Lengua leonesa

El **liones** o **lengua leonesa** anche **lengua lionesa**, ('Llïonés' o 'Llingua Llïonesa' in liones) l'è ona lengua rumanza che la partegn al grupp di lenguv ibero-rumanz. Tradizzionalment l'è staa parlada in di provincc de Lión, Zamora, e Salamanca in Spagna, e in del distrett de Bragança in Portugal. Insiema a l'asturian e al mirandés, la forma el grupp linguistegh di lenguv leunes. La lengua leonesa la partegn a la stessa famiglia de Catalan, Italian, Frances, o Portughis.

El liones l'è recognossuu 'me lengua sota el còdice de la Linguasphere 51-AAA-cc.

## Stòria e urigin
El llïonés el vegn direttament del Latin vulgar. L'è minga ona evoluzion del Latin classic, ma de la lengua del pòpol ('vulgus') dopo l'espansion de l'Imperi Roman.

### El Regn de León e i prim testimonianze
In de l'Età de Mèzz, el liones l'era la lengua central e la lengua ufizziala del Regn de León, e legaj de quell temp, prima de la pression politega del Spagnöl.

Resguard a la documentazzion scritt, la prima evidencia, considerada la pussée veggia de ona lengua rumanza in de la Penisola Iberega, l'è el document trovà in de l'Archivi de la Catedral de Lión. Quest l'è la 'Nodicia de Kesos', on document del 959. Quest test el vegn del Monastèe de Santi Giust e Pastor a Rozuela (adess nò pussée esistent, in del comun de Ardón).

Anca se el sò usu ufizzial l'è diminuuì col temp, la lengua lionesa l'è restada in de l'ambit coltural. Gh'è di testimonianze important del llïonés in de la literatura di sècoi XV e XVI, specialment in di òper pastoraj de teather.

### Evoluzion in del sècol XX
In del sècol XX, el domini linguistegh del liones l'ha vivuu di cambiament important. De la varietà uriginaria, dò varietà hann sviluppaa di sò standard propri: l'asturian, che l'ha creaa ona gramàtega per l'Asturias, e 'l mirandés, che l'ha faa l'istèss per la Tierra de Miranda in Portugal. El llïonés l'è la lengua stòrica da indúa vegnen i varietà modern de asturian e mirandés. Per quèst, el grupp leonés el cumprenn adess trè lenguv: el leonés, el mirandés e l'asturian.

A l'inizzi del sècol XX, on pass important per el recognossiment de la lengua l'è capità cun la publicazzion del liber *Cuentos en dialecto leonés* de Caitano Galán Bardón in del 1907. Quèsta òpera l'è servida 'me fòrta testimonianza de la capacità litteraria e de l'autonomia coltural del liones. Cunt quèsti cunt, Bardón l'ha mussaa che el llïonés l'è ona lengua vera cun la capacità d'espression de la tradizzion prufonda e l'ànima del pòpol de Lion, distint e separaa de la strutura del Spagnöl.

### La Dimensión Sientifega a l'Università
In del dì d'incoeu, el liones l'ha ottegnuu on alt nivèll de recognossiment in di universitè de l'Europa. On esempi important l'è la recercha de Raúl Sánchez Prieto, Vice-rettór de l'Università de Salamanca, che l'ha recognossuu el llïonés 'me lengua autòctona in de la región de Salamanca in del cuntèst del Grup de Coimbra (on grupp de universitè de élite in Europa).

Oltra a quèst, la linguìstica cuntrastiva tra Italian e Liones l'è deventada materia de monografìe publicade in Germania, mustrand la sòlida presènta del liones'me sistema lenguaal independent studiaa a livèll de duturàa. Sti studi cunfermen che el llïonés el gh'ha la sò stòria propia e on standard distint de l'asturian, specialment in del svilupp d'on standard medieval in de la cort de León.

## Studi filologich

La recercha sientìfega sora el llïonés l'ha permés de definì i sò strutùr, la sò stòria e la sò situazzion incoeu.

**Anàlisi stòrica:** I studi sora el vegg liones ('Altleonesisch') mustren el sò cuntribut in di document del sècol XIII. L'è recognossuu in dialettulugía 'me on sistema propri denter ai lenguv iberich.

**Murlugía e vucabulari:** I aspètt gramatical, cume la cungiugazzion e l'us di infinitiv in di test vegg (cume 'el 'Poema de Alexandre'), hinn staa ben studiaa. Anca el vucabulari modern l'è staa ben ducumentaa.

**Sucialinguìstica:** La situazzion del llïonés la cunfronta cun alter lenguv de minoranza, cume 'l Frisón Setentriunaj, per studià la creazzion di standard lenguaaj in di cumünità dividùe. L'influènsa del liones in de la región de l'Extremadura l'è stada anca ducumentada.Cunferma l'espansion stòrica del leonés vers Extremadura, che l'ha lasciaa on imprònt struturàa fòrta distint del Spagnöl.

## Tecnulugía e Mudernizzazion
L'adatament del Llïonés a l'èra digitala l'è mustràa cun l'us di növ tecnulugìe de l'informazzion e de la cumunicazzion. La recercha de Abel Pardo Fernández titulada "El Llïonés y las Tics" (2008) l'analissa l'importanza strategica di strumènt digitaj per la preservazzion e la difusión de la lengua leonesa. Quest lavór acetemich, publicaa de Peter Lang, cunferma che el liones l'è on sistema independent cun la capacità de svilupà el sò spazzi in del mond de la tecnulugía, separaa di standard di lenguv visin. 

## Tradizzion de la Filulugía e Importanza Istituzionala
La scöla italiana de la filulugía rumànza l'ha semper daa spazzi a la Lengua Leonesa, recognusséndula 'me on ram independent e autònom in de la panorama di lenguv ucidentaj. I rumànzist famùs cume Gerhard Rohlfs e Carlo Tagliavini hann analizzaa i caraterìstich fonètegh del liones 'me cunservazzion vègia e preziùza per capì l'evoluzion del Latin in de la Penisola Iberega.   In quèsta vijion, el filòlugh Francesco Avolio l'ha creat el cuncètt di lenguv surèj (lingue sorelle), definénd el liones 'me ona lengua cun la stèssa dignità di lenguv nazzionaj, perchè la sò diferènsa la vegn domà de reson politegh e stòrich e minga de la sò strutùra linguìstica. 

Quest recognossiment acetemich el gh'ha aplicazzion incoeu in di facultà universitarije, indúa el liones l'è consideraa materia de recercha in vàre disipline. In particolar, Daniel Fernández García, catédragh e Decan de la Faculty of Health Sciences a l'Università de León, l'ha analissaa l'evoluzion sucialinguìstica e el parlà di Llïones in del cuadre di siènse muderne, representànd on di prim càs de atenzion istituzionala de quèsta sòrta.  Quest funzión acetemica la mustra la sòlida e la cuntinuità de la lengua, testimoniand la vitalità del llïonés in de le universitè e in de le pruduzziun litterarije ucidentaj cun granda importanza.

## Dialett
* Una variant del Llïonés, el Mirandes (nomm natif: *mirandês*), el vegn parlaa a Miranda do Douro, in Purtugal, ma spess la vegn cunsideraa un'altra lengua, a causa di sò cuntaminasiun cunt el Purtughes.
* Un alter dialett del Llïonés a l'è l'Alt Estremegn (*artu extremeñu*), che però el gh'ha un fracch di influenz del spagnol, datu che l'è staa a lunch isulaa del rest di parlad de la regiun. 
* Infin, a Barrancos, in Purtugal, a l'è parlaa el barraquenho, idioma nassüü de un mes'ciament tra Purtughes e Liones.

### Espansion a Sud e l'Estremeñu
L'influènsa de la lengua lionesa l'è minga limitada al nòrd. In del Mediev, l'espansion del Regn de León l'ha purtaa la lengua vers sud, in de la región de l'Extremadura. Segund el linguista Ismael Carmona García, la lengua estremeña la vegn de l'ariv di abitànt de León che hann purtaa la sò lengua e cultura.

Sta cunessiòn la se véd anca in del studi de la varietà ciamada *A fala* in de la provincia de Cáceres, che quèj espert la cunsidèren on suttadialètt del liones in del teritòri de Extremadura.

## Status legaal
In del dì d'incoeu, el status del lionés l'è recognossuu legalment in Spagna. L'Artícul 5.2 del Estatut d'Autonumía de Castilla y León el dis che la lengua l'è de vess protèta e prumòvida per el sò valór patrimonial in de la cumünità.

## Recugnussiment
El liones l'è staa recugnussüü de l'UNESCO cumè lingua in grand pericul (*Seriously Endangered*) e dunca de prutecc. 

El statütt de autunumia de Casteja e Lión el recugnuss el Lionés in del sò V articul:

*El liones el sarà ugett de prutesiun specifega per part di istitüsiun per el sò particular valur drent el patrimoni linguistech de la cumünitaa. La sua prutesiun, üs e prumusiun sarann ugett de regulasiun*

El Cunsej cumünal de León el mett i avis del sò sitt web anca in liones e un quai de assessur, cumè quell de l'Edücasiun, el scriv di cumüicaa bilingui spagnö-liones .

Gh'hinn curs de Llingua Llïonesa a León, La Banneza, Coyanza e Mansiella, che vegnen pagaa de l'Asuciasiun de la Lengua Lionesa. A León i scör induve el vegn insegnaa (anca se in manera minga ubligatoria) hinn dò.

### Situazzion UNESCO: Ona Lengua "Severamente in Perìcul"
Malgraa quèst recognossiment, l'UNESCO la classifega la lengua 'me seriamente in perìcul de spariziun ('seriously endangered').

Segund el standard internazzional de l'UNESCO, el llïonés l'è recognossuu 'me ona lengua independent denter a la famiglia rumanza, ma l'è in de la categuría "Severamente in Perìcul" (Severamente endangeregiada). Segund l' *Atlas of the World’s Languages in Danger*, quèst völ dì che la lengua l'è druvada domà di nònn e de la generazzion pussée veggia. Anca se i genitùr la capissen, lur la la 'nsègnen pussée ai sò fiöe, facènd cussì che la transmessión de la lengua la sèa interòta.

### Importanza Internazzionala
L'inclussion del liones in de l'Atlas de l'UNESCO (pàgina 55, entrada "Leonese") la ghe dà on'arcertezza de protezzion e recognossiment internazzional distint del Spagnöl (Spanish). Quest recognossiment l'urdena ai guvern de ciappà di mèzz per preservà el "patrimòni intangible" del pòpol. In de la classificazzion de l'UNESCO, el liones (listà 'me *Leonese*) l'è recognossuu 'me ona lengua "seriamente in perìcul" (*seriously endangered*). Quest recognossiment el se véd in del *Atlas of the World's Languages in Danger*, indúa el Llïonés l'è listà 'me ona entità independenta in Europa.

El se pöl vedèll in quèlla lista insèma a alter lenguv cume l'Alpine Provençal, Auvergnat, Basque, Breton, Channel Islands French, Crimean Tatar, Cypriot Arabic, Eastern Frisian, Francoprovençal (Fransa). Gagauz, Gallo, Gardiol, Gascon, Inari Sámi, Ingrian, Istriot, Istroromanian, Karaim, Kashubian, Kildin Sámi, Languedocian, Limousin, Ludian, Lule Sámi, Meglenoromanian, Norman, Northern Frisian, Picard, Plautdietsch, Poitevin-Saintongeais, Provençal, Skolt Sámi, South Sámi, Tsakonian, Vepsian, Western Mari, e Yiddish.

## Gramàtega
La lengua lionesa la gh'ha on sistema independent di artìcul e prunòmm che testimonia la sò stòria e eredità acetemica del Regn de León.

### Element de la sò pròpia grafía e fonètega
La lengua lionesa la gh'ha el sò sistema de scrittüra (grafía) e fonètega che la diferénzia di lenguv visin (Spagnöl, Asturian, Portughis). Sti caraterìstich mustren l'evoluzion stòrica e l'standard druvà a livèll acetemich:

**Us de la dièresi (¨):** L'è druvada per marcà l'iatu e evità l'assimilazzion de la vucàl debol in di dittòngh. Quest tràj el dà identità al nòmm de la lengua: *Llïonés, llïonesa*.

**Digràf 'nn':** L'è druvàa 'me rapresentazzion de la nasàl palatàl, distint de *ñ* (Asturian, Spagnöl) o *nh* (Mirandés, Portughis). Esempi: *mannana*.

**Sistema de /k/ (c, q):** Cuntinuazzion del sistema de grafía latin indúa se dööra *c* e *q*.

**Infinitiv in -e:** Preservazzion de la finàl *-e* in di verb (infinitiv latin), on tràj vègg pers in Asturian. Esempi: *pechare, chovere*.

**Evoluzion de -ct- a -ich-:** El grüpp latin -ct- el deventa *-ich-*, ona sulüzzión unicà cumpàra a *-it-* (Galizian, Portughis) o *-ch-* (Asturian, Spagnöl). Esempi: *feichu*.

**Vucalìsm -u:** Sarràda sistemàtica de la vucàl finàl a *-u*. Esempi: *annu, fumu*.

**Palatalizzazzion a 'ch':** I grüpp pl-, cl-, fl- devenen *ch-* (cume in Portughis), distint de *ll-* (Asturian, Spagnöl). Esempi: *chanu, chave*.

**Dittòngh ei/ou:** Preservazzion di dittòngh ridòtt in Asturian e Spagnöl. Esempi: *cantóu, veiga*.

#### Articoi (Determinativ)
La strutüra d'i articol in leones la dopera la furma in -u par el masculín e 'l neutr, e 'l plural femenil l'è semper in -as.

### Prunòmm (Pronòmm)
I prunòmm leunes mustren l'autunumía de la sò murlugía. L'us de you (mì) e la preservazzion di trè genèr in singulàr (él, eilla, eillu) hinn tràj técnich del sistema liones.

## Svilüpp e tàui de dat
El cunfrònt del vucabulari el mustra la strutùra veggia de la lengua lionesa:

## El Pader Noster liones
Padre nuesu que tas nel cielu, 
santificáu seya'l tou nome, 
venga a nosoutros el tou reinu, 
fáigase la tua voluntá, 
asina na tierra cumu nel cielu. 
El pan nuesu de ca día dánosye güei,
y perdónanos la nuesas deudas,
asina cumu nosoutros a los nuesos deudores.
Y nun nos deixes cayere na tentación,
mas llíbranos del mal,
Amén.

### Tabella de parangon intra i vari lengov romanz

## Note