open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ceser Beccaria

El **Ceser Beccaria** (*Cesare Beccaria* in italian; Marches de Beccaria-Bonesana, Milan, 12 de marz del 1738 - 28 de november del 1794) a l'è stad un filosof e leterad italian, vun di pussee important esponent de l'inluminism lombard, l'ha fondad insema al Lissander e al Peder Verr l**[[Academia di Pugn]]'' e l'è stad in tra i principai collaborador del giornal "''Il Caffè''". L'è cognossud soratut coma autor del liber ''"[[Dei delitti e delle pene]]"'', che 'l parla de la necessità de abolì la [[tortura]] e la [[pena de mort]] e de modifegà el sistema carcerari.

==Penser==

Dop de havé scrivud in sul tema [[Economia|economegh]], 'me per esempi ind el "''Del disordine e de' rimedi delle monete nello Stato di Milano nell'anno 1762''", el Beccaria el publega in del [[1764]] "''[[Dei delitti e delle pene]]''", oeuvra ispirada ai principi del [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] e del [[Montesquieu|Montesquieau]], che la se spantega subet in tuta [[Europa]], soratut a [[Paris]], indova che i filosof del grup de l**Encyclopédie* la descriven 'me vuna di oeuver pussee importante de l'età di lus e de fad la vegn voltada squas subet de l'[[André Morellet]] in frances. In quell'oeuvra chì el Beccaria l'insubiss l'abolizzion de la pena de mort, che per lu l'è minga un dirit ma "una guerra de la nazzion cont un citadin", sia per reson etiche sia per reson prateghe, perchè de fad quella pena chì l'ha mai fermad el crimen, insema a l'abolizzion de la tortura, perchè considerada illegitima e inutel; de sorapu el teoriza el concet de prevenzion del delit, che l'è 'me concet in tra i pussee modern. I so idei inn in d'una quai manera in linea con quei di filosof [[John Locke|Locke]] e [[Claude-Adrien Helvétius|Helvétius]], ma trovom anca di influenze del sensism del [[Étienne Bonnot de Condillac|Condillac]] in de l'oeuvra "*Ricerche intorno alla natura dello stile*" del [[1770]].

==Bibliografia==
**Enciclopedia Garzanti di Filosofia,'' Garzanti Editore

## Alter proget
Sant Imbù

**Sant Imbù** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la Al d'Emagna sö i rie del Imagna.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs l' se tróa a 25 km de la sità e a 412 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Berbèn, Brembila, Còrna, Còsta Imagna, Róncola, Röda e Alsèca.

## De èt
Ol santuare de la Madóna de la Cornabüsa che cóme l' dis pò 'l nòm l'è dét in d'öna còrna de la montagna.

I tèrme de la "Villa delle Ortensie".

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sant Imbù l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Barbarìga

**Barbarìga**, (Italià: *Barbariga*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Ucidentàl a 21 km de la cità de Brèsa en diresiù Sudòvest. El cunfìna coi cümü de Corsà, Dèl, Oflàga, Pompià, Urs Nöf e San Pàol.

El paés l'è nasìt entùren a 'n castèl de campàgna fondàt tra 'l sècol XI e 'l sècol XII. De chèsto castèl rèsta apéna póche ruìne, endèl cèntro del paés.
El cülto de San Vit, che l'è 'l patròno del paés, el fa pensà a 'na zòna 'nfestàda dei bis perchè San Vit l'ìa 'nvocàt dei Longobàrcc cùtra i perìcoi e i dagn dei bis vilinùs.

Barbarìga, isé come Longhéna, l'è cunusìt en töta la pruvìncia de Brèsa per vìa dei sò cazonsèi, al pónt che 'l cümü, endèl 2004, el g'ha istitüìt el màrchio *Denuminasiù cümünal de urìgin* per tutelài e valurizài.

Del cümü de Barbarìga, fa part apò a la frasiù de Fruntignà, che la cönta piö o méno 400 abitàncc.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Router

El **router** (apó **rùter**) a l'è un arnes eletronegh che'l mena i pachet in entrada vers la giüsta destinaziun in sü la red, un prucess ciamaa routing.

I red lucaj per i ufizi e i dít piscinít gh'hann de solit dumà un router che'l fa anca el gateway vers la red Internet. El router al fà cundivid l'atach a la red de föra intra tücc i terminaj lucaj.

## Vus curelaa
*Tabella de routing
PSTN

El **PSTN** (*Public Switched Telephone Network*) a l'è la red telefoniga tradiziunala.

A l'è basada in sü la cumütaziun di circuit e minga la cumütaziun di pachet.
POTS

El **POTS** (*Plain Old Telephone System*) a l'è el sistema telefonich tradiziunal.

A l'è basaa in sü i terminaj analogich e i red a cumütaziun di circuit.

## Varda anca
* PSTN
PBX

El **PBX** (*Private Branch Exchange*) a l'è una central telefoniga privada (un centralin), duprada suratüt in di dit 'me red telefoniga de denter.

Al permet de gestì in manera utonuma un nümer d'estenziun intern e de interfacc cunt i linij püblich.

Senza un PBX ogni telefun lucal al duaria vegh una sua linea püblica aposta.
Analog Terminal Adapter

L**'ATA** (*Analog Terminal Adapter*) a l'è un afar che'l fa in manera de culigà un afar analògich (telefun, fax) a una red IP. El sò laurà a l'è quel de fà cudifiga de la decudifiga de la part vucala e de la segnalaziun SIP (*Session Initial Protocol*).
Codec

El **Codec** a l'è un alguritm che'l se dupra per la cumpressiun e la cudifiga (e pöö per la decumpressiun e la decudifiga) del signal vucal in furmaa digital.

I Codec püssee bun i poden sbassaa de bun el trafich in sü la red IP, ma i gh'hann bisogna d'una putenza d'elaburaziun di terminaj püssee grossa e i poden purtà una quantità vucala püssee piscinina.
Spirà

**Spirà** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la mèza pianüra bergamàsca apéna sóta la Strada Francesca.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km² 

Ol paìs l' se tróa a 12 km de la sità e a 154 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brignà, Cològn, Cümü Nöf, Lürà, Pognà, Örgnà e Verdèl.

## De èt

Spirà l'éra, 'nsèma a Örgnà e Cològn, ü bórgh fortificàt con tat de müre, tur e fosàt. Adès müra e fosàt i gh'è piö, i rèsta adóma dò tur, ma a girà 'n del paìs vècc, tra i strade strécie, e suradetöt a ardà i sömeànse ciapàde dal ciél s'pöl amò lès la strütüra del bórgh fortificàt de öna ólta.
 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Spirà l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Bagnöl

**Bagnöl**, (Italià: *Bagnolo Mella*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna Centràl a 14 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.

El cunfìna coi cümü de Cavreà, Dèl, Ghét, Lé, Manèrbe, Muntirù, Oflàga e Poncaràl.

El cümü l'è stat fregiàt col tìtol de cità a pàrter del zenér del 2011 del Presidènt de la Repüblica Italiana Giorgio Napolitano, per mèrecc de caràter stòrich e cültüràl.

## Evulusiù demogràfica

## Gemelàgi
Bagnöl l'è 'nzemelàt coi cümü de:

*  Brie-Comte-Robert, Francia
*  Stadtbergen, Germania
 

## Riferimèncc
Serial ATA

El standard **Serial ATA** o **eSata** (External Serial Advanced Technology Attachment) a l'è l'interfacia che la se dupra de solit per el culigament di disch rigid e di masterizadur DVD al cumpiüter.

La velucità massima de culigament a l'è de 1,5 Gbit/s. I fij de culigament i poden minga trasmet la curent.

## Storia
In del 2009 la surtarà una versiun, ciamada **eSatap** (indue che la **p** a l'è per **power**, **curent**), che che la permetarà anca de traspurtà la curent.
Medulàch

**Medulàch** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem l'è sö la ria mansina del Ada 'n de la pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 251 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calösch, Chignöl (BG), Cornaa (MI), Padernu (LC), Sólsa, Süìs e Téren.

## De èt

Ol palàs Medolago - Albani de gran valùr istòrech - artistèch: nasìt cóme castèl in del médioéf, tat che l' gh'à 'ntùren amò 'l fosàt, l'è stài trasfurmàt in del méla e sés/méla e sèt(1600/1700) in d'öna residènsa de campagna.
 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Medulàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Bürgraviaa

El **Bürgraviáa** (Tudesch: *Burggrafenamt*, Talian: *Burgraviato*), l'è quel toch de  Val de l'Ades in Südtirol che'l se tröa arent a Meran. L'era giamò int l'Edáa de Mezz un sistema aministrativ ünitari, e, 'l fà sü 'l scirö de'l Tirol istoregh. El so nom 'l vegn minga de'l volt nümer de furtess e castej che'l gh'ha, ma perchè 'l pertucava giamò secuj adrée a la Cunteja de Tirol. Al dindincö 'l vegn anca ciamáa 'l „Paradis de'l Südtirol“.

## Aministraziun
A'l didincö l'aministraziun de'l Bürgraviáa le fáda sü de vintses cumün cunt un area de 1.101 chilometer quadráa e pü u manch 88.300 abitant. El sit prinzipál l'è Meran.

### Urigen de l'Aministraziun
L'aministraziun de'l Bürgraviáa l'é stáda fáda sü int 'l 1971 cum üniun de vinttríi cumün. Int 'l 1973 hin gnüü a fan part anch i cumün de Parcin, Plavüs e Natürn e int 'l 1986 anca Meran. A chela manera chí, a'l didincö, l'aministraziun de'l Bürgraviáa la tö dent tücc i cumün de'l cadin geugrafegh de Nal fin a Natürn, la  Val Passiria e la Val de Vülten, 'l Plató de Tesem, i cumün de la Val de Non che se tröen in tera südtirulesa, e infin i cumün de'l Munt Sòcur.

### I Cumün de'l Bürgraviáa

## Ligam in sü la Red
* Sit del Bürgraviáa in sü la red
Asà

*Asà (*Azzano Mella*), cümü de la Pruìncia de Brèsa.
*Asà (*Azzano*), frasiù de Turlì, cümü de la Pruìncia de Cremùna.
*Sà (*Azzano Decimo*), cümü de la Pruìncia de Bèrghem.
*Asà (*Azzano*), frasiù del cümü cumàsch de Mezégra.
Piöedése

**Piöedése**, (en Italià: *Pievedizio*) l'è 'na frasiù del cümü de Mairà che la cönta piö o méno 800 abitàncc. La se tróa a presapóch en chilòmetro e mès del capolöch del cümü.

L'ìa zamò lüminàt endèl "Estimo Visconteo" del 1385 'ntra i cümü che fàa part de la quàdra de Cavreà con Mairà, l'è stat agregàt a Mairà endèl 1805.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a Sant'Antóne Abate.

## Riferimèncc
Dj Ötzi

**DJ Ötzi** (Nassüü 'l 7 de Sgenee, 1971 a St. Johann in Tirol; a l'Anagref *Gerhard Friedle*, u *Gerry Friedle*), anca cugnussüü cuma *Anton feat DJ Ötzi* u *DJ Ötzi Junior*, a l'è un Animadur/Müsegh Austriegh. Cunt i sö sedes mijun e passa de CD vendüü in tüt 'l mund, a l'é vün di müsegh püssée de sücess de tüt 'l mund de lengua Tudesca.
Grömèl

**Grömèl del Mut** l'è 'n cümü de la pruinsa de Bèrghem nè la Al Calèpe nè l'ólta pianüra, pròpe ai pè doi còi e apröf a la ria drécia del Òi.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs al sa tróa a 19 km de la sità e a 208 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Caròbe, Calèpe, Ciüdü, Gandòss, Palasöl (BS), Telgàt.

Per Grömèl el pasa e 'l sà ferma ol tréno Bèrghem - Brèsa e ghè pò 'l casèl de l'autostrada A4 Grömèl - Telgàt.

## De èt

Ol castèl medioeàl e l'insèma agrìcol e naturalìstech doi còi quase töcc cultivàcc a óa; Grömèl l'è 'nfati nol comprensòre dol Valcalèpio DOC.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Grömèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Ol sit del cümü

http://www.comune.grumellodelmonte.bg.it/

## Riferiment
Rubus idaeus

Ol **Rubus idaeus** (En bergamàsch: *Fàmbros* o *Ampóma*; Insübregh: *Fàmbros*, *Fambròsa*; en Bresà: *Ampóma*; en Val Camònega: *Maìne*) l'è öna specie de la famèa di Rosaceae che la crès desperlé in töta Euròpa e 'n Asia Minùr, tra i méla e i dù méla méter apröf a i bósch e sö i còste piéne de prède.

## [[fòia|Fòie]]

De sólet furmàde da 3 foiuline (ma ach da 5 o 7), érde ciare sura, pelùse e bianche/grise de sóta.

## Fiùr

In grate, biànch e picinì. 

## Fröcc
 
I fröcc i si a maia, i è rós, profömàcc, dóls e gustùs e pròpe per i sò fröcc ol *Rubus* l'è coltivàt.

## Riferimèncc terminològic
Vaccinium myrtillus

Ol **Vaccinium mirtyllus** (In bergamàsch: *zödegn*, *zösegn*, *ghislù* o *seresöi*; en Bresà:*Glazù*, *Gleziù*, *Glizù* o *Siziöi*; en Val Camònega: *Glasù*, *Glidù*, *glisù*, *siziöi* o *baghe*; in lumbard ucidental: *luriún*, *giöden* , *lurión*, *ügheta de busch*) l'è öna spéce de la faméa di Ericaceae e l' crès desperlü 'n di bósch, suradetöt chèi de Paghér e l'è ólta mia de piö de sinquanta ghèi.

## [[fòia|Fòie]]
A furma de öv, apéna apéna rotundade al picanèl, la pónta gösa, érde tat sura compàgn de sóta, l'òrlo l'è apéna apéna dentàt e 'l picanèl bèl córt.

## Fiùr
Ol fiùr, biànch - ért, picinì, l' crès desperlü a la séa tra fòia e ram e 'l varda 'n zó.

## Fröcc
I fröcc i è bù de maià, i è picinì picinì, nìgher, dóls e gustùs. Per iga di fröcc piö gròs i à selesiunàt di ótre spéce de *[[Vaccinum]]* e suradetöt ol *[[Vaccinum corymbosum]]* che l'è ol Vaccinum gigànt americà.

## Riferimèncc
Durt

Ol **Durt** (in italià: *Dordo*) l'è ü torènt de la pruinsa de Bèrghem lónch quìndes chilòmeter.

L' nas a i pé del Cat, l' pasa per i paìs de l'ìzola bergamàsca per Mapèl, Bunàt Sura, Bunàt Sóta e a la fì l' se böta 'n del Brèmb a Màren, in del cümü de Filàch.

Ol Durt l'à scaàt öna al istrécia in de la pianüra, al che la se fà sèmper piö fónda demanimà che l' ria al Brèmb; de fati riàt a Màren ol Durt l' gira 'ntùren al castèl e l' cór trènta e piö méter piö 'n bas del castèl in d'öna al strécia strécia, töta còrne e mia piö larga de dés méter.

Per tàce agn ol Durt l'à alagàt ol paìs de Mapèl, fina a quàndo l'è stacc iscaàt a matìna del paìs ü canàl scolmadùr che quàndo gh'è la piéna l' ciàpa i àque a mùt del paìs e i a böta amò tùrna in del Durt, però a mesdé de Mapèl, isé che 'l paìs 'l vègne piö alagàt.
Juglans regia

Ol **Juglans regia** (ciamada **Nos** in lombard), specie de la fameja di Juglandaceae, l'è una pianta olta fina a 25 méter, che la ven da l'Asia Minor e l'è stacia portada 'n Euròpa e l'è coltivada per i sò froeucc e suradetoeut per la sò lègna.

## Foje
De sólet con 7 fojoline, a forma de oeuv ma 'n poo a pónta e con l'òrlo intregh; la foja compòsta l'è lónga fina a 40 ghèi e l'è bèla vérda quando l'è cressida, ma apéna la boeuta i fojolina i gh'ha un color verd - ross.

## Fior
Ol Nos l'è monòico, cioè 'l gh'hà di fior dóma maschìi e di fior dóma feminìi soeu la stèssa pianta.
Pioeu che de fior maschìl gh'è de parlà de 'nfiurescènza maschìl, un insèma de tance fior maschìi. L'infiorescenza del nos l'è un gèner particolar de spiga, l'è una spiga che la pend in sgiò 'nvece de sta soeu drecia come 'n del forment e l'è ciamada amènto. 

L'è toeuta verda, lónga fina a dés ghèi e la boeuta prima di foje o 'nsèma a i foje. 

I fior feminìi i cress invece desperlor o 'n dù o trì e pò a lor i è toeui vércc.

## Froeucc
I froeucc (*i nos*) i si a maia, i è grancc pioeu o méno compàgn d'ün oeuf, i è de color prima verd e pò sèmper pioeu scùr de maniman che i madura; tiràd vià la roeusca scura, la signa fò la nos col sò goeus de lègn de spàca per tirà fò 'l gavoeum che l'è quell che s'maia.

## Ol nos american o nos nigher
Ol nos l'è mia de confonder col Nos american o Nos nigher, che l'è 'l Juglans nigra, che l'è un otra spéce anch se 'n poo la ghe soeuma al Nos.
Rezàt

**Rezàt**, (Italià: *Rezzato*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) (dàto riferìt al prìm de Zenér del 2009) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 8 km de la cità de Brèsa.

Endel teretóre del cümü de Rezàt gh'è stat troàt dei repèrcc de artefàcc del neolìtic, ma la fondasiù del centro abitàt la risàl al 1299, quan che 'l vèscof de Brèsa, Berardo Maggi, l'emàna 'l decréto de fondasiù del paés, per vignìga 'ncutra ai cuntadì che abitàa la zòna per laurà le tère del convènt Biniditì de Sànta Fèmia.

Rezàt el g'ha ciapàt la fùrma che 'l g'ha 'ncö quan che, 'ndel 1928, el g'ha töt dét a l'abitàt de Virle (encö frasiù).

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Rezàt l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Nordtirol

El **Nordtirol** l'è 'l toch püssée a Nord de tüt 'l Tirol. El Tirol, che a la fin de la príma guera mundiala a l'è stáa dividüü intra l'Austria e l'Italia, 'l se spartis in quater toch:
el Nord- e Osttirol pertuchen al Bundesland (Stáa federál) Tirol, gh'han Innsbruck cuma capital, e pertuchen a l'Austria, menter'l Südtirol, cunt capital a Bulsan, e 'l Welschtirol/Trentino cunt capital a Trent, pertuchen a l'Italia.
Giáni Ambrosio

**Giáni Ambrosio** (Santhià, Piemont, 23 de dicémber 1943) l'è un Vèsc católic italián, Vésc de Piasensa dal 16 de febrár 2008.

## Mótt

*« Vestigia Christi sequentes » - « Andág adrée ai abitüdin del Crìst » *

## 'Se l'ha dìt

## Alter futugrafie


Image: BISHOP.gianni.ambrosio.02.jpg|Mons. Ambrosio il 25 de nuèmber del 2012, a la parròchia d'la SS. Trinità, a Piasensa.


## Ligamm de foeura

*Anüari
*Sitt d'la Diocesid e Pasénsa-Bóbi
Mespilus germanica

Ol **Mespilus germanica** (in Bergamàsch e 'n Bresà: *Nèspol* ), specie de la famèa di Rosaceae, l' crès salvàdech in de l' Euròpa del sud e 'n de l'Asia Minùr, sö i còste ach pié de préde e piö de rar in di bósch.

## Fòie

Slongade e a pónta, longhe piö de dés ghèi col órlo 'mpó incapetàt sö la pónta. 

## Fiùr

Biànch e grancc, fina a 2 ghèi e mès. 

## Fröcc
 
I fröcc (*nèspoi* o *nèspole*) i è de culùr maròn, i è comestìbii, ach se chèi di piante salvàdeghe i è picinì e i lìga, 'nvéce chèi di piante cultiàde i è 'mpó piö grancc e i è pö dóls se i è surmarücc.

## Ol Nèspol del Giapù

Ol Nèspol l'è mia de confónt col nèspol del Giapù, 'l Eriobotrya japonica, ün ótra spéce, ün óter gèner ach se sèmper de la famèa di Rosaceae.
Paul Cremona

**Paul Cremona** **OP** (La Valletta, 25 sginé 1946 – Birchircara, 18 marz 2025) l'è stài un frá duminicán e Arcivèsc católic de Malta dal 2 de dicémber 2006.

## Biugrafia

Nasüd a La Valeta el 25 de genár 1946, l’ha fái la Prufesión in d’el 1967 e l’é stai cunsacrá pader Duminicán el 22 de márs 1969.

In d’i ann ’80 l’é stai Pader Pruincial d’i Duminicán in Brasil.

L’è stai elétt Arcivésc de Malta el 2 de dicémber 2006 e l'é stai cunsacrá el 25 de genár 2007.

## Mótt
El mótt de Monsignor Cremona l'é, in lengua maltesa: *Hejju t-triq ghall-mulejj*, che in Lumbard vör dì: *Preparém la strada per el Signùr*.

## Ligamm de foeura

*Sitt de l'arcidiocesi de Malta 

## Alter pruget
Astrocaryum vulgare

El **Tucúm** (el so num scientìfic l’è: *Astrocaryum vulgare*) l’é una spece de palma che la náss e la créss in Amazzonia, in Brasil.

I so frütt i se mángen, e spéss i a dröven anca per fa la benzina eculogica


Astrocaryum vulgare.jpg |
Astrocaryum vulgare MHNT.jpg|
Lana

**Lana a l'Ades** l'è un cumün in Südtirol, poch chilometer a süd de Meran.
Lana l'è 'l setem cumün püssée grand de tüt 'l Südtirol.
Culucáda int 'l cantun meridiunal de'l cadin geugrafegh de Meran, el scirö de'l cumün de Lana (300 meter in sü'l nivel de'l mar) 'l se stend lungh la pianüra de l'Ades.
A mezza muntagna 'l gh'è la fraziun de Fölan (*Völlan* in Tudesch e *Vollano* in Talian) (700 meter in sü'l nivel de'l mar), pö in sü la pared süd de'l Pass de Vigili, 'l gh'é la fraziun de **Pavij** (*Pawigl* in Tudesch e *Paviglio* in Talian) (1200 meter in sü'l nivel de'l mar). El paes medèm a l'è dividüü in trii tuchelít: Ober-, Mitter- e Niederlana (*Lana de sura*, *de mezz* e *de suta*)

## Evuluziun demogràfica
Àngiul Frosi

**Àngiul Frosi** **SX** (San Basán Cremunés, 31 de genár 1924 - 28 de giügn 1995) l'è stái un Vèsc católic italián, che l'ha esercità el sò ministeri in de la Diocesi de Abaetetuba, Statt del Pará, Brasil.

## Biugrafia

Nasüd a San Basán Cremunés el 31 de genár 1924, l'é stài urdinà misiunari Saverián el 6 de mágg 1948.

L'é stàt cunsacrà Prelátt de Abaeté do Tocantins el prim de mágg 1970. In del 1981 la Prelatüra l'é diventada Diocesi, e Monsignor Frosi l'è diventài el prim Vésc. L'é mort el 28 de giügn 1995. L'ha vursüd vés seplìd in Brasil, il de la sò diocesi.

A San Basán Cremunés, la piása de part a la cesa, l'é intulada a lü.

## Ligamm de foeura

* Prufil de Mons. Frosi

## Alter pruget
Marùn Lahham

**Marùn Lahham**, in arab **مارون لحّام**, (Irbéd, Giurdania, 20 de lüi 1948) l'è un arcivesc giurdàn, dal 19 de genàr 2012 vesc ausiliari a Gerüsalem.

El sò num cumplét l'é *Marùn Elias Nimeh Lahham*

## Biugrafia

Nasüd a Irbéd, in Giurdania, el 20 de lüi 1948 l'é diventàd pret el 24 de giügn 1972, e prima che diventà vésc l'è stai retùr del Seminari Católic de *Beit Jala*, visìn a Gerüsalémm. L'é stái cunsacrád vésc de Tünis dal Patriarca de Geüsalémm Michél Sabbah, el 02 de utùber 2005.

Dal 22 de màgg del 2010 la diocesi de Tünis l'è diventài Arcidiocesi, e Mons. lahham l'è stai elevàd a la dignità de Arcivèsc.

El parla Arab cume lengua máder, e Frances cume secunda lengua. Ma el se desfésa benìsim anca in Italian, Ingles, Latin e Grech Antich.

La diocesi de Tünis la g'ha circa 22.000 cristián e la pöd afidáss insü 34 prét. Tra cese e capéle, in sü tütt el teritori de la Tunisia, i riven a una vintena de post indue dì mesa.

El 19 de genàr 2012 l'è trasferìd a Gerüsalem, cun l'incaric de vicàri del patriarca Fouad Twal in d'la Giurdania.

## Stéma e mótt

*« Ut cognoscant te » (« Perché i te cugnuss »)*

## Decurasión

Mons. Lahham l'é *Cumendatùr* de grasia de la cesa del *Sacro Militar Urdin Custantinián de San Giórg*



## Ligamm de foeura

*Sitt de la Diocesi de Tünis
Bernardin Gantin

**Bernardin Gantin** (Toffo, Benin, 8 de mágg 1922 - Paris, 13 de mágg 2008) l'è stai un Cardinál e Arcivèsc católic del Benin.

Prima l'é stai Arcivesc de Cotonou, e dopu l'é rivàa a véss el *Decano* del Culégg di Cardinai, dal 1993 al 2002. L'é stai creád Carinal da Papa Pául VI in del *Cuncistori* del 1977.

L'é stai el prim african a riváa insì in aria in de la gerarchia vaticana.

El vegneva spess in de la *Basa Ludesana*, a San Fiuràn a truá una famiglia che l'eva uspitád quan che l'era seminarista e a celebrá le S. Cresime.

## Mótt

*«In tuo sancto servitio» - «In del tó sánt servìsi» *

## Ligamm de foeura

*Prufil del cardial Gantin
Mazà

**Mazà**, (nòm uficiàl en Italià: *Mazzano*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 11 km de la cità de Brèsa.

El teretóre 'ndoche 'ncö gh'è 'l cümü de Mazà l'è stat abitàt zamò dei tép dei Romàni, come dimustràt de le làpidi e dei óter repèrcc de chèi tép là ritroàcc endèla zòna. El stès süfis -à del nòm del cümü el fa pensà segónt vergü a 'n urìgin romàna del abitàt.

Se tratàa fórse d'en nùcleo rüràl picinì, colocàt söndèna via romàna de 'na sèrta 'mportànsa, che de la antìca Brixia la minàa 'nvers el Lach de Gàrda e Verùna.

Le prìme nutìsie sö Mazà endèi docümèncc scriìcc, i è del 961 e del 1041. En chèste càrte se pàrla de Mazà come d'en "vicus".

El teretóre cumünàl el ciàpa la fùrma e la dimensù del dé d'encö quan che 'ndèl 1928 el vé tacàt ensèma al cümü de *[[Silièrghe]]* che de alùra l'è dientàda frasiù de Mazà. L'ótra frasiù de Mazà l'è *[[Mölenèt]]*.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mazà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.

## Paés enzemelàcc
El Cümü de Mazà l'è 'nzemelàt col cümü fransés de Saint-Germain-des-Fossés, sitüàt endèla Francia centràl endèl dipartimènt de l'Allier (Alvèrnia) a dés chilòmetri de Vichy. El züramét de fraternità che g'ha uficializàt el gemelàgio l'è stat fat endèl més de utùer del 2002 a Saint-Germain-des-Fossés e ai 25 de bril del 2003 a Mazà
Töcc i agn, se fà 'n scàmbe 'ntra s·cècc dei du paés enzemelàcc che i vé ospitàcc de le famìe per fàga vizità 'l teretóre e la zòna 'ntùren..

Dal 2010 l'amministraziù de Mazà, col sindec Maurizio Franzù, la gha piò ritignit de proseguer le relasiü e i raportcc col cümü fransés, el gha taiàt i solcc per la commissiü comunal del zemelàh.

## Riferimèncc
Corylus avellana

Ol **Corylus avellana** (in Bergamàsch *Nisöl* o ach *Còler*; en Bresà: *Nisöl*, *Nisöla*, *Nösöl* o *Nösöla*; in Lumbard Ucidental *Pianta di nisciöl* o doma *nisciöla* ), specie de la faméa di Betulaceae, lè ü boscàl ólt fina a 5/6 méter, che l' vé da l'Euròpa e da l'Asia Minùr e l' crès selvàdech da la pianüra fina ai 1.300 méter. 

## Fòie

Lónghe fina a 12 ghèi, i è piö o méno tónde, ma con öna bèla pónta che la signa fò e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l'è dò ólte dentàt (l'gh'à dò ùrdegn de décc). Sura i è érde, sóta i è piö ciare e 'mpó peluse.

## Fiùr

Ol Corylus avellana l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta.
Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa, ön insèma de tace fiùr. 

L'enfiurescensa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada *[[amènt]]*. 
L'è zalda, lónga 'nfina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n zenér i amèncc i è zamò bötàcc. 

La 'nfiurescensa fèmina la sömèa a ü böt, l'è picinìna e la gh'à 'n sima ü ciöf rós.

## Fröcc
 
I fröcc (*i nisöle*) i si a maia, i è grande piö o méno 2/3 ghèi, i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.

## Ol Nisöl de Dalmasia e 'l Nisöl de Costantinopoli

Ol Nisöl l'è mia de confónt col Nisöl de Dalmasia, 'l Corylus maxima e gnà col Nisöl de Costantinopoli, ol Corylus colurna che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl.

## Riferimèncc
Sahara

El desert del **Sahara** a l'è in de l'Africa setentriunala, e l'è el desert cald püssee gross del mund (intra tücc i desert al vegn dopu de l'Antartid). A l'è quasi 9.065.000 chilometer quadraa. Un quaj scenziaa al pensa che'l sia vegg 2,5 miliun d'agn. A l'è el sit püssee cald de la Tera ma a l'è minga quel püssee sücc, che l'è inscambi el desert d'Atacama, in de l'America del Süd.
El nom *Sahara* al vegn de la parola araba, صحر , che la vör dì propi *desert*.

## Ligam de föra
* http://www.sahara-nature.com

## Referenz
Vus sura IP

La tecnulugia **Vus sura IP** (*Voice over IP* in ingles, VoIP) a l'è una piatafurma che la sfrüta i tecnulugij VoIP (in principi pensaa per purtà in gir i dat, ma in del VoIP per purtà in gir la vus) per fà sü un'infrastrütüra telefoniga cun di servizi cumpagn de quij di sistema tradiziunaj, che la dupra una red IP inscambi d'una nurmala red PSTN.
Corylus colurna

Ol **Corylus colurna** (in Bergamàsch *Nisöl de Costantinopoli* o *Nissöl de Costantinopoli* grafea Dücàt), specie de la famèa di Betulaceae, lè öna pianta de tèrs ùrden, cioè ólta fina a 15 - 20 méter, che la é da l'Euròpa balcànega e da l'Asia Minùr l'è cultiàt quase adóma per ornamènt. 

## Fòie

Lónghe fina a 1o ghèi, i è piö o méno tónde ma 'mpó slongade sö la pónta e i è pò 'mpó a cör a la base; l'órlo l' gh'à di grasèi picinì e l'è pò capetàt. Sura e sóta i è érde.

## Fiùr

Ol Corylus colurna l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta.
Piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa, ön insèma de tace fiùr. 

La 'nfiurescènsa mas·cc del nisöl l'è öna sórt particulàr de spiga, l'è ön spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada *[[amènt]]*. 
L'è zalda, lónga fina a dés ghèi e la böta ü bèl tòch prima di fòie, de spès zamò 'n fevrér i amèncc i è zamò bötàcc. 

La 'nfiurescensa feminìl la sömèa a ü böt, l'è picinina e la gh'à ü ciöf róss sö 'n sima.

## Fröcc
 
I fröcc (*i nisöle*) i si a maia, i è grande piö o méno 1/2 ghèi e i è piö o meno tónde 'mpö schisade e i gh'à 'l sò gös de lègn de spàca per tirà fò l'arma.
Ricognòsele l'è bèlfà perchè i brattee 'ntùren a i nisöle i è lónghe, ma i se dèrf fò 'n tate fètine e i dà l'idea de öna crapa 'mpó pelada e mèsa spetenada.

## Ol Nisöl e 'l Nisöl de Costantinopoli

Ol Nisöl de Costantinopoli l'è mia de confónt col Nisöl, ol Corylus avellana e gnà col Nisöl de Dalmasia, ol Corylus maxima, che i è dò ótre spéce ach se 'mpó i ghe sömèa al Nisöl de Costantinopoli.
Internet Protocol

L**'Internet Protocol (IP)**, *Partucol de l'Internet* in Insübregh, a l'è un partucol di red de cumputer. L'IP (parnunziaa *aaipii*), l'implementaziun de'l mudel TCP/IP, a l'è druaa per möv pachet de data d'un calculadur a l'olter.

Per pudè sfrütà una red IP per la telefunia, la vus la gh'ha de vess digitalizada e fada sü in pachet che i viagen in manera utonuma in sü la red.
Swaziland

El **Swaziland** / el **Eswatini** (*Eswatini* in lengua inglesa, *eSwatini* in lengua Swati, *eSatini* in lengua Zulu) a l'è un paes de l'Africa meridiunala.

A l'è tacaa al Südafrica e al Muzambich.
La capital aministrativa a l'è Mbabane, menter quela legislativa e induè che la gh'è la residenza de la munarchia a l'è Lobamba.
Al gh'ha una süperfiss de 17.364 km² e una pupulaziun de pressapoch 1,15 miliun (2019) d'abitant.



## Storia muderna
El Swaziland a l'è staa un pussediment del Regn Ünì del 1906 al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Eswatini (nom ufiziaj: **Umbuso weSwatini / Kingdom of Eswatini / iKinktemiki yaseEswatini**) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Mswati III (del 1986).
El prim minister a l'è el Russell Dlamini (del 2023).
Mbabane

**Mbabane** a l'è la capital del Eswatini.
Al gh'ha pressapoch 70.000 abitant.

## Cità gemelaa
Mbabane a l'è gemelaa cun:
*  Fort Worth, Stat Ünì d'America
*  Taipei, Taiwan
Muzambich

El **Muzambich** (*Moçambique * in purtughes) a l'è un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacaa al Südafrica, al Eswatini, al Zimbabwe, al Zambia, al Malawi e a la Tanzania e a 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Maputo.
Al gh'ha una süperfiss de 801.590 km² e una pupulaziun de pressapoch 20 miliun d'abitant.



## Storia muderna
El Muzambich a l'è staa un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera lunga de liberaziun.

## Urganizaziun pulitiga
El Muzambich (nom ufizial: **República de Moçambique**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Filipe Nyusi (del 2015).
El prim ministr a l'è l'Carlos Agostinho do Rosário del (2015).
Maputo

**Maputo** a l'è la capital del Muzambich.

A l'è anca la prima cità del Muzambich per impurtanzqa ecunomiga, cultürala e per pupulaziun, cun pressapoch 1.114.000 abitant (2004).

## Geugrafia

Maputo a l'è un port in sü l'Ucean Indian, al süd del paes, arent a la fruntera cunt el Südafrica (77 km).

## Storia
La cità l'hann fundada in del 1782 cunt el nom de *Lourenço Marques*.
In del 1898 a l'è vegnüda la capital de la culonia purtughesa del Muzambich.
A l'ha ciapaa el nom Maputo in del 1975.
Lüìs Ferrando

**Lüìs Ferrando** (Agasàn (PC), 22 de genár 1941) l'è un Vèsc católic italian, titular de la diocesi de Bragánsa dal 10 d'aprìl 1996.

## Biugrafia

Nasüd in Brasil, a Bragánsa Pará, el 22 de genár 1941, l'é stái urdiná pret el 1 de mágg 1965.

Numinà vésc de Bragánsa el 10 d'aprìl 1996, l'é stái cunsacrá el 5 de mágg 1996 in de la catedrál de Piasensa, dal cardinal Ersìli Tonini.

## Ligamm de foeura

* Prufìl de Mons. Ferrando
Tirol (Bundesland)

El Bundesland (Stáa Federál) **Tirol** 'l pertuca a l'Austria e'l representa 'l toch austriegh de'l Tirol istoregh. El cunfina cunt el Vorarlberg, el Salzburg e la Carinsia, e a nord cunt la Bavaría (Germania), a südovest cunt i Grisun (Sgüissera) e a süd cunt el Südtirol e a südest cunt la Pruvinzia de Belün  (Italia).

## Geugrafía
Cunt una süperfiss de 12.647,71 chilometer quadráa, 'l Stáa Federál Tirol l'è 'l terz püssée grand de tüta l'Austria. 

### Divisiun Aministrativ
El Stáa federál Tirol l'è fáa sü de 9 distret. De nord a süd e de ovest a est, i distret hín:
* Nordtirol
** Landeck 
** Reutte 
** Imst 
** Innsbruck Stadt
** Innsbruck-Land
** Schwaz 
** Kufstein 
** Kitzbühel
*Osttirol
** Lienz

### I des Cumün püssée grand in Tirol

## Cultüra
L'eroe naziunal del Tirol l'è Andreas Hofer, e l'inn Andreas-Hofer-Lied l'è dedicaa a lü.

## Vus curelaa
*Cumün del Tirol
Massimilian Enrich de Wittelsbach

El **Massimilian Enrich de Wittelsbach** (*Maximilian Einrich von Wittelsbach* in todesch; *Maximilien-Henri de Wittelsbach* in frances; *Miyin-Hinri d' Wittelsbach* in vallon; Mònach de Baviera, 8 ottober 1621 - Bonn, 3 giugn 1688) a l'è staa on arcivescov cattòlich todesch.

## Biografia
Terz fioeu de l'Albert VI de Baviera e de la Mechthilde de Leuchtenberg, l'è staa subit indirizzaa a la carrera ecclesiastiga. In del 1650 l'è staa nomenaa arcivescov de Colònia e vescov de Hildesheim e Liegi, cont el succed al sò zio Ferdinand de Baviera. In del 1683 l'è staa anca eleggiuu vescov de Münster, ma 'l papa Innocenzi IX l'ha refudaa de confirmàl.

El Massimilian l'è mòrt in del 1688. Duranta la soa vita l'è staa:
* Arcivescov de Colònia (1650-1688), succeduu del Giusepp Clement de Wittelsbach
* Princip-vescov de Liegi (1650-1688), succeduu del Gioann Luis von Elderen
* Vescov de Hildesheim (1650-1688), succeduu del Jobst Edmund von Brabeck
* Prevòst de Berchtesgaden (1650-1688), succeduu del Giusepp Clement de Wittelsbach
* Abaa de Malmedy und Stablo (1657), succeduu del Francesch Egon von Fürstenberg
* Vescov de Münster (1683-1688), succeduu del Federich Cristian von Plettenberg
Val Venosta

La **Val Venosta** (tudesch: *Vinschgau* (una völta *Vintschgau*), italian: *Val Venosta*; ladin: *Val Venuesta*; rumanc: *Vnuost*) la se tröa int 'l toch de tera ucidental de'l Südtirol, ciuè 'l toch püssee a nord de la Val de l'Ades.

El gh'è pö de dì che la Val Venosta a nivel geugrafegh/istoregh a l'è un cicinin püssee granda de la Val Venosta aministraitiva che la ria dumà fin squas a Natürn.

## El Nom
El nom tudesch *Vinschgau * (una völta scriüü: *Vintschgau*) e quel talian *Val Venosta * vegnen de la radis *Venostes *. La Val Venosta l'è stada numenada la prima völta 'l 13 de giügn 1077 a Nürenberga int un ducüment de l'Enrigh IV a'l Vescuv de Barsenun (*in pago Finsgowe*). *Vinsgowe*, *Uenusta Ualle*, *Valle Venusta* hin olter versiun de'l nom che se tröen int i seguj vegnüü pö. 

## Referenz
Solt-Selíar

El distret de **Solt-Selíar** (tudesch: *Salten-Schlern*; talian: *Salto-Sciliar*, ladin: *scilíar*) l'è faa sü de 13 cumün de la bassa Val de l'Isargh in Südtirol. El nom 'l vegn de'l munt Selíar e de'l plató de volta muntagna ciamaa **Solt** che 'l se stend in sü'l Munt Socur intra Genési e Malèt.
San Savìn

**San Savìn** (Milan, 330 – Piasensa 11 de dicémber 420) l'è stái un diácun milanés, vésc de Piasensa e sant de la césa católica.

## Biugrafia

Savìn l'è nasüd, prubabilment, vérs el 330, o 320, a Milan, e lé stái diácun de Sant Ambroeus. Dopu l'é diventád vésc de Piasensa per quasi cinquant'ani.

In del 372 l'é andai al Cuncili de Antiochia, in Türchia, cume pàder cunciliár, per cumbátt l'eresia ariana.

L'é stái amìs non solo de Sant Ambroeus, ma anca de San Basán de Lod: ién semper restà in cuntátt, per l'evagelisasión del teritori. La tradisión la dis che el sia mort a quasi cent'ann, a Piasensa, el 11 de dicémber 420.

I sò rest ién cunserváa in de la *Basilica di 12 Apóstui* de Piasensa, che incö la se ciáma própi *Basilica de San Savìn*.

### La festa

La sò festa, a Piasensa l'é el 17 de genár. Invece, a Caséli Landi, dúe l'é el prutetúr, la sò festa l'é mobil, perché l'è festegiá ogni quarta dumenica d'utuber.

## Tradisòn

Se dis che Savìn, da vèsc de Piasensa, un dì l'abia trái in del Po una letra per urdinág de ritiráss dai camp e dai paés che el minaceva. El fiüm, dopu un dì, l'é turnád in del sò lett. Per chel mutìu chì, San Savin, l'é invucáa in di tütt i paesìn de la *Basa Ludesana* cuntra le inundasiòn del Po.

## Ligamm de foeura

* Pagina sü la césa de San Savìn a Piasensa
Malus communis

El **Pum** (anca *Pom*, e in Bergamàsch e Bresà: *Póm*;), el so num scientìfich l’è: *Malus communis*, l’è 'na früta de la piànta umònima. La sò urìgin l'é l'Asia. Al dì d'incö, cun la cunservasión frigurìfera, se pöd truà el pum tüt l'an.

## Varietà de pumi

* Blanche Nev
* Braeburn: cun la pell rusa
* Campanina 
* Costa's Trade
* Pum Fuji: assee rutunda, rica de frütósi
* Golden Delicious: pel gialda
* Granny Smith: pel verda
* Imperatore
* Pum annurca: un pum un po' picinìn
* Renetta: pel rusa e verda
* Renetta Grigia
* Rome Beauty
* Royal Gala: pel rusa cun n'a qualche stria gialda
* Stark
* Stark Delicious
* Stayman Winesap: pel gialda e verda

## Mod de dì
**Ciapà pir par pum*
Cesar Marchi

**Cesar Marchi**, (Vilafranca de Veruna, 1922 - idem 1992) l'è stai un giurnalista e persunagg de la television italián.

## Biugrafia
Nasüd a Vilafranca de Veruna  in del 1922, dópu la Laurea in Léter, a l'Üniversitá de Pádua, l'ha semper vurìd restá *«... in de la pruìncia...»*, cume ghe piaseva dì, anca quand el g'aveva el másim del sücess in RAI e cun *Il Giornale* del sò amìs Indro Montanelli.

L'è ricurdái, principalment, per la rubrica *«Impariamo l'Italiano - (Imparémm l'Italian)»* in de la trasmisión RAI *«Almanacc del [[dì]] dópu - (Almanacco del Giorno dopo)»*, e per el liber *«Semm tütt latinista - (Siamo tutti latinisti)»*.

## Bibliugrafia

**I Segreti delle cattedrali* (1972)
**Boccaccio* (1975)
**L'Aretino*
**Facce di Bronzital* (1978) (in culaburasión cun Ugo Marantonio)
**Giovanni dalle Bande Nere*
**Dante*
**Impariamo l'italiano* (1984)
**Caro Montanelli*
**Siamo tutti latinisti*
**Grandi peccatori Grandi cattedrali* (1987)
**Quando eravamo povera gente*
**Non siamo più povera gente*
**Quando siamo a tavola*
**Quando l'italia ci fa arrabbiare*
**Finché dura l'equivoco*
**Il delatore, confidenze d'una malalingua*
**Confidenze di una malelingua*
**In punta di lingua* (1992, pübilcád dopu la mort, cun la prefasión de Giüli Nascimbeni).

## Premi venciüd
Cesare Marchi l'ha venciüd chi premi chi:
**Premio Bancarella*
**Dattero d'oro*, premi del Salón Internasiunal de l'Umorismo de Burdighera
**Selezione Estense*
**Campione*
**Dodici Apostoli*
Juglans nigra

Ol **Juglans nigra** (in Bergamàsch *Nus americà* o *Nus nìgher* ), specie de la famèa di Juglandaceae, lè öna pianta ólta fina a 30 e piö méter, che la é da l'Americadel nòrd e l'è stacia portada 'n Euròpa e l'è cultiada per ol sò lègn e per ornamènt.

## Fòie

De sólet i gh'à da 10 fina a 21 foiuline (de sólet però i è 'n nömer pari: 10, 12, ... 20) i è a furma de öf 'mpó a pónta, ma piö strécie de chèle del Nus e i gh'à l'òrlo capetàt; la fòia compòsta l'è lónga fina a 60 ghèi e l'è érda.

## Fiùr

Ol Nus l'è monòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi e di fiùr dóma feminìi sö la stèsa pianta.
Piö che de fiùr maschìl gh'è de parlà de 'nfiurescènsa maschìl, ön insèma de tace fiùr maschìi. L'infiurescenza del nùs l'è ü gèner particulàr de spiga, l'è öna spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada amènto. 
L'è töta érda, lónga da sés a dés ghèi, la böta prima o 'nsèma a i fòie. 

I fiùr feminìi i crès invéce desperlùr o 'n dù o trì e pò a lur i è töi vércc.

## Fröcc
 
I fröcc i si maia mia, i è grancc 4 -6 ghèi, i è tóncc, i è de culùr prima ért e pò sèmper piö scùr de manimà che i marüda.

## Ol Nus

Ol Nus americà l'è mia de confónt col Nus, ol Juglans regia, che l'è ün ótra spéce ach se 'mpó la ghe sömèa al Nus americà.
Terlan

**Terlan** (tudesch: *Terlan*, talian *Terlano*) in sü la Stráa de'l Vin l'è un cumün in Südtirol che'l se tröa int la Val de l'Ades intra Bulsan e Meran a pü u manch 248 meter in sü'l nivel de'l mar.
Terlan l'è famusa per 'l so vin, ciamaa **Terlaner**, e per is sö sparg che cressen int la pianüra arent a'l paes.

I simbuj de'l paes hin i rüin de la Furtessa de Neuhaus, che la se tröa in scima a un col arent a'l paes, e la Gesa gotega de'l paes che l'è stada fada sü int 'l 14° secul.
Ritan

**Ritan** (tudesch: *Ritten*, talian: *Renon*) l'è un cumün in Südtirol che'l se tröa a nord de Bulsan in sü un grand plató de volta muntagna intra i fiüm Isargh e Tàlfara. El cumün l'è faa sü de derset fraziun.

## Istoria
Ritan l'è stada numenada la prima völta inturen a l'an 900 cunt 'l nom de **„Mons Ritanus“** e giamò int 'l 13° secul l'è staa faa sü un uspissi (int la fraziun de Lengmoos) che pö l'è staa dunaa a l'Urden Tütonegh.
Int 'l 17° secul, Ritan l'è devegnüü 'l sit indua i sciur de Bulsan andaven in istaa a ciapà un puu de fresch.

Int i agn sessanta, Ritan l'ha tacaa sü a gnì semper püssee grand grazia 'l bum ecunomegh.
Urden Tütonegh

L' **Urden Tütonegh** (nom uriginaa tudesch: *Deutsche Orden* u anca *Deutschherrenorden*) l'è una cumünedaa spiritüala cumpagna de l'Urden di Cavajee de Malta nasüda ai temp di crusad. El nom latin l'è **Ordo Teutonicus**, u anca **OT**. El nom intregh l'era *Urden di Fradej de la Cà Tudesca de la [[Santa Maria]] in [[Gerüsalem]]* (tudesch: *Orden der Brüder vom Deutschen Haus St. Mariens in Jerusalem*, latin *Ordo fratrum domus Sanctae Mariae Theutonicorum Ierosolimitanorum*).
Malawi

El **Malawi** (*Malaŵi* in lengua chichewa) a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.

A l'è tacaa al Zambia, al Muzambich e a la Tanzania.
La capital a l'è Lilongwe.
Al gh'ha una süperfiss de 118.484 km² e una pupulaziun de pressapoch 22 miliun d'abitant.



## Storia muderna
El Malawi a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de *Nyasaland*) del 1891 al 1964, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Malawi (nom ufizial: **Dziko la Malaŵi / Republic of Malawi**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Peter Mutharika (del 2025).
Decebal

El **Decebal** (inscì anca in romen; *Decebalus* in latin; ?-106) l'è staa l'ultim re de Dacia (85-106)

## La ribellion
Dòpo la mòrt del re Burebista, la Dacia la s'era dividuda in cinch stat pussee piscinitt. Quella situazion chì l'è durada finna a quand el Diurpanee (zio del Decebal) l'è riessii a unficà de noeuv tucc i Dach in d'on unich regn con capital Sarmizegetusa (che incoeu la se troeuva in de la region de *Hunedoara*, in Transilvania). Inoltra, 'sto sovran l'ha reorganizzaa anca l'esercit, cont el fàl compagn de quell roman. In del 85 i sò soldaa hann devastaa la region de la Mesia (che la se trovava pròpri oltra al Danubi) e hann battuu el governador Cai Òppi Sabin.

## Spedizion del Domizian
Allora l'imperador Domizian in persòna a l'è andaa sul Danubi insemma al sò prefett del pretòri Corneli Fusch, che l'ha respingiuu i invasor oltra el fiumm e l'è entraa in Dacia. Ma poeu l'è finii in d'on'imboscada e l'è staa sconfiggiuu pesantement in de la prima battaja de Tap (86). Dòpo de la vittòria, el Diurpanee l'ha lassaa el trònn al nevod Decebal (el qual nòmm el voeur dì *el possent*, *fòrt come des òmen*).
Duu agn pussee tard el Tetti Giulian, governador de la Mesia de Sora, l'è riessii a batt el Decebal in de la segonda battaja de Tap (arent a la moderna Bucòva). Ma el Domizian, impegnaa per la rivòlta del Luci Antòni Saturnin e preoccupaa per la noeuva minaccia representada di Marcomann, Quad e Iazigh in di confront de la provincia de la Pannònia, l'ha stipulaa ona pas cont el Decebal. Quest chì l'ha poduu conservà tutt i sò terr e l'ha anca ottegnuu ona sòrta de sussidi in danee, anca se 'l gh'ha avuu de accettà de diventà on re-client di Roman.

## Spedizion del Traian
*Varda anca: [[Conquista de la Dacia]]*

I còss hinn restaa inscì finna al regn de l'imperador Traian, che in del 101 l'ha invaduu la Dacia, insema al general Lusi Quiee, con l'intenzion de finì la partida contra el Decebal. I Roman hann ottegnuu ona noeuva vittòria in de la terza battaja de Tap. L'ann dòpo i armad roman hann vingiuu definitivament arent a Sarmizegetusa. El Decebal l'ha domandaa la pas e l'ha poduu mantegnì i sò terr, ma 'l Traian l'ha traa giò on quaj d'important fortezz nemis, cont el lassà in quij che l'aveva risparmiaa di legion roman. El Decebal l'è staa anca costringiuu a limità i sò armament. 
A l'era ona situazion umiliant per el Decebal, che in del 104 l'ha casciaa i legion del sò regn e l'ha invaduu de noeuv la Mesia in del 105. La respòsta del Traian la s'è fada sentì prest: semper in del 105 l'è tornaa in Dacia, e l'ha battuu om'altra voeulta el Decebal arent a Sarmizegetusa. El re dacich el s'è mazzaa cont el tajàss la gola cont on cortell. Segond el stòrich roman Dion Cassi, el sò coo l'è staa ciappaa come trofeo di soldaa, e poeu portaa a Roma per podè vess mostraa duranta el trionf del Traian.

## Vos correlaa
*Domizian
*Traian
*Dacia
*Sarmizegetusa
*Diurpanee
Corneli Fusch

El **Corneli Fusch** (*Cornelius Fuscus* in Latin; ?-86) a l'è staa on politich e general de l'Imperi Roman.

## Biografia
L'ha servii fedelment l'imperador Vespasian duranta la guerra civil de l'Ann di Quatter Imperador (69). Per la soa fedeltaa a la Cà di Flavi l'è staa ricompensaa in vari maner del Vespasian, del Tit e del Domizian. Quest ultim l'ha nomenaa prefett del pretòri in del 81.
In del 85, i Dach del Decebal hann invaduu la provincia de la Mesia. In respòsta, l'istess Domizian l'ha condòtt ona serie de campagn in Dacia. La prima de quest l'è stada affidada pròpri al Fusch, che l'è entraa in Dacia (cont el passà probabilment arent a l'attual Teregova ò per Berzobis) cont on esercitt de cinch legion oltra a on bon numer de unitaa ausiliari, ma l'è staa battuu durament in de la prima battaja de Tap, minga lontan de la capital di Dach, Sarmizegetusa. El Fusch l'è staa mazzaa e i legion hinn poduu tornà in territòri roman dòpo avègh avuu on mucc de perdid.

## Bibliografia
*Barbara Levick, *Vespasian*, Londra e New York 1999. ISBN 0-415-16618-7.
*Pat Southern, *Domitian, tragic tyrant*, Londra e New York 1997. ISBN 0-415-16525-3 
*Brian W.Jones, *The emperor Domitian*, Londra e New York 1993. ISBN 0-415-10195-6

## Vos correlaa
*Vespasian
*Domizian
*Decebal
*Prima battaja de Tap
*Ann di Quatter Imperador
Lilongwe

**Lilongwe** a l’è, del 1974, la capital del Malawi.

A l'è, cun 597.619 abitant (2003), segunda cità del Malawi per pupulaziun, dopu de Blantyre.

## Geugrafia
Lilongwe a l'è al center del Malawi, arent ai cunfint cunt el Muzambich e'l Zambia.
Blantyre

**Blantyre** a l'è la capital ecunomiga e cumerciala del Malawi, cun la capital pulitiga a l'è Lilongwe.
A l'è anca la prima cità del Malawi per pupulaziun, cun 646.235 abitant (2003).

## Cità gemelaa
Blantyre a l'è gemelaa cun:
*  Hannover, Germania
Tanzania

La **Tanzania** a l'è un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacada al Kenya, al Ruanda, al Burundi, a la Repüblica Demucratica del Congo, al Zambia, al Malawi e al Muzambich e 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital ufiziala a l'è Dodoma, ma "de facto" a l'è anmò Dar es Salaam, che l'è anca la cità püssee impurtanta del paes.
La gh'ha una süperfiss de 947.303 km² e una pupulaziun de pressapoch 67.462.121 abitant.



## Storia muderna
La Tanzania a l'è nassüda in del 1964 cun l'üniun de la repübliga del Tanganica e del sültanaa de Zanzibar (dopu d'una revulüziun che l'aveva casciaa via el sültan).
El Tanganica a l'era staa un pussediment de la Germania del 1886 al 1919 e pöö a l'era passaa al Regn Ünii; Zanzibar a l'è staa un sultanaa sota el pruteturaa del Regn Ünii del 1886 a l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
La Tanzanìa (nom ufizial: **Jamhuri ya Muungano wa Tanzania / United Republic of Tanzania**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Samia Hassan Suluhu (del 2021).
El prim minister a l'è el Mwigulu Nchemba (del 2025).
Dodoma

**Dodoma** a l'è del 1973 la capital ufiziala de la Tanzania, anca se la püssee part di ufizi del guern resten a Dar es Salaam.

A l'è la terza cità de la Tanzania per pupulaziun, cun 324.347 abitant (2002).
Dar es Salaam

**Dar es Salaam** a l'è la prima cità per pupulaziun (cun pressapoch 2.500.000 abitant) de la Tanzania.
A l'è anca la prima cità de la Tanzania per impurtanza in de la cultüra e in di cumerz.

## Geugrafia
Dar es Salaam a l'è un port impurtant in sü l'Ucean Indian.

## Storia
Dar es Salaam a l'è stada la capital de l'Africa Urientala Tudesca (fina a la prima guera mundiala), pöö del Tanganica ingles (fina al 1964) e de la Tanzania fina al 1973, quand che la capital ufiziala a l'è vegnüda Dodoma.
Giügliu Oggioni

**Giügliu Oggioni** (Vilasanta, 15 de giügn 1916 - Berghem, 26 de febrár 1993) l'è stái un Vèsc de la cesa católica, prima de Lod e dópu de Berghem.

## Biugrafia

Nasüd a Vilasanta, in Briansa, el 15 de giügn 1916, l'è diventád pret in del 1939.

Cunsacrá vesc de Lod el 4 de nuémber 1972 dal cardinal Giuánn Colombo, l'é stai trasferìd a Berghem el 20 de magg 1977. Cume vesc de Berghem l'ha dái tanta atensión al tem d'la famiglia.

In del 1981 l'ha ricevüd la visita del Papa Giuánn Pául II. El s'è ritirá quand che l'á fai i 75 ann, in del 1991.

## Ligamm de foeura

* Sitt de la Diocesi de Lod
* Sitt de la Diocesi de Berghem