open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oeuri

**Oeuri** (nom ofizzial: *Orio al Serio*) a l'è on comun italian de la provincia de Berghem in Lombardia, che 'l se troeuva a intoren 1 km a sud-est del caploeugh de la provincia. L'è cognossud soratut per el so reoport che 'l se troeuva in del territori comunal e 'l porta el nom de la citaa. El gh'ha ona popolazzion de 1684 abitancc e ona superfis de 3 km².

## Geografia antropega
El territori a l'è traversad de do strade importancc: la A4 Milan-Venezzia e la strada statal 671 Trevioeul-Seriad. Vun di reoporcc pussee grand d'Italia, el reoport Berghem-Oeuri el se troeuva in del territori d'Oeuri. El spartiss la citaa in do part assee distincc: la part noeuva al mezdì che la contegn do localitaa: *Noeuva Betosca* e *Portegh*, e la part veggia al nord.

In de la banda setentrionala la gh'è ona gesa: la gesa parochiala de San Sgiorsg construida in del secol quell de 16, e ona torr medievala volta 25 meter, trada in pè per intregh in preja.

In de la banda meridional el gh'è l'Oriocenter, vun di pusse grand center comerciai de tuta la Vuropa.

## Storia
El toponem el se troeuva per la prima voeulta in del 829 'me *Orio* in d'on document che 'l parla di possedimencc de la citaa de Berghem. In del 1233 el comun l'otegn l'autonomia, e la vegn costruida ona quai fortificazzion, in tra i quai la torr che la gh'è ancamò.

In del 1938 a l'è fad su el reoport, che al principi l'era domà on reoport militar: domà in del 1972 el decolla el prim sgor civil.

In del 2013 Oeuri l'otegn el titol de citaa.

## Evoluzzion demografega

L'andament del noeumer di abitancc del comun d'Oeuri l'è mostrad in de la tabella chì de sota.

## Referimencc


## Olter proget
El Ratìn

**El Ratìn**, pseudonim de **Zelmo Abardo** (Milan, 1922 - 31 de màgg 2015), l'è stài un poetta milanés.

## Biugrafia
In d'i agn '50 l'è staa giornalista a *L'Italia* e in d'i agn '60 l'ha cominciaa a scriv poesii in milanés.

El sò pseudonim l'è el titol d’una só puesia. *El Ratín* l’era el lumín a gas ch'el pisseva tüt i lüs de la *[[Galeria Vittori Emanuel|Galerìa]]* de Milàn. Quant el partiva, a ghéra tüt i personn cun la testa in aria a guardà 'ste ratin ch'el feva el gir de tüta la Galerìa.

L'è anca autor de la poesia *El Gambadelégn*, dedicada a un por capostazión ch'el gheva la gamba de légn, e a tüt i pendular de periferia ch'el vedeva ciapà el tren tucc i matìn. El tren l'era talmén pienn, e'l marciava talmént lentament, che el capostazión cun la gamba de légn el rieseva a süperàl per un quàl meter e rivà prima lü a pée al scambi mecànic.

In d'i agn '80 l'ha inventaa el premi leterari **Maschera d'Oro**.

Incoeu, anche s'el gh'ha 87 ann el scriv amò i poesii in lombard, e el viv a Milàn con la só familia.

## Oeuver prinzipaj

* Aria noeuva 1978, Ed. la Varesina.
* Paralipomeni 1981
* Glossario poetico lessicale 1986 *Antologia*
* Zibaldone poetico lessicale 1994
* Zibaldone poetico 1994

## Riferimént
Cavreà

**Cavreà** (en Italià: *Capriano Del Colle*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna centràl a 13 km de la cità de Brèsa en diresiù Sud.

El teretóre el ciàpa déta apò a la frasiù de Finìi Belàzi e 'na part del col ciamàt Montenèt. Ensèma ai cümü de Poncaràl e Flér, el g'ha custüìt en consòrse per la prudusiù del vì cunusìt come *Capriano Del Colle D.O.C.*. Cavreà l'è cunusìda 'ndèla pruvìncia de Brèsa apò a per el *Clìnto*, che l'è 'n vì utignìt de l'ùa americàna (Vitis labrusca) envéce che de l'ùa normàl (Vitis vinifera).

Le prìme nutìsie che se g'ha de l'abitàt de Cavreà i è del sècol VI e le se referés al castèl e la cizulìna dedicàda a San Mighél Arcàngel, protetùr dei castèi, veneràt en particulàr dei Longobàrdi.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Washington

* Washington, D.C., per la capitàl di Stacc Unìcc.
* Washington (WA), per ü di stacc di Stacc Unìcc.
* George Washington, per ol prim presidènt di Stacc Unìcc.
Albes

**Albes** (*Albese*) l'è voeuna di dò frazion del comun brianzoeu de Albes con Cassan, in Provincia de Comm.
## Storia
Albes l'è staa a longh on comun indipendent, che al temp di piev el faseva part de la Piev de Incin. Donca el paes el partegniva minga al territori comasch, ma a quell Milanes.
L'union con Cassan l'è del 1928.
## Vos correlaa
* Albes con Cassan
* Cassan
Albioeu

**Albioeu** (nom ufizial in italian: *Albiolo*) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , 'na superfis de 2,9 km² e 'na densità de  ab./km². I sò abitant hinn ciamaa *curbatt*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Albioeu l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Brandìch

**Brandìch** (en Italià: *Brandico*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàl a 18 km a sudòvest de la cità de Brèsa.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Argegn

**Argegn** (nom ufizial in italian: *Argegno*) l'è on comun de la Provincia de Còmm de , 'na superfiss de 4,3 km² e 'na densità de  ab./km².. 

L'è situaa in su la sponda occidental del Lagh de Còmm e 'l dista del capploeugh circa 18 km. Se pò rivàgh in auto cont el percorr la S.S. 340 in direzion Còmm-Menagg, in pullman cont i bus de la SPT e in battell cont el doprà i linei de la Navegazion Lagh de Còmm. De Argegn, a travers de ona funivia, se riva agevolment in circa 5 minut l'abitaa de Pigra a 850 meter d'altitudin.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Argegn l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Dubai

**Dubai** o anca **Dubay** (arab: **دبيّ,** trasliteraa anca *Dubaī*) a l'è vün di set emiraa che furmen i Emiraa Arab Ünii.

La capital a l'è Dubai.
Al gh'ha una süperfiss de 3.885 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.200.000 abitant.


L'emiraa de Dubai a l'è quel culuraa de **marun**.
Piasa Brembana

**Piasa Brembana** (o *Piassa Brembana* segónt la graféa del Dücàt) l'è ü bèl paìs de la Al Brembana ‘n pruinsa de Bèrghem, a 38 km da la sità, 536 méter söl mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

L'è tacàt ai cümü de Camerada, Cassèi, Lèna, Ólmo, Piassöl e Alnigra.

Piasa Brembana l'éra ol capolinea de la FVB, la ègia ferovìa de la Al Brembana.

In chèl paìs ché, gh'è nasìt ol vèscof misiunare Alisànt Carmél Rufinóni.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Piasa Brembana l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Ajman

**Ajman** (in arab: **عجمان**; traslitteraa anca *‘Ağmān* o *‘Uğmān*) a l'è el püssee piscinin di set emiraa che furmen i Emiraa Arab Ünii.

La capital a l'è Ajman.
Al gh'ha una süperfiss de 460 km² e una pupulaziun de pressapoch 248.000 abitant.


L'emiraa d'Ajman a l'è quel culuraa de **purpura**.
Camerun

El **Camerun** (*Cameroun* in frances; *Cameroon* in ingles; *Kamerun* in tudesch) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'è tacaa a la Nigeria, al Ciad, a la Repüblica Centrafricana, al Gabon, a la Guinea Equaturiala e al Congo e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Yaoundé.
Al gh'ha una süperfiss de 475.442 km² e una pupulaziun de pressapoch 18 miliun d'abitant.
In camerun se parlen pressapoch 260 lenguv.



## Storia muderna
El Camerun a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919, quand che l'è staa spartii intra la Francia e'l Regn Ünii.
El Camerun frances l'ha utegnüü l'indipendenza in del 1960, el Camerun ingles in del 1961 e hann furmaa un stat federal.

## Urganizaziun pulitiga
El Cameron (nom ufizial: **République du Cameroun / Republic of Cameroon**) a l'è una repüblica.
El president a l'è el Paul Biya (del 1982).
El prim minister a l'è el Joseph Dion Ngute (del 2019).
Yaoundé

**Yaoundé** a l'è la capital del Camerun.

A l'è, cun pressapoch 1.430.000 abitant (2005), la segunda cità del Camerun per pupulaziun, dopu de Douala.
Douala

**Douala** a l'è la capital ecunomiga de di cumerci del Camerun (la capital pulitiga a l'è Yaoundé.
A l'è anca la prima cità del Camerun per pupulaziun, cun pressapoch 2 miliun d'abitant, e un impurtant port in sül Gulf de Guinea.

## Cità gemelaa
Douala a l'è gemelada cun:
*  Philadelphia, Stat Ünì d'America
Sàrnech

**Sàrnech** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem sö la ria del lach de Sàrnech (ciamàt isé da chèi che i vé de Bèrghem o lach d'Isé da chèi che i vé de Brèsa) pròpe 'ndóe 'l lach l' fenés e i aque i turna a scór in del Òi.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 27 km de la sità e a 197 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Dréra, Izé (BS), Paràdech (BS), Predùr, Idànga e Ilónch.

## De èt

I dò vile Faccanoni 'n stile Liberty progetade da l'architèt Sommaruga: la prima l'éra del Giósep Facanù e l'è del 1907, la segónda l'èra del Lüigi Facanù e l'è del 1912 e i è considerade tra i piö bèi esèmpe de Liberty 'n Lombardéa. 

## Sit del cümü

http://www.comune.sarnico.bg.it

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sàrnech l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Róncola

La **Róncola** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l'se tróa al prensépe de la Al d'Emagna sö ün altopià del mut Albènsa (o Linsù, 1392 méter ). L'è mia de confónt co la Róncola de Treviöl.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs l' se tróa a 20 km de la sità e a 854 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de San Bartolomé, Bedoléta, Capisù, Cavrì, Còsta Imagna, Palasàch, Sant Imbù, Stròsa e Torr de Bus (LC).

## De èt

Da la Róncola s' gót d'ü gran bèl panoràma sö la Al d'Emagna e sö l'ólta pianüra bergamàsca, ma se la giurnàda l'è pròpe bèla e 'l cél l'è nèt l'è mia malfà èt pò ach i Apenini. 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Róncola l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Olgiaa (CO)

**Olgiaa** (nom ufizial in italian: *Olgiate Comasco*) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². 

In Italian l'è ciamaa "Comasco" (**Comasch**) per fá nò confusion cont alter duu comun de la Lombardia che gh'hànn l'istess nòmm: vun el se troeuva in la Provincia de Lecch, l'alter inveci in la Provincia de Vares.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Olgiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Barsenun

**Barsenun** (Bavares: *Brixn*; Talian *Bressanone*; Tudesch *Brixen*; Ladin *Persenon* o *Porsenù*; Latin *Brixina*; ciamada a nivel üfizial fin al 1919 *Brixen am [[Isargh|Eisack]]*) a l'è un cumün de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 40 chilometer a nord de Bulsan e 45 chilometer a süd de'l Pass de'l Brenner a la furcia intra l'Isargh e 'l Riensa. Barsenun, giamò menziunada int l'an 901 D.C. cunt el nom "Prihsna" a l'è la püssée vegia cità de tüt el Tirol, el lögh püssée impurtant de la Val de l'Isargh, e al didincö, cunt i sö 19.000 abitant, el ters cumün püssée gross de'l Südtirol. A l'e anca la sed de'l Vescuáa.

## Situazion lenguìstega

## Evoluzion demogràfega
Madù

**Madù** (nòm uficiàl en italià: *Madone*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in del mèdia pianüra de l'Isola, che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca che l'se tróa tra Ada e Brèmb.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 14 km de la sità e a 202 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bunàt Sóta, Botanüch, Chignöl e Filàch.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Madù l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Castrezàt

**Castrezàt** (en Italià: *Castrezzato*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàl a 22 km a òvest de la cità de Brèsa.
Del teretóre del cümü de Castrezàt fa part apò 'na part de la frasiù de la *Bargnana*, 'ndoche gh'è l*'autòdromo de Franciacürta*, ciamàt isé per la vicinànsa, aisebé che però gnè la Bargnàna, gnè Castrezàt i fàghe part de la regiù geogràfica de Franciacürta che 'nvéce la àmbia póc chilòmetri piö a Nòrt.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Comezà-Sizàch

**Comezà-Sizàch** (en Italià: *Comezzano-Cizzago*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàla a 24 km a sudòvest de la cità de Brèsa.

El teretóre del cümü de Comezà-Sizàch l'è furmàt de l'üniù dei du paés e ex-cümü endependèncc de Comezà e Sizàch — deentàda oficiàla endel 1927 endel quàder de la reorganizasiù generàl de le autonomìe locàle — che i se troàa a méno de 'n chilòmetro de distànsa l'ü de l'óter ma che adès i è tacàcc ensèma e i fùrma 'n cèntro abitàt ünech, aisebé che se va aànti amò a cunsideràle dò frasiù separàde.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Pàul Magnani

**Pául Magnani** (Piev Porta Murón, 31 de dicémber 1926 - Trevis, 5 de nuember 2023) l'è stài vèsc de Lod e Trevis.

## Biugrafìa
Nasüu a Piev Port Moron, in pruìncia de Pavia el 31 de dicémber 1926, l'è diventàd prét el 29 de giügn 1951.

Cunsacràd Vésc de Lod dal Cardinál Poma el 10 de setémber 1977, l'è stàt traferìd a Trevìs el 19 de nuémber 1988. Del 2003 l'è faa vesc emerit per età.

L'ha faa part, in d'la Cunferénsa di Vésc Italiana, de la Cumisión per la dutrina de la féd, el mesàgg e la catechesi.

El 31 de dicèmber del 2016 el cumpìss 90 ann, e el 2 de genàr del 2017 l'è festegiàd cun una cunselebrasiòn sulènn in d'la cèsa de santa Agnès a Trevìs.

## Nòti


## Ligamm de foeura

* Sitt d'la Diocesi de Trevìs
Giácum Capuzzi

**Giácum Capuzzi** (nasüd a Manérbi el 14 de agùst 1929 e mòrt a Brèsa el el 26 de dicèmber 2021 ) l'è el Vèsc emérit de Diocesi de Lod dal 14 de nuémber 2005.

L'è diventàd prét el 29 de giügn 1952 quan ch'el g'aveva apéna 22 ànn. Dòpu, l'è stài Abát de la cesa de San Péder e Pául a Lén

L'è stàt cunsacráa Vésc de Lod el 30 de aprìl 1989. L'ha lasàd la Diocesi el 14 de nuémber 2005. Dòpu, l'è stài a Lén, indùe el presteva el sò servìsi cume vesc emèrit.

## Mótt

El mótt de Mons. Capuzzi l'é: *In fidei et novitatae vita* (In d'una vita de féd e de nuità).

## Noti


## Ligamm de foeura

* Sitt d'la Diocesi de Lod
Gabon

El **Gabòn** (*Gabon* in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'è tacaa a la Guinea Equaturiala, al Camerun e al Congo e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Libreville.
Al gh'ha una süperfiss de 267.668 km² una pupulaziun de pressapoch 1.500.000 abitant.



## Storia muderna
El Gabon a l'è staa un possediment de la Francia del 1885 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Gabòn (nom ufizial: **République Gabonaise**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Brice Clotaire Oligui Nguema (del 2023).
El prim minister a l'è el Raymond Ndong Sima (del 2023).
Castinìdol

**Castinìdol** o *Castignìdol* (en Italià: *Castenedolo*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Orientàl a 10 km a Sudèst de la cità de Brèsa.
 
El paés el vé sö söndèna culìna de 152 m de altèsa söl lièl del mar el gh'ha la frazzion, Cudimùt.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Fundra

**Fundra** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è sö i rie del Brèmb 'n de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 45 km de la sità e a 799 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brans, Mòi, Piasatür e Roncobèl.

## De èt

Ol put söl Brèmb, che l'è del méla e sèt (1700) e l'gh'à dóma öna arcada parabolica. 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fundra l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Giüsepp Merisi

**Giüsepp Merisi** (Trevij, 25 de setémber 1938) l'è el vesc emèrit de Lod dal 26 d'agùst 2014.

El 8 de setémber 1995, lé stàt numinàd Vèsc aüsiliari de Milán, cul tìtul de *Drüsiliana* e cunsacráa dal Cardinál Martini el 4 de nuémber 1995. L'è rivàd a Lod el 14 de nuémber 2005 e el s'è ritiràd en 26 d'agùst del 2014. Al sò pòst l'è stài numinàd monsignor Maurizio Malvestiti.

## Stema e mótt

*« Vos autem amicos dixi » (« Mì v'ho ciamàa amìs »)*

## Note


## Ligamm de föra

* Sitt d'la Diocesi de Lod
Malabo

**Malabo** a l'è, del 1969, la capital de la Guinea Equaturiala (prima la capital a l'era Bata).
Al gh'ha 100.000 abitant.

## Geugrafia
Malabo a l'è in sü la costa setentriunala de l'isula de Bioko (fina al 1979 ciamada *Fernando Poo*).

## Nom
La cità l'hann fundada i ingles in del 1827, cunt el nom de *Port Clarence*.
In del 1843 l'ha ucüpada la Spagna e l'ha ciapaa el nom de *Santa Isabel*.
El nom d'incö, *Malabo*, ghe l'ha dumà del 1973. 

## Cità gemelaa
Malabo a l'è gemelaa cun:
*  Guadalajara, Messich
Guinea Equaturiala

La **Guinea Equaturiala** (*Guinea Ecuatorial* in spagnöl) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'ètacaa al Camerun e al Gabon e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Malabo
La gh'ha una süperfiss de 28.051 km² una pupulaziun de pressapoch 9.500.000 abitant.



## Storia muderna
La Guinea Equaturiala a l'è stada un pussediment de la Spagna fins al 1968, quand che l'ha l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
La Guinea Equaturiala (nom ufizial: **República de Guinea Ecuatorial / República da Guiné Equatorial / République de Guinée Équatoriale**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (del 1979).
El prim minister a l'è el Francisco Pascual Obama Asue(del 2016).
Congo

El **Còngo** (*Congo* in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.

A l'è tacaa al Gabon, al Camerun, a la Repüblica Demucratica del Congo, a la Repüblica Centrafricana e a l'Angola ("exclave" de Cabinda). 'L'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Brazzaville, del nom de l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.
Al gh'ha una süperfiss de 342.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 4 miliun d'abitant.



## Storia muderna
El Congo a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de "Moyen-Congo", fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Còngo (nom ufizial: **République du Congo**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Denis Sassou Nguesso (del 1997).
El prim minister a l'è l'Anatole Collinet Makosso del 2021).
Brazzaville

**Brazzaville** a l'è la capital del Congo.

A l'è anca la prima cità del Congo per impurtanza ecunomiga, de cumerci e per pupulaziun, cun 1.174.000 abitant (2005).

## Geugrafia
Brazzaville a l'è in del süd-est del paes, in sü la riva setentriunala del fiüm Congo, propi denanz a Kinshasa, capital de la Repüblica Demucratica del Congo.

## Storia
Brazzaville l'ha fundada in del 1880 l'espluradur ital-frances Pierre Savorgnan de Brazza.

## Cità gemelaa
Brazzaville a l'è gemelaa cun:
*  Dresda, Germania
*  Washington D.C., Stat Ünii d'America
Rino Fisichella

**Rino Fisichella** (Cudógn, 25 d'agùst 1951) l'è un Arcivèsc católic, president de la Puntificia Academia par la Vita.

## Biugrafia

Nasüd a Cudógn, in de la *Basa Ludesana* el 25 d'agùst 1951, l'ha stüdiàd al *[[Culeg San Francesch|Culég San Francésc]]*, dai Padri Barnabiti. L'è diventád prét el 13 de márs del 1976.

In d'el 1994 l'è diventád prevóst de la césa de San Gregóri Nazianzeno, praticament la césa de la *Camera d'i Depütáa*. L'è stái cunsacrád Vésc aüsiliari de Ruma el 12 setémber 1998 dal Cardinál Ruini. In d'el 2002 l'è stai numinà Retùr de la Puntificia Üniversità del Laterán, e dal 17 giügn 2009 l'è president de la Puntificia Academia par la Vita.

## Mótt

*« Viam veritatis elegi » (« G'ho sernìd la strada d'la veritá »)*

## Lìber

* Rino Fisichella, *Nel mondo da credenti. Le ragioni dei cattolici nel dibattito politico italiano*, Mondadori, pg. 122 2007.
* Rino Fisichella, *Il sentiero per Emmaus. Commento teologico-pastorale alla Sacramentum Caritatis*, Lateran University Press, 2007, pp.112.
* Rino Fisichella, *Solo l'amore è credibile. Una rilettura dell'opera di Hans Urs Von Balthasar*, Lateran University Press, 2007, pp. 298. 
* Rino Fisichella, *Dio è amore. Commento teologico-pastorale a Deus Caritas Est*, Lateran University Press, 2006, pp.128.

## Ligamm de foeura

*Sitt de la Pontificia Università Lateranense
Angola

L' **Angola** (*Angola* in purtughes) a l'è un paes de l'Africa centrala.

A l'è tacaa a la Repüblica Demucratica del Congo, al Zambia e a la Namibia; l'exclave de Cabinda la cunfina cun la Repübliga Demucratica del Congo e'l Congo. L'Angola 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Luanda.
La gh'ha una süperfiss de 1.246.700 km² e una pupulaziun de pressapoch 25,7 miliun d'abitant (2014).

## Storia muderna
L'Angola a l'è stada un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera de liberaziun lunga.

## Urganizaziun pulitiga
L'Angola (nom ufizial: **República de Angola**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el João Lourenço (del 2017).
Luanda

**Luanda** a l’è la capital de l'Angola.

A l'è anca la prima cità de l'Angola per impurtanza ecunomiga e pupulaziun, cun pressapoch 4 miliun e mez d'abitant (2004).

## Geugrafia

Luanda a l'è un port in sü l'Ucean Atlantich.

## Storia
I purtughes l'han fundada in del 1575 cunt el nom de *São Paulo de Luanda* e l'è stada semper la capital de l'Angola, prima culonia purtughesa e pöö paes indipendent.

## Cità gemelaa
Luanda a l'è gemelada cun:
*  Belo Horizonte, Brasil
*  Houston, Stat Ünii d'America
Castelcuàt

**Castelcuàt** (en Italià: *Castelcovati*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna ucidentàl a 24 km a sudòvest de la cità de Brèsa.

El ritromènt de 'na tómba antìca che cuntignìa dele monéde del sècol V dòpo de Crìsto endèla zòna a sudòvest del cèntro abitàt del dé d'encö e la strütüra particolàr de la zòna ciamàda *Sgarfignàna*, che la par vìga le fùrme tìpiche de la centüriasiù Romàna, le fa pensà che Castelcuàt el g'hape n'urìgin antìca.

El prim docümènt relatìf al teretóre de Castecuàt el lümìna 'na cizulìna che gh'ìa 'ndèla zòna sud del teretóre del cümü, enteresàda de le bunìfiche fàde dei fra Biniditì, che g'ha transurmàt le zòne ümide en teré de cultià. En docümènt piö recènte, datàt 26 de màgio del 1220 l'è 'n at col qual el podestà de Brèsa, Obertì Gàmbara, el liberàa de ogna tàsa el castilì (facilmènt 'na cascìna fortificàda) de proprietà de le famìe Masperoni e Covati de Ciàre. El bórch, che 'l gudìa de imunità cümünài, el ciapàa isé 'l nòm de *Vilafrànca*. Apéna piö tàrde 'l vegnarà ciamàt *Castrum Coatorum*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Selander

**Selander** (Tudesch: *Schlanders*, Talian: *Silandro*, Ladin: *Solaneres*) l'è un cumün de la Val Venosta, in Südtirol ad un nivel sül mar de 660 - 3.366 meter (721 int 'l center de'l paes).

Selander la se tröa int 'l bel mèz de Val Venosta (che la se stend lungh 'l toch ovest de'l Südtirol) in sü la ría drissa de l'Ades.
Ranga

**Ranga** o **Laranga** (*Ranica* in Italià; *Larianica* in Latì medievàl) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è pròpe al prensépe de la Al Seriana a i pé del Còl de Ranga e mia de luntà dal Sère.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs l' se tróa a 5 km de la sità e a 293 méter söl lièl del mar. L'è tacàt ai cümü de Alzà, Górel, Poltranga, Scans, Tur Buldù e Éla de Sère

## Ol nòm
I dò possibilità del nòm i végn de la toponomastega del Règn d'Itàlia, che l'ha sernìt de dovrà domà *Ranica*. Dóca ol paìs sarèssel scricc sèmper con l'artìcol femnìl (prategamét ön *unicum*):
:*Iér a m' sè 'ndacc a *'la Ranga***.
Opör, in manéra piö coerènta, s'pöl dovrà la furma etimològega:
:''Iér a m' sè 'ndacc a '''Laranga***.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ranga l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Ersìli Tonini

**Ersìli Tonini** (Centuéra de San Giórg Piasentìn (PC), 20 de lüi 1914 - Ravenna, 28 de lüi 2013) l'è stài un Cardinal e Arcivèsc católic, Arcivésc emérit de Ravéna dal 1990.
## Biugrafia

L'é diventàd prét el 18 d'aprìl 1937, quanch'el gh'aveva apéna 22 ann. L'é stài prevòst de la césa de San Vitál a Salsmagiùr (PC). El 2 de giügn 1969 l'é cunsacrà Vésc de Macerata-Tulentì.

El 22 de nuémber 1975 lé prumós a l'Arcidiocesi de Ravena-Cervia, e el ghe restarà fin al 27 utùber 1990. In ch'el periodo chì l'é stái anca (1988-1989) Aminsitradùr Apustólic de la Diocesi de Rimini.

## Televisón

La só nuturietá l'é cuminciada in d'el 1991, quan che l'ha fài in televisión el prugrama *I dés cumandamènt* (I dieci comandamenti), cun Énso Biagi. Per ch'el prugrama chi l'é numinàd "...esempi d'el Catechismo mudérn...". Incö, el partecipa amòo in televisión a certi prugrámi, cume upiniunista.

## Cardinál

El 26 nuémber 1994 el Papa Giuánn Pául II l'ha fái Cardinál cul tìtul del *Santìsim Redentùr in Val Melania*.

Dal 30 d'aprìl 2010 al 28 de lüi 2013, dì d'la sò mort, l'é stài el püsé vécc de tütt i Cardinái del mùnd.

## Ligamm de foeura

*Sitt de L'asión Católica de Ravéna
Doséna

**Doséna** (o **Dosséna** segónt la graféa del Dücàt) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al Brembana sö ün altipià sura 'l Bremb.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 35 km de la sità e a 986 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Lèna, Roncobèl, San Gioàn Biànch, San Pelegrì, Serina.

## De èt

La Mascherada de Doséna töcc i agn a Carneàl. La Mascherada l'è mia dóma öna sfilada 'n cöstöm, l'è de piö, l'è öna rapresentasiù, quase ü spetàcol teatràl che l' và 'n scèna per i contrade de Doséna 'n mès a la zét.

## Ol sit del cümü

http://www.comune.dossena.bg.it/

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Doséna l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Isargh

L**'Isargh** (Tudesch: *Eisack*, Talian: *Isarco*) l'è 'l segund fiüm püssée grand de tüt 'l Südtirol. La sua funt la se tröa a'l Brenner a 1990 meter in sü'l nivel de'l mar, e 'l sbuca in de l'Ades un nuantases chilometer püssée a süd, un cicinín a süd de Bulsan.
Egna

**Egna** u anca **Nöfmarcáa** (Tudesch: *Neumarkt*, Talian: *Egna*) l'è un cumün de 4.339 / 4.744 abitant in Südtirol e 'l sit prinzipál de la Bassa Adesina e 'l se tröa a un vintcinch chilometer a süd de Bulsan e un trintaquater chilometer a süd de Trent.

I ram impurtant de l'ecunumía hin l'indüstria, 'l cumerz, l'artesanáa e l'aghercultüra. De türista ghe n'è poch.
Olterades-Bassa Adesina

L**'Olterades-Bassa Adesina** (Tudesch: *Überetsch-Unterland*, Talian: *Oltradige-Bassa Atesina*)  l'è un insema de desdot cumün int 'l süd de'l Südtirol.

Chel distret chí 'l gh'ha 'na pupulaziun de 63.000 anem, e 'l so sit prinzipál a l'è 'l cumün de Egna-Nöfmarcáa.
Castelmèla

**Castelmèla** (en Italià: *Castel Mella*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt al prensépe de la Bàsa Bresàna a 8 km a sudòvest de la cità de Brèsa.

Divèrsi repèrcc archeològich i testemógna che 'l teretóre de Castemèla l'è stàt abitàt de le popolasiù antìche che gh'è pasàt endèle contràde bresàne: Cèlti, Romàni, Longobàrdi.

La fondasiù del bórch nöf l'è del sècol XII dòpo de Crìsto. El nòm uriginàre l'ìa *Castrum novum* e l'è restàt *Castelnöf* enfìna al 1817 quan che, per distinguìl dei óter paés che gh'ìa 'l stès nòm, l'è stat rinuminàt e gh'è stat dopràt el nòm del fiöm Mèla che 'l streèrsa le campàgne del paés.

Del cümü fa part apò a le frasiù de *[[Onsàt]]* e *Colórne* e le località de *La Màsna* e *Le Fornàs*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Carpenédol

**Carpenédol** (en Italià: *Carpenedolo*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna orientàla a 26 km a sudèst de la cità de Brèsa, söla spónda mansìna del Cés. L'è 'l paés piö orientàl de la Bàsa Bresàna e 'l cunfìna con la Pruvìncia de Màntoa.

Na segür e dò spàde de bróns ensèma 'n quac rèst de ceràmiche le testemògna de la prezènsa de l'òm endèl teretóre de Carpenédol zamò 'ndel'età del Bróns.
Póc se sà 'nvéce de la prezènsa dei Gài Cenòmani en chèsta zòna. Se pènsa che i romàni i gh'ìes stabilìt en *castrum* per difènder el teretore de le invaziù de le popolasiù bàrbare. Gh'è stat ritroàt dèle làpidi comemoratìve e vutìve con dèle iscrisiù 'nsìma, datàde entùren al sècol II prìma de Crìsto.

Endèl alt mèdioevo el cèntro abitàt l'ìa 'na piéf endèla zòna 'ndoche adès gh'è la frasiù de Tèse. La custrusiù uriginària l'è del sècol V-VI dòpo de Crìsto.

Le prìme nutìsie del paés söi docümèncc i è del sècol XI e de alùra a ègner a adès el paés el g'ha ìt le stèse vicènde che g'ha pasàt apò a Brèsa a la qual l'è stàt sèmper ligàt.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Benin

El **Benin** (*Bénin* in frances, parnunzia *Bénèn*) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'è tacaa al Togo, a la Nigeria, al Burkina Faso e al Niger, e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Porto-Novo, ma la cità püssee impurtanta a l'è la capital vegia Cotonou.
Al gh'ha una süperfiss de 112.622 km² e una pupulaziun de pressapoch 8.500.000 abitant.



## Storia muderna
El Benin a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de *Dahomey*, del 1899 fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del 1975 a l'è staa müdà in *Benin*.

## Urganizaziun pulitiga
El Benin (nom ufizial: **République du Bénin**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Patrice Talon (del 2016).
Porto-Novo

**Porto-Novo** a l'è la capital del Benin.

A l'è, cun 242.187 abitant (2007), la segunda cità del Benin per pupulaziun, dopu de Cotonou.
Laif

**Laif** (Bavares: *Laifors*; Tudesch: *Leifers*; Talian: *Laives*) l'è un cumün in Südtirol che'l se tröa un des chilometer a süd de Bulsan. Laif l'è la püssée giuena di vot cità de'l Südtirol e despö Bulsan 'l sit indua gh'è 'l toch püssée grand de gent che la parla in Talian.
Salurn

**Salurn** (Bavares: *Sàlurn*; Tudesch: *Salurn*, Talian: *Salorno*) l'è 'l cumün püssée a süd de tüt 'l Südtirol e inscí anca 'l paes püssée a süd de'l toch de tera tüt tacáa indua 'l se parla Bavares. Salurn la se tröa a la fin de la Stráa de'l Vin, un 30 chilometer a süd de Bulsan, e l'è un sit de cultüra de'l vin minga de poch. Arent a Salurn 'l cur l'Ades, 'l püssée grand fiüm de tüt 'l Südtirol e 'l segund püssée gran de tüta l'Italia.

## Alter prugett
Cotonou

**Cotonou** a l’è la capital ecunomiga e cumerciala del Benin, ma la capital pulitiga a l'è Porto-Novo.

A l'è anca la prima cità del Benin per pupulaziun, cun pressapoch 800.000 abitant, e un impurtant port in sül Gulf de Guinea.

## Cità gemelaa

Cotonou a l'è gemelaa cun:
*  Taipei, Taiwan
Alnigra

**Alnigra** (o **Al Nigra**; nòm uficiàl en italià: *Valnegra*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.

El gh'ha , condèna süperfis de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs l' se tróa a 39 km de la sità e a 581 méter söl lièl del mar.

## Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Alnigra l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Caseli Landi

**Caséli Landi** (o apéna *Caséli*, *Caselle Landi* in Italian) l'è un cumün d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ). El se tröva in de la Basa Val Padana sü la  spunda sinistra del Po.

L’è püsée visìn a Piasensa che a Lod. L'ativitá principal de laurá l'é l'agricultüra, ma gh'é ánca un quál artigián e un para de imprese d'edilìsia.

## Storia

Prima de diventá pruprietá di Marchés Landi, in d'el 1262, el se ciaméva *Caséli del [[Pò|Po]]*, e prima amó *Caséli Vécc*.

L'è semper stái sü la spunda déstra del Po, ma a la fìn del 1500 i'hann deviáa el fiüm a causa d'i straripamént, e Caséli el s'è truá sü la riva sinistra, in teritóri lumbárd.

L'ha mantegnüd la Diocesi e l'Aministrasión piasentina fin al *Cungréss de [[Viena]], [[1815]]*.

Al center del paés, ghé dü castéi, ciamád *Castell Vécc* e *Castell Nöu*; quell vécc l'è decrépit e disabitád. Quell nöu, de pruprietá del Marchés Manfredi Landi, l'é abitád amò incö da tre famiglie.

La cesa l'é dedicada a la Madona Asunta, e l'è del secul XVII.

## Persunagg famùs

* Giuànn Losi

## Demugrafia

## Àlter futugrafìi


Image:Caselle-Landi-castello-vecchio.JPG|El Castél Vécc, sècul XV
Image:Caselle-Landi-chiesa.JPG|La cesa del Caséli, dedicada a l'Asunta, in piàsa mons. Mezzadri


## Ligamm de föra

Sitt üficial de Cumün 

## Riferiment
Vermont

El **Vermont** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 24.923 km² e una pupulaziun de 621.394 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al stat de New York, a süd al Massachusetts, a est al New Hampshire.

La capital a l'è Montpelier (8.035 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Burlington (38.889 abitant). 

## Storia
El Vermont a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1791, prim stat dopu di tredes stat fundadur.

## Urganizaziun pulitiga
El Vermont al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Mòi

**Mòi** (in Italià: *Moio de' Calvi*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la Al de Fundra öna lateràl de l'ólta Al Brembana de là de La Gógia.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 40 km de la sità e a 660 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Fundra, Lèna, Piasatür, Piassöl, Roncobèl e Alnigra.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Mòi l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Calcio

* **[[Calcio (element chimich)|Calcio]]**, elemènt chìmich;
* **[[Balun|Calcio]]**, paròla italiàna, quach vólta dopràda come prèstet apò a 'n lombart, che stà a indicà el zöch del fóbal.
* **[[Cals|Calcio]]**, nòm uficiàl en italià del cümü de Cals de la Pruvìncia de Bèrghem.
Fontanella

**Fontanella** l'è on comun austriegh, del land del Vorarlberg. El fa part del distrett de Bludenz e el se troeuva a ona altituden de  meter sora del nivel del mar.

El gh'ha  abitant (dato del ) e ona superfis de  km² per ona densità de popolazion de  ab./km².

El sò codes statistegh l'è 80109.

El nomm del paes l'è documentaa per la prima volta in del 1363 e al vegn de la parola latina "Fontana", e la se riferiss al fatt che a Fontanella gh'è ona sortida de aqua mineràl cognussuda da secoi.

## Riferiment
Luzzana

*Luzzana (*Luzzana*), comun de la Provincia de Bergom.
*Luzzana (*Luzzana*), frazion del comun de Molten, in Provincia de Lecch.
Borsadól

**Borsadól** (en Italià: *Borgosatollo*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt al prensépe de la Bàsa Bresàna a 8 km a sud de la cità de Brèsa.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Zambia

El **Zambia** a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.

A l'è tacaa a la Repüblica Demucratica del Congo, a l'Angola, a la Namibia, al Botswana, al Zimbabwe, al Muzambich, al Malawi e a la Tanzania.
La capital a l'è Lusaka.
Al gh'ha una süperfiss de 752.614 km² e una pupulaziun de pressapoch 11.700.000 abitant.



## Storia muderna
El Zambia a l'è staa un pussediment de la British South African Company del 1890 al 1923 e del Regn Ünii (cunt el nom de *Rhodesia del Nord*) fina al 1964, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Zambia (nom ufizial: **Republic of Zambia**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Hakainde Hichilema (del 2021).
Lusaka

**Lusaka** a l'è la capital del Zambia.

A l'è anca la prima cità del Zambia per impurtanza in di cumerz e per pupulaziun, cun pressapoch 1.600.000 abitant (2004).

## Cità gemelaa
Lusaka a l'è gemelada cun:
*  Dušanbe, Tagikistan
*  Los Angeles, Stat Ünì d'America
Namibia

La **Namibia** a l'è un paes de l'Africa meridiunala.

A l'è tacada al Südafrica, al Botswana, a l'Angola e al Zambia e 'l a bagna l'Ocean Atlantich.
La capital a l'è Windhoek.
La gh'ha una süperfiss de 824.292 km² e una pupulaziun de pressapoch 3 miliun d'abitant.



## Storia muderna
La Namibia l'aveven minga esplurada ben i espluradur eurupei prima del secul XIX, quand che la tera a l'è passada a la Germania cunt el nom de *Africa Tudesca del Süd-Ovest*, asca dumà la Baja de Walvis, che la restava sota el cuntrol britanich.
La culonia l'ha ucüpada el Südafrica in del temp de la Prima guera mundiala e l'ha aministrada la Sucietà di Naziun fina a la fin de la Segunda guera mundiala, quand che pöö el pussediment südafrican l'ha utegnüü el recugnussiment internaziunal.

In del 1966 l'Urganizaziun pupulara de l'Africa del Süd-vest (SWAPO) a l'ha scuminciaa una guerija per rivà a l'indipendenza, ma a l'è dumà in del 1988 che'l Süd Africa a l'ha desmetüü la sua aministraziun de la Namibia. L'indipendenza a l'è rivada in del 1990 e la Baja de Walvis a l'è stada giuntada insema a la Namibia in del 1994.

## Lenguv
Inanz l'indipendenza (1990), l'ünega lengua ufiziala a l'era l'ingles. Dopu de l'indipendenza eren l'afrikaans e'l tudesch. A bun cünt, la prima lengua del 50% de la pupulaziun a l'è l'Oshiwambo; la segunda a l'è l'afrikaans. El 32% dela pupulaziun eurupea la parla el tudesch, intant che dumà el 7% la parla in ingles.

## Urganizaziun pulitiga
La Namibia (nom ufizial: **Republic of Namibia**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Netumbo Nandi-Ndaitwah (del 2025).
El prim minister a l'è el Elijah Ngurare (del 2025).
Windhoek

**Windhoek** (in tudesch anca *Windhuk*; in nama *Ai-Gams*) a l'è la capital de la Namibia.
Al gh'ha 230.000 abitant (2003).
Santüari d'la Madóna d'la Funtana

El **[[Santüari]] d'la [[Maria, mader de Gesü|Madóna]] d'la Funtana**, o püsé semplicement la **Madóna d'la Funtana** l'è una cesìna in d'la fraziun de Camiràgh, in d'l cumün de Castelgerund in Pruincia de Lod.

## Storia

L'è in més ai cámp, visìn a un'ansa de l'Ada. Forse, béle prima del 1300, gh'era una cesina in de ch'el sìt lì. 

I pescadùr, in d'el sécul XIII, i'ánn custrüid la cesìna cume la vedémm adéss, e i diséven che l'acqua de la funtana la füdéss miraculusa, e benedéta da San Carl.

Fin al sécul XX, vérs i ann '70, la cesa l'era frequentada tütt i dì, daì türist e anca dai pelegìn. Incö, pürtrópp, i dìsen mésa apena la dumìnca e el rusári al mès de magg.
Bórch San Giàcom

**Bórch San Giàcom** (en Italià: *Borgo San Giacomo*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 33 km a sudòvest de la cità de Brèsa, ai cunfì co la Pruvìncia de Cremùna.

El teretóre cümünàl del dé d'encö 'l s'è furmàt gràsie a l'agregasiù, decretàda 'ndèl 1927, de *Bórch San Giàcom* cói cümü de *[[Aqualónga]]*, *[[Farfènch (Bórch San Giàcom)|Farfènch]]* e *[[Padernèl]]* ensèma a la sò frasiù de la *Motèla*,

Enfìna al 1863 el cümü de Bórch San Giàcom el se ciamàa *Gabià*. Chèsto nòm se pènsa che 'l vignìes de la *gens Gavia*, 'na faméa romàna che la gh'ìa risiìt en fónt en chèsta zòna ciamàt apùnto *Fundus Gavianus*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Franch

*Franch, pòpol germanich del medioéf.

*Franch, nòm dovràt in Lumbardéa per ciamà i sólcc e in general nòm de 'n poo de moned

*Franch sguìser, nòm de la monéda üficiàl de la Sguìsera.
Éla de Sère

**Éla de Sère** (nòm uficiàl en italià: *Villa di Serio*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è sö i rie del Sère 'n de la basa Al Seriana quase al presépe de la al.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs l' se tróa a 7 km de la sità e a 275 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Alzà, Nèmber, Ranga e Scans.

## Seriöle

Da Éla la nas la seriöla Bordògna che la ciapa i aque dal Sère e i a pórta 'nfina a Romà.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Éla de Sère l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Botswana

El **Botswana** a l'è un paes de l'Africa meridiunala.

A l'è tacaa al Südafrica, a la Namibia, al Zambia e al Zimbabwe.
La capital a l'è Gaborone.
Al gh'ha una süperfiss de 581.730 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.650.000 abitant.



## Storia muderna
El Botswana a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de *Bechuanaland*) del 1885 al 1966, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza cont el Seretse Khama.

## Urganizaziun pulitiga
El Botswana (nom ufizial: **Lefatshe la Botswana** in tswana, **Republic of Botswana** in ingles) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Mokgweetsi Masisi (del 2018).
Zimbabwe

El **Zimbabwe** (ex Rhodesia) a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.

A l'è tacaa al Südafrica, al Botswana, al Zambia e al Muzambich.
La capital a l'è Harare.
Al gh'ha una süperfiss de 390.757 km² e una pupulaziun de pressapoch 13 miliun d'abitant.´

President : Emmerson Mnangagwa



## Storia muderna
El Zimbabwe a l'è staa un pussediment de la British South African Company del Cecil Rhodes del 1888 al 1922 e del Regn Unii (cunt el nom de *Rhodesia del Süd*) fina al 1965, quand che i culòn bianch hann pruclamaa l'indipendenza del paes cunt el nom de *Rhodesia*, cunt un sistema de apartheid cundanaa di Naziun Ünii.
Dopu un poo de agn de lota, in del 1980 a l'è staa fundaa un guèrn de transiziun e'l növ paes l'ha ciapaa el nom de *Zimbabwe*. In di agn del guern del Robert Mugabe la minuranza bianca a l'è 'dree lassà un poo a la völta el paes per i repressiun guvernativ.

## Urganizaziun pulitiga
El Zimbabwe (nòm ofissial: **Republic of Zimbabwe**) a l'é na repüblica presidenzial.
El president a l'è el Emmerson Mnangagwa (del 2017).
Harare

**Harare** a l'è la capital del Zimbabwe.

A l'è anca la prima cità del Zimbabwe per impurtanza ecunomiga, cumerciala e per pupulaziun (1.600.000 abitant in del 2006, 2.800.000 se cuntum tüta l'area metrupulitana).

## Storia
Harare l'ha fundada in del 1890, cunt el nom de *Salisbury*, el Cecil Rhodes.
In del 1982 l'ha müdaa el sò nom.

## Cità gemelaa
Harare a l'è gemelaa cunt:
*  Buxton, Regn Ünii
*  Cincinnati, Stat Ünii d'America
*  Lago, Italia
*  Münegh, Germania
*  Nottingham, Regn Ünii
*  Prà, Italia
Südafrica

El **Südafrica** a l'è un paes de l'Africa meridiunala.

A l'è tacaa a la Namibia, al Botswana, al Zimbabwe, al Muzambich, al Eswatini e al Lesotho e 'l a bagnen l'Ucean Atlantich e l'Ucean Indian.
Al gh'ha trì capitaj: Pretoria, Bloemfontein e Cità del Cap.
Al gh'ha una süperfiss de 1.221.037 km² e una pupulaziun de pressapoch 48 miliun d'abitant.



## Storia muderna

In del secul XVII a hinn rivaa in Südàfrica culon ulandes, i *[[Buer]]*. In del secul XIX a hinn rivaa anca i ingles, che hann tacaa a ucüpaa el tòch de süd del paes.
In di agn 1880-1881 e 1899-1902 a hinn staa cumbatüü dò guer intra i Ingles e i Buer, e a la fin i ingles hann ucüpaa tüt el paes.
In del 1910 a l'è stada fundada l**Üniun Südafricana'', che l'era un ''[[dominion]]'' del Regn Ünì.<br />
In del [[1948]] el ''Partii Naziunal'' (''National Party'') l'ha vingiüü i eleziun e l'ha tacaa cunt el sistema de [[Apartheid]].<br />
El Südafrica al s'è pruclamaa una repübliga in del [[1961]] e a l'è sürtii del [[Commonwealth]].<br />
In quij agn chì i [[Naziun Ünii]] aveven vutaa un bel poo sanziun cuntra el guern südafrican.<br />
Dopu d'una lota lunga, sota la guida del [[Nelson Mandela]], in del [[1994]] a l'è finii el sistema de Apartheid.

== Lenguv e nom ==
El Südafrica al gh'ha 11 lenguv ufiziaj e 11 nom ufiziaj:<br />
* [[Afrikaans]]: **Republiek van Suid-Afrika**
* [[Ingles]]: **Republic of South Africa** 
* [[lengua Ndebele meridiunala|Ndebele]]: **IRiphabliki yeSewula Afrika**
* [[lengua Xhosa|Xhosa]]: **IRiphabliki yaseMzantsi Afrika** 
* [[Lengua Zulu|Zulu]]: **IRiphabliki yaseNingizimu Afrika**
* [[Lengua Sotho setentriunala|Sotho setentriunal]]: **Rephaboliki ya Afrika-Borwa**
* [[Lengua Sotho meridiunala|Sotho meridiunal]]: **Rephaboliki ya Afrika Borwa**
* [[Lengua Tswana|Tswana]]: **Rephaboliki ya Aforika Borwa**
* [[Lengua Swati|Swati]]: **IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika**
* [[Lengua Venda|Venda]]: **Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe**
* [[Lengua Tsonga|Tsonga]]: **Riphabliki ra Afrika Dzonga'''

## Urganizaziun pulitiga
El Südafrica a l'è una repübliga.
El president a l'è el Cyril Ramaphosa (del 2018).
Val de l'Isargh

**La Val de l'Isargh** (Tudesch: *Eisacktal*, Talian: *Val d'Isarco*) l'è vöna di valad prinzipaj de'l Südtirol. 

A nivel geugrafegh, la va de la funt de l'Isargh a'l Brenner fin giò a Bulsan indua l'Isargh 'l sbuca in de l'Ades.

Per resun istoregh dumà 'l toch a süd de Furtessa 'l vegn ciamáa Val de l'Isargh, menter'l toch a nord de Furtessa fin sü in scima al Brenner 'l vegn ciamáa Val de Víp. 

Pö a nivel aministrativ la Val de l'Isargh la vegn ancamò spartída in tríi toch: Val de Víp, Val de l'Isargh, e Solt-Selíar.
Val de Víp

La **Val de Víp** u **Wipptal** (Tudesch: *Wipptal*, Talian: *Alta Valle Isarco*) l'è na val che la va de Innsbruck a Furtessa e l'è fáda sü de ses cumün in de la volta Volta Wipptal in Südtirol e trides cumün de la Bassa Wipptal in Nordtirol. A nivel aministariv a l'è gnüda strepáda vía de la Val de l'Isargh int 'l 1980. La Val de Víp la gh'ha 18.220 Abitant (Sgenée 2004). 

La Val l'é stáda ciamáda inscí perchè a nivel geugrafegh e cultürál a la partuca al la Wipptal che la scumenza a Innsbruck e la ría giò fin a Furtessa. El cumün aministrativ l'è Vepeden.

## Cumün
* Brenner
* Furtessa
* Camp de Tren
* Fícc
* Razin
* Vepeden

## Ligam in sü la Red
* Homepage de la Val de Víp
Lesotho

El **Lesotho** a l'è un paes de l'Africa meridiunala.

El sò teritori a l'è tüt circundaa del Südafrica.
La capital a l'è Maseru.
Al gh'ha una süperfiss de 30.355 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.800.000 abitant, che l'81% al viv in di campagn.



## Storia muderna
El Lesotho a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de *Basutoland*) del 1868 al 1966, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Lesotho (nom ufizial: **Muso oa Lesotho** in sotho meridiunal, **Kingdom of Lesotho** in ingles) a l'è una munarchia.
El rè a l'è Letsie III (del 1996).
El prim minister a l'è el Moeketsi Majoro  (del 2020).
Maseru

**Maseru** a l'è la capital e la cità püssee impurtanta del Lesotho.
Al gh'ha pressapoch 180.000 abitant.
Éla d'Ada

**Éla d'Ada** (*Villa d'Adda* in Italià) l'è ü cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la pruinsa de Bèrghem l'è sö i rie del Ada a i pé del Cat 'n de l'ólta pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb. 

Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 286 méter söl lièl del mar.

## De èt

Ol traghèt leonardèsch tra Éla d'Ada e Imbersach isé ciamàt perchè se dis che l'l'à progetàt ol Leonàrd da Vinci. L' funsiuna töcc i dé e l' pórta de ché e de là de l'Ada persune e machine (fina a quàter) e chèl che piö l'è 'mportànt l'è che l' và 'nacc e 'ndré dóma grasie a la fórsa de la corènt del fiöm e del traghetér che l' tira la córda.

## Ol sit del cümü
http://www.comune.villadadda.bg.it
## Riferimèncc
Sólt

**Sólt** (nòm uficiàl italià: *Solto Collina*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è sö ün altipià a mèsa strada tra la Al Caalina e 'l lach d'Izé.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 36 km de la sità e a 449 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Càster, Énden, Fonté, Piànech, Pizògne (BS), Rìa de Sólt, Sùer.

## De èt

La Al del Frècc che l'è adóma a 360 méter söl lièl del mar, ma la gh'à stèss öna gran bèla flòra alpina, desà che 'n del teré de la al gh'è di büs de 'ndóe d'éstàt la é fò l'aria frègia asé de fà crès pò i èrbe de ólta montàgna.  

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sólt l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Martinènch

**Martinènch** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è 'n de la mèsa pianüra bergamasca sö la ria mansina del Sère e l'è sö la strada Bèrghem - Cremuna.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 19 km de la sità e a 149 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Seedàt, Cològn, Curt Nöa, Ghisalba, Morèngh, Mürnìgh, Palösch e Romà.

## De èt

La parte ègia del paìs de l'època del medioéf co i strade strécie, i cése e 'l castèl di Martinènch. Töt intùren al paìs ol fosàt fai scavà dal Bartolomé Coleù.
 
## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Martinènch l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment