open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
DNA

L**'Acid desossiribunücleich**, cugnusüü cun la sigla **DNA** (ma anca **ADN** ind la plœpart dei paes qe i parla lengue romanze) a l'è un acid nücleich che'l tegn dent i infurmaziun genetigh ch'a hinn dupraa per el desvilüpp e'l funziunament de tücc i urganism vivent. El laurà principal del DNA l'è la cunservaziun di infurmaziun per un temp lungh. I toch (segment) del DNA che gh'hann i infurmaziun genetigh a hinn ciamaa "gen", anca se alter sequenz de DNA gh'hann alter funziun per la strütüra o el regulà i prucess che dupren i infurmaziun genetich. 
El DNA l'è un lungh pulimer che l'è faa de ünità piscininn ch'a hinn ciamaa *[[nücleutid]]*, che gh'hann un schelter de zücher e grüp fusfaa giuntaa insema cun ligam esterigh. Tacaa al zücher la gh'è vüna di quater bas azutaa. A l'è propi la sequenza de 'sti quater bas del schelter chì che la cudifega i infurmaziun; la sequensa la se legg cunt el *[[codes genetigh]]* che'l specifega la sequensa di aminuacid de la pruteina. 
El codes a l'è legiüü sü toch de RNA, che l'è la cobia del DNA. El prucess de cobia el se ciama "trascriziun".

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Reparazion del DNA
Biuchimica

La **Biuchimica** (del grech βίος, *bíos*, "vita" e del egizian *kēme*, "tera") a l'è 'l stüdi di prucess chimich in di urganism vivent. A l'è ligada a la strütüra e ai funziun di cumpunent celülar 'me i pruteinn, i carbuidraa i lipid, i acid nücleich, e i alter biumulecul. La chimica biulogica la pröa a respunt ai dumant de la biuchimica cunt i istrüment de la sintesi chimica. 
Anca se gh'en è un bel poo de biumulecul, un frach de lur a hinn mulecul gross e cumpless (pulimer) ch'a hinn faa de ünità püsee piscininn che se ripeten (i munomer). Tücc i sort de biumulecul pulimerich gh'hann un diferent insema de sub-ünità: per esempi, i prutein a hinn i pulimer de 20 o anca püssè de aminuacid. 
La biuchimica la stüdia anca i prupietà chimich de'sti impurtant mulecul biulogich: un esempi l'è la chimica di reaziun che i enzima catalisen.
Dmitrij Ivanovič Mendeleev

El **Dmitrij Ivanovič Mendeleev** (In Rüss: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев) (Tobolsk, 8 de Febrar 1834 – San Pederburgh 2 de Febrar del 1907), l'era un chimich rüss e anca un inventur. L'è cunsideraa el creatur de la prima versiun de la taula periodica.
Erwin Schrödinger

**Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger** (IPA: [ˈɛʁviːn ˈʃʁøːdɪŋɐ]; Erdberg (Viena) 12 de Agust del 1887 – Alsergrund (Viena) 4 de Genar del 1961) l'era un fisich austriach-irlandes che l'è staa famus per i sò laurà in del camp de la mecanica quantistica, suratüt per l*'[[Equaziun del Schrödinger]]*, che la gh'ha faa ving el Premi Nobel in del 1933. 
L'è mort de tuberculosi a Viena el 4 de Genar del 1961, quand che'l gh'aveva 73 agn. La sò tumba la se tröa al cimiteri de Alpbach, in Austria. 

## Alter pruget
Niels Bohr

**Niels Henrik David Bohr** (Copenhagen, 7 de Utùer del 1885 – 18 de Noèmber del 1962) l'è stat en fìzich danés che g'ha svelöpàt dei stüde importàncc per capì la strütüra atomica e la mecanica quantistica. El g'ha insìt el Prémio Nòbel per la Fisica enddel 1922. 
El g'ha fat part apò a del grùpo che g'ha lauràt al Progèt Manhattan. 

Pò a sò fiöl, Aage Niels Bohr, l'è stat un fìzich important che compàgn de lü el g'ha insìt el Nobel endel 1975.
Véder

El **veder** l'è un material solid amorf, che de solit l'è el prudot d'una sulidificaziun svelta d'un material viscus. La conseguenza d'una svelta sulidificaziun l'è che la se furma minga una strütüra cristalina regulara. 
Se l'è pür, el veder l'è trasparent, dür assee, e'l gh'ha anca una granda inerzia chimica e biulogica, e la sua süperfiss l'è propi liscia. El sò difet a l'è che'l se rump in tòch tajent, anca se cunt un tratament termich o cun la giunta de alter element la se pö sistemà questa magagna. 
El veder di finester a l'è'l veder de silici, che l'è dupraa anca 'me cuntenidur, material de fà i decuraziun, etc. L'è faa de diossid de silici (SiO2), ciamada anca siliss, e de la sua furma policristalina, la sabia. La siliss püra la gh'ha un punt de füsiun de quasi 2000&nbsp;°C ma de spess per sbassal se giunten alter sustanz 'me la soda (carbunaa de sodi Na2CO3) o la putassa (carbunaa de putass) che riessissen a tirà giò la temperadüra anca de 1000&nbsp;°C. El prublema de la soda l'è che la fà dislenguà el veder in del aqua: dunca se met dent anca de la calcina (ossid de Càls, CaO).
Cassan Magnagh

**Casan Magnagh** (Talian: *Cassano Magnago*) l'è un cumün da la Pruvincia da Varees che'l gh'hà , cont ona süperfis de 12,2 km² e 'na densità de  ab./km².. Chì a inn nassüü ul Ivan Basso, che l'hà vinciüü el *[[Giro d'Italia]]* intel 2006, e l'Umberto Bossi, che l'è ul fundatur dal partii pulitich ciamaa "Lega Nord".

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cassan Magnagh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Sagnin

**Sagnin** (*Sagnino*) l'è una fraziun del cumün de Comm.
L'è pusiziunada in de la zona nord-ovest del cumün, visin a la frontiera cun la Svizzera. L'è cunfinant cun i fraziun de Punt Ciass, Tavernula e Muntulimpin.

## Vus currelaa
* Còmm
Aria

L**'aria**, u **argia**, u antigament **aira** e **airo** l'è'l messedament de gass che furmen l'atmusfera de la Tera, che ia tegn ferm cun la forza de gravità. 
La cumpusiziun de l'aria la cambia cun l'altitüdin: a tera a l'è al 78% de azot, al 21% de ussigen e al 1% de argon e alter cumpunent. Quand che l'aria l'è ümida la pö tegnì dent fina a un 7% de aqua.
L'atmusfera de la Tera la prutegg la vita de la Tera perchè la surbiss i radiaziun UV del Suu e la fà sbasà i estrem de temperadüra de la nocc e del dì.





*1 ppm = ([[part per miliun]]) = 0,0001 %*

## Referenz
Tera

La **Tèra** (simbul astronomico: ) l'è 'l tèrs pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul. L'è el quint per grandèsa dei òt pianéti del nòst Sistema Solar, ma l'è chèl che g'ha la densità piö àlta. 'Ntra i quàter pianéti ruciùs l'è chèl piö grant, apéna póch de piö de Venere).

L'è el pianéta söl quàl vif töte le spéci vivénti cunusìde, l'ünech ogèt celèst del Sistema Solar che g'ha le caraterìstiche adàte a la vita isé come la conosóm nóter. Sö la superfìce del Tèra de fat gh'è àiva en töcc tré i stacc (sòlido, lìquit e gasùs) e 'n atmosféra cumpunìda perlopiö de azòto e osìgeno. Chèsta, ensèma al sò camp magnétich, la la schìa dei ràgi còsmich e de le radiasiù che vé del Sul.

La formasiù de la Tèra l'è stemàda en 4,54 miliardi de agn fà. De satèliti natürài la ghe n'ha giü, la Lüna. L'as de rotasiù de la Tèra l'è 'nclinàt en relasiù al pià de l'eclìtica de 23,439 ° e chèsto en cumbinasiù col sò müimènt de revulusiù entùren al Sul el dà urìgin al cambiàs de le stagiù.

Le cundisiù de l'atmosféra al prensépe dòpo la sò formasiù i è cambiàde perlopiö per vìa de la formasiù de fùrme de vìta, che le g'ha creàt 'n equilìbrio ecològich diferènt e mudifucàt la superfìce del pianéta. Entùren al 71% de la superfìce l'è ocupàda dei océani de àiva salàda, el 29% che rèsta l'è reprezentàt dei cuntinèncc e de le ìzole.

La grösta estèrna l'è spacàda sö en divèrsi segmèncc rìgidi, ciamàcc plàche tetòniche, che le se möf l'öna en rapórt a lótra de póch milìmetri ogna an ma endel arch dei miliù de agn de azistènsa del pianéta, le s'è spostàde en cuntinuasiù e cambiàt divèrse ólte la fiziunumìa de la superfìce de la tèra. 

La part dedét, atìva del pónt de vìsta geologich, l'è cumpunìda de 'n leèl bèl spès, ciamàt mantèl, e de 'n nùcleo, dividìt a sò ólta en nùcleo estèrno, endóche se gènera el camp magnétich, e nùcleo intèrno sòlido, custitüìt perlopiö de fèr e nìchel.
Gass natüral

El **gass natüral** l'è el cumbüstibil fosil gasus che l'è faa suratütt de metan ed una quantità impurtanta de alter gass 'me l'etan, el prupan, el butan (e alter idrucarbür püsee pesant che vegnen pöö traa via 'me cundensaa ), l'anidrit carbonica, l'Asott, l'eli e'l sulfür de idrogen. 
El **gass natüral** el se pö truall insema al petroli e'l carbun o anca indeperlüü. I gass ricch de metan che se fann per decumpusisiun anaerobica di materiaj urganich minga-fosil a hinn ciamaa biugass. El biugass se pö truall anca in dij marscit, in dij padü e se pö ciapall de la ruera e del letamm per sürbüidüra. 
Prima de duprall 'me cumbüstibil, el gass natürall l'è lauraa per tö via tücc i alter cumpunent asca el metan: el gass natüral cun dumà el metal l'è ciamaa *gass natüral sücc*

## Cumpusisiun chimica
Pitura a oli

La **pitura a oli** l'è na teghnica de piturà che la sa fà mettend insèma un pigment e vuna bàs inerta e dell'oli.

I sò origin eren minga cognossuu: i ruman Galen, Vitruvi e il Plini ul Vecc. Il Diversarum Artium Schedula del Teofil l'è el pussee vecc ricettari di tecnich per l'art parlava dassè dela pitura a oli. 

La tecnica l'è poi stata perfezionada dai pituri ulandes nel milases'cènt (el Vasari invece el pensava che l'aveven inventada i ulandes, ma l'è minga ver).

## Oli
Una voolta s'adupevan var oli: oli de lin crud, oli de nus, oli de papaver e anca l'oli d'ulif.I enn da preferì gli oli vegetai, mea pesant e che sa ossidan mea tropp: il pusè usaàl'è quel de lin. L'è usà crud per fa su i culur, anca con dei siccatif. L'oli de lin cucinà al sa seca prima, ma in del tèemp el fa diventà gial tuch i culur.

## Support
La pitura a oli la se pò fà su svarià suport.Ul lègn l'è sta ul prim (piopp, fagg e l'abete i enn i pusè usaà). In del XVI seculal sè iniziaà a pitùrà su la tèla (il lin le la pusè indicada ma anca la pusè custusa, ma ghhe inn anca il cotone, la juta eda quei ann de poliester da met de foe ma l'oli s'attaca mea tant ben).

### Preparaziun
Prima de piturà con l'ooli ta ghè de preparà ul suport, se tal fet minga il culur scure mea ben e l'asorb tuch. La pussè usada l'è quela fatta de gess de Bològna e colla de cunigli.Nei negozi ta pudet truvà anca ul gess prunt per preparài suport ma l'è mea gess l'è del bianc de titanio cunt un medium acrilic.
La carta la se poe preparà cunt l'oli de lin cucinàa o cunt del culur ben ipastàa.

## Tecnica
La tecnica l'è mea facil. L'oli al s'asciuga in sett dì(anca se l'dipend dal pigment queivoen s'asciuga pussè velus). L'oli sa poe usà in pussè de un moed ta poedet fa i velatur o usal a impast.
Waterloo

**Waterloo** (in valun *Waterlô*) a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia del Brabant Valun, in de la regiun de la Valonia. Al gh'ha 30.596 abitant (2024).

## Storia
El sit a l'è cugnussüü perchè in del 1815 a l'è stada cumbatüda l'ültima bataja del Napuleun cuntra i esercit leaa sota la cundüziun de l'Arthur Wellesley, düca de Wellington: la bataja de Waterloo.

## Alter sit ciamaa "Waterloo"
A bun cünt, cunt el nom de Waterloo gh'en è anca de alter de sit in del mund:

In Regn Ünii gh'hinn 8 paes:
# Waterloo (Motherwell)
# Waterloo (Lambeth)
# Waterloo (Horsham Saint Faith)
# Waterloo (Poole)
# Waterloo (Haverfordwest)
# Waterloo (Bude)
# Waterloo (Perth)
# Waterloo (Sefton)

In Germania 2:
# Waterloo (Karstädt) in Brandenburg
# Waterloo (Hohenhausen) in Renania Nord-Westfalia

In USA 29.

In Canada 5.
Bairaa

**Bairaa**, o anca **Albairaa** (Italian: *Albairate*) l'è on comun de la Provincia de Milàn cont 4152 abitant.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bairaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Mineraj

I **Mineraj** a hinn sustanz natüraj inurganich - de solet al stat solid - che se furmen in prucess geulogich, fisich, chimich.
El termin *mineral* al se riferiss minga dumà a la cumpusiziun chimica ma anca a la strütüra cristalina del material. El stüdi di mineraj l'è ciamaa mineralugia.

## Riferiment
*Britannica

## Alter proget
Termudinamica

La termudinamica l'è el brocch de la fisica e de la chimica (suratütt de la chimica fisica) che la descrif i trasfurmasiun che süceden in d'un sistema per i prucess de trasfurmasiun de calur in lauu e anca a l'incuntrari.
La termudinamica la gh'ha almen trii brocch:
* termudinamica claśega;
* termudinamica statistica;
* termudinamica dij prucess ireversibil, che l'è un estensiun dij alter brocch de la termudinamica per i prucess che süceden in cundiśiun ch'a hinn luntan de l'equilibri.
Eletruchimica

L**'eletruchimica** l'è el broch de la chimica che'l stüdia i reassiun chimich che süceden in sulüssiun al interfassa d'un cundütur d'eletrun (l'eletrud, che l'è un metal o un semicundütur) e un cundütur jonich (l'eletrulita) e che gh'è un trasferiment d'eletrun intra l'eletrud e l'eletrulita o alter sustans in sulüssiun.
Una reassiun eletruchimica la pö creà un vultag, cume in dij baterij, o la pö andà inans grassie al aplicasiun d'una diferensa de putensial.
I reaśiun chimich che gh'è un trasferiment de eletrun a hinn ciamaa reasiun redox.
De solit, i reassiun de ridüssiun e ussidassiun a hinn separaa in spassi e temp, e a hinn ligaa cunt un circuit estern.
Baregg

**Baregg** (*Bareggio* in Italian) l'è on comun del Milanes che 'l gh'ha ona popolazion de  abitant.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Baregg l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Vos corelaa
*Palazz Vescont de Modron (Baregg)
*Gesa di Sant Nazar e Cels (Baregg)
*Santuari de la Madona Pellegrina (Baregg)
Barnaa

**Bernaa** (*Bernate* *Ticino* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant che el se troeuva pròppi vesin al Piemont (NO).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bernaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Bollaa

*Bollaa (*Bollate*), comun de la Provincia de Milan.
*Bollaa (*Bolladello*), frazion del comun de Cairaa, in Provincia de Vares.
Buscaa

**Buscaa** (in del dialett local: [byˈskɑː]; *Buscate* in Italian) l'è on comun che el se troeuva in de la Provincia de Milan.

El gh'ha  abitant (dato del ), ona superficia de 3,04 km² e ona densità de  ab./km².

El ciappa el sò nomm di bosch che gh'eren là vesin e donca in del passaa l'eva ciamaa anca *Bust(i) Cava*, per differenziass de Busti Grandi e Bust Piccol.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Buscaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Vos correlaa
* Busti Grandi
* Bust Piccol

## Riferiment
Chímica teorica

La **chimica teorica** l'è el broch de la chimica fisica che'l dupra la fisica per spiegà i fenomen chimich. In 'sti agn chì, la chimica teorica l'è suratütt chimica quantistica, che l'è l'aplicassiun de la mecanica quantistica in dij prublema de la chimica.
La chimica teorica la se pö fà in trì tocch:
* stüdi de la strütüra eletronica;
* stüdi de dinamica muleculara;
* mecanica statistica.
Alter arej de ricerca a hinn l'aplicassiun de la matematica (per esempi la tupulugia), e quest broch chì a l'è anca ciamaa chimica matematica.
'Sta roba chì a l'è minga chimica cumpütasiunala, che l'è l'aplicasiun de la chimica teorica segunt schema de aprusimasiun 'me Hartree-Fock, teuria de la densità funsiunala, metud semi-empirich.
A gh'hinn anca chimich teorich che dupren la mecanica statistica per truà un ligamm intra i fenomen micruscopich del *munt quantistich* e i prupietà del bulk d'un sistema.
Bussor

**Busser** (*Bussur* in del dialett del loeugh; *Bussero* in Italian, parnonziaa *Bùssero*) l'è on comun milanes cont  abitant. L'è traversaa del Navili de la Martesana e d'ona fermada de la metropulitana milanesa. Chì l'è nassuu el Gofree de Busser, stòregh de l'Etaa de Mezz.
In sùul teritori cumunal g'è ona fermada de la linea 2 de la Metropulitana Milanesa che la culega cun Milano. Ches cumun chi l'è traversàa dal Navili de la martesana, che in del dialett del loeugh se ciama dùmà "El Nuiri".

## Stòria
Dal bòss, pianta semper verda, peralter a l'origin d'on diffus cognòmm lombard, vegn el nòmm del paes, tant antich che in del 1906 s'è trovaa un sarcòfagh femminil roman. Giemò  present in di cart di topografii de la pianura a orient de Milan fin dal 852, pù ò men tri secol pussee tard Bussur l'ha daa nòmm a ona famija importanta, che in del capoloeugh lombard l'avaria fondaa l'ospidal de San Barnaba (con el Goffred da Bussur, parent e omònim de pussee cognossuu stòrich, in del 1145) e de la qual l'è staa member Pagan, podestà in del 1212.

## Edifizz Notevol
* **Villa Sioli Legnani**, de origin settecentesca anca se resistemada con notevol cambiament in de la metà del Vòttcent.
* **Villa Berti**, risalenta al XVIII secol.
* **Villa Tamassia Radaelli**, con giardin ed oratòri rustich anness.

## Personagg famos
*Goffredo da Bussero, notabil e scrittor medioeval milanes.

## El stemma
L'origin de chest stemma chì l'ha ona sò motivazion de caratter stòrich ben precisa: l'ha intezion de recordà i tri famij che anticament hinn staa feudatari de chest borgh chì. Primm fra tucc i da Bussur (*da Bussero*), on'antiga famija lombarda originaria pròppi de chesta terra chì; quela de Olgiaa (*Olgiati*), feudatari de Bussur dal 1698 al 1778 e quela di Grepp (*Greppi*), feudatari dal 1778. Dal stemma de la famija da Bussur, hinn staa ricavaa i dò stell de la part de sorevia a l'intersaa, dal stemma de la famija Olgiaa l'è stada recavada la figura del pess mettuu in de la part inferior. Dal stemma de la famija Grepp, inveci, l'è staa tratt el gilì e mittuu dent in de la fascia central del intersaa.

## El dialett de Busser
Al lombard el cambia chighinscì in manera particular rispett a quell di alter paes visin.
Esempi:

 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bussur l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Parabiai

**Parabiai** o **Parabiaa** (italian: *Parabiago*) l'è on comun de  persònn che 'l se troeuva in de la Provincia de Milan.

La gh'ha cinch frazion ciamàa Vilastänsa (*Villastanza*), Sän Lùrëns (*San Lorenzo*), Ravèll (*Ravello*) e Tiracùa (*Tiracoda* o *Villapia*).

L'è gemellada cont el comun de Samobor in (Croazia).
## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Parabiai l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
FIAT

La **FIAT** (Fabbrica Italiana Automobili Torino) l'é la fabrica de macchin pussee granda de l'Italia.
L'é situaa a Turin e l'é sta fundaa nel 1899.

El president adess l'é el John Elkan.
L'aministradur delegaa l'é el Sergio Marchionne.

La macchin pussee famosa dela FIAT l'é prubabilmenti la cinqcent.
Ferrari

La **Ferrari** l'é una fabrega de machinn fundada del Enzo Ferrari.
L'é prubabilment la püssee famusa del mund.
El simbul de la cà l'à un caval rampant, che l'eva el simbul del Francesco Baracca, aviatur italian dela Grande Guera.

## Töte i Feràri de strada

## Töte i feràri de gara

#### Amò 'n prodüsiù
##### F1
* Ferrari F10 (2010)

##### Ótre gare
* F430 Challenge (2006)
* F430 GT2
* F430 GT3

#### Fò de prodüsiù

##### F1 & F2

* Ferrari 125 F1
* Ferrari 166 F2
* Ferrari 275 F1
* Ferrari 340 F1
* Ferrari 375 F1
* Ferrari 500 F2 2P
* Ferrari 553 F2
* Ferrari 553 F1
* Ferrari 625 F1
* Ferrari 555 F1
* Ferrari D50 P
* Ferrari 801 F1
* Dino 156 F2
* Ferrari 246 F1
* Ferrari 256 F1
* Ferrari 156 F1 PM
* Ferrari 156 F1-63
* Ferrari 158 F1 PM
* Ferrari 512 F1
* Dino 166 F2
* Ferrari 312 F1
* Ferrari 312 B 
* Ferrari 312 B2
* Ferrari 312 B3
* Ferrari 312 B3-74
* Ferrari 312 T  PM
* Ferrari 312 T2 P 2M 
* Ferrari 312 T3
* Ferrari 312 T4 PM
* Ferrari 312 T5
* Ferrari 126 CK
* Ferrari 126 C2 M
* Ferrari 126 C3 M
* Ferrari 126 C4
* Ferrari 156-85
* Ferrari F1-86
* Ferrari F1-87
* Ferrari F1-87/88C
* Ferrari 640 F1 (F1-89)
* Ferrari 641 F1 (F1-90)
* Ferrari 642 F1 (F1-91)
* Ferrari F92 A
* Ferrari F93 A
* Ferrari 412 T1
* Ferrari 412 T1B
* Ferrari 412 T2
* Ferrari F310
* Ferrari F310B
* Ferrari F300
* Ferrari F399  M
* Ferrari F1-2000 PM
* Ferrari F2001  PM
* Ferrari F2002  PM
* Ferrari F2003GA PM
* Ferrari F2004 PM
* Ferrari F2005
* Ferrari 248 F1
* Ferrari F2007 PM
* Ferrari F2008 M
* Ferrari F60 
* Ferrari F10 

("P" per la màchina che l'à enzìt ol Tìtol Mundiàl di Pilòcc, "M" per la màchina che l'à enzìt ol Mundiàl Marche.)

##### De dovrà dóma 'n pista
* Ferrari FXX
* Ferrari 599XX

##### Ótre gare

* 125 S
* 159 S
* 166 S
* 166 SC
* 166 MM
* 166 Inter Corsa
* 166 Inter Sport
* 195 S
* 212 Export
* 340 America
* 225 S
* 250 S
* 340 Mexico
* 375 Indy
* 250 MM
* 166 MM-53
* 340 MM
* 370 MM
* 375 MM
* 735 S
* 500 Mondial
* 625 TF
* 375 Plus
* 750 Monza
* 250 Monza
* 118 LM
* 121 LM
* 410 S
* 290 MM
* 290 S
* 500 TR
* 625 LM
* 860 Monza
* 315 S
* 335 S
* 500 TRC
* 250 GT Competizione
* 250 Testa Rossa
* 196 S
* 246 S
* 246 SP

* 196 SP
* 286 SP
* 248 SP
* 268 SP
* 330 LMB
* 250 GTO
* 250 P
* 250 Le Mans
* 250 GTO-64
* 275 P
* 330 P
* 275 P2
* 330 P2
* 365 P2
* 365 P2/3
* Dino 166 P
* Dino 206 S
* Dino 206 SP
* 330 P3
* 330 P3/4
* 330 P4
* 412 P
* 350 CanAm
* 612 CanAm
* 212 E
* 312 P
* 512 S
* 512 M
* 312 PB
* 712 CanAm
* 512 BB LM
* F40 LM
* 333 SP
* F355 Challenge 
* F40 GTE
* F50 GT
* 550 GT
* 360 Challenge
* 550 Millennio
* 550 GTS
* 550 GTO
* 360 GT
* 575 GTC

## Ol negòse de la Feràri

A Milà gh'è ü negòse monomarca de la Feràri, ciamàt in Inglés "Ferrari Store", che l'è 'n piasa San Babila e l' vènt de töt, da i gaget a i mutùr e a i caréne de la Ferari de Formula 1.
Mau Mau

I **Mau Mau** a hinn un grüp müsegal piemuntes che l'hann fundaa in del 1991 el Luca Morino, el Fabio Barovero e el camerunes Tatè Nsongan. El sò prim CD el se ciama Sauta Rabel e l'è cantaa per la püssee part in lengua piemuntesa e l'è un disch de world music, tant che l'è staa registraa ai Real World Studios de prupietà del Peter Gabriel.
## Discugrafia
* 1992 Soma la macia (EP)
* 1992 Sauta rabel - Vox Pop, EMI
* 1992 Tuirà (EP)
* 1994 Bàss paradis - Vox Pop, EMI
* 1996 Viva Mamanera - Vox Pop, EMI
* 1997 Carnevalera - EMI
* 1998 Eldorado - Mescal, EMI
* 2000 Safari Beach - Mescal, EMI
* 2001 Marasma General - Mescal, EMI
* 2004 Made in Italy - EMI
* 2006 Dea - Mescal, EMI
Comm

**Còmm** (in lengua italiana *Como*; Latin: *Novum Comum*; Francees: *Côme*) l'è una cittàa italiana de 84.774 abidant , capital de la sò pruincia. Sitüada in funt al Lach de Còmm, la cunfina a nord-ovest cun la Svizera.

## Storia
### L'antichità
* Ul prim centar l'han fundàa pruabilmeent i Orobi, en antiga populaziun ligüra o galica.
* Vers ul V secul prima de Crist, l'area l'è stada ucüpada d'ii Galli Insubri, che i ghe fundarun en *oppidum*, che al sarès en centar furtificaa.
* In del 196 a.C. la Gallia cisalpina l'è stada definitivameent conquistata d'ii Ruman.
* Dopp che gh'è stada la teribil invasion d'ii Reti, per vuluntà de Cesar l'è stada costrüida la *Novum Comum*, in del centar de la conval bunificada.
* In del 77 a.C. sa inn insedàa 5000 colon, ch'a 500 eren nobil grech, defat dal grech la vegn l'etimulugia de i paees cuma Lecch [*Leucos*], Corenn [*Corinto*], Lenn e Lemna [*Lemnos*], Ness [*Nasso*], Derv [*Delfo*].
* In del 49 a.C. Còmm l'è deventada en *municipium*.
* In del 354 al vegn esiliàa a Còmm quel che sarà l'imperaduur Giulian l'Apostata.

### L'età da mez
* In de la età da mez Còmm l'ha sübìi l'invasiun d'ii Goti prima e d'ii Lungubaard pöö; in del 951, l'è vegnìi giò in Italia l'imperaduur Utun I, e tra i sò susteniduur al gh'era anca Gualdon, vescuf de Còmm.
* In de l'era d'ii Comün, Còmm l'è stada cuntendüda de i grüpp rivai d'ii Rusca (Rusconi) e d'ii Vitani.
* Con Azzone Visconti, Còmm l'è entrada definitivameent in de l'orbita d'ii Viscuunt.
* A la moort de Gian Galeazzo Visconti (in del 1402), Franchino II Rusca al ha cercàa de istaurà a Còmm ena signurìa persunala. Pöö al ha seguìi en periud de devastaziun e stragi, in fin al 1416, quann Còmm la s'è cunsegnada a Filippo Maria Visconti.

### Età muderna
* In de l'utober del 1525, Còmm l'è stada ucüpada de don Pietro Arias, inviàa di Spagnöö. Di chel mument lì, Còmm l'ha seguìi i soort del Dücaa de Milan, e pöö del Regn Lumbart Venet, fin a l'ünidà d'Italia.
* Ul 27 maarz 1859, dopp de la battaglia de San Fermu, Giüsepp Garibaldi, al cumaant d'ii Caciaduur d'ii Alp, l'ha liberàa la citàa de l'ocupaziun d'ii Austriach.
* In de la segunda guèra mundiala, Còmm l'è mai stada bumbardada.

## Sìmboi


Archivi:Como-CoA-historical.svg|El stema
Flag of Como.svg|La bandera


## Evoluzion demografega

## Sport
La squadra de folber principal de Comm l'è el Comm 1907.

## Note
1819

El **1819** a l'è 'n ann del secol quell dedesnoeuv.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Funiculàar Comm-Brünàa

La **Funiculàar Comm-Brünàa** l'è stada inaugurada in del 1894 e culega insemm i düu cumün lumbaart.

## Storia

Fin a l'inizi del XIX secul Brünàa l'era praticament ün sit isulàa; sulament in del 1817 han fàa'l sentee che da Comm vegn sü fin al paés e pussee tard, in de la segunda metà del secul, hann fàa sü i du stradi strett e pien de curvi che vegnen sü da Comm e da Taverneri. Ma la situaziùn l'era minga tant cambiada.

La famiglia Bonacossa, che gh'ha anca amò ün villùn a Brünàa, la vuleva far sü üna fünicular che da Comm la vegniva fin sü al paés per levàl del tücc da la süa situaziùn d'isulament.

Inscì, dopu gnanca ün an de lavuràa, il 11 nuvember 1894, la Funiculera la vegn inaugurada; tra i olter, l'era present anca'l Cardinaal Andrea Carlo Ferrari, che l'èra da poch temp vescuv de Milàn.

La costruziùn de la funiculàar l'ha fàa sì che'l turism a Brünàa l'è aumentàa ün frach, anca perchè menter se fà'l viagg se poeu vedè ün gran bel panurama sü Comm e sül lach.

## La Funiculàar

La Funiculàar la gh'ha i staziùn de partenza e de arivi in piazza A. De Gasperi a Comm e in piazza A. Bonacossa a Brünàa;
gh'hin olter düu fermadi: vüna a Comm Vôlta, l'oltra a Caresciùn (fraziùn de Brünàa).

La Funiculàar, che l'ha gh'hàa ün binari ed ün scambi in duvè che s'incuntran il vagùn che va sü cun quel che va giò, la va sü per üna diferenza de livell de 500 meter, cun pendenza media del 50% e massima del 55%.

El viagg el düra 7 minüt e'l servizi cumincia ai 6 e finiss ai 22,30 (in estàa fin a mezzanot), cunt partenzi ogni mezz'ura, oppür ogni quart d'ura in di mument quant gh'hin ün frach de persuni.

A metà del tracciàa gh'è ün spingardìn, rimetüu a noeuf in del 1990, che tücc i mezdì'l dà üna s'ciupetada a salv.
Magrèj

**Magrèj** (nom ufizial in italian: *Magreglio*) l'è on comun de la Provincia de Còmm de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km², 

El se tröva pròppi sora el Lagh de Còmm e l'è tacaa ai comun de Barni, Bellas, Civenna, Oliveto Lario (LC) e Surman.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Magrèj l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Calvignasch

**Calvignasch** o anca **Calgnasch** (*Calvignasco* in Italian) a l'é on comun de la provincia milanesa con 1029 abitant.
El confina con la Provincia de Pavia, perchè a l'è tacaa al comun de Casoraa (*Casorate Primo*).
El paes el gh'ha anca dò frazion, ciamaa Bettora e Pont. L'è traversaa del Navili Paves e del Navili de Bereguard.

Di temp di piev a l'era part del Vicariaa de Binasch, in la soa piev de Casoraa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Calvignasch l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Codes postal

Un **codes postal** a l'è un numer che 'l se met in l'adressa de 'na spedizzion inscì de fà pussee facil per la posta capì indova mandàlla. El prim pais che l'ha mitud a l'è stada la Germania, in del 1941, e poeu el Regn Unid, in del 1959. In del 2005 117 di 190 stat de l'Union Postala Universala gh'haveven un sistema de codes postai.

## Riferiment
*Codes postai

## Alter proget

## Vos corelade
*Zoning Improvement Plan
*Codes postal interno
*Codes d'aviament postal
*Numer postal d'aviament
*Poštovní směrovací číslo
*Postal Index Number
*Código de Endereçamento Postal
Dnepr

El **Dnepr** (o anca **Niper**) (in Russ: *Днепр/Dnepr*; in Bieloruss: *Дняпро/Dnjapro*, in Ucrain: *Дніпро/Dnipro*; *Βορυσθένης/Borusthénēs* in Grech Antich e *Danaper* in Latin) a l'è on fiumm de l'Euròpa oriental longh 2290 km e donca l'è 'l quart fiumm pussee longh de l'Euròpa (dòpo Vòlga, Danubi e Ural). El nass in Rùsia, in di mont Valdaj e poeu l'entra in Bielorussia e in de l'Ucraina. El sò cors el finiss in del Mar Negher, arent a la città de Odessa.

## Città traversaa del Niper

* Dorogobuž, Russia
* Smolensk, Russia
* Orša, Bielorussia
* Škloŭ, Bielorussia
* Mahilëŭ, Bielorussia
* Byhaŭ, Bielorussia
* Rahačoŭ, Bielorussia
* Žlobin, Bielorussia
* Rèčyca, Bielorussia
* Kiev, Ucraina
* Kaniv, Ucraina
* Čerkasy, Ucraina
* Kremenčuk, Ucraina
* Dniprodzeržyns'k, Ucraina
* Dnipropetrovs'k, Ucraina
* Zaporižžja, Ucraina
* Marhanec', Ucraina
* Nikopol', Ucraina
* Kapianka-Dnipovska, Ucraina
* Nova Kachovka, Ucraina
* Cherson, Ucraina

## Alter progett

## Vos correlaa
*Canal de la Crimeja del Nord
Longitüda

La **longitüda** o **lungitüdin** l'è la cuurdinada geugrafica che la diss la distanza angular de un quai punt de la süperfiss dela Tèra dal meridian fundamental u meridian de Greenwich.
Chel angùl chì l'è misüràà in gradi duperanda un piàn perpendicular a l'ass dela Tèra e al pö andà da 0° (meridian del Greenwich) a 180° E e da 0° a 180°W. Uviament i meridian 180° E e 180 °W hinn ul stèss meridian, cjamàà antimeridian de Greenwich.

Ul meridian de riferimeent al pö vèss anca un olter, l'è minga necessari c'al sia quel de Greenwich: ad esempi, in Italia l'è suveent duperàà quel de Monte Mario.

Vist che ul meridian 0 l' ul centru del Füüss uràri 0, ul meridian 180° l'è cjamàà anca linea del cambiament de data.
Sitt web

On **sitt web**, ciamaa anca sitt internet, o semplicement sitt (quand l'è ciar che se parla de 'n contest informadegh), l'è 'n insemma de paginn correlaa che se pòden lensg cont on browser che 'l legg i lenguagg doperaa in del web comé HTML, CSS e JavaScript.
Lengua catalana

La **lengua catalana** l'è una lengua rumanza parlaa da circa des milion ad person in Andora, Francia, Spagna (Catalogna) e incasi' in Sardegna (a Alghero). Al dialet parlaa int'la comünità Valensiana l'è ciamaa *[[Valenzian|valencià]]*, mentar cul parlà in t'jisul Balear l'è ciamaa balear. Al Catalan l'ha influenzaa tanta lengu regiunal d'Italia, suratüt cui che j'henn parlaa int'i region che j'henn stat suta a la duminazion d'Aragona. I lengov pussee compagne del catalan inn l'occitan e l'aragones. Insema cunt el galizian, liones, aragones, asturian, basc, e Ucitan, la l'è considerada una lengua de minoranza in acordio a la Carta europea de i lengov rejonai o de minoranza d'el Consili d'Eoropa.

## Evulüziun del latin

## Dialet

Del 1861, Manuel Milà e Fontanals i hann prupost una division del catalan in dü bloch dialetal: Catalan uriental e Catalan ucidental.
Quela division chì la gh'ha no una linea precisa che, l'è pütost un grüp de zonn de transizion, föra che per el cas di isul. 
## Al Pader Noster Catalan
Pare nostre, qui esteu en el cel, *(Pader noster che te seet in céel)*
sigui santificat el vostre nom, *(che'l sia fáa sant el to nom)*
vingui a nosaltres al vostre regne, *(che'l vegna 'l to regn)*
faci’s la vostra voluntat, *(che'l sia fáa 'l to Vurè)*
aixì en cel come en la terra. *(inscí 'ma in Céel, anch in sü la tera)*
El nostre pa de cada dìa doneu-nos avui, *(Dan incö el nost pan de tücc i dí)*
i perdoneu-nos les nostres culpes, *(e perdunen i noster pecáa)*
aixì com nosaltres perdonem els nostres deutors. *(inscí cum anca nüm ghe perdúnum a quij che n'hàn fáa un tòrt)*
I no permeteu que nosaltres caiguem en la temptació *(e ménen minga in de la tentassiún,)*
ans deslliureu-nos del mal, amen *(ma libéren del máa e che'l sía inscí!)*.

## Vus curelaa
*Pompeu Fabra
Hét

**Sét** (nòm uficiàl: *Ceto*) l'è 'n cümü de la Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 1.860 abitàncc, 'na süperfìce de 32&nbsp;km², per 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Braù, Bré, Co de Pùt, Servé, Séf, Simbèrch, Daù (TN), Dò.

El gh'hà dò frasiù: Nàder e Badètt.

## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Riólta Magra

**Riólta Magra** (*Ripalta Vecchia* an italià e *Rivalta Veggia* in Milanés) l'è 'na frasiù dal cümü cremasch da Madignà. L'è stacc an cümü per sò cünt fin al 1868.

A Riólta Magra i fa festa a Sant'Imére la tersa dümìnica da utóbre.

## Pagine tacade
*Madignà
*Sère
Riultèla (CR)

**Riultèla** (*Ripalta Arpina* in Italià) l’è ‘n paìs da  da la Pruincia da Cremuna.

'Na ólta gh'era 'n castèl co i Cunt da Riultèla.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:

## Pagine Tacade

Fióm Sère

## Riferimèncc
Penisula italica

La **penisula italiana**(ciamaa ancasì *penisula italega* u *penisula apeninega*) l'è una penisula d'l'Europa a furma de stival e che l'è bagnaa dal Mar Mediterani. 
La scumenza apena suta la costa di Mont Penin, in curispundenza cun una linia imaginaria che la va da Genuva a Venezia, e la riva fin a l'estremità meridiunala de Capo Spartivento in Calabria. La gh'ha donca un'estension de circa 1000 km in direzion Nord-ovest d'l'Europa central. 
Dal pont de vista pulitich, l'è asquas cumpletament part de la Repüblica italiana, föra che per San Marino e Cità del Vaticano.
SB Kuban Krasnodar

La **SB Kuban Krasnodar** (*Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'nyi klub Kuban' Krasnodar*) l'è ona squadra del ballon de Krasnodar, Rusia. lìè staja fundaà in tel 1928.

* www.fckuban.ru/ 
* Fanforum GREENMILE
Castigliòn

**Castiglion** (*Castelleone* in Italian, *Castigliòn* in castigliones, *Castigliù* in Cremasch) a l'è un cumün de la Pruvincia de Cremuna con  abitant (dato del ).

El cumün de Castigliòn al cunfina cont i cumün de Capela Cantòn, Fièsch, Gombii, Isan, Rivoltela, San Basàn, Suresina, Trigol e Madignan.

## Storia
In del 967 dopo del Signur, un docüment l'atesta che in quel lögh chi gh'è una cort, *"Brixianorum"* (*Bressanoro*), ciamada inscì perchè l'eva colocada in sü la strada per Bressa. Al de dent de la cort, al post de la gesa de S. Maria in Bressanoro del dì d'incö, gh'eva una Piev, intitulada a San Lorenz. 

A Castiglion gh'eva anca do altre cort: quela de Fepeniga e quela de Castel Manzan. Püssee tard, al vegn faa sü un castel, ciamaa *"Castel Manfredi"*, de prupietà del Vesch de Cremuna. El dos inde che l'eva pustaa l'è ancamò esistent.

In del 1186, l'imperadur Federich I Barbarossa, in d'üna de le sue guere in del Nord de l'Italia l'ha sbatüü gio tüt el Castel Manfredi, föra che una tur: la Tur Isso, che i abitant de Castiglion i ciama “Turàs”. Du an püssee tard, al 18 de abril del 1188, el Vesch de Cremuna, Sicardo, l'ha metüü gio la prima preia de un catel tüt növ, ciamaa *"Castrum Leonis"*, che facilment l'ha dat el nom al paes: *"Castelleone"*. Al prim del mes de mas del stes an, quan che anca una gesa növa l'eva stada trada in pé quel tant assee per pudee dì sü la Messa, Sicardo l'ha celebraa 'n maniera sulenn e i sant de quel dì lì: i Sant Filip e Giacum, i henn devegnüü i patron de la cità növa.

## Riferiment
Masan

**Masan** (Italian: *Masano*; Bergamasch: *Masà* o *Mazà*) l'è ona frazion del comun de Caravagg, in de la Provincia de Bergom. El gh'hà puu o men 980 abitant e el se troeuva a 3,5 km a nòrd-est rispett a Caravagg. El sò sant patrònn a l'è el San Vital.

## Vos correlaa

* Caravagg
* Vidalengh
Vidalengh

**Vidalengh** (Italian: *Vidalengo*; Bergamasch: *Idalènc*) a l'é ona frazion del comun bergamasch de Carevass. El cunta puu o men 800 abitant e el sò sant patrònn l'è el San Gioann.

Gh'è ona stazion di treni de la ferrovia Milan-Venezia, servida domà de traffegh regional.

## Vos correlaa
* Carevass
* Masan
Genua

**Genua** (*Zena* in Genues; *Genova* in Italian; *Genua* in Tudesch; *Gênes* in Frances; *Gènoa* in Ucitan; *Genoa* in Ingles) l'è la capital de la Ligüria.
L'è la terza cità püssee indüstrializada d'Italia, la fa part del Triangul Indüstrial.

## Storia

L'è una cità cunt una storia impurtanta con tant tradizion antich ligaa a la cultüra ad sit ad mar. L'era ancasí ciamaa la *Süperba*, e al dí d'incö l'è anmò vöna di püssee impurtant metropoli d'Italia.

## Nassüü a Genua

A Genua hinn nassüü un fracch de omen impurtant, cumè el Cristòfor Colomb; el Balilla; el Giüsepp Mazzini; el Giüsepp Pericu, sindich de la cità del 1997 al 2007, e di alter ancmò.

I'enn anca nassüde Angela Cavagna cantanta e balerìna, e Carolina Stramare, Miss Italia 2019.

## Sport
I squader de folber principal de Genua sòn el Genoa Cricket and Football Club e l'Unione Calcio Sampdoria.

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Palazzi Ducal (Genoa)
Consés

**Consés** (pronunciàt [konˈhes] endèl dialèt del pòst. En Italià: *Concesio*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra del cümü de Brèsa, en diresiù Nort. L'è 'l prim paés de la Val Trompia. 

Per vìa de la sò puzisiù, el sò teretóre l'è stat per sècoi cuntindìt de le pupulasiù de la àl e chèle de la cità, isé la formasiù de 'n cèntro de agregasiù l'è stàda trübülàda. Adognimòdo, facilmènt el bórch uriginàl l'éra Triumplì aisebé che per póch tép, e sul dòpo l'è dientàt Romàno. 
La sò colocasiù a la bóca de la Val Trompia la 'l rindìa 'l pónt giöst per meter el cunfì de la colònia romàna de *Brixia* (la Brèsa del dé d'encö) e 'n quach stòrich i pènsa che Consés el sàpe stat el pónt de partènsa de l'ezèrcit de Publio Silio Nerva, endèl 16 a.C., per la guèra cùtra i Triumplì che dòpo la s'è trasfurmàda 'ndèla guèra rética del 15 a.C. portàda aànti de Druso.

Endèl Medioévo Consés (ensèma co Böegn, Inzì, Lemezàne e Nàe) l'è stat séde de giöna de le prìme piéf de la àl. La sò giürisdisiù la ciapàa dét töta la part bàsa de la Val Trompia, de Cogós enfìna a la Stochèta e la tölìa dét pò a San Vigìlio, Cobiàt, Boès, Vìla, Prègn, Cailìna e Carsìna.

Consés l'è cunusìt suratöt perchè gh'è nasìt el pàpa Pàol VI (Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini).

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Mèla

El fiöm **Mèla** (ciamàt dela zènt dei paés che 'l streèrsa: "La Mèla". En Italià: *Mella*) l'è 'n fiöm de la pruvincia de Brèsa lónch 96 km. El nas endela zòna del Maniva (entrà 'l Dòs Alt e le Culumbìne) e 'l percór töta la Val Trómpia 'nfìna a tocà 'l cümü de Brèsa, e pò isé là 'nfina che 'l se sböta 'ndèl Òi 'ntrà Senìga e Ostià (CR).
Val Trompia

La **Val Trómpia** l'è giöna de le trè ài principài de la pruvincia de Brèsa. 
L'è lónga 'ntùren ai 50 km e come dimensiù l'è la piö pesèna de le trè. L'è 'na àl de tipo flüviàl furmàda del fiöm Mèla che 'l la streèrsa de 'nsìma a fónt e l'è l'ünica dèle trè ài Bresàne che la prezènta mìa nüsü sègn de glaciasiù.

La part piö àlta de la àl la g'ha 'n andamènt de Èst a Òvest, có la testàda 'ndèla zòna del Pas del Manìva-Dòs Alt.
De Böegn a Gardù l'andamènt el ciàpa 'na diresiù Nordèst-Sudòvest.
De Gardù a Consés, endóche la al la sbóca 'ndèla piàna de Brèsa, la diresiù l'è de Nòrt a Sud.

I cümü de la al, a pàrter de 'nsìma, i è: Còi, Böegn, Ìrma, Pezàze, Marmintì, Taèrnole, Ludrì, Marché, Gardù, Polàen, Sarès, Lemezàne, Vìla Carsìna, Consés.
Chèsti cümü i costetöés la part principàl de la comunità montàna de Val Trómpia, de la la qual però i fa pàrt pò a Boès, Nàe e Caì che del pónt de vìsta geogràfich i se tróa mìa 'n Val Trómpia ma 'ndèla al del Gàrza.
Vughera

**Vughera** (*Voghera* in Italian; *Iria* in Latín) l'è un cumün ad  abitant (dàto del  ) in pruincia ad Pavia. L'è al centar principal dl'Oltrepò Paves. La nassa ins i spond dla Stafura, che la riva zü da una valada di Apenen. Vughera l'è pusiziunaa tra dü lini feruviari principal: la Milan-Genua e la Türín-Piasensa.

Al cumü de Vughera al cunfìna coi comün de Casé, Sëvsèina, Cudvila, Curäna, Lungavila, Mumbèl, Pancaräna, Al Pissà, Puncròu (AL), Al Turbi, La Riva, Silvän.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Vughera l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Munüment
I monüment impurtant i henn al Dom ad Vughera (17esim secul) dedicaa a San Lurenz; la cesa ad San Giüsep, ch'la gh'à una bona faciada baroca; la ciesa dal Carmin, che la rapresenta un pasagg tra al rinasiment e al baroch; Piaza dal Dom, con la cà d' Nava e al palazz Gounela, indè ch'a gh'è al municipi; al castee di Viscont, fat sü tra al 1335 el 1372. Gh'è incasì un picul müseo muderen indè ch'a gh'è la "A 112" del General Dala Chiesa, e un s'ciop che i disan ch'lè cul ch'j'hann druaa da cupà el Mussolini.


* Musee storegh de Voghera

## Cüriusitaa
Un grüp de citadin vugheres l'ha lanciaa l'idea de candidà la cità per i Ulimpiad del 2020http://ricerca.gelocal.it/laprovinciapavese/archivio/laprovinciapavese/2009/10/31/PZ2PO_PZ205.html

## Straport

* Ferrovia Voghera-Voeurz

## Riferiment
Süèll

**Süèll** (Talian: *Suello*) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è tacaa ai comun de Anònn, San Fermu e Ciüaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Süèll l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Cobiàt

**Cobiàt** (prununciàt [koˈbjat] endèl dialèt del pòst. En Italià: *Collebeato*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra del teretóre del cümü de Brèsa en diresiù nordòvest. Del pónt de vìsta geogràfic el se tróa giöst giöst a la 'mbocadüra de la Val Trompia sö la spónda dèstra dèla Mèla.

A Cobiàt gh'è ambientàt "La masséra da bé" de Galeàs dei Urs, la piö antìca òpera scriìda 'n dialèt bresà. 

## El nòm
El nòm Cobiàt el par vègner del latì *copulatum* (= emperàt, acopiàt) ma 'l sarès mìa come se pensàa per vìa de la diviziù del paés en dò frasiù principài (chèla de Vìla de Sùra e chèla de Vìla de Sóta) ma piötòst de 'na quistiù de tàse. Somearès enfàti che la popolasiù la gh'ìes de pagà dò tàse: al monastér de San Salvadùr de Lé (che zà 'ndel 1014 l'ìa padrù de la part bàsa del teretóre) e a chèl de San Faüstì de Brèsa (che l'ìa padrù dei teré de la part àlta del paés).

Endèi docümèncc el paés el vé lüminàt prìma col nòm de *"Copulatum"* e pò dòpo 'ndèi sècoi che gh'è nit dòpo col nòm de *Cubiatto* e *Cubiate* 'ndèl 1014, *Cubiate* 'ndèl 1019, *Cubiado* 'ndel 1186 e 1194, *Cobiado* 'ndel 1237, *Cobiato* 'ndel 1350, *Cobeatum* 'ndel 1505 sö dele màpe, *Coblat* e per la prìma ólta *Colle Beato* 'ndèla segónda metà del Sich-sènt, *Cobìad* endèl 1574, *Couiat* endèl 1580 sö le màpe vaticàne, *Cobiàt* endèl 1610.
El nòm *Collebeato*, töt tacàt come che l'è adès el sò nòm uficiàl el compàr per la prìma ólta 'ndèl 1653 sö dele càrte ecleziàstiche e pò amò 'ndèl 1701 sö màpe dei fransés. Endèl 1779 l'è lüminàt amò come *Cobiato* sö dele càrte lombàrde ma pò a come *Collebeato* sö cartìne del Lombardo-Veneto e de alùra 'n aànti sö le càrte de Napuliù, Austrìache e del Regn d'Italia sèmper col sò nòm uficiàl che amò al dé d'encö l'è *Collebeato*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Salàdega

**Salàdega** (nòm uficiàl en lèngua italiàna: *Cellatica*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa, colocàt al prensépe de la zòna a òvest de la cità ciamàda Franciacürta, a 7 chilòmetri de la cità.

El teretóre de Salàdega 'l vànta 'na produsiù de vì a Denuminasiù de Urìgin Controlàda ciamada col stès nòm del paés (*Cellatica Superiore D.O.C.*), ma 'l fa part apò a del consòrse de prudusiù del *Franciacürta D.O.C.*.

El cümü de Salàdega l'ìa zamò lüminàt 'ntra chèi che fàa part de la quàdra de Gösàch endel Estimo Visconteo del 1385.
La sò céza parochiàla l'è dedicàda a S. Giorgio e la fà part de la diòcezi de Brèsa.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
VEXED

I **Vexed** i è öna band nasìda in del 1996 co l'intensiù de sunà black/thrash métal a la ègia manéra, compàgn de chèl che i suaà i Slayer e i Venom. Ol càpo de la band l'è 'l cantànt suernominàt *Mik*, piö cognusìt col nòm de Longobardeath.

## Per saìn de piö

sito de la band
Sère

Al **Sère** (*Serio* 'n italià) l'è 'n fiöm da la Lumbardia che 'l traèrsa le pruincie da Bèrghem e Cremuna. 

L'è lunch 124 chilòmetri con purtada media 23 m³/s e 'l finés 'n da l'Ada visì a Bóca Sère.

Al nóm l'è ècc bé e 'ól dì "aqua curént" o magari "caminà sö l'aqua".

Al Sère (altitüden de la surgeent 2.583 méter) 'l traersa la Val Seriana e l' cumincià a 'na 'n pianüra visì a Seriàt e 'l va 'nanc sempre 'n pruincia da Bèrghem. 

Tra Musànega e Castèl Gabià entra 'n Pruincia da Cremuna e 'l traèrsa la cità da Crèma. Dopo 'l scór tra le còste, prufunde 10-15 méter, fin a rià a l'Àda.

'N pianüra i g'ha facc pó 'n parch, 'al parch dal Sère.

## Pàgine tacade

* Sère Mòrt
Castèl Gabià

**Castèl Gabià** (nòm uficiàl en Italià: *Castel Gabbiano*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Cremùna. L'è 'n paés del cremàsch che g'ha presapóch 392 abitàncc e 'na superfìce de 5 km², per 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camisà, Casal e Idulasch, Fara Olivana con Sola (BG), Isso (BG), Mozzanica (BG), Sergnà.
Gösàch

**Gösàch** (endèl dialèt del pòst **Güsàch**, prununciàt [gyˈhak]; **Gussago** en Italià) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa apéna föra de la cità de Brèsa, en diresiù Ovest.

Come i óter paés de la Franciacürta, zòna geogràfica de la qual el fa part, Gösàch el vànta 'na produsiù de vì de alta qualità. 
Famùza l'è la sò fèsta de l'ùa che la vé fàda 'ndèi més de Setèmber e Utùer còi car de le contrade che i pàsa per le vìe del paés. Le contràde de Gösach i è: la Piàsa, Cazài, Piedeldòs, Ruch, Sàle, Naèze, Le Siìne e La Crus.

## Stória
Gösàch l'è lüminàt endèi docümèncc medievài con nòm diferèncc: *"de vico et fundo Gussiago"* (960), *"Gussiacho"*, *"Guxiacho"* (piö aànti), *"in vico Gixiago"* (1100), in fundo Gusiago (1107), *"de Gusiago"* (1114), *"de Gusciago"* (1154), *"de Guxago"* (1174), *"apud Gussciacum"* (1185), *"de Gusago"* (1195).

El teretóre de Gösàch l'ìa zamò abitàt en época romàna e de chèsta prezènsa rèsta sés làpidi, e dù capitèi, retroàcc chèsti du öltèm endèla canònega de la frasiù de Ruch. A chèl tép là Gösàch el gh'ìa de véser en "pagus" tocàt de la stàda che colegàa Bèrghem a Verùna.

Piö tàrde, endèl Alt Medioévo, Gösàch el deènta séde de 'na piéf cristiàna, e l'è de chèla época lé la prìma edificasiù de la céza pievàna en località Piedeldòs, che la consèrva testemognànsa de la prezènsa longobàrda col pülpèt Mavioranus, amò 'ncö en bèla móstra al intèrno de la céza.

Endel Estimo Visconteo del 1385 Gösach el rizülta come capoquàdra e 'l sò teretóre el tülìa dét i cümü de Gösàch, Salàdega, Sàle, Ruch, Rodènch e Saià ("Saiano cum Rotingo"), Óme ("Omis"), Montezèi, Polàen, Alensà, Proài d'Izé, Mompià, Cobiàt ("Cobiato") e Üràch (e 'n cümü segnàt col nòm de "Pranzii" che 'l pödarès véser Proèze).

## Evulusiù demogràfica



## Riferimèncc
Vaver (MI)

**Vaver** (in brianzoeu vavarin *Vavar*, in bergamasch *Àer*; in italian: *Vaprio d'Adda*) a l'è on comun de  abitant de la Provincia de Milan, traversaa del Navili de la Martesana. 

L'è situaa proppi taccaa al fiumm Ada, che 'l definiss el confin tra' provincc de Milan e de Bergom (comun de Caloniga, Cavriaa e Fara). Chinscì el riva anch el fiumm Bremb. In Italia el gh'è anch on alter paes ciamaa *Vaprio*, e 'l se troeuva in de la Provincia de Noara (*[[Vavru|Vaprio d'Agogna]]*).

## De èt

*Vila Melzi d'Eril a pich söl Ada e sö la Martesana
*Vila Castelbarco


Immagine:San Nicolo Vaprio.jpg|La Gesa Parochial de San Nicolò
Immagine:Vaprio_VillaMelzi.JPG|Villa Melzi d'Eril


## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Vavar l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Rògen

**Rògen** o **Roeugen** (nom ufizial in italian *Rogeno*) l'è ün cumün de , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km² in de la Pruvincia de Lecch.

L'è tacaa ai comun de Bùsis, Còsta Masnaga, Eupili (CO), Meròn (CO), Multee.

## El sit

Ul teritori del cumün de Rògen l'è bagnàa a nord dal lach de Pusiann e ad ovest dal fiüm Lamber; l'è anca traversàa dal rial Bevera in de la süa part süd-est.
In del cumün de Rògen gh'hinn düu grand fraziùn, chi se troeuven su düu culini divisi da la feruvia Comm-Multee-Lecch:
* **Rògen**, sü la culina süd, in duvè ghè'l münicipi e la gesa di Sant Ippolit e Cassiàn;
* **Caslèt**, sü la culina nord, in duvè ghè la gesa de San March.
## I olter fraziùn

Rògen g'ha anca oltri fraziùn pussee piscinini:
* **Calvenzana** (de sot e de sura), a süd-est de Rògen;
* **Magiulìn**, ad ovest de Rògen;
* **Maj**, sü la riva del Lamber.

## Persunagg famùs

Rògen g'ha dàa i nataj ai af de Achille Ratti, che'l 6 febràr 1922 l'è diventàa papa cul nom de Pio XI.

## Storia

Caslett e Rògen gh'aevan duu municipi fin ala segunda guera mundial, quand hinn staa unificaa.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Rògen l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment