open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toscana

La **Tuscàna** l'è 'na regiù de l'Itàlia centràl e la sò capitàl l'è Firènse.

## Geograféa

La Toscàna l'è bagnàda dal  Mar Lìgüre e dal Mar Tireno a sira, l'è tacàda a la Ligüria, a l'Emilia e a la Romàgna a mut (nòrt), a i Marche e a l'Ümbria a matina e al Làsio a mesdé. 

Ol teritòre toscà l'è quàze töt in colìna, 66,5% del teritòre, la montàgna la rìa al 25,1%, menimà i pianüre i è pròpe póche, cioè apéna 'l 8,4%. L' fà part de la Toscàna ach 'l Arcipelago Toscano co i sò 7 ìzole e tra chèste la piö grànda l'è l'Isola d'Elba, co i sò 223,5 km².

Ol fiöm piö lónch l'è 'l Arno, lónch 241 km, che l' pàsa per Firènse e per Pìza; de regordà ach 'l Ombrone, 161 km, 'l Serchio, 111 km, la Cecina, 73 km, la Magra, 70 km.

A mut (nòrt) e a matìna 'l teritòre de la Toscàna l'è circondàt da i Apenìni che i sègna 'l cunfì co i ótre regiù, tra i ótre cadéne de mucc gh'è de regordà sura de töt i Alpi Apuane.
Ol mut piö ólt l'è 'l Monte Prado, 2.045 méter söl lièl del mar, che l' se tróa söl cunfì tra la pruìnsa de Regio e la pruìnsa de Luca; de regordà ach ol Monte Giovo, 1991 méter s.l.m., ol Monte Rondinaio, 1964 méter s.l.m., ol Monte Pisanino, 1946 méter s.l.m. e l'Alpe Tre Potenze, 1940 méter s.l.m. 
Tra i mùcc gh'è de considerà ach ol Monte Amiata, 1738 méter s.l.m. che però l'è per ès piö precìs ü vülcà che l'è smórs de tat tép.

Infine gh'è ach ü dezèrt, ol dezèrt de Accona.
Martin Weinek

**Martin Weinek** (Leoben, Austria, 1964) l'è n'attor, dopiator, enòlogh, regista e impresari austriach.  El laora per el cìnema, el teàter e la television. Al pùbblich italián l'è cognossuu per la part de l' *Ispettor Fritz Kunz* in "Il Commissario Rex".

## Cariera
Dòpo che el s'è formaa intra el 1983 e'l 1986 sòta el  Prof. Peter P. Jost, el s'è dedicaa al teater in del 1986 in d'ona quai produzion vienes. La soa prima aparizion l'é stada come ascensorista in del film *Nachsaison* (Bassa stagion).

In del 1987 lu el gh'ha avuu una part in del'òpera teatral *Der Lechner Edi schaut ins Paradies* de Jura Soyfer sòta la regia de Georg Mittendrein in del festival *Ruhrfestspiele [[Recklinghausen]]* e la soa part de spazzin in del film *Müllomania* di Dieter Berner.

Intra el 1988 e'l 1989, l'ha laoraa al Jura-Soyfer-Theater a Viena, e anca in alter teater pussè piscinitt. Lu l'ha faa anca el regista, el diretor artistich e el produtor. Dopu, in del 1989 l'ha faa part d'ona serie televisiva austriaca *[[Calafati Joe]]*. Del 1990 al 1991 l'è staa diretor artistich del Hernalser Stadttheater a Viena.

In del 1999 la soa popolarità l'è rivada anca in Italia grazie a la serie televisiva *[[Il Commissario Rex]]*, indoè che l'è fiss come atòr.

El Martin Weinek l'è apassionaa de vin e de viticoltura: del 1993 el gh'ha una soa produzion de vit a Hagensdorf (ona frazion in de la campagna del comun de Heiligenbrunn) e el ghe sta dree personalment insema a la soa mieé Eva, che l'è anca lee on artista del cinema e ona dramaturga. L'azienda l'ha ciapada da una sasina vegia  che l'han metüda a post e mudernizzada sòta la direzion de la sciora Eva Weinek. La proprietà del Weinek l'è de pu o de men cinquanta perti de tera.

## I Cinema
* 1989: Calafati Joe (television)
* 1999-2004, 2008- : Il Commissario Rex (television)
* 2004: Silentium
* 2005: Grenzverkehr
* 2006: Unter weißen Segeln (Puntada *Träume am Horizont*)
* 2007: Die Rosenheim-Cops (Puntada *Liebe bis zum Ende*)

## Ligamm de Foeu
* 
* Link ORF 
* Weinek als Weinbauer, sit dla so produsion de vin
* Genuss Burgenland 2008 
* [ Martin Weinek int la sua agenzia de [Brema]]
Lengua bavaresa

El **Bavares** (nom nativ *boarisch*, *bairisch* in tudesch) a l'è un insema de dialet del Tudesch Volt, u Oberdeutsch, ch'a hin parlaa suratüt in del südest de la Germania, in Austria, e in Südtirol (e anch int un quaj olter sit de 'l Norditalia), e pö anch a Samignun, un cumün de la Sgüissera de l'Est.
El gh'ha trè variant fundamentaj:
* el Nordbairisch (o Bavares Setentriunal);
* el Mittelbairisch (o Donaubairisch, Bavares Central - bavares del Danübi, la variant püssée cugnussüda e püssée "in", e che la se sent püssee despess a la TV u a la radiu);
* el Südbairisch (Bavares Meridiunal).

## Urigen del Nom di Bavares
El nom bavares, u Baiuvar, disen che'l vegna d'una radis celtega-germanega "baio-wariōz" e 'l vör dì "gent de la Buemia", u "Omen de la Buemia". 
Olter stüdius pensen inscambi che el nom di Bavares el vegn del popul celtegh di "Boii". L’ideja l'è che i Boii se sien messedáa prima cunt i Ruman e pö cunt i popuj germanegh migráa püssée tard int la zona.

## Carateristegh Cumünabij a tüt i Parlád Bavares
* La "a fusca", u "Dunkles a". "Worm, Woam" - Tudesch "Warm"
* La parnunzia de "s" cuma "sch" despö "r". "Erscht" - Tudesch "Erst"
* El messedà de la "m" e la "n". "Mit'n bruadar" - Tudesch "Mit dem Bruder"
* El müda de "ei" in "oa" "I woaß ned" - Tudesch "Ich weiß nicht". 
* El müdà de "oi" in "ei". "Feier" - Tudesch "Feuer".
* El mancà di vucaj türbáa. "Es war schien Glickh zu homn" - Tudesch "Es wäre schön Glück zu haben"
* El Lessegh. Per esempi: "Paradeiser, Melanzani, Karfiol, Bader, Gaudi" - Tudesch "Tomaten, Aubergine, Blumenkohl, Friseur, Spaß"

## Nordbairisch (Bavares Setentriunal)
El Bavares Setentriunal el vegn parláa int la püpart de l'Oberpfalz, int i part püssée a südest de l'Oberfranken e de'l Mittelfranken, int la part püssée a nord de l'Oberbayern e int una part ben piscinina del süd de la Sassonia (la Südvogtland).

## Mittelbairisch (Bavares Central)
El Bavares Central el vegn parláa suratüt a Münegh e in Niederbayern, Oberbayern, int'l süd de l'Oberpfalz, int'l Flachgau, int l'Oberöstereich, int'l Niederöstereich e a Viena. I patuáa parláa int'l Tiroler Unterland (a Est de Schwaz), in Salzburg (ma minga int'l Flachgau), int la Steiermark, e int'l Burgendland hin messedáa cunt el Südbairisch e vegnen inscí ciamáa Südmittelbairisch.

## Südbairisch (Bavares Meridiunal)
El Bavares Meridiunal el vegn parláa int la püpart del Tirol (a ovest de Schwaz), int'l Südtirol, int'l Kärnten, int una part ben piscinina de la Steiermark, e in Karnien e olter isul lenguistegh int'l Norditalia.

## El Pader Noster (in Bavares Central)
Insa vådar im himi, 
ghàiligt soi werdn dài' nåm. 
Dài' ràich soi kema, 
dài' wuin soi gscheng, 
wia-r-im himi, aso àf dar eardn. 
Gib ins hàind insa täglis broud, 
und vargib ins insar schuid, 
wia-r-à mia dene vagebm, 
dé an ins schuidig wordn sàn. 
Und fiar ins nét in d vasuachung, 
sundan darles ins vom ibe, amen.

## Ligam de föra/Ligam in sü la Red
* Wikipedia Bavaresa
Lengua todesca

La **Lengua Todesca** nom nativ *Deutsch*, [dɔʏ̯tʃ] a l'è una lengua germanega ocidentala. El todesc a l'è legad a l'Ingles e a l'Olandes. Ind el mont, a g'è de plu o de men, 100 milion de jent qe i parlen el todesc 'me maderlengua, e 80 milion qe i la cognossen minga 'me lengua nativa.

## Dialet
Qel qe a ciamom todesc a l'è furmad da un continum de dialet qe i inn tradizionalment divis in do grup todesc volt e todesc bass. I dialet todesc i inn diferent vun cont l'olter, e un quai dialet a l'è no intelejibel cont el todesc standard menter ge n'è de olter qe i inn intelejibel domà cont i dialet confinant.

## Fonologia
El todesc al fa distinzion fra vocai cort e vocai long:

## El Pader Noster Todesc (''Vater Unser'')
Vater Unser im Himmel, Geheiligt werde Dein Name, Dein Reich komme. Dein Wille geschehe, Wie im Himmel, so auf Erden. Unser tägliches Brot gib uns heute, Und vergib uns unsere Schuld, Wie auch wir vergeben unseren Schuldigern. Und führe uns nicht in Versuchung, Sondern erlöse uns von dem Bösen, amen.
Lengua longobarda

La **lengua longobarda** l'era la lengua di longobard (ciamad di vœulte incasì *lombard*). I longobard i eren un pòpol germanegh che i hinn rivad int la Volta Italia int el sest secol. La sò lengua la gh'ha scomenzad a vesser drovada poch a partì del setim secol, ma probabilment l'è andada inanz fin squas a l'agn 1000 d.S. 
Al dì d'incœu gh'è restad domà di frament de quella lengua chì, prinzipalment una quaj parola chì e là int i scricc latin.
Vist che gh'è mia tant test in longobard, l'è imposibil indovinà che tipo de morfologia e de sintasi el gh'hava. E donca la clasificazzion linguistica l'è basada domà ind la fonologia. Vist che el longobard el mostra un tipo de cambiament de consonant che l'è compagn de col ch'el se ved in todesch, la clasificazzion la met el longobard cont i dialet del fiœum Elba germanegh. Gh'è un mugg de nom de la familia real longobarda che i mostren qui cambiament chì di consonant, per esempi:

* pert < bert: *Aripert*, *Godepert*
* perg < berg: *Perctarit*, *Gundperga* (tosa del re Agilulf)
* prand < brand: *Ansprand*, *Liutprand*

La lengua longobarda la gh'ha lasada in eredità ai parlade lombarde d'incœu un bell po de parole, cum per esempi mucà, vardà, guastà, arnes, guera, trincà, gratà, zana, marches, sala, etc.
Pertia

La **pertia** (o **pertega** o **perga**) l'è un ünità de misüra che l'è druvaa de suvent in Lumbardia, Piemont e Emilia Rumagna. L'era druvaa giamò int el medioevo int i zonn induè che la se dröva anmò incö.
Sunsì

**Sunsì** (*Suncin* in insübrich e *Soncino* in Italian) l'è 'n cümü de  en pruvincia de Cremuna. El 18 noèmber del 2004 l'è stada fàda cità del president de la Repüblica Italiana Carlo Azeglio Ciampi. El g'ha tré frasiù: Galignà, Ilàcampagna e Isènch.

L'è tacàt ai cümü de Casalèt da Sura, Cümignà, Geniólta e Tisénch de la pruvìncia de Cremùna; Iurs, Rocafrànca, Vilaciàra de la pruvìncia de Brèsa; Funtanèla e Tór Palvisina de la pruvìncia de Bèrghem.

## Evoluzion demografega
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Sunsì l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## De èt

La Ròca sforsèsca pasàda pò a i marchés Stampa e lasàda al cümü dal marchés Massimiliano Cesare Stampa. 

## Riferimèncc


## Varda anca
* Teremòt de Sunsì del 12 de magg 1802.
Prina

* Brina, fenomen de meteorologia
* Giuseppe Prina, minister napoleonich di finanze massacrad di milanes
Gùit

**Gùit** (en italià: *Goito*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 78 km² e 'na densità de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Cavriàna, Sarezére, Ghidisöl, Marmiröl, Pòrt Mantuàn, Ròdegh e Ólta.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc de Gùit l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Wellington

**Wellington** a l'è la capitala de la Noeuva Zelanda e de la region de Wellington, a l'è la segonda cità del paes per popolazzion, dopo de Auckland, con 215.900 persone in de la cità e 439.200 in de la cità metropolitana (che la ciapa denter anca i center de Porirua, Upper Hutt e Lower Hutt) (sgiugn 2021). De sorapu Wellington a l'è anca la capitala de Stat sovran pussee a sud del mond. El nom a l'è stad dad in onor de l'Arthur Wellesley, duca de Wellington, che l'ha vensgiud la bataja de Waterloo.

## Storia
El sit de incoeu de Wellington a l'è stad abitad de divers grup Māori del secol XII. El se dis che l'esplorador legendari polinesian Kupe el sia stad in de la zona in del 925 circa. Un olter esplorador maori, Whatonga, l'ha ciamad la zoca de Wellington *Te Whanganui-a-Tara* per el so fioeul Tara.

La cità de Wellington l'è nassuda in tra el 1839 e 'l 1840 cont el rivà di europee, i prim in su la nav *Tory* el 20 de setember del 1839, e poeu in su la nav *Aurora* el 22 de sgenar del 1940, che se stabilissen arent a la boca del fium Hutt. La ciapa el nom de incoeu in del november del 1840. La cità la diventa capitala de la Noeuva Zelanda in del 1865, in de la cità a troeuvom el Governo e el Parlament, la Cort Suprema e la pupart di servizzi publegh statai.

## Geografia
La cità la se troeuva in de la guzza sud-ovest de l'Isola del Nord, a nord del Strecc de Cook e a sud de la cadena di mont Remutaka. Wellington la gh'ha havud dagn seri in pussee terramot in del 1848 e de un olter in del 1855.

## Note


## Ligam de foeura
* Sit istituzzional

## Alter proget
Mozilla Firefox

El **Mozilla Firefox** a l'è un web browser che l'è prudot de la Mozilla Foundation.
Incö 'l Firefox a l'è el terz browser püssee dupraa dopu de 'l Chrome e de l'Internet Explorer.
Ona vegia versiun del Firefox a l'è staa vultaa anca in lengua lumbarda e la tradüziun la se pö descargala chì.

## Versiun de la prugramadura
* la versiun 1.0, dopu de squas düü agn de desvilüp, a l'è gnüda föra 'l 9 de nuember 2004.
* la versiun 1.5, l'è gnüda föra 'l 29 de nuember 2005.
* la versiun 2.0 l'è gnüda föra 'l 25 de utuber 2006.
* la versiun 3.0 l'è gnüda föra 'l 17 de giügn 2008.
* la versiun 3.5 l'è gnüda föra 'l 30 de giügn 2009.
* la versiun 4.0 l'è gnüda föra 'l 30 de marz 2011.
* la versiun 10.0 l'è gnüda föra 'l 30 de giügn 2009.
* la versiun 17.0 l'è gnüda föra 'l 30 de giügn 2009.
* la versiun 24.0 l'è gnüda föra 'l 30 de giügn 2009.
* la versiun 26.0 l'è gnüda föra 'l 30 de marz 2011.
* la versiun de adess, la 36.0, a l'è gnüda föra 'l 24 de febrér 2015.
Galo-Rumanz

Classificassion di Lengu Galo-Rumanz
* **grüpp galo-rumanz**
**galo-rumanz meridiunal (ucitanic)
***grüp guascon
****guascon
*****aranes (varietà guascona parlada in Catalogna)
*** grüp catalan
**** catalan ucidental
**** catalan nord-ucidental
****** ribagorsan (varietà con con inflüensa aragunesa)
**** valensan
**** catalan uriental
**** catalan central
***** catalan de Barcelona
**** catalan del nord o rossigliunes (parlaa int'el Russilion frances)
**** balearich
**** algheres (varietà parlaa a Alghero in Sardegna)
*** grüp ucitan
**** linguaducian
**** limusin
**** alverniad
**** pruvensal
***** s'ciuadita (ebreo-pruvensal)
*** grüpo arpitan
**** arpitan o franco-pruvensal
*** grüp reto-rumanz
**** rumantsch
**** ladin
**** furlan
*** grüp galo-italich
**** piemuntes
**** lumbard
***** lumbard insubrich
***** lumbard urobich
**** emilian-rumagnöl
***** emilian
***** rumagnöl
**** ligür
***** monegasch
***** bunifacin
***** brigasch e alter varietà ligür-alpin (es. olivetees, suspelees)
***** urbasch e alter varietà ligür int'la zona ligür-piemuntes
** grüp venetic
***veneto
***trentin
***giulian
Dialet aranes

L**'aranes** (in Ucitan aranés) a l'è una variant del dialet Guascun del Ucitan che l'è parlada in de la Val d'Aran in Catalugna e recugnussüda cume lengua ufissiala (insema al Catalan e'l Castiglian). L'Aranes a l'è dupraa del 1984 'me lengua veicular per insegnà in de la Val d'Aran.
Un censiment lenguistech del 2000 el dis che:
* el 50.8% a l'è bun de scrif in aranes;
* l' 80.5% a l'è bun de legg l'aranes;
* el 90.2% a l'è bun de parlà l'aranes;
* el 92.5% al capiss l'aranes;
* el 4.5% al capiss minga l'aranes.

L'è vuna di lengov recognossude del Stat spagnoeul denanz a la Carta europea di lengov insema al catalan, al basch, al galizian, al liones, a l'aragones e a l'asturian.

## Paragun intra lenguf rumanz

## El Pader Noster Aranes
Paire Nòstre qu'ei ath cèl,
qu'eth tièu nòm sia sanctificat;
qu'eth tièu règne venga.
qu'era tia volontat sia hèita 
ara tèrra coma ath cèl.
Dòna-nos agüèi eth nòstre pan de cada dia,
e perdona-nos es nòstres ofènses
coma nosàti perdonam es d'aqueths que nos an ofensats
e no nos deishes pas caure en tentacion;
mai deliura-nos deth malin, amen.
Tit Flavi Domizian

**Tit Flavi Domizian** (*Titus Flavius Domitianus*; Roma, 24 otober 51 - Roma, 18 setember 96), l'è staa on imperador roman del 14 setember 81 al 18 setember 96 cont el nòmm de **Ceser Domizian August Germanegh** (*Cæsar Domitianus Augustus Germanicus*). L'è staa l'ultim imperador de la dinastia Flavia. L'è cognossuu cont el nòmm de Domizian.

## I origin e fameja
El Domizian l'è nassuu a Roma quand che'l sò pader Vespasian, che poeu el sariss diventaa imperador, l'eva anmò on militar. L'è staa cressuu comè vun dij futur senator. L'ha studiaa retòrega, leteratura, legg e l'art del governà. El Svetòni el scriv che l'era on bagaj istruii ed educaa. Menter el sò fradel magior, Tit, l'ha seguii el pader in dij guèrr in Afrega e in Giudea, lù l'è restaa a cà. La soa mader l'era la Flavia Domitila Magior.

## La vita duranta i regn del pader e del fradel
In de l'Ann dij quatter imperador (69), quand el sò pà l'ha sconfigiuu i òlter pretendent, lù l'ha faa l'ambassador dij Flavi al Senaa, prima che'l Vespasian rivass a Roma. Quand Vespasian l'è diventaa imperador, l'importanza del Domizian l'è cressuda. L'ha sposaa la Domizia Longina, tôsa del general Gnee Domizi Corbulon, dòpo che lé l'ha lassaa el sò vegg marii, l'Eli Lamia. 

L'è staa consul on quaj de vòlt, ma l'era on incarich onorifich. Infatt, vessend el segon fioeu de l'imperador, l'era liber dij responsabilitaa. Ma quand el fradel, anca lù imperador, l'è scomenzaa a morì, lù l'ha sercaa (e trovaa) l'ajutt dij Pretorian per diventà el noeuv princip (el Tit el gh'aveva minga dij fioeu).

## Domizian imperador
Quand el Tit a l'è mòrt, el Domizian l'è staa content, perchè l'amava nò, soratutt perchè l'era el favorii del pader. Donca, quand l'è diventaa imperador, l'ha voruu vendicàss de tucc i tòrt che l'aveva ricevuu. L'è staa nemis del Senaa, ritegnuu de lù contrari al poder imperial. L'è staa on disaster comè amministrador econòmich, l'ha cassaa via la soa miee (che l'era stada trovada cont on amant, l'ator Paris), l'ha faa sù a Roma circa cinquanta costruzion monumentaj (traj quaj anca el Colossee), l'ha sposaa la tôsa del fradel (s'ciopada in del 91), l'ha fondaa Prima Legion Minervia.

Traj sò nemis, e donca lù l'ha perseguitaa, gh'hinn staa i Giudee, i Cristian, el sò cusin Flavi Clement (che l'aveva cercaa de diventaa imperador) e i nòbil, che hànn faa on gran numer de congiur. L'ultima, in del 96, con l'ajutt de la soa vegia miee, el gh'ha avuu success: on servitor l'ha massaa insema al Stefan, l'aministrador de la Giulia, la soa segonda miee. El noeuv imperador l'è diventaa donca el vegg senator Nerva.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Vespasian
*Tit
*Nerva
*Domizia Longina
Web browser

Un **web browser** (ciamaa anca, cont on neologism, *curiosador*) a l'è on programa che'l serviss per fà vidè e per interagì cont el test, i immagin e i informazion che gh'hinn in d'ona pagina web d'on sit internet (o dent in d'ona red locala).

El browser a l'è bon de capì el codes HTML (e quel pussee recent XHTML) e de fal vidè 'me on ipertest. Vist che la pussee part di paginn web doperen el codes HTML, el browser el permet de andà in de l'internet. Al dì d'incoeu la pupart

I browser lavoren minga domà in su i computer tradizionai ma anca cont alter dispositiv 'me i palmar e i smartphone.

## On quaj browser
* Mozilla Firefox
* Google Chrome
* Midori
* Microsoft Edge
* Opera
* Safari
* surf

## In lombard
Offizialment, domà el browser Firefox el gh'ha ona traduzion in lombard, anca se l'è fiss incompleta. I utent han voltaa anca ona veggia version del Firefox e del Maxthon in Lombard Occidental.

## Referenz
Smartphone

Un **smartphone** (o adatàt in lombard **smarfon**, plural **smarfogn**) a l'è un dispusitiv purtatil che'l gh'ha la funziun de gestiun di dat persunaj insema a quela de telefun, de spess cun la funziunalità d'un PC. A gh'è minga però una definiziun indüstriala standard de smartphone. La carateristega püssee interessanta d'un smartphone a l'è quela che se poden metegh sü alter prugrama.

Incö a gh'hinn di smartphone cun la cunessiun GSM/GPRS/EDGE/UMTS/HSDPA e che dupren i tecnulugij Bluetooth e Wi-Fi per i cumünicaziun cunt alter dispositiv.



File:Treo750.jpg|Palm Treo 750
File:All9xxx.jpg|Nokia Communicator 9000, 9110, 9210, 9500
File:Cingular 8125 (htc wizard).jpg|HTC Cingular 8125
File:O2xda2i.jpg|xda IIi



## Riferiment

## Vos corelade
Telefun celülar

Un **telefun celülar**, ciamaa anca *celülar* o *telefunin* in Lumbardia e *[[Natel]]* in Tisin e in di paes rumanc, a l'è un dispusitif eletronich purtatil che'l se dupraa per la cumünicaziun de la vus o di dat in sü una ret de staziun specializaa de bas ciamaa *cell sites*. Ulter ai funziun d'un telefun, i telefun celülar d'incö gh'hann un frach de alter servizi e acessori cume i messac SMS, i e-mail, la cunessiun internet, giöch, bluetooth, infraruss, MMS, videucamera e inscì via.
E-mail

L***'e-mail***, ciamada anca **posta eletronega** o ***mail***, a l'è un servizi internet per mandà e ricef dij messacc. A l'è l'aplicaziun Internet che incö a l'è chela püssee cugnussüda e duprada. A l'è stada inventada in del 1972, quand che el Ray Tomlinson l'aveva istalaa in sül ARPANET un sistema per scambià messacc intra dij üniversità, anca se l'era staa el Jon Postel a definii el sò funziunament.
Un esempi de adress d'*email* a l'è *nom@postaeletroniga.com*, che *nom* a l'è el nom o'l psudonim de quel che'l dupra la *mail*, e *postaeletroniga.com* a l'è el sit del servizi d*'email*.
La *mail* de spess che la gh'ha dent messacc che se vören nò, de solit de reclam, a l'è ciamada in ingles *[[spam]]*. Per furtüna a gh'hinn dij prugrama che lauren 'me filter per blucà in manera utumatega la spam.
SMS

La parola **SMS** (acronim de l'ingles *Short Message Service* che'l vör dì *servizzi de messagg cürt*) a l'è duprada de solit per indicà un messagg cürt de test che'l se manda cunt un telefun celülar o alter.
Quest servizzi chì a l'è nassüü in urigin per la red GSM ma adess a l'è dispunibil anca per alter red cume la UMTS e una quaj red fissa. Se pö anca mandà un sms a un telefun celülar cunt un cumpiüter o cunt un telefun de la red fissa.
MMS

El **MMS**, l'acronim del ingles *Multimedia Messaging Service* che'l vör dì Servissi de Messac Mültimediaj, a l'è un servissi de messac telefonich che'l permet de mandà messac cunt uget mültimediaj (imagin, audiu, videu, test furmataa).
Bluetooth

El Bluetooth a l'è un prutucol per ret persunaj senza fil (WPAN, in ingles *Wireless Personal Area Network*).
El permet un metud standard, ecunomich e sicür per scambià infurmaziun intra dispusitif diferent cunt una frequenza radiu sicüra a racc cürt.
El bluetooth al cerca i dispusitif (per esempi palmar, telefun celülar, cumpiüter, cumpiüter purtatil, stampant, futucamer digitaj, videugiöch) in d'un racc d'una quaj desena de meter per metej in cumünicaziun.
HTML

L**'HTML** (acronim per l'ingles *Hyper Text Mark-Up Language*) a l'è un lenguagg de furmataziun che l'è dupraa per descriv i ducüment ipertestuaj che gh'hinn in del World Wide Web. De solit tücc i sit a hinn scrivüü in HTML, el codes che'l browser al legg e l'elabura per pö fà vidè la pagina in del scherm del cumpiüter.
Peder Mazzarella

El **Peder Mazzarella** (*Pietro Mazzarella*; Caresana, duu de marz del 1928 - Milan, 25 de ottober del 2013) l'è staa on artista de teater e de cinema, che l'ha recitaa despess in lengua lombarda.

## Biografia artistica
Nassuu a Caresana (provincia de Vercei) in del marz del Vintott, l'è deventaa famos in di Agn Sessanta dopp d'avè faa on mugg de gavetta, e l'è consideraa de tanti el mester del teater meneghin.
L'ha lavoraa cont el Piccolo Teatro in del spettacol *[[El nost Milan]]* del Giorgio Strehler, interpretanda Peppon, el brumista che l'ha faa foeura l'amant de la sò tosa; l'è staa anca l'interprete principal in *[[L'eredità del Felis]]*.
In del 1963 l'ha vinciuu el Saint Vincent Maschera d'Oro per el spettacol ciamaa El rico de Porta Garibaldi. *El nost Milan* el gh'ha 'vuu on mugg de sucess ancassì a l'estero (in Francia, per esempi). El Mazzarella l'ha vinciuu incassì el premi San Genesio e 'l premi Obrazov per l*'Eredità del Felis*, e anca el premi Illica.
A l'ha fai anch el protagonista in d'ona serie televisiva per i fioeu indovè che 'l faseva el Bertoldo.
Mazzarella l'è staa nominaa *Meneghino a vita* de Gianfranco Crespi, el president del Circol Meneghin e Cecca.
XHTML

L**'XHTML** (l'acronim del ingles e*Xtensible HyperText Markup Language*, lenguagg estendibil de marcadüra de ipertest ) a l'è un lenguagg de marcadüra che'l tira insema di prupietà del XML cunt i carateristegh del HTML: un file XTHML a l'è una pagina HTML che l'è scrivüda in curfurmità cunt el standard XML.
El XHTML a l'è nassüü in manera ufiziala el 26 de genar del 2000 cume el standard del World Wide Web Consortium (W3C) e'l pö vess definii 'me una refurmulaziun del HTML 4.01 in XML 1.0: a l'è una sorta de "punt" intra 'sti dü lenguagg chì.
Gnee Domizi Corbulon

**Gnee Domizi Corbulon** (*Cnæus Domitius Corbulo*; 15-57) l'è staa on politich e general roman. L'è staa pader e fradèl de miee d'imperador.

## Origin e carera
El Corbulon l'era el fioeu del Gnee Domizi Corbulon, on patrizi, e de la Vistilia. L'era donca parent de l'imperador Caligola perchè fradel natural de la soa ultima miee, la Milònia Cesònia, tôsa de la Vistilia. El gh'ha avuu el compit, duranta el regn de Tiberi e quèll de Caligola, de sorvejà la costruzion dij strad italian, che eren andaa in ruina. Quand che'l faseva 'sto lavorà chì l'è staa crudel, e l'imperador Claudi l'ha costringiuu a dà dij danee aj vittim.

## I sò guerr e la mòrt

Poeu l'è diventaa legaa de la Germania Inferior, indove l'ha sconfigiuu i Caucc e i Fris, comandaa del Genàsch. Ma'l Claudi l'ha mandaa sul Ren per evità che l'andass dree a conquistà. Chì, el Corbulon l'ha faa sù duu canaj tra la Mosa e'l Ren.
El noeuv imperador, Neron, l'ha mandaa a fà la guèra contra i Part, in Asia. El Corbulon l'ha tacaa el re Vologas I e l'ha ciapaa i citaa de Artaxata e Tigranocerta. Poeu l'ha faa diventà el Tigran V noeuv re d'Arménia e cont el sò successor, Tiridaa I, l'ha faa ona pas tra Roma e quèst regn Asiatich.
Ma i sò success l'aveven renduu popular davant'aj soldaa, e donca el Neron el gh'aveva pagura che voress diventà imperador (anca se quèsta l'era minga l'intenzion del Corbulon). Donca, dòpo che l'era stada tirada giò la congiura del Armi Vincian, el Neron l'ha ciamaa in Grèsa el Corbulon, che quand l'ha savuu che se voreva fàll foeura, s'è suicidaa. La tôsa soa e de la Cassia Longina, Domizia Longina, l'è diventada la prima miee de l'imperador Domizian.

## Vos correlaa
*Milònia Cesònia
*Neron
*Domizia Longina
XML

L**'XML** (l'acronim del ingles *eXtensible Markup Language*, che'l vör dì *lenguagg de marcadüra estensibila* a l'è un metalenguagg che l'ha inventaa e che 'l a gestiss el World Wide Web Consortium (W3C). 
L'XML al vegn del SGML e l'è una sua semplificaziun e adatament. 

## Varda anca
*XML external entity attack
Gaàrt

**Gaàrt** (pronunciàt [gaˈart]. En Italià: *Gavardo*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa.
 
Gaàrt l'è sitüat endèla média Val Sàbia, l'è streersàt del Cés e del canàl Naéle, che 'l ciàpa le àive del Cés a Nòrt del paés. El canàl Naéle l'è stàt importànte per Gaàrt zà prìma de l'an mìla, difàti i Frà Biniditì i dopràa l'àiva del Naéle per möer i mülì. Dèi docümencc antìch se sà che 'l vèscof de Brèsa, Berardo Maggi, endèl 1288 el g'ha fat dragà 'l fónt del canàl e renforsà i àrzegn.

El teretóre del cümü de Gaàrt el ciàpa dét pò a le frasiù de Suersòch e Suerpùt che 'na ólta i éra cümü autònomi ma che i è stacc ünicc a Gaàrt endèl 1928.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Gaàrt sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Sù

* Sù, en Italià ''Zone'', cümü de la pruvìncia de Brèsa
* Sù, en Italià ''Azzone'', cümü de la pruvìncia de Bèrghem.
Marù

**Marù** (en Italià: *Marone*) l'è 'n cümü de omènti  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. postàt söla spónda bresàna del Lac d'Izé. Marù l'è cunusìt per la sò prudusiù de òio de ulìa de àlta qualità, che ghe permèt al paés de fa part de la Asociasiù Internasiunal de le *"Cità de l'Oio"*.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Marù l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
RAM

La **RAM**, acronim del ingles *Random Access Memory* che'l voeur dì "memoria con l'acess a casasc" (*a casasc* el voeur dì che per scriv e lensg i informazion a gh'è minga de respetà on quaj orden comè per on bindell magnetegh) a l'è un tip de memoria primaria per i dat del computer che la mantegn i informazion domà quand che la memoria a l'è tacada a l'alimentazion elettrega, ossia l'è volatila.

Ona carateristega de la RAM a l'è che se pò lensg e scriv in de la memoria in d'ona manera svelta e minga complicada.

## Vos corelaa
*DRAM
*SRAM
*Row hammer
Butizì

**Butizì** (**Botticino** en Italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a Nord-Est de la cità de Brèsa sö la stràda che mìna al Lac de Gàrda.
Butizì l'è cunusìt suratöt per le càe de màrmor e per el vì *Botticino D.O.C.*. 

El cümü 'l s'è custitüìt endèl 1928 de la fuziù dei cümü de *Butizì Matìna* (postàt sul fónt de la al del Ré) e *Butizì Séra* (postàt, compàgn de l'ótra frasiù *San Gal* ai pè de la Madaléna e de la Fràta). 

## Stória
Ai tép de la duminasiù Austrìaca, Butizì el s'è mitìt en móstra per la sò atività iredentìsta che 'ndèl 1849, dòpo le *Dés zornàde de Brèsa*, la g'ha portàt a 'na represiù violènta de la part de la pulisìa austrìaca. 'Ntra le persùne che 'n chèsto perìodo ché le g'ha caraterizàt la vita del paés gh'è de regordà 'l Luigi Cazzago e 'l Tito Speri.

El prensépe del sècol XX el sègna en "boom" de la comercializasiù del màrmor de Butizì, per òpera del minìster bresà Giuseppe Zanardelli, che per fà fà sö l'Altàr de la Pàtria, el g'ha cumisiunàt la furnidüra del marmor esclüzivament de Butizì.

## Ecunumìa
L'economìa del paés l'è fondàda en bùna part sö le laorasiù tèssili dei calsècc, sö le atività de estrasiù del màrmor, e sö la cultivasiù de la icc per la prudusiù del *Botticino D.O.C.*. 
El màrmor en particolàr  l'è stat dopràt en töt el mónt: de la *Casa Bianca* de Washington a la *stàtua de la Libertà* de New York, de *l'altàr de la Pàtria* de Róma al *Tèmpio Capitolino* de Brèsa.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Butizì l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.

## Scöla de Restàuro
Söl còl de San Gal, endèl ex monastér de la *SS. Trinità*, gh'è la Scöla Regiunàl per la Valurizasiù dei Bé Cültürài, istituìda 'ndèl 1974 de l'Enaip, ente de formasiù de le Acli, co la colaborasiù de l'ICR (*Istituto Centrale del Restauro di Roma*). Endèn trènt'agn e piö, la Scöla la g'ha furmàt piö de 400 restauradùr de 'n pó töte le regiù d'Itàlia e pò a de l'èstero, La ricérca europèa COMBEFOR fàda endèl 2002 de la Fondasiù *Secco Suardo*, la g'ha 'nserìt la Scöla, 'nsèma a quàter ótre scöle italiàne 'ndèl *panel* de realtà europèe stüdiade per le sò atività de furmasiù 'ndèl setùr del restàuro. Al dé de 'ncö la Scöla l'è finansiàda de la Regiù Lombardìa cóme atività de Releànsa Regiunàl.

## Riferimèncc
Idioma

Int la filusufia dla lengua, un**'idioma** (o *lengua natüral*) l'è una lengua ch'l'è druvaa da esser animal in via parlaa, scrita o segnaa, e l'è separaa da i lengu artificial e dai lengu furmal (tipo i lenguv de prugramazion o i "lengu" druvaa per stüdià la logica furmal, specialment la logica matematica).
Sèrle

**Sèrle** (**Serle** en Italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El teretóre el se tróa a 500 méter söl lièl del mar, söle culìne de le preàlpi bresàne a 15 kilòmetri a Est de la cità de Brèsa. 

Endèl teretóre del cümü de Sèrle gh'è stat istutüìt el pàrco *Monumento Naturale Altopiano di Cariadeghe* söndèna superfìcie de 500 ètari, 'ntra i 600 e i 900 méter de altèsa. Le formasiù càrsiche tìpiche de l'altopià i è 'na caraterìstica bastànsa ünica 'ndèla zòna de le preàlpi bresàne. Per chèsta rizù 'l parco l'è frequentàt de spès de speleòlogi e scaladùr, difàti se pöl troà divèrse büze profónde, 'ntramès a piànte secolàr e divèrse varietà de fiùr endèn'ambiènt amò piötòst salvàdech.
Al intèrno de chèsta àrea gh'è apò a 'l *Monastér de S.Bartolomé* (zà *San Piéro en Mont'Ursì*), fondàt endèla prìma metà del sècol XI.

Sèrle 'l fa pàrt de la Comunità Montàna de la Val Sàbia.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Sèrle sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Sils im Engadin/Segl

**Sils im Engadin** (*Segl* in rumanc), l'è ün cumün svizzer in del Cantùn di Grisùn che'l gh'ha 744 abitant.

## El sitt

Sils el se troeuva in de l'Alta Engadina, in sü la spunda manzina del fiüm Inn, in mezz ai lach de Sils e de Silvaplana. L'è a 10 km da Sankt Moritz, 41 da Ciavèna e 75 da Coira, la capitàal del Cantùn. La staziùn de la feruvia pussee visina l'è quèla de Sankt Moritz, gestida da la Feruvia Retica.
Il punt pussee olt del Cumün l'è el Piz Corvatsch (3451 m), sul cunfìn cunt Samedan.

## El Cumün

El Cumün de Sils el gh'ha quater fraziùn:
* **Sils Baselgia**, ciamada inscì perchè a gh'è la gesa (*baselgia* in rumanc) de San Lurenz, che l'è in mezz ad ün cimiteri piscinìn; in 'sta fraziùn chì la ghè anca la *Biblioteca Engiadinaisa* ("Bibliuteca engadinés");
* **Sils Maria**, in duvè ghè'l municipi (*chesa cumünela* in rumanc), la cà in duvè l'ha vissüü Friedrich Nietzsche e'l musée Robbi (dedicàa a Andrea Robbi, pitùr de Sils mort in del 1945);
* **Val Fex**, üna val che la cumincia dal Bernina e la finiss a Sils Maria; in 'sta val chì se poeu minga nà cunt i machini (ghè ün servizi de birocc tiràa da cavaj che'l part da Sils Maria) e gh'hin ün frach de baiti fadi sü in stil engadinés;
* **Plaun da Lej**, che l'è tra Sils Baselgia e Malögia, in sü la spunda ucidentàal del lach de Sils.

Olter a 'sti fraziùn chì, gh'hin anca i piscinìn center abitàa (*aclas* in rumanc) ciamàa **Grevasalvas**, **Blaunca** e **Buaira**.

## Persunagg famùs
* Friedrich Nietzsche (1844-1900), filosuf tudesch, gh'aveva üna cà de vacanza a Sils Maria, incoeu trasfurmada in musée;
* Giovanni Segantini (1858-1899), pitùr italiàn, l'ha vissüü in Engadina tra Sils e Malögia dal 1894 fin a la mort;
* Andrea Robbi (1864-1945), pitùr svizzer, l'è nasüü e l'è mort a Sils Maria;
* Marcel Proust (1871-1922), scritùr frances, el faseva i vacanz a Sils;
* Herman Hesse (1877-1962), scritùr tudesch, anca lüü'l faseva chì i vacanz.
Nors antich

El **Nors Antich** l'è la lengua germanica del Nord parlaa da la gent che la stava in Scandinavia e da la gent scandinava int i so culoni al temp de l'età vichinga fin asquas al 1300.

## El Pader Noster in Nors

Cià chì una recostrüssion dal Pader Noster in Nors:

Faþer vár es ert a himnom, 
verði nafn þitt hæilagt 
Til kome ríke þitt, 
værði vili þin 
sva a iarðu sem í himnum. 
Gef oss ok hværn dag brauð vort dagligt 
Ok fyr gefþu oss synþer órar, 
sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert 
Leiðd oss eigi í freistni,  
heldr leys þv oss fra illo. 

(font:http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-norse-old.html )
Lengua bretun

El **Bretun** (nom natif *brezhoneg*) a l'è una lengua celtega che l'è parlada in Bretagna (*Breizh*).

## I sò dialet
I dialet del Bretun a hinn:
* Leoneg;
* Tregerieg; 
* Gwenedeg;
* Kerneveg. 
A gh'hinn minga di cunfin net intra i arej di dialet perchè la lengua la cambia un poo a la volta d'un paes al alter. El Gwenedeg a l'è chel püssè diferent per i carateristech de la sua parnunsia.
## Parentela cunt i alter [[lenguf celtech]]

## El Pader Noster in bretun
Hon Tad, pehini zo enn env,
hoc'h hano bezet santefiet;
ho rouantelez deuet deomp;
ho polontez bezet great,
var ann douar evel enn env.
Roit d'eomp hirio hor bara pemdeziek,
ha pardonuit d'eomp hon offansou,
evel ma pardounomp dar re o deuz hon offanset.
Ha na bermettit ket e kouezfemp e tentasion,
mes hon dilivrit diouz ann drouk, amen. 
El sitt del qual l'è staa ciapaa
Lengua scots

L' **Ingles de la Scozia**, ciamaa anca **Scots**, a l'è una lengua che la ciapa dent i variant anglich ch'a hinn derivaa del Middle English e che hinn dupraa in de la Scossia, in del Ulster, e in del toch de cunfin de la Repüblega Irlandesa (l' *Ulster Scots*). In del Nord de la Scossia (Highland e in di isul) a l'è parlaa el Gaelich Scuzes che l'è un altra lengua.

El toch de literadüra in lengua Scots che l'è 'l pü cugnussüü al mund a l'è la famusa cansun *[[Auld Lang Syne]]* del renumaa scritur Scusses Robert Burns.

## I dialet
A gh'hinn almen cinch dialet del Scots:
* Scots del Nort (*Northern Scots*), che l'è parlaa a Nort de Dundee. Alter sò divisiun a hinn: *North Northern*, *Mid Northern*, cugnussüü anca 'me *North East Scots* (*Doric*), e *South Northern*.
* Scots del Center (*Central Scots*), che l'è parlaa de Fife e Perthshire ai Lothians e Wigtownshire. I sò divisiun a hinn: *North East* e *South East Central*, *West Central* e *South West Central Scots*.
* Scots del Süd (*South Scots*), ciamaa anca *lengua o dialet del cunfin*.
* Scots dij Isul (*Insular Scots*), parlaa in di Orcat (*Orkney*) e in dij Shetland.
* Scots del Ulster, parlaa in del Ulster e in de la Cuntea de Donegal in de la Repüblega Irlandesa. A l'è ciamaa anca *Ullans*. In d'un articul recent de la Caroline Macafee, editura del *[[The Concise Ulster Dictionary]]*, el Scots del Ulster a l'è cunsideraa un dialet del Central Scots. El Scots l'aveven purtaa in del Ulster i paisan scuzes.

## El Pader noster Scots
Faither o us aa, bidin abune,
thy name be halie.
Let thy reign begin.
Thy will be dune,
on the erthe as it is in Hevin.
Gie us ilka day oor needfu fendin,
an forgie us aa oor ill-deeds,
e'en as we forgie thae wha dae us ill.
As lat us no be testit,
but sauf us frae the Ill-Ane, amen.
Alcan

I **alcan**, ciamaa anca *parafin*, a hinn ona fameja de idrocarbur con furmula chimega CnH2n + 2. I alcan se disen idrocarbur satur perchè gh'hann el numer pussee grand possibil de idrògen (vist che ghe n'è minga de ligam dobbi e tripel, che caratterizzen i alchen e i alchin, che hinn donca ciamaa *idrocarbur minga satur* o *insatur*).
A temperadura e pression ambient quij de lor pussee legger (finna ai 4 atom de carbòni) a hinn gass, quij con 5-16 atom de carbòni a hinn liquid sensa color, e quij pussee pesant a hinn sòlid compagn de la cera.
I alcan, soratutt quij legger a hinn dopraa 'me carburant vist che gh'hann ona granda entalpia de combustion per unitaa de massa, per la soa inerzia chimega e perchè la soa disponibilitaa in su la Tera a l'è granda (ma minga sensa fin).
Alchen

I **alchen** a hinn compòst organegh idrocarbur con formula general CnH2n. A hinn connossuu anca cont el nòmm "olefin". Come per i alcan, i atom de carbòni chì a hinn ligaa intra de lor con ligamm covalent per formà cadenn vert, linear ò cont i bròcch, ma duu atom arent a hinn ligaa cont on ligamm covalent dobbi.
Alchin

I **alchin** a hinn idrocarbur cont almen vun ligam tripel intra duu atom de carbòni e con la formula **C<sub>n</sub>H<sub>2n-2</sub>**.
Cai Calpurni Pison

El **Cai Calpurni Pison** (*Caius Calpurnius Piso*; ?-65) l'è staa on senator de Roma del primm secol dòpo la vegnuda de Gesù. L'è staa la figura principal de la congiura fada intel 65 contra l'imperador Neron, cognossuda anca comè la *Congiura de Pison*.

## El personagg e la vita
El Pison el faseva part de la nòbil fameja dij Calpurni. Lù el gh'ha avuu del pader, del qual se sa minga'l nòmm, relazion cont on fracch de famij important de Roma. L'è staa regordaa comè on bon poetta, avocatt e orator, peroo el Tacit el dis che l'era anca on òmm amant de la lusuria. In del 40, el Caligola l'ha cassaa foeura de Roma, per podè ciappà la soa miee, la Livia Orestila.

## Congiura e mòrt
Tornaa sòta el regn de Claudi intel 41, l'è diventaa cònsul suffee. Duranta el govern del Neron, l'è staa on senator important e potent. Ma l'amava minga l'imperador, e puu de ona voeulta l'aveva dii aj sò amis che'l Neron l'era dree a ruinà Roma. Intel 65, quand on gran foeugh l'ha tiraa giò ona granda part de la citaa, lù e òlter member del Senaa l'hann deciduu de cassà via l'imperador. El noeuv princip el sarìa diventaa pròpri el Pison. Ma el Milich, on s'ciav del Scevin, vun dij congiuraa, l'ha cuntà tutt a l'imperador. La congiura l'è stada descoverta e'l Pison l'ha deciduu de suicidàss e inscì l'ha faa.

## Vos correlaa
*Neron
*Congiura di Pison
Memoria USB

La **memoria USB**, **ciaveta USB** o **lapis USB** (ciamada anca in ingles *pendrive*) a l'è on dispositiv piscinin de memoria svelta che el se poeu conligà (coneter) in manera direta a 'na porta USB. Con la memoria USB se podenn memorizà fail ’mè imagen, foto, musega, programa, ecetera.
Prugramadur

El **prugramadur** (o *coder*) a l'è chel che de mestè al scrif i prugrama software in d'un quaj lenguac de prugramassiun. De solit el nom del lenguac che'l prugramadur a l'è bun de duprà a l'è metüü prima del nom de la prufessiun in ingles (ad esempi Java Programmer). Quij che lauren cun lenguac per el web se ciamen *Web Programmer*.
Un prugramadur a l'è minga un desvilüpadur de software (*software developer*), un ingegner del software (*software engineer*), un infurmatech o un analista del software (*software analyst*).
La Ada Lovelace a l'è cunsiderada la prugramadris dela storia, perchè l'aveva desvilüpà un alguritem de dupral cunt un cumpiüter, la machina analitega del Charles Babbage in del utuber del 1842.
Süpercumpiüter

El **süpercumpiüter**, ciamaa anca *süperurdinatur*, a l'è un cumpiüter che'l gh'ha una putensa de calcul propi granda e che l'è dupraa per cünt propi cumplicaa e lungh. La parola "Super Computing" l'ha duprada per la prima volta el giurnal New York World in del 1929 per parlà dela machina eletrumecanega che l'IBM l'aveva faa per la Columbia University.
USB

L' **USB** o bus de serie üniversal (in ingles *universal serial bus*) a l'è un standard de cumünicaziun seriala che'l permet de tacà dispusitif a un cumpiüter e per trasmet di dat. L'USB al permet de culigà i dispusitif cun dumà una interfacia standardizada e un ünegh cunetur, e de mejurà la capacità plug-and-play inscì da culigà/desculigà i dispusitif senza el riaviament del cumpiüter (hot swap).

## Storia
La prima versiun ufiziala, USB 1.0, a l'è del 1995 e la gh'aveva dò maner de ütilizaziun: Low-speed e Full-speed. I velucità parziaj pussibij a eren 1,5 Mbit/s e 12 Mbit/s.

La segunda versiun a l'è de l'april del 2000, e la velucità massima de trasferiment a l'era de 480 Mbit/s.

In del 2009 la sa specia la terza generaziun, cun velucità fina a 4,8 Gbit/s.
Lengua spagnöla

El **spagnö** (*español*) o castijan (*castellano*) l'è una lengua rumanza che l'è nassü int la Spagna del nord, e pian pian el s'è ingrügnaa in tütt el regn de castilia e l'è diventaa la lengua principal del guveren e del cumerc. I l'han pö purtaa in Africa, America, e int l'Asia Pacifica con e' slargament de l'imper spagnö tra el 15esim e el 19esim secul.

El prim liber de gramatica spagnöla l'è stata la Gramática de la Lengua Castellana, e l'è stat scrit del 1492 da Elio Antonio de Nebrija. Quand el liber l'è stat presentaa a la regena Isabela I de Castilia, le la gh'ha dumandaa *¿Para qué quiero una obra como ésta si ya conozco el idioma?* (Parchè a gh'avrissa bisogn d'un opera cume qusta, se a cunuss giamò la lengua?). L'autur el gh'ha rispost: *Señora, la lengua es el instrumento del Imperio* (Siura, la lengua l'è e' strüment dl'Imper).

## Status
Se a metuma insema tütt i parlant del spagnö, cüntanda sia i maderlengua che qui che i la parlan cume seconda lengua, se riva a un tutal de circa 500 milion de parlant. Quest el vö di che e' spagnö l'è la tersa lengua püssè parlaa al mond dop l'ingles e el cines. 

Al di d'incö e' spagnö l'è la lengua uficiala in Spagna, e int i püssè tanti di nassion Americane e de la Guinea Equaturial. Tütt insema, e' spagnö l'è la lengua uficial de 21 nassion. L'è incasì vün di ses lengu uficial di Nassion Ünì.

## L'alfabet spagnö
L'alfabet ufizial spagnö al gh'ha 29 leter: (ascultá ): **a, b, c, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, ll, m, n, ñ, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.**

I nomm ufiziai di leter: *(la) a, be, ce, che, de, e, efe, ge, (la) hache, i, jota, ka, ele, elle, eme, eñe, o, pe, cu, erre, ese, te, u, (u)ve, (u)ve doble / doble u, equis, i griega, zeta.*

I leter **k** e **w** a gh'hinn dumà in di parol furest.

## Test in spagnö cun la parnunzia
:(ascultà ) «SEAT es una compañía española, propiedad del Grupo Volkswagen, integrada en el Grupo de Marcas de Audi. La marca produce modelos con un diseño expresivo y un carácter innovador y deportivo. En la actualidad la empresa española comercializa siete modelos (Alhambra, Arosa, Córdoba, Ibiza, Inca, León y Toledo) y exporta las dos terceras partes de su producción. Sus principales mercados son los europeos y está presente en 70 países de los cinco continentes. La factoría de Martorell, inaugurada en 1993 por el rey Juan Carlos I, está considerada como una de las más avanzadas de Europa gracias a sus sistemas logísticos y a la flexibilidad del proceso de producción. Las ventas a cliente final de SEAT se sitúan a 500.000 unidades al año».
Veneto brasilian

El **Veneto brasilian** o **Talian** a l'è el dialèt del Vénet che l'è parlaa suratüt in de la part del stat de Rio Grande do Sul del Brasil indùe che se fà el vin e in del stat de Santa Catarina a nòrt. A l'è anca ciamaa *Vêneto brasileiro*. El Talian a l'è la cunseguénsa de la granda imigrassiùn suratüt de vénet in quèla regiùn in del votcént e nöfcént.
El Talian el vén del vénet antìch e l'è staa inflüensaa di lénguf del Nòrt Italia e del Purtughés del Brasil ma, vist che la gramatiga e 'l lèssich a hinn suratüt vénet, a l'è minga cunsiderada una léngua créula.
Cume 'l Riograndenser Hunsrückisch (*hunsriqueano riograndense* in purtughés), un dialèt tudèsch che 'l parlen di brasiliàn de urigin tudèsca, el Talian l'ha sufrii anca lü la campagna de nasiunalisassiùn del presidént Getúlio Vargas, scuminciada in di an '40, per ubligà quij che parlaven minga el purtughés a parlàl. Parlà el Talian o el Riograndenser Hunsrückisch in püblich a l'era cunsideraa cuntra la nassiùn e ufensìf. E i cunseguéns se sénten ancamò incö.

## El Pader Nòster in Talian
Pare nostro, che te si in celo,
santificà sia el to nome,
vegna a noi el to regno,
sia fata la to volontà,
come in celo così in tera.
Da' a noi, oncò, el pan cotidiano,
e perdona i nostri pecati,
come noantri perdonemo ai nostri debitori,
e no lassarne cascar in tentassion,
ma liberane del male, amen.
## Riferiment
Riograndenser Hunsrückisch

El **Riograndenser Hunsrückisch** (in Purtughes *hunsriqueano riograndense*) a l'è una variant del dialet tudesch Hunsrückisch che l'è parlada de dusent agn in Brasil, in del stat de Rio Grande do Sul. Insema al Purtughes l'Italian el Talian, l'hann inflüensada anca alter dialet tudesch, 'me chel de la Pumerania, el Pommersch-Platt e'l Plautdietsch. A bunt cünt la gramatega e'l lessich a l'è tudesca.
Parol e möd de dì purtughes a hinn cumün, suratüt in riferiment ai piant e i besti. Anca i parol tecnulogich che gh'eren minga in del temp che i tudesch andaven in Brasil a hinn ciapaa del purtughes e  a hinn diferent del tudesch: per esempi *Aviong* al post de reuplan (*Flugzeug* in tudesch), *Kamiong* (*truck*), Televisaum (*Fernsehen*).
A gh'hinn anca espressiun che hinn traslassiun del purtughes 'me *Alles Gut* (*tudo bem*) al post del tudesch standard *Wie geht's*. 
A l'è anca cumün el tacà i süfiss tudesch ai parol purtughes. Per esempi: *Canecachen* per *tassina* del purtughes *caneca*; a gh'hinn anca furm ibrid 'me *Schuhloja* (negossi dij scarp) che la vegn del tudesch *schuh* e del purtughes *loja*, e furm germanisaa dij verb purtughes: *lembrieren*, *regurdà*; *namorieren* "inamurass"; respondieren, "respunt". 

## El Pader Noster in Hunsrück
Vata unsa, de du bischt im Himmel
geheilicht wet dei Nome
dei Reich kommt
dei Wille geschet
wi im Himmel och so uf de Ead.
Unsa tächlich Brot geb uns heit
un vageb uns unsa Schult
so wi mea vagewe unsa Schuliche
un fia uns net in Vasuchung
awa erles uns vom dem Üwel. Amen.

(Varda: El pader noster in pussee de 1000 lingov )
Tudesch de la Pennsylvania

El **Tudesch de la Pennsylvania** (ciamaa anca *Pennsylvania Dutch*, Deitsch, *Pennsylvania Deutsch*, *Pennsilfaanisch-Deitsch*, *Pennsilfaani-Deitsch*, *Pennsilveni-Deitsch*, *Pennsilfaanisch*) a l'è una messedada de dialet tudesch basaa suratüt in sül tudesch central-ucidental. Al didincö, 'l Pennsylvania Dutch, l'è parlaa, pü u manch, de sfris u de sfrot, de 50,000-250,000 in del USA e Canada. A l'è la vègia lengua di svariaa cumünidaa d'inscí ciamaa Pennsylvania Dutch, un grup ethnegh maerican, donca parlada suratüt in del passaa, di imigrant tudescofen de la Pennsylvnia. La parola *dutch* el vör minga dì *ulandes*, inscí 'ma ghe sisen ''ulandes' la gent che la parla ingles al didincö, ma l'è l'inglesizzassiun de la parola "Dütsch", una parola bassatudesca che la definiss la gent del NordßCenter Germania, la püpart de l'Ulanda, etc.

Quij che'l parlen al didincö se tröen per la püpart in dela Pennsylvania (Dutch Country), in del Ohio, in del Indiana e in de l'Ontario, Canada. Però di dialet germanegh, indentifigaa suta l'umbrèla del nom "Pennsylvania Dutch" hin ancamò parlaa di vegg di cumünitaa Menunit e Amish un pu departüt in del cuntinent nordamerican.
GSM

El **Global System for Mobile communications** (in urigin el GSM el vegniva de *Groupe Spécial Mobile*) a l'è el standard püssee pupular per i telefun mobil in del mund.