diàmetro, a fùrma che somèa 'n piàt, condèn pedùncol bèl lónch. 

I fiurilì periferich, en tùren a l'òrlo del capulì i è fiùr fèmina co la coròla corolla tridentada, envéce chèi en mès i è ermafrudìcc co la coròla a 5 décc. Le bràtee envolücràle i è lanceolàde-otüze e scariùze a l'òrlo, bèle tacàde giöna a l'ótra. I fiurés de zögn a setèmber.

I fröcc i è dei achéni lónch presapóch en pér 2 de milìmetri con 4 o 5 còste longitüdinài, piéne de ghiandulìne. El pàpo el g'ha 'na curunsìna solcàda en maniéra iregolàra.

## Habitat
Chèsta piànta la crès dré ai fòs, endèi teré mìa cultiàcc, sö le spónde dei fiöm, endèle praterìe, e suradetöt endèi teré àcit e 'ndei mucc enfìna a 1.600 méter sùra el leèl del mar.

## Sinònim
* Chrysanthemum vulgare Bernh. 
* Pyrethrum tanacetum Bernh.

## Riferimèncc

Sandro Pignatti, *Flora d'Italia* - 1982 Edagricole - Bologna
Pietro Zangheri, *Flora Italica*. 1976 CEDAM - Padova
Conti F., Abbate G., Alessandrini A., Blasi C.,  *An annotated checklist of the Italian vascular flora* - 2005 Palombi Editori, Roma.
Tanacetum siculum

**Tanacetum siculum** (Guss.) Strobl l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Asteraceae, endémica de la Sicìlia orientàla.

L'è 'na emicriptòfita scapùza, coi gamp che rìa a 30 a 90 ghèi del teré. La se 'nsomèa a Tanacetum vulgare, la l'è piö minüdìna; i capulì, de culùr zalt bèl cargàt, i g'ha fùrma campanulàda, i è larch 4÷5 mm e lónch presapoch 6 mm. L'invòlucro fiuràl l'è furmàt de squàme apéna apéna lanüginùze. 

L'è 'na spéce piuniéra che rìa a colonizà le culàde de làa de formasiù recènta, doca el sò areàl l'è limitàt le còste de l'Etna.

## Sinònim
* Tanacetum vulgare var. siculum Guss.

## Riferimèncc
* Tenacetum siculum en The Plant List
* Sandro Pignatti, *Flora d'Italia*, Bologna, Edagricole, 1982. ISBN 8850624492.
Lengua bambara

El **bambara** o **bamanakan** l'è ona lengua mandingo.
L'è la madrelengua del popol di Bambara (circa 2.700.000 personn), ma l'è drovada 'me lengua franca almanch de ses milion de gent in tra el Mali, el Burkina Faso, la Costa d'Avori, el Gambia, la Guinea e la Mauritania.
A l'è ona lengua tonal e la gh'ha ona strutura *Sogett-Ogett-Verb* (SOV). El bambara el gh'ha ona tradizion oral famosa, perchè l'è staa doperaa despess di griot.
L'è scrivuu cont l'abecee latin, con la gionta di letter /ɛ/ e /ɔ/.
## Esempi de lengua (Deciarazion Universal di Diritt de l'Omm, art. 1)
Hadamaden bɛɛ danmakɛɲɛnen bɛ bange, danbe ni josira la. Hakili ni taasi b'u bɛɛ la, wa u ka kan ka badenɲasira de waleya u ni ɲɔgɔn cɛ.
Lengua comoriana

El **comorian** (nomm nativ: *shikomor*) l'è ona lengua africana.
L'è ona derivazion del swahili, e l'è parlada in de l'arcipelegh di Comor (anca in de l'isola de Mayotte, che la partegn a la Francia). El gh'ha 'vuu ona forta influenza de l'arab.
A l'è scrivuu sia in abecee arab che in quell latin.
Mayotte

**Mayotte** l'è ona region francesa d'oltramar.
La partegn a l'arcipelegh di Comor, in del canal del Mozambigh. El capploeugh l'è Mamoudzou.
La lengua ofizial l'è 'l frances, ma la popolazion la parla soratutt el comorian, oltra a cognoss l'arab e on poo de malgasc.
Camisa

La **camisa **l'è on vestii che 'l quatta giò el pecc e 'l bust.
De norma, la gh'ha i manegh, el baver e di boton in sul denanz. Ona quai camisa la pò 'vèggh anca di scarsellinn (con o senza boton).
La pò vess de vari materiai, compagn del lin, de la seda o de la flanella.
A l'è on vestii bell antigh, che l'ha ciappaa semper pussee importanza cont el passà di secoi. Al dì d'incoeu l'è considerada on segn de eleganza e de formalità.
## El nomm
La parolla *camisa* l'è comuna anca a alter lengov romanz (spagnoeu e portoghes *camisa*, italian *camicia*, frances *chemise*). La riva del latin volgar *camis(i)a*, che forsi la gh'ha on'origin germanega.
## Referenz
Caviggia

La **caviggia** (cognossuda anca 'me *canevella*, *cavucella*, *ciavella* ó *caégia* in lombàrt orientàl ) l'è on'articolazion che la fonziona 'me pont de colegament in tra 'l pee e la gamba, in corespondenza del maleol.

## Referiment
Salicaceae

**Salicaceae** i è 'na famìa biològica de piànte che fà part de l'ùrden de le Malpighiales. En chèsta famìa gh'è dét spéci arbutìve diòiche a fòie che cröda endèla bröta stagiù. 

Le fòie de chèste spéci i è alternàde, sèmpie e co le stìpole. I fiùr, mìa tat nömerùs, unisesuài, aclamìdei, copmpagnàcc de bràtee e reünìcc en amèncc che pöl véser sö bèi dricc o che pindùla 'n zó. I pöl véser anemòfii e entomòfii  (*Salix*). El fröt l'è 'na càpsula loculicìda, che se dèrf gràsie a 4 vàlve. La somésa l'è bondànta, pesèna, bordàda de péi (dispersiù anemòcora), col perìot bù per bötà piötòst cürt. Reprudusiù vegetatìva bèla bondànta. 

La famìa la töl dét presapóch 300 spéci che crès endèi clìmi temperàcc e frècc, perlopiö del emisfér boreàl.

## Zèner
Pan

El **pan** (lombard oriental: [pa]) l'è on mangià tra i pussee comun e important in del mond.
A l'è on impast de farina (de solet de forment, però di voeult anca de seghel, de mej, de formenton, etc.) e acqua, che 'l vegn lassaa fermentaa, levaa (di voeult in d'ona stua) e poeu coeus in d'on prestin. Dopo el vegn faa su e confezionaa in maner diferent, e despess ghe vegn giontaa anca ingredient regionai.
In tra i pan lombard a troeuvom la *[[michetta]]* (o *rosetta*), tipega de Milan, ma ghe n'è tanti alter.

El gh'ha on post fondamental in de la tradizion ocidental 'me component primari de la limentazion: inscì tant che 'l termen medemm el pò devegnì sinomen de "mangià, aliment". Per esempi, basta domà pensà a Mattee (6:11), ciovè: *Dann incoeu el nost pan de tucc i dì.*

## Ingredient

I ricett pussee spantegaa preveden pu o manch dò part de farina de forment e vuna d'aqua, on poo fresch e on poo che vegnen de 'n impast precedent (levaa natural, o anca de birra), ma ghe n'è anca con la farina de carlon o de seghel. Despess 'me condiment el vegn doperaa la sal, ma anca l'oeuli, el buter e alter grass. On alter lavorà che 'l muda despess l'è la forma.

## El nomm
La parolla *pan* la riva del latin *panis*, con l'istess significaa. El termen el troeuvom in tutt i lengov romanz (italian *pane*, rümen *pâne*, rumanc *pan*, frances *pain*, spagnoeu *pan*, portoghes *pão*...).

## Varda anca
*Levaa
*Forment
*Farina
Canal de la Manega

El **Canal de la Manega** o anca domà** la Manega** (frances: *la Manche*; ingles: *English Channel*; breton: *Mor Breizh*; cornovajes: *Mor Bretannek*; normann: *Ch'nal*) l'è on canal natural che la separa la Gran Bretagna del rest de l'Europa, e la colega el Mar del Nord cont l'Ocean Atlantegh.
L'è longh circa 560 km: el pont pussee largh l'è de 240 km, el pussee strecc inveci de 24 (in del Strecc de Dover).
In tra i isol de la Manega a troeuvom l'isola de Wight, Jersey, Guernsey, Alderney, Sark e Ouessant.
Isol del Canal

I **Isol del Canal** (ingles: *Channel Islands* o *British Islands*; normann: * Îles  d'la Manche*; frances: *Îles Anglo-Normandes* o *Îles de la Manche*) l'è on rosc de isol in del Canal de la Manega, minga delongg de la costa francesa.
I isol abitaa hinn Jersey, Guernsey, Alderney, Sark, Herm, Jethou, Brecqhou, Lihou e Chausey.
## Organizazion politega
I isol se spartissien in tra i bailad de Jersey e de Guernsey. Tucc duu hinn dipendenz de la Corona inglesa, ma fann minga part del Regn Unii. De fatt i isol hinn tutt quell che 'l resta de l'antigh Ducaa de Normandia. Domà l'isolin de Chausey el ghe partegn a la Francia.
## Vos corelaa
*Canal de la Manega
*Bailad de Jersey
*Bailad de Guernsey
*Lista di re d'Inghilterra
*Ducaa de Normandia
Gipo Farassino

El **Giuseppe Farassino**, cognossuu 'me **Gipo** (Turin, vundes de marz del 1934 – Turin, vundes de dicember del 2013) l'è staa on cantautor e politegh piemontes.
A l'è staa vun di cantant pussee important de la canzon piemontesa.
L'aveva scominciaa la soa cariera 'me cantant melodegh cont el stranomm de *Tony D'Angelo* a la fin di agn '50, in de la banda del Renzo Gallo.
Comè cantant e autor, a partì di agn '60 l'ha scominciaa a virà invers la musega popolar e quella pussee impegnada politicament (al temp l'era vesin ai posizion del Partii Comunista Italian). El sò sucess pussee gross, in italian e in piemontes, gh'è staa in di agn '70. Poeu l'ha faa anca l'ator del cine e del teater.
A la fin di agn '80 el s'è vesinaa ai posizion de la Lega Nord, che l'era dree a nass proppi in quei dì là. In del 1994 l'è staa eleggiuu al Parlament Europee. In del 2004-2005 l'è staa anca assessor in d'ona gionta regional del Piemont de center-destra.
A partì del 2001 l'è tornaa a cantà e fà spetacoi. In de la soa produzion artistega l'ha publicaa ona trentena de disch.

## Discografia
*Le canson ëd Pòrta Pila (1962)
*Le canson ëd Pòrta Pila 2 (1962)
*Le canson ëd Pòrta Pila 3 (1963)
*Mè cit Turin (1963)
*Auguri (1966)
*Avere un amico (1967)
*Due soldi di coraggio (1969)
*Gipo a sò Turin (1970)
*Gipo a sò Piemont (1971)
*Ij bogianen (1972)
*Uomini, bestie e ragionieri (1973)
*Mè car Artuf (1974)
*La patria cita (1974)
*C'è chi vòle e chi non pòle, grassie listesso (1974)
*Guardia che bianca lun-a (1975)
*Mantello, stivali e coltello (1975)
*Recital Gipo (1976)
*Ij mè amor dij 20 ani (1976)
*Per la mia gente (1977)
*Turin bel cheur (1978)
*N'aptit da sonador (1982)
*Piemontèis (1985)
*Canson d'amor (1988)
*Piemontèis (1996)
*Gipo Farassino (1996)
*Ridatemi Amapola (1998)
*Ritratto d'artista (2000)
Micurà de Rü

El **Micurà de Rü** (todesch: *Nikolaus Bacher*; San Cassiano, quatter de dicember del 1789 - Innsbruck, 29 de marz del 1845) l'è staa on prevet e lenguista austriegh.
## Vita
L'è nassuu a San Cassiano, in de la località de *Rü*, incoeu in del comun de Badia (Val Badia).
De maderlengua ladina, ultem de quatter fioeu, l'ha studiaa teologia e l'è deventaa prevet (ordinaa a Salisburgh) in del 1814. L'è staa capellan militar e educator in d'on colegg a Milan. L'è staa anca letor de lengua italiana a l'università de Innsbruck.
L'è staa el primm autor de ona grammatega del ladin, la *Versuch einer deütsch-ladinischen Sprachlehre*, scrivuda cont el provà a tegnì insemma i dialett di vari vallad de la Ladinia.
El pussee important istitutt dedicaa a l'istudi e a la tutela del ladin l'è staa fondaa in del 1976 e dedicaa a lu.

## Ligamm de foeura
*Istitut Cultural Ladin "Micurà de Rü"
Francisco Franco

El **Francisco Franco y Bahamonde** (Ferrol, quatter de dicember del 1892 - Madrid, 20 de november del 1975) l'è staa on militar e ditador spagnoeu.

## Vita
L'ha scominciaa la soa cariera in de l'esercit spagnoeu in del 1907, e l'è deventaa ofizial in del 1912. L'ha combattuu in Marocch, indè che 'l s'è faa cognoss per el sò valor 'me soldaa e 'me comandant. L'è staa vun di fondador e primm member de la Legion Foresta Spagnoeula, in del 1920. La soa cariera de ofizial l'è andada inanz, e 'l gh'ha 'vuu incaregh de comand in Africa, in di Balear e in Spagna.
In del 1936, con la vitoria del Front Popolar, el Franco l'è staa slontanaa de la Spagna e menaa ai Canari. De lì, el Franco el s'è s'ceraa cont i golpista nazionalista, e ben prest l'è deventaa el comandant de l'esercit ribell. La guerra civil spagnoeula l'è andada inanz per trii agn (1936-1939): vuttaa de la Germania e de l'Italia, el Franco l'è riessii a vincc la guerra, e l'è deventaa el noeuv capp del Paes. El Franco l'ha mettuu in pee on regimm fascista bell dur, ma el s'è minga s'ceraa coi todesch e i italian in de la II Guerra Mondial, e l'è restaa neutral.
Dopo el 1945 l'è deventaa on fedel leaa de la NATO, in fonzion anticomunista. Invers la fin di Agn Sessanta l'ha scominciaa a preparà la transizion del regimm, e l'ha nominaa sò erede el princip Juan Carlos de Borbon. In del 1973 l'ha lassaa el governa, e l'è restaa domà capp del Statt. L'è mort in del 1975

## Vos correlaa
*Luis Carrero Blanco
Giovanni Capis

El **Giovanni Capis** (Domm, XVI secol - mort in del XVII secol) a l'è staa on giurista e storegh lombard, autor de vun di test pussee antigh de la letteradura milanesa.
## Vita

Nassuu de 'na fameja ossolana, l'era el fioeu del *Matteo Capis*. El gh'ha 'vuu duu fioeu: Giovanni Matteo (1617-1691) e Francesco. L'ha studiaa legg a Pavia, e l'è staa lilinscì che l'ha scrivuu el Varon Milanes, che l'è 'l primm dizionari etimologegh del lombard.
Poeu l'è tornaa su a Domm, e lilinscì l'ha lavoraa 'me giureconsult. El gh'ha 'vuu anca di incaregh a Milan al temp de la pesta. L'ha scrivuu anca ona storia de Domm (publicaa in del 1673 del sò fioeu Giovann), che l'è consideraa vun di test pussee vegg de la storiografia ossolana.

## Oeuver
**[[s:it:Varon Milanes|Varon Milanes]]*, Milan, 1606
**Memorie della corte di Mattarella O sia del Borgo di Duomo d'Ossola et sua giurisdizione*, Milan, 1673

## Interprogèt
*lmo.Wikisource

## Riferimènt
*Giovanni Capis Dizionario Biografico Treccani