open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geoff Pierson

El **Geoffrey** "**Geoff**" **Pierson** (Chicago, Illinois, 16 de giugn del 1949) l'è on ator american.

## Filmografia parziala
### Cinema
**[[Un giorno da ricordare]]* (*Two Bits*), regia di James Foley (1995)
**[[Hotdog - Un cane chiamato Desiderio]]* (*Sleeping Dogs Lie*), regia di Bobcat Goldthwait (2006)
**[[Changeling (film 2008)|Changeling]]*, regia di Clint Eastwood (2008)
**[[Agente Smart - Casino totale]]*, regia di Peter Segal (2008)
**[[Il papà migliore del mondo]]* (*World's Greatest Dad*), regia di Bobcat Goldthwait (2009)
**[[J. Edgar]]*, regia di Clint Eastwood (2011)
**[[Jack e Jill]]*, regia di Dennis Dugan (2011)

### Television
**[[Texas (soap opera)|Texas]]* – soap opera, 8 episodi (1981)
**[[Law & Order - I due volti della giustizia]]* – serie TV, episodi 2x08-4x22 (1991-1994)
**[[E vissero infelici per sempre]]* (*Unhappily Ever After*) – sitcom, 100 episodi (1995-1999)
**[[Friends]]* - serie TV, 1 episodio (2001)
**[[Sabrina, vita da strega]]* - serie TV, 2 episodi (2001)
**[[24 (serie televisiva)|24]]* – serie TV, 18 episodi (2003-2005)
**[[Desperate Housewives]]* – serie TV, episodio 1x19 (2005)
**[[Veronica Mars]]* – serie TV, episodi 2x04-2x07 (2005)
**[[NCIS - Unità anticrimine]]* – serie TV, episodio 4x04 (2006)
**[[Dexter (serie televisiva)|Dexter]]* – serie TV, 27 episodi (2006-2013)
**[[The Mentalist]]* — serie TV, episodio 1x23 (2009)
**[[Boardwalk Empire - L'impero del crimine]]* (*Boardwalk Empire*) – serie TV, episodi 1x06-1x08-2x06 (2010-2011)
**[[Castle (serie televisiva)|Castle]]* – serie TV, 4 episodi (2011-2012)
* *[[The Brink (serie televisiva)|The Brink]]* – serie TV, 10 episodi (2015)
* *[[Designated Survivor (serie televisiva)|Designated Survivor]]* – serie TV (2017)
Gilbert Gottfried

El **Gilbert Jeremy Gottfried** (Brooklyn, 28 de febrar del 1955 - New York, 12 de avril 2022) l'è  on comegh e ator american.
Lach de Toma

El **lach de Toma** (en romàncio: *Lag da Toma* o *Lai da Toma*; en tudèsch: *Tomasee*) l'è 'n lach de montàgna sitüàt endel cantù dei Grigioni endela Svìsera centro-orientàla. El se tróa a 2345 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar, ai pè del Piz Badus, mìa tat delóns de la citadìna de Tujetsch e del col de l'Oberalp. L'è 'n laghèt de urìgin glaciàla, furmàt ensèma al lach de l'Oberalp ai tép de la glaciasiù de Würm.

El lach l'è enserìt endel enventàre federàl dei paezàgi, sicc e monümèncc natürài de 'mportànsa nasiunàla. El sò imisàre l'è el Rein da Tuma, e 'l sò emisàre l'è 'l Reno Anteriur, per chèsta rizù l'è de spès cunsideràt come la sorgènt del Reno.

Se pöl rià al lach de Toma dré a 'n sentér che part del col de l'Oberalp.


Archivi:Rhine_source.JPG|Plàca con segnàt "sorgènt del Reno" colocàda endel pónt endoche el Réno Anteriur el vé fò del Lach de Toma.
Archivi:Abfluss des Rein da Tuma aus dem Tumasee.jpg|El Réno Anteriur che 'l vé fò del Lach de Toma.
	

## Colegamèncc estèrni

* El lach de Toma söl sit de Suisse Tourisme

## Riferimèncc
Don Rickles

El **Donald Jay** "**Don**" **Rickles** (Queens, New York, 8 de magg del 1926 – Beverly Hills, California, 6 de april del 2017) l'è staa on comegh e attor american.
Estelle Harris

El **Estelle Harris** (batezàda **Nussbaum**) (Manhattan, New York, 4 de april del 1928) l'è ona atris e doppiatris americana.
Wallace Shawn

El **Wallace Michael Shawn** (New York City, New York, 12 de november del 1943) l'è on cantant, attor e doppiator american.
Casey Kasem

El **Kemal Amen** "**Casey**" **Kasem** (Detroit, Michigan, 27 de april del 1932 – Gig Harbor, Washington, 15 de giügn del 2014) l'è staa on disc jockey, stòregh de la müsega e dopiadur.
Jim Varney

El **James Albert** "**Jim**" **Varney, Jr.** (Lexington, Kentucky, 15 de giügn del 1949 – White House, Tennessee, 10 de febrar del 2000) l'è atur american.
Radio (element chimich)

El **ràdio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ra**. El g'ha nömer atòmich 88, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ràdio el g'ha 88 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla latìna *radius* che völ dì ràgio e l'è stat scuprìt de la Marie Curie e del sò spus Pierre endel 1898 endei minerài de pechblenda/uraninite de la Boemia setentriunàla.

El ràdio el g'ha nisü izòtopi stàbii e dóca töte le fùrme sota le quàle el se prezènta i è radioatìve (la paròla stèsa "radioatività" l'è stàda coniàda a pàrter del nòm de chèsto elemènt, per vìa de le sò proprietà). L'izòtopo piö stàbil, el 226Ra el g'ha 'n emivìta de 1602 agn.

L'è 'l piö gréf de töcc i metài alcalì terùs e del pónt de vìsta chìmich el se 'nsomèa al bario. Se 'l tróa cumbinàt en quantità mìnime endel mineràl de pechblenda e 'nden quach óter mineràl de uranio. La radiasiù che 'l ràdio el'emèt l'è de tré sórcc: ràgi alfa, ràgi beta e ràgi gàma. Semài che se 'l mes·cia sö col berilio, l'èmèt apò a dei neütrù

El ràdio metàlich el g'ha 'n culùr biànch löster, ma 'l vé négher a la svèlta semai che 'l vé 'n contàt co l'aria. L'è lüminescènt ('na lùce blö bastànsa fiàca), e 'l se coróde en àiva per furmà idròsido de ràdio.
Francio

El **fràncio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Fr**. El g'ha nömer atòmich 87, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fràncio el g'ha 87 prutù. El sò nòm l'è stat catàt fò per vìa del fat che l'è stat scuprìt de la chìmica franséza Marguerite Catherine Perey, en unùr a la sò pàtria.

Nisü dei sò izòtopi l'è stàbil, e chèl che g'ha l'emivìta piö lónga, el 223Fr, el ghe l'ha de 22 minücc. Chèsto 'l völ dì che 'l francio l'è 'n gran rar al stat natüràl, tat che se stéma che ghe sàpe mìa de piö de 25 gram de francio en töta la grösta terèstre.

## Riferimèncc
Rodio

El **ròdio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Rh**. El g'ha nömer atòmich 45, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ròdio el g'ha 45 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de 'n ünech izòtopo stàbil, el 103Rh.

L'è stat scuprìt del chìmich inglés William Hyde Wollaston endel 1803, póch tép dòpo ìga scuprìt el palàdio. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca *rhodon* che völ dì ròza, per vìa del culùr de giü dei sò compòscc.

L'è 'n metàl nòbil, che se coróde mìa tat facilmènt, de 'n culùr biànch arzentàt che riflèt 'na gran part de la lùce che 'l ciàpa, dür ma fàcil de laorà. L'è stat per tat tép el metàl piö car de töcc, endel 2008 a crumpàl ghe ülìa de piö de 10000 $ a l'óncia, che corespónt a 350$ al gram

## Riferimèncc
Torio

El **tòrio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Th**. El g'ha nömer atòmich 90, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tòrio el g'ha 90 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de 'n ünech izòtopo, el 232Th che però l'è 'n brizinì radioatìf (emivìta de piö de 14 miliàrdi de agn.

L'è stat scuprìt del chìmich svedés Jöns Jakob Berzelius endel 1815, che 'l l'ha batezàt col nòm tòrio en unùr de la divinità noréna Thor e signùr de le tunàde.

## Riferimèncc
Renio

El **rénio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Re**. El g'ha nömer atòmich 75, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de rénio el g'ha 75 prutù. El fà part de la categurìa dei metài de tranzisiù. L'è de culùr gris arzentàt, rar de troà e gréf. Del pónt de vìsta chìmich el se 'nsomèa al manganese e l'è dopràt enden quach léghe metàliche. Se 'l oté come prodót de la refinasiù del molibdeno e le léghe renio-molibdeno i è super-cundutùre de corènte. El renio l'è stat giü dei öltem elemèncc natürài a véser scuprìt.
Eartha Kitt

El **Eartha Mae Kitt** (North, South Carolina, 17 de genar del 1927 – Weston, Connecticut, 25 de dicember del 2008) l'è staia ona atris, cantante, cabaretìsta e ativìsta americana.
Gli angeli di Borsellino

**Gli angeli di Borsellino** (*I àngiui de Borsellino*, in Lumbaart), l'è un film Itagliàn del 2003 dirèt da Rocco Cesareo.

## Storia

El film el cünta de Emanuela Loi (Brigitta Boccoli), una pulisiòta che la fa la scorta al giüdic Paolo Borsellino, e de tüte le sò paghüre. El cünta anca de temp che pàsa tra i dü atentàd a Giovanni Falcone e Borsellino  (13 de màgg-19 de lüi 1992).

## Ligam in sü la red

* El film in sü l'IMDB
Promesio

El **promésio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Pm**. El g'ha nömer atòmich 61, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tecnésio el g'ha 61 prutù. L'è 'n metàl che fà part de la categurìa dei lantànidi. El promésio l'è giü dei ünech du elemèncc endei prim 82 a mìa ìga gne 'n izòtopo stàbil (l'óter elemènt l'è el tecnesio). Sö la tèra en natüra l'ezìste mìa, ma l'è stat individuàt endèl spétro de emisiù de 'na quach stèla. L'è stat troàt per la prìma ólta endel 1945 endel materiàl che restàa de le reasiù de fisiù del combüstìbil a l'urànio endel Oak Ridge National Laboratory.
Neodimio

El **neodimio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Nd**. El g'ha nömer atòmich 60, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de neodimio el g'ha 60 prutù. L'è 'n metàl che fà part de la categurìa dei lantànidi. 

L'è stat scuprìt del chìmich austrìaco Carl Auer von Welsbach endel 1885, per mès de 'n anàlizi spetroscòpica del  didimio ensèma col praseodimio. El sò isolamènt come fùrma pùra l'è mìa stàt fàt enfìna al 1925. El nòm el vé de le praòle gréche *neos*, nöf, e *didimos*, zemèl.

Al dé d'encö el neodimio se l'oté per mès de 'n procès de scàmbe iònich de le sàbie de monazite.

El neodimio en natüra el se prezènta come 'na miscèla de sich izòtopi stàbii, 142Nd, 143Nd, 145Nd, 146Nd e 148Nd – de chèsti el 142 l'è chèl che bónda de piö (27,2%), e du izòtopi radioatìf, 144Nd e 150Nd.

I izòtopi radioatìf del neodimio en totàl i è 31 e chèi piö stàbii i è el 150Nd, che 'l g'ha 'n tép de smezamènt (emivita) de 1,1 × 1019  agn, 144Nd (2,29 × 1015 agn) e 147Nd (10,98 dé).
Paladio

El **paladio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Pd**. El g'ha nömer atòmich 46, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de palàdio el g'ha 46 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de ses izòtopi stàbii, dei quai chèi che bónda de piö i è 106Pd (27.3%), 108Pd (26.5%) e 105Pd (22,5%).

L'è stat scuprìt del chìmich inglés William Hyde Wollaston endel 1803 ensèma col ròdio. El nòm "palàdio" l'è stat dat en unùr a l'asteròide Pàlade, scuprìt en pér de agn prìma.

Ensèma al platino, al rodio, al rutenio, al iridio e a l'òsmio el fùrma el grùpo del plàtino. Entra de lur chèsti elemèncc i g'ha caraterìstiche chìmiche che se 'nsomèa, ma 'l palàdio el g'ha la temperadüra de fuziù piö bàsa e l'è chèl co la densità piö bàsa.
Pechblenda

La **pechblenda**, l'è 'n mineràl furmàt perlopiö de diòsido de urànio (UO2), ma apò, en quantità piö bàse, el triòsido de uranio  (UO3), òsido de piómp, torio e divèrse ótre tère ràre. L'è 'na fùrma particolar de uraninite. 

L'è 'n mineràl de culùr négher compagn de la pégola che al dé d'encö el vé tiràt fò de le miniére del Canada, dei Stati Ünìcc, de la Rüsia, del Kazakistan, del Congo e del Sudafrica, ma che 'n Euròpa l'ìa cunusìt zamò 'ndel sècol XV e caàt endele miniére de la zòna che 'ncö la sègna 'l cunfì ntra la Germania e la Repüblica Ceca, de le bànde de la citadìna de Jáchymov (alùra piö cunusìda col sò nòm todèsch de *Joachimstal*), giacimèncc oramài ezaürìcc. 

Pròpe de chèsti giacimèncc riàa el mineràl che g'ha pirmitìt a Pierre e Marie Curie de scuprì per la prìma ólta i elemèncc radio e polonio e, 'nsèma co l'Antoine Henri Becquerel de stüdià a fónt i fenòmeni ligacc a la radioatività, per i quai i g'ha ciapat el Premio Nobel endel 1903.
Mark Acheson

El **Mark Acheson** (Edmonton, 19 de settember del 1957) l'è on comegh e ator canades, cognossuu pussee per i sò roeul 'me doppiator.
Platino

El **plàtino** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Pt**. El g'ha nömer atòmich 78, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de plàtino el g'ha 78 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de sich izòtopi stàbii e giü radioatìf che però el g'ha 'n perìot de smezamènt de 650 miliàrdi de agn. I izòtopi che bónda de piö i è: 195Pt (33.8%), 194Pt (32.9%) e 196Pt (25,3%).

De aspèt el se 'nsomèa a l'arzènt, se 'l laùra facilmènt e 'l vé 'ntacàt dificilmènt de la curuziù. Compagn dei óter metài de la sò famìa, el g'ha proptietà catalìtiche 'mportànte, tat che 'na miscèla de idrogeno e osigeno al stat gasùs en prezènsa de 'na spùgna de platino la s·ciòpa. La sò rezistènsa a la curuziù e a l'osidasiù la fà sé che 'l sàpe apresàt per produsiù de gioielerìa.

El ghe dà nòm a 'n grupo specìfech de sés elemèncc che g'ha caraterìstiche che se 'nsomèa e del qual, oltre a lü, fà part el rutenio, el rodio, el palàdio, l'osmio e l'iridio
Astato

L**àstato** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **At**. El g'ha nömer atòmich 85, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de àstato el g'ha 85 prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.

En natüra, sö la Tèra, l'è prezènt apéna come prodót del decadimènt radioatìf de óter elemèncc piö gréf. Töcc i izòtopi del àstato i è radioatìf e chèl che g'ha 'n perìot de smezamènt piö lónch l'è el 210At (8.1 ùre). L'àstato al stat elementàr l'è mai stat vést perchè 'na màsa gràda asé per véser vésta co l'öcc de l'òm la se svapurarès per vìa del riscaldamènt pruducìt de la sò radioatività. Dòpo del francio, l'astato l'è el piö rar elemènt chìmich en natüra. Se fà cönt che en töta la grösta de la Tèra ghe 'n sàpe mìa de piö de 28 gram.

L'astato el ciàpa el sò nòm de la paròla gréca *àstatos*, che völ dì "mìa stàbil" e l'è stat sintetizàt per la prìma ólta endel 1940 da Dale Raymond Corson, Kenneth MacKenzie e Emilio Segrè a l'Üniversità de la California de Berkeley. Per utignìl i g'ha bombardàt el bismuto con dele partezèle alfa. En prensépe i l'ìa batezàt "alabamio" (sìmbol Ab).
Polonio

El **polonio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Po**. El g'ha nömer atòmich 84, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de polònio 'l g'ha 84 prutù. L'è 'n semi-metàl radioatìf rar, del pnt de vìsta chìmich el se compórta en maniéra che se 'nsomèa al telurio e al bismuto. Se 'l tróa endei minerài de uranio, compagn de la pechblenda.

L'è stat scuprìt endel 1902 de Marie Curie e de sò spus Pierre.
Afnio

L**àfnio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Hf**. El g'ha nömer atòmich 72, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de àfnio el g'ha 72 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla latina *Hafnia*, che l'ìa 'l nòm antich de la cità de Copenhagen, endoche endel 1923 el chìmich ungherés György Hevesy e 'l fìzich todèsch Dirk Coster i g'ha scuprìt chèsto elemènt.

Se 'l càta sóta fùrma de sich izòtopi stàbii, dei quài chèl che en natüra el bónda de piö l'è el 180Hf (35,1% del totàl) piö giü radioatìf, el 174Hf che 'l g'ha 'n perìot de smezamènt de 2 × 1015 agn.

L'è 'n metàl de aspèt arzentàt piötòst fàcil de laorà. l'è però difìcil de separà del zircònio al qual el se 'nsomèa 'n gran fés del pónt de vìsta de le caraterìstiche chìmiche e fìziche, la diferènsa piö marcàdsa l'è 'ndèla densità, che l'è a l'endópe de chèla del zircònio.
Tantalio

El **tantàlio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ta**. El g'ha nömer atòmich 73, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tantàlio el g'ha 73 prutù. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de 'n izòtopo stàbil, el 181Ta, e giü radioatìf, el 180mTa.
Chest'öltem el reprezènta en càzo töt particolàr: l'è 'n izòmer nucleàr de l'izòtopo 180Ta, endel qual el se trasfùrma conden tép de smezamènt de alméno 1015 agn, envéce el  180Ta el tép de smezamènt de presapóch òt ùre. El rezültàt l'è che el 180Ta l'è l'ünech izòtopo a éser prezènt en natüra apéna enden stat ecitàt.

El g'ha caraterìstiche che se 'nsomèa a chèle del niobio. 'Ntra le ótre aplicasiù indüstriài, giöna de chèle piö 'mportànte l'è 'ndèla prudusiù de componèncc eletrònich, suradetöt condensadùr.

El sò nòm el l'ha ciapàt de *Tantalos*, figüra de la mitulugìa gréca. L'è stat scuprìt del chìmich svedés Anders Ekeberg endel 1802, e izolàt endel 1824 de Jöns Berzelius.
Olivetti P203

La **Olivetti P203** l'è on calcolator de tavol doperabel 'me fatturatris presentaa in del 1967 'me successor de la Programma 101 per i applicazion commerciai. Se pò dì che la P203 l'è ona Perottina cont ona macchina de scriv Tekne 3 o Editor 4 taccada.

La gh'ha 'na memoria magnetostrittiva de 320 byte, con 10 register de 30 cifer. El lenguagg a l'è 'n estension de quell de la Programma 101 cont i istruzion per stampà i numer in su la macchina, ma el dopera ona cartolina magnetica differenta de quella de la P101.

L'è stada venduda in circa 40000 unità, e l'ha faa particolar success in Germania per l'introduzion de l'IVA.

A l'è esposta al MOMA de New York 'me oeuvra del Mario Bellini, e la gh'ha 'n design compagn de quell de l'Olivetti TCV 250.

## Riferiment
*P203
*Photo Gallery 
*Mario Bellini P203 Micro-Computer 1966
Pass Pichachén

El **Pichachén** l'è on giov de montagna che 'l mena de la Region del Biobío (Cile) a la Provincia de Neuquén (Argentina) e viceversa. El se troeuva in di Ande, a 2.060 meter d'altezza sora el nivell del mar.

## Referenz
Daniel Tosh

El **Daniel Dwight Tosh** (Boppard, Rhineland-Palatinate, 29 de magg del 1975) l'è on comegh e attor american.
Uranio

L**urànio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **U**. El g'ha nömer atòmich 92, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de urànio el g'ha 92 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de tré izòtopi, el 234U,  235U e 238U, chest'öltem l'è  chèl che se tróa piö de spès. Töcc tré i izòtopi che se tróa en natüra, isé come i izòtopi artificiài, i è radioatìf.  

L'è 'l 65% piö dèns del piómp e l'è dopràt come cumbüstìbil endèi reatùr nücleàr e 'ndèi armamèncc.
Alexīs Tsipras

**Alexīs Tsipras ** l'è staa el primm minister dela Grecia. Nasü ad Atene, l'è diventàa el primm minister dela Grecia el 26 de genar del 2015 e el se dimett il 20 de agust del 2015, per vess rielegiüü 

## Riferiment
Ice Cube

El **O'Shea Jackson, Sr.** (Los Angeles, 15 de giügn del 1969) cognossüü sora de tut  col nome de **Ice Cube**, l'è on rapper, produtor discografegh e ator american.
Huell Howser

El **Huell Burnley Howser** (Gallatin, 18 de ottober del 1945 – Palm Springs, 7 de ginee del 2013) l'è staa on ator e doppiador american.
Gallatin

**Gallatin** a l'è una cità del Tennessee, vün di stat di Stat Ünì d'America.

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Barefooting

El **barefooting** (in lombard el podaria vess "pebiottism", ma gh'è minga ona parolla registrada) l'è la pratica de camminà a pè biòtt tutt el dì e viv inscì.

## Storia
El barefooting el nass in Noeuva Zelanda, e in di fatt l'è pussee spantegaa in quij zon lì , me in Australia e, appont, in Noeuva Zelanda. 

El primm barefooter italian cognosuu l'è staa el * Franco Agrippa *, che del ann 1999 l'ha cammninaa in la piazza De Ferrari a Genova a pé biòtt.  
El Franco Agrippa l'hà faa el *Club dei nati scalzi*  (che 'n lombard el voeur dì "Club di nassuu a pé biòtt")

## Aspett medegh
El barefooting el gh'ha di benefiss in sui òss e in su la circolazion del sang , ma el gh'ha anca di ris'c, me tajàss (i grupp pussee important consijen la vaccinazion contra el tetan) o ciappà di parassit. 

El govern inglès consija, in di mes cald, de andà a pe biòtt o con di scarp avert per avegh minga i pe spuzolent e bagnaa 

## Riferiment
François Gernelle

El **François Gernelle** (20 de dicember del 1944) l'è un ingegner e infurmatich frances. L'è famus per l'invensiun del prim microcomputer cun el microprocessor: el Micral N.

## Cariera

### Intertechnique e R2E
Nel 1968, va a lauràà a la Intertechnique, azienda de aviasiun. Lì, el cunus el Intel 8008. I manager capissen minga i so idei e in del 1972 el va ind la R2E, creada dal Paul Magneron. Lì el prugeta e realiza on microcomputer per la INRA, per misurasiun agricol. In del pruget, lü al g'ha du brevet.

### Bull Micral
In del 1981, la Bull company la crompa la R2E. L'azienda la vör fa i PC IBM e François Gernelle el vorea minga perché el savea che l'eren fa mal. Per lü l'era minga ona buna idea fa sü compiüter inscì quand che gh'eren dei microprocessor püssee bun.

### FORUM International
In del 1983, el funda la FORUM International indua che al crea di compiüter cunt el Prologue OS.

## Riferiment

## Collegament
*   Le Choc du Mois issue #18 of december 2007  .
*  «La naissance du premier micro-ordinateur: le Micral N»   
*  History of Computer Graphics  di Dan Ryan, pagina 336. 2011, AuthorHouse. ISBN 978-1-456751-17-3
Pietralata

**Pietralata**, l'è un film Itagliàn del 2008;  dirèt da Giàni Leacche. El tìtul del film el vègn dal'umònim quartèr de Ruma, a est d'la capitàl.

## Storia

El film l'è ambientàd a Ruma, pròpri in del quartièr umònim, a est d'la cità, indùe Edoardo e Giancarlo, dü amìs atùr, i vurarèsun sfundà in del mùnd del cinema, mas 'is rendun cünt cl'è un ambiènt pròpi nò bèl.

I se deprìmun asé, e i trövun un po' 'd serenità in dl'amicìsia cun dù done: Lucrezia (Benedicta Boccoli) e Francesca.; 

## Riferimént
Pietralata (Ruma)

**Pietralata** l'è un quarté de la part est a Ruma.

El nùm el vegn prubabilmènt dal Latin *prata lata* (grand campàgne), perchè in zona ghe n'è tantìsime.

## Storia

In del 1943 el quartèr l'è stài teàter d'la Resistènsa rumana. In d'i ann '60 gh'era apena una scola e poche cà: le *Suore Sacramentine* e 'l Partìd Cumunista 'i hann cuntribüìd tantìsim in d'la cultüra d'ì fiulìn e l'ürbanisasiòn.

In del 2008 'i hann giràd un film in dle vie del quartèr.

## Riferimént


## Ligam de föra

*La storia della borgata romana
Red di tram de Milan

La **red di tram de Milan** a l'è componnuda de 17 lign urban e a gh'hann ona longhezza totala de circa 180.3&nbsp;km, la pussee longa d'Italia.

I vittur de tram a hinn ona part tipiga del paesagg urban milanes. I tram pussee caratteristigh de la red de tram milanes a hinn i inscì ciamaa "tipo 1928" (serie 1500), costruii intra el 1928 e il 1932 in 502 esemplar e anmò in gir in 163 unitaa.

De la red interurbana, che la conligava el capo-loeugh a on quaj estremm de la provincia e on quaj capo-loeugh vesin, el resta ativa la linia Milan-Limbiaa, menter per la Milan-Seregn, che adess a l'è minga in esercizzi, a l'è preveduu on mïorià.

## Red
### Lign urban
La red di tram a l'è componnuda de 17 lign urban:
*  Grech (Rovereto) - Roseri
*  Bovisa, Piazzal Bausan - Restocch, Piazza Negrelli
*  Domm - Grattasoeuj
*  Largh Cairoli - Ninguarda (Parch Nord)
*  Ortiga - Ospedal Maggior (Ninguarda)
*  Piazzal Lagosta - Quarter Adrian
*  Central FS - Porta Genova FS
*  Vial Lunigiana - Piazza XXIV Magg
*  Roseri - Calvairaa, Vial Molise
*  Cimiteri Maggior - Lorentegg
*  Domm (Dovanna) - Rozzan (Via Guido Rossa)
*  San Sir Stadi - Calvairaa, Via Monte Velino
*  Villapizzon, Piazza Castelli - Lambraa FS
*  Piazza Fontanna - Vigentin
*  Piazza Fontanna - Talied, Vial Ungheria
*  Bicocca M5 - Scinisell
*  Rimembranze de Lambraa - Piazzal Lagosta

Duu lign de la red urbana a vann foeura i confin comunaj:
* el 15 che la riva a Rozzan;
* el 31 che la riva a Cinisell Balsom, traversand on tòcch picinin indel comun de Sest San Giovann.

### Lign interurban
In passaa, Milan a l'era el center de ona granda red di tram interubana; al 2015, a l'era però ativa domà ona linia, la Milan-Limbiaa. El servizzi insu la tramvia Milan-Desi a l'è staa sopress el 30 settember 2011, spetand la recostruzion de la linia istessa comè ona pussee moderna metrotranvia.
*  Milan - Desi (sopress e rimpiazzaa da la coriera 166)
*  Comasina M3 - Mombell (Limbiaa) (sopress e rimpiazzaa da la coriera 165)

## Vos corelaa
*Tram sabbier de l'ATM
*Gioconda (tram)

## Ligamm de foeura
*  Sitt offizial de la società esercent 
*  Immagin de la red tranviaria de Milan, da ''photorail.com'' 
*  Immagin de la red tranviaria de Milan, da ''railfaneurope.net''
Caronte (corp celest)

**Caronte** l'è 'l piö grant dei satèliti natürài del pianeta nano Plutone. 
Endel ambiènt astronòmich l'è ciamàt apò **(134340) Pluto I**. 

L'è stat scuprìt endel 1978 al United States Naval Observatory de Washington, D.C., co le lastre fotogràfiche del United States Naval Observatory Flagstaff Station (NOFS). L'è 'na lüna de grànde dimensiù se confrontàda col pplutone, el sò pianéta de riferimènt. La sò 'nflüènsa gravitasiunàla l'è isé grànda che 'l baricèntro del sistéma Plutone–Caronte el se tróa al de föra de Plutone.

La sónda spasiàla New Horizons l'è pasàda arènt al sistéma Plutone–Caronte ai 14 de löi del 2015, e l'è riàda a la distànsa mìnima de Caronte de 27.000 km.

Caronte el g'ha 'n diàmetro de 1208 km — apéna apéna de piö de la metà de Plutone, e piö grant del pianeta nano Cerere. Caronte el g'ha asé de masa per ìga ragiungìt 'na fùrma sferoidàla sóta l'asiù de la sò stèsa gravità. A diferènsa de la superfìce de Plutone che l'è furmàda de gias de azòto e metàno, la superfìce de Caronte envéce l'è de gias de àiva.

## Caraterìstiche urbitàle

Caronte e Plutone i se gìra entùren l'ü a l'óter ogna 6,387 dé. I è 'n risunànsa gravitasiunàla e i se móstra sèmper la stèsa fàcia. Se tràta de 'na situasiù de ligàm gravitasiunàl recìproco, diferènt per ezèmpe de chèl che gh'è 'ntra la Tèra e la Lüna perchè la Lüna la ghe móstra sèmper la stèsa fàcia a la Tèra ma la Tèra la ghe móstra mìa sèmper la stèsa fàcia a la Lüna. La distànsa média 'ntra Caronte e plutone l'è de 19570 km. Sèrte detài de le òrbite de le lüne piö estèrne de Plutone i permèt de calculà che Caronte el g'hape presapóch 11.65% de la màsa de Plutone. e chèsto el sögerés che Caronte el g'ha de ìga 'na densità de 1.65&nbsp;±&nbsp;0.06 g/cm³, rezültàt de 'na percentuàl de 55% de préda e 45% de gias, (a diferènsa de Plutone che 'l g'harès de rià al 70% de préda).

## Riferimèncc
New Horizons

**New Horizons** l'è 'na sonda spasiàla custrüìda sö progèt de la NASA per l'esplorasiù de Plutone e del sò satèlite Caronte. L'è stàda lanciàda ai 19 de zenér del 2006 de la bàze de Cape Canaveral. L'è riàda endel sò pónt piö arènt a Plutone ai 14 de löi del 2015 a le 13:49.57 (ùra italiàna).

Dòpo la vìzita de Plutone e Caronte, la sónda la và 'n nacc col sò viàs co l'obietìf de stüdià la fàsa de Kuiper.
Łobez

**Łobez** (*Labes* in todesch storegh) l'è ona citta polacca cont ona popolazion de pussee de 10.066 personn (2019)
.
## Geografia
Łobez la se troeuva in del voivodaa de la Zachodniopomorskie, situada in da la Pomerania. L'è traversada del fiumm Rega.

Łobez - Kartahttp://www.lobez.pl/files/file/planl.jpg.  
## Stòria
La cità a l'è stada fundada in del ann 1275. Fina al 1945 l'ha faa part de la Germania.
## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Łobez l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Síndich

## Personn famuus da Łobez
* Franz Andreas von Borcke (1693–1766), 
* Ferdinand Nemitz (1805–1886),
* Felix Genzmer (1856–1929), 
* Otto Puchstein (1856–1911), 
* Walter Goehtz (1878–1946), 
* Fritz Puchstein (1893–1968), 
* Kazimierz Obuchowski, (1931–2014), 
* Andrzej Gudański (1979), 
* Zygmunt (Karol) Gryczyński (1958), 
* Ignacy Gryczyński (1948), 
* Zbigniew Harbuz (1932). 

## Galerìa de foto

File:Łobez z lotu ptaka.JPG|
File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|

## Ligamm da fö

*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
Plutonio

El **plutònio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Pu**. El g'ha nömer atòmich 94, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de plutònio el g'ha 94 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de tràse mìnime e ràre fés fés tat che l'è stat pruducìt en fùrma sintética (agn '40) prìma de éser troàt en fùrma natüràla endei agn '70 del sècol XX enden quach minerài de pechblenda en Canada. El se prezènta sota fùrma de 21 izòtopi, töcc radioatìf, dei quài chèi piö stàbii i è el 244Pu che 'l g'ha 'n perìot de smezamènt (emivita) de 80,8 miliù de agn,  242Pu (373300 agn) e 239Pu (24100 agn), chest'öltem l'è l'izòtopo che se dòpra de piö endela fabricasiù dei armamèncc nücleàr e come cumbüstìbil per le centrài nücleàre.

Per vìa de la sò radioatività el plutònio l'è periculùs per la salùte de l'òm: per ezèmpe i è asé partezèle de l'ùrden dei microgram per provocà el tumùr endei pulmù. Ai tép de la guèra frèda el plutonio l'è stat pruducìt en grànde quantità (sentenér de tonelàde) per fabricà armamèncc. Töta chèsta quantità de plutònio, sóta fùrma de àrme o mìa, la costetöés en res·cio emportànte suradetöt perchè se conós gnemò 'na maniéra praticàbil per smaltìla.
Soretta

El **Soretta** (italian: *Pizzo Suretta* o *Punta Nera*; todesch: *Surettahorn*) l'è ona scima di Alp Retegh, in del grupp di Alp del Platta.
A l'è olt 3.027 meter sora el nivell del mar. L'è la scima principal del Grupp del Soretta e 'l se troeuva in sul confin in tra la Lombardia (Val di Giust) e i Grison, a est del Pass del Spluga.
## Referiment
Spirit (rover)

**Spirit**, MER-A (Mars Exploration Rover – A), l'è 'n *rover* (cioè 'n veìcol progetàt per müìs e esplorà la superfìce de 'n còrp celèst) che gh'è stat mandàt söl pianéta Marte per mà de la NASA endel 2003, endel quàder del progràma Mars Exploration Rover gestìt del Jet Propulsion Laboratory. La g'ha tocàt el söl de Marte ai 4 de zenér del 2004 endena zòna cunsìda come cratér de Gusev, tré setemàne prìma de la sónda sò zemèla, Opportunity (MER-B), che 'nvéce l'è ateràda sö l'ótra fàcia del pianéta. El sò nòm l'è stat sernìt per mès de 'n concórs 'ntra stüdèncc organizàt de la NASA.

L'obietìf del rover Spirit l'è de fornéser dàti per stüdià la geologìa de la superfìce de Marte. El veìcol l'è stat concepìt per ìga 'na vìta ütil de 90 dé marsià e percórer 'na distànsa de 600 méter. De piö de sich àgn dòpo éser riàt sö Marte, ai 17 de mars del 2009, el Spirit el gh'ìa envéce percurìt presapóch 7,7 km. A le fì del 2009 el s'è 'nsabiàt endèna düna e la sò öltema cumunicasiù co la Tèra l'è stàda risiìda ai 22 de mars del 2010.
Opportunity

**Opportunity**, MER-B (Mars Exploration Rover – B), l'è 'l segónt de du *rover* (cioè dei veìcoi progetàcc per müìs e esplorà la superfìce de 'n còrp celèst) che gh'è stat mandàt söl pianéta Marte per mà de la NASA endel 2003, endel quàder del progràma Mars Exploration Rover.  La g'ha tocàt el söl de Marte ai 25 de zenér del 2004 endela regiù equatoriàla cunusìda col nòm de Terra Meridiani, tré setemàne dòpo de la sónda sò zemèla, Spirit (MER-A), che 'nvéce l'è ateràda sö l'ótra fàcia del pianéta. 

L'obietìf del rover Oportunity l'è de fornéser dàti per stüdià la geologìa de la superfìce de Marte. El veìcol l'ìa stat concepìt per ìga 'na vìta ütil de 90 dé marsià e percórer 'na distànsa de 600 méter, envéce endel istàt del 2015, ondes agn dòpo éser riàt so Marte, l'è amò operatìf e 'l g'ha percurìt presapóch 42 km en de pio de 4000 dé marsià. 

Endela sò misiù l'Opportunity el g'ha scuprìt el prìm meteutìt sönden óter pianéta (Heat Shield Rock, Meridiani Planum) e 'l g'ha esploràt el cratér Victoria, e 'l g'ha troát sö la córna ciamàda *"Esperance"* le cundisiù piö favorévoi per el furmàs de la vìta mai troàde sö la superfìce de Marte.

I sò müimèncc i è comandàcc del Jet Propulsion Laboratory (JPL) che l'è 'n dipartimènt del California Institute of Technology che g'ha séde a Pasadena  e che 'l gestés töt el progràma Mars Exploration Rover per la NASA.
Guardia cittadina (Polonia)

La **Guardia cittadina** (in polacch **Straż miejska**, "Guardia de la città") hinn di sorvegliant che lavoren in d'on poo de cittàa de la Polonia insema a la Policja. I sorvegliant d'incoeu hinn faa su despoeu la fin del comunism, per balanzà la polizia centralizada.
I sorvegliant i gh'han manch poder de la Policja (pòden minga menà via i gent per esempi) e pòden lavorà domà in la soa città. Normalment jutten la Policja in de la sicurezza di strad e in l'orden publegh.

I sorvegliant i gh'hann tarej, manett, spray a gas e di voeult el Taser. I gh'han di uniform che muden da città a città.

## Galleria di foto

File:POL straz miejska warsaw1.JPG|Varsavia
Fiat Bravo - Straz Miejska Lodz.jpg|Łódź
File:Toyota Prius Straz Miejska Krakow.jpg|Cracòvia
File:Kołobrzeg - Straż Miejska.jpg|Kołobrzeg
File:Straz miejska poznan1.jpg|Poznan


## Alter progett
Firefox OS

**Firefox OS** l'è staa on sistema operativ open source per i telefonin cellular.

## Storia
Firefox OS, cont el nomm de **Boot 2 Gecko** el nass longh el luj 2011 . 
El sò obiettiv l'era de fà on sistema che el va anca in su i celular ch'i costèn pocch. 
Firefox OS el drova minga ròba proprietaria, drova domà standard verti, soratutt el HTML 5.  

Dal 8 dicember del 2015 Mozilla l'ha annunciaa che el OS el sarà minga puu distribuii cont i provider, ma che 'l sigutarànn a desvilupàll.

Inveci, a febrar del 2017, la vegn nonziada la fin del progett.
### Version
#### Firefox OS 1.x
I primm version del Firefox OS i eren assee limitaa, per esempi el se podeva minga fà el copia incolla.

#### Firefox OS 2.5
La version 2.5 l'è stada assee renoeuvada e l'ha mittuu di noeuv fonzion.  
El vegn fà on noeuv *launcher*, che 'l gh'hà on fonizionament different da quel dei sò predecessor. El se pò passà dai tri ai quater colònn domà a moeuv el dit e scancellà i app l'è pussee facil. 

## Struttura

El Firefox OS el gh'ha tri strat  :
### Gonk
Gonk l'è el kernel Linux, che 'l conètt i prugramadura al telefonin.  
### Gecko
Gecko l'è el *engine* del Firefox, che interpreta el HTML. Gh'i hinn i Web Api.  
### Gaia
Gaia l'è l'interfaccia grafega del Firefox OS, desvilupada in HTML5. 

## App
I app per el Firefox OS se scarighen dal *Marketplace*.  
El sistema gh'hà ona quaj app preinstalada 'me on calendari, on browser (Firefox), on orelogg e on client email. 

## Riferiment


## Vos corelaa
*KaiOS
Windows Phone

El **Windows Phone** (abreviaa **WP**) l'è on sistema uperatif desvelupaa de Microsoft per i telefun cellular e i Smartphone.

## Versioni
### Windows Phone 7.0
Windows Phone 7.0 l'è la prima version del WP. Carateristega debon impurtanta del noeuv OS l'è la schermada cont i *Tiles*, in lombard *i piastrell*. El kernel de la 7.0 l'è el CE, di dispositif *embedded* 

### Windows Phone 7.5
WP 7.5 el gh'ha vari mejurament 'me la noeuva bara del volum, l'integrasion di social e la funsion *copia-taca giò* .
### Windows Phone 7.8
WP 7.8 el gh'ha vari mejurament, 'me el noeuv *Menu Start* e la noeuva schermada del blòcch. 
### Windows Phone 8

Windows Phone 8 el se basa in sul kernel NT, compagn del Windows desktop. El gh'ha di noeuv funsion per i prugramadur , el multitasking e, finalment, a s'poeuden fà i *screenshot*. 
I WP 7 pòden vess minga portaa a WP 8. 

### Windows Phone 8.1
Windows Phone 8.1 al gh'ha noeuv funsion e la tendina di nutifegh.

## Riferiment
Rivignano Teor

**Rivignan Teor** (in furlan, **Rivignan Teôr**, in italian **Rivignano Teor**) l'è on comun in provincia de Udin, miss in pé el 1 de genàr del 2014 per la * legg regionala n. 1 del 7 de febrar del 2013* da la fusion de Rivignano e de Teor.  
El sò element carateristech l'è el *Fium Stella*, part importanta del paesagg de Rivignano Teor, ma anca de la soa storia e di sò event. 

## Storia
La zona de Rivignano la par minga abitada in de la preistoria . 
In epoca romana i omen fan su la città. Plinio el Vecc el parla de la zona del fium Stella e dei sò insediament. 
Despoeu i invasion di barbar, el paes passa sotta el controll de la Republica di Venezia, e gh'è rimanuu fin a l'invasion del Napoleon Bonapart. 
In del ann 1815 Rivignano la diventa austriaca, e del 1866 la va dent in del Regn d'Italia.  
Del ann 2014, despoeu el referendum del 2 de dicember 2012, indoa che hàn vengiuu i "sì", el nass el comun de Rivignano Teor.

## Attrazzion
A Flambruzzo gh'è la *Villa Badoglio*, la villa del famos general, anca incoeu abitada dai sò discendent.  
A Ariis gh'è on acquari di pes d'acqua dolsa 
### Villa Otello
Ad Ariis gh'è un parch cont on castell, ciamaa de "Villa Otello" . El castel l'era del Scior de Ariis, ma poeu l'è divenuu de la fameja Savorgnan. I venien anca invaduu dal Imperadur del Lussemburgh ma i resisten, cunt el jut de la Republica de Venezia. 
### Casali Pedrina
A Casali Pedrina i hàn trovaa dei reperti del Imper Roman, l'eva ona fabrega cont du forn e on canton indoe veniven metuu a seccaa i quadrej.  
### Fera di sant
La *fera di sant* (in italian *Fiera dei Santi*) la gh'hà pussee de cent agn e l'è ona tradizzion de Rivignano. La se tegn in inverno, 'ntra la fin de otober e 'l principi de november. 
I di pussee important hinn el 31 de otober, el 1 e el 2 de november. El 31 l'è dedicaa ai zucch. 

## Politica
Quand l'è nasuu Rivignano Teor el sindegh de Rivignano l'è divenuu commisari prefettizi e el sindegh de Teor l'è divenuu el sò vice. 
Al dì d'incoeu el sindegh de Rivignano Teor l'è el scior Mario Anzil .

Rivignano Teor el voeur minga giontàss in di union di cumun. 

### Evoluziun demografega

### Frazzion
Rivignano Teor el gh'hà des frazzion.
* Rivignano (in furlan: Rivignan): L'è la "capital" del comun.
* Flambruzzo (in furlan: Flambruç)
* Teor (in furlan: Teôr)
* Rivarotta (in furlan: Rivarote): Gh'è una gesa interessanta 
* Sella
* Ariis: l'è la zona pussee turistiga del comun
* Sivigliano (in furlan: Sivian): Gh'hinn i acque de sorgente ona gesa dedicada al San Marco
* Driolassa
* Campomolle
* Chiarmacis

## Personagg important
Hinn nassuu in del teritori che incoeu l'è de Rivignano Teor:
* Fulvio Collovati, giogador de folball, campion del mond.
* Giuseppe Solimbergo, diplomatech del Regn d'Italia.
* Paolo Solimbergo, ex President del Consej Regional del Friul, el gh'ha di strad e di post dedicaa a lu.

## Riferiment


## Vos corelaa
* Domm de San Lorenz
Sciavatta

La **sciavatta** (in lombard oriental: **saàta** sébra/síbra/söbra) l'è ona calzadura de cà. El termin el vegn de l'ebraic "Shabbat", anca se gh'hinn di olter teorij. El termin italian "Ciabatta" el ven dal milanès "Sciavatta" 

## Vos correlaa
*Papòss
## Riferiment
Peder I de Russia

**Peder el Grand** (in russ **Pëtr Alekseevič Velikij**; Mosca, 1672 – San Pietroburgo, 1725) l'è staa l'imperador (Zar) de la Russia.

El Peder el voreva ona Russia moderna e forta: la sò oeuvra pussee importanta l'è la sò capital, San Pietrobùrgo, in su la Neva. 

## Riferiment


## Alter progett
Mazurek Dąbrowskiego

La **Mazurek Dąbrowskiego**, in lombard **Maruzka del Dabrowski** l'è l'inn nazional de la Polònia.

## Storia
El Dabrowski l'era on general polacch, che ha combatuu in de la Campagna d'Italia cont el Napoleon Bonapart. La Mazurka a l'è scritta a Reggio Emilia da Józef Wybicki nel luj 1797.  
L'era on cant in onor del General, ma gh'eva on gran patriottism per la Polònia spartida dai potenz stranier. 

## El test

1. *Jeszcze Polska nie zginęła
*Kiedy my żyjemy,
*Co nam obca przemoc wzięła,
*Szablą odbierzemy.

*Marsz, marsz, Dąbrowski,
*Z ziemi włoskiej do Polski
*Za twoim przewodem,
*Złączym się z narodem.

2. *Przejdziem Wisłę,
*Przejdziem Wartę,
*Będziem Polakami,
*Dał nam przykład Bonaparte,
*Jak zwyciężać mamy.

*(Rit.)*

3. *Jak Czarniecki do Poznania,
*Po szwedzkim zaborze,
*Dla ojczyzny ratowania,
*Wrócimy się przez morze.

*(Rit.)*

4. *Mówi ojciec do swej Basi,
*ały zapłakany -
*Słuchaj jeno, pono nasi
*Biją w tarabany.

*(Rit.)''


## Notazion musical
 \header {tagline = ""} \relative c' }
\score {\unfoldRepeats \relative c' }
\midi {}}

## Il Canto degli Italiani
La Mazurka cita l'Itàlia in de la part "Marsz, marsz, Dąbrowski, Z ziemi włoskiej do Polski", che el voeur di "Marcia, Marcia, Dabrowski, dai lontan terr talian a la Polònia" e l'inn talean, el "Canto degli Italiani" dis "Il sangue d'Italia, il sangue polacco bevè col cosacco ma il cor le bruciò" che el voeur di "El sang talean, el sang polonès ha bevuu cont el cosach ma el coeur le brusò". L'è l'unegh cas al mond indoa du inn se citen l'on e l'alter. 

## Riferiment


## Alter progett

## Vos corelaa
*Ei, Slav!
Enzo Ghinazzi

L**'Enzo Ghinazzi**, nomm d'art **Pupo**, (Ponticino, 11 settember 1955) a l'è on cantant, paroliee e conduttor televisiv italian, attiv dal 1975 in la musica lingera.
Adriano Olivetti

L**'Adriano Olivetti** (Ivrea, 11 de april 1901 - Svizzera, 27 de febrar 1960)    l'era on politegh e imprenditor italian, diretor general de l'Olivetti dal 1930 e president dal 1938 finna a la sò mort, in del 1960 

## Biografia

L'Olivetti el nass a Ivrea, e 'l sò pader l'era el Camillo Olivetti, fondador de la *[[Olivetti|Prima fabbrica italiana di macchine da scrivere]]*. 

Ardiano Olivetti el se laurea in del 1925 al Politecnich de Turin in ingegneria chimica e 'l va a vedè i fabricch in di Stat Unì d'America per mezz ann. Quand el torna in Italia el va a lavorà 'me operari in la fabrica de sò pader. 

In del 1932 a l'è nominaa diretor de la fabbrica de Ivrea, e dopo el diventa el president de l'Olivetti in del 1938. Lu el voleva fà pussee moderna la soa azienda cont idee innovativ 'me la decentralizzazion del lavor e el trattament dei dipendent, 'me vess uman, prima che mezz de produzion.  

Despoeu de la Segonda guerra mondiala 'l imposta l'Olivetti cont dij principi fabianista  , che i fann aumentà i profitt.

In del 1953 el derva ona fabrica a Pozzuoli, in la Bassitalia, per fà i calcolatris. El Olivetti el dà on salari pussee volt de la media, assistenza sanitaria e anca la scoeura per i bagaj dei operari. Questa fabricca la deventa la pussee produttiva de quella de Ivrea  

Grazie a lu in di ann 50 l'Olivetti la diventa ona di aziend pussee famos in del calcol mecanich e in di macchin de scriv in tutt el mond. 

Altra intuzion del Adriano Olivetti l'era quella del elettronica, grazia a lu derven i laboratori elettronegh de l'Olivetti che han portaa a l'ELEA 9003, el primm computer eletronich commercial con domà i transistor, e, despoeu de la soa mort, a la Programma 101, el primm personal computer. 

Adriano Olivetti el moeur per ona trombosi al cervell in su on treno dirett in Svizzera el dì 27 de febrar del 1960. 

## Politica

El Camillo Olivetti, sò pader, l'era on socialista. In di prim agn del fascismo l'Olivetti el supportava ona quaj ideja del fascismo, ma quand el divegn sossenn autoritari el cambia ideja e 'l vegn on sostenidor de la resistenza. . Quand che 'l sò pader l'ha ospitaa a cà soa el Filippo Turati e scernìss de fàll andà foeura da l'Itàlia cont ona machina, el compagnen lu e 'l Sandro Pertini. 

Quand che 'l finìss el fascismo, l'Olivetti el se mett in politega. L'era on sostenidor del federalism europeo, ma anca del federalism local. 

In del magg del 1956 el se candida sindegh di Ivrea e 'a l'è elegiuu. Lassa la carega a la fin del 1958 per partecipà ai elezion politegh cont el sò Movimento Comunità . 
Ai elezion politegh el ciappa on segg al Parlament, ma poeu l'ha renonziaa pocch dopo.

## Riferiment
Salvo Di Grazia

El **Salvo Di Grazia** (a l'anagrafa *Salvatore*, Catania, 1967 ) l'è on dutùr, divülgadur de la scenza e blogger talean, el gh'hà un blog indue che 'l parla de medesina e 'l cumbàtt la ciarlataneria.  
L'è sta vün dei prim a vedè aspet minga trop bei del *Metodo Stamina*  e vün dei primm a divulgsa la medesina in sul web. Adess al scriv anca in sül sit e in sü la rivista del CICAP, *Query *.

El gh'hà anca un blog in sü el **Fatto Quotidiano**. 

## Bibliografia
*Salute e Bugie
*Medicine e Bugie

## Vus curelàa
*Medesina
*CICAP
*Medesina alternativa
*Paolo Attivissimo
*Piero Angela

## Riferiment
Paolo Attivissimo

El **Paol Domenegh Attivissimo**, in italian **Paolo Domenico Attivissimo** (York, 28 de setember del 1963  ) l'è on traduttor, scrittor e blogger italian, cont anca la cittadinanza inglesa e svizzera. .

## Biografia
El Paol Attivissimo el nass a York da pader italian e mader inglesa. El sò pader, el scior Gaetano, l'è de origin pujesa e l'hà faa el traduttor per i Alleaa  
El se sposa con la sciora Elena Faro, che l'era ona soa collega del lavorà.  

Al di d'incoeu l'Attivissimo el lavora a la RSI 'me conduttor de on programa in su la sicurezza informatega e in sui notizzi fals. L'è anca el president de la sezzion tesinesa del CICAP. 
### Vita privada
L'Attivissimo el gh'hà tri fioeu, vun grand e du tosànn. Lu el cred minga al Dio.  
La sò vita in Itàlia l'è principalment in de la zona de Pavia, in di fatt lu el gh'hà faa la scoeura de l'obligg a Bereguard.  
Dal 2005 el viv a Lugan, pussee de precis a Barbengh, despoeu vess staa in Lussemburgh e in del Regn Unì. 

Del dicember 2021 l'è cittadin svizzer.

### Curiosità
El Paol Attivissimo el gh'hà on asteroide dedicaa, el 357116 Attivissimo. 

## Bibliografia
* *Winword per tutti*, Milano, Apogeo, 1994. ISBN 88-7303-066-1.
* *Il modem per tutti*, Milano, Apogeo, 1994-1996. ISBN 88-7303-081-5. 
* *Internet per tutti*, Milano, Apogeo, 1994-1999. ISBN 88-7303-085-8.
* *Windows 3.1, Word 6 per Windows, Excel 5, Access 2*, Milano, Apogeo, 1994. ISBN 88-7303-095-5.
* *Il telefonino. Guida ragionata alla telefonia cellulare in Italia*, Milano, Apogeo, 1996. ISBN 88-7303-183-8.
* *Da Windows a Linux*, con Roberto Odoardi, Milano, Apogeo, 2000. ISBN 88-7303-735-6.
* *L'acchiappavirus. Antivirus, firewall e un po' d'intelligenza: la ricetta per la sicurezza*, Milano, Apogeo, 2004. ISBN 88-503-2263-1.
* *Zerobubbole Pocket. Critica tecnica del video "Zero"*, 2008-2011.
* *Luna? Sì, ci siamo andati! Le risposte ai dubbi più frequenti sugli sbarchi lunari*, 2009-2011. ISBN 978-1-4475-6428-7.
* *Facebook e Twitter - Manuale di autodifesa*, 2012-2013.

## Riferiment
Enrico De Nicola

L**'Enrico De Nicola** (Napoli, 1877 - Torre del Greco, 1959 ) l'è staa on politegh e avocatt italian, president italian dal 1 de genar del 1948 al 11 de magg del midemm ann e prima capo provvisori del Stat.

L'era monarchich e member del Partii Liberal Italian.

## Riferiment


## Alter progett
Luigi Einaudi

El **Luigi Numa Lorenzo Einaudi** (Carrù 1874 - Roma 1961) l'è staa on politegh, giornalista e economista italian, president de la republega dal 1948 al 1955.

Intelletual e economista de spessor internazional, a l'è consideraa vun di pader de la Republega italiana. El so fioeu Giulio Einaudi l'ha fondaa la cà editris omonema, la Giulio Einaudi Editore menter el so nevod Ludovico Einaudi a l'è on famos pianista e compositor.

L'era on federalista e liberalista, oltra che monarchich. L'éra iscritt al Partii Liberal Italian.

## Riferiment
Giovanni Gronchi

El **Giovanni Gronchi** (Pontedera, 10 de setember 1877 - Roma, 17 de ottober 1978 ) l'è staa on politegh e professor italian, president italian dal 1955 al 1962 

## Riferiment
Antonio Segni

L**'Antonio Segni** (Sassari, 2 de febrar del 1891 - Roma, 1 de dicember del 1972) l'è staa on politegh, rettor e avocatt italian, president italian dal 1962 al 1964.

L'è staa anca dò voeult President del Consili e anca el sò fioeu, Mariotto, l'è staa 'n politegh.

## Riferiment


## Vos corelaa
*Governo Segni I
*Governo Segni II
Giuseppe Saragat

El **Giuseppe Saragat** (Turin, 19 de setember del 1898 - Roma, 11 de giung del 1988) l'è staa on politegh e economista italian, president italian dal 1964 al 1971  e President de l'Assemblea Costituenta dal 1946 al 1947.

## Riferiment