open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pizz Longhin

El **Pizz Longhin** (nomm offizial: *Piz Lunghin*) l'è on mont di Alp Retegh.
El gh'ha on'altezza de 2.780 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent a la Val Bargaja (arent a Stampa).
L'è cognossuu perchè, oltr'a vess ona meta sciistega famosa, el se troeuva arent al pont in dove se incontren trii basin idrografegh, el Pass Longhin. A segonda del versant indè che la vegn giò, la pioeuva la pò finì:
*In del Mar Mediterrani, a travers de la Mera, el Lagh de Comm, l'Adda e poeu el Pò.
*In del Mar del Nord a travers de la Giulia, l'Albula e poeu el Reno.
*In del Mar Negher a travers de l'Inn e poeu el Danubi.

Ai sò pee a gh'è 'l Lagh del Longhin.
## Vos correlaa
*Val Bregaja
*Pass Longhin
*Lagh del Longhin
Nathalie Cardone

La **Nathalie Cardone** (nassüda 'l 29 mars del 1967 a Pau, in Franza) l'è un' atura e cantanta franzesa. A l'è la tusa d'un pader sizilian ed una mader ispagnöla. 

## Biugrafia
La Nathalie Cardone l'è gnüda föra la prima völta is sül gran scherm in de l'ann 1988 cunt una part in del film ciamaa *Drôle d'endroit pour une rencontre* (ch'in Lumbard el vör dì *Un stramb sit per un encunter*) indua l'ha recitaa insema al Gérard Depardieu e la  Catherine Deneuve.

Per chela part chi a l'è stada numenada per un César in de la categuria giuena atura.

Pö l'ha 'vüü anch un röl piscinin in del film *La Petite voleuse* (la piscinina ladra).

Despö l'ha 'vüü olter part in film e toch teatraj finn a quand l'haa 'ncuntraa 'l Laurent Boutonnat, quell che l'eva descuvrii la cantanta francu-canadesa Mylène Farmer. Chess chi l'eva dree a cercà vöna bona de parlà spagnö per una nöa interpretassiun del famus toch müsegal Hasta Siempre del Carlos Puebla. La cansun, registrada in de l'ann 1997, l'ha scalaa la hitparade franzesa fin sü al nümer düü e l'ha vendüü püssee de mezz mijun de disch. A purpòset del Che Guevara in d'una intravista la Nathalie l'ha dii che 'l Che l'è staa 'l toch pü sincer de la Revulüssiun Cübana, un simbul de la speransa.

In sü la cresta de chel sücess chi l'haa cumpunüü in del 1998 el so segund titul che però l'eva pü rock cuma 'l prim e che l'ha faa un büs in de l'agua.

In del 1999 l'è gnüü föra el so ters titul cunmpunüü tüt intregh de lee medèma e che l'è rivaa fin al nümer vot de la hitparade franzesa. De li a poch l'è pö gnüü föra 'l so prim album.

Dopu agn delunsg del mund de la müsega, in del 2008, la Nathalie L'e gnüda föra cunt un titul.
## Discugrafia
### Albüm de Stüdi
* 1999 : *Nathalie Cardone* (# 30 in Franza, # 26 in Belgi)
* 2008 : *Servir le beau*

### Singuj
* 1997 : *[[Hasta siempre]]* (# 2 in Franza, # 1 in Belgi, # 99 in Ulanda)
* 1998 : *Populaire* (# 88 in Franza)
* 1999 : *... Mon ange* (# 8 in Franza, # 2 in Belgi)
* 1999 : *Baila si*
* 1999 : *Les hommes de ma vie (Promo-CD)*
* 2008 : *Yo soy rebelde / Hasta siempre* (# 24 in Franza)
* 2008 : *Ma soeur (sera jamais ma rivale)* (# 57 in Franza)

## Filmugrafia
* 1988: *Drôle d’endroit pour une rencontre*
* 1988: *La Petite Voleuse*
* 1989: *J’aurais jamais dû croiser son regard*
* 1990: *La fille des collines*
* 1994: *L’Enfer*
* 1994: *Le sourire*
* 1995: *El Techo del mundo*
* 1996: *L’Avocate (TV)*
* 1997: *La colère d’une mère (TV)*

## Ligam in sü la Red
* Sit Ufizial de la Nathalie Cardone  (franzes)
* 
* La Nathalie Cardone in del video Hasta Siempre
* Nathalie Cardone la ciacula in sü 'l so nöf album e in sül Che Guevara
Pizz de l'Aqua

El **Pizz de l'Aqua** (parnonzia local: [pits da'lakwa]; nomm offizial: *Piz da l'Acqua*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
A l'è volt 3.126 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra la Svizzera e l'Italia. Per vess pussee precis, el se troeuva al confin in tra el comun de Livign (Valtellina, Lombardia) e quell de Zernez (Engadina, Grison). De la soa scima se pò vedè anca el Lagh de Livign.
## Not
Lagh del Longhin

El **Lagh del Longhin** (parnonzia local in bargajot: [lɛːk dal luŋ'giŋ]; offizial: *Lägh dal Lunghin*; todesch: *Lunghinsee*) l'è on lagh de l'Engadina, in Svizzera.
L'è ciamaa inscì perchè 'l se troeuva ai pee del Pizz Longhin, arent a Stampa (Val Bregaja) e al Pass del Maloeuggia.
A l'è important perchè l'è chì che 'l nass el fiumm Inn, vun di pussee important de la Svizzera e de l'Austria, e che poeu el ghe va dent al Danubi innanz de sbattes in del Mar Negher.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Pizz Longhin
*Inn
Teurema da Menelao

Ul **Teurema da Menelao** l'è un teurema da Gieumetria elemantar ch'al trata di triangul.

## Declarazziú
*Dai un triangul *ABC* e tri pünt *D*, *E* e *F* chi stan in sö i rett *BC*, *AC* e *AB* rispetivament, *D*, *E* ed *F'' a hin in fila se e domà se:

: \frac{AF}{FB}  \cdot \frac{BD}{DC} \cdot \frac{CE}{EA} = -1.

In questa equazziun, AF, FB, etc., i rapresentan i lünghez di segment cunt ul segn. Par esempi, la frazziun AF/FB la g'haa segn pusitif domà quand che la reta par D, E e F la taja ul segment AB.

Sa tegn anca cuunt dul urientament di segment:

: AB=-BA

## Demustrazziú

Sa veet che la aprt a sinistra du l'equazziun la g'haa segn negatif se tucc e tri i raport a hin negatif, cas in cui la reta DEF la taja no ul triangul, o un raport l'è negatif e gli altar dü pusitif, cas in cui la reta DEF la taja ul triangul in dü pünt (sa veda ul assioma da Pasch).

Sa disegnan i perpendicular da A, B e C in sö DEF, le ciami rispetivament a,b e c. Mó par similitüdin da triangul, sa veet che:

: \left|\frac{AF}{FB}\right| = \left|\frac{a}{b}\right| \ ,\ \left|\frac{BD}{DC}\right| = \left|\frac{b}{c}\right| \ ,\ \left|\frac{CE}{EA}\right| = \left|\frac{c}{a}\right|

Ciuè:

: \left|\frac{AF}{FB}\right| \cdot \left|\frac{BD}{DC}\right| \cdot \left|\frac{CE}{EA}\right| = \left| \frac{a}{b}  \cdot \frac{b}{c} \cdot \frac{c}{a} \right| = 1

L'ültima uguaglianza la sa tröva semplificando i frazziuni dentar al modul.

Per l'oltar vers du l'implicazziun:

sian D ,\ E e F in sö rispetivament i rett BC ,\ AC e AB, inscì che l'equazziun la vada ben. Sia F' ul pünt duè che i rett DE e AB sa tajan. Alura per quel ca sè demustrà in precedenza anca D ,\ E e F' i van ben in du l'equazziun. Sa cunfruntan:

: \frac{AF}{FB} = \frac{AF'}{F'B}

Ma l'è mia pussibil che püssee d'un pünt al poo spezzà un segment in dü cunt un cert raport, sicchè sa cunclüd che:

: F = F'.
Max Biaggi

**Massimiliano Biaggi** (Roma, Italia, 26 Giugn 1971) l'è stò un pilòta motociclistich italian, pluricampion dal mund cun 4 titul in da la Class 250 e 2 titul in da la Superbike.

## Rivalità
### Cun Valentino Rossi
Tra la fin di ann nuvanta e la metà dal dumila, i cumpetisiun dal Motomundial in stà caraterizàà da la rivalità spurtiva tra i 2 principal piloti italian: Valentino Rossi e Max Biaggi.
La rivalità l'é cuminciada quand in dal 1997, in dal GP d'Italia, Valentino Rossi al vincc la gara da la Class 125: Rossi l'era solit festegià i vitori cun esibisiun e gesti guliardich in umagg ai tifus: in ca l'ucasiun Rossi al percur ül "gir d'unur" purtand cun lü su la moto v'una bambula gunfiabil cun sura via la scrita **Claudia Skiffer** (riferiment a la mudela tedesca Claudia Schiffer, ül nom l'é stò mudificà per evità di prublema giudisiari); in cal periud lì, Biaggi presumibilment al frequentava la mudela inglesa Naomi Campbell e ül gir da pista cun la bambula l'é stada una chiara alusiun iröniga al "divism" da Biaggi.
Valentino Rossi in quei intervista al vegn paragunà a Biaggi, per via di sò triunf sui moto da 125cc inscì cum'é Biaggi al duminava da ann in da la Class 250.
Quand un giurnalista l'ha dumandà a Rossi se al sa sentiva "ül Biaggi da la 125", Rossi al respund: «Mi ül Biaggi da la 125? Per mi l'é lü ül Rossi da la 250...»
L'é un cuntinui inseguiment tra i 2: quand Rossi in dal 1998 al va in Class 250, Biaggi al va in Class 500. 
La rivalità la cuntinua a distansa fin al 2000, l'ann che entrambi i pilòti a garegian in dal stess Mundial, in Class 500.
Biaggi in dal 2001 al vegniva da di stagiun cun poch success, atribuibil, a sò dì, in gran part a l'inadeguatèsa tecnica da la Yamaha, Rossi inveci, nunustant al fus arivà da poch ai moto da grand cilindrada e al cureva cun la Honda.
Banská Štiavnica

**Banská Štiavnica** (*Schemnitz* in todesch; *Selmécbánya* in ungares) l'è ona città de la Slovacchia central. Ghe viven 10.477 abitant. L'è ona città mineraria storega.
## Geografia
La città la se troeuva in del distrett omonem, in de la region de Banská Bystrica.

## Storia
I primm notizzi hinn del 1075. Gh'è rivaa a lavorà di minoeur todesch, che in di document del Medioev hinn ciamaa *Saxones*. In del 1244 l'ha ciappaa i diritt de città.
I minier de or e de argent l'hann fada cress de bon, e hinn andaa inanz fina al 1918. In del XVII secol l'eva la terza città del regn de Ungheria per popolazion.
In del 1993 el sò centro storegh l'è staa mettuu dent ai ben colturai de l'UNESCO. 
## Gemellagg
* Hünenberg, Svizzera.
* Moravská Třebová, Republega Ceca.
* Ptuj, Slovenia.
* Soragna, Italia.

## Alter progett
Moravská Třebová

**Moravská Třebová** (*Mährisch Trübau* in todesch) l'è ona città ceca, in de l'est del paes. Ghe viven 10.853 personn.
La se troeuva in Muravia/Moravia, in de la region de Pardubice, distrett de Svitavy. L'è traversada de la Třebůvka.
Fina a la fin de la Segonda Guerra Mondial la soa popolazion l'eva tutta de lengua todesca.
## Gemellagg
* Banská Štiavnica, Slovacchia.
* Staufenberg, Germania.
* Vlaardingen, Olanda.
Cavandon

**Cavandon** (parnonzia local: [kavan'duŋ]; italian: *Cavandone*) l'è ona frazion de Verbania.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal, in direzion de Fontos e de Bien (ona frazion de Santin).
L'è staa on comun indipendent fina al 1927, quand che l'è staa giontaa a Palanza.
## Not
Carpian (Ghiffa)

**Carpian** (parnozia local: [kar'pjaŋ]; italian: *Carpiano*) l'è ona frazion de Ghifa.
La se troeuva a ovest del centro comunal, in de l'entroterra (Ghifa inveci l'è in sul lagh) e arent a la città de Verbania.
## Not
Grisun Talian

Al **Grizù italià** (lumbàrt usidentàl: *Grisun Talian*; talian: *Grigioni Italiano*; tudesch: *Italienischsprachiger Graubünden*; rumancc: *Grischun talian*), anca ciama **Grizù lumbàrt**, 'l è chèla bànda dal Cantù svisèr dai Grizù 'ndóe la zént la pàrla italià e lumbàrt. Ansèma 'l Cantù Tisì 'l fùrma la pàrt lumbardòfona da la Svìsera.

## Cunsiderasiù lenguistìghe
Al Grizù italià 'l è separàt dal rèst dal cantù anche geugraficamént, anfàti sóta i Alp Lepuntine e Retighe la pupulasiù l'è restàda separàda da l'ótra bànda dal Grizù. Chèla situasiù ché la g'à permetìt ai abitànt da la regiù da tegnìs strète le sò tradisiù e parlàde, pò al dé d'ancó sö quàze 15 méla persùne che le vàbita lé, de piö de l' 85% le pàrla italià. Gh'è però da dì che i censìmencc svisèr i fà mia tàta distinsiù 'ntra chi 'l pàrla nóma lumbàrt o pò a 'l italià vér e pròpe; da solèt 'l italià 'l è cunfinàt a lengua per le relasiù püsé uficiài, méntre le parlàde lumbàrde, 'nfluensàde 'n pó dal rumancc, i è largamént duperàde 'n dai cuntèst da la vìda da töi i dé.

Sa pól apò zontà che 'n dai ültem agn l'üzo da l'italià l'è dré a calà, sùradetöt an da la Val Pos-ciav. Chèl fenòmeno ché 'l è duìt perlopiö a dù laùr: l'imigrasiù dai tudescòfon 'ndai teritòre insübrech e apò a l'emigrasiù dai stès grizunés an dai cantù dal céntro-èst, andóe i ufèrte da laurà i è pö remüneràde. Gh'è pò 'na quistiù da stüde: anfàti pararès che ga sìe nüsöna scöla süperiùra per i parlànt da 'l italià 'n töt al cantù, i s-cècc i è dóca custrècc a ìga 'n educasiù scolàstega 'n tudèsch se i völ rüà a 'n tìtol da stüde piö ólt. La difuziù dal tudèsch l'è facilitàda apò a da la televisiù e dai mass media, quàze cumpletamént an lengua tudesca.

## Cümü e vài dal Grizù italià
Scima de Cugn

La **Scima de Cugn** (parnonzia mesolcinesa: ['ʃima de'kuɲ]; italian: *Cima di Cugn*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
L'è alta 2.237 meter sora el nivell del mar e l'è on pont indè che riven a incontràss trii confin. A nord de fatt a gh'è i Grison (comun de Roree), a ovest el Canton Tisin (comun de Sant Antoni) e a sud-est la Lombardia (comun de Gravedona).
La ciappa el nomm de Cugn, on'alp de Roree.
Resenteri

**Resenteri** (*Resenterio*) l'è ona località arent a Villa, in Provincia de Comm.
El sit (in origin domà ona cassina) el se troeuva a sud del centro comunal.
Rovera

**Rovera** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun de Malnaa, in de la Provincia de Vares.
Respett al centro comunal, la se troeuva a est.
Val de Rezzel

La **Val de Rezzel** (italian: *Val di Rezzalo*) l'è ona sotta-vall de l'alta Valtellina.
La se troeuva in del territori de Sondel, a nord-est del paes. La toeu part al Parch Nazional del Stelvi.
## Ligamm de foeura
*Informazion sora la val de Rezzel
Robarell (Vares)

**Robarell** (*Robarello*) l'è ona località de la città lombarda de Vares.
El sit el se troeuva a nord del centro comunal, in su la strada che la mena a la Rasa e poeu al Brinsc.
Remondò

**Remondò** (parnonzia local: [ərmun'dɔ]; inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun de Gambolò, in de la Provincia de Pavia.
L'è la frazion pussee granda del paes. La se troeuva a sud-est del centro comunal, in sù la strada che la va a Mortara.
## Referenz
Camp (Novaa)

**Camp** (*Campo*) l'è voeuna di frazion del comun ciavennasch de Novaa.
El paes el se troeuva in riva al Lagh de Mezzoeula, de l'altra banda de la Codera respett al centro comunal. On zicch pussee a sud a gh'è 'l paes de Verceia.
Camp (Tarten)

**Camp** (*Campo*) l'è ona frazion del comun valtolin de Tarten.
L'è la frazion indè che se troeuva el centro comunal.
## Vos correlaa
* Tarten
* Val Tarten
Camort

**Camort** (*Campomorto* in italian) l'è ona frazion del comun de Sizian, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, in su la strada che la mena fina a Vidigulf.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1871. Al temp di Piev a l'era part de quella de La Ciarella del Vicariaa de Binasch.
Canton (Nervian)

**Canton** (parnonzia local: [kan'tõː]; italian: *Cantone*) l'è ona frazion del comun de Nervian, in de la Provincia de Milan.
La frazion la se troeuva a sud del centro comunal, minga lontan de Poian.
Canarazz

**Canarazz** (parnonzia local: [kənə'ras]; italian: *Canarazzo*) l'è ona frazion del comun lumellin de Carbonera, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, proppi in su la riva del Tisin.
Cabronn

**Cabronn** (parnonzia local: [kab'røn]; italian: *Capronno*) l'è ona frazion del comun varesott de Angera.
El paes el se troeuva in de l'entraterra (Angera inveci la se troeuva in riva al lagh), a est del centro comunal.
A l'è staa on comun indeperlù infina al 1928.
Quizás, quizás, quizás

**Quizás, quizás, quizás** l’è öna cansù populàr scrìcia in spagnöl in del 1947 dal Osvaldo Farrés, scritùr de cansù de Cùba, che per i paròle l’è stacc ispiràt e ötàt da la Mary Tarrero-Serrano, moér del  Carlos Prio presidènt de Cùba tra ‘l 1948 e ‘l 1952. La versiù in inglés menimà l’è del Joe Davis, ma l'à mia facc adóma öna tradüsiù in inglés de la cansù, ma ‘l l’à scrìcia töta de bèl nöf.

Dezà che l’è öna di cansù piö cognusìde del repertòre melòdich ‘n lèngua spagnöla l’è stàcia 'nterpretàda e registràda da ü muntù de cantàncc e tra chès-ce gh'è la Sara Montiel, che ‘l l’à cantàda in lègnua originàl ach in di pagn de la *Teresa* in del film Noches de Casablanca del 1967, menimà la versiù 'ngléza l'è stàcia cantàda, tra i tànce, ach dal Bing Crosby.

## I paròle ‘n spagnöl

Siempre que te pregunto
Qué, cuándo, cómo y dónde
Tú siempre me respondes
Quizás, quizás, quizás

Y así pasan los días
Y yo, desesperando
Y tú, tú contestando
Quizás, quizás, quizás

Estás perdiendo el tiempo
Pensando, pensando
Por lo que más tú quieras
¿Hasta cuándo? ¿Hasta cuándo?

Y así pasan los días
Y yo, desesperando
Y tú, tú contestando
Quizás, quizás, quizás


*(tòch de müzìca adóma)*


Y así pasan los días
Y yo, desesperando
Y tú, tú contestando
Quizás, quizás, quizás

Estás perdiendo el tiempo
Pensando, pensando
Por lo que más tú quieras
¿Hasta cuándo? ¿Hasta cuándo?

Y así pasan los días
Y yo, desesperando
Y tú, tú contestando
Quizás, quizás, quizás
Carchen

**Carchen** (parnonzia local: ['kaːrkan]; italian: *Carcano*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Villa, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal, minga lontan del Lagh de Alseri.
A Carchen l'è nassuu on arcivescov de Milan (Landolf II) e gh'è stada combattuda ona battaja in tra i comun e 'l Barbarossa (9 de agost del 1160).
## Vos correlaa
* Battaja de Carchen
Calogna

**Calogna** (parnonzia local: [ka'luɲa]; italian: *Calogna*) l'è ona frazion del comun novares de Lesa.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, in sui coi (intant che Lesa a l'è in su la riva del lagh).
Calasca

**Calasca** (*Calasca* o *Calasca Dentro* in italian) l'è voeuna di frazion principai del comun ossolan de Calasca-Castion.
El paes el se troeuva arent a l'Anza, minga lontan de Antrogna (che l'è 'l centro comunal).
L'è staa on comun indeperlù fina al 1928.
Campell

*Campell (*Campello*), frazion de Faid, in la Leventina.
*Campell (*Campello Monti*), frazion de Strona.
*Pizz Campell, montagna grisonesa.
Camerian

**Camerian** o (parnonzia local: [kama'rjøŋ]; a Pernaa se ciama *Arcomerian*, IPA [arkuma'rjøŋ]; italian: *Cameriano*) l'è ona frazion del comun novares de Casalin.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, in su la strada che la mena a Novara.
A Camerian a gh'è la sede di carabiniee, ona parrocchia e 'l castell. Ghe viven circa ses'cent personn.
Carella

**Carella** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun de Eupili.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, minga lontan del Segrin.
A l'è stada on comun indeperlee fina al 1928.
Cardana

**Cardana** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun varesott de Besozz.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal. L'è anmò bell separaa de Besozz.
Casalbelott

**Casalbelott** o anca domà **el Casal** (parnonzia local: [alka'zaːl]; italian: *Casalbellotto*) l'è ona frazion del comun cremones de Casalmaggior.
El paes el se troeuva a est del capploeugh comunal, in mezz a la campagna.
L'è arent al confin cont el Mantovan, e de fatt lì visin a gh'è 'l comun de Viadana.
Carpugnin

**Carpugnin** (parnonzia local: [karpi'ɲiŋ]; italian: *Carpugnino*) l'è ona frazion del comun de Bruvél-Campugnin, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva a nord de Brovell, in su la strada che la riva a Stresa.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
Caslett (Rogen)

**Caslett** (*Casletto*) l'è voeuna di frazion del comun brianzoeu de Rogen, in Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva in sù la riva del Lagh de Pusian, a nord del centro comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928: al temp di piev el partegniva a la Squadra de Nibionn.

A Caslett a gh'è la stazion del comun, che la se troeuva in sù la ligna Comm-Lecch.
Casanoeuva (Valmorea)

**Casanoeuva** (*Casanova Lanza*) l'è voeuna di dò frazion del comun comasch de Valmorea.
El paes el se troeuva a nord de la frazion de Caverzas, in su la strada che la riva a Bizzaron e poeu al confin con la Svizzera.
La ciappa el sò nomm italian de la Lanza, el riaa che ghe passa arent.
L'è stada on comun fina al 1928. I sò abitant i gh'hann la scormagna de *goss*.
Castelfranch

*Castelfranch (*Castelfranco*), frazion de Rogn.
*Castelfranch (*Castelfranco d'Oglio*), frazion de Drizzona.
Caspan

**Caspan** (*Caspano*) l'è ona frazion del comun valtolin de Sciv.
El paes el se troeuva in su la costera di Cecch, in su la strada che la va de Seron (el centro comunal) fina a Scev (on'altra frazion del comun).
Catasch

**Catasch** (*Catasco*) l'è ona frazion del comun de Garzen.
A l'è on paes de montagna, che 'l se troeuva on zicch pussee a sud del centro comuna,. e a ovest de Dongh.
Cavagnera

**Cavagnera** (parnonzia local: [kəvə'ɲɛːrə]; italian: *Cavagnera*) l'è ona frazion del comun paves de Vidigulf.
A l'è on paisin de campagna, che 'l se troeuva a nord del centro comunal. A nord-ovest a gh'è Sizian, a est Landrian.
Cavajon

**Cavajon** (*Cavaione*) l'è ona frazion del comun de Truccazzan, in de la Provincia de Milan.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, in su la strada che la mena a Liscaa.
A l'è staa on comun fina al 1869.
Cavargnana

**Cavargnana** (istess in Italian) l'è ona frazion del comun comasch de Lescen.
La se troeuva a sud-ovest del centro comunal, in su la riva del lagh, in direzion de Ness.
Caverzass

**Caverzass** (*Caversaccio*) l'è vuna di dò frazion del comun de Valmorea, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a sud de Casanoeuva, l'altra frazion del comun.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1928. La scormagna di sò abitant a l'è *peraa*.
Scentonera

**Scentonera** (parnonzia local: [ʃantu'nɛra]; italian: *Centonara*) l'è ona frazion del comun de Bolee, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva arent a la frazion de Artò, vun di duu centri principai del comun.
Serpench

**Serpench** (parnonzia local: [sər'peːŋk]; italian: *Celpenchio*) l'è ona frazion del comun lumellin de Cozz, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, in direzion de Castelnoeuv.
L'è staa on comun indeperlù fina al 1869, quand l'è staa taccaa a Castelnoeuv. In del 1890 inveci l'è passaa a Cozz.
Cepina

**Cepina** o **Cipina** (*Cepina* in italian) l'è ona frazion del comun valtelin de Val de Sott, in de la Provincia de Sondri.
Scendraa

**Scendraa** (*Cendraro* in italian) l'è ona località de Lescen, in de la Provincia de Comm.
La frazion la gh'ha dò band; voeuna arent al lagh e voeuna che l'è arent ai montagn del Triangol Larian.
Camioeu

El **Camioeu** (parnonzia local: [ka'mjøl]; italian: *Monte Camiolo*) l'è ona montagna di Prealp Bressann.
A l'è volt 1.235 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent a la Val Vestin, in del territori de Magasa.
Badil (Val Camonega)

El **Badil** (italian: *Pizzo Badile Camuno*) l'è ona montagna di Alp Retegh orientai.
A l'è alt 2.435 e 'l se troeuva in de la Val Camonega de mezz, propi en mira a la Concarena. El ciappa el sò nomm de la forma de la soa scima.

La via pussee facil per rivà a la scima l'è quella che part da le Malghe del Volano e l'è atrezzada con cordine de metal e alter dispositiv.
Feron

El **Feron** (parnonzia local: [fe'ru]; italian: *Monte Ferone*) a l'è ona montagna di Alp Retegh.
A l'è volt 2.409 meter sora el nivell del mar. El se troeuva denter a la Val de Bravon, ona sotta-vall de la Val Camonega. El toeu part al grupp de l'Adamell.
Carzen

El **Carzen** (parnonzia local: ['karsen]; italian: *Monte Carzen*) l'è ona montagna di Prealp Bressann.
A l'è volt 1.508 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva a cavall in tra la Val Vestin (comun de Val Vestin) e la Val Sabbia (comun de Codevall).
Fina al 1918 l'era vun di mont de confin in tra l'Austria e l'Italia e, prima in tra la Repubblega de Venezia e 'l Principad de Trent.
Shaolin (comich)

**Francisco Jozenilton Veloso**, cunusüd cun la scurmagna de **Shaolin** (Coremas Brasil, vòtt de magg 1971 - Campina Grande, quatòrdez de genàr 2016), l'è stài un còmic e disegnadùr brasilian. L'ha lauràd anca cume disegnadùr per i giunài *A Palavra*, *Jornal da Paraíba* e *Revista Nordeste* e g'ha dài la vùs a *Rádio Campina Grande*.

## Biugrafia

Nasüd a Coremas, in del Stàt del Paraíba, in del 1971, l'ha cumenciàd la sò carièra al *Teater Municipal Severino Cabral*, de Campina Grande. In del 1994 el se spùsa cun Laudiceia Veloso, e i g'avaràn dü fiöi.

El 19 de genàr 2011 el g'ha vìd un gravìsim incident cun la sò màchina. L'è 'ndài cuntra un camion in sü la strada BR-230 a Campina Grande. L'è stài tànt temp in coma. Dal setèmber del 2012 l'è turnàd a cà ma el riess a cumünicà cun i sò amìs e la famiglia apena cun 'i öcc, par mesu d'un arnes fai apòsta par lü.

L'è mort el 14 de genàr 2016 pr'un arèst del cör.

### Spetàcui

* *Domingão do Faustão*
* *A Praça è Nossa*
* *Show do Tom*
* *Tudo è Possível* (*Tütt l'è pùsibil*) cun Ana Hickmann: el feva le imitasiòn e el tudèva in gìr i persunàgg püsé famùs in Brasil.

## Riferiment


## Ligam de föra

* El Twitter de Shaolin
Jantoman

*Antonello Aguzzi*, al dì d'incoeu mej cognossuu 'me **Jantoman** (Pinerolo, 6 de dicember 1959) l'è on musicista italian.
L'ha scominciaa el sò mestee in del 1987. Colaborador de tanti artista e cantant italian, a partì del 1999 l'è vun di member del grupp milanes Elio e le Storie Tese, indove che 'l sona i taster elettronegh. L'aveva giamò faa cognossenza cont el grupp des agn prima, quand l'eva incontraa al Psycho Studios de Claudio Dentes, duranta la preparazion de Elio Samaga Hukapan Kariyana Turu.
In tra i alter soranomm che gh'è staa daa a gh'è *Jantonello*, *Uomo* e *Santoman*.
Faso

**Faso**, nassuu **Nicola Fasani** (Milan, 7 de april 1965) l'è on musicista italian.
L'è cognossuu soratutt perchè l'è 'l bassista del grupp milanese Elio e le Storie Tese, a partì del 1985-1986. A bon cunt, l'ha sonaa anca per on monton de alter musicista italian (tra i tant a regordom Mina, Franco Battiato, Daniele Silvestri).
Insemma al Christian Meyer (batterista di *Elii*) e a l'Alessio Menconi l'è member del Trio Bobo. El toeu part anca a la Biba Band (de la qual l'è vun di fondador). Insemma a Elio, Rocco Tanica, Cesareo, Linus e Mangoni l'è vun di conduttor de Cordialmente. De voeuna di rubrigh inventaa de lù (*Le poesie ermetiche di Ermes Palinsesto*) l'è sortii foeura on liber, ciamaa *Il visone ha una faccia enorme* (2011).
L'è fondador (in del 1989) e president de l'Ares Milano, ona squadra de baseball. Per via de la soa passion per el baseball l'è vegnuu commentador di partid de la Major League americana in su SKY.
Luca Mangoni

**Luca Mangoni** o anca domà **Mangoni** (Milan, 26 de marz 1961) l'è on architett e on omm de spetacol italian.
L'è cognossuu soratutt perchè l'è on member *ad honorem* del grupp milanes Elio e le Storie Tese. Tra l'alter, insemma a Elio, Rocco Tanica, Cesareo, Faso e Linus el conduss Cordialmente, storegh programma de Radio DJ.
La presenza de Mangoni in del grupp a l'è particolar, già che 'l sa minga sonà e gnanca cantà (anzi, tutt el contrari): ma i sò aparizion hinn fondamentai per i concert, indove 'l vegn foeura duranta i canzon con milla travestiment diferent e 'l tacca a ballà. Vun di sò personagg pussee cognossuu l'è Supergiovane, interpretaa duranta la canzon con l'istess nomm.

In del 2010 el s'è candidaa con Refondazion Comunista al consili regional de la Lombardia; l'ann dopo inveci el s'è candidaa al consili comunal con la lista de la Milly Moratti e 'l gh'ha 'vuu 1068 preferenz. In nissun di duu cas, però, l'è riessii a vess eleggiuu.
Bésame mucho

**Bésame mucho** l’è öna cansù scrìcia ‘n spagnöl in del 1940 da la scritùra de cansù mesicàna Consuelito Velázques e l’è dientàda öna di cansù ‘n spagnöl piö cognusìde e la cansù mesicàna piö famùza e sunàda al mónt. 

Segónt chèl che la contàt sö pròpe la Velázquez, quàndo l’à scricc chèsto bolero, l’ìa gnamò bazàt nisü. Sèmper l’è l’avrès dicc de ès istàcia ispiràda da ü tòch per pianofórt ciamàt *Quejas, o la Maja y el Ruiseñor* che l’è dèt in de la suite *[[Goyescas]]* del 1911, laurà del compozidùr spagnöl Enrique Granados.

Ol prim a registrà *Bésame mucho* l’è stacc ol cantànt mesicà Emilio Tuero e dòpo de lü gh’è stacc ü muntù de cantàncc che i ‘l l’à cantàda e tra chès-ce se regórda la Sara Montiel, ol Lucho Gatica, The Beatles, la Cesária Évora, ecc.

## Töi chèi chi l'à cantàda

* Ailee
* Aimable
* Alberto Vázquez
* Alejandro Fernández
* Ana Gabriel
* Andrea Bocelli
* Andy Russell
* Antonio Machín
* Azúcar Moreno
* Banda Machos
* Bobby Capó
* Caetano Veloso
* Cal Tjader e Carmen McRae
* Can Can
* Carlos Julio Ramírez
* Carmen Consoli
* Carmen McRae
* Cesária Évora
* Charles Aznavour
* Charles Aznavour ensèma co la Edith Piaff
* Chico Novarro e Andrea Tenuta
* Chris Isaak
* Chucho Valdés
* Connie Francis
* Consuelo Velázquez
* Dalida
* Dámaso Pérez Prado
* Daniel Santos
* Dave Brubeck
* Dean Martin
* Diana Krall
* Diane Schuur
* Maynard Ferguson
* Duncan Dhu
* Elvis Presley
* Eugenia León
* Ernesto Acher
* Filippa Giordano
* Francis Goya
* Francisco Céspedes
* Frank Pourcell
* Frank Sinatra
* Frankie Laine
* Gato Barbieri
* Giusy Ferreri
* Glup
* Guadalupe Pineda
* Herb Alpert (LP *Magic Man*)
* Hello Seahorse!
* Inspector
* Irakere
* Javier Solís
* Jimmy Dorsey
* João Gilberto
* José Carreras
* José José
* Juan García Esquivel
* Julio Iglesias
* Julie London
* Kenny G
* Kylie Minogue
* Lalo Schifrin
* Lila Downs
* Linda Ronstadt
* Lisa Ono
* Los Indios Tabajaras
* Los Jaivas
* Los Pasteles Verdes
* Los Panchos
* Los Piratas
* Louis Armstrong
* Lucho Gatica
* Luis Alberto del Paraná
* Luis Miguel
* Manoella Torres
* Mariachi Vargas
* Maysa Matarazzo
* Michel Camilo
* Michel Petrucciani
* Mina
* Mireille Mathieu
* Nana Mouskouri
* Nat King Cole
* Oscar Alemán
* Omara Portuondo
* Paco de Lucía
* Paloma San Basilio
* Paul Mauriat
* Paul Butcher
* Paul Anka
* Pedro Infante
* Pedro Vargas
* Placebo
* Plácido Domingo
* Raúl Islas
* Ray Conniff
* Richard Clayderman
* Regina Orozco
* Rolando Villazón
* Sammy Davis Jr.
* Sara Montiel
* Soda Stereo
* Sonora Santanera
* Sofia Rotaru
* Stan Getz
* Susana Zabaleta
* Sussie 4
* Tania Libertad
* Thalía (apò a 'nsèma col Michael Bublé)
* Telefunka
* The Beatles
* The Coasters
* The Flamingos
* The Ventures
* Tino Rossi
* Tomatito
* Vera Lynn
* Vicente Fernández
* Vitas
* Voz en Punto
* Wes Montgomery
* Xavier Cugat
* Zoé
Lanza

La **Lanza** o **Ranza**, **Gaggioeu** o **Civ** (italian: *Clivio*, *Lanza*, *Ranza* e *Morea* in Italia, *Gaggiolo* in Svizzera) l'è on riaa che 'l passa per la Svizzera (Canton Tisin) e l'Italia (Lombardia). L'è longa 22 chilometri.
La nass ai pee del Mont San Giorgg, arent a Mered (in del Mendrisiott) e là la se ciama *Gaggioeu*. Poeu la traversa Tremona e Arz, la passa el confin e la riva a Civ, Saltri, Viggiù e Cantell (Varesott). Poeu la torna in Svizzera e la traversa Stabi.
Tornada in Italia, la traversa i paes comasch de Valmorea, Bizzaron, Roeudor e Cagn. A la fin la riva a Malnaa, e lilinscì la ghe va dent a l'Olona.
Complesso del Primo Maggio

**Complesso del Primo Maggio** l'è ona canzon del grupp milanes Elio e le Storie Tese, che l'è stada pubblicada 'me singol el 12 de april del 2013, per poeu finì in del disch L'Album Biango.
La canzon la toeu in gir i vari categorii de artista che se esibissen al Concert del Primm de Magg a Piazza San Giovanni (Roma), soratutt quei canta dopo mezzdì, prima di cantant famos (che de solit i canten la sira).
Vegnen regordaa Goran Bregović e la soa musega balcanega, i Linea 77 ('me esempi di grupp che gh'hann pussee d'on cantant), Davide Van de Sfroos (che, insemma ai "compless pujes" el representa i grupp che parlen del territori) e i Queen.

A on certo pont el canta anca l'Eugenio Finardi, che 'l fa ona citazion de la soa canzon del 1976 Non è nel cuore.
La canzon, che la gh'ha 'vuu on certo sucess, l'è stada cantada anca al Concert del Primm de Magg a Roma in quell istess ann.
## Ligamm de foeura
*El video ofizial de la canzon
Aquilegia

***Aquilegia*** l'è 'n zèner botànich che töl dét 60-70 spéci de piànte erbàcee perèni e che fà part de la famìa de le Ranunculaceae. I è piànte che crès endèi mucc del emisfér setentriunàl e i è cunusìde per la fùrma particolàr del sò fiùr.

I fiùr i pöl rià a 'na grandèsa de 7 ghèi de diàmetro. La fiuridüra de sòlet l'è 'ndèla stagiù temperàda.

## Spéci
* *[[Aquilegia alpina]]*
* *[[Aquilegia atrata]]*.
* *[[Aquilegia atrovinosa]]*
* *[[Aquilegia aurea]]*
* *[[Aquilegia barbaricina]]*
* *[[Aquilegia barnebyi]]* 
* *[[Aquilegia bernardii]]*
* *[[Aquilegia bertolonii]]*
* *[[Aquilegia blecicii]]*
* *[[Aquilegia brevistyla]]* 
* *[[Aquilegia buergeriana]]*
* *[[Aquilegia caerulea]]* 
* *[[Aquilegia canadensis]]*
* *[[Aquilegia champagnatii]]*
* *[[Aquilegia chrysantha]]*
* *[[Aquilegia cazorlensis]]*
* *[[Aquilegia desertorum]]*
* *[[Aquilegia desolatica]]*
* *[[Aquilegia dinarica]]*
* *[[Aquilegia ecalcarata]]*
* *[[Aquilegia einseleana]]*
* *[[Aquilegia elegantula]]*
* *[[Aquilegia eximia]]* 
* *[[Aquilegia flabellata]]*
* *[[Aquilegia flavescens]]* 
* *[[Aquilegia formosa]]* 
* *[[Aquilegia glandulosa]]*
* *[[Aquilegia grahamii]]*
* *[[Aquilegia grata]]*
* *[[Aquilegia incurvata]]*
* *[[Aquilegia japonica]]*
* *[[Aquilegia jonesii]]*
* *[[Aquilegia karatavica]]*
* *[[Aquilegia karelini]]*
* *[[Aquilegia kitaibelii]]*
* *[[Aquilegia lactiflora]]*
* *[[Aquilegia laramiensis]]* 
* *[[Aquilegia litardierei]]*
* *[[Aquilegia longissima]]* –
* *[[Aquilegia loriae]]*
* *[[Aquilegia micrantha]]* – 
* *[[Aquilegia moorcroftiana]]*
* *[[Aquilegia nigricans]]*
* *[[Aquilegia nugorensis]]*
* *[[Aquilegia nuragica]]*
* *[[Aquilegia olympica]]*
* *[[Aquilegia ottonis]]*
* *[[Aquilegia oxysepala]]*
* *[[Aquilegia pancicii]]*
* *[[Aquilegia parviflora]]*
* *[[Aquilegia pubescens]]*
* *[[Aquilegia pubiflora]]*
* *[[Aquilegia pyrenaica]]*
* *[[Aquilegia rockii]]*
* *[[Aquilegia thalictrifolia]]*
* *[[Aquilegia saximontana]]*
* *[[Aquilegia schockleyi]]*
* *[[Aquilegia scopulorum]]* 
* *[[Aquilegia sibirica]]*
* *[[Aquilegia transsilvanica]]*
* *[[Aquilegia triternata]]*
* *[[Aquilegia turczaninovii]]*
* *[[Aquilegia viridiflora]]*
* *[[Aquilegia viscosa]]*
* *[[Aquilegia vitalii]]*
* *[[Aquilegia vulgaris]]*
* *[[Aquilegia yabeana]]*

## Riferimèncc

* Flora Europaea: ''Aquilegia''
* USDA PLant Profile: ''Aquilegia''
* Flora of China: ''Aquilegia''
Columbia Britanega

La **Colùmbia Britànega** (*Colombie-Britannique* an francés e *British Columbia* 'n anglés) l'è la pruìnsa püsé usidentàl dal Canada. La capitàl l'è Victoria e la cità püsé grànda l'è Vancouver. La mizüra 944.735 km² la g'à 4.254.500 abitànt (2005) con ana densidà da 4,76 a/km².

## Stòria

Abitàda dóma dai 'ndìgeni 'nfìna 'n da la secùnda metà dal 1700, la Colùmbia Britànega la vegnarà culunizàda dai colòni europèi 'n dal gìr da 'n sécul.

Al nóm da la pruìnsa l'è stài catàt fò da la regina Vitoria 'n del 1858 e l'è ü ciàr riferimét al Columbia District, ciamàt ach o Oregon Country, goernàt 'nfìna al 1846 da la Hudson's Bay Company.

La Colùmbia Britànega la dienterà la pruinsà chèla de sés de la Cunfederasiù Canadéza 'l 20 da Löi dal 1871.

L'Economìa, bazàda 'n sö le risùrse naturài, la g'à cumciàt a dientà püsé 'ndustrializàda 'n dal XX sécul.

## Geugrafìa
La Colùmbia Britànega la cunfìna a ovèst con 'l Océano Pacìfech, da l'Alaska a nòrt-ovèst, dal Yukon e dai Teritore dal Nortovest a nòrt, a èst da la pruìnsa da l'Alberta e a süt coi stàt americà dal Washington, Idaho e Montana.

## Pupulasiù
Al prìma grùpo etnìc per nömèr 'l è chèl dai Britànech e anche se la magiurànsa da la pupulasiù 'l è da urìgin európea, 'l 20% 'l è da urìgin azìatega.

## Alter prugecc
Maggia (fiumm)

La **Maggia** (a Loeuden anca *el fiumm* [al'fjym], o *la Fimm*istess in italian) l'è on fiumm del Canton Tesin. Cont i sò 56 chilometer l'è 'l segond fiumm pussee longh del canton.
La nass arent a la Cristallina e la traversa la Val del Sambugh, e la Val Lavizzara. Rivada, arent a Bignasch, a la confluenza con la Bavona, la vegn giò per tutta la Val Maggia, per poeu andàggh denter al Lagh Maggior arent a Locarn.
I sò afluent principai a hinn la Bavona, la Rovana e la Melezza. La traversa i comun de Lavizzara, Cevi, Maggia, Tegna, Loson, Scona e Locarn.
## Not
Nino Frassica

**Antonino "Nino" Frassica** (Messina, Italia 11 dicembar 1950) l'é un atur, comich e persunagg televisiv italian.
I Rodond

Quell di **Rodond** l'è on mont di Alp Lepontinn.
El gh'ha on'altezza de 2.830 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in di Grison (Svizzera), al confin in tra el comun de Mesocch (Val Mesolcina) e Rossa (Val Calanca).
A nord a gh'è 'l Pizz de Muccia. Per rivà de ona vall a l'altra se passa per el Pass di Omenitt.
## Vos corelaa
*Pass di Omenitt
Non expedit

***Non expedit*** l’è öna manéra de dì latìna che la öl dì *‘l convé mia* e che de sólet l’è dovràda da la Céza Catòlega, quàndo la öl respónt de nò a öna quach domànda che la ghe é presentàda. L’è öna manéra de dì che la é dal Nöf Testamét, dezà che se la tróa zamò in di *Corinsi X, 23* ‘ndóe s’lès *Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt*.

Piö ‘n particulàr chèsta manéra de dì l’è stàcia dovràda da la Cèza Catòlega al tép del Papa Pio IX per impedì a i catòlech de das de fà ‘n de la éta politìca del Règn d’Italia, dezà che chèsto ‘l portàa ‘nacc co la sò polìtica risorgimentàla öna polìtica anticatòlega e aconfesiunàla che la porterà in del 1870 a ciapà Roma e a finìla fò col potér temporàl del Papa, potér consideràt da la Céza Catòlega indispensàbel per garantìga ‘ndipendènsa e libertà al Papa.

Chèsta proibisiù l'à mia mancàt de fà ét ol pis del eleturàt catòlech, tat che ai elesiù generài del noèmber del 1870 l'à otàt adóma 'l 45,5% di eletùr iscrìcc. Ol diviét l'è restàt in vigùr ach per töt ol puntificàt del Leù XIII e del Pio X e l'è stài abrogàt adóma in del 1919 dal Papa Benèt XV, ma zamò da i prim agn del sécol la gh'éra stàcia piö de öna dispènsa, a partì dall'enciclica *[[Il fermo proposito]]* (*Ol propózet salt*) del 1905 e sùra de töt dòpo 'l Patto Gentiloni del 1913 che l'à permetìt a catòlech de candidàs e de votà. Ol Non expedit l'è stài bandunàt per tègnega tèsta a i socialìs-cc che i res-ciàa de èns i elesiù dòpo che 'l 30 de zögn del 1912 l'éra entràt in vigùr ol süfràgio üniversàl e isé l'è stàcia metìda de bànda la questiù romàna.
Val Maggia

La **Val Maggia** ([val'mɛdʒa] o [val'mɛjdʒa] ad Airoeu; [var'maːʒa] a San Nezzee; *Valle Maggia* in italian; *Maggiatal* in todesch; *Maiental* in todesch istoregh) l'è ona vall de la Svizzera (Canton Tesin).
## Geografia
La ciappa el nomm de la Maggia, el fiumm che le traversa tutta e che 'l riva fin denter al Lagh Maggior. A sud de la vall a gh'è la città de Locarn. L'è longa cinquanta chilometer.
A l'è spartida in tre sotta-vai principai, che ciappen el nomm de vari riaa: la val Bavona, la val Rovana e la val Lavizzara (che la gh'ha vari sotta-vai anca lee, tant 'me la Val de Pescia). La Maggia la nass de la confluenza de vari rialitt in de l'alta val Lavizzara.
In de la vall a gh'è anca on quai lagh: per esempi, el lagh di Cavagnoeu, el lagh del Narett e 'l lagh del Sambugh.
I montagn pussee important a hinn:
*Basoden - 3.273 meter
*Tencia - 3.075 meter
*Cristallina - 2.912 meter
*Poncion de Braga - 2.864 meter
*Pizz Biella - 2.863 meter
*Pizz Quader - 2.793 meter
*Mont Zuccher - 2.735 meter
*Pizz Malora - 2.640 meter

La vall la confina a nord con la Leventina, a sud-est con la Val Verzasca, a sud cont el territori de Locarn, a sud-ovest con la Vall Onsernon, a ovest con l'Ossola (Piemont, Italia).
### Geografia politega

Tutta la vall la ghe pertocca al Canton Tesin. I sò paes hinn regruppaa tucc in d'on unegh distrett.
Al dì d'incoeu i comun de la vall a hinn vott: Lavizzara, Avegn Gordev, Maggia, Bosch, Camp, Scerentin, Cevi (el capploeugh) e Linesc. Alter paes important a hinn Bignasch, Loeuden, Fus, Pescia, Brontall, Broeuj, Aurisgen, Menzoni, Praa, Sornigh.
## Lenguagg

Compagn de tutt el rest del Canton Tesin, anca in de la Val Maggia l'Italian a l'è la lengua ofizial. Arent a l'Italian a se parla anca on dialett lombard alpin. El valmaggin el gh'ha di vesinanz cont el Locarnes, con l'Ossolan e 'l Leventines.
Bosch, in de la Val Rovana, l'è l'unegh comun del canton indè che la lengua ofizial l'è minga l'Italian, ma el todesch. De fatt a Bosch (nomm ofizial: *Bosco/Gurin*) se parla on dialett walser.

## Vos correlaa
*Maggia (fiumm)
*Distrett de Valmaggia
*Gurinerdeutsch
Castell (mont)

El **Castell** (*Cima di Castello*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
A l'è alt 3.388 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra la Val de Zocca, in Val Masen (Italia, Lombardia) e la Val Bregaja (Svizzera, Grison).
L'è la scima pussee alta de la Val Masen dopo del Desgrazzia, anca se l'è meno cognossuda de alter montagn compagn del Cingol e 'l Badii. 
## Not
Cabbioeu

**Cabbioeu** (parnonzia local: [ka'bje]; italian: *Cabbiolo*) l'è vuna di tre frazion del comun grisones de Lostall, in de la Mesolcina.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, arent a la Moesa e in direzion del comun de Soazza.
Soeuj

**Soeuj** (parnonzia local: [soj]; italian: *Soglio*; todesch: *Sils im Bergell*; romancc: *Suogl*) l'è ona frazion del comun grisones de Bregaja.
El paes el se troeuva in su la riva de dritta de la Mera, in tra Castascegna e Bond. Minga lontan de lì a gh'è 'l Pizz Duan.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2010.
Visavran

**Visavran** (*Vicosoprano* in italian; *Vespran* in todesch; *Visavraun* in romancc) l'è ona frazion del comun de Bregaja, in di Grison.
El paes el se troeuva circondaa de la frazion de Stampa. El pont pussee volt de Visavran l'è 'l Castell (it.: *Cima di Castello*), che 'l marca el confin con la Val Masen.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 2010. In tra i sò vegg frazion a gh'è quella de Casascia.
Barnoeuv

**Barnoeuv** (a Visavran: [bur'nøi̯f]; italian: *Borgonovo*) l'è ona frazion del comun grisones de Bregaja.
El paes el se troeuva in su la strada che la mena de Stampa a Visavran. Fina al 2010 l'eva ona frazion de Stampa.
## Referiment
Ronch (Bidree)

**Ronch** (parnonzia local: [ruŋk]; italian: *Ronco*) l'è ona frazion del comun tesines de Bidree, in la Leventina.
El paes el se troeuva dent a la Val Bidree, a sud-ovest del centro comunal e in su la riva del Tesin. 
Ronch el ghe da el nomm a on riaa che le traversa e 'l ghe va dent al Tesin.
## Not
Lurengh

**Lurengh** (parnonzia local: [ly'reŋc]; italian: *Lurengo*) l'è ona frazion del comun tesines de Quint, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a sud-est del capploeugh comunal e de sora a la frazion de Catt.
## Not
Cephalanthera longifolia

***Cephalanthera longifolia*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea de la famìa botànica de le Orchidaceae. Se le tróa endèna bùna part de l'òvest e del sud de l'Europa.

La g'ha fòie lónghe e strète.  La pöl rià a 'na altèsa de 25 ghèi en cundisiù tìpiche. La 'nfiurescènsa l'è furmàda de 8÷20 fiùr campanulàcc de presapóch 1 ghèl de grandèsa, de spès mìa deèrcc del töt. La fiuridüra la và del més de bril enfìna al més de óst, a segónda de la puzisiù e de l'atèsa söl leèl del mar (la pöl rià 'nfìna ai 1400 méter). La crès al màrzen dei bósch termòfii (mìa frècc) o radüre picàde al sul endèi bósch de fó e de rùer, endèi pracc sèch, o sedenò dré ai sentér. La preferés i teré calcàrei o calcareo-silìcei, co pH bàsich, màgher (bas valùr nütrisiunàl) e sèch.

## Tasonomìa
*Cephalanthera longifolia* l'è stàda discriìda del Fritsch e püblicàda endèl *[[Oesterreichische Botanische Zeitschrift]]* 38: 81. 1888. 
 
## Sinònim
**Cephalanthera acuminata* Wall. ex Lindl. (1840)
**Cephalanthera angustifolia* Simonk. (1887)
**Cephalanthera ensifolia* Rich. (1817)
**Cephalanthera grandiflora* Gray (1821)
**Cephalanthera lonchophylla* Rchb.f. (1851)
**Cephalanthera longifolia* f. *angustifolia* Maire & Weiller (1959)
**Cephalanthera longifolia* f. *latifolia* (Maire) Maire & Weiller (1959)
**Cephalanthera longifolia* var. *pilosa* Harz (1896)
**Cephalanthera maravignae* Tineo in G.Gussone (1844)
**Cephalanthera pallens* Rich. (1817)
**Cephalanthera thomsonii* Rchb.f. (1876)
**Cephalanthera xiphophyllum* Rchb.f. (1851)
**Cephalanthera xiphophyllum* var. *latifolia* Maire (1914)
**Epipactis ensifolia* F.W.Schmidt (1795)
**Epipactis grandiflora* (L.) Sm. (1795)
**Epipactis grandifolia* All. (1785)
**Epipactis pallens* Sw. (1805)
**Epipactis pallida* Sw. (1800)
**Epipactis xiphophylla* (Ehrh. ex L.f.) Sw. (1805)
**Limodorum acuminatum* (Wall. ex Lindl.) Kuntze (1891)
**Limodorum grandiflorum* (L.) Kuntze (1891)
**Limodorum longifolium* (L.) Kuntze (1891)
**Serapias ensifolia* Murray (1784)
**Serapias grandiflora* L. (1767)
**Serapias helleborine* var. *longifolia* L. (1753) (Basionymum)
**Serapias lonchophyllum* L.f. (1782)
**Serapias longifolia* (L.) Scop. (1772)
**Serapias nivea* Vill. (1787)
**Serapias pallida* Wahlenb. (1814)
**Serapias xiphophyllum* Ehrh. (1782)

## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi.
#  Flora of China Editorial Committee. 2009. Fl. China 25: 1–570. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
Michif

Ol **Michif** (cod. Iso 639: Crg) l’è öna lèngua mìsta che l’è nasìda quàndo i s’è mes-ciàde sö ‘nsèma la lèngua cree e ‘l francés e s’pènsa che 'l sìes söcedìt in del méla e sèt (sécol XVIII) in del teritòre de chèla che ‘ncö l’è la pruìnsa del Manitòba ‘n Canada. 

Chèsta lèngua la gh’avrès de ès egnìda al mónt tra i nòmadi mès-sànch nasìcc da òmegn francés e da fómne cree e al prensèpe la servìa a l’istès tép per capìs sia ‘n famèa che tra i dò etnìe. Ol nòm Michif ‘l vé da la paròla *métis*, cioè *més-sànch* o *metìcio*, e defàti ach ol Michif ‘l à ciapàt ergóta da töte e dò i lèngue, dal cree i rìa i vèrb dimostratìf e interogatìf co la sò morfosintàsi, menimà dal francés i vé i nòm, i pronòm e i agetìf pò a lur co la sò morfosintàsi. 

De persùne che i pàrla ‘l Michif n’è restàde gran póche e i se tróa ‘n Canada, ‘n Dakota del Nord e in Montana, fò sùra l’è consideràda öna lèngua de póch e per chèste dò resù la rés-cia de sparì.

## Riferimèncc

Marcato C., 2012, *Il Plurilinguismo*, editori Laterza, Bari; pag. 62.
Fregg (Faid)

**Fregg** (parnonzia local: [fretʃ]; italian: *Freggio*) l'è ona frazion del comun tesines de Faid, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal (in su la strada che in direzion de Quint), de sora a la frazion de Brusgnan.
Fina al 2012 l'eva ona frazion del comun de Osch.
## Not
Vigera

**Vigera** (parnonzia local: [vi'dʒejra]; italian: *Vigera*) l'è ona frazion del comun tesines de Faid, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a nord-ovest del centro local, in mezz in tra Osch e Fregg.
L'è stada ona frazion del vegg comun de Osch fina al 2012.
## Not
Molè

**Molè** (parnonzia local: [mo'lɛ]; italian: *Molare*) l'è ona frazion del comun tesines de Faid.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal. El ghe da el nomm al Pizz Molè.
## Not
Pizz de Molè

El **Pizz de Molè** (parnonzia local: [pits damu'lɛ]; italian: *Pizzo Molare*) l'è ona montagn di Alp Lepontinn.
A l'è alt 2.585 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva a cavall in tra la Leventina (comun de Faid) e la Val de Bregn (comun de Aquarossa).
El ciappa el sò nomm del paes de Molè.
## Not
Altiroeu

**Altiroeu** (parnonzia local: [alti'row]; italian: *Altirolo*) l'è ona frazion del comun tesines de Sgiornigh, in de la bassa Leventina.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, in direzion de Chironegh.
## Not
Catt

**Catt** (parnonzia local: [kat]; parnonzia a Airoeu: [cat]; italian: *Catto*) l'è ona frazion del comun tesines de Quint, in la Leventina.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal, on zicch de sotta de la frazion de Lurengh.
## Not
Degg

**Degg** (*Deggio*) l'è ona frazion del comun tesines de Quint.
El paes el se troeuva puttost taccaa al nucli principal del comun.
## Not
Madran

**Madran** (*Madrano*) l'è ona frazion del comun tesines de Airoeu.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, arent al Tesin.
## Not
Fisgion

**Fisgion** (parnonzia local: [fi'ʒoŋ]; italian: *Figgione*) l'è ona frazion del comun tesines de Faid, in Leventina.
El paes el se troeuva a est del centro comunal, arent a la frazion de Rossura. L'è staa ona frazion de Rossura fina al 2012.
## Not
Nant

**Nant** (*Nante*) l'è ona frazion del comun tesines de Airoeu, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, al de là del Tesin. 
La scormagna di abitant a l'è *ocei biott*.
## Not
Nicolás Maduro

El **Nicolás Maduro Moros** (nassüü 'l 23 de November del 1962 a Caracas) l'è un pulitegh del partii venezuelan de ünidaa sucialista, e l'è staa del 2006 finn al 16 de Sgenee del 2013 minister dij esteri venezuelan. De l' utuber 2012 a l'è 'l vicepresisdent del Venezuela e 'l s'è crüzziaa di prublema del paes menter 'l Hugo Chávez l'era malaa.
 
A l'haa vengiüü ij eleziun presidenziaj venezuelan del 14 del Avril del 2013 cunt asquas 51% di preferens cuntra i 49% de l'olter candidaa 'l Henrique Capriles Radonski.  

## Biugrafia
El Maduro l'è vün de quij che l'è minga "imparaa", l'è minga andaa a scöra, prima de fà pulitega l'era vün del popul, un sempliz manèta.

L'è 'gnüü a fà part del Movimiento Bolivariano Revolucionario 200, un partii pulitegh faa sü del Hugo Chávez, e intra 'l 1994 e 'l 1997 el n'è staa in de la diressiun nassiunala. In del 1997 a l'è staa, insèm al Hugo Chávez, vün di fundadur del muiment pulitegh ciamaa Quinta República.

Del 2000 finn al 200 a l'è staa member de l'assembleja nassiunala del Muiment Quinta Repüblega.

## Riferiment