open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ladislao Biro

**László József Bíró**, cunusüd ànca cume **Ladislao Biro**, (Budapest, 29 de setémber 1899 - Buenos Aires, 24 de nuémber 1985) l'è stài un giurnalista e inventùr nasüd in Ungheria, ma natüralizàd Argentìn.

L’è stài quell che l’ha cambiàd cumpletamèn la manèra de scrìv in d’el mùnd, perché l’ha inventàd la pèna muderna a sfera, che in Itagliàn parlàd, la vegn ciamàda anca Biro, in ricord pròpi de lü.

Da i’ann ’30 nisün l’ha pü scrìtt cun la pena d’oca, ma i’hann cumenciàd a druà propi la növa pèna inventàda da lü.

## Ligamm de föra

* Biugrafia cürta de Biro insü la Budapest Pocket Guide
Vergant

El **Vergant** (*Vergante* in Italian) a l'è la zòna del Piemont (provincc de Novara e de Verbania) situada tra el Lagh Maggior, el Lagh d'Òrta e 'l Mont Mottaron.
L'è on territòri faa de collinn e 'l ne reguarda soratutt la zòna oriental, cioè quella che la varda el Lagh Maggior. El mont pussee alt del territòri l'è 'l Mottaron (1491 m), che 'l separa el Vergant del Lagh d'Òrta. El fiumm maggior a l'è l'Erno, che 'l part del mont e 'l va dent al lagh. Alter cors d'aqua important a hinn el Selva Spessa, el Riaa Stiroeu, l'Airòla e 'l Selva Nòcca.
## Comun del Vergant
*Provincia de Novara: Aròna, Meina, Lesa, Invò, Parscé, Olesg Castell, Pisan, Colazza, Nebbiun, Massin.
*Provincia del Verban-Cusi-Òssola: Belgiraa, Stresa, Baven, Brovell-Carpognin, Gignes.
San Gal (SG)

**San Gal** (en todèsch: ; en fransés: *Saint-Gall*; en italià: *San Gallo*; en romàncio: *Son Gagl*) l'è 'na cità svìsera del distret eletural (*Wahlkreis*) omònim. L'è la capitàl del Canton San Gal.

La cità la s'è furmàda 'ntùren a l'érem de San Gal, fondàt endèl sècol VII. Al dé d'encö l'è 'n aglomeràt ürbà de che 'l comprènt presapóch 160,000 abitàncc e 'l reprezènta 'l cèntro principàl de la Svìsera orientàla.

La süperfiss del teritori del cumün de San Gal l'è de 39.41 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

La cità la se tróa 'na altèsa de 75 meter sura 'l leèl del mar e la cunfìna coi cümü de Eggersriet, Gaiserwald, Gossau, Herisau (AR), Mörschwil, Speicher (AR), Stein (AR), Teufen (AR), Untereggen, Wittenbach. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.

L'atrasiù pricipàl de la cità l'è l'abasìa (Abasìa de San Gal) che l'è 'nserìda 'ndèl patremóne mondiàl de l'UNESCO. En particolàr, de prìma 'mportànsa l'è la bibliotéca che la conté lìber che risàl enfìna al sècol IX.


## Popolasiù stòrica
L'andament stòrich de la popolasiù l'è 'ndicàt endèla tabèla ché sóta:

## Dati meteorològich
La cità de San Gal la g'ha 'na média de 144 dé de àiva o néf a l'an per 'na média de 1248 mm de precipitasiù.
El més piö piöùs l'è chèl de óst (condèna média de 155 mm), però 'l més con piö tacc dé piöùs l'è chèl de màgio, condèna média de 14.3 dé piöùs ma apéna 134 mm de média de precipitasiù.

El més piö sèch l'è febrér con 64 mm de média de precipitasiù distribüìcc sö 13.5 dé.

## Riferimèncc
Gaggioeu

**Gaggioeu** (*Gaggiolo*) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Cantell e del comun tisines de Stabi.
L'abitaa, compòst de fattorii e cassinn, l'è nassuu prima del 1512, quand che 'l Canton Tisin l'è diventaa ona part de la Svizzera. Gaggioeu el se troeuva longh el valich omònim e 'l cunta circa ses'cent persònn.
El sant patròn del paes a l'è San Bernardin.

## Vos correlaa
* Cantell
* Stabi
Ligurno

**Ligurno** (parnonzia local: [li'gøːrnu]; *Ligurno* anca in Italian) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Cantell.
El paes el gh'ha ona popolazion de circa 1700 abitant e l'è abitaa almanch del II secol prima de Crist. A l'è staa on comun autònom fina al 1876, quand l'è staa unii al vesin Gaggioeu per formà el comun de *Cazzon*, che poeu l'ha mudaa e nòmm in *Cantell* per reson de decenza in del 1895.
Lissagh

**Lissagh** (*Lissago*) a l'è ona frazion de la città de Vares. A 'l gh'ha ona popolazion de circa milla abitant e l'è situaa in de la zòna meridional de Vares: ghe se pò rivà col passà del riaa Luna dòpo Bobbiaa e Casben, o dòpo Calcinaa di Origon se se ven de Masnagh.
Lissagh l'è staa on comun autònom insema a Calcinaa e 'l faseva part de la piev de Vares.
Reno (Leggiun)

**Reno** (inscì anca in Italian) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Leggiun.
La frazion l'è nassuda in del XVII secol e la se troeuva longh i spond del Lagh Maggior, in sul Golf Borromee. A Reno se troeuva l'Eremo de Santa Caterina del Sass Ballee, vun di simbol de la Provincia de Vares. Chì la gh'è anca la spiaggia pubbliga e 'l *lungolago* de Reno, frequentaa di turista. L'è semper stada ona frazion de pescador, e de fatt a gh'è anca on canter nautigh. El golf de Reno l'è espòst al vent de Mergoeuzz.
Altikon

**Altikon** a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: *Bezirk*) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.68 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Altikon al se tröva a una altitüden de 393 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dinhard, Ellikon an der Thur, Neunforn (TG), Rickenbach, Thalheim an der Thur, Uesslingen-Buch (TG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.

## Storia
Altikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1277 col nom de *Altlincon*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Riferiment

## Ligam de föra
* Sit ufizial 
*
Morosoeu

**Morosoeu** (*Morosolo*) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Cas'ciagh. El paes el se troeuva in sul Lagh de Vares.
Fina al 1929 Morosoeu a l'era on comun autònom, che in del period di piev el partegniva a la Piev de Vares. In del marz de quell ann lì el comun l'è staa spartii tra i comun de Vares e de Cas'ciagh: i frazion de Calcinaa del Pess, Gù, Gagg e Mostonaa hinn passaa al capploeugh de provincia, menter la sede del comun l'è passada a Cas'ciagh.
Prospian

**Prospian** (*Prospiano* in Italian) a l'è l'uniga frazion del comun varesòtt de Gòrla Minor, in de la Val de l'Olòna.
El paes a l'era staa on comun indipendent, che al temp di piev el partegniva a la Piev de Olgiaa. A Prospian a gh'è tri ges: voeuna l'è la gesa di sant patròn (San Nazar e San Cels), l'altra l'è de costruzion pussee recenta (1962), infin el santuari de la Madònna de l'Alber (*ol santuari daa [[Madònna]] do Albar* in del dialett del loeugh).
Sant'Anna (Sest)

**Sant'Anna** (inscì anca in Italian) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Sest.
La frazion la se troeuva in su la riva del Lagh Maggior e de fatt chì l'è situaa on idroscalo per i idrovolant.
Winterthur

**Winterthur** a l'è una cità svizzer, capolögh del distret (en todèsch: *Bezirk*) de omònim, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 67.93 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Winterthur al se tröva a una altitüden de 439 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brütten, Dinhard, Elsau, Hettlingen, Illnau-Effretikon, Kyburg, Lindau, Neftenbach, Oberembrach, Pfungen, Rickenbach, Schlatt, Seuzach, Wiesendangen, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.

## Riferiment


## Ligam de föra

* http://www.stadt.winterthur.ch  – Official Webpage of Winterthur
* http://www.standort-winterthur.ch – Official Webpage Economic Development Region of Winterthur
* http://www.winterthur-tourismus.ch - Tourismusbüro Winterthur
* http://www.musikkollegium.ch – Musikkollegium Winterthur
* http://www.stadtmusik-winterthur.ch - Homepage of Winterthur's city Orchestra
* http://www.meinweinkeller.ch - Homepage of Winterthur's wine club
Vergoeubbi

**Vergoeubbi** (*Vergobbio*) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Cuvej. El paes el gh'ha ona popolazion de circa 300 abitant e l'è situaa pù o men in del center de la Valcuvia.
El nòmm del paes el ven fòrsi de *Vercobus*, on legionari de August che l'ha ricevuu quella zòna chì 'me premi dòpo el conged.
Vergoeubbi l'è staa on comun indipedent fina al 1928, che al temp di piev el faseva part de la Piev de Valcuvia.
Bobbiaa

**Bobbiaa** (*Bobbiate*) a l'è on quarter de la città de Vares. El confina cont i frazion de Casben (a nòrd e a est), Lissagh (sud) e Masnagh (òvest).

Bobbiaa l'è staa on comun indeperlù fina al 1927 e al temp di piev el partegniva a la Piev de Vares.

Bobbiaa l'è conossuu per la soa gròtta de la madonnina, meta de pellegrinasg di fedei de tutt el mond.

## Varda anca
* Amiis di asan
Castegnaa

*Castegnaa (bressan: *Castegnàt*; italian: *Castegnato*), comun de la Provincia de Bressa.
*Castegnaa (italian: *Castegnate*), frazion del comun varesòtt de Castellanza.
Castegnaa (Castellanza)

**Castegnaa** (*Castegnate*) a l'è la frazion del comun de Castellanza, in de la Provincia de Vares. El paes a l'è situaa longh la riva de manzina del fiumm Olòna. El paes el cunta 7693 abitant. 
Castegnaa l'è stada on comun autònom fina al 1869: prima, al temp di piev, faseva part de la Piev de Olgiaa. L'union con Castellanza l'è stada quasi a la pari, vist che 'l simbol del comun al d'incoeu el gh'ha dent tucc duu i stemma di comun precedent: ona torr per Castellanza e on castegn per Castegnaa, cont in mezz l'Olòna. Incoeu Castegnaa a l'è 'l *rion in giò*, menter Castellanza l'è *rion in sù*.
Aroeu

**Aroeu** (*Arolo*) l'è voeuna di frazion del comun varesòtt de Leggiun.
La frazion l'è situada longh i spond del Lagh Maggior e per on bell poo de temp l'è stada on comun autònom, che al temp di piev el partegniva a la Piev de Legiun.
Adlikon bei Andelfingen

**Adlikon bei Andelfingen** a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: *Bezirk*) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.71 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Adlikon bei Andelfingen al se tröva a una altitüden de 448 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Andelfingen, Dägerlen, Humlikon, Ossingen, Thalheim an der Thur. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.

## Storia
Adlikon l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1255 col nom de *Adilinkon*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

: In del 1872 Humlikon el s'è separaa de Adlikon, el dato del 1850 l'è sensa Humlikon.

## Riferiment

## Ligam de föra

* Sit ufizial  
*
Casben

**Casben** (*Casbeno*) a l'è vun di rioni de la città de Vares e 'l cunta circa 4000 abitant.
Situaa in de la zòna sud de la città, Casben el se troeuva longh i spond del Lagh de Vares e fina ai Ann Vint l'era el limite inferior del comun. El confina a nòrd-est cont el center comunal, a sud con Bobbiaa (col qual l'è stòriga la rivalità di Casbenatt) e a òvest con Masnagh. L'è vun di quarter residenziai con pussee verd de la città, con vill molto bei, sia privaa che pubbligh.
Masnagh

**Masnagh** (*Masnago*) a l'è vun di rioni de la città de Vares, situaa a nòrd del center comunal. Se stima che a Masnagh ghe viven circa vòttmilla persònn.
El paes a l'è staa a longh on comun autònom, che al temp di piev el partegniva a la Piev de Vares: l'union cont el capploeugh a l'è del 1927.
Masnagh la gh'ha a soa vòlta di division interni, che giamò de secol gh'hann on nòmm pròppi, cioè *Castell*, *Belvedè*, *Faid*, *San Maurizzi*, *Cantoregg* e *Pain*.

## Vos corelaa
* Castell de Masnagh
Affoltern (distret)

El **Distret de Affoltern** (en todèsch: *Bezirk Affoltern* ma cunusìt apò a come **Knonaueramt** o **Säuliamt**) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl  l'ìa de  abitàncc. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Affoltern am Albis.

## Sudiviziù aministratìva
El distrèt de Affoltern l'è dividìt endèi quatórdes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:




## Riferimèncc
Sant Antonin (Lonaa)

**Sant Antonin** (*Sant'Antonino Ticino*) a l'è voeuna di dò frazion del comun varesòtt de Lonaa Pozzoeu. El paes el cunta 1797 abitant.
Sant Antonin a l'è staa fina al 1869 on comun indipedent, che al temp di piev el faseva part de la Piev de Dairagh, in del contad de la Burgaria. La leggenda la dis che 'l nòmm el sia staa ciappaa del passagg de lì del Sant Antonin, che l'era dree a 'ndà in del loeugh indè che 'l sariss staa martirizzaa. La gesa dedicada al sant l'esisteva giamò in del Dusent, come 'l dis el Goffed de Busser in del sò *Liber Notitiæ Sanctorum Mediolani* (1289).
Arlaa

**Arlaa** (*Arlate*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Calch, in de la Provincia de Lecch. El paes l'è in mezz tra i comun de Imbersagh e Brivi, arent a l'Adda.
El topònim de Arlaa el ven foeura per la prima vòlta in del 1086 col nòmm de *Arcelate*. Fina al 1757 Arlaa l'è staa on comun indipendent che 'l partegniva a la Piev de Brivi, in del contad de la Martesana.

La gesa de San Colomban (che al dì d'incoeu l'è dedicada anca al San Gottard) l'è stada fada sù in del 1162.
Tornavent

**Tornavent** (*Tornavento*) a l'è voeuna di dò frazion del comun de Lonaa Pozzol, in de la Provincia de Vares. l'è situada arent al fiumm Tisin.
El paes a l'è staa on comun autònom fina al 1869, che in del temp di piev el faseva part de la Piev de Dairagh, in del contad de la Burgaria. Duranta la Guerra di Trent'Ann, precisament el 22 giugn del 1636, a Tornavent l'è stada combattuda ona battalia tra Spagnoeu e Frances. La battalia l'ha lassaa in sul camp circa 2000 mòrt. La cròniga de 'sto fatt la se troeuva cuntada sù con tanti dettali in del liber *Historia d'Italia* (1656) del Girolamo Brusoni.
Bolognina

**Bolognina** (*Bologna* o *Bolognina* in Italian) a l'è ona frazion del comun larian de Perled, in de la Provincia de Lecch.
El paes el cunta circa quaranta abitant e 'l se troeuva ai pee de la Grigna, in del Triangol Larian.
Caleòtt

**Caleòtt** (*Caleotto*) a l'è on quarter de la città de Lecch. Caleòtt l'è famos perchè l'è stada la residenza lecchesa de la famiglia Manzon: anca el Lissander gh'ha vivuu per tutta l'infanzia e l'adolescenza.
El primm de la famiglia a vivegh l'è staa el Giacom Maria Manzon, in del 1612. La villa indè che viveven al dì d'incoeu l'òspita el Civigh Musee Manzonian.
Consònn

**Consònn** (*Consonno*) a l'è ona frazion del comun lecches de Olginaa. Consònn l'è famosa per vess voeuna di pòcch città fantasma lombard.
## Stòria
El paes a l'è nassuu in del Medioev. A l'è staa on comun fina al 1928, e al temp di piev el partegniva a la Piev de Garlaa. In del 1962 l'è staa compraa de on industrial che l'ha traa giò del tutt e l'ha casciaa via i abitant per fàggh sù di center commerciai e de divertiment. El success l'è duraa però pròppi pòcch, a causa de ona serie de frann (la prima in del 1976). Pòcch a pòcch tutt i ròbb che eren staa faa sù hinn staa bandonaa, anca perchè in del 2007 on rave party l'ha contribuii a portà alter disaster edilizzi. Al dì d'incoeu a Consònn ghe viv domà ona desena de persònn, tutt in de la veggia canòniga, l'uniga part del vegg paes che l'esista 'nmò insema a la gesetta de San Maurizzi e al cimiteri. El rest l'è tutt recintaa.
Contra

**Contra** (inscì anca in Italian) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Massaja, in Provincia de Lecch.
L'è situaa tra 'l center comunal e 'l comun de Casaa Noeuv. A l'è staa on comun indeperlù fina al 1928, e al temp di piev el faseva part de la Piev de Massaja, in del contad de la Martesana. A Contra se troeuven vari cassinn (on temp frazion del vegg comun) ciamaa Agazzin, Brusee e Tegnos.
Gagg (Nibiònn)

**Gagg** (*Gaggio*) a l'è voeuna di quatter frazion del comun brianzoeu de Nibiònn, in Provincia de Lecch.
In del paes ghe viven pressapoch quattercent abitant. Gagg la se troeuva a sud del center comunal e a est del fiumm Lamber.
Limonta

**Limonta** (inscì anca in Italian) a l'è ona frazion del comun larian de Olivee, in Provincia de Lecch. El paes el se troeuva in del Triangol Larian.
L'è stada per molto temp on feud de la Basiliga de Sant Ambroeus a Milan insema a Civenna e a Campion: i abaa podeven permettes de avèggh el titol de *cont de Limonta, Civenna e Campion*.
Se pò dì donca che fina a quand hinn rivaa i Frances del Napoleon, che hann portaa la fin de l'Ancien Régime, Limonta la sia stada ona sòrta de enclave in del Ducaa de Milan, in quant minga ministrada direttament del governo milanes (sia ducal che spagnoeu che austriach).
Maggiana

**Maggiana** (inscì anca in Italian) a l'è ona frazion del comun larian de Mandell, in Provincia de Lecch.
El nucli stòrigh del paes el se sviluppa intorna a ona torr antiga che al dì d'incoeu l'è ciamada *Torr de Federigh* perchè in del Vòttcent l'è staa scovert che in del 1158 gh'è passaa e gh'ha dormii l'imperador Barbarossa.
Maress

**Maress** (*Maresso*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Massaja, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva tra Montaveggia e Lomagna. I sant patròn a hinn Faustin e Giovita
## Stòria
El nòmm de Maress el ven foeura per la prima vòlta in del 879, in d'on document de conferma a l'abaa Peder del monastee de Sant Ambroeus.
La segonda vòlta el ven foeura in del 1162 in d'on'investidura dada a la gesa de Monza del Barbarossa di ben che la gh'aveva chì a Maress. De fatt Maress l'era on feud de l'arciprevet de Monza, che 'l godeva de la giuridisdizion de tanti terr de la Brianza. Maress l'è stada durament colpida di tre pestilenz che hinn passaa in Lombardia in del bass Medioev.
In del 1558 Maress la se costituiss 'me comun indipendent, cont i frazion de Maressoeu, Òssola e Cassina Pianina. In del contest di piev, Maress la se trovava in de la Piev de Massaja. El comun l'è restaa autònom fina al 1840, quand che l'è staa unii a Contra. In del 1926 el center comunal l'è staa spostaa a Massaja.
Cassina Pianina

**Cassina Pianina** (*Cascina Pianina*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Massaja, in de la Provincia de Lecch.
El paes l'è nassuu in del Medioev e 'l gh'ha on'economia anmò molto basada in su l'agricoltura.
Zibron

**Zibron** (prononzia local: [tsib'rom]; italian: *Cibrone*) a l'è ona frazion del comun lecches de Nibiònn, in de la Brianza.
El paes el cunta circa 1150 abitant e 'l se troeuva arent a on'altra frazion de Nibiònn, Tabiagh, e al comun de Còsta Masnaga. El sant patròn del paes a l'è 'l San Carlo Borromee.
Mondonegh

***[[Mondonegh (PV)|Mondonegh]]** (*Mondonico*), frazion de San Damian.
***[[Mondonegh (LC)|Mondonegh]]** (*Mondonico*), frazion de Olgiaa.
***[[Mondonegh (Valganna)|Mondonegh]]** (*Mondonico*), frazion de Valganna.
***[[Mondonegh (Agn)|Mondonegh]]** (*Mondonico*), frazion de Agn.
Mongodi

**Mongòdi** (*Mongodi* in Brianzoeu; *Mongodio* in Italian) a l'è voeuna di quatter frazion del comun brianzoeu de Nibiònn, in de la Provincia de Lecch.
El paes el cunta circa 120 persònn (stimm del 2007).
Pagnan (Meraa)

**Pagnan** (*Pagnano*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Meraa, in de la Provincia de Lecch.
El paes el cunta circa 2000 abitant e l'è traversaa del Molgora. El campanin de la gesa parrocchial de San Giòrg a l'è vun di pussee alt de la Brianza.
Pian di Resnei

El **Pian di Resnèi**, cognossuu on temp anca 'me **i mont de Mandell** (*Pian dei Resinelli* in Italian) a l'è on altipian situaa in di Prealp lombard in Provincia de Lecch tra i 1200 e i 1300 meter sora el nivell del mar. Quell altipian chì el se troeuva ai pee de la de la Grignetta e de la Valsassina, in di territòri comunai de Lecch, Ballabi, Mandell e L'Abadia.
A l'è on sitt indè che se troeuven vari refusg (come 'l Rifugio Carlo Porta, faa sù in del 1911, e 'l Rifugio Rosalba) e l'è on pont ideal per partì per i escursion de 'ndà su in Grignetta, e anca, via la Traversada Volta, in su 'l Grignon. Di Pian de Resnei vun el riva poeu in de la Valsassina, in su l'alter versant. Per quest l'è meta de tantc turista e di attività di scout.
## Referenz
Giuànn Reale

**Giuànn Reale**, (Candia, 15 d'aprìl 1931 – Lüin, 15 de utùer 2014) l'è stai un filòsof e prufesùr üniversitàri itagliàn.

L'è stài, per diversi ann, prufesùr de *[[Filosofia]] Antica* a la *[[Università Catòlega del Sacher Coeur|Catòlica]]* de Milàn.

## Se l'ha scritt

* *Il concetto di filosofia prima e l'unità della Metafisica di Aristotele*, Vita e Pensiero, Milàn (1961) e dòpo Bompiani, Milàn (2008);
* *Introduzione a Aristotele*, Laterza, Bari (1974);
* *Storia della filosofia antica, 5 volumi*, Vita e Pensiero, Milàn (1975);
* *Il pensiero occidentale dalle origini ad oggi*, La Scuola, Brèsa (1983);
* *Per una nuova interpretazione di Platone*, CUSL, Milàn (1984) e dòpo Vita e Pensiero, Milàn (2003);
* *Introduzione a Introduzione a Proclo*, Laterza, Bari (1989);
* *Filosofia antica*, Jaca Book, Milàn (1992);
* *Saggezza antica*, Cortina, Milàn (1995);
* *Eros demone mediatore*, Rizzoli, Milàn (1997);
* *Platone. Alla ricerca della sapienza segreta*, Rizzoli, Milàn (1997) e dòpo Bompiani, Milàn (2005);
* *Guida alla lettura della Metafisica di Aristotele*, Laterza, Bari (1997);
* *Raffaello: La "Disputa"*, Rusconi, Milàn (1998);
* *Corpo, anima e salute*, Cortina, Milàn (1999);
* *Socrate. Alla scoperta della sapienza umana*, Rizzoli, Milàn (1999);
* *Il pensiero antico*, Vita e Pensiero, Milàn (2001);
* *La filosofia di Seneca come terapia dei mali dell'anima*, Bompiani, Milàn (2003);
* *Radici culturali e spirituali dell'Europa*, Cortina, Milàn (2003);
* *Storia della filosofia greca e romana, 10 volumi*, Bompiani, Milàn (2004);
* *Valori dimenticati dell'Occidente*, Bompiani, Milàn (2004);
* *L'arte di Riccardo Muti e la Musa platonica*, Bompiani, Milàn (2005);
* *Come leggere Agostino*, Bompiani, Milàn (2005);
* *Karol Wojtyla un pellegrino dell'assoluto*, Bompiani, Milàn (2005);
* *Autotestimonianze e rimandi dei Dialoghi di Platone alle "Dottrine non scritte"*, Bompiani, Milàn (2008);
* *Storia del pensiero filosofico e scientifico*, La Scuola, Brèsa (2012);
* *Cento anni di filosofia. Da Nietzsche ai nostri giorni*, La Scuola, Brèsa (2015).
Bachenbülach

**Bachenbülach** a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: *Bezirk*) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.25 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Bachenbülach al se tröva a una altitüden de 430 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bülach, Höri, Oberglatt, Winkel. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.

## Storia
Bachenbülach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1149 col nom de *Bahchenboulacho*.  

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial 
*
Sala al Barr

**Sala al Barr** (*Sala al Barro*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Galbiaa, in Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva longh la riva del Lagh de Annon e ai pee del Mont Barr.

In del Medioev a l'è staa ai dipendenz de Civaa, poeu l'è diventaa on comun indipendent, partegnent a la Piev de Garlaa, in del contad de la Martesana. L'indipendenza comunal l'è durada fina al 1927.
## Vos correlaa
* Mont Barr
* Galbiaa
* Civaa
Somadin

**Somadin** (*Somadino*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Casargh, in de la Provincia de Lecch.
La frazion l'è conossuda per la gesa de Santa Margherita, situada in sù on speron roccios arent al valigh de Piazz.
Wil (ZH)

**Wil** a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: *Bezirk*) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.94 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Wil al se tröva a una altitüden de 406 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dettighofen (DE-BW), Eglisau, Hüntwangen, Klettgau (DE-BW), Rafz, Wasterkingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.

Al gh'è di traversament de fruntera vers la Germània arent la citaa da Wil (vers Bühl in Baden-Württemberg) e Buchenloo (vers Dettighofen in Baden-Württemberg).

## Trasport
Hüntwangen-Wil al è una fermada de la Zürich S-Bahn sü la ligna S5. La sò stazion de la feruvia a l'è a 33 minütt da Zürich Hauptbahnhof.

## Ligam de föra
* Sit ufizial 

## Riferiment
Tabiagh

**Tabiagh** (*Tabiago*) a l'è voeuna di quatter frazion del comun brianzoeu de Nibiònn, in de la Provincia de Lecch.
Cont i sò 682 abitant, Tabiagh l'è ona frazion important perchè l'è chì che se troeuven i offizzi del comun.
Valcava

**Valcava** (inscì anca in Italian, *Alcava* in Bergamàsch) a l'è ona frazion del comun lecches de Torr de Bus. La località l'è situada a 1200 meter, in sul crinal oròbigh tra el Mont Tesòr e 'l Mont Linzon.
Donca Valcava la se troeuva in sul valigh che l'uniss i val lecches (compagn de la Val San Martin) a quei bergamasch (la Vall Imagna). Valcava l'è importanta per vess el sitt indè che se troeuva el center de trasmission televisiv che trasmett el segnal in bòna part de la Pianura Padana.
Villa Vergan

**Villa Vergan** (*Villa Vergano*) a l'è ona frazion del comun brianzoeu de Galbiaa, in de la Provincia de Lecch.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1757, partegnent a la Piev de Oggiòn. Se troeuva ai pee del Mont Regina (o *Mont de Brianza*). Villa Vergan la gh'ha vari località, ciamaa *Tòsc*, *Polgina* e *Figina*, tutt situaa pussee a nòrd.
## Ligamm de foeura
* Sitt de la parròcchia de Villa Vergan
Albaa

**Albaa** (*Albate*) a l'è ona frazion de la città de Còmm con circa 7000 abitant, situada a sud del center comunal, in de la circoscrizion 1.
Albaa la se troeuva ai pee del mont Gòi e la comprend cinqu località minor, ciamaa Aquanegra, Baraggia, Basson, Trecall e La Vall. L'è traversada in part de la ronsgia Segrada, che la nass a Lipòmm.
El paes a l'è staa on comun indipendent fina al 1936. El sant patròn a l'è 'l Sant Antonin.
Arnaa

**Arnaa** (*Arnate*) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Gallaraa. El paes el ciappa el nòmm de l'Arnetta, el fiumm che le traversa.
Arnaa l'è stada on comun indipendent fina al 1869, e al temp di piev la partegniva a la Piev de Galaraa.
Stamboul

**Stamboul**, l'è el nùm antìch de la cità de Istanbul, in Türchia.

El nùm l'è diventàd *[[Istanbul]]* dòpu la rifùrma de la Lengua e de la scritüra fàia in del 1928 da Mustafa Kemal Atatürk, el pàder de la Türchia mudèrna.

## Bibliugrafia

* Alexander P. Kazhdan, *Bisanzio e la sua civiltà*, traduzione di Giovanna Arcetri, Bari: Laterza, 1995. Saggio sulla cultura bizantina tra il X e il XII secolo.
Somasca

**Somasca** (inscì anca in Italian; *Somasque* in Frances) a l'è la frazion del comun de Vercuragh, in de la Provincia de Lecch.
El paes l'è famos perchè chì se troeuva on santuari che l'òspita el monastee di Ceregh Regolar de Somasca (o *Pader Somasch*), fondaa del San Girolamo Emiliani, sant patròn de la frazion.
Somasca l'è stada on comun indipendent fina al 1801.
Quaa

**Quaa** (*Acquate*) a l'è vun di rioni de la città de Lecch.

El paes l'è traversaa del riaa Caldon.
A l'è staa a longh on comun autonom, situaa in de la Piev de Lecch e che in del period austiach l'ha faa part prima de la Provincia de Comm e poeu de quella de Milan.

L'indipendenza de Aquaa l'è durada fina al 1923. A Quaa ghe partegniva i frazion de Falghera, Garabus, Gazzera e Versasi.

La scormagna di abitant de Quaa a l'è *scigalott*.

## Persunàgg

* Lucia Ripamonti (1909-1954) religiusa e beata

## Font
scoprilecco.it
Umon de Vori

L**'Umon de Vori** l'è una statua de fer batüd che la se tröva in testa a la Villa Litta de Vori.

Mudelada ind al 1729, la scultüra la rapresenta un diaul cun i al che'l tegn in man 'na campana e un fer da prà.

A lü l'è ligada 'na tradission che la dis che'l sia bon de fà piöu tüti i an ind i dì d'la sagra dal paes.

## Riferiment
Crenna

**Crenna** (inscì anca in Italian) a l'è voeuna di frazion del comun varesòtt de Galaraa. El paes el ciappa el nòmm del còll indove 'l se troeuva. Crenna l'è situada a nòrd-òvest del center comunal, al confin cont i comun de Besnaa e Arsagh.

Crenna l'è stada a longh on comun indipendent (fina al 1923) e al temp di piev la faseva part de la Piev de Galaraa.

El gh'è 'n vegg castell di Viscont de Crema.
Albunegh

**Albunegh** (*Albonico*) a l'è una fraziun del cumün cumasch de Sörich.
El se trata de un burgh piscinin che in di ültim an el s'è spupulaa quasi del tüt. El paes a l'è sitüaa a una quota media de 395 meter sura el nivel del mar, in sül versant uriental del munt Berlinghera.
L'è la fraziun püssee setentriunal de tüta la Pruvincia de Com. El sant patron de Albunegh a l'è 'l San Bastian.
Andraa Val Mulén

**Andraa Val Mulén** (*Andrate-Valle Mulini* 'n italiàn) a l'è 'na frazión dal cumün brianzö da Fin, in Pruvincia da Cóm.
Ul paés a l'è traersaa dal fiüm Séves e 'l cünta circa mila abitànt. Ul sant patròn dal paés a l'è ul San Bòrtul.
Bügial

**Bügial** (*Bugiallo*) a l'è una fraziun del cumün cumasch de Sörich.
El paes el se tröva a 620 meter sura el nivel del mar, in sül versant meridiunal del munt Berlinghera, cun vista in sül Lagh de Com. A l'è staa a lungh un cumün autonum, fina al 1928.
El sant patron de Bügial a l'è 'l San Giuvan Batista.
Bülgurel

**Bülgurèl** (*Bulgorello*) a l'è 'na frazión dal cumün brianzö da Caduràch, in da la Pruvincia da Cóm. Ul paés al cünta circa 1300 abitànt.
Ul nóm al pö vegnì da la pupulazión di Bülgar, 'me ul vesìn cumün de Bülgher. Bügurèl a l'è stai 'n cumün indipendént fina al 1923.
Caslin al Pian

**Caslin** (*Caslino al Piano*) a l'è 'na frazión dal cumün brianzö da Caduràch, in da la Pruvincia da Cóm.
Ul paés a l'è traersaa da la Lüra e 'l cünta circa 2000 abitant. La santa patròna l'è la Sant'Ana. Un témp Caslin al feva part da l'arcidiòcesi da Milàn, e fina al 1928 a l'è stai un cumün indipendént.
Fer da prà

El **Fer da prà**, anca **ranza** u **ranz** (en lombàrt orientàl: **Rànza**), l'è un arnes druad in de l'agricultüra e ind al giardinag par taià l'erba e par catà sü i cereai.

El fer da prà el gh'ha la furma de 'na lünga lama ricürva e taienta da 60 a 90 ghei, fissada de sbiech a un manogh lungh da 140 a 160 ghei. L'arnes el pöd anca avegh dü manogh, vün a metà e l'altor da la part uposta de la lama.

## Ligam in sü la red
*Falci e martelli da lombardiabeniculturali.it

## Alter pruget
Parch Viluresi

Ül **Parch Viluresi** da Munscia, (misùra da l'area: 3,5 etar), l'è staa inaugür in dal lüj dal 2010 dal sindich in carica Marco Maria Mariani. In Munscia l'é ül secund parch dopu ül Parch da Munscia, e l'é staa realizzaa in dal quarter da San Frütus, a fianch al laghet da pesca spurtiva visìn al Canal Viluresi.
Giülén

**Giülin** (*Giülén* in Laghee; *Giulino* in Italian) a l'è una fraziun del cumün larian de la Tremezzina, in de la Pruvincia de Com.
I abitant del paes hin una cinquantena. Giülin l'è staa un cumün autonum fina al 1928.
El paes l'è passaa a la storia per vess staa el lögh induve, segund la versiun ufizial di fat, che 'l ditadur italian Benito Mussolini e la sua murusa Claretta Petacci hin staa cupaa dal partisan Walter Audisio el 28 april del 1945.

Fina al 2014 l'è stada una fraziun de Mezzegra.

## Vus curelaa
* Mezzegra
* Benito Mussolini
* Claretta Petacci
* Walter Audisio
Luee

**Luven** (*Luee* in Laghee; *Loveno* in Italian) a l'è una fraziun del cumün larian de Menas, in de la Pruvincia de Com.
El paes a l'è staa un cumün autonum fina al 1929.
Mòcc

**Macc** (*Mòcc* in Cumasch; *Maccio* in Italian) a l'è vöna di fraziun del cumün de Vila Guardia, in Pruvincia de Com.
In particular Macc l'è vün di dü cumün che hin staa ünii per fà sü quel növ in del 1929. L'alter cumün a l'è Civel.
Navedan

**Navedan** (*Navedano*) a l'è l'üniga fraziun del cumün brianzö de Sena, in Pruvincia de Com.
El paes el se tröva arent a Cantü e 'l cünta circa 1700 abitant che ghe viven (dati del 2008).
Arbonn

**Erbonn** (*Arbonn* in del dialet lucal; *Erbonne* in Italian) a l'è una lucalità del cumün cumasch de Center Val d'Intelv, fina al 2017 frazion del cumün cumasch de San Fedel. Erbonn la se tröva in sü la spunda de manzina del fiüm Bregia e a un quai meter de distanza dal cunfin cun la Svizzera.
Erbonn l'è multu püssee vesina a Casasch che al propi center cumünal.

El paes l'è cumpost de 52 cà e l'è sitüaa in de la Val Bregia, che in Svizzera la ciapa el nom de Val de Mügg. L'ültim censiment (2001) el cüntava a Erbonn dumà quindes abitant, ma dopu el 2008, vist che hin mort di vegg, la pupulaziun l'è diminüida a vündes personn. Incö che ne saria apena set.

A Erbonn el se tröva el *Müseu de la Guardia de Finanza e di Sfrusadur*, perchè uviament per un pass inscì vesin a la Svizzera ghe passava una gran mota de spaluni.
Dasc (Soregh)

**Dasc** (*Dascio*) a l'è una fraziun del cumün cumasch de Sörich.
Dasc la se tröva a una quota de düsent meter in sül nivel del mar e 'l se tröva longh la spunda destra del fiüm Mera, in del pont in del qual quel lì el diventa l'emissari del Lagh de Mezzöla.
Se se següta el sentee de la Via Brüga, se riva al Sass de Dasc, che l'è un impurtant pont d'usservaziun a nord del Pian de Spagna.

El sant patron del paes a l'è 'l San Bias.
San Giuvan (Belas)

**San Giuvan** (*San Giovanni*) a l'è una fraziun del cumün larian de Belas, in de la Pruvincia de Com.
El paes l'è sitüaa lungh la spunda ovest del lagh, a 2 km de distanza del centru cumünal. La scurmagna di abitant l'è *coo d'aqua*, perchè un temp a gh'era tanti che faseven i pescadur.
El sant patron a l'è 'l San Giuvan Batista, al qual l'è dedicada la gesa principal del paes. Ultra a la gesa a San Giuvan la se tröva anca una capela dedicada a Gesü Crucifiss, che i abitant ciamen *capela del Signurin*.
Scarena

**Scarena** (*Scarenna*) a l'è una frazion del cumün cumasch de Ass, in de la Valassina. La pò vess cunsiderada la zona residenziala del cumün, per i svilüp ürbanistigh di ültim deseni.
La gesa paruchiala de Sant'Ana in Angereta l'è multu antiga e l'è stada fada in de la gera del fiüm Lamber, che al dì d'incö el scur püssee luntan ma che al temp l'aveva pruvucaa di inundaziun.
Scarena l'ha faa part de la piev milanesa de la Valassina e dunca l'è stada un cumün autonum per un poo de temp.
## Rob da vedè

### Tur Palavisin
La Tur di Palavisin de Scarena l'è stada fada sü in del 1140 e la resist anmò adess, anca se cun vari mudifigh rispet a la custrüziun uriginala.
### Pont de la Fola
Quel punt chì (in Italian *Ponte della Folla*) a l'è un pont in sül Lamber che 'l culegava Ass a Scarena. In del 1999, in ucasiun del gemelagg de Ass cunt el cumün frances de Saint-Péray, el pont l'è staa restaüraa e gh'è staa proibii ai machinn de passàgh sura. El trafich de fat adess el passa lungh el pont növ, sitüaa a una quai desena de meter püssee a val. In mezz al pont növ la gh'è una targa scrivüda in Latin, Italian e Lumbard.
* **Test in Latin**: *Pontem, nomine dictum Folam, obsoletum parumque idoneum substituendum, una cum Lariana Tricuspidata Montana Communitas, et Assiensis civitas, pro meliore ad Vallassinam aditu alterum ex novo confici voluerunt. Ad perpetuam rei memoriam tertio millennio adveniente. A.D. MIM*.
* **Test in Italian**: *Per liberare dalle fatiche il nostro vecchio ponte della Folla, il comune di Asso e la Comunità Montana del Triangolo Lariano vollero questo nuovo ponte della Vallassina, migliore entrata e transito a tutta la valle. A memoria perenne per il terzo millennio, 1999*.
* **Test in Lumbard**: *Per regurdà per semper l'inaugurazión del punt da la Valassina, faa fà da la Comunità Muntana di düü ramm del lach e dal cumün de Ass, al post del punt vècc "de la Fola", per favurì el pasàcc vers tuta la Valasina. 1999*.

### L'Ultulina
In del december del 1888 a l'è stada fundada ad Ass la sucietà di fradei Ultulina, che l'ha segnaa el passagg a l'era indüstriala. La fabriga de cutun la funziona anca al dì d'incö e l'è sitüada arent al pont de la Fola.
La fabriga di Ultulina l'ha salvaa l'ecunumia del paes in d'un periud de puvertà granda in tüta la Lumbardia e in tüta l'Italia.
Riscionegh

**Riscionegh** (parnonzia local: [ri'ʃunek] o [ri'ʃunik]; italian: *Rezzonico*) a l'è ona frazion del comun larian de San Sir, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del lagh de Comm, a nord del paes de Santa Maria e a sud del comun de Cremia.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928, quand che l'è staa taccaa con Santa Maria. In del 1999 i duu paes hinn staa giontaa a Sant Abondi, e l'è nassuu el comun de San Sir. Ai temp di piev, Riscionegh a l'eva el center de la Squadra de Riscionegh.
## Referenz

## Vos corelaa
* San Sir (CO)
* Santa Maria
* Sant Abondi
Canal Vilores

El **Canal Villoresi** (on quaidun ghe dis anca *Rongion*)  l'è on canal de irrigazion ideaa in del XIX secol de l'ingegnee lombard Eugenio Villoresi. L'è staa faa sù tra el 1877 e 'l 1890.
El gh'ha origin del fiumm Tisin e 'l finiss in de l'Adda dòpo on percors de 86 km, ròbba che le fà diventà vun di canai artificiai pussee longh d'Italia. El gh'ha on svilupp orizzontal in direzion òvest-est e 'l passa in de l'alta pianura lombarda, a nòrd de Milan. in del sò percors l'incontra e a vòlt el ciappa i aqui de vari fiumm e riai. Quei chì hinn l'Arnetta, l'Olòna, el Bozzent, la Lura, la Guisa, el Niron, la Cisnara, la Lombra, la Garbognera, el Seves, el Lamber, la Molgora, la Tròbbia, el Vallon e 'l Navili Martesana. Tra el Seves e l'Adda el canal el marca el confin meridional de la Brianza. A Monza el da el nòmm al parch che l'è staa faa sù in del luj 2010.

## El percors del canal
*Provincia de Vares: Somma, Vizzoeula, Lonaa Pozzoeu.
*Provincia de Milan: Nosaa, Castan, Buscaa, Arconaa, Bust Piccol, Parabiagh, Nervian, Lainaa, Garbagnaa, Senagh.
*Provincia de Monza e Brianza: Limbiaa.
*Provincia de Milan: Paderna Dugnan.
*Provincia de Monza e Brianza: Noeuva, Muggiò, Monza, Brughee, Carugaa.
*Provincia de Milan: Caponagh, Cambiagh, Gessaa, Masaa, Inzagh, Cassan su l'Adda.
## Vos correlaa
*Eugenio Villoresi
*Alt Milanes
*Brianza
*Monza
*Martesana
*Fiumm Tisin
*Adda
Lonaa Ceppin

**Lonaa** (nom ufizial in italian: *Lonate Ceppino*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 4,8 km² e 'na densità de  ab./km². .
El paes el se troeuva in de l'Alt Milanes e in del Sever e l'è tacaa ai cumün de Cairaa, Castel Sevar, Gornaa, Tradaa, Venegón da Sót

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Lonaa Ceppin l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Peverònza

**Peveranza** (inscì anca in Italian; *Peverònza* in Bosin) a l'è ona frazion del comun varesòtt de Cairaa.
El paes a l'è staa a longh on comun autònom che al temp di piev el faseva part de la Piev de Gallaraa. La fusion con Cairaa l'è del 1868. L'è situaa tra la frazion de Bollaa e 'l centro comunal e l'è traversaa del riaa Tenor.
Cassina Pobbia

**Cassina Pobbia**, o domà **Pobbia** (*Pobbia* anca in Italian) a l'è on quarter del comun milanes de Corbetta. A Pobbia ghe viven circa 160 persònn. L'è lontana circ 2 km del centro comunal.
Pobbia l'è stada on comun indipendent fina al 1880 e al temp di piev la partegniva a la Piev de Corbetta. A Cassina Pobbia a gh'è minga ges: la pussee vesina l'è la gesa de Sant Ambroeus a Castellazz di Stamp.
Software

El **software**, despess ciamad *programa* (anca se, in gergh, el gh'ha 'n olter signifegad) o programadura, a l'è l'insema di component che inn no materiai de 'n computer, de meter invers ai component fisegh, o ben l'hardware.

A segonda de quell che fann e comé, a l'è possibel partì inscì i software:
*Aplicazzion, o ben un software che 'l permet de doperà un calcolator oltra i so fonzionalità de bas: di esempi poden vesser i video-sgioeugh o i programa de videoscritura
*Software de sistema, o ben un software che 'l da al calcolator i so fonzionalità de bas, doperabel de l'utent e di aplicazzion
**Sistema operativ, una collezzion de component essenziai che permeten a 'n calcolator de fonzionà: ne fann part robe compagne del bootloader, del kernel, de la shell, del supervisor e del sistema di fenestre
**Driver, un software che 'l permet de interfaccià el calcolator a 'n dispositiv hardware
*Utility, un software che 'l juta l'utent a doperà e a tegnì net el computer
*Malware, un software pensad per bordegà e fà de dagn a 'n sistema

## Riferiment
*Britannica

## Alter proget

## Vos corelade
*Licenze software
*Architetura del software
Quart Oggiee

**Quart Oggiee** (*Quarto Oggiaro*) a l'è on quarter de Milan situaa in del nòrd-òvest de la città.

El quarter el confina coi comun de Novaa e Baranzaa e coi quarter de Vialba, Villapizzon, Bovisasca e Comasina.

## Stòria
Quart Oggiee (che fina al 1872 se ciamava offizialment *Quarto Uglerio*) a l'è staa on quarter del comun de Musòcch fina al 1923, quand che 'l sò centro comunal l'è staa unii a Milan. El ciappa ciarament el nòmm de la posizion che 'l gh'eva respett al Dòmm de Milan, cioè a quatter milia de distanza (compagn de Quint Roman, Sest San Giovann e Settim). El s'è molto grandii in de la segonda metà del XX secol, grazie a l'immigrazion de la Bassitalia, che l'ha faa vegnì on quarter-dormitòri. L'è diventaa vun di simbol del degrad de la periferia milanesa.

## Servizzi
La zona l'è servida del Servizzi ferroviari suburban de Milan, coi lign S1 e S3, grazia a la Stazion de Quart Oggiee, a gh'è anca di bus urban e di tram de l'ATM. A gh'è una biblioteca, du center sportiv e quater ges: la storega dedicada ai sant Nazar e Cels e i pussee noeuv ges dedicaa a la Resurrezion, a la Santa Luzzia e a la Pentecost.
Cinisell Balsom

**Cinisell Balsom** (nom ufizial in italian: *Cinisello Balsamo*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. Se troeuva a nòrd del comun de Milan, al confin con vari comun de la Provincia de Monza e Brianza (Monza, Muggiò, Noeuva). 
Dòpo Milan e Sest San Giovann, l'è 'l comun pussee popolaa de la pròppia provincia, oltra a vess la città quella de noeuv pussee granda de la Lombardia, dòpo Milan, Bressa, Monza, Bergom, Vares, Sest San Giovann, Busti Grand e Còmm.

El comun de Cinisell Balsom inscì 'me l'intendom nunch l'è nassuu in del 1928, de l'union di vegg comun de Cinisell e Balsom.
Oltra ai duu centri principai, el comun el cunta vari frazion compagn de Villa Rachele, Borgh Messedaa o Crosetta de Balsom.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cinisell Balsom l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Contad de Còmm

El **Contad de Còmm** a l'è staa voeuna di division amministrativ del Ducaa de Milan in del period spagnoeu e austriach. El Contad de Còmm, nassuu in del 1522, l'ha terminaa la soa esistenza in del 1786, quand che ona noeuva reforma del territòri l'ha mudaa la suddivision de la Lombardia in provincc. In 'sto sens, el Contad de Còmm l'è staa el predecessor de la Provincia de Còmm.
In del contad se trovava minga la città de Còmm e i paes intorna: el centro amministrativ l'era situaa a Gravedòna.

## Suddivision amministrativa in del [[1757]]
Come anca el territòri milanes, anca el contad comasch l'era spartii in piev.
*Piev de Dongh:
**Consili, Cremia, Dongh, Garzen, Germasin, Muss, Pianell, Stazzòna.

*Piev de Gravedòna:
**Domas, Dòss, Gravedòna, Liv, Pej, Traversa con Nar, Vercana.
*Piev de Soeurich:
**Bugiall, Còlich, Gera, Montemezz, Olgiasca e Piòna, Soeurich, Trezzon.
*Piev de Bellas:
**Bellas.
*Piev d'Isola:
**Argegn, Casasch, Ceran, Colònn, Dizzasch con Murònigh, Rovasch e Biazzen, Lezzen, Ossusc con Spuran, Pigra, Sala, Schignan.
*Piev de Lenn:
**Lenn, Mezzegra, Tremezz.
*Piev de Menas:
**Ben, Breja, Cros, Grandola con Nagg, Velz, Codògna, Cort e Cardan, Griant, Gròna, Loven con Nobiall, Menas, Pies con Barna.
*Piev de Ness:
**Brienn, Caraa, Caren, Laj, Lemna, Molina, Ness, Palanz, Pognana con Quarzan e Canzaga, Veles cont Erno, Zelbi.
*Piev de Risciònigh:
**Risciònigh, San Sir, Sant Abbondi.
## Vos correlaa
*Piev milanes
*Ducaa de Milan
*Còmm
*Gravedòna
*Provincia de Còmm
*Republega de Sant Abbondi

## Ligamm de foeura
* Contad de Còmm
* Period 1757-1786
Padèrnu (CR)

**Padernu** (en dialèt cremunés: *Padérn*; nòm uficiàl en Italià: *Paderno Ponchielli*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. El g'ha presapóch 1.517 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 23 km², per 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Nich, Casalbütan, Casalmuran, Castegnin, Sest.

El nòm uficiàl en Italià el g'ha ciapàt la denominasiù *Ponchielli* en unùr de Amilcare Ponchielli, cumpuzidùr famùs endèla segonda metà del otsènt, nasìt a Padernu ai 31 de óst del 1834. Prìma de chèsto cambiamènt, el paés uficialmènt el se ciamàa *Paderno Fasolaro*.

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt de la popolasiù del cümü de Paderno l'è ilüstràda in de la tabela ché sóta:
John Henry Newman

Ol **John Henry Newman** (Londra, 21 de Fevrér del 1801 – 11 de Aóst del 1890, Edgbaston) l’è ü beàt de la Céza Catòlega.

Nasìt a Londra ol 21 de Fevrér del 1801 l’éra ‘l is-cèt d’ü banchér, menimà sò màder la egnìa d’öna famèa de Ugonòcc francés. In del 1817 l’è ‘ndàcc a stödià al Trinity College de Oxford ‘ndóe l’à ciapàt ol tìtol de *baccellierato of arts*.
Ol 13 de Zögn del 1824 l’è stacc urdinàt diàcon de la Céza d’Inghiltèra e dal Mars del 1828 infina al [1843] l’è stacc ol pàroco de la céza üniersitària de Saint Mary.

In del [1832 l’è partìt per ü viàgio ‘n Eüròpa, riàt a Roma l’à cognusìt in del Colégio ‘nglès ol Nicholas Wiseman che l’ sarès dientàt ‘l Arcièscof de Westminster, pò riàt in Sicilia l’ s’è malàt e l’éra metìt pròpe mal tat che l’ se l’ispetàa gna lü de riàga a guarì e quando l’è turnàt a stà bé l’à ciapàt ol vése de pregà ‘n chèst manéra: *Insègnem la stràda, Lüce gentile, in del fósch insègnem té la stràda*.

Turnàt a Oxford l’è s’è metìt insèma a di óter anglicà che i ragiunàa sö di argomèncc de céza, ma i sò pensér i è stài sconfesàcc da öna quarantìna de èscof anglicà.
Rinünciàt a la sò paròchia, ‘l 8 de Utùer del 1845 l’à pronünciàt l’abiüra del anglicanézem in di mà del pasionìsta Domenico Barbieri, l’è dientàt catòlech e l’è turnàt a Roma l’àn dòpo per indà dét in del Oratòre del San Filippo Neri e dientà sacerdòt ol 2 de Fevrér del 1847 .
 
In del 1864 l’à scricc ol sò lìber piö ‘mportànt, ol sò capolaùr, intitolàt **Apologia pro vita sua** e nel 1879 ol Papa Leù XIII l’à luminàt cardinàl. 

De regordà che in di sò öltem agn l’è s’è fai sènt e mia póch cóntra 'l relativìsm e ‘l liberalìsm che in del cap de la religiù i pórta a considerà piö la fede compàgn d’ü laùr concrèt e miracolùs, ma i l’ la sbàsa a öna manéra de pensà.
 
Ol John Henry Newman l’è mórt a Edgbaston (Birmingham) ‘l 11 de Aóst del 1890.

Ol Papa Benedèt XVI l’ l’à luminàt beàt ol 19 de setèmber del 2010 a Rednal.

## Referense
*La Domenica, 19 settembre 2010
Contad de Vigeven

El **Contad de Vigeven**, o **Vigevanasch**, a l'era voeuna di provincc del Ducaa de Milan. L'è nassuu in del 1532 cont on quai comun de la Lomellina settentrional, che prima partegniven al Principaa de Pavia. L'era formaa de duu grupp separaa vun de l'alter: a est Vigeven con Cassoeu, Gravellòna, Zilavegna e Gambolò; a òvest Ròbbi con Palester, Confienza, Nicòrev e Vinzaj.
In del 1743 l'è staa donaa al Ducaa de Savòia; in del 1818 l'è entraa a fà part de la Provincia de Lomellina e con quella lì l'è finii in de la Provincia de Pavia (1859).

## Riferiment
*Contado di Vigevano - LombardiaBeniCulturali

## Vos corelaa
*Ducaa de Milan
*Principaa de Pavia
*Lomellina
*Vigeven
Gravellòna

*Gravellòna (*Gravellona Toce*), comun de la Provincia de Verbania.
*Gravellòna (*Gravellona Lomellina*), comun de la Provincia de Pavia.