open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prunella

**Prunella** l'è 'n zèner botànich che fà part de la famìa de le Lamiaceae (cunusìde apò a col nòm de Labiatae).

I è piànte a portamènt de èrba cunusìde perlopiö perchè dopràde 'n erburisterìa. I è uriginàre de l'Europa, Asia  e Amèrica setentriunàla.

Le g'ha 'na nfiurescènsa bèla spèsa che se svelöpa 'nsìma al gambì. I fiùr i è dispunìcc a vertezèi e la bràtea i è bèle diferènte de le fòie. I fiùr i g'ha na coròla a du làer, chèl de sùra a capöcia e chèl de sóta co l'òrlo capetàt.


El zèner l'è furmàt de 7 a 15 spéci a segónt de l'autùr.

* *[[Prunella albanica]]* Pénzes
* *[[Prunella asiatica]]* Nakai
* *[[Prunella grandiflora]]* (L.) Scholler
* *[[Prunella hastifolia]]* 
* *[[Prunella hispida]]* Bentham
* *[[Prunella hyssopifolia]]* L. 
* *[[Prunella japonica]]* Makino
* *[[Prunella laciniata]]* (L.) L. 
* *[[Prunella orientalis]]* Bornm.
* *[[Prunella vulgaris]]* L. 

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Flora of China - ''Prunella''
* Die Gattung bei GRIN.
Pianezz (Olgiaa)

**Pianezz** (*Pianezzo* in Italian; on temp anca *Cassina Pianezzo*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Olgiaa, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, in direzion de Montaveggia.
L'è staa on comun indipendent fina al 1757, quand che l'è staa taccaa a Aizurr; al temp di piev el partegniva a la Piev de Brivi.
Varisei

**Varisei** (*Vallicelli*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Olgiaa, in de la Provincia de Lecch.
La frazion la se troeuva a nord-est del centro comunal.
El paes l'è staa on comun indipendent fina al 1757, quand l'è staa taccaa a Mondonegh. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Brivi.
Jalta

**Jalta**, cognossuda anca 'me *Yalta* (Ялта/*Jalta* in ucrain, russ e tater de Crimea) l'è ona città de la Crimeja cont ona popolazion de 135.000 abitant. Incoeu l'è sòtta 'l controll de la Russia, ma l'Ucraina la reclama el controll del territori.

## Geografia
Jalta la se troeuva in de la Repubblega de Crimea, in sù la costa del Mar Negher. L'è traversada di fiumm Derekoj e Ucian-su.
## Storia

L'esistenza de Jalta l'è stada regordada per la prima volta in del XII secol de on esplorador arab, che l'ha cuntaa sù che l'era on port di Bizantin, indove che viveven soratutt di pescador. On bell moment el paes l'è entraa dent a l'imperi colonial genoves, e al temp l'eva cognossuu 'me *Etalita* o *Galita*. I Ottoman hann brancaa la Crimea in del 1475, e l'hann fada vegnì ona specie de statt mezz indipendent, sotta el regn de on khan: però inveci Jalta l'era dent al domini dirett di Turch, in del vilayet de Kefe (Feodosija).
In del 1783 gh'è rivaa i Russ, prima del rest de la penisola (ciappada depos la guerra 1787-1792). 

In del XIX secol Jalta l'è diventada on post indove i Russ andaven a fà i vacanz: tra i gent che gh'è andaa a troeuvom Tolstoj e Čechov. El zar Lissander II el gh'aveva la soa villa lì arent, a Livadija.

Ma Jalta l'è vegnuda famosa e importanta in tutt el mond perchè l'è staa lilinscì che in del 1945 s'hinn incontraa Winston Churchill, Franklin Delano Roosevelt e Josif Stalin per parlà de come la saria dovuda vess l'Europa dopo la fin de la II Guerra Mondial; per on quaivun, l'è staa lì che l'è scominciada la Guerra Freggia.

A Jalta l'è anca mort el Palmiro Togliatti (21 agost del 1964), capp del Partii Comunista Italian.

## Gemellagg
* Rodi, Grecia.
* Nizza, Francia.
* Italia:
**Salsomaggiore Terme.
**Pozzuoli.
* Baden-Baden, Germania.
* Batumi, Georgia.
* Galac, Romania.
* Fiumm, Croazia.
* Margate, Regn Unii.
* Santa Barbara, Statt Unii.
* Xaçmaz, Azerbaigian.
* Sanya, Cina.
* Ulan Ude, Russia.

## Vos correlaa
*Conferenza de Jalta
Rachiv

**Rachiv** (Рахів in abecee cirillegh; Рахов/*Rachov* in russ; *Rahó* in ungheres; *Rahău* in romen; Рахово/*Rachovo* in ruten; *Rachov* in cech e slovacch; **ראחוב**/*Rachev* in yiddish; *Rachów* in polacch; *Rauhau* in todesch storegh) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de squasi 15.000 personn.
La città la se troeuva in l'Ucraina occidental, minga lontan del confin con la Romania. La partegn a la region storega de la Rutenia, dent a la region de la Transcarpazia. L'è 'l capploeugh del distrett con l'istess nomm.
La soa frazion de Dilove l'è vun di quei sitt che on quai geogref el pensa che 'l sia el center geografegh de l'Europa.
Segond el censiment del 2001 ghe viven 14.969, spartii in quella manera chì:
*Ucrain: 83,8%
*Ungheres: 11,6%
*Romen: 3,2%
*Ruten: 0,8%
*Alter: 0,6%  
## Gemellagg
* Szeged, Ungheria.

## Alter progett
Darmstadt

**Darmstadt** l'è ona città de la Germania central, cont ona popolazion de  personn (dato del ).
## Geografia

L'è ona città de l'Assia, capploeugh del distrett con l'istess nomm. L'è foeura di circondari.
L'è la quarta città del Land, dopo de Francofort, Wiesbaden e Kassel. L'è traversada del riaa Darmbach e del Modau. Darmstadt la gh'ha noeuv quarter: Darmstadt-Mitte, Darmstadt-Nord, Darmstadt-Ost, Bessungen, Darmstadt-West, Arheilgen, Eberstadt, Wixhausen e Kranichstein.


## Storia
Darmstadt la salta foeura per la prima volta in d'on document del XI secol cont el nomm de Darmundestadt. Se sa minga ben de indove l'è che 'l vegna 'sto nomm: besogna dì che l'è domà ona coincidenza che "Darmstadt" in del todesch del dì d'incoeu el voeura dì "città de l'intestin".
La gh'ha 'vuu el status de città sotta el regn de Luis IV del Sacher Roman Imperi in del 1330. Al temp Darmstadt la partegniva a la contea de Katzenelnbogen: i cont la doperaven 'me segonda residenza e gh'hann faa sù on castell. Quand che la dinastia di Katzenelnbogen l'è finida, in del 1479, Darmstadt l'è passada a l'Assia, e inscì l'è anca al dì d'incoeu.
L'è cressuda de bon ai temp de la Revoluzion Industrial. Ai temp di Nazista l'è stada la prima città che in del 1933 l'ha faa sarrà sù tucc i negozzi ai giudee. In del 1942, hinn staa deportaa 3000 giudee. Dopo la II Guerra Mondial (e dopo avè patii di bombardament bei pesant), Darmstadt l'è stada sede de on mucc de compagnii tecnologegh.

## Gemellagg
* Alkmaar, Paes Bass.
* Troyes, Francia.
* Chesterfield, Regn Unii.
* Graz, Austria.
* Trondheim, Norvegia.
* Bursa, Turchia.
* Płock, Polonia.
* Freiberg, Germania.
* Szeged, Ungheria.
* Bressa, Italia.
* Saanen, Svizzera.
* Ungwar, Ucraina.
* Libau, Lettonia.
* Logroño, Spagna.
## Riferiment
Larnaca

**Larnaca** (*Λάρνακα*/*Lárnaka* in grech; *Larnaka* in türch; *Larnaca* in ingles, italian e in la püpart di lenguv eurupei; *Κίτιον*/*Kítion* in grech antigh; *Citium* in latin) l'è una cità de Cipru, cunt una pupulaziun de circa 46.000 personn.
## Geugrafia

Larnaca la se tröva in sü la costa süd de l'isula, minga luntana del cunfin cun la part türca de Cipru.
L'è in sül mar e l'è 'l caplögh de vün di ses distret del Paes. Dopu de Nicusia e Limassol l'è la cità püssee granda e impurtanta de Cipru. L'è chì che 'l se tröva l'areuport püssee impurtant de la naziun.
## Storia

L'è stada fada sü di Micenee in del XIV secul prima del Signur cunt el nom de Cizi (*Kítion*). I Giüdee han duperaa in de la Bibia el nom *Kittim* per ciamà prima i gent de Cipru, e pö tücc i Grech e i Ruman. Al dì d'incö i abitant de la cità le ciamen anca *Skala*, che 'l vör dì propri "scala", o anca "deposit": l'è perchè la cità l'è semper stada un port de una quai impurtanza.
Un bel mument, cumpagn de tant alter cità de l'isula, l'è stada cunquistada di Persian. Cul passà del temp, gh'era rivaa in la cità anca una bela minuranza fenicia (per via de la vesinanza cunt el Liban e tücc i scambi cumerciai): per quela resun chì Cizi l'ha minga vurüü tö part a la revolta ionega. In del 450 prima del Signur el general atenies Cimun l'è mort in mar intant che 'l difendeva Cizi in d'una bataja cuntra i Persian. In sül sò let de mort l'ha ubligaa i sò ufiziai a sgund la nutizzia de la sua mort sia ai leaa che ai Persian; datu che pö i sò omen han vinciüü la bataja, l'è vegnüda föra la fras che la dis che Cimun l'ha vinciüü anca de mort (καί νεκρός ἐνίκα).
Dopu 'n teremot, che l'ha traa giò un frach de rob, i abitant de la cità s'hin spustaa de l'altra banda de la baia, e lì l'è nassüü el centru de la Larnaca del dì d'incö. De la cità vegia el resta propi poch.
In del 312 prima del Signur l'è passada sota el dumini del Regn d'Egit (dopu che l'era mort l'ültim re de la cità, Pümiatun), e inscì l'è staa fina al 58 a.C., quand hin rivaa i Ruman. 

De lì in pö, Larnaca l'è andada adree a la storia de Cipru. Gh'è de regurdà che, segund la legenda, Larnaca l'è stada vöna di prim cità de l'isula a vess tucada del Cristianesim: de fat el sò prim vescuv el saria staa el Lazzer (quel resüscitaa de Gesü), che l'era staa esiliaa de Israel. Quand che l'è mort, l'han sevelii lilinscì, là indè adess gh'è la Gesa de San Lazzer. I sò oss però hin staa purtaa via, prima Custantinopel e pö a Marseja.

I Türch han faa sü in del 1652 un furtin che 'l spartiva in dü toch (grech e türch) la cità.
Larnaca l'è turnada a vess impurtanta dopu i aveniment del 1974, quand che l'UNÜ l'ha ciapaa per sè l'areuport de Nicusia: gh'è staa besogn de vün növ, e inscì Larnaca l'ha tacaa a vess turna un centru impurtant per el Paes.

## Gemelagg
* Venezia, Italia.
* Poti, Georgia.
* Haringey, Regn Ünii.
* Grecia:
**Glufáda.
**Larissa.
**El Piree.
**Léros.
**Ēlioúpolē.
* Aiaccio, Francia.
* Bratislava, Sluvachia.
* Santi Quaranta, Albania.
* Szeged, Üngheria.
* Novosibirsk, Rüssia.
* Marrickville, Australia.
* Tripuli, Liban.
* Tulcea, Rumania.
Galaţi

**Galaţi** (Галац/*Galac* in russ, bulgher e ucrain; *Galac* in ungheres; *Kalas* in turch; *Gałacz* in polacch) l'è ona città de la Romania cont ona popolazion de 293.500 personn.
## Geografia
La città la se troeuva in la region storega de la Moldavia (de la qual l'è voeuna di città pussee important), e in del distrett con l'istess nomm.
L'è traversada del Danubi e la se troeuva ben vesina al confin cont el statt de la Moldavia e con l'Ucraina.
## Storia
La città la s'è sviluppada in d'on sitt indove la viveva ona tribù de Daci, intorna al VI o V secol prima del Signor. L'area l'è stada occupada di Roman che, arent al paes de Barboşi, hann faa sù on castrum.
El sò nomm el solta foeura per la prima voeulta in del 1445 in d'on document de Steven II de Moldavia, come vun di cinch port del Principaa de Moldavia, insema a Reni, Obluciţa, Chilia e Cetatea Albă (gh'è però chi che dis che l'era la città ciamada *Caladda*, sotta el controll di Genoves): quand che quei alter quatter lì vegnen conquistaa di Ottoman (1484), Galaţi la resta l'unegh port del principaa. De quell moment, la vegn vun di pont indove passarann soldaa e esercit per i guerr de l'Est Europa. Anmò in del 1789, duranta ona guerra tra Austriegh e Turch, Galaţi la vegn trada giò del tutt e brusada del general russ Michail Fedotovič Kamenskij.
In del 1821 l'è stada voeuna di bas de la Filiké Etaireía, on'organizzazion per l'indipendenza de la Grecia: per 'sta reson in la città gh'è staa di massacher de Turch e de abitant.
In del 1837 l'è vegnuda on port franch, per poeu andàggh adree a la storia de la Romania del dì d'incoeu.
## Gemellagg
* Coventry, Regn Unii.
* El Piree, Grecia.
* Wuhan, Cina.
* Pessac, Francia.
* Limón, Costa Rica.
* Statt Unii:
**Hammond
**Scottsbluff.
* Ucraina:
**  Mykolaïv.
**  Sebastopel.
**  Jalta.
* Italia:
**Ancona.
**Jesi.
**Brindes.
* Bombay, India.
Nudà

El **nudà** (en bresà: **ugà**) l'è par definission un esercisi che'l permet de galegià e de mövess in de l'acqua. L'è miga però apena un'atività par divertiss ma anca un sport ulimpich.
Ballade pour Adeline

La **Ballade pour Adeline** l’è ü famùs tòch de müzica per pianofórt, scricc in del 1976 dal Paul de Senneville e dal Oliver Toussiant e sunàt dal sunadùr de pià fransés Philippe Pagès, cognusìt col nòm d’art de Richard Clayderman, che l'éra al sò prim disch.
Chèsta balàda l’éra dedicàda a la Adeline de Sennaville, la segónda s-cèta del Paul de Senneville nasìda de póch quando che i éra dré a scrif chèsta sunàda.
Ol Clayderman l’à endìt 22 miliù de dìsch in 38 paìs e nisü se ‘l ispetàa, gnà ‘l Olivier Toussaint che l’avrès confesàt al Clayderman che 'l sarès stài contèt de ènden 10.000 còpie.

## Per sènt la Balàda
*La Balàda per l'Adelina sö YouTube.
Kara

**Kara**, i’enn un grüpp müsical de quàter fiöle cureane ch'i g'hann fra i 18 e i 24 ann. El grüpp l'è nasìd in del 2007 e i'hann sernìd el nùm Kara perchè in grec (χαρα) völ dì dùls.

## Furmasiòn
* Pak Gyuri (1988)
* Han Syngyon
* Ziong Nicole (1991)
* Gu Hara
* Gang Jiong

## Discugrafia

* 2007: *The First Bloooooming*
* 2008: *Rock U* 
* 2008: *Pretty Girl*
* 2009: *Honey*
* 2009: *Revolution*
* 2010: *Lupin*
* 2010: *Jumping'
* 2011: *STEP''

## Sitt. üficial

* Sit üficial
Oenomaus

**Oenomaus** (Gallia, ... – Campania, 73 o 72 A.C.) l'è stò un gladiatur roman, n'un di tri capi (gli alter eran Crixus, Gannicus, Castus e Spartacus) ribel da la tersa guèra servil.

## In da la cultùra popular
* Oenomaus l'é stò un persunagg in dal *Jeff Wayne's Musical Version of Spartacus*. 
* Oenomaus l'é stò interpretà da Peter Mensah in da la seri Starz da Spartacus. In dal telefilm, Oenomaus l'é minga gall ma l'é african.
Andy Whitfield

**Andy Whitfield** (Amlwch, Gales, 17 luij 1972 – Sydney, Australia, 11 setembar 2011) l'è stò un ingegner, atür e mudel gales naturalisò australian. L'é stò prutagunista da la prima seri televisiva da ** in dal ròl da Spartacus.

## Vita Privada
L'é stò spusà cun Terrica Smith-Whitfield dal 1999 al 2003.
Sucessivament al s'è spusà cun Vashti Whitfield, e a g'han avù 2 bagajin (Jesse Red, nasüüda in dal 2005 e Indigo Sky, nasüü in dal 2007). L'é mort a 39 ann per un linfoma.

## Filmugrafia

## Ligam de föra
* Biugrafia in ingles da Spartacus su Spartacus Wiki
Cazzoeula

*La cazzoeula, on mangià tipegh de la cusinna lombarda.
*La cazzoeula, on arnes che doperen i magutt.
Andrew Simmons

**Andrew Simmons** (Liss, Hampshire, Inghiltèra, 21 da Magg dal 1984), meij cugnusü cul nòm da **Andy Boy Simmonz**, l'é un lutadur ingless.
Crixus

**Crixo** o **Crisso** (latin: **Crixus**; Gallia – Apulia, 72 A.C.) l'è stò un gladiatur e cundutier gallic e leader da la ribelliun di s'ciavi durant la Tersa guèra servil cun Spartacus, Gannicus, Castus e Oenomaus.

## Biugrafia
Da urigin gallich (ül sö nom in celtic vòr dì "dai cavéi riss"), l'é diventò s'ciav un quei ann prima da la rivolta dai Romani, ch'han scunfitt gli Allobrogi, esercit in dal qual Crixus al cumbateva. Cum'é tanti sö cumpagn, Crixus al s'é alenò per diventà gladiatur in da la scòla da Capua da pruprietà da Lentulus Batiatus.
In di primi scuntri cuntra l'esercit ruman, la sua compagnia da gladiatur celti l'ha cambiò tipulugia da cumbatiment, taccand i parti espost a l'esercit servil, ritegnü cum'é di punt debul.
Inisialment l'esercit di scchiavi utenn vari succes, scunfigend l'esercit senatori inviò per fermà la rivòlta.
Crixus al sa separa da Spartacus vers la fine da quell'ann; Spartacus infati al vureva arrivà ai terr d'urigin di schiavi in Gallia e in di Balcani, iveci Crixus al vureva sachegià l'Italia dal sud.
In da la primavera dal 72 a.C. v'un di 2 consoli inviò a fermà la ribelliun, Lucius Gellius Publicola, al ragiungg Crixus e i sö òmin, ca eran Celti e capi tribù Germanich, sul Munt Gargano in da la regiun da l'Apulia. 
In da la bataglia Crixus al s'é servì da la fanteria germanica per tentà da decimà i ruman prima da dacc ül via libera ai sö gladiatur d'élite. 
I sö lutadur germanici in stò sbaraglià e Crixus l'é stà custrett a mett in att una strategia difensiva ca la s'é rivelada inefficass: Crixus l'é stò masö e i sö 30.000 suldà scunfitt.
A la manéra dagli aristucratic rumani, Spartacus l'ha unuràà la memòria da l'ex-gladiatur cun di gioch funebri in di quali 300 rumani prigiunier da guera in stò custrett a cumbatt fin a la mort cum'é  di gladiatur.

## Popularità dopu la Mort
### Adatament cinematugrafich e televisiv
* Crixus l'è stò interpretà da Jon Ireland in dal 1960 in dal film *Spartacus*.
* Crixus l'é stò un persunagg dal *Jeff Wayne's Musical Version of Spartacus*. 
* Crixus l'é stò interpretà da Paul Kynman in dal 2004 in dal film *Spartacus*. 
* Crixus l'é stò interpretà da Manu Bennett in di seri TV da la Starz; **', ül prequel **', ül sequel **' e l'ultima stagiun **'.
William Hudson

**William Hudson** (Kendal (Regn Ünìt); 1730– 23 de magio del 1793), l'è stat en botànich inglés. 

El g'ha ambiàt a laurà endèn negòse de 'n farmacìsta farmacéutico de Lóndra prìma de deentà bibliotecàre del British Museum (1757). A 31 agn el deènta mèmber de la Royal Society e 'l partècipa a la fondasiù de la *Socetà Lineàna de Lóndra. 

Co la sò òpera 'ntitulàda *Flora Anglica*, el contreböés a rènder piö popolàr la clasificasiù segónt l'ensegnamènt del [[Linèo]]. Piö tàrde 'l püblica *a Praefectus Horte* (del [[1765]] al [[1771]]). L'ütilìza, en particolàr, la clasificasiù [[Linèo|lineàna]], per le piànte discriìde del [[John Ray]] (1627-1705).

Endèla nomencladüra botànica, la piànte discriìde del William Hudson i è marcàde co l'abreviasiù *Huds.*

== Bibliografìa ==
* Allen G. Debus (dir.) (1968). *World Who’s Who in Science. A Biographical Dictionary of Notable Scientists from Antiquity to the Present.'' Marquis-Who’s Who (Chicago) : xvi + 1855 p.
Lengua bulghera

La **lengua bulghera** (български език/*bălgarski ezik*, pronuncia IPA: ['bɤ̞lɡɐrski ɛ'zik]) l'è ona lengua slava meridional, lengua offizial de la Bulgaria e de l'Union Europea. L'è parlada de noeuv milion de personn.
Lengua ceca

La **lengua ceca** (o anca *boema*; nomm offizial: *český jazyk*) l'è ona lengua slava occidental. L'è la lengua offizial de la Republega Ceca  (e donca anca voeuna de quei de l'Union Europea) e l'è parlada de vott milion de personn.

## Vos corelaa
*Differenz in tra el cecch e 'l slovacch
Lengua polacca

El **Polacch** (nomm nativ: *język polski*) l'è ona lengua slava occidental.
L'è la lengua offizial de la Polonia (e donca l'è voeuna de quei anca de l'Union Europea) e l'è parlaa de 44 milion de personn in gir per el mond. L'è al numer vintitrii in la lista di lengov pussee parlaa in del mond.
Lengua slovacca

El **Slovacch** (nomm nativ: *slovenský jazyk*) l'è ona lengua slava occidental. Tra i sò lengov pussee vesin a gh'è 'l polacch e 'l cech, con la qual la gh'ha ona motta de robb in comun.
L'è la lengua offizial de la Slovacchia (e donca l'è voeuna de quei de l'Union Europea) e de la provincia de la Vojvodina in Serbia. L'è parlada de oltra ses milion de personn in gir per el mond.

## Vos corelaa
*Differenz in tra el cecch e 'l slovacch
Lengua lituana

La **lengua lituana** (nomm nativ: *lietuvių kalba*) l'è voeuna di dò lengov baltegh ch'esisten anmò al dì d'incoeu (l'altra l'è 'l letton).
L'è la lengua offizial de la Lituania (e donca anca de l'Union Europea) e l'è parlada de trii milion de personn, che viven anca foeura de quell Paes chì.

A l’è considerada la lengua indo-europea pussee conservativa anmò parlada, cont tant caratteristegh del Proto-Indo-Europee ch’hinn andaa perduu in di alter lengov de la famija.

## Storia e classificazion

El Lituan l’è ona lingua indo-europea del cepp baltegh, attestada la prima volta in d’ona traduzion del Pader Noster, de l’Ave Maria, e del Credo de Nicea de la prima metàa del secol quell de sedes: i lituan hinn staa l’ultem popol de l’Europa a devegnì cristian.
El standard lituan l’è staa formalizzaa al prenzippi del Noeuvcent in de la *Grammatica de la Lengua Lituana* (Lietuviškos kalbos gramatika) del *Jonas Jablonskis*, e ‘l ciappa soratutt di dialett centro-orientaj (Aukštaicių), cont ona quaj influenza di dialett occidentaj parlaa di Lituan de la Prussia. A l’é devegnuu lengua offizial de la Lituania del 1918.

El Lituan el deriva del Proto-Balto-Slavo e el gh’ha tant innovazion comun cont i lengov slav in del lessegh, morfologia, fonologia, e accentuazion. El Lituan l’è ona lengua baltega del cepp oriental; quest cepp chi el s’è destaccaa del cepp occidental a partì del 400 d.C. e, intra i lengov baltegh orientaj, la division intra el lituan e la sò lengua pussee prossima, el letton, l’è scominciada a partì del 800 d.C.
Lituan e letton hinn i unegh dò lengov baltegh anmò parlaa al dì d’incoeu; intra i alter lengov de la famija, domà el Antigh Prussian, lengua baltega occidentala, l’è attestaa.

La fonologia e soratutt la morfologia nominala del Lituan hinn tra i pussee arcaegh intra i lengov indo-europee. L’è facil trovà paroll cognaa cont el Letton e i lengov slav, e per la fonologia conservativa del lituan hinn anca ciar i relazion cont paroll e declinazion di lengov antigh coma el Latin o el Sanscrit:
* Lit. e Sanscrit *avis* e Latin *ovis* (pegora);
* Lit. *dūmas*, Ssc. *dhūmas*, Lat. *fūmus* (fum)
* Lit. *vyras*, Lat. *vir* (omm), Ssc. *vīras* (eroe)
* Lit. *antras*, Ssc. *antaras* (alter, segond) - el Latin (e donca el Lombard) *alter* el vegn giò de ona variant del Proto-Indo-Europee (**h₂élteros* e minga **h₂énteros*).
Lengua maltesa

La **lengua maltesa** (nomm nativ: *lingwa Maltija*) l'è ona lengua semitega, che la ven giò de on dialett areb parlaa in Sicilia in del Medioev. L'è l'unegh dialett areb a 'vèggh on recognossiment offizial 'me lengua.
L'è la lengua offizial de Malta insema a l'Ingles (per quest l'è anca voeuna di lengov offiziai de l'Union Europea) e l'è parlaa de 330.000 personn. La gh'ha 'vuu ona motta de influenz del Sicilian e de l'Italian.
Lengua slovena

El **Sloven** (nomm nativ: *slovenski jezik*) l'è ona lengua slava meridional.
L'è la lengua offizial de la Slovenia (e donca l'è vun di lenguagg offiziai de l'Union Europea) e l'è recognossuu 'me lengua regional anca in Italia, Austria e Ungheria. L'è parlaa de duu milion de gent.
Lengua ungheresa

L**'Ungheres** o **Magiar** (nomm nativ: *magyar nyelv*) l'è ona lengua del grupp ugro-finnegh.
L'è la lengua offizial de l'Ungheria (e donca l'è vun di lenguagg offiziai de l'Union Europea) e l'è recognossuda a nivell regional anca in Slovenia, Austria, Romania e Voivodina (in Serbia). 
L'è parlaa de 13,6 milion de personn e l'è al numer 57 in de la lista di lenguagg pussee parlaa al mond.
## Esempi de lengua: el Pader Noster
Mi Atyánk, ki vagy a mennyekben,
szenteltessék meg a Te neved;
Jöjjön el a Te országod;
legyen meg a Te akaratod,
mint a mennyben, úgy a földön is.
A mi mindennapi kenyerünket, add meg nekünk ma;
és bocsásd meg vétkeinket,
miképpen mi is megbocsátunk azoknak,
akik ellenünk vétkeztek;
És ne vígy minket kísértetbe,
de szabadíts meg minket a gonosztól,
amen.
## Referenz
Lengua bielorussa

El **Bieloruss** (nomm nativ: беларуская мова/*belaruskaja mova*) l'è ona lengua slava oriental.
L'è la lengua offizial de la Bielorussia e l'è parlada de 8,7 milion de personn, denter e foeura del Paes.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Taraškievica
*Narkamaŭka
*Łacinka
Lengua faroesa

El **Faroes** (nomm nativ: *føroyskt mál*) l'è ona lengua germanega.
Insema a l'Islandes, l'è vun di duu lenguagg vegnuu giò del nors antigh ch'esisten anca incoeu. L'è la lengua offizial di Fær Øer (Danimarca) e l'è parlaa de 80.000 personn.
## El Pader Noster
Faðir okkara,
Tú, sum ert í Himli!
Heilagt verði navn Títt!
Komi ríki Títt!
Verði vilji Tín, sum í Himli, so á jørðini við!
Gev okkum í dag dagliga breyð okkara!
Fyrigev okkum skuldir okkara,
sum eisini vit fyrigeva skuldarum okkara.
Leið okkum ikki í freistingar,
men frels okkum frá illum!
Spartacus Peak

Ül **Spartacus Peak** (Vrah Spartak \ 'vr & h Spar-' tak \) l'è una massa cuverta da giàss da 650 meter da picc in dal Delchev Ridge, sui Muntagn Tangra, in di Isùl da Livingston, Antartid. 
Ül picc l'è stà chiamà in unur al gladiatur trace Spartacus (c. 109-71 aC).
Lengua bosniega

El **Bosniegh** o **Bosgnacch** (*bosanski jezik*) l'è vun di standard lenguistegh di lengov slav meridionai. El vegn giò del dialett štokav, compagn del Croatt e del Serb.
L'è la lengua offizial de la Bosnia-Erzegovina e l'è recognossuu 'me lengua regional anca in Croazia, Serbia, Kosovo e Montnegher. L'è parlada de duu milion de personn.
## Vos correlaa
* Lengua serbo-croatta
Lengua lussemburghesa

El **Lussemburghes** (nomm nativ: *lëtzebuergesch*) l'è ona lengua germanega. L'è ona variant del Todesch central occidental.
L'è lengua nazional del Lussemburgh (quei offiziai hinn el Frances e 'l Todesch) e l'è parlaa de 300.000 personn.
A l'è parlaa anca in d'on quai comun de la Lorena del nord, in Francia, e in del sud de la Vallonia, anca se foeura di confin nazionai l'è minga recognossuu 'me ona lengua.
## El Pader Noster
Eise Papp am Himmel,
däin Numm sief gehellégt.
Däi Räich soll kommen,
däi Wëll soll geschéien
wéi am Himmel sou op der Äerd.
Gëf äis haut eist deeglecht Brout,
verzei äis eis Schold,
wéi mir och dene verzeien,
déi an eiser Schold sin.
Féier äis nët an d'Versuchung,
mä maach äis fräi vum Béisen.
Lengua macedon

El **Macedon** (nomm nativ: македонски јазик/*makedonski jazik*) l'è ona lengua slava meridional, con di fort vesinanz cont el Bulgher.
L'è la lengua offizial de la Macedonia e l'è lengua regional in Albania. L'è parlaa de circa duu milion de gent.
Lengua ucraina

L**'Ucrain** (nomm nativ: українська мова/*ukrajins’ka mova*) l'è ona lengua slava oriental.
L'è la lengua offizial de l'Ucraina e de la Transnistria (lilinscì insema a Romen e Russ) e l'è parlada de 41 milion de gent, foeura e dent de quei duu paes.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Suržik
Lengov slav

Quell di **lengov slav** l'è vun di ramm de la fameja indoeuropea. Hinn parlaa de trisent milion de gent in gir per el mond (soratutt in de l'Europa de l'Est).
## I lengov slav
* Lengov indoeuropei
** Protuslav
*** Lengov slav orientai
**** Lengua russa (*russkij*)
**** Lengua ucraina (*ukrajinska*)
**** Lengua bielorussa (*belaruskaja*)
**** Lengua rutena (*rusin'skyj*)
***** Ruten de la Pannonia (*ruski*)
*** Lengov slav occidentai
**** Lengov lusaziann (*serbšćina*)
***** Sorab de Sora (*hornjoserbšćina*)
***** Sorab de Sotta (*dolnoserbski*)
**** Lengov lechitegh
***** Lengua polacca (*polski*)
***** Lengua slesiana (*ślůnski*)
***** Lengov pomerann
****** Lengua casciuba (*kaszëbsczi*)
****** Lengua slovinzia (*słowińskô*)
***** Lengua polaba 
**** Lengua ceca (*česky*)
**** Lengua slovacca (*slovenčina*)
*** Lengov slav meridionai
**** Zona oriental
***** Slav ecclesiastegh (*slavenvskij*)
***** Lengua bulghera (*bălgarski*)
***** Lengua macedon (*makedonski*)
**** Zona occidental
***** Lengua serbo-croatta (*srpskohrvatski*)
****** Dialett čakav (*čakavski*)
******* Dialett slavisan (*naš jezik*)
****** Dialett kajkav (*kajkavski*)
******* Dialett del Burgenland (*gradišćanskohrvatski*)
****** Dialett štokav (*štokavski*)
******* Lengua croatta (*hrvastki*)
******* Lengua serba (*srpski*)
******** Lengua montenegrina (*crnogorski*)
******* Lengua bosniega (*bosanski*)
******* Dialett ekav
******* Dialett ikav
******** Dialett de Bunjevac (*bunjevački govor*)
******* Dialett ijekav
******** Dialett de Užice (*uzički govor*)
******* Dialett torlak
***** Lengua slovena (*slovenščina*)
****** Dialett resian (*rozajanski*)
****** Lengua prekmura (*prekmürski*)

## Alter progett
Daniel Feuerriegel

**Daniel Feuerriegel** l'é un atür australian nasüü a Sydney, Australia, ül 29 d'Utubar dal 1981 e cresüü a Brisbane, semper in Australia. 
L'é stò co-prutagunista da **', da **' e da ** in dal ròl dal gladiatur germanic *Agron*.
Manu Bennett

**Jonathan Manu Bennett** (Invercargill, Növa Zelanda, 10 Utubar dal 1969) l'é un atur neuzelandess e australian. L'é stò co-prutagunista da la serie televisiva da **', **', da **' e da **' in dal ròl dal gladiatur gallic Crixus.
L'atür àl gà urugin maori, australian, scuzéss e spagnòl.
 
## Filmugrafia
Peter Mensah

**Peter Mensah** (nasüü ad Accra in Ghana ül 27 Agust dal 1959), l'é un atur ghanes naturalizò canades. L'é stò co-prutagunista da la serie televisiva da **', **' e da ** in dal ròl dal gladiatur numidian Oenomaus (che in realtà ül ver persunagg al vegniva da la Gallia).
Pana Hema Taylor

**Pana Hema Taylor** (nasüü a Auckland in Növa Zelanda, in dal 1990) l'é un atür neuzelandess d'urigin maori. L'é cugnussüü al pùblic perché l'ha recitò in **' e in **' in dal ròl dal ribel sirian Nasir.

## Vita Privada
Dal 2009, Pana Hema Taylor l'é spusò cun l'attriss neuzelandesa Danielle Cormack da 19 ann püssé granda da lü e g'han avù un bagajn.
Zoza

**Zoza** l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Tallano-Scopamène, del circondàre (*arrondissement*) de Sartène e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. 
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  e 'l và de 'na altèsa mìnima de 158 méter a 'na altèsa màsima de 826 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Viva Bianca

**Viva Bianca** (pseudonim da **Viva Skubiszewskil**) l'é un attris australiana d'urigin pulacca nassüda a Melbourne, Australia, ül 15 da Giugn dal 1983.
L'é stada co-prutagunista da **' e da **' in dal ròl da la romana Ilithyia.

## Filmugrafia
Katrina Law

**Katrina Law** l'é un attriss americana nassüda a Deptford, New Jersey, U.S.A., ül 1 Genar dal 1985. La gh'à urigin italian, tedesch e taiwaness.
L'é stada co-prutagunista da ** e da *Spartacus: Vegeance* in dal ròl da la s'ciàva Mira.

## Filmugrafia
Liam McIntyre

**Liam McIntyre** (Adelaide, Australia, 8 Febròr dal 1982), l'è un atur australian. L'é stò prutagunista da la serie televisiva da **' e da **' in dal ròl da Spartacus, sustituend ül cumpiant cüléga Andy Whitfield.

## Ligam de föra
* Biugrafia in ingles da Spartacus su Spartacus Wiki
Lesley-Ann Brandt

**Lesley-Ann Brandt** l'é un attris südafricana naturalisada neuzelandesa nassüda a Cità dal Cap, Sudafrica.
L'é stada co-prutagunista da la serie televisiva da **' e **' in dal ròl da la s'ciava Naevia. In ** la vegn scambiada cun Cynthia Addai-Robinson.
Simona De Silvestro

**Simona De Silvestro**, (Thun, Svìzzera, prìm de setèmber 1988) l'è una pilota autumubilistica svisra, che la g'ha anca el pasapòrt itagliàn.

## Biugrafia

Nasùda in Svìzzera el prìm de setèmber del 1988 la cumencia a guidà i *[[kart]]* quant che l'era amò una fiulìna, a 8 ann.

In del 2005 la pàsa a la *Formula Renault* e in del 2008 la và in America in dla *Formula BMW*, e a la finn de l'ann la riva quarta in del campiunàd. L'è la prima dòna che la và sül pòdio a l*'Indianapolis Motor Speedway*.

In del 2007 la pàsa a la *Formula Atlantic*. In del 2008 l'è stàia la secunda dòna a vèns a Long Beach, dòpu Katherine Legge nel 2005 .

El 5 de giügn del 2010 la g'ha vìd un brütt incident, per furtüna sènsa fàss gniènt .

## Nòti


## Ligàmm de fora

* Sit üficiàl
*  Biugrafia sül Sit dla Formula Atlantic
*  Prufìl sül Sit dl'IndyCar
Accons

**Accons** l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Cheylard, del circondàre (*arrondissement*) de Tournon-sur-Rhône e del dipartimènt de l'Ardèche. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 476 méter a 'na altèsa màsima de 1201 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Nyons

**Nyons** l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù e del circondàre (*arrondissement*) de omònim. La se tróa 'ndèl dipartimènt de la Drôme. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 234 méter a 'na altèsa màsima de 740 méter söl leèl del mar.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Starz

**Starz** (uriginariament **Starz!**, prima da perd ül punt esclamativ in dal 2005) l'è un canal televisiv a pagament american. 
L'é staa fundaa in dal 1994 e al dicembar dal 2008, la prugramasiün da Starz l'è dispunibil per 17,7 miliun d'abùnà in di Stati Uniti.

## Ligàm de föra
*Sit uficial da Starz
Villefranche-sur-Saône

**Villefranche-sur-Saône** l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes , endèla Frància centro-meridiunàla. L'è 'l capolöch del cantù omònim e del circondàre (*arrondissement*) omònim. El se tróa 'ndèl dipartimènt del Rodano. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 167 méter a 'na altèsa màsima de 220 méter söl leèl del mar.

## Evulusiù demogràfica

## Cità 'nzemelàde
*  Buhl (Germania)
*  Călăraşi (Moldavia)
*  Cantú (Italia)
*  Kandi (Benin)
*  Schkeuditz (Germania)

## Riferimèncc
Bösingen

* **[[Bösingen (FR)|Bösingen]]**, cümü svìser del Cantù de Fribùrgo;
* **[[Bösingen (DE-BW)|Bösingen]]**, cümü todèsch del stat federàl del Baden-Württemberg.
Port

* **[[Port (trasport)|Port]]**, strütüra per ricéver le naf;
* **[[Port (BE)|Port]]**, cümü svìser del Cantù de Berna
* **[[Port (FR-01)|Port]]**, cümü fransés del dipartiment de l'Ain, regiù Rhône-Alpes.
Vittorin

El **Vittorin** (latin: *Marcus Piavonius Victorinus*; ...-270/271) l'è staa on usurpador roman, imperador di Galli.
## Biografia
L'è nassuu de ona fameja de sciori e l'è staa on soldaa de Postum, el primm general roman a vegnì imperador de l'Imperi di Galli. El gh'ha 'vuu el titol de *tribunus prætorianorum* in del 266-267 e consol di Galli insema a Postum in del 267-268. L'Historia Augusta la dis che l'è staa sociaa al governa con Postum in del 267.
Quand che l'è mort el March Aureli Mari, Vittorin l'è staa eleggiuu imperador de part di soldaa de Trevir: la Gallia e la Britannia hinn staa d'accordi, menter la Spagna l'è tornada con l'Imperi Roman. Duranta el sò regn l'ha sconfiggiuu la revolta de Autun, che la s'era s'cerada con l'imperador Claudi II. Dopo avèlla sediada per sett mes, l'ha saccheggiada e trada giò.

Tra el 270 e 'l 271 l'è staa coppaa de on tal ciamaa *Attizian*; quell chì l'era inrabii perchè 'l Vittorin el gh'eva ciollaa la miee a lù. El poder l'è staa tegnuu anmò per on poo de la mader del Vittorin, la Vittoria: lee l'ha faa vegnì el sò fioeu on dio e poeu, dopo avèggh daa ona motta de ghei, l'ha convinciuu i soldaa a scernì 'me noeuv imperador el Tetrich. L'Historia Augusta la cunta sù che 'l Vittorin el gh'aveva on fioeu che l'è staa proclamaa imperador el dì dopo de la soa mort, e che l'è staa coppaa anca lù dopo pocch temp. Ma se sa mai se dàggh a trà o nò, a l'Historia Augusta.
Matteo Colaone

El **Matteo Colaone** (Castellanza, 1979) l'è on storich e politich insuber italian.

## Biografia
El s'è laureaa in Agraria a l'Università di Studi de Milan e l'è on studios del territòri de l'Insubria, cont ona attenzion particolar a la tutela e a la cognossenza del sò patrimòni stòrich, ecològich e identitari. 
Del 2001 el pubblica i sò studi in su la rivista varesina *Terra Insubre*. 
Dal 2007 al 2013 l'è staa el Segretari Nazional del moviment Domà Nunch.
L'ha pubblicaa di liber con l'editor Menaresta de Monscia , cont el Comun de Carbonaa, in su di argoment de stòria local de sto paes, con la Ritter de Milan e cont l'Associazion Gilberto Oneto.
Dal 2023 l'è el vicepresident del WWF Insubria.

## Oeuver

* *L’araldica della Regione Lombardia*, Istitut Regional di Ricerch de la Lombardia - IReR, 2006, con Marco Foppoli, Giancarlo Minella e Maurizio Pasquero.
* *Il bosco della Moronera: vicende ecologiche di una foresta che scompare*, Domà Nunch, 2009.
* *Stòri de stremizzi: quand el dialett el fa pagura*, Menaresta Editor, 2009. ISBN 8896751012.
* *Il Seprio. I luoghi, la storia, il mistero di una regione nascosta*, Menaresta Editor, Monscia, 2011. ISBN 9788896751053.
* *Carbonate in cartolina - Il Primo Novecento*, Amministrazion comunal de Carbonaa, 2012.
* *Carbonate in cartolina - Nel Comune di Seprio*, Amministrazion comunal de Carbonaa, 2013.
* *Carbonate in cartolina - L'autonomia e lo sviluppo*, Amministrazion comunal de Carbonaa, 2014.
* *Archivio dei nomi di luogo del territorio di Carbonate*, Amministrazion comunal de Carbonaa, 2015.
* *Paesi scomparsi d'Insubria*, Collana Architectura, Ritter, Milan, 2017, ISBN 8889107774.
* *Ecologia, identità e federalismo. Criticità ambientali, pianificazione del territorio nella visione di Gilberto Oneto*, Associazion Gilberto Oneto - Leonardo Facco Editor, Bològna, 2019, ISBN 978-88-3207-503-8
* *Buriate e Buriasco villaggi medievali scomparsi* in AA.VV., in AA.VV., *Del nuovo dagli antichi contadi del Seprio e della Martesana. Prima giornata di studi, 29 ottobre 2022*, Lentàà in sul Seves, 2022.
* *Giovanni Battista Giani e la riscoperta delle Corneliane* in AA.VV., *I Celti della Valle del Ticino*, Parco Lombardo della Valle del Ticino e Aree Protette del Ticino e del Lago Maggiore, Torin, 2023.
* *Fortificazioni perdute sulla “Via Milanese”: i casi di Onate, Mozzate, Carbonate e Locate nel Seprio*, in AA.VV., *Castelli, torri e altre novità. Terza giornata di studi, 23 novembre 2024*, Lentàa in sul Seves, 2025.
* *Questa terra è sacra. Ritrovare paesaggi e territori*, Associazion Gilberto Oneto - Leonardo Facco Editor, Bològna, 2025, ISBN 9788832075250

## Ligamm in su la Red
* Pagina de l'autor in su la red ''Academia.edu''

## Referenz
Nuzin

El **nuzin** l'è un licur tipigh emilian.
## Nezessari
* 1 liter de alcol;
* 23 nus amò zerb;
* 2 gram de canela;
* 9 cioo de garoful;
* üna gratadìna de nus muscada;
* la pel d'ün limun minga trataa;
* ses eti de zücher;
* 400 cl de aqua;

## Preparaziun
I nus amò crüdei a i va cataa la nocc del San Giuan Batista (23-24 de giögn) da la persuna stessa (om o dona) che la farà sö el licur.
I nus a i van resentaa sota l'aqua curent, pö despö s'cepaa in quater tuchei e metüü a maserà in de l'acol in d'ün vas de veder bel grand la nocc medema.
El dé adree ghe se giunten là i spezzi e la pel del limun. El vas el le va sistemaa sura ün scoss a rebatun del Sù e s'gigutaa töcc i dé fina al 3 de agost.
Adess gh'è de fà nà fö el zücher in de l'aqua teveda e lassà surà el scirop prema de giuntàghel là al licur. Met amò el vas al Sù per alter des dé e regurdàss de s'gigutàl semper sö.
Filtrà töt in d'üna buteglia de veder scür e specià almanch fina al 3 de nuember prema de bevel.
Se se gh'ha la pascienza de specià Nadal el sarà amò mej.
Daphne petraea

La **Daphne petraea**  Leybold, 1853 la 'na piànta de dimensiù pesène de portamènt a boscài prostràt, che fà part de la famìa botànica de le Thymelaeaceae.

## Descrisiù

Boscaì de dimensiù pesène pesène a portamènt prostràt che 'l vé a furmà dei cusinècc a fùrma de mèza bàla (emisférich), coi gambì cürcc, lignùr e nudùs. La scórsa del lègn la tìra al maròn acür e l'è töta segnàda de cicatrìci trasversài.
Le fèie le se fùrma 'nsèma ai fiùr, i è scorzégne, lónghe 3÷5 mm, le g'ha fùrma linear-spatolàda, carenàda, scanalàda, condèna nervadüra ünica, la pónta srotondàda e l'òrlo spès.

La 'nfiurescènsa l'è furmàda de 4÷6 fiùr tetràmer de culùr ròza-pórpora, reünìcc en masöi apicài; a la bàze de ògna 'nfiurescènsa gh'è de le bràtee co la pónta a àngol strèt e de culùr zalt-smórt. El pereànse l'è sènsa pétali e furmàt apéna del càles. La funsiù de reciàm (vesilìfera) l'è fàda dei sépali che g'ha fùrma e culùr compàgn che se i fös pétali. El tübo del càles l'è cilindrich, peluzèt e apéna apéna campanulàt, el fenés con 4 lacìnie a fùrma de öf. I 8 stam colocàcc dét endèl tübo del càles, i è lìber, dividìcc en 2 vertezèi. L'ovàre l'è sùpero e uniloculàr.

I fröcc i è de le drùpe glubùze, apéna apéna cuarciàde de pelüria, de culùr rós. La fiuridüra l'è 'ntrà màgio e zögn


## Distribusiù e habitat
La crès 'ndèle crèpe de le córne calcàree a pH alcalì e a strapiómp ma pò a sö le moréne e 'n mès a le préde, 'ntra 700 e 2.000 méter s.l.m.
Se la tróa apéna söi mucc de le pruvìnce de Brèsa e Trènt en areài ristrècc.

## Note
L'è 'na spéce ràra sóta protesiù totàl.
Epilobium angustifolium

**Epilobium angustifolium** l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Onagraceae. 

## Descrisiù
I gamp i è sèmpe e i stà sö 'n pé bèi dricc. I pöl rià dei 50 ghèi ai du méter e mès de altèsa. El g'ha le fòie altèrnàde, 'ntréghe, lanceolàde e con dele capitìne fìne fìne. 

I fiùr i bèi gràncc e nömerùs, reüniìcc en spìghe o grezèmboi de culùr pórpora ciàr, i è radiài simétrich con quàter pétali de 2-3 ghèi. 

El fröt l'è 'na càpsula con divèrsi granì de somésa de culùr maròn, 300 o 400 per ògna càpsula, 'nfìna a 80.000 per ògna piànta. I granì de somésa i g'ha 'na pelüria sidùza per fà che 'l vènt el vàidie a sparnegài atùren. Le piànte de epilobium le pöl pò a 'ngeneràs per mès de le raìs sotatèra.

## Hàbitat
L'è 'na piànta uriginària del emisféro nòrt, la crès en abondànsa söi teré calcàrei o apéna apéna àcit e ömecc. 

## Sinònim
* *Epilobium verticillatum* Ten.   [1811,1815]
* *Epilobium variabile* Lucé [1823]
* *Epilobium rubrum* Lucé [1823]
* *Epilobium neriifolium* H.Lév. [1896]
* *Epilobium macrocarpum* Stephan [1842]
* *Epilobium leiostylon* Peterm. [1849]
* *Epilobium gracile* Brügger [1882]
* *Epilobium gesneri* Vill. [1779]
* *Epilobium brachycarpum* Leight. [1841]
* *Chamerion angustifolium* (L.) Holub [BB]
* *Epilobium salicifolium* Stokes [1812]
* *Pyrogennema angustifolium* (L.) Lunell [1916]
* *Epilobium salicifolium* Clairv. [1811]
* *Chamaerion angustifolium* (L.) Holub [1972]
* *Chamaenerion angustifolium* (L.) Scop.
* http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/24043/synonymie

## Colegamèncc estèrni

* BONAP gives Epilobium angustifolium L. 
* [[ITIS] gives Chamerion angustifolium ssp. angustifolium (L.) Holub]
Staatswald Galm

El **Staatswald Galm** en todèsch o **forêt domaniale du Galm** en fransés (*Forèsta demaniàl del Galm*) l'è 'n teretóre mìa 'nquadràt sóta nesöna aministrasiù comünàl che 'l se tróa 'ndèl cantù de Fribùrgo, en Svìsera.

El se tróa 'nsèla pursiù nort-orientàl del cantù, endèl distrèt de See e 'l cuàrcia zó 'n àrea de 2,54 km².
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (Eisenach, 21 Marz 1685 - Leipzig, 28 Luj 1750) a l'è stait un composidor todesc d'epoca barocca; a l'è considerad 'me vun de i plussee important composidor de la storia.
Irägna

**Irägna** o anca **Iragna** (*Iragna*) a l'è un cumün del distret de Riviera. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 18,3 km², e al se tröva a una altitüden de 295 meter sura al livel del mar.

El cumün de Iragna a l'è tacaa ai cumün de Biasca, Vertezz, Ludrin, Osögna, Parsóni.

## Riferiment
Daphne

***Daphne*** l'è 'n zèner de piànte a portamènt de boscài che se tróa suratöt 'n Eurasia e discriìt per la prìma ólta del Linèo endèl 1753. El fa part de la famìa botànica de le Thymelaeaceae e l'è furmàt de presapóch 'na setantìna de spéci tat perèni che anöàle.

'Na quach spéci del zèner Daphne le pöl rià 'nfìna a 'n méter de altèsa. La g'ha i fiùr pesègn, de spès prufumàcc, che crès en sìma ai ram. I g'ha la caraterìstica de mìa ìga pétali ér e pròpe ma i g'ha apéna 'n càles furmàt de sépali tacàcc ensèma che se spartés ensìma en quàter lòbi.

## Spéci

## Colegamèncc estèrni
Les Abrets

**Les Abrets** l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèl quadrànt sud-orientàl de la Frància. El fa part del cantù de Pont-de-Beauvoisin , del circondàre (*arrondissement*) de La Tour-du-Pin e del dipartimènt de l'Isère. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 261 méter a 'na altèsa màsima de 434 méter söl leèl del mar.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Les Abrets l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Lönèla

La **lönèla** l’è chèl tòch de càrne a la fì del palàt che ‘l pènt sùra la lèngua zó ‘n fónt a la bóca tra i dò tonsìle. La lönèla l’è fàcia sùra de tót de tesüt conetìf e de müscoi e la sèrf per riàga a fà öna quach sóni.  

La pönta de la lönèla la pöl ès mia töta ‘ntréga, ma teàda ‘n dò e alùra s'pàrla de lönèla dópia, che l’è mia ü fastöde particolàr, dezà che piö o méno öna persùna sö sènto la ghe l’à isé, però di ólte, ‘l söcét de rar ma pròpe de rar, la lönèla dópia la pöl ès ü sìntomo d’ün óter malàn. 

## Manére de dì

*Indà sö la lönèla* 'l völ dì che gh'è ergót che l'è 'ndài de traèrs e menimà de finì zó drécc in de stòmech l'è 'ndàcc a finì de la bànda di coràde e 'l fà ègn de bosgà.
Colombier

* **[[Colombier (FR-03)|Colombier]]**, cümü fransés del dipartimènt de l'Allier.
* **[[Colombier (FR-21)|Colombier]]**, cümü fransés del dipartimènt de la Côte-d'Or.
* **[[Colombier (FR-24)|Colombier]]**, cümü fransés del dipartimènt de la Dordogne .
* **[[Colombier (FR-42)|Colombier]]**, cümü fransés del dipartimènt de la Loira.
* **[[Colombier (FR-70)|Colombier]]**, cümü fransés del dipartimènt de la Haute-Saône.

* **[[Colombier (CH-NE)|Colombier]]**, cümü svìser del cantù de Neuchâtel.
* **[[Colombier (CH-VD)|Colombier]]**, cümü svìser del Canton Vaud.
Vienne

### Cità e paés
* Vienne, citadìna franséza del dipartimènt de l'Isère;
* Vienne-en-Arthies, cümü fransés del dipartimènt del Val-d'Oise ;
* Vienne-en-Bessin, cümü fransés del dipartimènt del Calvados ;
* Vienne-en-Val, cümü fransés del dipartimènt del Loiret ;
* Vienne-la-Ville, cümü fransés del dipartimènt de la Marne ;
* Vienne-le-Château, cümü fransés del dipartimènt de la Marne.

### Teretóre
* el dipartiment de la Vienne, dipartimènt fransés che g'ha per capolöch Poitiers ;
* el dipartiment de la Haute-Vienne, dipartimènt fransés che g'ha per capolöch Limoges.
Marcoux

* **[[Marcoux (FR-04)|Marcoux]]**, cümü fransés del dipartimènt de Alpes-de-Haute-Provence
* **[[Marcoux (FR-42)|Marcoux]]**, cümü fransés del dipartimènt de la Loira
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (Londra, 23 de zögn del 1912 – Wilmslow, 7 de zögn del 1954) l'è stat en matemàtich, lògich e critògrafo britànich, cunsideràt giü dei pàder de l'informàtica e giü dei matemàtich piö 'mportàncc del sècol XX.

La sò atività la g'ha ìt 'na grant inflüènsa per l'evulusiù de l'infomàtica, gràsie a la sò formalizasiù dei concècc de algorìtmo e càlcol per mès de la màchina de Turing, che l'è stàda fondamentàl endèla creasiù dei compiuter modèrno. 
L'è per chèste sò 'nvensiù che Turing l'è de sòlet cunsideràt el pàder de la scènsa de l'informàtica e de la 'nteligensa artificiàl.

L'è stat apò giü dei critoanalìsti piö dotàcc che g'ha operàt en Inghiltèra, 'ntàt che gh'ìa 'n bal la Segónda Guèra Mondiàl, per decifrà mesàgi scambiàcc dei diplomatich e dei militar de le Potènse de l'As. En chèl tép lé difàti 'l Turing el g'ha lauràt a Bletchley Park, el centro de critoanàlizi piö 'mportànte del Regn Ünìt, endóche 'l g'ha ideàt 'na sfìlsa de tècniche per rià a comprènder i còdes todèsch, compàgn del método de la Bomba, 'na màchina eletromecànica bùna de decodificà i còdes creàcc co la màchina Enigma. La decifrasiù dei còdes de cumunicasiù criptàda todèsch l'è stàt giü dei fatùr ciàf che g'ha pirmitìt ai aleàcc de bàter le Potènse de l'As e ènser la Segonda Guèra Mondiàl.

La cariéra de Turing la s'è fermàda a la 'mpruìza quan che l'è stat procesàt per éser omosesuàl. El g'ha fat negót per difindìs de la acüza e a la fì gh'è tocàt de catà fò 'ntra la castrasiù chìmica e nà 'n prizù. Lü 'l g'ha catàt fò la castrasiù forsàda ma chèsto 'l g'ha comportàt dele bröte conseguènse fìziche, 'ntra le quàle la 'mpotènsa. Du agn dòpo la sentènsa, endèl 1954, Turing el s'è copàt conden póm envelenàt col cianùro.
Bard

* **[[Bard (AO)|Bard]]**, cümü de la Val d'Aosta;
* **[[Bard (FR-42)|Bard]]**, cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes.
Nîmes

**Nîmes** l'è 'na cità franséza sitüàda 'ndèla regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. 

L'è capolöch de 6 cantù e del circondàre (*arrondissement*) omònim. La fà part del dipartimènt del Gard. 

El cümü de Nîmes el g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 21 méter a 'na altèsa màsima de 215 méter söl leèl del mar.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Nîmes l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Gabriac

* **[[Gabriac (FR-48)|Gabriac]]**, cümü fransés del dipartiment de la Lozère ;
* **[[Gabriac (FR-12)|Gabriac]]**, cümü fransés del dipartiment de l'Aveyron.
Apremont

* **[[Apremont (FR-01)|Apremont]]**, cümü fransés del dipartiment de l'Ain;
* **[[Apremont (FR-08)|Apremont]]**, cümü fransés del dipartiment de le Ardenne.
* **[[Apremont (FR-60)|Apremont]]**, cümü fransés del dipartiment de l'Oise ;
* **[[Apremont (FR-70)|Apremont]]**, cümü fransés del dipartiment de la Haute-Saône.
* **[[Apremont (FR-73)|Apremont]]**, cümü fransés del dipartiment de la Savoia ;
* **[[Apremont (FR-85)|Apremont]]**, cümü fransés del dipartiment de la Vandea.