open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vìla Carsìna

**Vìla Carsìna** (*Villa Carcina* en Italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la pruvincia de Brèsa, endèla bàsa Val Trompia. El cümü de Vìla Carsìna el se tróa a 10 km a Nort dèla cità de Brèsa.

L'è custitüìt de 'na fàsa centràl che va de Nort a Sud, postàda endèl fónt de la àl, söle dò spónde de la Mèla. A Est e Ovest el teretóre l'è caraterizàt de mucc de altèsa média entùren ai 1.000 méter (M. Palòs, 1151 méter). Sö la spónda orientàla (sinìstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Carsìna e Prègn, sö la spónda ucidentàla (dèstra de la Mèla) gh'è le frasiù de Cailìna, Vìla (séde del municìpio) e Cogós.

Quan che la Val Trompia l'ìa sóta la Repüblica de Venésia, en prensépe al paés, piö o méno 'n località Strà, gh'ìa 'n arch che segnàa i cunfì aministratìf de la Val col distrèt aministratìf de Brèsa.

El cümü isé come che l'è adès l'è stat istitüìt endèl 1927 co l'agregasiù dei cümü de "Villa Cogozzo" con chèl de Carsìna (che 'l tülìa dét apò a Prègn).

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Sarès

**Sarès** (prununciàt [saˈrɛs] en bresà, e [haˈrɛh] o [heˈrɛh] endèi dialècc de la Val Trompia; en Italià *Sarezzo*) – l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) abitàncc dèla pruvìncia de Brèsa. 

El se tróa endèla bàsa Val Trompia, a 13 km a Nort de la cità. Sarès el ciàpa dét pò a le frasiù de Crocevìa, Zanà, Put de Zanà e Nòboi. El teretóre del cümü l'è streersàt de Nort a Sud de la Mèla e a Est e a Ovest el rìa 'nfina söle crèste de mut che le delìmita la bàsa àl.

El paés de Sarès l'è nit sö pròpe a la bóca de giöna dèle ài laterài dèla *Val Trompia*, ciamàda *Al de Sarès* e streersàda dèla *Redócla*. Endèl 1850, de chèsto trut, che zà 'ndèi sécoi prìma 'l gh'éra fat en mòcc de dagn, gh'è nit zó 'na piéna che la g'ha proocàt 'na aluviù dizatrùza con ànche 'n pér de mórcc.

## Evulusiù demogràfica
*Abitàncc censìcc*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:455 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:15000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 1813
  bar:1871 from:0 till: 1886
  bar:1881 from:0 till: 2011
  bar:1901 from:0 till: 2918
  bar:1911 from:0 till: 3517
  bar:1921 from:0 till: 3955
  bar:1931 from:0 till: 4493
  bar:1936 from:0 till: 5106
  bar:1951 from:0 till: 6582
  bar:1961 from:0 till: 7527
  bar:1971 from:0 till: 9560
  bar:1981 from:0 till: 10822
  bar:1991 from:0 till: 11044
  bar:2001 from:0 till: 11652

PlotData=

  bar:1861 at: 1813 fontsize:S text: 1.813 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 1886 fontsize:S text: 1.886 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 2011 fontsize:S text: 2.011 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 2918 fontsize:S text: 2.918 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 3517 fontsize:S text: 3.517 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 3955 fontsize:S text: 3.955 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 4493 fontsize:S text: 4.493 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 5106 fontsize:S text: 5.106 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 6582 fontsize:S text: 6.582 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 7527 fontsize:S text: 7.527 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 9560 fontsize:S text: 9.560 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 10822 fontsize:S text: 10.822 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 11044 fontsize:S text: 11.044 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 11652 fontsize:S text: 11.652 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:fónt ISTAT - elaborasiù gràfica a cüra de Wikipedia



## Riferimèncc


## Oter progècc
Geröla

**Geroeula** o **Sgeröla** (*Gerola Alta* in italiàn) l'è ün cumün de la Pruvincja de Sundri, a 1050 meter sül nivel del mar.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

## El Cumün

Geroeula se troeuva in fund a la *Vall del Bitt de Geroeula*, üna vall lateràl de la Valtelina che la part da Murbègn e la va vers süd, in di Alp Urobich.
El paes l'è traversàa dal rial Bitt, che dà'l nom al furmàg che vegn fàa in 'sti zoni chì.
In del paes ghè la gesa de San Bartulumè.

## I fraziùn

In del teritori cumünàal gh'hin divers fraziun, ch'hin pussee che olter di piscinìn aglumeràa di baiti che vegnen abitàa dumà dürant l'estàa: Vall, Nasunc, Caa de Sura, Ravizz, Foppa, Castèll, Laveggiöö, Fenìil, Pescegàl.
La fraziùn de Pescegàl, che se troeuva a m. 1350 d'altezza a cinch chilometer de Geroeula, l'è la pussee impurtant; l'è üna impurtant sit per i sport invernai (sci e snowboard), atrezada cunt di segiuvìi che riven fin al Pass de Salmuràn.

## I fest

La festa pussee impurtant de Geroeula l'è la "Sagra del Bitt", che l'è a la terza dumenega de setember. In 'sta sagra chì i furmagiàt del sitt i mustren i lur furmi de furmagg Bitt, che l'è fàa cun lat de vaca e de cavra mesculadi insemm, ch'el vegn dupràa per fàa di mangiàa tipich de tütta la Valtelina, cumè i pizzoccher e i sciatt.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Geröla l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Crema

*Crèma, una cità lumbarda in pruincia de Cremona.

*crema (farmacia), una preparazion druvada cume medesina o cusmetich.
Camisà

**Camisà** (*Camisano* an Italià) ’l è ‘n paìs da  da la Pruinsa da Cremuna.

## Evulusiù demogràfica
'L andamènt dal nömer da abitànt 'l è mustràt an da la tabela ché sóta:

## Riferimèncc
Casàl e Idulàsch

**Casàl e 'Idulàsch** (*Casale Cremasco-Vidolasco* an Italià) 'l è ‘n paìs da  da la Pruinsa da Cremuna.

## Frazzion
* Montegg (Casal Vidolasch)

## Evulusiù demogràfica
'L andamènt dal nömer d'abitànt 'l è mustràt an da la tabèla ché sóta:

## Pagine tacade

* Fióm Sère

## Riferimènt
Risénch

**Risénch** (*Ricengo* in Italià) l’è ‘n paìs da  da la Pruincia da Cremuna.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:

## Pagine tacade
* Fióm Sère

## Riferimèncc
Fanénch

**Fanénch** (*Offanengo* in Italià) l'è 'n cümü da  de la Pruincia de Cremuna.

Al cunfìna coi cümü de Casalèt da Sura, Crèma, Izà, Risénch e Rumanénch.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Fanénch l'è mustràt in de la tabela ché sóta:

## Riferimèncc
Bortunogh

**Bertònegh** (*Bortunogh* in del Lodesan dal post; *Bertonico* in Italian) l'è on comun de  abitant (dàto del  ) de la Provincia de Lòd, situaa tra l'Adda e la Muzza, pòcch prima che 'sto canal el finissa in del fiumm.

El confina con la Provincia de Cremona.

## Ges
*Gesa de San Clement
*Capella de San Rocch
*Oratori de San Lissander

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bertònegh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Truccazzan

**Truccazzan** (*Truccazzano* in Italian) a l'è on comun de  abitant de la Provincia de Milan, ch'el fa part del Parch Adda Nòrd. On temp ona soa frazion, Cornelian (*Cornegliano*) l'eva on comun indipendent. El confina con la Provincia de Cremòna e con quèlla de Lòd.

## El comun

Fànn part de Trucazzan:
* El center
* La frazion de Incugnaa (*Incugnate*), a Nòrd, in direzion de Pozzoeu.
* La frazion de Albignan (*Albignano* *d'Adda*), a nòrd-est, vers Cassan su l'Adda.
* La frazion de Cavajon (*Cavaione*), a Est, vers Liscaa.
* La frazion de Cornean (*Corneliano Bertari*), a Sud, vers Comazz (LO)



## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Truccazzan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Credéra

**Credéra** (*Credera*) l'è giü di dü paìs prinsipài del cümü cremàsch de Credéra e Rübià, 'ndèla Pruvìncia de Cremùna.
A l'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1928. Endèl 1868 gh'éra stat tacàt ensèma 'l cümü de Luvrìt, che pò al dé d'encö l'è 'na frasiù.
Credéra e Rübià

**Credéra e Rübià** (*Credera Rubbiano* an Italià) l’è ‘n paìs da  da la Pruinsa da Cremuna.

## Frazzion

* Credéra
* Luvrìt
* Rübià

## Evulusiù demogràfica
'L andamènt dal nömer d'abitànt l'è mustràt an da la tabèla ché sóta:

## Pagine tacade
* Fióm Àda

## Riferimènt
Canàl Marsà

Al **Canàl Marsà** (che i cremàsch i ciàma apéna ** 'l canàl**; an Italià 'l è ciamàt *Canale Marzano* o *Canale Vacchelli*) 'l è 'n canàl pensàt da l'ingegnér Piéro Vacchelli da Cremuna e i la fàt tra 'l 1887 e 'l 1892.

'L è lùnch 34 chilòmetri e a 'l g'à 'na purtàda da 38,5 métre al secùnt e 'l permèt da daquà i teré per püsé da ü miliù da pèrtighe.

## Idrugraféa

Al Canàl al nàs an da l'Àda a Marsà, cümü da Merlì, pruinsa da Lód, 'ndù gh'è 'n üs-céra 'n dal fiöm per fa pasà i aque 'n dal Canàl. Dòpo 'l traèrsa töt al Cremàsch e 'l pàsa per Spì, Palàs, Vaià, Trescùr e Crèma. Che 'l traèrsa al Sère sùra 'n pùnt. Dòpo a 'l và vèrs Izà e Salviróla. Che gh'è dù ram: ü al và a finì 'n dal Naéle da Cremuna e l'àltre 'l và aànti 'nfìna a le Tumbe Mòrte, vezì a Geniólta.

## L'ambiènt

Al Canàl 'l è quàzi töt drécc, e le póche cürve che gh'è i è particulàre. G'à n'è mia da tübasiù che le sbàt déntre i liquàm, isé l'aqua l'è nèta e piéna da pès.

Sö la rìa gh'è pò 'na pìsta per le biciclète.

## Oter progècc

## Sìt da fóra
* Consorzio Irrigazioni Cremonesi
Riólta

***[[Riólta d'Àda|Riólta]]** - cümü da la Pruincia da Cremuna sö le rìe da l'Àda.
***[[Riólta Grasa]]** - cümü da la Pruincia da Cremuna sö le rìe dal Sère.
***[[Riólta Magra]]** - frasiù dal cümü da Madignà, an Pruincia da Cremuna.
Eletrunegatività

L**'eletrunegatività** a l'è una misüra de la forza de atrassiun che la gh'ha un atum per i eletrun d'un ligamm cualent.
El cuncett de eletrunegatività l'aveva tiraa fö el Linus Pauling, che'l gh'aveva anca faa sü una scala che la gh'haa el sò nòmm. 
Anca alter scensiaa hann prupost i sò scal: i püssee duperaa a hinn quij del Pauling e del Mulliken.
In d'un ligamm cuvalent la diferensa de eletrunegatività la stabiliss la pularità del ligamm (la suma di vetür de dipòl la dà la pularità de l'intrega mulecula).
Marché

**Marché** (pronunciàt [marˈke] endèl dialèt del pòst. En Italià: *Marcheno*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla média Val Trompia a 372 méter sùra 'l leèl del mar, a 22 km a nort de la cità de Brèsa. 

El cümü de Marché 'l fa part de la *Comunità Montana de la Val Trompia*.

L'è 'nzemelàt col cümü albanés de Blinisht. 

## Evulusiù demogràfica
*Abitàncc censìcc*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:455 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:4500
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 1006
  bar:1871 from:0 till: 1095
  bar:1881 from:0 till: 1172
  bar:1901 from:0 till: 1324
  bar:1911 from:0 till: 1472
  bar:1921 from:0 till: 1580
  bar:1931 from:0 till: 1609
  bar:1936 from:0 till: 1939
  bar:1951 from:0 till: 2362
  bar:1961 from:0 till: 2597
  bar:1971 from:0 till: 3017
  bar:1981 from:0 till: 3765
  bar:1991 from:0 till: 3975
  bar:2001 from:0 till: 4126

PlotData=

  bar:1861 at: 1006 fontsize:S text: 1.006 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 1095 fontsize:S text: 1.095 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 1172 fontsize:S text: 1.172 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 1324 fontsize:S text: 1.324 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 1472 fontsize:S text: 1.472 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 1580 fontsize:S text: 1.580 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 1609 fontsize:S text: 1.609 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 1939 fontsize:S text: 1.939 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 2362 fontsize:S text: 2.362 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 2597 fontsize:S text: 2.597 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 3017 fontsize:S text: 3.017 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 3765 fontsize:S text: 3.765 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 3975 fontsize:S text: 3.975 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 4126 fontsize:S text: 4.126 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:fónt ISTAT - elaborasiù gràfica a cüra de Wikipedia



## Riferimèncc
Boès

**Boès** (pronunciàt [boˈɛs] endèl dialèt del pòst. En Italià: *Bovezzo*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra dèla cità de Brèsa, en diresiù nordest. El paés l'è nit sö a ridòs dèi mucc a la conflüensa 'ntra la Val Trompia e la Al del Gàrza.

El cümü de Boès l'è 'nserìt endèla comunità montana dèla Val Trompia e 'na bèla pursiù del sò teretóre el fa part del *Parco delle Colline*.

## Evulusiù demogràfica
*Abitàncc censìcc*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:455 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:7500
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 706
  bar:1871 from:0 till: 670
  bar:1881 from:0 till: 715
  bar:1901 from:0 till: 893
  bar:1911 from:0 till: 1024
  bar:1921 from:0 till: 1088
  bar:1931 from:0 till: 1475
  bar:1936 from:0 till: 1524
  bar:1951 from:0 till: 1788
  bar:1961 from:0 till: 1815
  bar:1971 from:0 till: 3413
  bar:1981 from:0 till: 6106
  bar:1991 from:0 till: 7254
  bar:2001 from:0 till: 7407

PlotData=

  bar:1861 at: 706 fontsize:S text: 706 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 670 fontsize:S text: 670 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 715 fontsize:S text: 715 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 893 fontsize:S text: 893 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 1024 fontsize:S text: 1.024 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 1088 fontsize:S text: 1.088 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 1475 fontsize:S text: 1.475 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 1524 fontsize:S text: 1.524 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 1788 fontsize:S text: 1.788 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 1815 fontsize:S text: 1.815 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 3413 fontsize:S text: 3.413 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 6106 fontsize:S text: 6.106 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 7254 fontsize:S text: 7.254 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 7407 fontsize:S text: 7.407 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:fónt ISTAT - elaborasiù gràfica a cüra de Wikipedia



## Riferimèncc
Pieràniga

**Pieràniga** (*Pieranica* in Italià) l’è ‘n paìs da  da la Pruincia da Cremuna.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:

## Riferimèncc
Palanzùn

El **Palanzùn** (ciamàa anca **Palanzöö**, *Palanzone* o *Palanzolo* in italiàn) l'è 'na muntagna di Prealp, vôlta 1436 meter. El se troeuva in del Triangul Lariàn e de 'sta zona chì l'è la segunda muntagna pussee vôlta, superàa dumà dal San Primm.
Da la cima, in duvè hann fàa sü üna capelina a furma de piramid, se poeu vedè ün gran bel panurama sü la Pianüra Padana, sül Lach de Comm e süi muntagn inturn.
Apena sot la cima el ghè 'l Refügi Riella (1285 meter), che l'è gestii da la seziùn de Comm del CAI (Circul di Alpìn Italiànn).
Munt San Primm

El **Munt San Primm** (*Monte San Primo* in italiàn), muntagna di Prealp de 1682 meter, l'è la pussee vôlta dal Triangul Lariàn.
La muntagna l'è fada da ün custùn erbùs pütost lungh; in sü la cima pussee vôlta de la cresta ghè üna crus e ün ripetitùr. La vista l'è spetaculàar: se poeu vedè la Pianüra Padana, i lach de Comm, Lügàn e Magiùr, i zon d'inturn e i Alp.
In de la part urientàl del custùn ghè ün impiant de risalita per scià ch'el cumincia ai pè del versant nord. Dal sò grüpp muntuùs (Munt Furcèla) al nass el fiümm Lamber, vün di pussee lünch de la Lumbardìa.
Casalèt (CR)

**Casalèt** (*Casaletto Vaprio* an Italià) l'è 'n paìs da  da la Pruinsa da Cremuna.

'L è tacàt ai cümü da Campagnóla, Cavràlba, Cremusà, Quintà e Trescùr.

## Evulusiù demogràfica
'L andamènt dal nömer d'abitànt 'l è mustràt an da la tabèla ché sóta:

## Riferimènt
Cremusà

**Cremusà** (*Cremosano* an Italià) l’è ‘n paìs da  da la Pruisa da Cremuna.

## Evulusiù demogràfica
'L andamènt dal nömer d'abitànt l'è mustràt an da la tabèla ché sóta:

## Pagine tacade
* Al Mós

## Riferimènt
Agliat

**Agliat** o **Àilat** (*Vailate* an Italià) ’l è ‘n paìs da  da la Pruinsa da Cremuna.

## Evulusiù demogràfica
'L andamènt dal nömer da abitànt 'l è mustràt an da la tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Gölem

::*[...] co le radici del monte Guglielmo, famoso per l'eccellenza de' pascoli, e per l'altezza, per cagion della quale dissero molti, ch'egli propriamente viene nominato il Colmo, e popolarmente Gulmo.[...], <BR>
:: <small>1616, Ottavio Rossi en "Memorie Bresciane"</small>


El *'Gölem** (en [[Lengua italiana|Italià]] l'è ciamàt ''Monte Guglielmo'') l'è 'n mut de le preàlpi bresàne de 1957 méter de altèsa. 



== El nòm ==
El nòm Gölem (en [[bresà]] prununciàt [ˈgølem]) l'è stat italianizàt en Monte Guglielmo alméno del sècol XVII, ma la versiù italianizàda la rènt mìa l'etimulugìa giösta che l'è piötòst ligàda a la paròla latìna ''culmen'' (en [[Italian|Italià]]: ''culmine''), de la qual derìa apò a le paròle del dialèt  ''cùlem'' e ''cùlma'' cioè mut de média altèsa còi fiànch mìa tròp en pé.

Càzo rar endèna regiù cóme la [[Lombardia|Lombardìa]] — endóche al momènt l'è mìa ricunusìda nösöna segónda lèngua uficiàl en bànda al Italià — la denominasiù locàl l'è riportàda 'nsèma al topònimo italianizàt apò a 'ndèla cartografìa uficiàl del **Istituto Geografico Militare** e söle cartìne del **Touring Club Italiano*'.

== Descrisiù ==

El Gölem el se tróa a caàl de la crèsta de mut che la sepàra la média [[Val Trompia]] de la cónca del [[Lac d'Izé]]. 
El pónt piö alt del Gölem l'è ciamàt *Dòs Pedàlta* (1957 méter) ma la méta piö frequentàda l'è piötòst el dosèl ciamàt *Castèl Bertì* (1948 méter) che 'l se tróa 'n quach sentenér de méter piö a Sud e 'ndóche gh'è 'l monüment del Redentùr.

La crèsta del Gölem la prezènta dele ótre vète minùr, come la *Córna Tiràgna* (1857 méter) a Sudèst, la *Pónta Caravìna* (1847 méter) a Nordòvest e 'l *Dòs dèi Stalècc* (1717 méter) a [[Est]].
<br clear=left>

== Manifestasiù ==
El Gölem l'è séde de 'na córsa a pè de 'mportànsa nasiunàl, la *Proài-Gölem'', che de Proài d'Izé la rìa 'nfìna sö 'n sìma al mut. El percórs l'è lónch piö o méno 30 chilòmetri e 'l ràta sö dré ai sentér che pórta sö 'nfìna a la vèta. La gàra la vé fàda 'ndèl més de zögn.

## Artìcoi corelàcc
* Viola culminis
* Bagnador

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Webcam en dirèta
* Sit dedicàt al Gölem
* Scheda escursiunìstica
* Colesiù de escursiù söl Gölem
Nàe

**Nàe** (**Nave** en Italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 8 chilòmetri de Brèsa endèla Àl del Gàrza. El cunfìna coi cümü de Brèsa, Lemezàne, Caì, Boès, Consés, Sèrle e Butizì.

L'è inserìt endèla *Comunità Montàna de la [[Val Trómpia|Àl Trómpia]]*.

## De éder
### La piéf de la Mìtria
Se tràta de 'na piéf dedicàda a l'Anönsiàda. La custrusiù come che l'è adès l'è stàta rifàda 'ndèla prìma metà del sècol XIII e pò restrütüràda a la fì del sècol XV. Del pónt de vìsta architetònich la prezènta aspècc de stìl gòtich mes·ciàcc sö a particolàr de stil rinascimentàl. Al intèrno gh'è dele òpere datàbii del sècol XIII a töt el sècol XVI, vergöne i è stàde atribüìde al "Maestro de Nàe". Gh'è apò a 'na "Pietà" atribüìda a Vincenzo Civerchio..

La cizìna uriginàla, prìma de la ricustrusiù, l'ìa datàbil entùren al sècol IX, colocàda sö la stràda romàna che pórtaa al pas de le Còste de Sant'Özébe. Amò piö antìch i è 'na bàze de 'n pilàster, fàda condèn blòch de màrmo del sècol IV che reprezènta 'na *Fadìga de Ercole* ('n altoriliéf che reprezènta 'n *òm che 'l lòta condèn animàl*, fórse 'n liù) e 'n quach óter capitèl ach antìch che a chèl che somèa i è materiàl reempiegàt.

Vergü i pènsa che 'l nòm *Mitria* el vegnarès del fat che 'l sit l'ìa zamò 'n antichità 'n löch sàcro dedicàt cülto del dio Mitra, de derivasiù orientàla, ma chèsta ipòtezi la par mìa éser fondàda perché el nom Mitria el compàr mai atestàt prìma del sècol XVIII. Par envéce che el nòm el pöde vègner del fat che 'n bànda a la céza gh'ìes 'na locànda che la gh'ìa come 'nsègna 'na mitria, cioè 'l capél del vèscof. 

La piéf de Nàe la g'ha de éser stàda per tat tép l'ünica de la àl del Gàrza e l'ìa 'l cèntro religiùs e aministratìf al quàl fàa riferimènt apò a l'Eremo de San Costànso (Santöàre de le Cùche) e l'Eremo de San Durt (San Giorgio) adès endèl teretóre del cümü de Caì.

Endèl "Estimo Visconteo" del 1385, Nàe l'ìa capolöch de la quàdra omònima che tülìa dét apò i cümü de Caì, Lemezàne, Consés, San Vigìlio e Boès.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Caì

**Caì** (**Caino** en Italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. 

El se tróa a 15 chilòmetri de Brèsa endèla pursiù piö a Nort de la Al del Gàrza a 'na altèsa de 365 méter sùra 'l leèl del mar.

El cümü de Caì 'l cunfìna coi cümü de Gnùzen, Lemezàne, Nàe, Vài e Sèrle.

L'è lüminàt come cümü zamò 'ndel Estimo Viscontèo del 1385 'ntra chèi che fàa part de la quàdra de Nàe: Sóta la duminasiù de Venésia el g'ha fat part per en perìot de la quàdra de lemezàne ma pò l'è turnàt a la quàdra de Nàe. Endel 1928 l'ìa stat agregàt al cümü de Nàe ma 'ndel 1956 l'è stat tùrna dizagragàt e l'è turnàt a fà de per sà cönt.

La sò paròchia l'è dedicàda a San Zenù. La céza parochiàla l'è 'na custrusiù del '700 ma gh'è nutìsia de 'na céza piö antìca, ach dedicàda a San Zenù, che la gh'ìa de éser übicàda piö o méno endel stès sit. 

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Piasensa

**Piasensa** (*Piaśeinsa* [ˌpia'zəisɐ] in Piasenten; *Piacenza* in Italian; *Piaṡänza* in Bulugnés; *Placentia* in Latin; *Plaisance* in Fransés; *Placencia* in Spagnö; *Placência* in Purtughés) l'è una citaa italiana ad  abitaant.

La se tröva tra l'Emilia e la Lumbardia, e tant la cità cume la so pruencia i hann semper sentüü l'inflüenza de Milan, cità con la qual Piasensa l'è stada culegaa sia ecunumicament che sturicament.

El comün de Piasensa al cunfìna coi comün de Calendasco, Caorso, Caseli Landi (LO), Cor Giun (LO), Gossolengo, Gragnano Trebbiense, Podenzano, Pontenure, Rottofreno, San Roch (LO) e San Steu (LO).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Piasensa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Roncaja (Piasenza)
Gnùzen

**Gnùzen** o **Gnùzegn** (*Agnosine* in italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) dèla Pruvìncia de Brèsa sitüàt a 26 km de la cità de Brèsa.

Gnùzen el se tróa 'n Val Sàbia, söndèna teràsa, a n'altèsa de 465 méter söl lièl del mar, che dà sö la *Cónca Dóra* (l'è ciamàt isé el teretóre dei cümü de Ódol, Prezéi, Biù e Gnùzen). L'è postàt söndèn fiànch de la àl bagnàda del torènt Vrènda, endel qual el se sböta el trut locàl ciamàt *Bondài*. 

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Gnùzen l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Gnùzen sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Astruchimica

L'astruchìmica l'è el stüdi di element chìmich che gh'hinn in del spazi, suratüt in di nivul de gass mulecular, e de la sò furmaziun, interaziun e destrüziun. Podum dì che l'astruchìmica a l'è chimica e astrunumia insema. 
L'astruchìmica la gh'haa de spess bisogn de duprà telescopi per fa i sò misür d'un bel poo de grandez 'me la temperadüra o la cumpusiziun. Per determinà i mulecul che se tröen in del spasi, se dupren tecnich spetruscopich. I carateristich di cumpost vegnen del cunfrunt cunt el sò speter carateristich, che se'l pö truà in d'un database o se'l pö ciapà d'un speriment. 
A gh'hinn però un bel poo de prublema per i interferenz magnetich e, suratüt, per i diferent prupietà di mulecul in del spasi. 
Un esempi de la fadiga de fà i misür a l'è cun l'idrogen mulecular H2 perchè'l gh'ha minga un mument de dipol: dunca al da nissün segnal in del IR (infraruss) e'l se vet minga cunt el telescopi. Per el CO el discurs a l'è a l'incuntrari.
Franciacürta

La **Franciacürta** (Italià: *Franciacorta*) l'è 'na zòna geogràfica de la Pruvìncia de Brèsa che la töl dét töt o alméno 'na part del teretóre dei cümü de Àder, Breó, Cavreöl, Castegnàt, Casàch, Salàdega, Cocài, Cològne, Córt Frànca, Erbösch, Gösàch, Montezèi, Óme, Padéren, Paràdech, Pasirà, Polàen, Proài d'Izé, Rodènch-Saià, Roàt. El teretóre de vergü de chèsti cümü l'è completamènte en Franciacürta, envéce sèrte óter i è tocàcc apéna 'n pàrt (còme per ezèmpe i cümü de Cocài e Roàt endóche apéna la pursiù Nort l'è cunsideràda Franciacürta).

El teretóre l'è perlopiö furmàt de culìne che al dé d'encö i è cultiàde a ìcc per la prudusiù dei vì che i è giü dei fiùr al büzèt de la prudusiù vinìcola italiàna. Difàti i prudutùr de vì de la zòna i s'è custitüicc endèn consòrse per la protesiù e la garansìa de la qualità dei sò vì che i è: *Franciacorta D.O.C.G.* (vì de tìpo spumànte) e *Terre di Franciacorta* (biànch e rós).  

Al cunfì Sud de la Franciacürta gh'è el Mont'Òrfen, de ciàra urìgin morénica, che 'l rìa a 451 méter de altèsa màsima.
Spetruscupia

La spetruscupia a l'è la misüra e'l stüdi d'un speter, che l'è el grafich de l'intensità d'una radiassiun eletrumagnetica o de partisej in funsiun de la lunghessa d'unda, de la frequensa, de l'energia o de la massa.
I istrüment dupraa per misürà i speter a hinn ciamaa in general spetrometer.
Musca

*Musca: l'è la capital ad la Rüssia.
*Musca: l'è un inset.

*Musca: l'è un toch de barba che'l cress de sura a la basiöla e suta i laver.
Musca (Rüssia)

**Musca** (in rüss: Москва, trasliterasion *Moskva*; *Maskva* in bielurüss; *Moskau* in tudesch; *Mosca* in italian; *Moscow* in ingles; *Moscou* in frances; *Moscú* in spagnö; *Μόσχα/Móscha* in grech; *Moskwa* in pulach; *Moscovo* in purtughes)  l'è la capital de la Rüssia, e anca 'l so center principal. La nassa ins'i spond dal fiüm Muscova (in rüss *Moskva* anca lü: de fat el fiüm el da el nom a la cità), e la gh'a un'area ad 878,7 chilometer quadraa. 
Musca l'è stata fundaa dal 1147, e l'è tacada ai pais de Babuškin, Kuncevo, Ljublino, Perovo, Tušino e (nel 1986) ad Solncevo. La fa 10.470.318 abitant (2008), e l'è la cità con püssee abitant in tüt l'Europa.

Tra el 1703 e 'l 1917 l'è stada minga la capital, sustitüida de San Pederburgh.
## Aministraziun
'L sindich a l'è 'l Jurij Michajlovič Lužkov (del 1992).

## Cità gemelaa

Musca a l'è gemelada cun:
*  Atene, Grecia
*  Berlin, Germania
*  Buenos Aires, Argentina
*  Brüssel, Belgi
*  Düsseldorf, Germania
*  Erevan, Armenia
*  Helsinki, Finlandia
*  Madrid, Spagna
*  Paris, Francia
*  Pechin, Cina
*  Praga, Repüblica Ceca
*  Ruma, Italia
*  Seoul, Curea del Süd
*  Tel Aviv, Israel
*  Tokio, Giapun
*  Varsavia, Pulonia
*  Viena, Aüstria

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Mós (Crèma)

Con la paròla **Mós** (an italià: *il Moso*) sa parla di teré che i sa tróa a séra da Crèma

## Stòria

I teré dal Mós i è prufund 4 méter rispèt a la campàgna e 'na ólta i era pié d'aqua stagna. I era i funtanìi che gh'era sura a purtà l'aqua mentre sóta gh'era l'Aqua Rósa e al Cresmére a purtàla ià.

Al nóm al derìa dal tudèsch "mos", che ól dì aqua stagna. Nüsü i ga sügat sti teré, gnà i fracc, gnà la Republica da Venesia: ansi, la Republica la urìa pròpe mia, perchè isé gh'era 'na difésa per la cità da Crèma.

Apena 'n dal vòtcént i ga cuminciàt a tirà fóra la turba e dòpo i ga facc só al Canàl Marsà che 'l ga sügat sö töta l'aqua.

Isé i ga facc sö da le casìne, 'na scóla e 'na césa 'ntitulada a Santa Caterina (che ancó l'è seràda sö).

## Ancó

Gh'è dele casìne che le brigùla zó, ma töta chèsta area l' pròpe bèla per i fós che gh'è e per al Canàl Marsà che la traèrsa. Visì al canàl i ga facc pò 'na strada apòsta per le biciclète.

## I vól fà an parch

Sö le rìe di fòs che amò da le piànte e di animài che da sòlet i stà apéna 'ndu gh'è l'aqua stagna; i è particular e per chèsto sa pénsa da fà 'n parch; al sarès 'n di cümü da Bagnól, Crèma, Cremusà, Palàs, Trescùr e Vaià.

## Umbrianèl

Visì a Umbrià gh'è la Casina Umbrianèl; l'è na casìna particular, facia sö co stile e ben urganizada per 'l laurà e per staga déte. 'Na ólta gh'era pò 'n viàl che partìa ché e l'riàa fin a Umbrià , ma adès al gh'è pö. Adès a Umbrianel i ga fà déte le fèste e gh'è pò 'n teré per al golf.

## Nutisie tracie sö da...

* AA.VV., Itinerari Cremaschi, Leva Artigrafiche, 1992, volume "La Gera d'Adda. Intorno al Moso. Su per il Serio".
* AA.VV., Itinerari Cremaschi, Leva Artigrafiche, 1992, volume "La città di Crema".
* Le istituzioni storiche del territorio lombardo, scheda su Santa Maria dei Mosi

## Pagine tacade

* Canàl Marsà
Mos

* Mós, cümü de la pruinsa de Bèrghem mia de luntà de la sità.
* Mós, i tère a sira de Crèma.
* Mos, cümü de la Spagna.
* Moss, sità de la Norvégia.
* Mòss, cümü de la pruinsa de Bièla.
Forza de gravità

La gravità a l'è vüna di quater interaziun fundamentaj de l'Ünivers. Per la mecanega classega la gravità a l'è una forza cunservativa che la gh'è intra i corp che gh'hann una massa, e alura la gh'ha anca un'energia putenziala gravitaziunala. Per la teuria de la relavità generala a l'è ligada a la geumetria (che l'è minga euclidea) del spazi-temp.


## Leg de gravitazion universal
Tucc i còrp che gh’hànn ‘na massa se tìren visin vun l’alter con ‘na fòrza proporzional al’invèrs del quadràa de la distanza intra i sò baricentri e al prodòtt tra i dò mass.

: |\vec {F}| = \frac{G \cdot m_1 \cdot m_2}{d^2}
indoe:

:**F** l’è la fòrza de gravità [N];

:**G** la **[[costanta de gravitazion universal]]** G=6,673 • 10-4 N•m2/kg;

:**m1** e **m2** hinn i mass di su còrp che se tiren visin [kg];
:**d** l’è la distanza tra i du còrp [m]

### Fòrza de gravità terrèster
In del caso de la Tèrrà **m1** l’è la massa de la Tèrra, **d** a l’è el ragg de la Tèrra **R**, G m1/R2=g e l’è l’**[[accelerazion de gravità]]** e la var in media **g=9,81 m/s2**, variabel con l’altitudin e la latitudin (de già che l’è influenzada de la fòrza centrifuga). La fòrza de gravità esercitada de la Tèrra l’è anca ciamada fòrza pes.

: |\vec {F}| = g \cdot m 
## Riferiment
Interassiun fundamentaj

In de la Natüra a hinn staa truaa quater fors fundamentaj, o interassiun fundamentaj, ch'a hinn la bas dij scambi del energia intra i partisej e ch'a hinn i respunsabil de la strütüra del Ünivers:
Ünivers

L**'Ünivers** a l'è tüt quel che'l gh'è fisicament: tüt el spazi e'l temp, tücc i furm de la materia, l'energia e i mument, i lecc fisech e i sò custant che i a guernen.
A bun cünt, a podum duprà la parola "ünivers" anca in alter cuntest cunt el cuncett de cosem, el mund o la Natüra.
Sère Mòrt

Al **Sère Mòrt** (an suresinés: *Séri Mòrt*; an Italià: *Serio Morto*) l'è 'n curs d'aqua da la Pruincia da Cremuna. Al nas da di funtanìi vizì a 'Idulasch e 'l traèrsa Risénch, Fanénch, Madignà, Riultèla, Castiglù, San Basà, Capèla Cantù e Pisighetù e finés 'n da l'Àda.

'Na ólta al curs che va da Madignà a Pisighetù l'era al vècc curs dal Sère e l'era al cunfì tra al cremàsch e al cremunìs. Gh'è pò argü che 'l dìs che 'na ólta al Sère al nàa püsé zo, dopo Aquanégra, o magari fin al Pò

Chèi che i ga stüdiàt le càrte i ga ést che al Sère al cambiàt al curs tra 'l 1100 e al 1400; sö le sò rìe l'è nasìt Castigliù, 'n dal 1188.

Comunque bèa 'n dal 1361 al Sère al fàa 'l stès curs che 'l fa adès e 'l finés 'n da l'Àda a Bóca Sère, vizì a Muntóden.

Ma perché al Sère al ga cambiàt curs? Sa pénsa che i è stàcie da le piéne, ai témp che le aqua di fiöm i era mìa sfrütade cum'è ancó. Magari per an pó da témp l'aqua la nàa 'n da töte e dó le bande.

Vizì al vécc curs i è restàde dèle aqua stagne: büsógna spetà fin al 1900 per vèd 'n canàl che 'l ga sügàt sö töta l'aqua.

Töta l'àrea però l'è amò bèla, piéna da còste e da piànte e gh'è pò qualche mòrta. Per chèsto i ga facc 'n parch, al Parch dal Sère Mòrt.

## Pàgine tacade

* Sère

## Pàgine da fóra

* Pàgine söl Parch 'n dal sitt dal cümü da San Basà
Lenguistega

La **lenguistega** a l'è la scenza e la filusufia del lenguagg. La stüdia el lenguagg cun la semantega, el discurs, la semiotega, la sintassi, cume anca cunt strütür naratif e gramatical che gh'hinn.
Quij che stüdien la lenguistega a hinn ciamaa lenguista.
Regn Unid

**El Regn Unid de Gran Bretagna e Irlanda del Nord** (in ingles: *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*), de solit breviad 'me Regn Unid o UK (sigla del nom orijinal, in ingles *United Kingdom*), l'è de sovent ciamad a volte cont el nom plussee jeneral Ingiltera, e l'è un istat de l'Europa ocidentala. Al moment la soa monarca l'è el Carl III.

## Storia
El Regn Unid l'è el resultad d'un grup de acords d'union qe hann jontad insema i so nazion: Ingilterra, Irlanda del Nord, e Galles. La plupart de l'Irlanda la s'è spartida del 1922 con la costituzion del Stat Liber d'Irlanda (qella qe adess l'è ciamada *Republega d'Irlanda*), menter la part qe l'è anc'mò sota a'l Regn Unid l'è ciamad Irlanda del Nord.

## Jeografia
El Regn Unid se trova ind su la costa ocidentala de l'Europa del nord. L'è circondada a est del Mar del Nord, a sud del Canal de la Manega, e a ovest de l'Ocean Atlanteg e del Mar d'Irlanda.

El Regn Unid l'è padron de quatordex teritori qe inn restads in ereditaa del so imper colonial (comè per esempi Bermuda, Gibilterra, i Isole Pitcairn e i Isole Falkland). 

## Lengov
El Regn Unid al g'ha no una lengua ofiçala, anca se i so abitants parlen tuts l'ingles. I lengov rejonai recognossude inn el galles, el gaeleg iscozes, l'irlandes, el cornovaies, el *scots* e el *scots* de l’Ulster.

## Nom del Regn Unid ind i lengov locai

* Gales (*Cymraeg*): Deyrnas Unedig, Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon.
* Ingles (*English*): United Kingdom, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
* Irlandes (*Gaelige*): Ríocht Aonthaite, Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann
* Cornovaies (*Kernewek*): Rywaneth Unys, Rywvaneth Unys Breten Veur hag Iwerdhon Gledh
* Gaeleg Scozes (*Gàidhlig*): Rìoghachd Aonaichte
* Manx (*Gaelg*): Reeriaght Unnaneysit, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie
* Normann (*Nouormand*): Rouoyaume Unni, Rouoyaume Unni d'la Grande Brétangne et d'l'Irlande du Nord
* Ingles de Scozia (*Scots*): Unitit Kinrick, Unitit Kinrick o' Graet Breetain an Northren Ireland

## Situazion Politega
Anca se el Grand Imper colonial l'è ormai finid e a'l so poter ind el mond l'è desminuir, el Regn Unid l'è restad istess una potenza mondiala. L'è vœna dei member del G7 e l'è intra i paes plussee desvilupad a'l mond, cont un'economia qe l'è considerada la quinta mondiala e la segonda in Europa. L'è staita anca vœna de prim stats a far part de la NATO e de l'ONU, indovè qe l'è un member permanent cont el dirit de vet.  

El Re a l'è el Carl (del 2022).
La prima ministea a l'è la Liz Truss (del 2022).
Servé

**Servé** (nòm uficiàl: *Cerveno*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 659 abitàncc, 'na süperfìce de 21&nbsp;km², per 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Braù, Sét, Lùzen, Lós, Malégn, Dò, Paísch Loé, Scülpér (BG).

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Bré

* Bré, cümü de la pruinsa de Brèsa.
* Bré, paìs de la pruinsa de Bèrghem.

Arda apò: **[[Bren]]**.
Dò

**Dò** (nòm uficiàl: *Ono S. Pietro*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 927 abitàncc, 'na süperfìce de 13 km², per 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Co de Pùt, Servé, Sét, Paísch Loé.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Braù

**Braù** o **Bragù** (nòm uficiàl: *Braone*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 610 abitàncc, 'na süperfìce de 12 km², per 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bré, Servé, Sét, Lùzen, Niàrt.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Co de Put

**Co de Put** (nòm uficiàl: *Capo di Ponte*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 2.429 abitàncc, 'na süperfìce de 18 km², per 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sedégol, Sét, Simbèrch, Dò, Paísch Loé, Paspàrt, Sèler.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Sedégol

>

**Sedégol** (nòm uficiàl: *Cedegolo*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 1.263 abitàncc, 'na süperfìce de 11&nbsp;km², per 'na densità de 115 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bèrs Dém, Co de Pùt, Séf, Simbèrch, Paspàrt, Sèler.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Bèrs Dém

**Bèrs Dém** (nòm uficiàl: *Berzo Demo*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 1.847 abitàncc, 'na süperfìce de 15 km², per 'na densità de 123 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sedégol, Séf, Malòn, Paísch Loé, Sèler, Sónech.

L'è furmàt de i paés de Bèrs e Dém.

## Varda anca

* Bàrca de San Piéro

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Séf

**Séf** (localmènt prunuciàt apò a *Héf*; nòm uficiàl: *Cevo*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.

El g'ha , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El se tróa en Val de Saviùr, 'na lateràl mansìna de la Al Camònega, sö le còste del mut Pian della Regina, a 1100 méter de altèsa söl leèl del mar, a 90&nbsp;km tat de Brèsa come de Bèrghem. Del sò teretóre comünàl fà part apò a le frasiù de Andrista a ovest e part dei abitàcc de Ìzola e Frézen (spartìcc col cümü de Saviùr) a est. El pónt piö alt del sò teretóre l'è 'l mut Rè de Castèl (m 2819).

El sò teretóre al fà part del Parch regiunàl de l'Adamèl e 'l cunfìna coi cümü de Bèrs Dém, Sedégol, Sét, Simbèrch, Daù (TN), Saviùr e Sónech.

L'è lüminàt 'ntra i cümü che fàa part de la Al Camònega zamò 'ndel 1493, al prensépe del sècol XVII l'ìa discriìt come furmàt de dò tère, chèla de Séf e chèla de Andrista (Da Lezze 1610).
Endel 1765 l'ìa lüminàt come giü dei cümü del pievàdech de Sém (Elench dei cümü de Al Camònega, 1765).

Endel 1928 l'ìa stat agregàt al cümü denuminàt Valsaviùr, ma 'ndel 1954 l'è stat destacàt e 'l g'ha turnàt a fà cümü de per sò cönt.

La sò céza parochiàla l'è dedicàda e S. Vigilio e l'è stàda custrüìda endel sècol XV. La fà funsiù de paròchia a pàrter del 1536. Prìm de alùra, la funsiù de paròchia l'ìa fàda de la céza de S. Nazaro e Cèls, zamò de quan che l'ìa stàda destacàda de la piéf de Sém (sècol XII). Chèsta cizulìna la g'ha dét òpere de valùr artìstich e stòrich a testemognànsa de 'na cumunità cristiàna antìca e l'è giöna de le póche céze de la Al Camònega che la g'ha amò 'l cimitéro tacàt ai sò mür.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Saviúr

**Saviùr** (nòm uficiàl: *Saviore dell'Adamello*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 1.159 abitàncc, 'na süperfìce de 82&nbsp;km², per 'na densità de 14 ab./km². El cunfìna coi cümü de Séf, Daù (TN), Édol, Put de Lègn, Sónech e Spias (TN).

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Malòn

**Malòn** (nòm uficiàl: *Malonno*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bèrs Dém, Córten, Édol, Paísch Loé e Sónech. Malon el g'ha dierse frasiù: Nas de Sota, Nas de Sura, Mos, Odecla, Landò, Lurit, Laa e Dassa

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Sineddoche

La **sinèddoche** (dal Grech Antich συνεκδοχή, «ciapà insema») l'è quand as dröva in sens figüraa una parola al post d'un altra, slarganda o strinsenda al sens uriginal. Per esempi:

*Una part per riferiss a la roba intrega ("la vela" al post ad "nav")
*Una qualità per riferiss a la roba intrega ("al ferr" al post ad la "spada")
*La roba intrega per riferiss a una part ("una bursa de serpent" al post de "una borsa de pell de serpent");
*Al singular per sustitüì al plural e viceversa ("Al lumbard in Svisra" intes cume "I person lumbard in Svisra");
Paìsch Loé

**Paisch Loé** (nòm uficiàl: *Paisco Loveno*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. L'è furmàt de tré cèntri principài : Loé, l'è chèl piö a mut, Grömèl, a quach sentenér de méter de Loé e Paìsch, sitüàt piö a àl.

El g'ha presapóch 257 abitàncc, 'na süperfìce de 35&nbsp;km², per 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bèrs Dém, Co de Pùt, Servé, Córten, Malòn, Dò, Scülpér (BG), Sèler, Tei (SO).

## Storia
Paisch e Loé zà prìma del 1500 e 'ndèl prim perìodo de duminasiù Vèneta, i furmàa 'na sùla entità cumünàla e i éra aministràcc ensèma. A pàrter del 1600 i è 'nvéce stàcc dividìcc e i è restàcc separàcc per tré sècoi , sóta Venésia, sóta l'Impér Austro-Ungarico e sóta 'l Regn d'Italia.
Co l'üniù al Regn d'Italia, endèl 1859, gh'è stat creàt el cümü de Loé-Grümèl (prim de alùra endèl nòm rezültàa apéna Loé). La situasiù l'è restàda isé 'nfìna al 1928, quan che Loé-Grümèl e Paisch i è stacc tùrna ünìcc endèn cümü sul.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Pidógne

**Pizògne** (nòm uficiàl: *Pisogne*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha , 'na süperfìce de 48&nbsp;km², per 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Artògne, Càster (BG), Cósta Ulpì (BG), Lùer (BG), Marù, Pezàze, Plà, Rìa de Sólt (BG), Sólt (BG), Taèrnole e Sù.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Àngol (BS)

**Àngol** (nòm uficiàl: *Angolo Terme*) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha  , 'na süperfìce de 30 km², per 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sù (BG), Bùren, Castiù (BG), Còler (BG), Darf, Piancógn, Rógn (BG).

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Angol l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Artògne

**Artògne** (nòm uficiàl: *Artogne*) l'è 'n cümü de la bàsa Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 3.135 abitàncc, 'na süperfìce de 21 km², per 'na densità de 149 ab./km². El cunfìna coi cümü de Böegn, Darf, Giànech, Pezàze, Plà, Pizògne, Rógn (BG).

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Bièn

**Bièn** (nòm uficiàl: *Bienno*; en latì: *Biennum*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 3.510 abitàncc, 'na süperfìce de 30 km², per 'na densità de 117 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagulì, Bèrs, Böegn, Bré, Siidà, Còi, Prèsten.

Bièn l'è colocàt endèla Al Grigna, ('na lateràl sö la sinìstra orogràfica de la Al Camònega) che l'è ciamàda apò "àl dei Mài", per vìa de la laorasiù tradisiunàla del fèr batìt per mès dei mài asiunàcc a àiva. 'Na part de l'aiva del torènt Grigna la vignìa deviàda 'ndèn córs artificiàl che 'l pàsa amò 'ncó 'n mès al paés de 'nsìma a fónt, e la müìa a ògna sbals i mülì de le uficìne dei frér.

Amò 'ncö 'ndèla zòna i è divèrse le aziènde che laùra 'ndèl setùr de la mecànica-siderurgìa.

El cèntro stòrich de Bièn l'è 'nserìt endèl club dei *Bórch piö bèi d'Itàlia*.


## Galerìa de fóti

Image:Chiesa_Parrocchiale_Bienno.jpg|Céza parochiàl
Image:Abitazione con elementi decorativi - Bienno (Foto Luca Giarelli).jpg|Cà coi arnés en fèr batìt
Image:bienno casatorre1.jpg|Casatorre
Image:bienno casatorre3.jpg|Casatorre
Image:Oratorio_di_S_Carlo_Borromeo_-_Bienno_(Foto_Luca_Giarelli).jpg|Ex céza
Image:Casa natale di Geltrude Comensoli - Bienno (ph Luca Giarelli).jpg|Cà de Geltrude Comensoli
Image:Lavatoio - Bienno (ph Luca Giarelli).jpg|Lavatoio söl Vaso Re
Image:Panorma centro storico - Bienno (Foto Luca Giarelli).jpg|Panoràma del dé d'encö
Image:Bienno old 1930.jpg|Bièn endèl 1930
Image:Chiesa_San_Pietro_in_Vincoli_Bienno.jpg|Céza de San Piéro 'n Vìncoi


## Arda anca
* Bàrca de San Piéro
* Coll del Crist Re

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Oltitüden

L**'oltitüden** l'è la distansa vertical de un pont de referiment, ciamaa nivel zeru.

In de la püpart di cas, el nivel l'è quel dael mar (m s.l.m.).

In di Stat Ünì d'America e in del Regn Ünì  mesüran l'altitüden in pee. In Europa e in altar part dal mund l'altitüden l'è mesuraa in meter.
Salunich

*Salunich, sità e capitàl de la prefetüra gréca che la gh'à l'istès nòm. 

*Salunich, prefetüra gréca.
Piemuntes uriental

El **Piemuntes uriental** (o *bass Piemuntes*) a l'è un insema de dialett del Piemuntes che'l ciapa dent el Valsesian, el Bieles, el Munfrin, l'astesan, el Lissandrin, el langhet e 'l Munregales.
I autur che hann scrivüü in 'sti dialett chì a hinn Gioann Giòrs Alion (astigian), Dumini Badalin e Vincenzo Buronzo (munfrin), Oreste Galin-a (langhèt), Pinèt Turlo (valsesian).

## Murfulugia
Quèst dialett gh'hann dij sò aspet caraterìstich:
* la prima persuna al singular dij verb la finiss in cunsunant: *i cant* (= mì canti);
* la segunda persuna al singular dij verb la perd la s final, anca in dij verb iregular: *it sei* (ò *ët ei*; =tì te set), it hai (u *it he*; =tì te gh'het);
* el prenòmm verbal de la tèrsa persuna plüral a l'é *i* e nen *a*: lor i parlo (=lur parlen);
* un gran nümer de paròll a ciapen la fin in cc o gg: *lacc*, *frecc* (o *fregg*), *vegg* (feminin *vegia*), *tancc*,...;
* e final la diventa i: *feuji*, *paròli*,...;

## Dialett süd-urientaj
A hinn el langhèt, l'astesan, el munfrin e'l lissandrin.

* la *a* acentà la diventa quasi *ò* (e a se scriv *ä*): *muräja*;
Simbèrch

**Simbèrch** (nòm uficiàl: *Cimbergo*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 573 abitàncc, 'na süperfìce de 26&nbsp;km², per 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Co de Pùt, Sedégol, Sét, Séf, Paspàrt

L'abitàt el se tróa a 850 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Siidà

**Siidà** (endèla prunùncia locàl: *Hiidà*; nòm uficiàl en italià: *Cividate Camuno*; en latì: *Civitas Camunnorum*) l'è 'n cümü de la mèda Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 2.633 abitant, 'a süperfìce de 3&nbsp;km², per 'na densità de 878 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bèrs, Bièn, Bré, Ézen, Malégn, Òsem, Piancógn.

L'é sitüat a 275 meter de altèsa sùra 'l leèl del mar.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Córten

**Córten** (nòm uficiàl: *Corteno Golgi*) l'è 'n cümü de la àlta Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 1.991 abitàncc, 'na süperfìce de 82 km², per 'na densità de 24 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aprica (SO), Édol, Malòn, Paísch Loé, Sernio (SO), Tei (SO), Tirano (SO), Villa di Tirano (SO).

L'abitàt el se tróa a 925 meter d'altèsa sùra 'l leèl del mar.

## Frazzion

* Doér
* Gàlen
* Lómbro
* Mégn
* Ruch
* Sant Antóne
* Santìcol

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica

## Us colegàde
* Camillo Golgi
Comun

On **comun** (*comu* e *cumu* in Lombard oriental, registraa anca el termin *municipalità*) a l'è ona entità aministrativa fada su per on teritòri ciarament definii e per la sò popolazion e al denota generalment ona cità, vilasg o on gropp piscinin. On comun a l'è tipigament governaa da on síndigh e on consili comunal.

In la pupart di nazion, el comun a l'è l'entità amministrativa pussee piscinina ad avègh i sò reppresentant elegiuu democratigament, anca se despess, in di cittàa pussee grand, gh'è di olter suddivision, comé di Borgh, di Zon o di Municipi, cont di different autonomij.

## Referenz