open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brassica

***Brassica*** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Brassicaceae.

L'è 'n zèner che g'ha 'mportànsa perchè 'l töl dét divèrse spéci cultiàde 'n agricültüra e 'n orticültüra. El töl dét apòa deivèrse màle èrbe, tat spéci salvàdeghe come spéci cultiàda ma re-natüralizàde. Divèrse i è piànte anöàle o bienàle, sèrte ótre i è arbùsti de dimensiù pesène.

El zèner l'è uriginàre de l'Europa ucidentàla, del ambiènt mediteràneo e de le regiù temperàde de l'Asia. 

Endèn quach vergöna de le spéci del zèner Brassica, quàze töte le parcc de la piànta i è bùne de maià, isé pò a la raìs (*[[Brassica rapa]]*), i gamp *(bròcol-ràa)*, le fòie (el gabüs, i vérs), i fiùr (i *bròcoi*), la somésa (el *[[Brassica nigra|senàer négher]]* e 'l *[[verzàch]]*).

Per vìa de la sà 'mportànsa 'n agricültüra, le spéci del zèner Brassica i è de spès ogèt de stüde scentìfich. Le relasiù strète 'ntra sés spéci de 'mportànsa particolàr (*Brassica carinata*, *B. juncea*, *B. oleracea*, *B. napus*, *B. nigra* e *B. rapa*) i è discriìde 'ndèla teorìa del Triàngol de U.

## Spéci
Dei quàze 1.000 taxa discriìcc, apéna 'na quarantìna de spéci e 'n otantìna de taxa infra-specìfich i è cunsideràcc bù e acetàcc. Töcc i óter, en pràtica, i è cunsideràcc apéna dei sinònim.

Chèsta ché sóta l'è 'na lìsta mìa compléta, con 'n evidènsa la sò 'mportànsa econòmica:

* *[[Brassica carinata|B. carinata]]:* senàer de Abisinia *(Abyssinian cabbage)*
* *[[Brassica elongata|B. elongata]]:* senàer grant
* *[[Brassica fruticulosa|B. fruticulosa]]:* gabüs mediteràneo
* *[[Brassica juncea|B. juncea]]:* senàer de l'India, senàer maròn e de fòia *(brown and leaf mustards), senàer sarepta.
* *Brassica napus:* verzàch o raisù,
** *Brassica napus* (varietà napobrassica), o *Brassica napobrassica:*.
* *Brassica narinosa:*
* *Brassica nigra:* senàer négher 
* *Brassica oleracea:*
** *Brassica oleracea convar. acephala var. sabellica*: bròcol vért
** *Brassica oleracea var. botrytis*: bròcol
** *Brassica oleracea var. gemmifera*: bròcol de Brüxèl
** *Brassica oleracea italica*: bròcol
* *Brassica pekinensis*: bròcol cinés
* *Brassica perviridis* 
* *Brassica rapa*: ràa, raisù
* *Brassica rupestris*
* *Brassica septiceps*
* *Brassica tournefortii'': senàer aziàtich

## Riferimèncc
Misma

El **Misma** (italian: *Monte Misma*) l'è ona montagna di Prealp Bergamasch.
L'è vuna di primm montagn di Prealp che se incontra quand che se riva de la pianura. El gh'ha on'altezza de 1.160 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva a cavall in tra la Val Seriana e la Val Cavallina.
Intorna ai fianch del mont a troeuvom i paes de Albin, Pradalonga e Cenaa de Sora. In del territori a poeudom trovà castan e fonsg, ma anca on bell poo de speci animai.

## Vos correlaa
*Gesa de Santa Maria del Misma.
Val Cavallina

La **Val Cavallina** (parnonzia bergamasca: [al kaa'lina]) l'è ona vall di Alp Orobi.
L'è traversada del Cheri e l'è longa 30 chilometer, in direzion nord-est.
A nord a troeuvom el Lagh de Enden, che l'è 'l sit indè che 'l nass el Cheri.
In de la vall a se troeuven i comun de Berz, Bianzan, Borgh de Terz, Casascia, Cenaa de Sora, Enden, Entradegh, Gaverina, Gron, Luzzana, Monestaroeu, Ranzanigh, Spinon, Trescor, Vigan e Zandobbi.
Val d'Imagna

La **Val d'Imagna** (*Valle Imagna* in italian) l'è ona vall di Prealp Bergamasch.
L'è traversada del riaa Imagna, e la se troeuva a la destra de la Val Brembana. A l'è minga tant lontana de Bergom, e la confina a est con la Valzasna e la Val San Martin.
In tra i sò montagn pussee important a vedom l'Albenza e 'l Resegon.
In de la vall a se troeuven in comun de Almenn San Bartolomee, Almenn San Salvador, Barzana, Bedolita, Berbenn, Bruman, Capizzon, Corna, Costa, Fuipian, Locadell, Palazzagh, Roncola, Roeuda, Sant Imbon, Strozza e Valsecca. 
## Vos corelaa
*Imagna
Val Taegg

La **Val Taegg** (*Val Taleggio*) l'è ona vall di Prealp Bergamasch.
A l'è ona sotta-vall de la Val Brembana che la scomincia arent a San Giovann Bianch. A l'è traversada del riaa Enna, che l'è on afluent del Bremb.
Al dì d'incoeu a l'è spartida in tra la Provincia de Bergom e quella de Lecch. A ovest la confina con la Valzasna.
Dent a la vall a gh'è i comun de Morteron, Vedeseta e Taegg.
## Vos corelaa
*Enna (riaa)
*Val Brembana
I Torrett

I **Torrett** (*Cascina Torrette*) hinn ona frazion del comun milanes de Cornaree.
Se troeuven a sud del centro comunal, arent a San Peder e a Vighignoeu.
I sò abitant i gh'even la scormagna de *bovascitt*.
## Referenz
Coeur

El **coeur** (parnonziaa [ker] in Val Vigezz, Cent Vai e Mesolcina; [kɔːr] in del Novares e in certi band del Canton Tesin) l'è on orghen che gh'hann quasi tucc i animai.

L'è l'orghen central de l'aparaa circolatori, e l'è compagn d'ona pompa che l'è bona de fà ona pression inscì granda de permett la circolazion del sangh, donca l'è vun di orghen pussee important de l'organismo. In di pess el gh'ha dò camer, in di rettil ghe n'ha trii e mammifer e usei ghe n'hann quatter, spartii in ventricoi e atri.

Per la soa importanza, a l'è staa consideraa despess anca la cà di sentiment (despess in oposizion al cervell, la cà de la Reson), e la soa imagin stilizzada l'è vun di simboi pussee cognossuu de l'Amor.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Coeur de l'omm
*Aparaa circolatori
*Aritmia
*S'cioppon
*Arrest del coeur
Val Gandin

La **Val Gandin** (parnonzia local: [algan'di]; italian: *Val Gandino*) l'è ona vall di Prealp Bergamasch.
A la se troeuva dent a la Provincia de Bergom (Lombardia) e l'è streversada del riaa Romna, on afluent del Seri. Per 'sta reson l'è considerada ona lateral de la Val Seriana. La quatta on territori de circa 35 chilometer quadraa.
In de la vall a troeuvom i comun de Leff, Gandin, Pea, Casnigh e Cazzan. A est a troeuvom Erfa, a ovest inveci el Lagh de Enden, de indè che 'l nass el Cheri, el fiumm de la val Cavallina.

## Vos corelaa
*Val Seriana
*Romna
Vighignoeu

**Vighignoeu** (*Vighignolo*) l'è ona frazion del comun de Settim, in de la Provincia de Milan.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, arent a Cornaree.
El sò patron l'è San Sebastian. A l'è staa on comun indeperlù fina al 1841. Al temp di piev el partegniva a la piev de Cesan Boscon.
## Referenz
Diavol

El **Diavol** o **Diavel** (in de la Bassa) o **Diavro** (in del Tesin), ciamaa anca **Demoni**, **Bao**, **Barlott** o **Berlicch**, l'è 'l nomm cont el qual vari religion a ciamen on esser cativ, destruttor e bosiard: el simbol del Mal, el contrari de Dio, del Ben e de la Verità.
I tre religion monoteistegh, ma anch el zoroastrimo e 'l bahaismo hann formulaa ona soa vision del Diavol. A gh'è anca di grupp de personn che l'adoren tant 'me on dio, e se ciamen *satanista* (de "Satana" el nomm cristian e giudee del diavol).

## Vos corelaa
*Satana
*Iblis
*Dio
*Mal
*Inferno
*Satanismo
Sairan

**Sairan** (parnonzia local: [səj'rəŋ]; italian: *Sairano*) l'è vuna di frazion del comun lumellin de Zinasch, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, in su la strada che la mena al Tesin.
El sò patron a l'è San Lissander. A l'è staa taccaa al comun de Zinasch gemò in del Ses'cent.
Vignal (Novara)

**Vignal** (*Vignale*) l'è ona frazion de la città de Novara.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, e l'è spartii foeura in duu nucli: quell de Vignal e quell de Isarn, che l'è quasi arent al comun de Caltignaga.
A l'è on borgh indè che se coltiven el meregon e 'l ris.
A Vignal l'è staa firmaa l'armistizzi in tra el Regn de Sardegna e i Austriegh in del 1849, dopo de la Battaja de Novara, e che l'ha portaa a la fin de la Prima Guerra de Indipendenza.
Mellogn

**Mellogn** (parnonzia local: [mlɔɲ]; italian: *Lumellogno*) l'è ona frazion de la città de Novara.
El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, tutt in mezz ai camp e ai riser. A est ghe passa arent la Gogna.
A l'è in su la strada che de ona banda la riva a Casalin, e de l'altra a Granozz con Montesell.
Pernaa

**Pernaa** (parnonzia local: [par'na]; italian: *Pernate*) l'è ona frazion de la città de Novara.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, in direzion de Gajaa e de Rementin. A ghe viven 3.557 personn.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1810 circa.
Torrion (Novara)

El **Torrion** (parnonzia local: [altu'rjoŋ]; italian: *Torrion Quartara*) l'è ona frazion de la città de Novara.
El se troeuva a sud del centro in mezz ai camp de melgon e ai riser. Ghe viven 2.207 personn.
El ciappa el sò nomm de ona torr che gh'era lilinscì fina al XVI secol. In del 1849 l'è staa el sit indè che hann combattuu la Battaja de Novara.
L'è traversaa de vari cors d'aqua e ronsg: la Gogna, l'Arbogna, el Cavo Dassi, la Rimella, el Torrion e 'l Canalin.
Vlengh

**Vlengh** o **Avlengh** (*Olengo*) l'è ona frazion de la città de Novara.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal, in mezz ai camp e in su la strada che la mena a Terdobiaa.
Ghe viven 490 personn.
A l'è on borgh bell vegg, già che hann trovaa i rest d'ona strada romana e alter repert de quell period chì. In del Medioev gh'hann faa on castell (che incoeu a gh'è pu) de proppietà di Cont de Pombia.
Agognaa

**Agognaa** (*Agognate*) l'è ona frazion de la città de Novara.
El se troeuva a nord-ovest del centro comunal, e l'è cognossuu per el viadott de l'autostrada A4 che ghe passa arent.

Gh'è anca ona stazion ferroviaria in su la ferrovia Biella-Noara.

## Ligamm de foeura
* agognate.it
Lengua livon

La **lengua livon** (*līvõ kēļ* o *rāndakēļ*) a l'era ona lengua ugro-finnega parlada in Letonia, in de la zona de la Curlandia e Livlandia, fina al 2013 quand che a l'è morta l'ultema persona maderlengua. Ancaben che l'è voramai ona lengua smorzada, 30 persone inn bone de parlàll ancamò. L'è on parent strencc de l'eston e del voeuro e l'è vuna di do lengov considerade autoctone in de la lesg letona in sui lengov. La gh'ha nissun ligam filogenetegh con la lengua nazzional del paes, ma la gh'ha influenzad debon el leton, donca i do lengov compartissen ona gran part del lessegh. Gh'eren du dialet: quell oriental, de Livlandia che l'è soravissud domà fina al secol quell de 19, e quell ocidental, de Curlandia.

## Difusion
I popoi ugro-finnegh inn rivad in del territori de la Letonia d'incoeu 2000-3000 agn prima del Signor. Poch despoeu inn rivad i popoi baltegh ch'i hann menad i livon invers el nord del paes. El territori de Riga d'incoeu l'era abitad di livon fina a quand ch'inn rivad i todesch ch'i hann fondad la cità in de l'ann 1201. La lengua livon a l'era parlada alora aproeuv de la costa de la Livlandia d'incoeu (arent a Limbaži, Ainaži, Ropaži) e in tuta la mità nord-est de la Curlandia, arent a Mērsrags, Roja, Ventspils). Questi toponem chì a inn squas tucc d'origen livon.

In del secol quell de 19, i livon i staven de cà sgiamò domà in su la costa setentrional de la Curlandia, l'inscì ciamada "Costa di Livon" (*Līvõd* *rānda)* in de la part setentrionala di region de Talsi e Ventspils.

### Costa di Livon

Questi i inn i comun indova che l'era spantegada ancamò la lengua livon in del secol quell de 20, prima de la soa estinzion. Del 1991 al 2003 questi comun chì i faseven part d'on territori con status special "Lībiešu krasts" (liv. *Līvõd Rānda).*

## Gramatega
Gh'inn vot cas gramaticai. 'Me che in eston e veps, l'acusativ el gh'è no, el vegn dovrad inscambe el genitiv. In del passad, i gh'eren anca l'ablativ, l'alativ e l'adessiv, ma i vegnen pu dovrad foeura di espression idiomateghe e fras fade, o cert toponem dovrad despess fiss 'me *Kurmōlõ* (a Curlandia) *o Kurmōld* (de Curlandia).

## Riferimencc


## Olter proget
Alzaa (Mom)

**Alzaa** (parnonzia local: [lsa]; italian: *Alzate*) l'è ona frazion del comun novares de Mom.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, in mezz ai camp. A l'è arent a la strada che la mena a Caltignaga e poeu a Novara.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1928: el gh'aveva anca ona frazion, ciamada Lindun.
Paramore

I **Paramore** a hinn un grüp american de pop punk che'l s'è furmaa a Tennesse in del 2004. I sò member a hinn: Hayley Williams (vus) , Jeremy Davis (bass) e Taylor York (Ghitara). 

## Discugrafia
### Album
* *All we know is falling*-  2005 
* *RIOT!* -  2007 
* *Brand New Eyes* -  2009 
* *Paramore* -  2013
Ary Toledo

**Ary Christoni de Toledo Piza**, cunusüd cume **Ary Toledo** (Martinópolis, Brasil, 22 d’agùst 1937 – São Paulo, 12 de utùer 2024), l'è stat un còmic, cantànt pupular e atùr brasilian. L’è cunusüd anca cume scritùr de *barzelètt*, parulier e critic  teatral.

## Biugrafia

Nasüd a Martinópolis, stàt de São Paulo, indel 1937, el s'è traferìd da giùn in d'la capitàl e l'ha cumenciàd a laurà al *Teatro de Arena de São Paulo*. Amò al dì d'incö el scìu d'le *barzellette* per tö in gìr i brasigliàn e i portoghès o le varie squadre de balòn. . El g'ha in del sò repertòri quasi 60... *barzelett* e el sùna e 'l canta amò in televisiòn.

L'è spusàd da quarant'ann cun l'atùra e giurnalista de müsica Marly Marley

In del 1968, quant la ditadüra militàr l'ha pruclamàd l'AI-5, l'ha scrìt c'la sturièla chi: *"Quem não tem cão, caça com gato e quem não tem gato, caça com Ato"* (Chi g'ha nò el càn, el càcia cul gàtt, e chi g'ha nò el gàtt el càcia - *in del sèns de cacià via* - cun l'Att) . L'hann mìss in presòn, ma l'han lasàd andà quasi sübit, perchè l'era tròpp pupulàr e i militàr i ghèven pagüra d'una rivolta.

## Se l’ha scritt
* Descobrimento do Brasil (cun Chico de Assis)
* Modinha de ser
* Ovos que a galinha pôs
* Tiradentes
* Os Textículos de Ary Toledo (A Anarquia da Filosofia) (2011)

## Discugrafia
* No Fino Da Bossa (1968-1988) RGE FERMATA LP
* Ary Toledo (1970)
* Antologia do Sexo (1979) Copacabana LP
* Pois é (1982) Copacabana LP
* Na Base do Riso Explícito (1985) Copacabana LP
* Ary Toledo Ao vivo (1968) RGE LP
* A Todo Vapor (2008)

### Cansòn (selesiòn)

Toledo l’ha scritt i barzelètt e tantìsime cansòn umuristiche, per esempi:

* *A moda do Zé* – storia de una fiöla abandunada dal so murùs Zé, dòpu la prima nott d'amùr
* *Dona Maroca* - storia d’un gàtt spuraciòn de pruprietà de Dona Marioca
* *Linda Meu Bem* - storia d’un omm ch’l stà insema a ‘na fiöla brütìsima, ma che lü el cred che la sia belìssima
* *Mataram meu carneiro* – cansòn in d’la qual el piang la mòrt d’la so pègura
* *Melô do pinto* – cansòn guliardica sül sèss d’i omm
* *O Rico e o Pobre* - critica suciàl de cume el putèr el fa in manera che i stèsi sitüasiòn i’enn diferente cui sciùr e cui pòver 
* *Rosinha* – cansòn umuristica d’amùr

## Bibliugrafia

* Aurélio Buarque de Holanda: *Dicionário da Língua Portuguesa*, Rio de Janeiro, Positivo, 2005

## Riferiment


## Ligam de föra

* Sit üficiàl 
* Scheda de Ary Toledo in sül IMDB
Orlando Drummond

**Orlando Drummond**, nùm cumplèt **Orlando Drummond Cardoso** (Rio de Janeiro, Brasil, 18 d'utùber 1919 - Rio de Janeiro, 27 de lüi 2021), l'è stai un atùr e dupiadùr brasilian. L’era cunusüd anca cume giurnalista radiufònic. L'ha creàd el persunàgg de *Seu Peru* in del prugrama *Escolinha do Professor Raimundo* e 'lgha dài las vùs brasigliàna a Scooby Doo, Alf, Bràcc de Fèrr e Ollio.

## Biugrafia

Nasüd a Rio de Janeiro in del 1919, l'ha cumenciàd a laurà in del 1942 cume rumurista e cume dupiadùr.. L'è stài anca atùr in d'i film *Rei do Movimento* (1954) e *Angu de Caroço* (1955), ma da la fin d'i ann '50 el s'è dedicài cimpletament al dupiagg.

L'è stài anca atùr de telenovelas in *Caça Talentos*, l'ha interpretàd Zaratustra dal 1996 al 1998.

## Dupiàgg (selesiòn)
* Scooby-Doo, per 35 ann.
* Popeye, in tütt i episòdd de Herbert Richers;
* Alf; 
* Gargamella — Smurfs (el nùn d'i Puffi in Brasil (serie classica) / Papai Smurf — (film del 2011);
* Professor Girassol — As Aventuras de Tintim;
* Sr. Smee — Peter Pan;
* Archimede — A Espada Era a Lei;
* Lafayette — Gli Aristogatti;
* Hong Kong Fu — Hong Kong Fu e il suo alter ego Penry;
* Dumdom — Tartaruga Touché;
* Pepe Legal (Ernesto Sparalesto);
* Patolino (Daffy Duck) e Frajola (Gatto Silvestro — Tiny Toon e Uma cilada para Roger Rabbit (Chi ha incastrato Roger Rabbit);
* La Cosa — Fantastici Quattro;
* Yogi — Mini-Polegar e Yogi;
* Oliver Hardy — Stanlio e Ollio;
* Mugsy - Bugs Bunny;
* Allenatore Duke — Rocky IV;
* Sergente Garcia — Zorro;
* Comandante Eric Lassard — Scuola di polizia 2, 3 e 4; 
* Babbo Natale — The Mask; 
* Bafo-de-Onça — Canto di Natale di Topolino;
* Walter Matthau —  Dennis, Pimentinha, Grumpy Old Men

## Note


## Ligam de föra

* Scheda de Orlando Drummond in sül IMDB
Milo Đukanović

El **Milo Đukanović** (cirillegh: Мило Ђукановић; Nikšić, 15 de febrar del 1962) l'è on politegh montnegrin.
L'è vun di pussee important politegh del sò paes. L'è staa president del sò paes (quand che l'era anmò 'na federazion insemma a la Serbia) del 1998 fina al 2002. L'è staa anca primm minister on mucc de voeult, la prima di quai in del 1991. Poeu, del 1997, a l'è anch el president del Partii di Sozialista Democrategh del Montnegher, el partii 'gnuu foeura de la Liga di Comunista Jugoslav. 
In del 2012 l'è staa eleggiuu primm minister per la quarta voeulta.

## Alter progett
Harald V de Norvegia

El **Harald V de Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg** (palazz de Skaugum, Asker, 21 de febrar del 1937) l'è 'l re de Norvegia del dì d'incoeu.
A l'è suceduu al pader Olav V in del 1991. A l'è 'l primm re norveges a vess nassuu in del sò paes dopo de Olav IV (1370–1387).
L'è staa on velista, e l'ha tolt part ai Olimpiad de Tokyo, Città del Messich e Monegh de Baviera. In del 1968 el s'è sposaa con la Sonja Haraldsen.
El gh'ha duu fioeu:
*Marta Luisa (1971).
*Haakon Magnus (1973), el princip ereditari.
Jens Stoltenberg

El **Jens Stoltenberg** (Oslo, 16 de marz del 1959) a l'è on politegh norveges.
A l'è 'l capp del Partii Laburista Norveges (*Arbeiderpartiet*). L'è deputaa a partì del 1993 e in del 2005 a l'è staa eleggiuu primm minister (confermaa in del 2009).
Duranta el sò governa, in del 2011, gh'è staa i duu gran massacher faa su del neonazista Anders Breivik, che l'ha coppaa 90 personn.

Del primm de otover 2014 a l'è secretari general de la NATO.

## Alter progett
Monastee (Berbenn)

**Monastee** (*Monastero*) l'è ona frazion del comun valtolin de Berbenn, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in su la costa di Alp Retegh a 650 meter sora el nivell del mar, a nord-ovest del centro comunal, in de la vall de la Maroggia.
El toeu el sò nomm del monastee che gh'è dent al paes.
Mondonegh (Olgiaa)

**Mondonegh** (*Mondonico*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Olgiaa, in de la Provincia de Lecch.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1927, quand che l'è staa unii a Olgiaa. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Brivi.
Mondonegh (San Damian)

**Mondonegh** (parnonzia local: [mun'dɔːnəg]; italian: *Mondonico*) l'è ona frazion del comun paves de San Damian.
El paes el se troeuva in de l'Oltrepò Paves, a duu pass del confin cont el Piasentin (comun de Castell San Giovann).
Buj (Casal)

**Buj** (*Montebuglio*) l'è ona frazion del comun verbanes de Casal.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, minga lontan de Umegna e a la Val Strona.
Trefiumm

***[[Trefiumm (Canoeubi)|Trefiumm]]** (*Traffiume*), frazion de Canoeubi.
***[[Trefiumm (Baven)|Trefiumm]]** (*Oltrefiume*), frazion de Baven.
Urass

**Urass** (parnonzia local: [y'rɛs]; italian: *Orasso*) l'è vun di duu centri principai del comun ossolan de Cursel e Urass, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la Val Canobina e 'l se troeuva a sud-est de Cursel e minga tropp delongg de Falmenta. A Urass a gh'è 'l municippi.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1928.
Honda

La **Honda Motor Co. Ltd.** l'è un'asienda giapunesa cun sed a Tokyo, Giapun, prudutris da veicol muturizàà, robot e moto.
Cornus

***Cornus*** l'è 'n zèner de piànte de la famìa botànica de le Cornaceae. El töl dét piànte e arbùsti che pèrt le fòie 'n invéren o àle ólte persistènte. Chèsto zèner l'è furmàt de 30÷60 spéci e 'nfìna a nöf sotazèner a segónda de le diferènte 'nterpretasiù botàniche.

## Clasificasiù
### Sóta-zèner ''Cornus''
Fiùr a invòlucro che cröda
* *[[Cornus chinensis]]*
* *[[Cornus mas]]* L. (cornàl)
* *[[Cornus officinalis]]* 
* *[[Cornus sessilis]]* 
* *[[Cornus eydeana]]*
* *[[Cornus volkensii]]*

### Sóta-zèner ''Swida''
Fiùr sènsa invòlucro 
* *[[Cornus alba]]*
* *[[Cornus alternifolia]]* L. f.
* *[[Cornus amomum]]* P. Mill.
* *[[Cornus asperifolia]]* Michx.
* *[[Corbus austrosinensis]]*
* *[[Cornus bretschneideri]]*
* *[[Cornus controversa]]*
* *[[Cornus drummondii]]* C.A. Mey.
* *[[Cornus foemina]]* P. Mill.
* *[[Cornus glabrata]]* Benth.
* *[[Cornus hemsleyi]]*
* *[[Cornus koehneana]]*
* *[[Cornus macrophylla]]*
* *[[Cornus obliqua]]*
* *[[Cornus oblonga]]*
* *[[Cornus oligophlebia]]*
* *[[Cornus papillosa]]*
* *[[Cornus parviflora]]*
* *[[Cornus quinquenervis]]
* *Cornus racemosa* Lam.
* *Cornus rugosa* Lam.
* *Cornus sanguinea* L. (sanguanì)
* *Cornus schindleri*
* *Cornus sericea*
* *Cornus ulotricha*
* *Cornus walteri*
* *Cornus wilsoniana*

=== Sóta-zèner *Chamaepericlymenum* ===
Sub-arbùsto che rampéga co stulù lignùs
* *Cornus canadensis* L.
* *Cornus suecica* L.
* *Cornus unalasckensis* (*Cornus canadensis* x *Cornus suecica*)

=== Sóta-zèner *Benthamidia* ===
Gràte de fiùr de sòlet che tìra al vért, con entùren bratèe petalòidi
* *Cornus angustata*
* *Cornus capitata*
* *Cornus florida* L. 
* *Cornus hongkongensis*
* *Cornus kousa* Hance 
* *Cornus multinervosa*
* *Cornus nuttallii* Audubon ex Torr. et Gray

== Hybrides ==
* *Cornus X acadiensis* Fern.
* *Cornus X arnoldiana* Rehd.
* *Cornus X friedlanderi* W.H. Wagner
* *Cornus X rutgersensis*
* *Cornus X slavinii* Rehd.
* *Cornus X unalaschkensis* Ledeb.

==Riferimèncc==

* [http://hua.huh.harvard.edu/china/mss/volume14/Cornaceae-AGH_coauthoring.htm Asian dogwoods]
* [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/coal2.htm *Cornus alternifolia* images at bioimages.vanderbilt.edu] 
* [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/codr.htm *Cornus drummondii* images at bioimages.vanderbilt.edu] 
* [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/cofo.htm *Cornus foemina* images at bioimages.vanderbilt.edu] 
* [http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/species/frame/coob9.htm *Cornus obliqua'' images at bioimages.vanderbilt.edu]
Moeutt Crostell

El **Mott Crostell** (parnonzia local: [møt kroʃ'tel]; italian: *Motto Crostel*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è alt 2.230 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de la Leventina, sora el paes de Anzonegh.
## Referenz
Promantogn

**Promantogn** (parnonzia local: [proman'tøɲ]; italian: *Promontogno*) l'è ona frazion del comun grisones de Bregaja.
El paes el se troeuva in de la bassa vall, in su la strada che la va de Bond (sud-ovest) a Stampa (nord-est).  A l'è traversaa de la Mera.
Fina al 2010 l'eva ona frazion de Bond.

A Promantogn a gh'è la sede del comun.
## Referenz
Nocch

**Nocch** (*Nocco*) l'è ona frazion del comun de Gignes, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1928. El sò sant patron l'è San Steven.
Lilium martagon

***Lilium martagon***, (nòm popolàr en bresà: *rés de dàma*) l'è 'na piànta de la famìa botànica de le Liliaceae, che crès endèi bósch e 'ndèi pòscc a l'ómbra dei 300 ai 2000 méter söl leèl del mar.

## Distribüsiù
Gran part de l'Euròpa , föra che 'n Irlànda e 'n Islànda. En Gran Bretàgna, Danimarca, Norvégia, Svésia, Finlàndia, Olànda e Bèlgio l'è stat intruducìt de l'òm.

## Sinònim

* *Lilium hirsutum* Mill., Gard. Dict. ed. 8: 10 (1768)
* *Lilium verticillatum* Gilib., Excerc. Phyt. 2: 466 (1792), opus utique oppr.
* *Lilium versicolor* Salisb., Prodr. Stirp. Chap. Allerton: 237 (1796).
* *Lilium milleri* Schult., Observ. Bot.: 67 (1809).
* *Lilium glabrum* Spreng., Syst. Veg. 2: 62 (1825).
* *Martagon sylvaticum* Opiz, Seznam: 63 (1852).
* *Lilium alpinum* Kit., Linnaea 32: 335 (1863).
* *Martagon montanum* Fourr., Ann. Soc. Linn. Lyon, n.s., 17: 158 (1869).
* *Lilium cattaniae* (Vis.) Vis., Mem. Reale Ist. Veneto Sci. 16: 64 (1871).
* *Lilium dalmaticum* Vis., Mem. Reale Ist. Veneto Sci. 16: 64 (1871), pro syn.
* *Lilium catanii* Baker, J. Roy. Hort. Soc., n.s., 4: 45 (1877).
* *Lilium martagonum* St.-Lag., Ann. Soc. Bot. Lyon 7: 129 (1880), orth. var.
* *Lilium villosum* Cavara, Malpighia 12: 445 (1898).
* *Lilium pilosiusculum* (Freyn) Miscz., Trudy Bot. Muz. Imp. Akad. Nauk 8: 192 (1911).

## Riferimèncc
Stampa (Bregaja)

La **Stampa** (parnonzia local: ['ʃtampa]; inscì anca in italian, todesch e romancc) l'è ona frazion del comun de Bregaja, in di Grison.
El paes, insemma a Visavran, l'è vun di duu che se troeuven in de la banda pussee volta de la vall (italian: *Sopraporta*). Compagn de quasi tucc i alter frazion pussee important del comun, anca Stampa l'è straversada de la Mera.
L'è stada on comun independent fina al 2010. El sò vegg territori comunal el quattava dent ona zona a nord de Bond e Soeuj, e poeu on'altra a nord de Visavran. In del territori de Stampa se troeuva el Pizz Longhin e 'l nass l'Inn: donca Stampa la se spantega per on ciccinin anca in Engadina.
In tra i sò vari frazion a cuntom Isola, Casascia, Coltura e Maloeuggia.
## Referenz
Emilio Colombo

L**'Emilio Colombo** (Potenza, 11 de april del 1920 - Roma, 24 de giugn del 2013) a l'è staa on politegh italian.

L'ha quattaa on fracch de caregh politegh, e l'è staa anca primm minister in tra el 1970 e 'l 1972. A l'è staa l'ultim member de l'Assemblea Costituenta in vita.

## Vos corelaa
*Governo Colombo
Fritillaria

***Fritillaria*** l'è 'n zèner de piànte bulbùze de dimensiù pesène che fà part de la famìa botànica de le Liliaceae. 
Le piànte de chèsto zèner ché se le tróa 'ndèle regiù temperàde de l'emisfér setentriunàl, i è àlte dei 25 ghèi 'nfìna al méter e vint à segónt de la spéce. 

## Sinònim
**Petilium* Ludw., Inst. Reg. Veg., ed. 2: 135 (1757).
**Imperialis* Adans., Fam. Pl. 2: 48 (1763).
**Amblirion* Raf., Amer. Monthly Mag. & Crit. Rev. 1: 265 (1818).
**Rhinopetalum* Fisch. ex D.Don in R.Sweet, Brit. Fl. Gard. 6: t. 283 (1835).
**Baimo* Raf., Fl. Tellur. 4: 27 (1836).
**Corona* Fisch. ex Graham, Edinburgh New Philos. J. 21: 157 (1836).
**Melorima* Raf., Fl. Tellur. 4: 53 (1838).
**Eucrinum* (Nutt.) Lindl., Veg. Kingd.: 204 (1846).
**Theresia* K.Koch, Linnaea 22: 232 (1849).
**Tozzettia* Parl., Nuov. Gen. Sp. Monocot.: 11 (1854).
**Liliorhiza* Kellogg, Proc. Calif. Acad. Sci. 2: 46 (1863).
**Lyperia* Salisb., Gen. Pl.: 56 (1866).
**Monocodon* Salisb., Gen. Pl.: 56 (1866).
**Korolkowia* Regel, Gartenflora 22: 161 (1873).
**Sarana* Fisch. ex Baker, J. Linn. Soc., Bot. 14: 251 (1874).
**Ochrocodon* Rydb., Fl. Rocky Mts.: 164 (1917). 
## Riferimèncc
Redefoss

El **Redefoss** (*Cavo Redefossi*) l'è on canal artifizial de Milan. 
L'è nassuu per l'esigenza che gh'era a Milan de resolv el problema di esondazion del Seves, soratutt de quand che la Martesana la ghe portava dent anca de l'aqua de l'Adda. La ronsgia de la Vettabbia, de fatt, la bastava minga.
El percors del Redefoss (che incoeu a Milan l'è tutt quattaa), el scomincia arent a Porta Noeuva (là indè che la Martesana la ciappa su i aqui del Seves e la finiss el sò percors) e 'l va inanz intorna ai Bastion, fina a Porta Romana. De lì el va giò invers a Rogored, San Donaa, San Giulian e Meregnan. A Meregnan el se gionta a la Vettabbia e 'l ghe va dent al Lamber. 
## Referenz

## Alter progett

## Vos corelaa
*Seves
*Martesana
*Vettabbia
*Lamber
Porta Noeuva (Milan)

**Porta Noeuva** (*Porta Nuova*) l'è vuna di ses port istoregh de Milan.
La se troeuva in sui Bastion, a nord del centro, in su la strada che la menava a Monscia. A l'è in mezz tra Porta Comasina (ovest) e Porta Venezia (sud-est)
Al dì d'incoeu l'è vuna di poch port milanes che hinn restaa in pee, in de la forma del Vottcent voruda de l'architett neoclassegh Giuseppe Zanoia e fada in tra el 1810 e 'l 1813, con scià i duu casei del dazzi.
On temp *Porta Noeuva* l'era anca el nomm de vun di ses quarter principai de Milan. Arent a la Porta a gh'è 'l Pont di Gabell, el sit indè che la Martesana l'entrava dent a Milan, per giontàss al Navili.
## Alter progett

## Vos corelaa
*Porta Noeuva (medioev)
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*Martesana
*Giuseppe Zanoia
Porta Venezia

**Porta Venezia**, cognossuda anca 'me **Porta Renza** (*Porta Venezia* in italian, antigament *Porta Orientale*) l'è vuna di ses port milanes pussee important.
La se troeuva in sui bastion, in su la strada che la menava in Brianza, a nord-est del centro. A nord-ovest a gh'è Porta Noeuva, a sud inveci Porta Vittoria.
La ciappa el sò nomm de la città de Venezia. El vegg nomm milanes (*Porta Renza*) el vegn inveci de la veggia porta di mur roman ciamada *Porta Argentea*, perchè l'andava invers el paes de *Argentiacum* (incoeu Crescenzagh). 
L'è stada fada su in del XVI secol di Spagnoeu. Al de là de la Porta el se trovava el Lazzerett de Milan, indè che staven i malaa de pest. Minga lontan de lì, ghe passava el Redefoss.
In tra el Settcent e 'l Vottcent hinn scominciaa i progett per fàlla vegnì pussee moderna: inscì l'è stada trada giò la porta e hinn staa conservaa domà i duu casei del dazzi, che resisten anmò incoeu.

L'è cognossuda in de la litteradura italiana per vess la porta de indè che 'l passa el Renzo Tramaglino quand che 'l va dent a Milan in del romanz *[[I promessi sposi]]* del Manzon.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*Lazzerett
Porta Vigentina

**Porta Vigentina** (istess in italian) l'era vuna di port de Milan.
La se trovava in sui Bastion, a sud del centro, in su la strada che la menava a Pavia. L'era situada a sud-ovest de Porta Romana e a est de Porta Ludovica.
La ciappava el nomm del paes del Vigentin, ciamaa inscì perchè l'era deslontan 20 milia de Pavia.
Al dì d'incoeu de la porta gh'è restaa pù negott, ma la ghe da el nomm a on cors che 'l partiss de la Crosetta e 'l riva fina a *[[viale Beatrice d'Este]]*.

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Porta Romana
*Vigentin
Porta Ludovica

**Porta Ludovica** (inscì anca in italian) l'era vuna di port de Milan.
La se trovava a sud del centro, in tra Porta Cicca (ovest) e Porta Vigentina (est).
La ciappava el nomm de ona pusterla dedicada al duca Ludovigh el Moro, situada in su la strada de San Cels (incoeu *Corso Italia*), arent ai mur medievai de Milan.
Quand che i Spagnoeu hann faa su i Bastion in del XVI secol, hann costruii ona porta anca a la fin de la strada de San Cels, e l'hann ciamada *Porta Ludovica* anca lee.
L'è restada in pee fina al 1905, quand che l'hann trada giò del tutt. Al dì d'incoeu a ghe resta pù negott.
## Alter progett

## Vos corelaa
*Pusterla Lodovica
*Port de Milan
*San Cels (Milan)
*Ludovigh el Moro
Porta Vittoria

**Porta Vittoria**, cognossuda in lombard anca 'me **Porta Tosa** (italian: *Porta Vittoria*, fina al 1861 *Porta Tosa*) l'eva vuna di port de Milan.
La se trovava a est del centro, in sui Bastion e in su la strada che la menava a Limed, e incoeu la va drizza fina a l'areoport de Linaa. L'era situada a sud de Porta Venezia e a nord-est de Porta Romana.
A someja che l'abbia ciappaa el sò vegg nomm del fatt che in de vun di sò bassrilev (al dì d'incoeu conservaa al Castell Sforzesch) a gh'era la figura de ona tosa che l'era dree rasàss lì giò in bass.
In del 1861, con l'Unità d'Italia, gh'è staa cambiaa el nomm per regordà la battaja che l'era stada fada lilinscì ai temp di Cinch Giornad, quand i Austriegh eren scappaa proppi de lì.
On temp, arent a la porta a gh'era on canal che 'l nasseva del Navili milanes e 'l sortiva foeura de la città e l'andava invers al Lamber in direzion de Malnoè. Foeura di Bastion a gh'era anca el Redefoss, i paes de Calvairaa, Morsencc, Talied e Pont Lamber (oltra che de Malnoè) e la Senavra.

La porta l'è stada trada giò a la fin del Vottcent per lassà el spazzi al monument ai Cinch Giornad del Giuseppe Grandi; al dì d'incoeu resten ammò i duu casei del dazzi. La porta la ghe da el nomm al cors che 'l partiss minga lontan del Verzee e 'l riva fina a la *Piazza 5 Giornad* (là indè che gh'era la Porta), e indove gh'è la Camera del Lavorà e 'l Tribunal de Milan.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Cinch Giornad de Milan
*Porta Venezia
*Monument di Cinch Giornad de Milan
*Stazion de Milan Porta Tosa
*Calvairaa
Porta Magenta

**Porta Magenta**, cognossuda on temp 'me **Porta Vercellina** (inscì anca in italian), l'era vun di ses port milanes pussee important.
La se trovava in sui Bastion, a ovest del centro, in mezz tra Porta Genova (sud-est) e Porta Sempion (nord).
L'è stada fada su in del XVI secol, in su l'istessa via indè che eren staa faa la veggia porta medieval e quella romana. A l'era ciamada *Porta Vercellina* (compagn de la veggia porta romana e de quella medieval) perchè l'era in su la strada che la menava a Vercei, la prima città piemontesa che se incontrava se se sortiva foeura de Milan (Novara al temp a l'era lombarda).
Col passà del temp, compagn de tutt i alter port milanes, l'ha perduu la soa fonzion de difesa, e gh'è restaa domà quella de pont indovè pagà el dazzi. In del 1805 l'è stada recostruida de l'architett Luigi Cagnola, cont on aspett ben pussee neoclassegh. Con l'Unità d'Italia l'ha cambiaa el nomm in *Porta Magenta* per regordà la granda battaja de la Segonda Guerra d'Indipendenza.
A la fin del Vottcent, i Bastion e i Port hann perduu tutta la soa importanza: in del 1879 l'è staa faa su San Vitor, e donca hann taccaa a trà giò i Bastion in tra Porta Cicca e Porta Magenta. Intorna al 1897 l'è staa traa giò anca l'arch de Porta Magenta, e al dì d'incoeu ghe 'n resta pù gnanca on nigottin.
## Alter proget

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*San Vitor
*Battaja de Magenta
Porta Genova

**Porta Genova** (istess in italian) l'è vuna di port minor de Milan.
La se troeuva in sui Bastion, a sud-ovest del centro in mezz tra Porta Cicca (est) e Porta Magenta (nord-ovest).

L'è stada fada su intorna al 1870 per 'vèggh on acess pussee facil a la stazion de Porta Cicca (al dì d'incoeu *Stazion de Porta Genova*), indè che partiven i treni per la Bassa pavesa.

A l'è arent a la Darsena e in fond al *cors Genova*. L'è fada su de duu casei del dazzi, che resisten anch incoeu. Ghe dà el nomm al quarter omonem.

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*Stazion de Milan Porta Genova
Porta Garibaldi (Milan)

**Porta Garibaldi**, giamò cognossuda 'me **Porta Comasina** (istess in italian, anca cognossuda 'me *Porta Comasna*) l'è vuna di ses port principai de Milan.
La se troeuva in sui Bastion, a nord-ovest  del centro, in su la strada che la menava a Comm (de quell lavorà chì el ghe vegn el nomm de *Comasina*, che 'l voeur dì "comasca").
Fada sui in del XVI secol, l'è stada fada su amò in tra el 1826 e 'l 1828 de l'architett Giacomo Moraglia, cont on stil neoclassegh e duu casett di dazzi ai lati. A nord-ovest la gh'è Porta Volta, a est inveci Porta Noeuva.
Duranta el Resorgiment, la gh'ha 'vuu on roeul de protagonista: in del Quarantott l'è stada vuna di primm port a vess conquistaa duranta i Cinch Giornad de Milan; in del 1859 l'è stada la porta indè che l'è passaa Giuseppe Garibaldi quand che l'è rivaa a Milan, dopp d'avè vinciuu a Vares e San Fermo. Per 'sta reson, gh'è staa cambiaa el nomm in *Porta Garibaldi*.
Al dì d'incoeu l'è vuna di poch port milanes a vess restaa in pee.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*Giacomo Moraglia
*Giuseppe Garibaldi
Porta Romana (Milan)

**Porta Romana** (istess in Italian) l'è vuna di ses port milanes pussee important.
La se troeuva in sui Bastion a sud-est del centro, in su la strada che la mena a Lod, in tra Porta Tosa (nord-est) e Porta Vigentina (sud-ovest).
Insemma a Porta Noeuva e Porta Garibaldi, l'è l'unega porta di Bastion a vess anmò in pee ma, al contrari di alter dò, la gh'ha anmò la forma che la gh'aveva in del '500.
La ciappa el sò nomm de la veggia porta di temp di Roman, che la se trovava in su la strada che la vegniva su de Roma.
Arent a la Porta el passava el Redefoss, el canal che 'l ciappava su i aqui de la Martesana e del Seves per portài dent al Lamber arent a Meregnan. Col sortì foeura de Porta Milan se incontren i quartier del Corvett e quell de Rogored.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*Redefoss
*Porta Romana (canzon)
Guglielmo Lissander di Paes Bass

El **Guglielmo Lissander de Orange-Nassau** (nomm intregh in olandes: *Willem-Alexander Claus George Ferdinand van Oranje-Nassau*; Utrecht, 27 de april del 1967) l'è 'l re di Paes Bass.
A l'è 'l fioeu de la regina Beatris e del princip Claus von Amsberg. L'è vegnuu re in del 2013, dopo de l'abdicazion de la soa mader. L'è 'l primm re mas'c a partì del 1890.
El gh'ha duu fradei pussee piscinitt, ciamaa Friso e Costantin.
In del 2002 l'ha sposaa l'argentina Máxima Zorreguieta, de religion cattolega (lù l'è protestant). I duu gh'hann avuu tre tosann:
*Catarina Amalia, che incoeu l'è l'erede al trono (2003).
*Lessia (2005).
*Ariana (2007).
Mark Rutte

El **Mark Rutte** (L'Aja, 14 de febrar del 1967) l'è on politegh olandes.
L'è on member del Partii Popolar per la Libertà e la Democrazia (center-destra), del qual a l'è 'l capp a partì del 2006.
In del 2010 l'è staa eleggiuu primm minister. Al dì d'incoeu l'è a capp d'on governa de coalizion insemma al Partii Laburista Olandes.
Porta Cicca

**Porta Cicca** o **Porta Cines** (italian: *Porta Ticinese*) l'è vuna di ses port milanes pussee important.

La se troeuva a sud del centro, in sui Bastion e in tra Porta Genova (ovest) e Porta Ludovica (est).
L'ha ciappaa el sò nomm italian del fatto che la se trovava in su la strada che la menava a Pavia (*Ticinum* in latin). Per el nomm milanes, se sa minga ben comè che l'è nassuu (forsi de l'ispagnoeu *chica*, che 'l voeur dì *tosa*). Arent a Porta Cicca gh'è la gesa de Sant Ustorgg, quella de San Lorenz e de la Vitoria, la Darsena e 'l Navili Paves. Al de foeura de la porta, a gh'era el Borgh di formaggiatt.
L'è stada fada su in del XVI secol di Spagnoeu, in su l'istessa strada indè che eren staa faa su la veggia porta romana e quella medioeval (che l'è anmò in pee).
Al princippi del XIX secol, compagn di alter port principai, anca Porta Cicca l'è stada recostruida cont on stil noeuv, per man del Luigi Cagnola. La veggia porta l'è stada trada giò, e l'è stada costruida quella che gh'è anca incoeu. Per on quai temp la s'è ciamada *Porta Marenga*, per regordà la vittoria de Napoleon a Marengh, arent a Lissandria. Arent a la porta hinn staa faa duu casei del dazzi, che serviven per fà pagà l'acess a quei che vegniva a Milan su per el Navili.

Al dì d'incoeu l'è vuna di poch port de Milan a vess restada in pee.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Port de Milan
*Bastion de Milan
*Borgh de San Gotard
*Luigi Cagnola
*Darsena (Milan)
Saxifraga stellaris

***Saxifraga stellaris*** l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Saxifragaceae, uriginària de l'Europa centrala e setentriunala, 'ndóche se la tróa al stat spontàneo en zòne de mut del Regn Ünìt a la Scandinàvia a le Alpi. 

## Habitat
Préde ömede, arènt a cors de àiva, en zòne de mut.

## Distribüsiù
Se la tróa 'ndèna bùna part de le cadéne de mut de l'Europa e al nort estrémo pò a 'n zòne piö de pianüra.

## Tasonomìa
*Saxifraga stellaris* l'è stàda discriìda del Linèo e püblicada endèl sò *[[Species Plantarum]]* 1: 400. 1753.

### Sinònim
* *Hydatica stellaris* (L.) Gray	
* *Micranthes stellaris* (L.) Galasso, Banfi & Soldano	
* *Robertsonia stellaris* (L.) Link	
* *Saxifraga stellaris var. gemmifera* D.A.Webb	
* *Spatularia stellaris* (L.) Haw.

## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Böcher, T. W. 1978. Greenlands Flora 326 pp.
# Böcher, T. W., K. Holmen & K. Jacobsen. 1968. Fl. Greenland (ed. 2) 312 pp.
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York.
# Scoggan, H. J. 1978. Dicotyledoneae (Saururaceae to Violaceae). 3: 547–1115. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa.
Stephan El Shaarawy

**Stephan El Shaarawy** (arabo: **ستيفان الشعراوي‎**; Savona, 27 de ottober 1992), l'è 'n giugador de ballon del Milan.
Losc

**Losc** (parnonzia: ['luʃ]; italian: *Lozzo*) l'è ona frazion del comun varesott de Vedasca.
El paes el se troeuva dent a la Val Vedasca, in tra el paes de Armi (sud-ovest) e quell de Biegn (nord-est).
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Valtravaja.
Armi

**Armi** (*Armio*) l'è vuna di frazion del comun varesott de Maccagn con Pin e Veddasca.
El paes el se troeuva in de l'alta Val Vedasca, e l'è la sede comunal. A sud-ovest a gh'è la frazion de Grej, a nord-est quella de Losc.
A l'è staa on comun independent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Valtravaja.
Biegn

**Biegn** (*Biegno*) l'è ona frazion del comun varesott de Vedasca.
El paes el se troeuva in de l'alta Val Vedasca, a nord-est de Losc. L'è l'ultem paes de la vall prima de passà el confin e rivà in del Tesin (in del paes de Indemen, frazion de Gambarogn).
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Valtravaja.
Carian

**Carian** (parnonzia local: [kari'aŋ]; italian: *Cadegliano*) l'è vun di duu centri principai del comun varesott de Carian e Viconagh.
El paes el se troeuva a sud de Viconagh e l'è la sede del centro comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valtravaja.
Malva sylvestris

**Malva sylvestris** (cunusìda col nòm popolàr de *màlva*) l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Malvaceae. L'è 'na spéce che se tróa facilmènt en töta Europa dré ai sentér e 'ndèi teré tat chèi cultiàcc come chèi mìa cultiàcc. 

## Descrisiù
L'è 'na piànta perène erbàcea o apéna 'n pó lignùza a la base, che pöl rià 'nfìna ai du méter de altèsa. De sòlet la g'ha portamènt bèl drit, co ramificasiù. El gamp el pöl véser peluzèt o mìa. Las fòie i è palmatìfide, alterne e col gambì.

La fiorés en primaéra 'nfìna a metà istàt. I fiùr i è reünicc a la sèa de le fòie, i g'ha culùr ròza/pórpora e venadüre piö scüre. Pétali a du lòbi. I è ermafrudìcc e i mizüra dei 2 ai 6 ghèi de diàmetro. El pereànse l'è pentàmer. I fiùr i se sèra quan che vé sà séra e quan che fà bröt tép per protèger el pòlen. La pulinizasiù l'è perlopiö entomògama, ma la pöl pò a 'mpolenas de per sò cönt. El fröt l'è un poliachénio circolar.

## Sinònim
**Althaea godronii* Alef.	
**Althaea mauritiana* Alef.	
**Malva ambigua* Guss. 
**Malva erecta* C.Presl *in* J.Presl & C. Presl 
**Malva erevaniana* Takht.
**Malva hirsuta* C. Presl
**Malva hirsuta* auct. , *non* Aubl. *nec* Ten.
**Malva grossheimii* Iljin
**Malva longelobata* Sennen 
**Malva longepedunculata* Sennen 
**Malva mauritiana* L. 
**Malva polymorpha* Guss. 
**Malva sylvestris* subsp. *ambigua* (Guss.) P.Fourn.
**Malva sylvestris* subsp. *erecta* (C. Presl)Nyman
**Malva sylvestris* subsp. *mauritiana* (L.) Cout.
**Malva sylvestris* var. *mauritiana* (L.) Boiss.
**Malva sylvestris* subsp. *vivianiana* (Rouy) P. Fourn.
**Malva tomentella* C. Presl
**Malva vivianiana* Rouy

## Galerìa

Image:Malva_sylvestris_Torre_Vieja.jpg|Pianta madüra
Image:Malva sylvestris CloseupCampodeCalatrava.jpg|Fiur 


## Riferimèncc
Radio Manà Sport

**Radio Manà Manà** l'è 'na radio privada sportiva itagliana de Roma. L'è staa fundaa indel 2011 da Stefano Bandecchi a Roma.

## Staff che gh'è incö
Guglielmo Timpano, Riccardo Vetere, Max Leggeri, Fabrizio Fabbri, Alessandro Nizegorodcew, Angelo Di Livio, Emanuela Valente, Francesco Genetiempo, Giulio Galasso, Francesco Scarcelli, Carlo Gugliotta, Gianluca Leonardo, Virgilio Monosilio, Franco Capodaglio, Fabio Camillacci, Boris Sollazzo, Matteo Torrioli, Pamela Pigliapoco, Gianluca Scarlata, Lorenzo Lombardi, Riccardo Trionfera, Carlo Roscito, Federica Afflitto, Nicola De Bonis

## Vardè anca
* Sport

## Cite


## Ligàmm de föra
* Radio Manà Sport - Sit ufizial
Althaea officinalis

**Althaea officinalis** (cunusìda 'n bresà col nòm de *bonaéscc*) l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Malvaceae. cultiàda zamò 'ndèla antichità per vìa de le sò proprietà medicinài.

## Descrisiù
Piànta perène, erbàcea, co la raìs carnùza furmàda de divèrsi füs storzégn, biànch de dét, zalcc de föra; i gamp i g'ha 'na pelüria spèsa, dricc e nömerùs, sèmpe o poch ramificàcc, 'nfìna a 1,5 m.

Le fòie le g'ha 'n gambì cürt e stìpole, i è altèrne, palminèrvie, peluzète sö töte dò le fàce. I è 'ntréghe o a 3÷5 lòbi: chèl centràl l'è piö gròs.

I fiùr 3÷5 ghèi, portàcc ensìma a pedùncoi che é fò a la sèa de le fòie o 'nsìma ai ram de la piànta. I pétali i è culùr ròza ciàr. I fiorés 'ntra Magio e Óst

I fröcc i g'ha 'na pelüria bèla fìna e spèsa, e i è furmàcc de divèrsi achéni mitìcc a sércol giü arènt a l'óter aen nömer de 10 o vint e a fùrma de rugnù.


## Habitat
Se la tróa de spès en pòscc ömecc, dré ai fòs, pò a 'n prezènsa de àiva salmàstra, dei 0 ai 1200 méter sùra del leèl del mar.

## Sinònim

## Riferimèncc
Malvaceae

Le **Malvaceae** i è 'na famìa de piànte che fa part del ùrden de le malvales. La reönés piànte erbàcee, lignùze o boscài (piö de spès en paés calcc). De chèsta famìa fa part 'ntra i óter l*'[[Hibiscus|Ibìsco]]*, la malva e la piànta del cutù (zèner *[[Gossypium]]*). 

## Tasonomìa
I stüde molecolàr piö modèrni i g'ha portàt el Angiosperm Phylogeny Group (APG) a slargà chèsta famìa 'nfìna a ciapà dét 243 zèner e de piö de 4.225 spéci; segónt chèsta viziù slargàda de la famìa, i fà part de la famìa pò a i zèner che prìma i éra cunsideràcc part de le famìa de le Bombacaceae, Sterculiaceae e Tiliaceae. A fà isé gh'è stat includìt endèle Malvaceae dei zèner cunusìcc compàgn de *[[Tilia]]* (el tèi), *[[Ceiba]]*, *[[Adansonia]]* (el baobab) e *[[Ochroma]]*.
 
La sudiviziù 'n sotafamìe l'è mostràda 'ndèl schéma ché sóta:

## Riferimèncc
Gilbert Thomas Burnett

**Gilbert Thomas Burnett** ( * 15 de bril del 1800, Londra - 1835) l'è stat en botànich e zoòlogo britànich.

Burnett l'è stat el prim profesùr de botànica del King's College de Londra, del 1831 al 1835. La sò òpera *Illustrations of Useful Plants employed in the Arts and Medicine*, l'è stàda püblicàda dòpo che l'è mort e co le ilüstrasiù fàde de sò sorèla M. A. Burnett.

Burnett el g'ha scriìt apò artìcoi de Zoologìa, compàgn de *Illustrations of the Manupeda or apes & their allies* del 1828.

Endèla nomencadüra scentìfica, i *taxa* discriìcc de lü i vé indicàcc co l'abreviasiù **Burnett**.

## Opere
* *Outlines of Botany*. 1835
* *Illustrations of Useful Plants employed in the Arts & Medicine*
* *Illustrations of the Manupeda or apes and their allies*. 1828
Byttnerioideae

**Byttnerioideae** l'è 'na sotafamìa de piànte che fà part de la famìa botànica de le Malvaceae.
De chèsta sotafamìa fa part la Theobroma cacao, che l'è la piànta de che se 'n càa 'l cacao, ingrediènt bàze de la ciociolàta.

## Tribù e zèner
* Tribu: **[[Byttnerieae]]**
** Zèner: *[[Ayenia]]*&nbsp;- *[[Byttneria]]*&nbsp;- *[[Megatritheca]]*&nbsp;- *[[Rayleya]]*
* Tribu: **[[Hermannieae]]**
** Zèner: *[[Dicarpidium]]*&nbsp;- *[[Gilesia]]*&nbsp;- *[[Hermannia]]*&nbsp;- *[[Melochia]]*&nbsp;- *[[Waltheria]]*
* Tribu: **[[Lasiopetaleae]]**
** Zèner: *[[Commersonia]]*&nbsp;- *[[Guichenotia]]*&nbsp;- *[[Hannafordia]]*&nbsp;- *[[Keraudrenia]]*&nbsp;- *[[Lasiopetalum]]*&nbsp;- *[[Lysiosepalum]]*&nbsp;- *[[Rulingia]]*&nbsp;- *[[Seringia]]*&nbsp;- *[[Thomasia]]*
* Tribu: **[[Theobromeae]]**
** Zèner:*[[Abroma]]*&nbsp;- *[[Guazuma]]*&nbsp;- *[[Herrania]]*&nbsp;- *[[Kleinhovia]]*&nbsp;- *[[Scaphopetalum]]*&nbsp;- *[[Theobroma]]*
Coltignon

El **Coltignon** (*Coltignone*) l'è ona montagna di Prealp Bergamasch, in Lombardia.
A l'è alt 1.479 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva arent a la città de Lecch, in de l'istess massiv del San Martin (despess i dò scimm vegnen sconfonduu).
A nord a gh'è la Grignetta e 'l Pian di Resnei, vun di pont de indè che se pò partì per rivàggh in scima.
Moncoeuden

El **Moncoeuden** (*Moncodeno*) l'è 'l nomm che ghe vegn daa al versant de nord del Grignon.
A l'è comprenduu dent al comun de Isin.