Lengua italiana

L**italian** o, de spess in Lombard Oriental **taià** (nòmm nativ: *italiano*), o anca **toscan** l'è ona lengua latina moderna,cóme il francese, sizilian, liones o portoghés. L'italian l'è anca, in d'on quaj canton, ona lengua franca, perchè i sò parlant parlen anca lengov different e i doperen l'italian domà per parlà con i gent forest, ma l'era ona situazion pussee spantegaa in del secol quell de 19-20, perchè poeu i politegh de genocidi lenguistegh del Stat italian han portaa la noeuva lengua a la pupart di italian. 

## Lingua offizzial
L'italian l'è lengua offizzial de l'Italia, de San Marin, de la Svizzera (insema al franzes, al todesch e al romancc) e de la Citaa del Vatican (insema al latin). L'è lengua offizzial in Istria insema al Croatt e al Sloven. L'è parlada anca in del Principaa de Monaco, a Malta, in Corsica, a Nizza e provincia, e minga tropp in Albania, Tunisia e in Libia.
I so dialet de spess hinn influenzaa da vari lengov regional e local parlaa in 'sti teritori chì.

## Stòria

### Dialet e lengue rumanze

Cunt la ruina de l'Imperu Ruman d'Occident e la formazziun di regn ruman-barberech, s'è verificaa un indüriment del latin scrit, intant che el latin parlaa s'è fusu püssee fiss cunt i dialet di popolazziun latinizade, dande vita a i lengov neolatine, cumpres l'italian.

El nümer di lengov rumanze el curespund a quel de tücc i variant neolatine parlade in de la *Romania*; dumà un quaivüna de ste lengov i hann passaa un prucess de nurmalizazziun e i gh'hann un statu uficial: el purtughes (cunt 364 miliun de parlant), el spagnöl (cunt 500 miliun), el franzes (cunt circa 267 miliun), l'italian (cunt circa 68 miliun), el rümen (cunt quas 30 miliun) e 'l catalan (cunt quas 11 miliun).

A sti chì se poeun agiung i lengov ai quai s'è daa un cert recugnussiment, anca se i hann minga avüü una nurmalizazziun cumpleta: l'ussitan, l'arpitan, l'arumun, el sard, el cors, el friulan, el ladin, el rumanc, l'asturian, l'aragunes, el leunes, el venetu, el lumbard, l'emilian, el piemuntes, el napuletan, el sicilian, e l'istriot.

La lengua italiana la vegn del dialett fiorentin del Toscan del XIV secol. A l'è pròpri duranta sto temp chì che l'è nassuda la literadura toscana, eree de quèlla siciliana (che l'è staa el primm volgar italian dopraa dij poeta). Hinn staa di autor comè Bonagiunta Orbicciani de Lucca e Guidon d'Arezz in d'on primm moment e poeu quij de la scoeura del Dolz Stil Noeuv a fà diventà el Toscan la lengua literaria pussee importanta de la penisola. El pussee grand autor del temp l'è staa el Dant Alighiee, seguii del poetta Franzesch Petrarca e del scrittor Gioann Boccaccio]]. Duranta el Renassiment e in di secol dòpo, tucc i autor italian scriveven o in latin o cont el Toscan di quij trii litteraa. Donca se pò dì che l'Italian medieval l'è restaa in vita a longh (basta pensà a quij che in ann vesinn scriveven anmò *degl'impiegati*, *de*', *allor che* etc.).

## Atività mercantila e lengov volgar italiane
In del Medioev, l'Italia l'era un crosas de strade de commerzi, grazia a la presenza de potente repübliche marinare 'me Venezia, Genoa, Pisa e Amalfi. I scambi mercantii, specialment dopu el secul IX, i han portaa a di contat continuv intra i mercant italian e i popolazziun de lengua forestera, cunt el dervì la strada a la diffüsiun de termin forestee in di lengov volgar italiane. I parolle ligade a la marina, al commerzi, a i transazziun ecunomeghe e a i atività di port i hann entraa a fà part del lessich de tucc i dì, cunt l'influenzà fiss la lengua parlada.
### L'influenza de la Scola siciliana
Vün di primm cas de diffüsiun supraregiunala de la lengua l'è stada la puisia de la Scola siciliana, scrita in sicilian "illustre" parchè l'era pien de franzesism, pruvenzalism e latinism, per man de tanc pueta (minga tücc sicilian) ativ prima de la metà del Sécul XIII in de l'ambient de la curt imperiala. Certi tracc linguistegh de st'urigen i eren staa adotaa anca dai scritur tuscan di generazziun dopu e i s'en mantegnüü per secoi o fin a incoeu in la lengua poetega (e minga poetega) italiana: dai formi munutungh 'me *core* e *loco* al cundiziunal in *-ia* (es. *saria* per *sarìa*) ai sufiss in üs in Sicilia dervaa dal pruvenzal 'me *-anza* (es. *alligranza* per *alegria*, *membranza*, *usanza*, *adunanza*) o *-ura* (es. *friddura*, *chiarura*, *virdura*) e alter ancamò. Parolle 'me el verb *simbrari* per *parere* (parè) l'era per el Dante Alighieri una "parolla duta" d'urigen pruvenzala, agiuntada a l'italian a travers de la lirica siciliana.
El contribüt de la scola siciliana l'è staa impurtant fiss. El Dante el scriv in del *[[De vulgari eloquentia]]*:

L'italian l'è restaa per un longh temp suratüt la lengua di leteraa che in di so oper i aveven adotaa el mudel leterari del fiurentin del Trecent. L'è staa el Pietro Bembo, in del secul XVI, a prupunigh ai alter leteraa italian el fiurentin del Trecent anca 'me mudel de lengua. La so pruposta la s'inseriva denter in de l'ass ciamada "questiun de la lengua" (questione della lingua), o per dìla mej el debaat de l'epoca sura quala lengua cumuna se pudeve adutà in Italia per la leteradura, e l'è risültada quela püssee acetada dai alter leteraa italian. La discussiun de l'epoca, indue a la fin l'ha prevalüü la pusiziun del Bembo, la parlava minga de quala lengua cumuna pudeven adutà i italian, ma in quala lengua cumuna se pudeve scriv la prosa e la leteradura.
In di recustruziun di linguista, fin a la segunda metà del secul XIX dumà di fas multo piscinine de la pupulaziun italiana i eren bun de parlà in italian. 

Cumpagn de quel che 'l dis el Sergio Salvi: «In del 1806, l'Alessandro Manzoni, in d'una letera al Fauriel, el cunfidava che l'italian "se pò dì squas 'me d'una lengua morta"». Püssee tard, in del 1861, secund la stima del Tullio De Mauro, dumà el 2,5% de la pupulaziun italiana l'era buna de parlà in italian. In la valutaziun de l'Arrigo Castellani, a la medemma data la percentüal la s'era inveci del 10%.

El debaat resurgimental sora la necessità de adutà una lengua cumuna per l'Italia, che l'era dree a rivà a la so unità naziunala, l'ha vist el cuinvolgiment de vari persunalità 'me 'l Carlo Cattaneo, l'Alessandro Manzoni, el Niccolò Tommaseo e 'l Francesco De Sanctis.
Se dev in particülar al Manzoni l'avè levaa el fiurentin cuntempurani a mudel linguistich naziunal, cunt la püblicaziun in del 1842 de *[[I promessi sposi]]*, che l'era destinad a deventà el test de riferiment de la növa prosa italiana. La so decisiun de dà una lengua cumuna a la növa patria, riassüntada da lü in del famus prupunit de «lavà i pagn in Arno», l'è staa el principal cuntribüt del Manzoni a la causa del Risurgiment.
Tra i so prupòst in del debaat sora l'ünificaziun pulitica e suciala de l'Italia, el Manzoni el sustegniva anca che 'l diziunari l'era el strüment püssee indicad per rint parmessa a tücc la cugnussenza del fiurentin a livel naziunal.

"Vün pö di mezz püssee eficazz e d'un efet püssee general, particülarment in de la nostra situaziun, per spantegà una lengua, l'è, 'me tücc i san, un vucabulari. E, secund i principi e i fat chì espost, el vucabulari adatt per l'Italia el pudarìa minga vess alter che quel del lenguagg fiurentin vivent". (Alessandro Manzoni, *[[Dell'unità della lingua e dei mezzi di diffonderla]]*, 1868).

Fat storich sücessiv a l'ünificaziun pulitica, cumpagn de la mubilitaziun e de l'incrus de i omen in di trup dürant la Prima guera mondial o la diffüsiun di trasmissiun de la radiu, i han jüttaa a una diffüsiun gradüala de l'italian. In la segunda metà del secul XX, in particülar, la diffüsiun de la lengua l'è stada acelerada anca grazia al cuntribüt de la televisiun e a i migraziun de denter dal Sü d'Italia vers el Nord. 

Fundamentala l'è stada la pruibiziun de dervà cunt una funziun püblica (scöla, at püblich, etc.) i parlà italian e i lenguv di minuranzi linguistich; i insegnant i eren staa el strüment cunt el qual sti mezz de espressiun i eren staa minurizaa, essend cunsideraa dumà "dialet" in pusiziun süburdinada, se minga "erba gramigna" de strepà via.
Cunt la Custitüziun repüblicana del 1948, l'italian l'è staa recugnussüü 'me lengua uficiala. L'è stada in püü recugnüssüda l'esistenza in Italia de alter lenguv diferent da l'italian, e l'è stada pruibida la discriminaziun sora bas linguistich (art. 3, 6 e 21 de la Custitüziun italiana).

## Cunfrunt intra el lumbard, italian e i lengue rumanze
Chi gh'è una tabela de cunfrunt intra el latin, l'italian, el lumbard e alter lengov rumanze, che la fa vedè l'evoluzziun de i parolle de la radis cumuna.

### Accademia de la Crusca
L'Accademia de la Crusca la se propon el fin, espress in l'articol 1 del sò statüt, de "sustegn la lengua italiana, in del sò valur storich de fondament de l'identità naziunala, e de pröövun el stüdi e la cugnussenza in Italia e a l'ester". L'è par de pü member fundadur de la Federaziun Europea di Istituziun Linguistich Naziunal (EFNIL).
'Me evidenziad in del statüt, l'accademia la se ucüpa de prööv el stüdi de la lengua italiana per fin storich-linguistich, lessicugrafich e etimulugich. 

L'atività scentifica de l'Accademia la se desvultis in quater camp principai:
el Center stüdi de filulugia italiana, che 'l prööv el stüdi e l'ediziun critica di antich test e di scritur italian;
el Center de stüdi de lessicugrafia italiana, che 'l se ucüpa de stüdi sora el lessich italian e de la compilaziun de oper lessicugrafich; el Center de stüdi de gramatica italiana, adett al stüdi de la gramatica storica, descritiva e nurmativa de la lengua italiana; el grupp Incipit, usservatori sora i neulugism e i furesterism incipient.

### Opera del Vocabolario Italiano
L'Opera del Vocabolario Italiano l'è l'istitüt del CNR che 'l gh'ha el dever de elaburà el Vucabulari Storich Italian. L'è member fundadur de la Federaziun Europea di Istituziun Linguistich Naziunal (EFNIL).

## Varda anca
* Dialet italian standard
* Dialett italian settentrional
## Note