open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barbajada

La **barbajada** l’è un dolz de biver nassid a Milan tra la fin del 1700 e 'l prensepe del  1800 che 'l ciapa 'l sò nom dal Domenico Barbaja, camerer, padron de bar e de cafè e 'nfin impresare de teater, che 'l l'avress inventàda de sgioven. La barbajàda l’è vegnida de gran moda in de la Milan del votsento.

La barbajada la va ben per l'invéren ma anch per l'estàd, desgià che s’poeul bivela cólda, ma anhh freggia e s’poeul servìlla 'nsèma a biscòcc e torte.

## Riceta
### Ingrediencc
Per fà la barbajada per una persona ga voeul:
*1 chichera de café bell fort,
*1 chichera de lacc,
*1 chichera de cicolat nigher deliguàd, 
*'n poo de panera montada bèlla frèsca,
*polver de cacào amàr, 
*zoeucher.

### Procedoeura
Voltà dent ol cafè 'n del pentolin, mètega pò 'l zoeucher, ol ciocolat e 'l lacc, impià soeu 'l foeugh, tegn la fiama bassa e froeustàll 'l toeut 'nfìna che l’è mia bell pien de s'cioeuma. Alora voltàlò fò 'n de la tazzina, mètega sora 'n poo de panera montada e una sbrofada de cacào. In estad se la pareggia 'n de la stèsa manéra però se 'mpìa mia 'l foeugh, ma gh’è de frollà soeu toeut con ona qualch tochèi de giazz.

## Nòt
Strona (riaa)

La **Strona** (inscì anca in Italian; *Stron-a* in piemontes; *Schtrünnu* in walser) l'è on riaa de la Provincia de Verbania.
La nass del Capezzon a 2.421 meter de voltezza e la traversa la vall che la gh'ha el sò nomm. La passa per i paes de Strona, Masciola, Quarna de Sora, Loreja, Germagn, Omegna, Casal e Gravaluna.
A Omegna la se gionta con la Nigoeuja; quand che poeu la riva a Gravaluna, la va dent a la Tos, e de là al Lagh Maggior.

## Riferiment

## Vos correlaa
* Val Strona
Nigoja

La **Nigoja** (*Nigoglia*) l'è on fiumm che 'l vegn foeu del Lagh d'Orta.
La nass e la finiss in del comun de Omegna. L'è longa duu chilometer, e poeu la va dent a la Strona.
## Vos correlaa
* Omegna
* Lagh d'Orta
* Strona (riaa)
Melezza

La **Melezza** o **Melezz** (parnonzia a Versc: [mele'tsa], ciamada anca *la Fimm*; in italian: *Melezzo Orientale* o *Melezza*) l'è on fiumm del Canton Tesin. L'è longa quaranta chilometri.
La nass in Italia, ai pee de la Pioeuda de Crana (Val Vigezz). La passa per el paes de Arvoeugn (frazion de Zen), poeu per Santa Maria e Malesch (indè che la toeu sù i aqui de la Loana).
La riva a Re, e lì la vall la tacca a strenges on poo. La passa el confin a Ribellasca e la ciappa el nomm *Melezza* (in Italia l'è cognossuu 'me *Melezz*) e la traversa i Cent Vai. A la fin de la vall la ciappa i aqui de l'Isorna, e dopo 'n poo la va dent a la Maggia.
A Palagnedra l'è sbarraa de ona diga.

In Italia el sò nomm toscan l'è "Melezzo Orientale", in Isvizzera inveci l'è "Melezza".
## Not

## Vos ligaa
*Val Vigezz
*Cent Vai (vall)
*Maggia (fiumm)
*Melezz
Tresa

La **Tresa** (inscì anca in Italian; *Tretia* in Latin) l'è on fiumm che 'l nass del Lagh de Lugan.
La nass al confin tra l'Italia e la Svizzera e la riva fina al Lagh Maggior. L'è longa tredes chilometri, e prima de nà dent al Verban, la se gionta a la Margorabbia.

In Italian, la gh'ha on nomm de mas'c in Italia (*il Tresa*), de donna in Isvizzera (*la Tresa*, tant 'me in Lombard).
## Comun traversaa
*Svizzera: Pont de Tresa, Croeuj e Montegg.
*Italia: Lavena Pont, Cremenaga e Luin.

Lì indè la gh'è la font de la Tresa, a gh'è anca el pont che 'l spartiss Lavena Pont in Italia de Pont de Tresa in Isvizzera. 

## Vos ligaa
*Lagh de Lugan
*Lagh Maggior
Cannobin

El **Cannobin** (*Cannobino* in Italian; *Cannobine* in Frances) l'è on riaa che 'l se troeuva in de la Provincia de Verbania.
El nass de la scima de la Laurasca (a 2.195 meter), e la va giò per la vall che la gh'ha el sò nomm. L'è longh vincinch chilometri.
A la fin el riva a Cannoeubi, le separa de la frazion de Trefiumm e 'l finiss denter al Lagh Maggior.
## Vos correlaa
* Val Cannobina
* Lagh Maggior
Scima de la Bassa

La **Scima de la Bassa** (parnonzia a Loeuden ['ʃima dla 'basa]) l'è on mont del Canton Tisin.
L'è alta 2.023 e la toeu sù el sò nomm de on'alp che la se troeuva là arent, in de la Vall Onsernon.
Minga lontan de lì a gh'è anca el Pass de la Bassa, che 'l mena de la Val Maggia a la Vall Onsernon.
## Vos ligaa
*Pass de la Bassa
## Not
Pelos (mont)

El **Pelos** (parnonzia a Loeuden: [al pe'lo:s]) l'è on mont del Canton Tesin.
L'è alt 2.064 meter e l'è al confin in tra la Val Maggia e la Vall Onsernon.
## Not
Campedell (mont)

El **Campedell** o **Scima de Campedell** (*Pizzo* o *Piz di Campedell* in Italian; parnonzia local: [kampe'del]) l'è on mont del Canton Tesin.
El se troeuva in di Lepontinn, al confin in tra la Val Riviera (comun de Crescian e de Osogna) e la Val Calanca (comun de Arvigh), on poo pussee a sud del Torron d'Oeurz. El gh'ha on'altezza de 2.500 meter.
## Not

## Ligamm de foeura
*Descrizion del mont
Poncion d'Alnasca

El **Poncion d'Alnasca** (parnonzia local: [po'ntʃom da'lnaʃka]; italian: *Poncione d'Alnasca*) l'è on mont de la Val Verzasca (Canton Tesin).
L'è alt 2.300 meter e 'l ciappa el sò nomm de l'alp de l'Alnasca (in del dialett del sitt: *er alp de r'Alnasca*).
L'è on poo pussee a sud de la Scima de Cagnon, e l'è al confin in tra i paes de la Gerra, Vertezz e Brion. Sotta al mont la nass ona valletta che se ciama val d'Alnasca.
## Not
Poncion de la Marcia

El **Poncion de la Marcia** (parnonzia local: [po'ntʃom der 'martʃa]; *Poncione della Marcia* in Italian) l'è on mont del Canton Tesin.
El se troeuva in de la Val Verzasca, al confin tra i comun de la Gerra e de Brion, oltra che al confin in tra el tocch principal de la vall e la val d'Osura. L'è alt 2.454 meter.
## Not
Masnan

El **Masnan** (ciamaa inscì a Biasca, parnonziaa [ma'ʒnaŋ]; *Scima di Scorsiroeui/Scorziroeui* in del dialett de Osogna; *Masnàn* in Italian e in tucc i alter lengov del mond) l'è on mont del Canton Tesin.
El se troeuva in de la val Riviera, al confin tra i comun de Osogna e Biasca. L'è alt 2.505 meter.
## Not
Brè (mont)

El **Brè** (Italian: *monte Brè*) l'è on mont che 'l se troeuva sora Lugan.
L'è alt 925 meter e tutt intorna el gh'ha i paes de Gandria, Viganell e Casgnoeura. Per rivàggh sora se pò andà a pee, o anca cont ona funicolar che la partiss de Cassaraa.
On poo sotta la scima gh'è 'l paesin de Brè (anca lù quarter de Lugan).
Cramalina

La **Cramalina** (*Pizzo Cramalina*) l'è on mont del Canton Tisin.
L'è alta 2.321 meter. La se troeuva al confin tra la Val Maggia e la Vall Onsernon (val de Versgelett, per vess precis), e lì in sù la scima a gh'è 'l confin tra i paes de Loeuden, Gress e Somei.
## Vos correlaa
*Informazion per rivàggh in scima a la Camalina
## Not
Molinera (mont)

El **Molinera** (inscì anca in del dialett de Lumin, parnonziaa: [ɛl moli'neːra]; italian: *Piz di Molinera*) l'è on mont de la Svizzera.
L'è alt 2.288 meter, e 'l confina in tra la Val Riviera (Lumin) e la Calanca (comun de Buscen). A Lumin, giò del mont la ven giò 'na vall (ciamada "la vall"), traversada de on riaa che l'è ciamaa Riaa Grand (parnonzia del loeugh: [ri'aː graːn]).
## Not
Riaa Grand

El **Riaa Grand** (parnonzia del sitt: [ri'a: gra:n]; in italian: *Riale Grande*) l'è on riaa del Canton Tesin.
El nass ai pee del Molinera e 'l traversa la val de Lumin (che quei de Lumin a ciamen domà *la vall*). Rivaa in del paes, el va dent a la Moesa.
## Not

## Vos ligaa
* Moesa
* Molinera (mont)
* Lumin
Corno de Geser

El **Corno de Geser** (ciamaa anca ['kɔːrno del 'dʒe:zro]; *Corno di Gesero* in Italian) l'è on mont de la Svizzera.
El gh'ha on'altezza de 2.227 meter, e l'è al confin in tra el Canton Tesin (Arbed-Cagion) e i Grison (Roree).
De la banda tesinesa, ai soeu pee la nass la Traversagna (o riaa d'Arbed), che la traversa tutta la val d'Arbed prima de rivà in del fiumm Tisin.
## Not
Riaa de Arbed

El **riaa de Arbed**, che on quaivun el ciama anca **Traversagna** (e inscì a l'è anca in italian), l'è on riaa tisines.
El nass ai pee del Corno de Geser e 'l traversa tutta la val d'Arbed in direzion nord-ovest. Arent a Orbell el fa sù on laghett, per via de ona veggia frana di Agn Vint.
Despoeu de vess rivaa dent al paes de Arbed-Cagion, el va a finì in del Tisin.
## Not
Torron Ross

El **Torron Ross** (parnonzia local: [to'roŋ ros], ma anca [to'roŋ da 'pew]; *Torrone Rosso* in Italian) l'è on mont di Alp Lepontinn.
El se troeuva al confin in tra el comun de Crescian (Canton Tesin) e quell de San Vittor (Grison). El gh'ha on'altezza de 2.425 meter.
## Not
Gamboloita

La **Gamboloita** o **Gambaloita** (on temp ciamada anca *Gamboloeuita* o *Gambaloeuita*; in Italian: *Gamboloita*) l'era ona veggia cassina milanesa.
El someja che 'l sò nomm el vegn de ona veggia fameja nobela milanesa che la se ciamava *de Gambaloytis* e che in del 1488 el gh'eva lilinscì ona cà (*ad Gambaloytam*).
La se trovava in sù la strada che la va de Porta Romana fina a Rogored. Al dì d'incoeu la gh'è pù (l'è in de la zona del Corvett), ma l'è restada taccada al nomm de ona via.
## Not
Pizz del Costisc

El **Pizz del Costisc** (parnonzia local: [pits dal ko'ʃtiʃ] *Pizzo Costisc* in italian) l'è on mont di Alp Lepontinn. 
L'è alt 2.244 meter e 'l se troeuva in de la Val Maggia, dent in del paes de Maggia.
## Not
Boeuggia

La **Boeuggia** o **Boggia**, ma anca **Bodengh** (Italian: *Boggia* o *Bodengo*) l'è on riaa de la Lombardia.
La nass del Pizz Campanin e la traversa la Val Bodengh, fina a rivà dent in de la Mera. Aproeuv de Gordona la fa anca ona cascada.
## Referenz
Monascia

La **Monascia** (cognossuda al dì d'incoeu in Italian tant 'me *Monte Verità*) l'è on coll che 'l se troeuva arent a Scona, in del Canton Tesin.
L'ha ciappaa el sò nomm noeuv al princippi de l'alter secol, quand gh'è rivaa per vivegh sora on grupp de utopista, vegetarian, naturista e teosof.

Vist che quei sciori là (soratutt todesch, austriegh, ungheres, svizzer) andaven in gir per la soa propietà biott - o quasi - i gent de Scona, je aveven ciamaa *[[ballabiott]]*.
Büscòlt

**Büscòlt** (*Buscoldo*) l'è 'na frasiù del cümü de Cürtatù, endèla Pruìncia de Màntoa.
El paìs el se tróa dés chilòmetri del cèntro de Màntoa.
I g'ha troàcc di rès'cc de tùmbe de l'época preromàna. El paìs però l'è dientàt en pó impurtànt a partì del Medioéf per de le rizù militàri. Endèi sècoi a l'è riàt a véser piö grant de Cürtatù.
Partii Democrategh (Italia)

El **Partii Democrategh** (offizialment, in italian: *Partito Democratico*) l'è on partii politegh italian. La soa secretaria l'è l'Elly Schlein.

L'è nassuu 'me lianza di moviment italian e regionai de center-sinistra e center el 27 de ottober del 2007: I sò fondador principai eren i Democrategh de Sinistra e la Margherita.

L'è liaa a nivell europee cont el Partii del Socialismo Europee, i sò color hinn quej de la bandera italiana e l'è consideraa on partii ciappatucc de center-sinistra.

## Secretari del patrii
Quej ad interim hinn in *corsiv*

## Ligamm de foeura
*Sit offizial

## Vos corelaa
*Partii Democrategh - Italia Democratega e Progressista
Sisson

El **Sisson** o **Corn de Sisson** o **Pizz de Sisson** ([si'suŋ] in del dialett de la Val Masen; [kɔːrɲ de si'sum] o [pits de si'sum] in del dialett de la Valmalench; *Catapizz* in del gergo di sfrosador; *Monte Sissone* in Italian) l'è on mont di Alp Retegh.
L'è alt 3.330 meter e 'l se troeuva al confin in tra la Val Masen (per vess pussee precis, in de la Val del Camerasc), la Val Malench e la Val Bregaja. In sù la soa faccia de mezzanott a se pò vedè la vedretta del Forno.
## Not

## Vos corelaa
*Val del Camerasc
*Val del Sisson
Gabriele Albertini

El **Gabriele Albertini** (Milan, 6 de lugl del 1950) l'è on òmm politegh italian, Senador dal 2013 e Sindegh de Milan in tra el 1997 al 2006, oltra che candidaa al Consej Comunal de Milan ai elezion del 2016, 'me capogrupp con la lista civega del Stefano Parisi.
Pizz Dosdè

El **Pizz Dosdè** (in grosin: [duz'de]; italian: *Pizzo Dosdè*) l'è on mont di Alp de Livign.
L'è alt 3.280 meter e 'l se troeuva in de la Val Dosdè (Valtellina), de la qual a l'è la scima pussee granda. L'è minga lontan del confin con la Svizzera (Pos'ciav).
Helianthemum apenninum

***Helianthemum apenninum*** *([[Linèo|L.]]) [[Philip Miller|Mill.]]*, l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Cistaceae. 

L'è 'na piànta sufruticùza, che rìa a 5÷30 ghèi de altèsa, la pöl stà 'n pé bèla drécia (portamènt erèt) o sedenò ìga di ram che i cór zó bas söl teré (portamènt prostràt) e che de spès i mèt le raìs.

 
La fiuridüra l'è 'n  tra i mes de màgio e löi. I fiùr i è larch presapóch 2 ghèi e i è de culùr biànch, con 5 pétali che somèa strubiunàcc. In del mès ol fiùr l'è zalt compàgn di stam. El g'ha tré sépali estèrni pilùs; du sépali i è picinì fés. I fiur i vé a furmà dele 'nfiurescènse ràre. Le fòie i è lineàr-lanceolàde, grìze e peluzète, sura de töt sö la fàcia de l'envèrs, le g'ha l'òrlo come riultàt sóta e i è lónghe de mès ghèl a 2 ghèi.


## Sinònim

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Helianthemums.co.uk for further information on Helianthemums
Helianthemum nummularium

***Helianthemum nummularium***  *([[Linèo|L.]]) [[Philip Miller|Mill.]]*, l'è 'na piànta perène de la famìa botànica de le Cistaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta che la fà sö tacc ram, al pé l'è lignùza e la pöl rià 'nfìna a 50 ghèi de altèsa. Le fòie i è lanùze biànche o grìze, lanceolàde condèle stìpole lanceolàde al pé del gambì. I fiùr i è zalcc con sich pétali de 6÷12 mm. El fröt l'è 'na càpsula che ghe 'nsömèa presapóch a 'n öf, lónga piö o méno compàgn dei sépali, con di nervadüre. La fiorés en primaéra e istàt.

## Habitat
In di pòs-cc pridùs e pratìf sö di teré calcàrei.

## Distribusiù
Töta Europa, föra che Islànda e Norvégia.

## Sotaspéci
* *Helianthemum nummularium* (L.) Mill.subsp. *glabrum* (W. D. J. Koch) Wilczek,- Europa centrala e meridiunàla.
* *Helianthemum nummularium* (L.) Mill.subsp. *grandiflorum* (Scop.) Schinz & Thell., - Europa centrala e meridiunàla.
* *Helianthemum nummularium* (L.) Mill.subsp. *nummularium* 
* *Helianthemum nummularium* (L.) Mill.subsp. *obscurum* (Čelak.) Holub. - Europa oriental
* *Helianthemum nummularium* subsp. *berterianum*. Italia, - sudèst de la Francia. 
* *[[Helianthemum nummularium subsp. pyrenaicum]]* (Janch.),  -Pirenèi. 
* *Helianthemum nummularium* subsp. *semiglabrum*. - Italia e sudèst de la Francia. 
* *Helianthemum nummularium* subsp. *tomentosum*. - Sud de l'Europa.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Tresenda

**Tresenda** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun valtellines de Tej.
Respett al sò centro comunal, Tresenda la se troeuva in sul fond de la vall, arent a l'Adda e a 400 meter d'altezza. De Tresenda se pò toeu la strada che la va fina a Tiran (e poeu a Bormi e Livign), ma anca quella che la va al Pass de l'Abriga (e donca a la Val Camonega).
Potentilla nitida

**Potentilla nitida** (L.) l'è 'na piànta erbàcea a portamènt prostràt che fà part de la famìa botànica de le Rosaceae.

L'è 'na piànta erbàcea de dimensiù pesène che càmpa divèrsi agn. La raìs l'è a ficù, el gamp bazàl l'è lignùs e prostràt, l'è töta cuarciàda zó de pelüria fìna fìna, i gambì i è cürcc e peluzècc pò a chèi.

Le fòie i è furmàde de trè fuiulìne obovàde, cuarciàde zó de pilizì sitùs sö töte dò le fàce, e sö l'òrlo le g'ha dei dintì gös. 

El fiùr l'è ròza o biànch, de 2 ghèi o 2 ghèi e mès de diàmetro. El gambì del fiùr l'è cürt, el càles el g'ha dei dintì lanceolàcc che tìra al rós. I pétali i è 5 e i g'ha fùrma obovàda coi àpici redóncc semi-lobàcc. I stam i è tànce e i stà sö dei filamèncc biànch, le antére i è scüre, en stil per ògna carpèl.

El fröt l'è 'n ensèma de acheni. La vé sö dei 1500 ai 2500 méter s.l.m., sö préde calcàree. Se la tróa 'n Lombardia, 'n Trentì, 'n Friùli, 'n Vèneto, e 'ndèl Abruzzo.
Azawad

**L'Azawad** (in arab: دولة أزواد المستقلة; in frances: *État indépendant de l'Azawad*, in italian: *Azaouad*) l'è stad un Stat minga recognossud che l'ha deciarad deperlu la soa independenza dal Mali el 6 de avril dal 2012, dopo di violent combatiment in tra i tuareg e l'armada maliana e che l'ha renonziad a l'independenza in l'otober 2013.
Zezé Polessa

**Zezé Polessa**, che in realtà la se ciama **Maria José de Castro Polessa** (Rio de Janeiro, 22 09 1953) l'è un'atura brasiliana.

## Ligamm de föra
* Zezé Polessa sura l'IMDB
Praa-Sornigh

**Praa-Sornigh** (parnonzia in del dialett de la Val Maggia: ['praw sur'niː]; *Prato-Sornico* in Italian) l'è ona frazion del comun valmaggin de Lavizzara, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva dent a la val Lavizzara, e l'è traversaa del riaa che 'l gh'ha 'sto nomm. El confina coi paes de Pescia, Fus, Broeuj e Menzoni. Oltra i montagn se troeuven la val Bavona (ovest), la Leventina (nord-est) e la val Verzasca (sud-est).
L'è staa on comun indipendent fina al 2004. L'era nassuu de l'union di duu paes de Praa e de Sornigh in del 1864.
Pregassona

**Pregassona** (parnonzia local: [prega'sona]; istess in Italian) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tesin.
L'è traversada del Cassaraa e la se troeuva a nord del centro comunal. La confina coi paes de Brè-Aldesagh, Curesgia, Davesch, Molin Noeuv, Viganell.
A l'è stada on comun deperlee proppi fina al 2004.
Prusiasch

**Prusiasch** o **Prusasch** (*Prugiasco*) l'è ona frazion del comun tisines de Aquarossa, in de la Val de Bregn.
L'è staa on comun independent fina al 2004. Fina al 1798 l'era sotta el controll del comun de Chironegh, che 'l se troeuva de l'altra part di montagn (in Leventina).
Rencaa

**Rencaa** (*Rancate*) l'è on quarter de Mendris, in del Canton Tesin.
El se troeuva arent al centro comunal e 'l confina coi paes de Besasc, Ligornett e Riva.
L'è staa on comun deperlù proppi fina al 2009.
Ros

**Ros** (*Arosio* in Italian) l'è ona frazion del comun tesines de l'Alt Malcanton, in del Luganes.
L'è staa on comun deperlù fina al 2004.
Gh'è minga de sconfondes cont el comun brianzoeu de Aroeus (o *Roeus*), che in Italian el gh'ha l'istess nomm: *Arosio*.
Robasacch

**Robasacch** (*Robasacco*) l'è ona frazion del comun tesines de Cadenazz, in del distrett de Bellinzona.
El se troeuva ai pee del Mont Scender, che l'è quell che 'l gh'ha on pass che 'l mena al Luganes.
L'è staa on comun deperlù fina al 2005.
Rossura

**Rossura** (inscì anca italian, anca se l'è parnonziaa in manera differenta) l'è ona frazion del comun tesines de Faid, in de la Leventina.
El paes el se troeuva a nord-est del capploeugh comunal. La confina coi paes de Campell, Calonegh, Cusgioeugna e Faid. De l'altra banda di montagn a gh'è la Val de Bregn.
L'è stada on comun deperlee infina al 2005. L'è fada sù quasi domà de cà vegg.
Rovered (Cavriasca)

**Rovered** (parnonzia del sit: [rove'reːt]; in Italian: *Roveredo-Capriasca*) l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del Luganes.
L'è staa on comun deperlù giusta fina al 2001. In del 2000 el gh'aveva 175 abitant.
Sagn

**Sagn** (*Sagno*) l'è ona frazion del comun tisines de Brencia, in del Mendrisiott.
El se troeuva dent a la val de Mugg, e 'l confina coi paes de Morbi de Sora, Morbi de Sotta e Vacall. El confina anca con l'Italia (Cernobbi).
L'è staa on comun deperlù fina al 2007. El comun l'aveva daa su on recors contra la fusion con Brencia, ma l'è staa respingiuu.
Galinsoga ciliata

***Galinsoga ciliata*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea anöàla de la famìa de le Asteraceae, uriginària de l'Amèrica tropical. La se fà dét endèi ambièncc frèsch e en bris schiàcc del sul. 

## Descrisiù
L'è 'na piànta che rèsta bàsa, de sòlet entùren ai dés ghèi. La part aèrea del gamp l'è erèta striàda e ramùza. Le fòie le g'ha 'l gambì e i è dispunìde segónt sequènsa opòsta. La fòia l'è 'ntréga, en bris pelùza (pilizì mulzì) e a fùrma rombo-lanceolada (o pò a ovada), col màrzen a capète gròse, le fenés a pùta. El culùr l'è vért scür che tìra al zalt. El gambì de la fòia l'è lónch 1 ÷ 2 ghèi. La fòia l'è làrga de 2 a 3 ghèi e lónga de 4 a 5 ghèi.

## Tasonomìa
El binòme scentìfich de chèsta spéce l'è stàt prupunìt del Constantine Samuel Rafinesque-Schmaltz (1783 – 1840) e perfesiunàt piö tàrde del botànich americà Fay Sidney Blake (1892-1959) endèla püblicasiù ”Rhodora. Journal of the New England Botanical Club” (Boston) del 1922

### Sinònim
:**Adventina ciliata* Raf.
:**Galinsoga aristulata* Auct. Fl. Europ.
:**Galinsoga bicolorata* H. St. John & D. White
:**Galinsoga caracasana* (de Candolle) Schultz-Bipontinus
:**Galinsoga quadriradiata* Ruiz, & Pav.
:**Galinsoga quadriradiata* subsp. *hispida* (DC.) Thell.
:**Galinsoga parviflora* var. *hispida* DC. 
:**Galinsoga urticifolia* (Kunth) Benth.
:**Wilburgia urticifolia* Kunth

## Riferimèncc


## Bibliografía
# Abrams, L. & R. S. Ferris. 1960. Bignonias to Sunflowers. 4: 732 pp. In L. Abrams Ill. Fl. Pacific States. Stanford University Press, Stanford.
# Brako, L. & J. L. Zarucchi. (eds.) 1993. Catalogue of the Flowering Plants and Gymnosperms of Peru. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 45: i–xl, 1–1286.
# Cabrera, A. L. 1978. Compositae. Fl. Prov. Jujuy 10: 1–726.
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York.
# Gibbs Russell, G. E., W. G. Welman, E. Reitief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. v. Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2).
# Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York.
# Hitchcock, C. H., A. J. Cronquist, F. M. Ownbey & J. W. Thompson. 1984. Compositae. Part V.: 1–343. In Vasc. Pl. Pacif. N.W.. University of Washington Press, Seattle.
# Long, R. W. & O. K. Lakela. 1971. Fl. Trop. Florida i–xvii, 1–962. University of Miami Press, Coral Cables.
# Molina Rosito, A. 1975. Enumeración de las plantas de Honduras. Ceiba 19(1): 1–118.
# Moss, E. H. 1983. Fl. Alberta (ed. 2) i–xii, 1–687. University of Toronto Press, Toronto.
# Radford, A. E., H. E. Ahles & C. R. Bell. 1968. Man. Vasc. Fl. Carolinas i–lxi, 1–1183. University of North Carolina Press, Chapel Hill.
# Scoggan, H. J. 1979. Dicotyledoneae (Loasaceae to Compositae). Part 4. 1117–1711 pp. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa.
# Small, J. K. 1933. Man. S.E. Fl. i–xxii, 1–1554. Published by the Author, New York
Sara (Cavriasca)

**Sara** o **Sala** (*Sala Capriasca* in Italian) l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del Luganes.
L'è stada indeperlee fina a l'ann 2001. Intorna al Domilla, la gh'eva 1.179 abitant.
Salorin

**Salorin**, ciamaa anca **Selorin** (*Salorino* in Italian) l'è on quarter de Mendris, in del Canton Tesin.
El se troeuva a est del centro comunal.
L'è stai on comun deperlù fina al 2009. El gh'ha anca dò frazion, che i se ciamen Cragn e Somazz.
## Not
San Nezzee

**San Nezzee** (parnonzia local: [san ne'dzɛː]; in Italian: *San Nazzaro*) l'è ona frazion del comun tesines de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva in sù la riva del Lagh Maggior e 'l confina coi paes de Piazzoeugna, Indemen e Gerra.
L'è staa on comun intra el 1930 e 'l 2010. Prima de nass, l'era spartii giò in duu alter comun, che se ciamaven Casenzan e Vairan e che al dì d'incoeu hinn frazion del noeuv comun de Gambarogn.
Sant Abbondi (Gambarogn)

**Sant Abbondi** (in italian: *Sant'Abbondio*) l'è ona frazion del comun tesines de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva in sù la riva del Lagh Maggior, e 'l confina cont i paes de Gerra e Cavian, senza cuntà el comun varesott de Veddasca.
L'è stai on comun indeperlù fina al 2010.
Somei

**Somei** (*Someo*) l'è ona frazion del comun tesines de Maggia.
El paes el se troeuva in de la bassa vall e l'è traversaa de la Maggia. El confina cont i paes de Cevi, Bignasch, Sgiumaj e Loeuden. Al de là di montagn a gh'è la Val Onsernon (el paes de Gress).
L'è staa on comun deperlù fina al 2004. El gh'ha ona frazion che la se ciama Rivei.
Torr (Svizzera)

**Torr** (*Torre*) l'è ona frazion del comun tesines de Bregn.
La se troeuva squasi in del mezz de la val de Bregn, e l'è traversada del fiumm Brenn. La confina coi paes de Daigra, Aquarossa e Malvaja.
L'è stada on comun deperlee fina al 2006. In del 1928 gh'era staa taccaa insemma el vegg comun de Grumm.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Patt de Torr
Tremona

**Tremona** (parnonzia local: [tre'mona]; istess in Italian) l'è on quarter de Mendris, in del Canton Tesin.
La confina coi paes de Mered, Riva, Arz e Rencaa. A l'è ai pee del Mont San Giorgg.
L'è stada on comun deperlee fina al 2009.
Vaj (Cavriasca)

**Vaj** (nom ufizial in italian: *Vaglio*) l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
L'è staa on comun deperlù fina al 2001. In del 2000 el gh'era quasi cincent abitant.
Viganell

**Viganell** (*Viganello*) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva minga lontan del centro comunal, e ai pee del Brè. El confina coi paes de Brè-Aldesagh, Casgnoeura, Lugan, Curesgia, Molin Noeuv e Pregassona. L'è traversaa del Cassaraa.
A l'è staa on comun deperlù fina a l'ann 2004. El gh'ha ona frazion che la se ciama Albonagh.
Villa (Lugan)

**Villa** (*Villa Luganese*) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tesin.
El fatto corios l'è che Villa l'è minga taccada al rest de la città: de fatt a l'è strengiuda in tra i comun de Cader (sud) e Sonvigh (nord), intant che a est la confina con l'Italia (la Valsolda). Anca el sò dialett l'è pussee vesin a quell de Sonvigh respett che a quell de Lugan.
L'è stada on comun indeperlee fina al 2009.
Vira (Gambarogn)

**Vira** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tesines de Gambarogn, in del distrett de Locarna.
La se troeuva in sul Lagh Maggior e la confina coi paes de Magadin e de Piazzogna. Al de là di montagn gh'è 'l comun de Monscender.
L'è stada on comun deperlee fina al 2010.
Sgiumaj

**Sgiumaj** o anca **Giumaj** (parnonzia local: [ʒu'maj] o [dʒu'maj]; *Giumaglio* in Italian) l'è ona frazion del canton tesines de Maggia.
El paes el se troeuva in de la bassa vall e l'è traversaa de la Maggia. El confina coi paes de Somei, Loeuden e Coj. A nord, al de là di mont, a gh'è la Val Verzasca.
L'è staa on comun deperlù fina al 2004. I sò abitant i gh'hann la scormagna de *foitt* e anca de *tarocch* (parnonzia local al plural: [ta'røk]).
Tesseree

**Tesseree** (parnonzia local: [tesa'rɛː]; in Italian: *Tesserete*) l'è ona frazion del comun tesines de Cavriasca, in del distrett de Lugan.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2001. In del 1976 a gh'era staa taccaa el comun de Campester con scià la sò frazion de Odogn. Al dì d'incoeu l'è 'l capploeugh comunal.
A Tesseree gh'è on carnevaa ambrosian puttost famos in tutt el Canton Tesin, che 'l se ciama *[[or Penaggin]]*.
## Vos correlaa
*Cavriasca
*Campester
*Or Penaggin
Davesch-Soragn

**Davesch-Soragn** (*Davesco-Soragno*) l'è 'l nomm d'on vegg comun del Canton Tesin.
Al dì d'incoeu el ghe partegn a Lugan. El confina coi paes de Cader, Pregassona e Brè-Aldesagh.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2004. L'è spartii foeura in di duu paes de Davesch e Soragn.
## Vos correlaa
*Davesch
*Soragn
*Lugan
Comoloeugn

**Comologn** (parnonzia local: *Comoloeugn*, cioè [komo'løɲ]; in Italian: **Comologno**) l'è ona frazion del comun tesines de Onsernon, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva a la fin de la val Onsernon, arent al confin con la Val Vigezz e donca con l'Italia (comun de Re).
L'è staa on comun deperlù fina al 1995. El gh'ha vari frazion, compagn de *Spruga*, *Cappellin*, *Vocaja* e *Corbella*.
Thomas Isidore Noël Sankara

Ol **Thomas Isidore Noël Sanakara** (Yako, Alto Volta, 21 de dezèmber del 1949 – Ouagadougou, Burkina Faso 15 de utùer del 1987) l’è stacc ü militàr e ün òm polìtech burkinabè e l’è stacc ol presidènt del sò paìs dal 4 de agóst del 1984 al 15 de utùer del 1987, quando i 'l l'à copàt. L'è stacc 'l öltem presidènt del Alto Volta e 'l prim del Burkina Faso, dezà che tra i tance laùr che l'à facc de presidènt l'à ach cambiàt ol nòm del sò paìs da Alto Volta a Burkina Faso, dezà che 'l nòm Alto Volta l'éra ü nòm coloniàl dacc da i francés che per la zét del pòst 'l völìa dì negóta, menimà Burkina Faso in lèngua burkinabé 'l völ dì *ol paìs di òmegn integri*.

## Oter progecc
Crana

**Crana** (istess in Italian) l'è ona frazion del comun de Onsernon.
La se troeuva in mezz ai duu alter paes che fann sù el comun, che hinn Comologn e Russ.
A l'è stada on comun tutta deperlee fina al 1995.
Rasa (Vares)

La **Rasa** (*Rasa di Varese*) l'è ona frazion de la città de Vares.
La se troeuva arent a l'Olona e dent a la Val de la Rasa, che la liga la Val de l'Olona a la Valcuvia. La confina cont el Brinsc, l'alter paes de la vall.
Intorna a la Rasa se troeuven vari montagn, trai quai el Legnon (minga quell de la Provincia de Lecch), e la Pizzella.
El sant patronn del paes l'è San Gottard.
Rasa (Cent Vai)

La **Rasa** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tesines di Cent Vai, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva in sù la strada che la va de Palagnedra fina a Intragna.
L'è stada frazion de Palagnedra fina al 1864, poeu l'è vegnuda on comun deperlee. L'è staa inscì fina al 1972, quand l'è stada taccada a Intragna: al temp l'eva el comun de la Svizzera con meno gent (vundes personn in tutt).
In del 2009 Intragna l'è stada unida al comun di Cent Vai.
## Vos correlaa
*Palagnedra
*Intragna
Bayahibe

**Bayahibe** l'è un picul villagg da pescadur situà in da la pruvincia da *La Altagracia* a 30 km da l'aeruport internasiunal da La Romana, in da la Republica Dominicana.
Django Unchained

**Django Unchained** l'é un film american dal 2012 e l'é stò diret da Quentin Tarantino e recitò da Jamie Foxx, Leonardo Di Caprio e da Christoph Waltz in di ròl di prutagunisti.
Raveccia

**Raveccia** (*Ravecchia*) l'è on quarter de Bellinzona.
El paes el se troeuva in sui collinn a sud-est de la città, e l'è traversaa del Regonaa.
L'è stada on comun indeperlee fina al 1907.
Piandera

**Piandera** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tesines de Valcolla, in del Luganes.
L'è stada on comun deperlee fina al 1956.
Revolutionary Road (film)

**Revolutionary Road** l'é un film american dal 2008 e l'é stò diret da Sam Mendes e recitò da Leonardo Di Caprio e da Kate Winslet in di ròl di prutagunisti.
Soldun

**Soldun** (parnonzia del sit: [so'ldyŋ]) l'è on quartier de la città svizzera de Locarno, in del Canton Tesin.
El se troeuva arent a la Maggia, on zicch prima che 'l fiumm el vaga denter al Lagh Maggior. A l'è a ovest del centro comunal. Al de là del fiumm a gh'è inveci el comun de Loson.
L'è staa on comun deperlù per pocch temp: domà del 1803 fina al 1928.

## Alter progett
Utumana

L**'utumana** a l'é 'n diván, un sofá, dunca un uget par pudè sitàss gió cun düü u trii post, cun di brasciöö, tant 'me 'na pultruna, paró püssee slungava e cun quatar pisciöö. 

La parola la vegn diretament di utumann, la végia publaziuna türca, anca s'al significaa al pò vess ammó püsee vecc, c'al vegn da l'árab da la vegia Persia.

A gh'é 'na pruduziun müsical insübrica c'a sa ciama "Sulutumana" (in sü l'utumana).
What's Eating Gilbert Grape

**What's Eating Gilbert Grape** l'é un film american dal 1993, l'é stò diret da Lasse Hallström e recitò da Johnny Depp, Leonardo Di Caprio e da Juliette Lewis in di ròl di prutagunisti.
Poison Ivy (film)

**Poison Ivy** l'é un film american dal 1992 e l'é stò diret da Katt Shea
e recitò da Sara Gilbert, Drew Barrymore e Tom Skerritt in di ròl di prutagunisti.
In dal film l'é present anca un cameo da Leonardo Di Caprio.
The Aviator (2004 film)

**The Aviator** l'é un film american dal 2004 e l'é stò diret da Martin Scorsese e recitò da Leonardo Di Caprio, Cate Blanchett e da Gwen Stefani in di ròl di prutagunisti.
The Man in the Iron Mask (1998 film)

**The Man in the Iron Mask** l'é un film american e britannich dal 1998 e l'é stò diret da Randall Wallace e recitò da Leonardo Di Caprio, Gabriel Byrne, Jeremy Irons e da Gérard Depardieu in di ròl di prutagunisti.
Total Eclipse (film)

**Total Eclipse** l'é un film american e britannich dal 1995 e l'é stò diret da Agnieszka Holland e recitò da Leonardo Di Caprio e da David Thewlis in di ròl di prutagunisti.
The Basketball Diaries (film)

**The Basketball Diaries** l'é un film american dal 1995, l'é stò diret da Scott Kalvert e recitò da Leonardo Di Caprio e da Lorraine Bracco in di ròl di prutagunisti.
Inception

**Inception** l'é un film american dal 2010 e l'é stò diret da Christopher Nolan e recitò da Leonardo Di Caprio, Joseph Gordon-Lewitt e da Cillian Murphy in di ròl di prutagunisti.
Bassem Youssef

**Bassem Raafat Muhammad Youssef**, cunusùd cul nùm scürtàd de **Bassem Youssef** (**باسم رأفت محمد يوسف** in arab, El Cairo, Egit, 22 de màrs 1974) l'è un dutùr cardiòlugh e còmic egisiàn. El presenta in television la trasmisòn *El Bernameg* ("El Prugrama"), in dla quàl el töd in gìr tütt i püsè famùs del paès . El s'è ispiràd a *[[The Daily Show]]* de Jon Steward,,.

## Biugrafia

Nasüd a El Cairo el 22 de màrs 1974, el g'ha una surèla, Nadia, e l'è spusàd cun Hala. L'ha semper fài el dutùr cardiòlugh in d'la sò cità, e in del 2011 l'è stài vuluntàri a ütà e cüra i giùn rivulusiunàri in Piàsa Tahrir. 

### El sücèss in TV

In del 2011, quànt l'è cumenciada le *Primavera Araba*, è rivàd el sücèss in television, cul prugrama *The B+ Show* insü YouTube, quant Youssef l'ha cumenciàd a tö in gìr tütt i pulitich e i persunàgg famùs, dal müsicista Amir Mostafa, a Tawfik Okasha, e anca Mohamed El Baradei. El 21 de giügn 2012 21 de junho de 2012, el partecipa al prugrama *The Daily Show* de Jon Stewart, sò beniamìn e maèster.

### La denuncia

El prìm de genàr 2013 l'è stài denunciàd in s'la dumanda del president Mohamed Morsi, perchè la sò cumicità e la sò satira  «*... la sarèss tüta custrüida sü le busìe, in sül distürb d'la trqnuilità e dl'Aministrasiòn Püblica...*».

## Riferimènt


## Ligamm de föra

* Pagina Twitter del dutùr Youssef
Cadyer

Cadyer pseudonim de **Kadir Yıldız** (12 de genar del 1998, Istanbul, Türchia) l'è una cantant türca.

## Discugrafia
* 2012: *YesterDay*
J. Edgar

**J. Edgar** l'é un film american dal 2011 e l'é stò diret da Clint Eastwood e recitò da Leonardo Di Caprio e da Armie Hammer in di ròl di prutagunisti.
The Great Gatsby (2012 film)

**The Great Gatsby** l'é un film american e australian dal 2012 e l'é stò diret da Baz Luhrmann e recitò da Leonardo Di Caprio, Tobey Maguire e da Carey Mulligan in di ròl di prutagunisti.
Stellaria holostea

La ***Stellaria holostea*** l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Caryophyllaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta perène che pöl rià a 'na altèsa de 60 ghèi, col gamp fì e dèbol, e de sesiù tetrangolàr. Le fòie le pöl nà dei 3 ai 8 ghèi, i è de fùrma lanceolàda, le fenés a pùta e le g'ha mìa de gambì. La dispizisiù de le fòie ré al gamp l'è opòsta. I fiùr i è biànch, grancc 1,5÷3 ghèi de diàmetro. I pétali i è bèi lobulàcc e lónch a l'endópe de i sò sépali, I pedezèi (cioè i gambì dei fiùr) i è pilùs. El fröt l'è 'na càpsula globulàra.

## Habitat
Zòne ömede e pòscc a l'ómbréa

## Sinònim
**Stellaria ciliata* Gilib. ex Bubani, Fl. Pyr. 3: 29 (1901), nom. illeg.
**Stellaria connata* Dulac, Fl. Hautes-Pyr. 250 (1867), nom. illeg.
**Alsine holostea* (L.) Britton in Mem. Torrey Bot. Club 5: 150 (1894)
**Cerastium holosteum* (L.) Crantz, Inst. Rei Herb. 2: 401 (1766)

## Distribusiù
Se la tróa 'n töta Europa, föra che 'n Islanda e 'n Albania.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Anemone hepatica

***Anemone hepatica*** (cunusìda 'n bresà col nòm de *figadèla*) l'è 'na piànta erbàcea che fa part de la famìa botànica de le Ranunculaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta perène de dimensiù pesène, la pöl rià a 20 ghèi de altèsa, e che g'ha 'na raìs furmàda de fìbre düre. Le fòie i è de culùr vért scür conden gambì bèl lónch che böta fò diretamènte de la raìs. La fòia la g'ha tré lòbi srotondàcc e co l'òrlo 'ntréch. I è de consistènsa scorzégna. I fiùr i è celèscc (de rar biànch o ròza), e i tàca a fioréser apéna che se fà vià la néf al prensépe de la primaéra. I g'ha de 6 a 10 sépali petalòidi. I è portàcc ensìma a 'n pedùncol peluzèt e che stà sö drit. El g'ha tré bràtee che le vé a furmà 'na sort de càles. El fröt l'è 'n achénio.

## Distribusiù
I è uriginàre dei bósch de le regiù temperàde de l'emisféro nòrt. Chèsta piànta l'è stàda ciamàda per tat tép col nòm scentìfich de *Hepatica nobilis*, ma i stüde piö modèrni i g'ha stabilìt che 'l zèner *Hepatica* l'è mìa 'n zèner de per sò cönt ma 'l g'ha de éser cunsideràt part del zèner *Anemone*. La crès sö terér calcàrei, dré a le préde e 'n zòne frèsche, a l'ombréa, montagnùs e bósch ömecc. La varietà *H. nobilis* var. *nobilis* l'è uriginària de l'Europa.

## Tasonomìa
La spéce *Anemone hepatica*, l'è stada discriìda del Linèo e püblicàda endèl sò lìber *[[Species Plantarum]] 1: 538*, endèl an 1753.

## Riferimèncc
Russ (Svizzera)

**Russ** (*Russo*) l'è ona frazion del comun tesines de Onsernon, in del distrett de Locarna.
El paes el se troeuva in sù la strada che la mena a Mosogn. In del sò territori el se troeuva anca el Pelos.
L'è staa on comun tutt indeperlù fina al 1995.
The Quick and the Dead (1995 film)

**The Quick and the Dead** l'é un film american e giapunes dal 1995 e l'é stò diret da Sam Raimi e recitò da Sharon Stone, Gene Hackman, Russel Crowe e da Leonardo Di Caprio in di ròl di prutagunisti.
Marvin's Room (film)

**Marvin's Room** l'é un film american dal 1996 e l'é stò diret da Jerry Zacks e recitò da Diane Keaton, Meryl Streep, Robert De Niro e da Leonardo Di Caprio in di ròl di prutagunisti.
Don's Plum

**Don's Plum** l'é un film american e danes dal 2001 ma girà in dal 1995 e l'é stò diret da R.D. Robb e recitò da Leonardo Di Caprio, Tobey Maguire e da Amber Benson in di ròl di prutagunisti.
This Boy's Life (film)

**This Boy's Life** l'é un film american dal 1993, l'é stò diret da Michael Caton-Jones e recitò da Robert De Niro, Leonardo Di Caprio e da Ellen Barkin in di ròl di prutagunisti.
Celebrity (film)

**Celebrity** l'é un film american dal 1998 e l'é stò diret da Woody Allen e recitò da Melanie Griffith, Kenneth Branagh, Winona Ryder Charlize Theron e da Leonardo Di Caprio in di ròl di prutagunisti.
Val Mara

La **Val Mara** (inscì anca in Italian) l'è ona vall di Prealp luganes.
La ciappa el nomm de la Mara, on riaa che 'l nass de la Sighignoeula e che 'l va dent al Lagh de Lugan. La se troeuva in tra l'Italia (Lombardia, provincia de Comm) e la Svizzera (Canton Tesin, distrett de Lugan).
La catta dent i paes de Lanz, Aroeugn, Roeuv e Melan.
Fibbia (mont)

La **Fibbia** (inscì anca in Italian) l'è on mont di Alp Lepontinn, in Svizzera (Canton Tesin). A l'è volta 2.738 meter sora el nivell del mar.
La se troeuva in de la Leventina, arent a Airoeu e minga lontana del Pass del San Gottard.
Val Bavona

La **Val Bavona** (inscì anca in Italian) l'è ona sotta-vall de la Val Maggia, in di Alp Lepontinn.
La ciappa el sò nomm de la Bavona, el riaa che le traversa, prima de rivà dent in de la Maggia. La se troeuva in mezz tra la Lavizzara (nord-est) e la Val Rovana (sud-ovest)

Al dì d'incoeu la partegn al Canton Tesin e la gh'ha dent duu paeson: Bignasch e Cavergn, che incoeu (a partì del 2006) se troeuven sott a la ministrazion del comun de Cevi (in val Rovana). Alter paes de la vall a hinn San Carlo, Sonlert, Bolla, Faed, Fontanellada, Rosed, Foroj, Ritoeurt, Sabbion, Fontana, Alned, Mondada. 
## I mont pussee important
I montagn pussee alt de la vall a hinn:
*Basoeuden - 3.273 m
*Ponta del Castell - 3.128 m
*Pizz Cristallina - 2.912 m
*Poncion de Braga - 2.864 m
*Pizz Castell - 2.808 m
*Pizz Soloeugna - 2.698 m
*Pizz Malora - 2.640 m

## Vos correlaa
*Val Maggia
*Bavona
Ponta del Castell

La **Ponta del Castell** (cognossuda anca col nomm todesch de *Kastelhorn*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La se troeuva al confin in tra la Val Bavona e la Val Formazza (e donca in tra la Svizzera e l'Italia), on zicch pussee a nord del Basoeuden. A l'è alta 3.128 meter.
Avedee

**Avedee** (scrivuu anca *Avedè*) l'è ona località de la Val Codera, dent al comun ciavennasch de Novaa.
El se troeuva in sù la longa strada faa de basei che la va sù per la Val Codera, de la qual a l'è 'l primm paesin che se incontra.
Al dì d'incoeu i gent ghe viven pù tutt l'ann, compagn di alter paes de la vall. El se troeuva a 790 meter de voltezza.
Oltra a vari cà, gh'è ona fontanella e on gesioeu dedicaa al Sant Antoni.

Gh'è chi che dis che 'l sit el se ciama inscì perchè de lì a se ved ben benon tutt el Lagh de Mezzoeula, el Pian de Spagna, el Lagh de Comm, l'Adda e la Mera (e donca l'etimologia la sariss *a vedè*). Ma l'è pussee probabel che 'l sò nomm el vegna de la presenza di abiezz (che in de la zona se ciamen anca *aved*).
## Not
Lir (Val Ciavenna)

El **Lir** (*Liro*) l'è on riaa de la Lombardia, in Val Ciavenna.
El nass del Pass del Spluga, arent al confin con la Svizzera, e 'l fa sù el Lagh del Spluga e la Val di Giust.
El traversa Cadolscin e San Iacom, e poeu el ghe va dent a la Mera arent a Prada.
Val di Giust

La **Val di Giust** (*Valle Spluga* o *Valle San Giacomo* in Italian) l'è voeuna di dò diramazion a nord de la Val Ciavenna.
La scomincia arent a Ciavenna e la va innanz per trenta chilometer, fina a rivà al Pass del Spluga.
L'è traversada del fiumm Lir. Del pont de vista orografegh, la spartiss i Alp Occidentai de quei Orientai e, pussee precisament, i Alp Lepontinn di Alp Retegh.

I comun de la vall a hinn San Iacom, Cadolscin e Madesen. Alter paes de la vall hinn Olmo, San Bernard, Dalò, Sommarovina, Liron, Zombianda, Galivagg, Valesegna, Vò, Preston, Portarescia, la Preda, Cà di Cazzii, i Cort, Fracisc, Starleggia, Splughetta, Pianasc, Isola, Motta, Montespluga, Stuetta e Teggiaa. 
## I mont
I montagn pussee volt a hinn:
*Pizz Tambò - 3.279 meter
*Pizz d'Emet - 3.209 meter
*Pizz Stella - 3.163 meter
*Pizz Ferree - 3.158 meter
*Pizz Suretta - 3.027 meter
*Pizz Quader - 3.015 meter

## Vos correlaa
*Val Ciavenna
*Pass del Spluga
*Dialett de la Val di Giust
*Lir
Ferree (pizz)

El **Ferree** (parnonzia local: [fa'reː]) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 3.103 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de la Val di Giust (in tra la Val Loeuga e la Val Schisaroeu), minga lontan del confin con la Svizzera.
L'è ona meta de escursion cognossuda assee.
## Not
Lir (Val Sant Iori)

El **Lir** (*Liro*) l'è on riaa de la Lombardia.
'Sto riaa el nass de la Marmontana, arent al confin con la Svizzera, e 'l fa sù la Val Sant Iori.
El traversa i paes de San Grigoeu, Doss e Gravedona. Lì, el va dent al lagh de Comm.
Coritiba FBC

El **Coritiba Foot Ball Club**, pussee semplicement **Coritiba**, l'è voeuna squadra de folber de Curitiba, Brasil, indoe l'è stada fondada in del 1909.

## Palmarèss
### Titoi nazionai
***[[Campeonato Brasileiro Série A|Campionad brasilian]] - 1 titol**
:1985

***[[Campeonato Brasileiro Série B|Campionad brasilian de Série B]] - 2 titoi** (record a pari con l'América, el Goiás, el Palmeiras e el Paysandu)
:2007, 2010

### Titoi statai
***[[Campionad del Paraná]] - 38 titoi** (record)
:1916, 1927, 1931, 1933, 1935, 1939, 1941, 1942, 1946, 1947, 1951, 1952, 1954, 1956, 1957, 1959, 1960, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1978, 1979, 1986, 1989, 1999, 2003, 2004, 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2017

## Ligamm de foeura
* Sit Web del Coritiba
Universidade Federal da Bahia

L**'Universidade Federal da Bahia** a l'é on università de Salvador de Bahia, Brasil, che l'è stada fondada in del 1946.

## Ligam de föra
* Sitt offizial
Universidade Federal de Minas Gerais

L**'Universidade Federal de Minas Gerais** a l'è on'università de Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasil, fondada in del 1927.

## Ligamm de foeura
* Sitt offizial
Universidade Estadual de Feira de Santana

L**'Universidade Estadual de Feira de Santana** a l'é on università de Feira de Santana, Bahia, Brasil, che l'è stada fondada in del 1976.

## Ligamm de foeura
* Sitt offizial
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

**Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca** a l'é on università de Rio de Janeiro, Brasil, che l'è staa fondaa in del 1917.

## Ligamm de foeura
* Sitt offizial
Pizz Camin

El **Pizz Camin** (parnonzia local: [pis ka'mi]; in Italian: *Pizzo Camino*) l'è on mont di Prealp Bergamasch. L'è volt 2.492 meter.
A se troeuva al confin intra la Val de Scalv e la Val Camonega, insemma con la Concarena e la Bagozza.
Stel

El **Stel** o, italianizaa, **Pizz Stella** (*Pizzo Stella*) l'è on mont di Alp Retegh.
El se troeuva in de la Val Ciavenna, al confin in tra la Val di Giust e la Val Bregaja (comun de Cadolscin, Madesen e Piur).
De la part bregajotta el nass el Reno de Lei, vun di riaa che poeu el ghe da origen al Reno.
## Not
Val Loeuga

La **Val Loeuga** (parnonziaa anca: [val 'loja], [val 'loːgja], [val 'løːdʒa]; *Val Loga*) l'è ona sotta-vall de la Val di Giust, in del comun de Madesen.
La se destacca de la Val di Giust in sù la destra idrografega del pian indè che 'l se troeuva il paes de Montespluga, in sù la riva de mezzanott del laghett artificial con l'istess nomm.
L'è longa cinch chilometri e l'è traversada de la Loeuga. La se troeuva arent al confin con la Svizzera, e tra i mont pussee important a vedom el Tambò e i Scimm de Val Loeuga; quei chì (insemma a la Cresta del Carden) la separen de la Val S'ciusaroeu. Per rivà in de la val Schisaroeu se dev passà la Bocchetta del Ferree (a 2.721 meter), che la mena anca al Ferree. El Giov de la Val Loeuga (2.923 meter) e 'l Giov di Zoccon (2.922 meter) i mena fina a la Val Curciusa, in di Grison.
## Not

## Vos correlaa
*Tambò
*Val di Giust
*Loeuga
Pizz Campell

El **Pizz Campell** (italian: *Pizzo di Campel*) l'è on mont di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.376 meter.
El se troeuva dent a la Mesolcina, in tra Soazza e Lostall, e in tra la Val de la Forcola e la Val de Montogn.
Pizz Combol

El **Pizz Combol** (italian: *Pizzo Combolo*; cognossuu in del mond anca 'me *Piz Combul*) l'è on mont di Alp Retegh.
A l'è volt 2.901 meter e 'l se troeuva al confin in tra la Svizzera e l'Italia (Val Pos'ciav e la Val Fontana, in Valtellina). 
De la banda svizzera a gh'è 'l comun de Brus, de quella taliana inveci el comun de Ciur.
Cingol

El **Cingol** (*Pizzo Cengalo*) l'è ona scima di Alp Retegh. A l'è volt 3.367 meter.
El ghe partegn al sottagrupp di Alp del Bernina, e 'l se troeuva al confin in tra l'Italia (Val Masen) e la Svizzera (la Val Bondasca).
A se presenta tant 'me on massiv bell grand con la forma de ona piramide senza la ponta. In sù la scima a gh'è on bell cupolon de nev. Arent al Cingol el se troeuva on alter mont ben cognossuu, el Badii.
De la scima vegnen giò tre crest: quella de mezzdì la va vers la Val del Porscelicc; quella de ovest e de est vann giò al coll del Cingol (3.057 meter) e al coll di Gemei (3.106).

L'è on mont che l'è meta de tanti escursion. In Val Masen, ai pee del mont, la se troeuva la Capanna Gianetti (2.534 meter); in Val Bondasca inveci se troeuven la Capanna Sciora e la Capanna Sass Foraa.

El someja che 'l nomm el vegna del bregajott *chenghel*.
Val Bondasca

La **Val Bondasca** l'è voeuna di vai laterai de la Val Bregaja.
La ciappa el nomm del paes de Bond (che 'l se troeuva là in sul fond) e del riaa Bondasca, che le traversa. On alter riaa de la vall a l'è la Trobinasca.
Tra i mont pussee important de la vall a troeuvom el Cingol (3.367 meter), el Badii (3.308 meter), la Scima de la Bondasca (3.290 meter), la Sciora de Dent (3.275 meter) e la Casciabella (2.980 meter).
Moviment 5 Stell

El **Moviment 5 Stell** (*MoVimento 5 Stelle* in italian) l'è on partii politegh italian fondaa dal Beppe Grillo, che incoeu l'è 'l leader de facto del partii, e dal Gianroberto Casaleggio.

L'idea politega di 5 stell l'è popolista, ecologista, anticorruzion, a favor de la digitalizzazzion e de la democrazia in Red e, in general de la democrazia diretta. L'è on partii on poo euroscettegh.

I comun pussee important amministraa dal Moviment hinn Roma e Turin e dal 2018 l'è al governo de la Republega in la coalizion del Governo del Cambiament cont la Liga, cambiaa poeu in del 2019 cont ona granda coalizion cont el center-sinistra.

## Varda anca
* Beppe Grillo
* Gianroberto Casaleggio
* Elezion primari del Moviment 5 Stell del 2017

## Ligamm da foeura
*Sit ufizial
Molgoretta

La **Molgoretta** o **Molgorella** l'è on riaa de la Lombardia.
A l'è longa des chilometri e la se troeuva in Brianza, in tra i provincc de Lecch e de Monscia.
La nass in de la Val Santa Cros, in del Parch regional de Montaveggia e de la Val del Curon e, pussee precisament, in del comun de Massaja.
A Osnagh la toeu sù i aqui del Curon e a Lomagna quei de la Lavandera. A Oeus Velaa inveci la ghe va dent a la Molgora, che poeu le menarà 'dree fina a la Muzza e poeu a l'Adda.