open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rinoreocarpus

**Rinoreocarpus** l'è 'n zèner monotìpich de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. L'ünica spéce acetàda per chèsto zèner l'è *[[Rinoreocarpus ulei]]* (Melch.) Ducke, uriginària de l'Amazonia.

## Bibliografia
# Brako, L. & J. L. Zarucchi. 1993. Catalogue of the Flowering Plants and Gymnosperms of Peru. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 45: i–xl, 1–1286.
# Forzza, R. C. & et al. 2010. 2010 Lista de especies Flora do Brasil. http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010/ .  
# Funk, V. A., P. E. Berry, S. Alexander, T. H. Hollowell & C. L. Kelloff. 2007. Checklist of the Plants of the Guiana Shield (Venezuela: Amazonas, Bolivar, Delta Amacuro; Guyana, Surinam, French Guiana). Contr. U.S. Natl. Herb. 55: 1–584.
# Hekking, W. H. A. 1988. Violaceae, Part I. Rinorea and Rinoreocarpus. Fl. Neotrop. 46: i–ii, 1–207.
# Hokche, O., P. E. Berry & O. Huber. 2008. Nuev. Cat. Fl. Vas. Venezuela 1–860. Fundación Instituto Botánico de Venezuela, Caracas, Venezuela.
# Jørgensen, P. M. & S. León-Yánez. (eds.) 1999. Catalogue of the vascular plants of Ecuador. Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 75: i–viii, 1–1181.  
# Killeen, T. J. & T. S. Schulenberg. 1998. A biological assessment of Parque Nacional Noel Kempff Mercado, Bolivia. RAP Working Papers 10: 1–372.
# Killeen, T. J., E. García Estigarribia & S. G. Beck. (eds.) 1993. Guia Arb. Bolivia 1–958. Herbario Nacional de Bolivia & Missouri Botanical Garden, La Paz.
# Macbride, J. F. 1941. Violaceae, Flora of Peru. Publ. Field Mus. Nat. Hist., Bot. Ser. 13(4/1): 56–82.
# Parker III, T. A. & B. Bailey. 1991. A biological assessment of the Alto Madidi region and adjacent areas of Northwest Bolivia. RAP Working Papers 1: 1–108.
Corynostylis

***Corynostylis*** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét quàter spéci.
## Spéci acetàde
**[[Corynostylis arborea]]* (L.) S.F.Blake
**[[Corynostylis carthagenensis]]* H.Karst.	
**[[Corynostylis pubescens]]* S.Moore	
**[[Corynostylis volubilis]]* L.B.Sm. & A.Fernández	

## Riferimèncc
Isodendrion

**Isodendrion** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét 24 spéci.

## Quach spéci acetàde
**[[Isodendrion christensenii]]*
**[[Isodendrion forbesii]]*
**[[Isodendrion hawaiiense]]*
**[[Isodendrion hosakae]]*
**[[Isodendrion laurifolium]]*
**[[Isodendrion longifolium]]*
**[[Isodendrion pyrifolium]]*

## Riferimèncc

* http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?6103
* Plantsystematics.org
Val d'Aosta

La **Val d'Aosta** (frances: *Vallée d'Aoste*; italian: *Valle d'Aosta*; arpitan: *Val d'Outa*; walser: *Augschtalann* o *Ougstalland*; piemontes: *Val d'Osta*) l'è ona vall, ona region e ona provincia autonoma italiana.
La confina a nord con la Svizzera (Canton Valles), a ovest con la Francia (region de Roden-Alp) e a sud-est cont el Piemont (provincc de Versej, Biella e Turin).

A l'è la region pussee piscinina de tutta l'Italia, e la gh'ha ona popolazion de apena 128.021 abitant. El sò capploeugh a l'è Aosta.

## Geografia
La Val d'Aosta l'è intregament quattada di montagn, i pussee alt d'Italia e de l'Europa ocidental: in tra de lor a poeudom cità el Mont Bianch, el Mont Roeusa, el Cervin e 'l Gran Paradis.
L'è tutta traversada de la Dora Baltea, on afluent del Pò. Dent a la Val d'Aosta nassen tanti sotta-vai, tra i quai a gh'è la Val del Lys, la Val del Gran San Bernard e la Valdigne.

## Storia
Abitada fin de la Preistoria, l'è stada la terra di Salass, ona popolazion celtega. Poeu l'è stada conquistada di Roman, che hann fondaa la città de *Augusta Prætoria Salassorum* (incoeu Aosta), in onor de l'imperador August. In de la città de incoeu resisten anmò i vegg mur roman, l'arch trionfal, el tester e vari port.

Dopo la fin de l'Imperi Roman, l'è passada ai ostrogott, ai longobard e poeu ai burgund, che l'hann portada per la prima voeulta in de l'orbita francesa. Al temp di Franch l'è devegnuda vun di sit per indè che la passava (e la passa) la Via Francigena che la mena de l'Inghilterra fina a Roma. Despoeu de vess partegnuda al Regn d'Italia, l'è passada anmò 'na voeulta al regn de Borgogna. In 'sta manera, la vall l'ha scominciaa a ciappà i caratter de coltura francesa che resisten anca incoeu.

In del 1032 l'è finida in di man di Savoia, e inscì l'è staa fina a l'Unità d'Italia. In del 1861 l'era on circondari de la Provincia de Turin, e l'unega area a conservà la lengua francesa comè lengua ofizial.

Al temp del fascism, gh'è stada ona campagna de italianizazion bella forta, che l'ha portaa a mudà el nomm a tucc i comun. Dopo la fin de la II Guerra Mondial però l'è staa portaa tusscoss a la situazion precedent. La Val d'Aosta, inoltra, l'è stada deciarada region a statutt special, e destaccada del Piemont.

## Lenguagg

In Val d'Aosta el frances l'è lengua ofizial arent a l'italian. El frances l'è semper staa doperaa storegament tant 'me lengua de coltura, e le troeuvom in la gran magioranza di toponem.
La lengua local l'è l'arpitan, che l'è recognossuu 'me lengua regional. In di paes de la Val del Lys a l'è parlaa (semper manch) el walser, ona lengua germanega. In de la bassa vall el s'è spantegaa el piemontes canavesan.
Malpighiales

**Malpighiales** i è 'n leèl tasonòmich che g'ha ranch de ùrden che 'l töl dét piànte colocàde endèla sotaclàs de le Rosidae segont l'organìsmo de clasificasiù filogenética APG. La sistemàtica intèrna de chèsta categurìa la g'ha amò de éser determinàda. 

Segont el sistéma de clasificasiù piö ècc, ciamàt sistema de Cronquist, le famìe che adès i è cunsideràde part de le Malpighiales i éra sparnegàde en divèrsi óter ùrdegn, mìa töcc colocàcc endèle Rosidae. I piö cunusìcc de chèsti i è: Polygalales, Violales, Theales, Linales e Euphorbiales. La famìa de le Malpighiaceae l'ìa colocàda pò a lé endèle Polygalales, en ùrden che l'è amò vàlit segont el Sistema Integràt de Informasiù Taxonómica (ITIS). 

## Famìe
* Achariaceae
* Balanopaceae
* Bonnetiaceae
* Caryocaraceae
* Centroplacaceae
* Chrysobalanaceae
* Clusiaceae
* Ctenolophonaceae
* Dichapetalaceae
* Elatinaceae
* Erythroxylaceae
* Euphorbiaceae 
* Euphroniaceae
* Goupiaceae
* Humiriaceae
* Hypericaceae 
* Irvingiaceae
* Ixonanthaceae
* Lacistemaceae
* Linaceae 
* Lophopyxidaceae
* Malesherbiaceae
* Malpighiaceae 
* Medusagynaceae
* Ochnaceae
* Pandaceae
* Passifloraceae 
* Peridiscaceae
* Phyllanthaceae
* Picrodendraceae
* Podostemaceae
* Putranjivaceae
* Quiinaceae
* Rhizophoraceae 
* Salicaceae 
* Trigoniaceae
* Turneraceae 
* Violaceae 

## Colegamènn estèrni

## Riferimèncc
Val del Lys

La **Val del Lys** (italian: *Valle del Lys*; frances: *Vallée du Lys*; walser: *Walleschu*; todesch: *Lystal*) l'è ona vallada alpina di Alp Peninn.
## Geografia
L'è ona val lateral de la Val d'Aosta. L'è traversada del riaa Lys (che 'l nass de la vedretta con l'istess nomm). La confina cont el Canton Valles, con la Val d'Ayas, con la vall de la Dora, la Valsesia e la val de l'Elv.
In tra i montagn pussee important a troeuvom:
*Mont Roeusa, 4.634 meter.
*Mont Castor, 4.221 meter.
*Lyskamm Ocidental, 4.481 meter.
*Lyskamm Oriental, 4.527 meter.
*Ludwigshöhe, 4.342 meter.
I comun in de la vall a hinn Gressoney-la-Trinité, Gressoney-Saint-Jean, Gaby, Issime, Fontainemore, Lillianes e Perloz.

## Lengua
El frances a l'è la lengua ofizial arent a l'italian. In de la bassa vall se parla anca el francoprovenzal, intant che in di paes de Gressoney-Saint-Jean e Issime l'è parlaa (semper manch) el walser, on'antiga lengua germanega. On temp a l'eva spantegada anca la cognossenza del todesch.
## Vos corelaa
*Titsch
*Töitschu
*Lys
Lys

El **Lys** (in titsch: *Liisu*; in töitschu: *Lyesu*) l'è on riaa alpin de la Val d'Aosta.
El nass del Mont Roeusa, e pussee precisament in de la Vedretta del Lys, ai pee de la Piramida Vincent. De lì, el straversa tutta la Val del Lys, per poeu rivàggh dent a la Dora Baltea arent a Pont-Saint-Martin.
A l'è longh 38 chilometer.
## Vos corelaa
* Mont Roeusa
Vedretta del Lys

La **vedretta del Lys** a l'è ona vedretta alpina in del grupp del Mont Roeusa.
La scomincia al Coll del Lys (4.248 meter sora el nivell del mar) e la riva fina ai 2.600 meter, in de l'alta Val del Lys.
La se troeuva in su la pared de mezzdì del Mont Roeusa e l'è circondada di scimm del Lyskamm, del Balmenhorn, del Ludwigshöhe e de la Piramida Vincent.

De la vedretta el nass el riaa Lys, on afluent de la Dora Baltea.
Noisettia

**Noisettia** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét òt us tasonòmiche, ma de chèste apéna giöna l'è acetàda come spéce, dò i cunsideràde come sinònim e sich le g'ha amò de éser valütàde..

L'ünica spéce acetàda l'è: 
* *[[Noisettia orchidiflora]]* (Rudge) Gingins

## Riferimèncc
Schweiggeria

**Schweiggeria** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét quàter us tasonòmiche, ma de chèste nesüna la rezülta acetàda come spéce.

Le quàter us tasonòmiche i è: 
* *[[Schweiggeria floribunda]]* A.St.-Hil.
* *[[Schweiggeria fruticosa]]* Spreng.
* *[[Schweiggeria mexicana]]* Schltdl.
* *[[Schweiggeria pauciflora]]* Lindl.

## Riferimèncc
Paypayrola

**Paypayrola** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Violaceae. El töl dét quàter spéci acetàde.

## Spéci acetàde
* *Paypayrola confertiflora* Tul. 
* *Paypayrola grandiflora* Tul. 
* *Paypayrola guianensis* Aubl. 
* *Paypayrola longifolia* Tul.

## Riferimèncc
Massimilian Allegri

Ul **Massimilian Allegri** l'è n'alenadür de folber italian.

L'ha anca giugà al balon e da giuin levà fa part del Milan del Capello per ul ritir nei Stai Unì.

Da alenador del Cagliari e del Sassuolo ha vengiù un para de premi persunal, la Panca d'Or e la Panca d'Arsgent.
Dop avegh vengiuu un para de trofei (vun Campionaa italian e voeuna Supercoppa) cunt ul Milan l'è sta scaricà in del december 2013 dal so proprietari Silvio Berlusconi; al sò post han metú ul Seedorf.
Depress l'è andà a la Juventus, indoe el gh'ha vengiuu cinq scudett, quatar Copp Italia e duu Supercopp italiane, riand anca in final di Coppa di Campion in de la Champions League 2014-2015 e in de la Champions League 2016-2017 (tucc i duu perduu). In del 2019 la Juventus el gh'ha scaricà e al sò post l'è andà ul Maurizio Sarri.
Atualment l'è svincolà.

## Palmarèss
***Alenador***
### Titoi nazionai

* **[[Serie A|Campionad italian]] - 6 titoi**
:Milan: 2010-2011
:Juventus: 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2018-2019

* **[[Supercoppa italiana]] - 3 titoi**
:Milan: 2011
:Juventus: 2015, 2018

***[[Coppa Italia]] - 4 titoi** (record a pari con el Sven-Göran Eriksson e 'l Roberto Mancini)

:Juventus: 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018
FC Torines

El **Football Club Torinese** (**Folber Club Torines** in lombard), pussee semplicement **Torines**, l'era vœuna squadra de folber, nassuda in del 1894. El gh'ha tom part a tucc i primm Campionai italian. In del 1906, insema a dei ex juventini, sa destriga per formà el Torin d'incœ.

## Ligam de fœra
* Sit Web de la Serie A
Coll del Lys

El **Coll del Lys** (italian: *Colle del Lys*; frances: *Col du Lys*; walser: *Lysjoch*; todesch: *Lyspass*) l'è on giov de montagna in di Alp Peninn.
El se troeuva a on'altezza de 4.248 meter sora el nivell del mar, al confin in tra la Svizzera (Mattertal, Canton Valles) e l'Italia (Val del Lys, in Val d'Aosta).
A l'è denter al Massiv del Mont Roeusa e l'è contornaa de on rosc de scimm compagn del Ludwigshöhe, el Corn Negher, el Balmenhorn e 'l Lyskamm.
De la banda italiana la nass la Vedretta del Lys; de quella svizzera, inscambi, la nass la Vedretta del Grenz.
El Coll del Lys l'è vun di pont de indovè che podarissen vess passaa i Walser emigraa in de l'Italia del Nord in del XIII secol.
Mattertal

La **Mattertal** (frances: *Vallée de Zermatt*), cognossuda anca 'me **Nikolaital**, a l'è ona vall lateral de la Val del Roden.
A l'è vuna di vai indove la s'è conservada la lengua e la coltura di Walser.
## Geografia
La se troeuva in del Canton Vales, ai pee del Cervin e del Mont Roeusa. L'è ona diramazion de la Vispertal, e l'è traversada de la Matter Vispa.
I scimm pussee important a hinn:
*Mont Roeusa, 4.634 meter.
*Dom, 4.545 meter.
*Lyskamm, 4.527 meter.
*Weisshorn, 4.505 meter.
*Cervin, 4.477 meter.
Per via de vari giov, l'è colegada a la Valpelline, la Valtournenche, la Val d'Ayas, la Val del Lys, la Valsesia e la Vall Anzasca. Inoltra in de la Mattertal a troeuvom vari vedrett, compagn de la vedretta del Gorner, del Grenz e de Zmutt.
In de la vall a troeuvom i comun de Zermatt, Täsch, Randa, Grächen e Sankt Niklaus (tucc in del distrett de Visp).
Titsch

El **titsch** (nomm local alternativ: *greschòneytitsch*) l'è on dialett de la lengua walser parlaa in di comun valdostan de Gressoney-Saint-Jean e Gressoney-la-Trinité.
A l'è considerada vuna di variant pussee conservativ del walser, anca se despess la gh'ha 'vuu di influss letterari todesch.
## Ona novella del Boccasc

E siägen also dass zu de Zitte des ersten Chenegs von Ciprien, nach der Eroberung des heiligen Lands durch Gottfred von Buglion ging eine edle Frau von Gasconien of die Wolfnart zum heilige Grab. Of'm Heimweg wurde sie in Ciprien von einige Bösewichter schändlich misshandelt. 'N era trostlosem triebsal dachte sie sech dem Cheneg vor z' stelle und em era Beschwerde vorg' truage. Da man aber era g'seit hät dass sie sech vergebens an em wendete, weile er so 's erniedrigendes lebe füre und so niederträchtig seie, dass er, fern andrer Lite Schmach zu räche, mit tadelhafter Feigheit jemögliche Beschimpfunge dulde die man ihm selbst antuet; so dass a jeder sin Unwille dadurch usschütte chan, dem Cheneg alle schand antue z' chonno. Auf das velor d'Frau alle Hoffnung der Rache, un zur Trost eras Chummers sann die, dem Cheneg, sind Elend vor z' Wise. Sie stellte sech also weinend vor en und sage: "Herr, e chemme ni vor dir um Rache z' verlange wegen der erlittenen Schmach, aber dafer erbete ich dech, mech z' lere, wie du jene, die, wie ech höre man dir antiege, duldest, damet ech durch diese Lere erfnare, mine mit Geduld z' vertruage, die ech dir, Gott weis s' wenn s' möglich wäre, giere obergè täte, denn du best so ä guete träger".    
Der Cheneg, der bis zu der Zit so lederlich und ful war, als wenn er vom Schluaf erwachte, fangte an die Schmach dieser Frau schuarf z' räche und wurde a strenge Verfolger eines jeden der in der Zukunft eppes gegen d'Ere siner Chrom verübte.
Giovanni Papanti, ''I parlari italiani in Certaldo'', 1875, pagg. 696-697

## Referenz

## Ligamm de foeura
*Vocabolari italian-titsch (descargabel)
Dezz

El **Dezz** (parnonzia local: [dɛh]; italian: *Dezzo*) l'è on riaa de la Lombardia.
El nass in di Orobi a 1.508 meter arent al Pass del Vivion, in del territori del comun de Sculpee (BG).
El traversa tutta la Val de Scalv, e 'l sò afluent principal a l'è 'l Glen (che 'l ghe se gionta arent a Vilminor).
L'è longh 36 chilometer e 'l finiss dent a l'Oj arent a Darf, in Val Camonega.
## Referiment
Antirrhinum

***Antirrhinum*** l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa botànica de le Scrophulariaceae segont el sistema de clasificasiù de Cronquist o de le Plantaginaceae segont el sistema de clasificasiù APG bazàt sö stüde filogenétch. L'è 'l zèner del qual fà paret i bòca de liù e 'l töl dét 'na vintìna de spéci che pöl véser de dimensiù pesène (de 15 a 20 cm), médie (40 a 76 cm) o grànde (de 76 a 120 cm). I fiùr i g'ha la fùrma caraterìstica e i pöl véser rós, ròza, bianch o zàlt.

## Spéci acetàde
**[[Antirrhinum australe]]* Rothm.	
**[[Antirrhinum barrelieri]]* Boreau	
**[[Antirrhinum braun-blanquetii]]* Rothm.
**[[Antirrhinum charidemi]]* Lange	
**[[Antirrhinum × chavannesii]]* Rothm.	
**[[Antirrhinum graniticum]]* Rothm.	
**[[Antirrhinum grosii Font]]* Quer	
**[[Antirrhinum hispanicum]]* Chav.
**[[Antirrhinum × kretschmeri]]* Rothm.	
**[[Antirrhinum latifolium]]* Mill.	
**[[Antirrhinum majus]]*L.	
**[[Antirrhinum martenii]]* (Font Quer) Rothm.
**[[Antirrhinum meonanthum]] [[Hoffmanns.]] & [[Heinrich Friedrich Link|Link]]
**Antirrhinum microphyllum Rothm.	
**[[Antirrhinum molle]] L.			
**Antirrhinum × montserratii* [[Molero]] & [[Ángel María Romo|Romo]]	
**Antirrhinum pertegasii* Rothm.	
**Antirrhinum pulverulentum* [[Lázaro Ibiza]]	
**Antirrhinum sempervirens* [[Lapeyr.]]	
**Antirrhinum siculum* Mill.	
**Antirrhinum valentinum'' Font Quer

## Riferimèncc
Töitschu

El **töitschu** (nomm local alternativ: *eischemtöitschu*) l'è on dialett de la lengua walser parlaa in del comun valdostan de Issime, in de l'alta Val del Lys. 
A l'è recognossuu de l'UNESCO tant 'me ona lengua che la ris'cia l'estinzion.

## El Pader Noster in töitschu (''Z'Poater'')
Ündschen Atte das bischt im hümmil
déin noame ischt heiligi,
das d'cheemischt an biten,
das allz séggi wi d'willischt
sua im hümmil wi vom heert.
Gib nündsch all Gottsch toaga
ünz bruat. Tut nündsch varzin
ündsch schuldini wi wir varzin deene
das sén ündsch schuldig, loanündsch
nöit vallen im schwache weg
wa hüt nündsch vam allem übbil.
## Varda anca
*Titsch
## Ligamm de foeura
*A proposit del Walser
Daven

El **Daven** (parnonzia locali: [da'en]; italian: *Davine*) l'è on riaa de la Val Camonega.
El nass in su la costa de montagna che la spartiss la vall de Boren de quella principal. El traversa el paes de Pian e 'l riva giò in de l'Oj.
Titzschu

El **titzschu** (pernonzia: [ti'tʃu]) l'è on dialett de la lengua walser parlaa in di comun valsesian de Alagna e Rimella e, on temp, in di comun de Rimasch, Rima e Carcofor.
## Esempi de lengua
### Ona novella del Boccasc (dialett de Lagna)

Ich schegi denn dos in die Zitt des ersten Chinigs von Cipri, noch der Eroberung der heilgun Orter von Gottfried von Buglione, ist gsché dos ä virnhemi Frow von Gascogna ist gange in pillergschaft zu dem heilge Grob, wie schie ist zuruckcheme, und ist in Cipri wiederum cheme, ist schie schandlich behandelt gworde von schumi böschi und uzuchtige Manne, dos hed ihra gmachud es groos Laid, ohne drost; dorum hed Schie gdeicht z' gehn finde dä Chinig um dos zu chlogu: ober eswer hed ihra g' schaid es schige umsonst, vewegen er schige ä miete moh, ohni Festigkeit, der nid ist im Stand zu stroffe das übil der Andru, ober auch nid dos d'Andru im schailbu tiend. Und wenn eswer eswos Laids hed oder thuad glide eswos umbiglikait um schich zu dreiste, tiend schie ihn schailbu blaidigu zu dem Schlimmste dor schie g' mund. Wie die Frow dos hed vernomme, hed schie ganz verlore die Heffnung dos die Schand die schie hed glitte werde gschi gstoffni, ober un nid zu schin ohne etwos drost, ist ihra chemme im sin zu verwisse dem Chinig sin mieten stand, und also ist gange zu ihm, und hed ihm gschaid grinend: "Mi Herru, ich chimmi nid zu dir um zu fordru dos du stroffest diejenigu die mich haind blaidigud; ober thu mir zeichu uf welchi gattung chanst du ertroge allu die bladigunge die man dier macht, wie ich vernehemi; um dos ich wisse wie ich schal ertroge mini eigendu, Gott wais, wie gere ich thäti dier dieschelbu übergeh, denn du chast so whol alles ertroge".
Der Chinig, dis dua blumde und fule, als wenn er wäre erwachet vom Schlof, hed ongfonge stroffe die schand die schand die ist gschi gthoni der Frow, und van dam uweg ist er gschi ä strenke verfolger alleru derjenigu die eswos schind bgange gegen die Ehr siner Chroo.
Giovanni Papanti, ''I parlari italiani in Certaldo'', 1875

## Referenz

## Bibliografia
*Giovanni Giordani, *La colonia tedesca di Alagna Valsesia e il suo dialetto*, Varall, Unione Tipografica Valsesiana, 1927.
*Sergio Gilardino, *I Walser e la loro lingua dal grande nord alle Alpi. Dizionario della lingua walser di Alagna Valsesia*, Magenta, Centro Studi Zeisciu, 2008.
## Ligamm de foeura
*A proposet del titzschu
Lengua walser

El **walser** (nomm local: *titschu*, *titzschu*, *titsch*, *töitschu*) l'è ona lengua germanega del grupp de l'inscì ciamaa *altissem [[alemann]]*, parlada in tutt l'arch alpin, ma soratutt in Svizzera, Italia ocidental e Austria.
L'ha conservaa on mucc de caratteristegh arcaegh respett ai alter parlà germanegh.
In Italia l'è parlada a Gressoney, Issime, Alagna, Rimella, Macugnaga e Formazza. Al dì d'incoeu l'è a ris'c de estinzion, sostituida di lengov regionai (lombard, piemontes, arpitan, svizzer todesch) o, soratutt, de quei nazionai.

## El nomm
La parolla "walser" l'è ona coruzion del termen *Walliser*, che 'l voeur dì "del Valles" (in todesch *Wallis*). De fatt i walser se ciamen inscì perchè hinn i discendent di popolazion germanegh migraa in del XIII secol del Canton Valles in alter zonn in gir per i Alp.
El nomm local *titschu *(e variant) inveci el vegn d'ona parolla germanega bella antiga, cioè **theodisk*, che la corespond anca al todesch *deutsch *("todesch") e a l'ingles *dutch *("olandes"), al zimber *tautsch*, e anca al romand *tuche *("svizzer todesch").
In particolar el walser l'è ciamaa localment:
**Titzschu* a Alagna.
**Titsch* a Gressoney e Macugnaga.
**Töitschu* a Issime.

## Confront lenguistegh
### Corp uman

### El dì, el ciel

### I bes'c

### I pient

## Vos corelaa
* Todesch alemann
* Titzschu
* Titschu
## Ligamm de foeura
*Sportei lenguistegh walser
*A proposet del Walser 
*Dizionari piscinin del walser piemontes
*centroculturalewalser.com 
*sora el Walser de la Val del Lys
Angiosperm Phylogeny Group

L**Angiosperm Phylogeny Group**, o **APG**, el se referés a 'n grupo internasiunàl infurmàl de botànich sistemàtich che i se met ensèma per sercà de stabeléser 'na organizasiù consensuàla de la tasonomìa de le piànte de fiùr (Angiospermae) bazàda sö le conoscènse piö avansàde entùren a le relasiù 'ntra spéci, zèner, famìe, ecc. per mès dei stüde filogenétich. 

El grùpo el g'ha püblicàt 'nfìna a adès (2014) tré versiù incrementài dei sistémi de clasificasiù, el prim endèl 1998, el segont endel 2003 e 'l tèrs endel 2009. 

Le püblicasiù de l'APG i è sèmper piö dopràde dei botànich endèla compilasiù e organizasiù dei erbàre en töt el mont.
Mont Mars

El **Mont Mars** (inscì anca in piemontes e frances; italian: *Monte Mars*) l'è ona scima di Alp Bielles.
A l'è volt 2.600 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Val del Lys (Val d'Aosta) e la Val de l'Elv (Piemont).
A l'è la montagna pussee volta di Alp Bielles. Ai sò pee, de la banda piemontesa, el nass el fiumm Elv, on afluent del Cerv.
Ponta de la Barma

La **Ponta de la Barma** (*Punta della Barma*) l'è ona scima di Alp Bielles.
A l'è volta 2.379 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in sul confin in tra la Val del Lys (Val d'Aosta) e la Val de l'Elv (Piemont), e in tra i comun de Fontainemore e de Biella.
L'è minga delonsg de la frazion biellesa de Oropa e al Coll de la Barma.
## Vos corelaa
*Oropa
*Coll de la Barma
Coll de la Barma

El **Coll de la Barma** a l'è on giov di Alp Bielles.
El se troeuva a on'altezza de 2.257 meter sora el nivell del mar, in sul confin in tra la Val del Lys (Val d'Aosta) e la Val de l'Elv (Piemont), minga delonsg de la Ponta de la Barma.

## Vos corelaa
*Ponta de la Barma
Coll de la Gragliasca

El **Coll de la Gragliasca** l'è on pass de montagna in di Alp Bielles.
El se troeuva a 2.208 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Val del Lys (Val d'Aosta) e la Val del Cerv (Piemont).
A l'è anca aproeuv a la Ponta de la Gragliasca e a la Ponta Gran Gabe.

## Vos corelaa
*Ponta de la Gragliasca
Pass di Pegor

El **Pass di Pegor** (*Passo delle Pecore*) l'è on pass de montagna di Alp Lepontinn.
El se troeuva a on'altezza del 1.840 meter sora el nivell del mar, al confin in tra el Canton Tesin (comun de Arbed-Cagion) e 'l Canton Grison (comun de Roree).

## Referiment
Mont Roeusa

El **Mont Roeusa** (in italian e in tutt i lengov europei: *Monte Rosa*; frances: *Mont Rose*; töitschu: *de Gletscher*; titzschu: *der Gourner*) l'è 'l massiv pussee gross e largh de tutt i Alp.
Cont i sò 4.634 meter sora el nivell del mar, a l'è la segonda montagna pussee volta di tutt i Alp, e la prima de la Svizzera.
El se troeuva in di Alp Peninn e a l'è al confin in tra la Svizzera (Canton Vales) e l'Italia (Piemont e Val d'Aosta).
El pizz pussee volt l'è la Ponta Dufour: in su la Ponta Gnifetti inveci a gh'è 'l refusg pussee volt de tutta l'Europa, cioè la Gabana Margherita.
Intorna ai fianch del Mont Roeusa s'hinn desveluppaa i paes e i coltur di Walser.
Valtournenche (vall)

La **Valtournenche** l'è ona vallada lateral de la Val d'Aosta.
La se troeuva a nord dela vall principal, che la scomincia a Châtillon, e l'è traversada de la Marmore. La confina con la Val d'Ayas (est), la Mattertal (nord), cont el Vallon de Saint-Barthélémy (nord-ovest) e con la Valpelline (sud-ovest).
I mont principal de la vall a hinn:
*Cervin, 4.478 meter.
*Dent d'Hérens, 4.171 meter.
*Ponta Margherita, 3.905 meter.
*Goeubba de Rollin, 3.902 meter.
*Ponta Budden, 3.630 meter.
*Becca de Luseney, 3.504 meter.
*Château des Dames, 3.488 meter.
In tra i pass de motagna a troeuvom el Coll del Teodul, el Coll de Valcomera e 'l Coll di Scimm Bianch.
I paes de la vall a hinn Valtournenche, Antey-Saint-André, Torgnon.
Valtournenche

* **[[Valtournenche (AO)|Valtournenche]]**, cümü de la Val D'Aòsta.
* **[[Valtournenche (AO)|Valtournenche]]**, val alpìna.
Viola

* **[[Viola (zener)|Viola]]**, zèner botànich che fà part de la famìa de le Violaceae;
* **[[Viöla]]**, culùr segondàre utignìt a mes·cià sö el blö col rós;
* **[[Viola (strümènt)|Viola]]**, strümènt müzicàl.
Mont Crest

El **Mont Crest** (istess in frances; *Monte Cresto* in italian) l'è ona scima di scima di Alp Bielles.
A l'è volt 2.548 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Val del Lys (Val d'Aosta) e la Val del Cerv (Piemont). Despoeu el Mars e 'l Bo, l'è 'l terz pizz pussee volt de tutta la Provincia de Biella.
Viola cornuta

**Viola cornuta** l'è 'na spéce de piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Violaceae.

## Descrisiù
La g'ha fòie ovài, acùte, a décc atùzi, col gambì, peluzète sö la fàcia de sóta; Stìpole oval-trinagolàre, dividìde profondamènt. I fiùr i è grancc 20÷40 mm, profumàcc, pétali strècc culùr viöla o lìla; sperù lónch e gös, de 19 a 15 mm.

## Hábitat
Pàscoi, pendìi erbùs e pridùs, en teré frèsch e rich de azòto.

## Distribusiù
L'è 'n endemismo dei Pirenèi e de la Cordiglera Cantàbrica, 'n Spagna. 

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Pilosella

**Pilosella** l'è 'n zener de piante erbàcee che fa part de la famìa de le Asteraceae.  Chèsto zèner el töl dét 156 spéci acetàde.

## Tasonomìa
El zèner l'è stat discriìt del John Hill el püblicàt en *[[The British Herbal]]* 441. 1756. 

## Riferimèncc


## Bibliografìa
# Flora of China Editorial Committee. 2011. Fl. China 20–21: 1–992. Science Press & Missouri Botanical Garden Press, Beijing & St. Louis.
Pass de Sett

El **Pass de Sett** (romancc: *Pass da Sett*; italian: *Passo del Settimo*; todesch: *Septimerpass*; latin: *Septimus mons*) l'è on pass de montagna in di Alp Retegh.
El se troeuva in di Grison e 'l collega la Val Sursette (comun de Bivio) a la Val Bregaja. L'è situaa a 2.310 meter sora el nivell del mar.
El spartiss i Alp del Platta di Alp de l'Albula.
A l'era vun di giov pussee doperaa al temp di Roman per passà de l'Italia a la Rezia, ma in del Medioev l'ha perduu la soa importanza in favor del San Gotard. Se cred che San Colomban el sia passaa de chì per rivà in Lombardia.
Stramm

El **stramm** o anca **patusc**, **falett**, **starnumm**, lett l'è ona parolla che l'indica in gener l'erba ranzada via e seccada, che la pò vess doperada per vari lavorà.
A l'è otegnuu comè prodott secondari de vari coltur e piant spontani.
Se l'è stobbia del forment o de alter cereai che resten in del camp dopo la battidura, quell'erba secca chì la ven doperada despess comè mangià per i besti, o tant 'me lettera; in quell cas chì però poeuden vess doperaa anca alter vegetai meno pregiaa.

El stramm el ven doperaa per impajà i cadregh, fà su di cavagn, gerli, bors, scov o ogett decorativ. In certi zonn pover del mond l'è doperaa per fà su i tecc o adirittura i cabann.
## El nomm
La parolla *stramm* la vegn del latin *stramen*, derivaa del verb *sternĕre*, che 'l voeur dì "destend". L'è doperaa anca in italian, anca se in toscan se dopera soratutt el termen *patto* o *impatto*.
## Referiment
Tron

El **tron** o **tronada**, **ton**, **tonada** l'è 'l frecass provocaa de l'onda d'urto de on fulmin.
A segonda de la natura del fulmin e de la distanza de chi che 'l varda, o che 'l se manifesta tant 'me on colp secch e fort o comè on romb bass e longh. 
## El nomm
La parolla *tron* o *ton* l'è on'evoluzion del latin *tonus*, e l'è comuna a quasi tutt i lengov neolatinn (italian *tuono*, catalan *tro*, spagnoeu *trueno*, frances *tonnerre*, galizian *trono*, romen *tunet*, sicilian *tronu*). L'è comuna anca a la radis germanega **thunraz* (varda l'ingles *thunder*, el todesch *donner*, l'olandes *donder*...), che la regorda anca el dio Thor, che l'era proppi el Signor di tron. Di paroll compagn je troeuvom anca in di lengov celtegh (irlandes *toirneach*, scozzes *tàirneach*, manx *taarnagh*, galles *trystau*, breton *taran*).
La variant *tron* l'è doperada in de la Lombardia ocidental, in Piemont, in Liguria, in Emilia, in di March, in Umbria, in del Lazzi, in Campania, Calabria, Sicilia, Basilicada e Sardegna. L'era doperaa anca in de l'italian antigh. La variant *ton* inveci l'è tipega de la Lombardia oriental, del Venet, del Friul, de la Romagna, de la Toscana e de Roma, oltra che di Grison (Rumantsch Grischun *Tun*) .

## Referiment

## Vos corelaa
*Stralusc
*Temporal
*Fulmin
Ton

***[[Ton (meteorologia)|Ton]]**, variant oriental de *tron*.
***[[Ton (pess)|Ton]]**, pess marin.
***[[Ton (TN)|Ton]]**, comun del Trentin.
Bidens

***Bidens*** L., 1753 (en bresà: *furbizìna*) l'è 'n zèner de piànte erbàcee anöàle o perèni che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae.

I è piànte zoocore che völ dì che la sò somésa la se tàca ai vistìcc, al pél dei animài o a le pène dei ozèi e i è trasportàde isé vèrs dele zòne nöe de colonizà. En chèsta maniéra le spéci del zèner Bidens i è riàde a creà colònie pò a gran distànse e 'nfìna a tacà sö ìzole 'n mès ai océani. Vergöne de chèste se le tróa en teretóre limitàcc e divèrse i è al dé d'encö en perìcol de estinsiù, per ezèmpe endèle ìzole Hawaii. Per vìa de l'asènsa de mamìfer natìd en chèste ìzole, quach vergöna de le spéci de Bidens de le ìzole oceàniche le g'ha la somésa che g'ha de méno de pelacì per tacàs e al sò pòst le g'ha svelöpàt dele caraterìstiche che i a àidia a éser trasportàde del vènt.

## Tasonomìa

El zèner *Bidens* l'è 'mparentàt de vizì col zèner *[[Coreopsis]]*, e 'n sèrti càzi l'è difìcil determinà se 'na dàta spéce l'è de cunsiderà de 'n zèner o de l'óter; en piö, par che 'l zèner el sàpe mìa monofilétich.

La tasonomìa del zèner Bidens per chèste rizù l'è cunsideràda "caòtica", e 'l nömer de spéci che fà part de chèsto zèner l'è mìa gnemò stat definìt con ciarèsa, se cunsìdera che le pöde véser alméno 'ntra le 150 e le 250, con vergü che pènsa che 'l nömer giöst el g'hape de éser mìa tat delón de le 230.

## Distribusiù e habitat
Le spéci del zèner Bidens i è distribüìde endèle zòne tropicài e 'ndèle regiù càlde temperàde de töt el mónt. Le piö tàte de le spéci se le tróa endèle Amèriche, en Africa, e 'n Polinézia. Ghe n'è vergöne pò a 'n Europa e 'n Asia.

L'habitat tìpich i è i pòscc ömecc, i pracc palüdus, le spónde de le póce e dei córs de àiva, ma apò zòne a égher (sèrte spéci i è cunsideràde 'nfestàncc).

De le 11 spéci spontànee de la flòra italiàna, apéna sich le crès sö le Alp. La tabèla ché sóta la mèt en evidènsa 'na quach informasiù a mèret de l'habitat, de le caraterìstiche del teré e de la distribusiù de le spéci alpìne.

## Galerìa


Archivi:Bidens_tripartita_003.jpg|*[[Bidens tripartita]]*
Archivi:Bidens_bipinnata_-_Spanish_Needles.jpg|*[[Bidens bipinnata]]*
File:Bidens gardneri flower.jpg|*[[Bidens gardneri]]*
File:Starr 990514-0706 Bidens alba var. radiata.jpg|*[[Bidens alba]]*
File:Bidens biternata W IMG 2942.jpg|*[[Bidens biternata]]*
File:Starr 040514-0227 Bidens mauiensis.jpg|*[[Bidens mauiensis]]*


## Riferimèncc
Bidens bipinnata

**Bidens bipinnata** L. l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa de le Asteraceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta erbàcea anöàla che g'ha 'l gamp che stà sö bèl drit e striàt, quadrangolar, sènsa pelüria. Quan che la é grànda la fà sö dei boscài spès de culùr maròn, che rìa apò a 'nfìna a 'n méter de altèsa.
Le fòie i è opòste, de rar le deènta altèrne edòla part piö alta de la piànta. I è bipennatozète, coi segmèncc de segont ùrden lobàcc en profónt, envéce l'elemnt terminàl l'è a fùrma de lésna (lesiniforme).
La 'nfiurescènsa la g'ha la fùrma tìpica a capulì de le asteraceae, l'è grànda presapóch en ghèl, l'è cilìndrica. Le fùrma dele sìme làsche che g'ha 7÷11 bràtee envolücrài piö cürte de chèle intèrne.
I fiùr periférich del capulì (3÷5) i è rüdìcc a lìgule stérii de culùr che tìra al zalt. I óter fiùr i è töcc tübulùs, ermafrudìcc, zalcc.

## Sinònim
**Bidens bipinnata* var. minor Memm. 	
**Bidens cicutaefolia* Tausch 	
**Bidens decomposita* Wall. ex DC. 	
**Bidens elongata* Tausch 	
**Bidens myrrhidifolia* Tausch 	
**Bidens pilosa var. bipinnata* (L.) Hook.f. 	
**Bidens pilosa var. decomposita* (Wall. ex DC.) Hook.f. 	
**Bidens pilosa var. wallichii* (DC.) C.B.Clarke 	
**Bidens wallichii* DC. 	
**Kerneria bipinnata* (L.) Gren. & Godr.

## Anotasiù

Gh'è de stà atènti a mìa sconfónder chèl taxon ché con *Bidens bipinnata <small>Baill.</small>* che l'è 'n sinònim deprecàt de Cosmos bipinnatus  Cav..

## Riferimèncc


PIGNATTI S., 1982. Flora d'Italia, Edagricole, Bològna
Sedell

El **sedell** (o *sedella*, *seggia*, *seccia* o *sidèll*  ) l'è on contenidor de forma cilindrega o conega. El gh'ha on'avertura in alt e on fond piatt. De solet l'è taccaa a on manegh a semiserc.
I sedei hinn doperaa di temp pussee antigh, soratutt per regoeuj l'aqua di fiumm o di pozz, e per trasportàlla in baril o alter contenidor pussee gross. Poeuden vess doperaa anca per trasportà sabbia, vernis o robb de mangià (per esempi, el latt mongiuu).
I sedei poeuden vess de legn (ciamaa anca *seggiott* o *seggin*), de aramm, de ramera, de coramm o anca de plastega. L'è compagn del cadin.
## El nomm
La parolla *sedell* la vegn del latin *sitellum*, e l'è doperada anca in frances ("seau").
El termen *seggia* inveci l'è derivaa del latin volgar **sĭcla*, evoluzion del classegh *sitŭla*. El termen l'è doperaa anca in italian ("secchio" e, antigament, anca "secchia"). "Sitellum" l'è on diminutiv de "situla".
La variant *seccia* l'è doperada in del Bressan.
## Referiment


## Vos corelaa
*Cadin
*Seggiott
Stralusc

El **stralusc **(ciamaa anca *stranusc*, *loeusna*, *lusnada*, *dalfin*, *sumelegh*) a l'è on lusor improvis in de l'atmosfera. Despess el vegn sconfonduu con la saetta.
## Caratteristegh
On stralusc che se pò notà in del cors d'on temporal l'è faa su de tancc event lusnent separaa vun de l'alter: quei chì a nassen de ona serie de process elettregh, cont i quai la ven trasferida la carega elettrega in tra i center dotaa de carega oposta dent ona nigola, tra ona nigola e 'l soeul, in tra dò nigoi, in tra ona nigola e l'ari. Quei process chì riven vun dopo l'alter in meno d'on segond: el stralusc el riva prima del tron, perchè 'l sò son el viaggia a ona velocitaa ben pussee inferior. Donca parlom del lusor ligaa a la formazion de pussee d'ona saetta, che despess se poeuden minga distingh vun de l'alter.
## El nomm
Bona part di nomm doperaa in lombard per el stralusc hinn ligaa al concett de *lus*.
*Stralusc* e variant l'è doperaa in del Milanes e in del Tesin, insemma a *loeusna *e *lusnada*.
*Sumelegh* e variant l'è doperaa in de la Bergamasca e in del Bressan.
*Dalfin* l'è ona parolla bressana e trentina ocidental.
## Referiment

## Vos corelaa
*Tron
*Saetta
*Fulmin
Sutera

* **[[Sutera (CL)|Sutera]]**, cümü de la pruvincia de Caltanissetta, Itàlia;
* **[[Sutera (zener)|Sutera]]**, zèner de pianta de la famìa de le Scrophulariaceae.
Latin classegh

El **latin classegh** l'è la forma de la lengua latina che l'era doperaa in de la Roma antiga e in de la soa letteradura considerada "classega". L'è staa doperaa donca in del period pussee doraa de la letteradura latina, che 'l partiss in del I secol prima de Crist e l'è andaa inanz per on alter para de secoi (per on quaivun anca trii, col rivà al II secol).

Quell che incoeu ciamom "latin classegh" a l'era, in efett, ona forma proppi stilizada de la lengua letteraria, fada su in manera selettiva dopo el latin antigh (del qual gh'è restaa domà ona quai oeuvera).
El latin classegh l'è semper staa, in di secoi inanz, on modell de scrittura per tucc quei che voreven doperà el latin: el sò cult l'è nassuu a partì de l'Umanesim e l'è andaa inanz fina al dì d'incoeu: l'è proppi el latin classegh e la soa letteradura quell che 'l vegna studiaa in di scoeul superior anmò adess.
Al latin classegh gh'è suceduu l'inscì-ciamaa latin tard.
In tra i autor pussee important del latin classegh a troeuvom Ciceron, Giuli Ceser, Salusti, Virgili, Orazzi, Ovidi, Catull, Tito Livi.

## Vos corelaa
*Lengua latina
Pozz

On **pozz** l'è, in general, ona strutura artificial che de solet l'è a forma de serc e con di dimension variabei, e che la serviss per tirà de l'aqua foeura di aves (che poeuden vess freategh o artesiann).
Al dì d'incoeu el termen l'è doperaa anca per ciamà alter strutur che servissen a tirà foeura di sostanz (per esempi petroli, carbon, gas) foeura de la terra.

I pozz hinn semper staa doperaa, e i primm esempi je troeuvom giamò in del Neolitegh. L'è anca citaa despess in de la Bibbia.
## El nomm
La parolla *pozz* la vegn del latin *puteus*, con l'istess significaa. La vegn doperada in tutt i lengov romanz (italian *pozzo*, catalan *pou*, spagnoeu e galizian *pozo*, frances *puits*, napoletan *puzzo*, sicilian *puzzu*, ocitan *potz*, valon *pousse*, portoghes *poço*, romen *puţ*). La parolla la troeuvom anca in d'ona quai lengua germanega (lussemburghes *pëtz*, limburghes *waterpöt*, olandes *waterput*)
Francesco Sangalli

El **Francesco Sangalli*** (Francesc Sangall)*** **a l’è un composidor Lombard qe a l'è nassid el 31 de jenar 1820 a Romaneng, vixin a Crema, in provinça de Cremona e a l’è mort el 22 de setember 1892 a Vares.

I so jenitor i se ciamava Luigi Sangalli (*Lueje Sangall)* e Rosa Dognini (*Rosa Dognina)*. Quand qe’l g’ha havid vundex agn, a l’è andad a Milan a’l Conservatori, indov al g’ha studiad el piano e la composizion musegala. Là al g’ha cognossid el so amix e collega Joann Botesin. 

Despœ qe’l s’è diplomad con sucess, al s’è dedicad a l’insegnament e a la composizion de musega œvristega e de camera. Al g’ha componid plussee de cent lavorar musegai e canzon per piano e per orgen, qe i inn de grand qualitaa e i presenta un modernism evident in confront de ‘l stil de la so epoca. A 25 agn al g’ha componid la so œvra principala, “Alboino”, qe a l’è staita rapresentada al famos Teater a la Scala de Milan.

Ind el 1888 al g’ha componid una *Messa per tre vox*, qe la l’ha fait diventar un poo plussee famos, anca per tœts i so merets.  

El Sangall a l’era miga domà cognossid per la so evident bravura musegala ma anca per vesser un om impegnad fess ind el so lavorarar, intelijent, jeneros e modest de carater. L’amicizia per luu a l’era un valor important. 

A l’è stait sotrad ind el cimitere, el fopon de Vares. Le so œvre i inn anc’mò conservade ind la biblioteca del Conservatori de Milan.

## Ligam de fœra
* Libret de l’œvra Alboino

## Pajine correlads
*Camille Saint-Saëns
*Samson et Dalila
Nise da Silveira

**Nise da Silveira** (Maceió, Brasil, el 15 de febràr 1905 - Rio de Janeiro, 30 d'utùber 1999), l'era una duturèsa brasigliàna, che l'ha aprufundìs asée Carl Gustav Jung, e l'è semper stài cuntraria ai tratamènt fòrt cume l'elettroshock, l'insulinoterapia e la lobotomia.

## Biugrafia

Nasüda in del 1905 a Maceió da 'na famiglia c'la steva ben (sò papa l'era giurnalista al *Jornal de [[Alagoas]]*), l'ha studiàd da le suore al *Colégio Santíssimo Sacramento*

La s'è spusàda cun Mário Magalhães da Silveira, dutùr anca lü, e 'i hann fundà el *Museu de Imagens do Inconsciente* e la *Casa das Palmeiras*, d'le strutüre ch'i tratèven i malàd psichiatric cume d'la gent de pasàgg, e nò cume d'i malàd.

L'è stài una piuniera d'la pet-therapy, el tratamèn d'i malàd a stà visìn ai animài per cumencià a recüperàss un po'.

## Se l'ha scrìtt

* *Jung: vida e obra*,  Rio de Janeiro, José Álvaro Ed., 1968
* *Imagens do inconsciente*, Rio de Janeiro, Alhambra, 1981
* *Casa das Palmeiras. A emoção de lidar. Uma experiência em psiquiatria*, Rio de Janeiro,  Alhambra, 1986
* *O mundo das imagens*, São Paulo, Ática, 1992
* *Nise da Silveira*, Brasil, COGEAE/PUC-SP 1992
* *Cartas a Spinoza*, Rio de Janeiro, Francisco Alves, 1995
* *Gatos, A Emoção de Lidar*, Rio de Janeiro, Léo Christiano Editorial, 1998

## Bibliugrafia

* Fernando Portela Câmara : "Vida e obra de Nise da Silveira" Psychiatry On-line Brazil, 2002
* Id. : "A contribuição de Nise da Silveira para a psicologia junguiana" - Psychiatry On-line Brazil, 2004
* Gullar Ferreira. *Nise da Silveira: uma psiquiatra rebelde*, 1996
* João A. Frayze-Pereira: *Nise da Silveira: imagens do inconsciente entre psicologia, arte e política* en Estudos Avançados. vol. 17 n° 49 São Paulo Sep./Dec. 2003
* *Expérience d'art spontané chez des schizophrènes dans un service de thérapeutique occupationelle* (in culaburasiòn Dr. Pierre Le Gallais, II Congrès international de psychiatrie de Zurich), Congress Report vol. IV, 380-386, 1957
* Philatelic Release (2005), n. 1, Brésil

## Riferimènt


## Ligam de föra

* Sit del Museu do Inconsciente de l'inconscience 
* A psiquiatria rebelde de Nise da Silveira 
* ''Mar do Inconsciente - A Imagem Como Linguagem'' cun d'i intervent de Carlos Drummond de Andrade e de Frei Betto
Pont (costruzion)

On **pont** l'è ona strutura doperada per superà di ostacoi (naturai o artifiziai) che impedissen la continuità de ona via de comunicazion.
I pont pussee important hinn quei che passen de soravia a l'aqua, ma poeuden passà anca sora di vallad o di alter strad.
A poeuden vess de legn, de preja, de cord, de bambô, de ferr, de cement.
El pont a l'è vuna di costruzion pussee antigh in de la storia de l'omm, e al dì d'incoeu el pò vess doperaa anca con di fonzion artistegh e decorativ: on esempi hinn i pont monumentai che troeuvom in di città pussee grand.

## El nomm
La parolla *pont* la riva del latin *pons, pontis*, e l'è doperanda in tutt i lengov neolatinn (italian e portoghes *ponte*, catalan e frances *pont*, spagnoeu *puente*, aragones *puent*, ocitan *pònt*, romen *pod*, sicilian *ponti*, romanc *punt*): besogna regordà che i pont hinn staa vun di costruzion pussee doperaa e studiaa in de l'Imperi Roman. La parolla la se troeuva anca in galles e breton (*pont*).
In de la Gallia romana a gh'era tanti nomm de sit che gh'aveven 'me sufiss la parolla celtega per "pont", cioè *briva* (colegada anca a la parolla germanega *brugjo: varda l'ingles *bridge*, el todesch *brücke*, olandes *brug*...): on esempi a l'è *Samarobriva* (incoeu Amiens). In Lombardia a gh'emm el paes de Brivi (provincia de Lecch) che, per combinazion, el gh'ha on pont in su l'Adda e 'l paesin de Brioeu (provincia de Bergom), con l'istessa radis.
Ancamò a la metà del Vottcent in di dialett bergamasch di vai se doperava la parolla *brévia* per indicà on pontesell de legn minga tropp fort e faa su a la carlona.
Sutera (zener)

***Sutera*** Roth l'è 'n zèner de piànte de fiùr che fà part de la famìa de le Scrophulariaceae, perlopiö uriginàrie del Sudafrica e de la Namibia. 

## Sistemàtica
El zèner *Sutera* l'è stat discriìt per la prìma ólta endèl 1807 del botànich todèsch Albrecht Wilhelm Roth e püblicàt en *Botanische Bemerkungen und Berichtigungen*.

En prensépe chèsto zèner el tülìa dét presapóch 130 spéci. Stüde piö recèncc però i g'ha dimustràt che isé come che l'ìa organizàt, l'ìa mìa monofilétich e che 'nvéce i éra i sò du sotazèner (*Sutera* e *Chaenostoma*) che i éra monofilétich, isé per sistemà la quistiù gh'è stat riativàt el zèner *[[Chaenostoma]]* Benth., e 'na spéce alùra part del zèner Sutera l'è stada asegnàda al zèner *[[Jamesbrittenia]]* Kuntze.

## Spéci
Segont el sit *www.theplantlist.org* cürat del Missouri Botanical Garden e dei Royal Botanical Gardens, le spéci acetàde (al màgio 2014) per el zèner Sutera i è 43:

* *Sutera accrescens* Hiern
* *Sutera acutiloba* (Pilg.) Overk. ex Roessl.
* *Sutera amplexicaulis* Hiern
* *Sutera antirrhinoides* Hiern
* *Sutera argentea* Hiern
* *Sutera aspalathoides* Hiern
* *Sutera atropurpurea* Hiern
* *Sutera aurantiaca* Hiern
* *Sutera burkeana* Hiern
* *Sutera caerulea* Hiern
* *Sutera canescens* Hiern
* *Sutera carvalhoi* (Engl.) Skan
* *Sutera corymbosa* Hiern
* *Sutera crassicaulis* Hiern
* *Sutera divaricata* Hiern
* *Sutera elegantissima* Skan
* *Sutera filicaulis* Hiern
* *Sutera foetida* (Andrews) Roth
* *Sutera foliolosa* Hiern
* *Sutera fruticosa* Hiern
* *Sutera gracilis* (Diels) Hiern
* *Sutera grandiflora* Hiern
* *Sutera hereroensis* Skan
* *Sutera incisa* Hiern
* *Sutera integerrima* Hiern
* *Sutera kraussiana* Hiern
* *Sutera lychnidea* Hiern
* *Sutera lyperioides* Engl. Ex Range
* *Sutera microphylla* Hiern
* *Sutera mollis* Hiern
* *Sutera montana* S. Moore
* *Sutera pallida* Overk. Ex Roessl.
* *Sutera pedunculata* Hiern
* *Sutera pedunculosa* Kuntze
* *Sutera phlogiflora* Hiern
* *Sutera pinnatifida* Kuntze
* *Sutera sessilifolia* Hiern
* *Sutera squarrosa* Hiern ex Range
* *Sutera stenopetala* Hiern
* *Sutera tenuiflora* Hiern
* *Sutera tomentosa* Hiern
* *Sutera tortuosa* Hiern
* *Sutera tristis* Hiern

## Anotasiù

Del zèner Sutera 'nfìna a mìa tat tép fà se cunsideràa che la fàes part apò a 'na piànta de fiùr bastànsa cunusìda e dopràda come ornamentàl endei giardì, cunusìda col nòm popolàr de *Bacopa* (negót a che éder però col zèner Bacopa che l'è 'na piànta semi-acquàtica) e col nòm scentìfich de *Sutera cordata*. I stüde piö recèncc però i g'ha stabilìt che chèsta la fà part del zèner Chaenostoma e che 'l sò nòm specìfich l'è de cunsiderà C. cordatum (Thunb.) Benth (i nòm *Sutera cordata* (Thunb.) Kuntze e *Manulea cordata* Thunb. i rèsta bù come sinònim).

## Riferimèncc