open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernardin di Cont

El **Bernardin di Cont** (italian: *Bernardino de Conti*; Sibrion, 1470 - Pavia, 1523) l'è staa on pitor lombard.
Se sa poch de la soa vita, ma el dovaria vess staa vun de la fameja di Cont del Sever.
El s'è formaa a Pavia, e l'ha ciappaa ispirazzion di pitor lombard pre-leonardesch.
L'ha faa soratutt di litratt de personagg important de la politega lombarda del Renassiment; a bon cunt, l'ha faa anca on quai quader de art sacra.
Giordan de Civ

El **Giordan de Civ** (it. *Giordano da Clivio*; Civ, XI secol - ..., quatter de otober del 1120) l'è staa on arcivescov lombard.

## Biografia
L'è nassuu a Civ, arent a Vares. A l'è entraa in de la Gesa de Milan che l'era anmò gioven, e l'è staa ordinaa sudiacon ai temp de l'arcivescov Grossolan. A l'era de 'na fameja baronal importanta in Lombardia. L'ha studiaa in Provenza, compagn de tanti olter sciori milanes del temp. L'è tornaa a Milan in del 1111, e ordinaa preved el primm de setember Ariald de Genoa. Grossolan l'è partii per on pellegrinagg in Terra Santa, e l'ha lassaa a governà la diocesi el Guazzon Comin e l'Amizon de Sala insema cont Arderigh de Lod, intant che 'l Giordan el scusava de Vicari. Intant che 'l Grossolan l'era via, i sò nemis hann ciapaa el poter e l'hann depost e hann eleggiuu el Giordan al sò post. In del febrar del 1112 el vescov Landolf de Ast l'ha consacraa arcivescov, insemma con l'Ariald e 'l vescov Mainard de Turin. I unegh che hinn restaa fedei al Grossolan hinn staa i vesvov de Acqui e de Lod. El ses de dicember, el Mainard l'ha depost formalment el Grossolan a l'altar de Sant Ambroeus. El Giordan e 'l vescov Bernard de Pavia hann proclamaa ona pas general in Lombardia. Donca el g'ha 'vuu on recognossiment ofizzial del papa Pasqual II, che l'ha regolarizaa la soa elezzion.
In de l'agost del 1113, el Grossolan però l'è vegnuu indree del sò pellegrinagg. La tension a Milan la s'è guzzada, perchè 'l vegg arcivescov el gh'era anmò di sostegnidor. Infina, el vundes de marz del 1116, el papa l'ha dii che Grossolan el saria staa el vescov de Savona, e Giordan quell de Milan.
El Giordan l'è semper staa on sostegnidor del papa, e sotta el sò episcopaa Milan l'è deventaa vun di center pussee important de l'antimperialism. L'ha descomunicaa l'imperador Enrigh V in de 'na zerimonia a Santa Tecla.
Quand che l'è mort, l'è staa sostituii de l'Olrigh.
Samuel de Tradaa

El **Samuel de Tradaa** (Tradaa, ... - Roma, sett de otober del 1466) a l'è staa on pitor lombard.
A l'era el fioeu del scultor Jacopino de Tradaa, che l'aveva lavoraa tant in Lombardia (soratutt Milan e Mantoa). L'è andaa a Mantoa con sò pader, a la cort di Gonzaga. In del 1463 l'ha lavoraa insemma a l'amis Andrea Mantegna a la villa de Cavriana.
L'ha lavoraa anca a Padova e Verona, e l'è mort a Roma, in de la cà del cardinal Francesch Gonzaga.
Valtènezi

La **Valtènezi** l'è 'na zòna geogràfica che se tróa 'ntra 'l Lach de Garda e le culìne moréniche en pruvìncia de Brèsa. De chèsta zòna fà part i cümü postàcc sö le rìe del lach compagn de Padènghe, Munìga, Manèrba e San Filìs, e i i cümü sö le culìne compagn de Puegnàch, Polpenàse e Soià.

L'è 'n pó la zòna de tranzisiù 'ntra la spónda bresàna del Lach de Gàrda e la val Sàbia.
Montagn pussee volt per region (Italia)

## Nord
*'''Val d'Aosta''': Mont Bianch (4.807 m)
*'''Piemont'''**:** Grengzipfel (4.618 m)
*'''Lombardia''': Ponta Perrucchetti (4.021 m)
*'''Veneto''': Marmolada (3.342 m)
*'''Friul Venezia Giulia'''**:** Coglians (2.780 m)
*'''Trentin Sud Tiròl'''**:** Ortell (3.902 m)
*'''Emilia Romagna''': Cimone (2.165 m)

## Center
*'''Toscana'''**:** Monte Prado (2.054 m)
*'''Marche''': Monte Vettore (2.476 m)
*'''Umbria''': Cima del Redentore (2.448 m)
*'''Abruzz'''**:** Corno Grande (2.912 m)
*'''Lazio'''**:** Monte Gorzano (2.458 m)

## Sud
*'''Molis'''**:** La Meta (2.242 m)
*'''Basilicada''': Serra Dolcedorme (2.267 m)
*'''Puglia'''**:** Monte Cornacchia (1.152 m)
*'''Campania''': La Gallinola (1.923 m)
*'''Calabria''': Serra Dolcedorme (2.267 m)

## Isol
*'''Sicilia'''**:** Etna (3.343 m)
*'''Sardenia''': Ponta La Marmora (1.834 m)

## Vos corelaa
*Montagn pussee volt per paes
Erbàn

**Erbàn** (nòm uficiàl en italià: *Erbanno*) l'è 'na frasiù del cümü de Darf, en Pruìncia de Brèsa.
El paés el se tróa endèla Al Camònega bàsa.

El cèntro uriginàl del paés l'è stat fat sö ai pè dei mucc che stà töt entùren a la spónda ucidentàla de la al, en particolàr al mut Altissimo e al mut Erbàn, apéna piö 'n alt del fónt de al.

L'ìa zamò lüminàt come giü dei cümü de la Al Camònega endel 1493, e 'ndena descrisiù del '600 el cumprindìa dò "tère": Erbàn e Angù.

El g'ha fat cümü de per sò cönt amò 'nfìna al 1928, quan che 'ndel quàder de 'na reorganizasiù generàl de le autonomìe locài, l'è stat agregàt al cümü de Darf.

Del pónt de vìsta de l'aministrasiù religiùza, Erbàn el fà paròchia de per sò cönt e 'l fà part de la diòcezi de Brèsa. La sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Ròch.

## Riferimèncc
Korab

El **Korab** (albanes: *Korabi*) a l'è ona scima di mont Naš.
La soa scima pussee olta a l'è el *Gran Korab*, con 2.764 meter sora el nivell del mar.
A se troeuva in sul confin in tra la Macedonia e l'Albania, e l'è 'l pont pussee olt de tucc e duu i Statt.
Gjallica

El **Gjallica** a l'è ona scima de l'Albania.
A l'è olt 2.489 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del distrett de Kukës.
Tomorr

El **Tomorr** a l'è ona scima de l'Albania, la pussee cognossuda in del sud del paes.
A l'è volt 2.417 meter sora el nivell del mar.
Maja e Jezercës

La **Maja e Jezercës** (serb: *Jezerski vrh*; in lombard el voeur dì *cresta del lagh*) a l'è ona scima albanesa.
A l'è a 2.692 meter sora el nivell del mar, e l'è la montagna pussee volta di Alp Dinaregh.
Trebeshina

La **Trebeshina** a l'è ona scima de l'Albania del sud, arent a Permet.
A l'è volta 1.923 meter sora el nivell del mar.
Tumba (mont)

El **Tumba** (in abecee cirillegh: Тумба) a l'è ona scima de la cadena di mont Belasica.
A l'è volt 1.880 meter sora el nivell del mar, e a l'è in sul confin in tra la Bulgheria, la Macedonia e la Grecia.
Mont Botev

El **Mont Botev** (bulgher: Ботев) a l'è la scima pussee volta di Balcan.
El se troeuva in Bulgheria, a on'altezza de 2.376 meter sora el nivell del mar. El ciappa el sò nomm del Hristo Botev, poeta bulgher.
Buzludža

La **Buzludža** (abecee cirillegh: Бузлуджа; turch: *Buzluca*; in lombard el voeur dì *giazzaa, gelaa*) a l'è ona montagna de la Bulgheria.
Arent a la scima (volta 1.441 meter sora el nivell del mar) a l'è stada combattuda vuna di ultem batali in tra i Bulgher e i Turch, in del 1868.
El monument che gh'è in su la scima al dì d'incoeu però l'è bandonaa e l'è pu curaa del governa, e inscì l'è dree a 'ndà in tocch.
Musala

El **Musala**, scrivuu anca **Mussala** (in abecee cirillegh: Мусала) a l'è ona montagna del massizz del Rila.
Cont i sò 2.925 meter sora el nivell del mar a l'è la scima pussee olta del massizz, de la Bulgheria e de tucc i Balcan.
El sò nomm a l'è de origin turca: *Musalla* el voeur dì "la montagna de Allah". El vegg nomm doperaa in bulgher a l'è *Tangra*.
De la scima del Musala se poeuden vedè tutt i cadenn de montagn de la Bulgheria: i Balcan, i Antibalcan, el Pirin, i Rodop, la Vitoša.
I trii fiumm pussee important de la Bulgheria (el Marica, l'Iskar e 'l Mesta) a gh'hann la soa sortida arent a la scima del Musala.
Contad de Bormi

El **Contad de Bormi** (italian: *Contado di Bormio*; todesch: *Worms*; romanc: *Buorm*) a l'è staa ona region storega de la Lombardia, che la ghe corespond al territori de l'olta Valtolina.

L'è stada vuna di division de la Valtellina al temp di Grison (insemma ai trii terzee e al Contad de Ciavenna), e 'l gh'aveva denter i comun de Bormi (el capploeugh), Livign, Forba, Vall de Dent e Vall de Sott.
## Ligamm de foeura
*visitalaltavaltellina.it 
*lombardiabeniculturali.it
Coma Pedrosa

La **Coma Pedrosa** o **Comapedrosa** (ciamaa anca *Pic alt de Comapedrosa*) l'è ona scima di Pirenee.
Cont i sò 2.942 meter sora el nivell del mar, a l'è la scima pussee volta de l'Andorra.
Casamanya

La **Casamanya** o **Pic de Casamanya** a l'è ona montagna in di Pirenee.
La se troeuva in Andorra e la gh'ha trii scimm: la *Casamanya Sud* (2.740 m), la *Casamanya Mig* (2.725 m) e la pussee volta, la *Casamanya Nord* (2.752)
Pic de Medacorba

El **Pic de Medacorba** (fr. *Pic de Médécourbe*) l'è ona montagna di Pirenee.
A l'è volt 2.914 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra la Spagna (Catalogna), la Francia (Ariège) e l'Andorra.
Montmalús

El **Montmalús** (ciamaa anca *Pic de Montmalús*) a l'è ona scima di Pirenee.
A l'è volt 2.781 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in Andorra.
Vihren

El **Vihren** (abecee cirillegh: Вихрен) a l'è ona scima del massizz del Pirin.
A l'è volt 2.914 meter sora el nivell del mar, e l'è la segonda montagna pussee granda de la Bulgheria.
Vežen

El **Vežen** (abecee cirillegh: Вежен) a l'è ona scima di Balcan.
El se troeuva in de la Bulgheria oriental e l'è volt 2.198 meter sora el nivell del mar.
Pic de l'Estanyó

El **Pic de l'Estanyó** (che in lombard el voeur dì pu o manch *pizz del laghetton*) a l'è ona scima di Pirenee.
A l'è volt 2.915 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in Andorra.
Pic de la Portelleta

El **Pic de la Portelleta**, ciamaa anca **Tossa Plana de Lles**, a l'è ona montagna di Pirenee.
A l'è volt 2.916 meter, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Spagna (Catalogna) e Andorra.
Pic de la Serrera

El **Pic de la Serrera** (frances: *Pic de la Serrère*) a l'è ona scima di Pirenee.
Cont i sò 2.913 meter sora el nivell del mar, a l'è la quarta montagna pussee volta de l'Andorra. El se troeuva al confin con la Francia (Ariège).
Pic del Port Vell

El **Pic del Port Vell** a l'è ona scima di Pirenee.
A l'è volt 2.652 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Spagna (Catalogna) e l'Andorra.
Pic de la Font Blanca

El **Pic de la Font Blanca** (cognossuu anca 'me *Pic du Port de Siguer*) a l'è ona scima di Pirenee.
A l'è volt 2.906 meter e 'l se troeuva in Andorra, al confin con la Francia (Ariège).
Großglockner

El **Großglockner** (in sloven: *Veliki Klek*) a l'è ona scima di Alp.
Cont i sò 3.798 meter sora el nivell del mar, a l'è la scima pussee olta de tutta l'Austria. La se troeuva al confin in tra la Carinzia e 'l Tirol. Ai pè de la montagna a gh'è 'l Pasterze, che l'è la vedretta pussee granda de tutt i Alp orientai.
Maglić

El **Maglić** (abecee cirillegh: Маглић) a l'è ona scima di Alp Dinaregh.
Cont i sò 2.386 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de la Bosnia e Erzegovina. La se troeuva al confin cont el Montnegher: in sul versant montenegrin el riva a 2.388 meter.

## Alter progett
Bobotov Kuk

El **Bobotov Kuk** (abecee cirillegh: Боботов Кук) a l'è ona scima del massizz del Durmitor, in di Alp Dinaregh.
Cont i sò 2.528 meter sora el nivell del mar, a l'è la scima pussee olta del Montnegher.
Lovćen

El Lovćen (in italian anca *Monte Leone*) a l'è ona scima di Alp Dinaregh.
El se troeuva in del Montnegher e l'è volt 1.749 meter sora el nivell del mar.
Bjelašnica

El **Bjelašnica** (abecee cirillegh: Бјелашница) l'è ona montagna de la Bosnia e Erzegovina, in di Alp Dinaregh.
A l'è volt 2.067 meter sora el nivell del mar.
I sò impiant de schi hinn staa doperaa in de l'Olimpiada invernal del 1984.
Igman

El **Igman** (abecee cirillegh: Игман) a l'è ona montagna di Alp Dinaregh.
La soa scima principal, la *Vlahinja*, la riva a toccà i 1.502 meter sora el nivell del mar.
El se troeuva minga delongg de Sarajevo in de la Bosnia e Erzegovina.
Trebević

El **Trebević** (abecee cirillegh: Требевић) a l'è ona scima di Alp Dinaregh.
A l'è volt 1.627 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva arent a Sarajevo, in de la Bosnia e Erzegovina.
Attach informategh al comun de Milan del 2006

Durant i primm mes del 2006, el sistema informategh del Comun de Milan a l'è staa colpii da du malware: El **[[Kamasutra (malware)|Kamasutra]]**, cognosuu anca 'me *MyWife*, e dal **[[Spybot (malware)|Spybot]]**, on malware del 2003.

## Dinamica di fatt
L'infenzion pussee importanta l'è stada descoverta in di ultim dì de genar del 2006. El comun el gh'avea nò el temp per "disinfestà" i computer.

Quell malware, el terz di de ogni mes, el scancella i dòcument de tipo DMP, DOC, MDB, MDE, PDF, PPS, PPT, PSD, RAR, XLS e ZIP

El comun l'ha ordinaa de smorzà i computer la sira del 2 e de pizaj no fin al 4 de febrar, per evità l'attivazion del malware.

Poeu, per el comun, a l'era sicur pizzà i PC.

Inveci, el 7 de febrar, durant de ona conferenza cont el minister de l'innovazion Lucio Stanca, i altoparlant de Palazz Marin han dii:

I computer, probabilment giamò dannegiaa dal Kamasutra (che el proeuva a scancellà tucc i antivirus), hinn staa infetaa dal malware Spybot, vegg del 2003. L'infezion l'ha provocaa tant dann ai servizzi per i cittadin, per esempi, l'anagrafe. Questa infezion chi a l'è durada almanch on mes, fin al principi de l'april del 2006.

Vist che 'l Spybot el se spantega in su la red de file sharing Kazaa, quajvun, 'me el Paol Attivissimo, l'ha ipotizaa che in di computer eren faa di descarigament illegai.

## Conseguenz
El sindegh de Milan Gabriele Albertini l'ha daa la colpa a di presunt "hacker di center sociai", anca se l'infenzion la gh'ha de vegnì da "denter", per esempi on dipendent che 'l derva on allegaa infettaa, soratutt per el Spybot, che 'l se spantega in di red de scambi illegal.

L'è vegnuu foeura anca che i computer i eren minga protegiuu ben: El Spybot el poseva vess evitaa cont el mett in del computer el Service Pack 2 del Windows XP.

Vergun l'ha parpognuu de mett el Linux in di computer del comun 'me soluzion per volzà la sicurezza, ma a l'è staa mìnga scoltaa.

## Riferiment
*  Virus Kamasutra colpisce Milano "In tilt i pc di Palazzo Marino"
*  4..3..2..1 Kamasutra! Ultime raccomandazioni prima che il virus Kama Sutra colpisca: fate un backup!
*  Il Comune di Milano ancora in tilt dopo Kama Sutra, figuraccia cosmica
Zugspitze

El **Zugspitze** (in lombard el voeur dì "pizz di lavinn") a l'è ona scima di Alp Calcarei Nordtiroles.
Cont i sò 2.962 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de tutta la Germania. Ai sò pè se troeuven dò di poch vedrett del Paes, cioè el *Schneeferner* e 'l *Höllentalferner*.
A se troeuva in sul confin in tra la Germania (Baviera) e l'Austria (Tirol).
Brocken

El **Brocken** (o *Blocksberg*) a l'è ona scima in di montagn del Harz.
A l'è volt 1.142 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de la Germania central (Sassonia-Anhalt).
L'è citaa in del *[[Faust (liber)|Faust]]* de Goethe 'me sit de abitaa del diavol e di strii. In del 1935 gh'è staa miss la prima torr televisiva del mond.
Dreitorspitze

El **Dreitorspitze** a l'è ona montagna di Alp Calcarei Nord-tiroles.
I sò dò scimm principai hinn el *Dreitorspitze de Partenkirchen* (2.633 meter) e quell de *Leutasch* (2.682 meter), ciamaa anca *Karlspitze*.
La montagna la se troeuva al confin in tra la Germania (Baviera) e l'Austria (Tirol).
Großer Arber

El **Großer Arber** (in bavares: *Groußa Arba*; cech: *Velký Javor*) a l'è ona scima de la Selva Boema.
Cont i sò 1.456 meter sora el nivell del mar a l'è la montagna pussee volta de la cadena.
La se troeuva in Germania (Baviera), arent al confin con la Republega Ceca.
Großer Hundstod

El **Großer Hundstod** a l'è ona scima di Alp Setentrionai Bavares.
A l'è volt 2.593 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in sul confin in tra la Germania (Baviera) e l'Austria (Salisburghes).
Herzogenhorn

El **Herzogenhorn** (che in lombard el voeur dì "corn del Duca") a l'è ona scima de la Foresta Negra.
A l'è volt 1.415 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del Baden-Württemberg.
Hochwanner

El **Hochwanner** a l'è ona scima di Alp Calcarei Nord-tiroles.
Cont i sò 2.744 meter sora el nivell del mar, a l'è la segonda montagna pussee volta de tutt la Germania (a l'è in Baviera). El se troeuva al confin con l'Austria (Tirol).
Mädelegabel

El **Mädelegabel** a l'è ona scima di Alp Bavares.
A l'è volt 2.645 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra Germania (Baviera) e Austria (Tirol).
Rotwand

El **Rotwand** (che in lombard el voeur dì "mur ross") a l'è ona scima todesca di Alp Bavares.
A l'è volt 1.884 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de la Baviera.
Watzmann

El **Watzmann** (bavares: *Wazmo*) a l'è ona scima di Alp Setentrionai Salisburghes.
A l'è volt 2.713 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de la Baviera.
Corrán Tuathail

El **Corrán Tuathail** (ingles: *Carrantuohill*) a l'è ona scima del Na Cruacha Dubha.
Cont i sò 1.039 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de l'Irlanda.
Barr Trí gCom

El **Barr Trí gCom** (ingles: *Baurtregaum*; in lombard el voeur dì "culmen di trii boeugg") a l'è ona scima de la cadena del Sliabh Mis, in Irlanda.
A l'è volt 851 meter sora el nivell del mar.
Cathair Conraoi

El **Cathair Conraoi** (ingles: *Caherconree*) a l'è ona scima del Sliabh Mis.
A l'è volt 835 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'Irlanda del sud, arent a la scima del Barr Trí gCom.
Cruach Phádraig

El **Cruach Phádraig** (in ingles *Croagh Patrick*, o *the Reek*; in latin: *Mons Patrici*) a l'è ona montagna de l'Irlanda, volta 756 meter sora el nivell del mar.
A l'è vuna di montagn pussee cognossuu del Paes, e ancamò adess a l'è meta de pellegrinagg in onor de San Patrizzi, che se dis che gh'è staa per quaranta dì in del 441. In scima al bricch a gh'è ona gesa che, se dis, l'è stada missa in pè proppi del sant.
Per via de la soa posizzion (on bricch in del mez de 'na zona tutta de pianura) el Cruach Phádraig a se ved ben delongg in tutt la region lì arent.
Cnoc Mór na nGaibhlte

El **Cnoc Mór na nGaibhlte** (ingles: *Galteemore* o *Galtymore*) a l'è ona montagna del Na Gaibhlte.
A l'è volt 917 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'Irlanda del sud.
An Cnoc Buí

L**'An Cnoc Buí** (che in lombard el voeur dì mont sgiald; ingles: *Knockboy*) a l'è ona scima di Cnoic na Síofra.
A l'è volt 706 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in del sud de l'Irlanda.
Cnoc Daor

El **Cnoc Daod** (che in lombard el voeur dì *collina del dent*; ingles: *Hungry Hill*) a l'è ona scima del An Ceachach.
A l'è volt 685 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'Irlanda meridional.
Cnoc Mhaoldomhnaigh

El **Cnoc Mhaoldomhnaigh** (ingles: *Knockmealdown*) a l'è ona scima del Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh.
A l'è volt 794 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del sud de l'Irlanda.
Stua Laighean

El **Stua Laighean** (ingles: *Mount Leinster*) a l'è ona scima del Na Staighrí Dubha.
A l'è volt 796 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de l'Irlanda oriental.
Mullach an Ois

El **Mullach an Ois** (*Mullaghanish* in ingles) a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 694 meter sora el nivell del mar.
In su la soa scima a gh'è i ripetidor principai di television irlandes.
Log na Coille

El **Log na Coille** (traduzzion in lombard: "conca de legn"; ingles: *Lugnaquilla*) a l'è ona scima di Sléibhte Chill Mhantáin.
A l'è volt 925 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'Irlanda oriental, minga delongg de Dublin.
Mullach Cliabháin

El **Mullach Cliabháin** (ingles: *Mullaghcleevaun*) a l'è ona scima di Sléibhte Chill Mhantáin.
A l'è volt 849 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in de l'Irlanda oriental.
Sliabh Coiméalta

El **Sliabh Coiméalta** (in ingles: *Keeper Hill*; in lombard el voeur dì "collina de la guardia") a l'è ona scima del Sliabh an Airgid.
A l'è volt 694 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'Irlanda center-meridional.
Néifinn

El **Néifinn** (ingles: *Nephin*) a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 806 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in del nord-ovest del paes.
Sliabh Mór

El **Sliabh Mór** (ingles: *Slievemore*; in lombard el voeur dì "montagna granda") a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 671 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in su l'isola de Acaill (ingles: *Achill*), in del nord-ovest del paes.
Sliabh na mBan

El **Sliabh na mBan** (ingles: *Slievenamon*; in lombard el voeur dì "montagna de la donna") a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 721 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del sud-est del paes.
Cnoc na Binne

El **Cnoc na Binne** (ingles: *Sugarloaf Hill*) a l'è ona scima di Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh.
A l'è volt 663 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del sud de l'Irlanda.
Grauspitz

El **Grauspitz** (che 'l voeur dì "pizz gris"), ciamaa anca **Vorder Grauspitz** a l'è ona scima di Alp Retegh.
Cont i sò 2.599 meter sora el nivell del mar, a l'è la scima pussee volta del Liechtenstein. El se troeuva al confin cont el Canton Grison.
Naafkopf

El **Naafkopf** a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.570 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra el Liechtenstein, la Svizzera (Canton Grison) e l'Austria (Vorarlberg).
Cnoc Maol Réidh

El **Cnoc Maol Réidh** (ingles: *Mweelrea*; in lombard el voeur dì "bricch gris e biott") a l'è ona montagna irlandesa.
A l'è volt 814 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'ovest del paes.
Hinter Grauspitz

El **Hinter Grauspitz** a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è in sul confin in tra el Liechtenstein e la Svizzera (Canton Grison). A l'è volt 2.574 meter sora el nivell del mar.
Kuhgrat

El **Kuhgrat** o **Kuegrat** a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.123 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del Liechtenstein, minga delongg del confin con l'Austria.
Sarojahöhe

El **Sarojahöhe** o domà **Saroja** (in lombard: "scima de Saroja") a l'è ona montagna in di Alp Retegh.
A l'è volt 1.659 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra el Liechtenstein e l'Austria (Vorarlberg).
Hvannadalshnjúkur

El **Hvannadalshnjúkur** a l'è on volcan islandes.
A l'è volt 2.109 meter sora el nivell del mar (prima eren staa misuraa des meter pussee), e donca l'è la montagna pussee elevada de tutt el paes.
El se troeuva al confin del parch nazzional del Skattafell, e de sotta a la vedretta Öræfajökull.
El volcan el spuda pu foeura el foeugh del 1727.
Kékes

El **Kékes** (che in lombard el voeur dì: "bluvaster") a l'è ona scima di Carpazz.
Cont i sò 1.014 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de l'Ongheria.
Rysy

El **Rysy** (in lombard: "crenna") a l'è ona scima di Carpazz.
Cont i sò 2.503 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de la Polonia.
La se troeuva al confin in tra 'sto paes e la Slovachia.
Olimp

L**'Olimp** (grech: *Ólumpos*/Ὄλυμπος; in latin: *Olympus*) a l'è ona scima de la Grecia.
Cont i sò 2917.727 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de tutt el paes.
A l'è vun di pont pussee important e conossuu de la Grecia: de fatti, segond la mitologia greca, in su la scima de la montagna (despess quattada di nivoi) a gh'era i cà e i palazz di dei. Per 'sta reson, a l'era impossibel rivàggh in scima senza el permess di divinità.

## Riferiment


## Alter progett
An Sliabh Corcra

L**'An Sliabh Corcra** (ingles: *Purple Mountain*) a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 832 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del sud del paes.
Binn Bhán

El **Binn Bhán** (ingles: *Benbaun*) a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 729 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de l'ovest del Paes.
An Staighre Dubh

L**'An Staighre Dubh** (ingles: *Blackstairs Mountain*; in lombard el voeur dì "scala negra") a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volta 735 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del sud-est del paes.
Binn Chaorach

El **Binn Chaorach** (ingles: *Beenkeragh* o *Benkeeragh*; in lombard el voeur dì "montagna de la pegora") a l'è ona scima de l'Irlanda.
Cont i sò 1.008 meter sora el nivell del mar, a l'è la segonda montagna pussee volta de tutt el Paes.
El se troeuva minga delongg del Corrán Tuathail, in del sud-ovest de l'Irlanda.
Galdhøpiggen

El **Galdhøpiggen** (in lombard: "pizz del mont Galdhø") a l'è ona scima di Jotunheimen.
Cont i sò 2.469 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de la Norvegia e de tucc i paes de la Scandinavia.
Binn Chorr

El **Binn Chorr** (ingles: *Bencorr*; in lombard el voeur dì "montagna minga regolar") a l'è ona scima de l'Irlanda.
A l'è volt 711 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'ovest del Paes.
Cipiúr

El **Cipiúr** (ingles: *Kippure*) a l'è ona scima de l'Irlanda.
A l'è volt 757 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de l'est del Paes, e a sud de Dublin.
Ai sò pè a ghe nass el fiumm An Life (ingl. *Liffey*), che 'l traversa la capital.
Cnoc na dTobar

El **Cnoc na dTobar** (ingles: *Knocknadobar*; in lombard el voeur dì "bricch di pozz") a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 690 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del sud-ovest del Paes.
Cnoc na Péiste

El **Cnoc na Péiste** (ingles: *Knocknapeasta*) a l'è ona scima irlandesa.
Cont i sò 988 meter sora el nivell del mar, a l'è la quarta montagna pussee volta de tutt el paes.
Compagn di olter scimm irlandes pussee volt el se troeuva in del canton sud-ocidental del paes.
Cruach Mhór

El **Cruach Mhór** (in lombard el voeur dì: "gran motta, motton") a l'è ona montagna de l'Scozia.
A l'è volt 589 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del canton sud-ocidental del Paes.
Cathair

El **Cathair** (ingles: *Caher*; in lombard el voeur dì "città") a l'è ona scima irlandesa.
Cont i sò 1.001 meter sora el nivell del mar, a l'è la terza montagna pussee volta de tutt el paes.
Ceann an Bhealaigh

El **Ceann an Bhealaig** (ingles: *Conavalla*) a l'è ona scima irlandesa.
A l'è volt 734 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de la cadena di Chill Mhantáin, in de l'ovest del paes.
Cruachán Uí Chinnsealaigh

El **Cruachán Uí Chinnsealaigh** (ingles: *Croghan Kinsella* o *Croghan Mountain*) a l'è ona scima de l'Irlanda.
A l'è volt 606 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del canton oriental del Paes.
Cruachán

El **Cruachán** (ingles: *Croaghaun*) a l'è ona montagna irlandesa.
A l'è volt 668 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'isola de Acaill (ingl. *Achill*). A l'è proppi in su la riva del mar.
Drei Schwestern

El **Drei Schwestern** (in lombard: "tre sorei") a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.053 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva al confin in tra l'Austria (Vorarlberg) e 'l Liechtenstein.
Falknis

El **Falknis** a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.560 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra el Liechtenstein e la Svizzera (Canton Grison).
Garsellikopf

El **Garsellikopf** a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.105 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in de la banda oriental del Liechtenstein.
Cogn (montagna)

El **Cogn** a l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.166 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in tra la Val de Bregn e la Leventina, in del Canton Tesin.
Pic de Tristaina

El **Pic de Tristaina** (frances: *Pic de Tristagne*) a l'è ona scima di Pirenee.
A l'è volt 2.878 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra l'Andorra e la Francia (Ariège).
Galičica

El **Galičica** (albanes: *Mali i Thatë*) a l'è ona scima de la penisola balcanega.
A l'è volt 2.254 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Macedonia e l'Albania.
Jablanica (montagna)

El **Jablanica** (abecee cirillegh: Јабланица; albanes: *Jabllanica*) a l'è ona scima de la penisola balcanega.
A l'è volt 2.257 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva al confin in tra l'Albania e la Macedonia.
Dinara

El **Dinara** a l'è ona scima di Alp Dinaregh, inscì importanta che ghe da el nomm.
A l'è volt 1.831 meter sora el nivell del mar, e l'è la montagna pussee volta de la Croazzia. Poch delongg a gh'è on olter pizz, el Troglav, che 'l se troeuva in de la Bosnia.
Pico (montagna)

El **Pico** (portoghes: *Montanha do Pico*) a l'è on volcan in de l'isola de Pico, in di Azorr.
Cont i sò 2.351 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de tutt el Portogall.
L'ultema voeulta che l'ha buttaa foeura el foeugh a l'è staa in del XVIII secol.
Moldoveanu

El **Moldoveanu** (romen: *Vârful Moldoveanu*) a l'è ona scima di Carpazz.
Cont i sò 2.544 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de tutta la Romania.
Mont Titan

El **mont Titan** (italian: *monte Titano*, romagnoeu: *mónt Titén*) a l'è ona scima di Apenitt.
Cont i sò 750 meter sora el nivell del mar a l'è la montagna pussee volta e importanta de San Marin.
In su la soa scima a gh'è la rocca de San Marin, capital del Statt. 

## Alter progett
Csóványos

El **Csóványos** a l'è ona scima di Carpazz.
A l'è volt 938 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in de l'Ongheria del nord.
A l'è contornad de carpen e de rogor.
Hoher Dachstein

El **Hoher Dachstein** (che in lombard el voeur dì "tecc de preja") a l'è ona scima di Alp.
A l'è volt 2.995 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Stiria e l'Olta Austria. A l'è la montagna pussee volta de tucc duu i statt.
Piz Buin

El **Piz Buin** a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 3.312 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Svizzera (Canton Grison) e l'Austria (Vorarlberg).
Per vess precis, l'è anca la montagna pussee volta del *land* austriegh.
Schneeberg (montagna)

El **Schneeberg** (che in lombard el voeur dì "montagna de nev") a l'è ona scima di Alp Setentrionai de la Stiria.
A l'è volt 2.076 meter sora el nivell del mar, e l'è 'l pont pussee elevaa del land de l'Olta Austria.
Pizz Campasc

El **Pizz Campasc** (ofizzialment *Piz Campasc*) a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.598 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in del Canton Grison, in tra la Val Pos'ciav e la Val Bernina.
Feldberg

El **Feldberg** (in lombard: "mont del camp") a l'è ona scima de la Germania.
Cont i sò 1.493 meter a l'è la scima pussee volta de la Foresta Negra e del Baden-Württemberg.
Wasserkuppe

La **Wasserkuppe** (in lombard: "coppa d'aqua") a l'è ona scima di Mont Rhön.
A l'è volta 950 meter sora el nivell del mar e la se troeuva in de l'Assia (l'è 'l pont pussee volt del statt).
Großvenediger

El **Großvenediger** a l'è ona scima di Taur de Sora.
A l'è volt 3.657 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in tra el Salisburghes e 'l Tirol, in Austria. 
L'è la quarta scima pussee volta de tutt l'Austria, e la pussee elevada del Salisburghes.
Wurmberg (montagna)

El **Wurmberg** (in lombard "montagna del vermen") a l'è ona scima de la Germania.
Cont i sò 971 meter sora el nivell del mar a l'è la montagna pussee volta de l'Harz e del statt de la Bassa Sassonia.
Langenberg

El **Langenberg** (in lombard: "montagna longa") a l'è ona scima de la Germania.
Cont i sò 843 meter a l'è la scima pussee volta del filon de montagn ciamaa Rothaar, e de tutt el statt del Nord Reno-Westfalia.
Erbeskopf

L**'Erbeskopf** a l'è ona scima de la Germania.
Cont i sò 816 meter sora el nivell del mar, a l'è la scima pussee volta de la Renania-Palatinaa e de tutt la Germania a ovest del Reno.
Dollberg

El **Dollberg** a l'è on bricch de la Germania.
Cont i sò 695 meter sora el nivell del mar, a l'è la scima pussee volta del Saarland.
Fichtelberg (montagna)

El **Fichtelberg** a l'è ona scima di mont Ore.
Cont i sò 1.214 meter sora el nivell del mar a l'è la scima pussee volta de la Sassonia.
Geschriebenstein

El **Geschriebenstein** (ongheres: *Írott-kő*) a l'è ona scima di Taur de Sora.
A l'è volt 884 meter sora el nivell del mar e l'è al confin in tra l'Austria (Burgenland) e l'Ongheria.
L'è anca la montagna pussee volta del Burgenland.
Montècc

**Montècc** (nòm uficiàl en italià: *Montecchio*) l'è 'na frasiù del cümü de Darf, en Pruìncia de Brèsa.
El paés el se tróa endèla Al Camònega bàsa.

El paés el vé sö enden pónt stratégich de la àl, ai pè del Montécol, 'na culìna che se tróa endel fónt de la àl e che fùrma 'na sórt de stretòia natüràla endoche deènta piö fàcil controlà el pasàgio a la part média e alta de la àl. En piö a Montécc gh'è stat per tat tép l'ünich put sö l'Òi de la bàsa àl e 'n castèl medievàl che gh'ìa funsiù de contròl e per la cunquista del qual s'è combatìt divèrse batàie, prìma 'ntra Guèlf e Ghibilì e dòpo 'ntra Milanés (Viscóncc e dòpo Sfórsa, aleàcc co la famìa dei Federici) e Venésia che a la fì l'è riàda a ciapà 'l dumìnio complét de la àl e la g'ha urdinàt la distrüsiù de töcc i castèi endel 1455.

Endèl 1471 'na fràna aluviunàla la g'ha distrugìt el paés e de chèl che 'nfìna a póch agn prìma l'ìa stat el bórgh piö 'mportànte de töta la àl con pónte 'nfìna a 6000 abitàncc, gh'è restàt quàze piö negót e de alùra l'è mìa piö riàt a turnà a la 'mportànsa che 'l gh'ìa prìma isé che l'è deentàt frasiù de Darf.
Angù

**Angù** (nòm uficiàl en italià: *Angone*) l'è 'na frasiù del cümü de Darf, en Pruìncia de Brèsa.
El paés el se tróa endèla Al Camònega bàsa.

La se tróa a 2,5 km a nordèst del sò cèntro comünàl a mut del Montécol, sö la spónda dèstra de l'Òi e la cunfìna co Pià de Bùren (cümü de Piancógn). La g'ha fat cümü ensèma a Erbàn enfìna al 1928, quan che i è stacc agregàcc a Darf.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Matèo Apòstol.
Plèm (Ézen)

**Plèm** (nòm uficiàl en italià: *Plemo*) l'è 'na frasiù del cümü de Ézen, en Pruìncia de Brèsa.
El paés el se tróa endèla Al Camònega bàsa a 'n pér de chilòmetri a sudòvest del sò cèntro comünàl, sö la spónda sinìstra de l'Òi, arènt a 'ndoche chèst'öltem el ciàpa dét le àive del torènt Grìgna. La frasiù la g'ha presapóch 500 abitàncc.

Plèm el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Gioàn Batésta.

Endel Medioévo a Plèm gh'ìa du castèi de proprietà de la famìa nòbil camùna dei Federici. Töcc dù i è stacc distrügìcc dòpo che la Al Camònega l'è stàda cunquistàda de la Repüblica de Venésia endel 1455.
La Marseillaise

**La Marsiglies**, in frances **La Marseillaise**, l'è l'inn nazional de la Frància.

El test l'è sicurament del Claude Joseph Rouget de Lisle, inveci la musega la par del compositor piemontes Giovann Battista Violi.

## Test
Allons enfants de la Patrie,
Le jour de gloire est arrivé!
Contre nous de la tyrannie,
L'étendard sanglant est levé (bis)
Entendez-vous dans les campagnes 
Mugir ces féroces soldats?
Ils viennent jusque dans vos bras
Egorger vos fils, vos compagnes !

Aux armes, citoyens,
Formez vos bataillons,
Marchons, marchons! 
Qu'un sang impur
Abreuve nos sillons !

### Traduzion lombarda
Andemm fioeu de la Patria,
el dì de gloria l'è rivaa!
Contra de numm el s'è levaa
la bandera sanguanenta de la tirannia
Sentii minga in di campagn
braggià quei soldaa crudell?
Lor riven proppi in di voster brasc
a sgavezzà i voster fioeu, i voster donn!

A l'arma, cittadin!
Formee i voster batalion!
Marcemm, marcemm,
che on sangh impur
el poeuda bagnà i noster camp!
Scia de condensazion

Ona **scia de consensazion** (in ingles **Contrail**) l'è ona nivola artifiziala che la vegn dai gas de scaregh di reoplan, o da di olter fenomen aerodinamegh.
## Tip de scii de condensazion
### Scii de gas de scaregh
Vegnen da di gas de scaregh dei motor dei reoplan. El motor brusa cherosen, che l'è on idròcarbor, donca buta foeura aqua, che la divegn giazz.

I condizion pussee favorevol a la creazion di quej scii chì hinn:
*Temperadura del ciel tra -25° e -40° (quasi semper l'è sora i 8000 meter)
*Ciel umid
L'è dimostraa che se pòden formà anca a umidità 0%, basta che ghe sia la giusta temperadura.

### Scii de convezion
Hinn dovuu ai mòti convettiv de la scia del reoplan. Se manifesten quasi semper tra 0° e -25° e ghe metten on quaj temp a formass.

### Scii aerodinamegh
Hinn dòvuu a la velocità del aria del motor. Se formen quasi semper tra 0° e -10° e persiten pòc temp.

## Teoria del complòtt
In su i scii de condensazion, gh'è ona teoria del complòtt.

Quej che sostenien la teoria disen che i scii hinn "chimich" e che vegnen drovà dai govern per vari motiv 'me:
*Diffusion de virus
*Vaccinazion forzada
*Fermà el riscaldament global

I teorij del complòtt i gh'han nissuna considerazion in del mond scentifegh.

## Vos corelaa
*Paol Attivissimo
*Teoria del complòtt
*Condensazion
*CICAP

## Riferiment
* L’A-B-C delle scie di condensa
Parchezài

**Parchezài** (nòm uficiàl en italià: *Precasaglio*) l'è 'na frasiù del cümü de Put de Lègn, endèla part piö àlta de la Al Camònega, en Pruìncia de Brèsa.

L'abitàt el se tróa sö la spónda dèstra del torènt Frigidólfo, a 'n pér de chilòmetri del cèntro comünàl, a 1382 méter söl leèl del mar, sö la stràda che mìna al Pas del Gàvia. La frasiù de Parchezài la g'ha presapóch 150 abitàncc.

Del pónt de vìsta de l'aministrasiù religiùza, la cumunità de Parchezài la fà paròchia de per sò cönt zamò del 1623, quan che 'l vèscof de Brèsa Marino Giorgi el l'ha creàda per destacamènt de chèla de Vìla Dalègn. La céza parochiàla l'è dedicàda ai Sancc Fabià e Bas·cià.
Rovaa

**Rovaa** (it. *Rovate*) a l'è ona frazzion del comun varesott de Carnagh.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, in su la strada che la va invers a Peveranza.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de Visever.
Ardena

**Ardena** (istess in italian) a l'è ona frazzion del comun varesott de Brusin.
El paes el se troeuva in sul bricch dedree 'l center comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valtravaja.
Chej

***[[Chej (Tain)|Chej]]** (*Cheglio*), frazzion de Tain.
***[[Chej (Traregh)|Chej]]** (*Cheglio*), frazzion de Traregh.
Suàn

**Suàn** (nòm uficiàl en italià: *Zoanno*) l'è 'na frasiù del cümü de Put de Lègn, sitüàda endela part piö àlta de la Al Camònega, en Pruìncia de Brèsa.

L'abitàt el se tróa sö la spónda dèstra del torènt Frigidolfo, a 1320 méter söl leèl del mar, 'na setantìna de méter piö alt del fónt de àl e piö o méno en chilòmetro de distànsa de la frasiù de Put che l'è el cèntro comünàl. Suàn la g'ha presapóch 80 abitàncc (dato del 2007).

L'è zamò lüminàda enden docümènt del 1526, quan che le autorità de la al Camònega le ghe cumunicàa al senàto de la Repüblica de Venésia che gh'ìa stat fat sö 'na tór de oservasiù söl teretóre de chèsta località.
Droanell

El **Droanell** (it. *Droanello*) a l'è on riaa de la Provincia de Bressa, che l'è longh des km.
El nass a Cadria, in del comun de Magasa (Val Vestin), e 'l traversa la Val del Droanell, in tra i comun de Tignal, Val Vestin, Toscolan Madern e Gargnan. Lainscì el ghe va denter in del Lagh de Valvestin.
Budellon

El **Budellon** (prononzia local: [bøde'lu]; italian: *Monte Budellone*) a l'è on bricch de la Provincia de Bressa.
A l'è volt 380 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in tra i comun de Gavard e Gojon, in de la Val Sabia.
## Referiment
Abiocol

L**'Abiocol** (prononzia local: [a'bjukol]; italian: *Abbioccolo*) a l'è on riaa lombard.
El se troeuva in de la Val Sabia, e 'l ghe va dent al Ces arent a Lavenon.
## Referiment
Frigna

La **Frigna** (it. *Figna*) a l'è on riaa lombard.
El nass in Val Camonega, ai pè del Badil, de l'union di riaa Varicola e Dafus. Despoeu de duu chilometer el ghe va denter a l'Oj, arent a Nader.
Abio

L**'Abio** (it. *Abbio* o *Labbio*) a l'è ona scima de la Lombardia.
A l'è volt 2.200 meter sora el nivell del mar, el se troeuva in Val Sabia, de sora a Navonn.
## Referiment
Quadega

**Quadega** (it. *Acquatica*) a l'è ona frazzion del comun bressan de Gojon.
El paes el se troeuva minga delonsg de la riva del Ces.
## Referiment
Aquilin

**Aquilin** o anca **Aquilini** (prononzia local: [akwi'li]; it. *Acquilini*) a l'è ona frazzion del comun de Brion, in de la Provincia de Bressa.
## Referiment
Giusepp Ravizza

El **Giusepp Ravizza**, in italian **Giuseppe Ravizza** (Noara, 19 de marz del 1811 - Livorn, 30 otober 1885) l'è staa on inventor e avocat italian, inventor de la macchina de scriv.

## Biografia
El Ravizza el vegn da ona fameja nòbil (vun di sò antenat l'era on comandant lombard ai primm crociaa).

El se laurea in legg domà perchè el sò maester el volea no che 'l Ravizza fudess ingegner.

Lu ha pasaa ona granda parta de la sò vita a studià el problema de la scritura a machina: El sò *[[clavicembalo scrivano]]* l'è ritegnuu la prima macchina de scriv.

## Vos corelaa
*Peder Conti
*Camillo Olivetti
Bosch (Montegrin)

**Bosch** (it. *Bosco Valtravaglia*) a l'è ona frazzion del comun varesott de Montegrin.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valtravaja.
Pés

**Pés** (nòm uficiàl en italià: *Pezzo*) l'è 'na frasiù del cümü de Put de Lègn, endèla part piö àlta de la Al Camònega, en Pruìncia de Brèsa.

L'abitàt el se tróa sö la spónda mansìna del torènt Frigidólfo, a 4 km de la frasiù de Put che l'è 'l cèntro comünàl, a 1565 méter söl leèl del mar, a 'n chilòmetro de la stràda che mìna al Pas del Gàvia. La frasiù de Pés la g'ha presapóch 300 abitàncc.

Del pónt de vìsta de l'aministrasiù religiùza, la cumunità de Pés l'è stada istitüìda en paròchia endel 1819. La céza parochiàla l'è dedicàda a Sànta Lüsìa.
Ortell

L**'Ortell** (todesch: *Ortler*; italian: *Ortles*) a l'è ona scima di Alp Retegh.
Cont i sò 3.905 meter a l'è la scima pussee volta de tutt el Sud Tirol, e del massizz de l'Ortell-Zevedal. Fina al 1918-1919 a l'era anca la scima pussee volta de tutt l'Imperi Austriegh.
A l'è in de l'istess filon de montagn del Zebrù.

## Referiment
Polizia cantonala

In Isvizzera, la **polizia cantonala** (in frances *Police cantonale*, in todesch *Kantonspolizei*, in romancc *Polizia Chantunala*, in italian *Polizia Cantonale*) l'è la fòrza de polizia di Canton de la Svizzera.

I polizii cantonal hinn no subordinaa a la Confederazion, ma al Dipartiment de Polizia del Canton. El numer de emergenza l'è el 117.

## Composizion
Vist che in Isvizzera la Polizia l'è organizada di Canton e minga de la Confederazion, i fonzion pòden mudà de Canton a Canton. Generalment, i polizij hinn organizaa a segonda la lengua del Canton.

In di canton francòfoni, la Polizia l'è dividuda in:
*Giandarmaria (*Gendarmerie*), che la controlla e la pattoja el territori. In on quaj Canton la fa anca di indagin.
*Sugurtà (*Sûreté*), che la fà i indagin di crimin important.

In di canton germanòfoni, la Polizia l'è dividuda in:
*Polizia Giudiziaria (*Kriminalpolizei*, che la fà i indagin ('me la Sugurtà)
*Protezion (*Schutzpolizei*), che la controlla el territori e respond ai ciamaa de emergenza
*Polizia Stradala (*Autobahnpolizei*), che la controlla i strad del Canton.

In di canton italianòfoni, la Polizia l'è dividuda in comand geografegh.

## Comand de la Polizia Cantonala
*: Tellistrasse, 85 - 5004 Aarau
*: Unteres Ziel, 20 - 9050 Appenzell
*: Rathaus - 9043 Trogen
*: Spiegelgasse, 6 - 4001 Basilea
*: Rheinstraße, 25 - 4410 Liestal
*: Waisenhausplatz, 32 - 3001 Berna
*: Liebfrauenplatz, 2 - 1700 Friburgo
*: Boulevard Carl-Vogt, 17 - 1205 Ginevra
*: Spielhof, 12 - 8750 Glarona
*: Ringstrasse, 2 - 7000 Coira
*: Prés-Roses, 1 - 2800 Delémont
*: Kasimir-Pfyffer-Strasse, 26 - 6002 Lucerna
*: Rue des Poudrières, 14 - 2006 Neuchâtel
*: Kreuzstrasse, 1  - 6371 Stans
*: Polizeigebäude - 6061 Sarnen
*: Beckenstube, 1 - 8200 Sciaffusa
*: Bahnhofstrasse, 7 - 6431 Svitto
*: Werkhofstrasse, 33 - 4503 Soletta
*: Klosterhof, 12 - 9001 San Gallo
*: Zürcherstrasse, 325 - 8500 Frauenfeld
*: Viale Stefano Franscini, 3 - 6500 Bellinzona
*: Tellsgasse, 5 - 6460 Altdorf
*: Avenue de France, 69 - 1950 Sion
*: Route de la Blécherette, 101 - 1014 Losanna
*: Aabachstrasse, 1 - 6301 Zugo
*: Kasernenstrasse, 29 - 8021 Zurigo

## Alter progett
Halti

El **Halti** (svedes: *Halde fjäll*; sami setentrional: *Háldi*) a l'è ona scima di Alp scandinav.
El se troeuva al confin tra la Norvegia e la Finlandia: a l'è volt 1.356 meter sora el nivell del mar. La scima a l'è in Norvegia, intant che vun di pont in su la cresta, a 1.324 meter s.n.m. a l'è quell pussee volt de tutt la Finlandia.
Kebnekaise

El **Kebnekaise** (sami: *Giebmegási*, *Giebnegási*) a l'è ona scima di Alp scandinav.
Cont i sò 2.103 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de tutt la Svezzia.
De la soa scima se poeuden vedè sia la Svezzia (se dis almanch el 9% de la superfis de tutt el statt) e anca on tocch de Norvegia.
Peder Conti

El **Peder Conti**, in italian **Pietro Conti** (Cilavegna 2 de magg 1796 - 14 de magg 1856) l'è staa on inventor e ingegner italian. L'è l'inventor del tacheograf, precorsor de la macchina de scriv.

## Vos corelaa
*Giusepp Ravizza
Burò Federal de Polizia

El **Burò Federal de Polizia** (Todesch: *Bundesamt für Polizei*, Frances: *Office fédéral de la police*, Italian: *Ufficio federale di polizia*, Romanc: *Uffizi federal da polizia*) l'è el còrp de polizia federala de la Svizzera.

L'è sota el Dipartiment Federal de Polizia e Giustizia e 'l coordina i polizii cantonaj e i collaborazion cont i polizii forest.

El controlla i servizzi segrett (DAP) e 'l investiga el terrorism, el crimin organizaa e el riciclagg.
Polizia comunala (Svizzera)

In Isvizzera, la **Polizia comunala** (todesch: *Gemeindepolizei* o *Stadtpolizei*, frances *Police municipale* o *Police de la Ville*, romanc *Polizia Cumûnala*) l'è la polizia di comun svizzer.

I sò compit cambien da città a città: In d'ona quaj cità la gh'è domà per controllà i parchegg, in di città pussee grand i gh'han i stess compit de la polizia cantonala, 'me, per esempi, Zurigh, Lugan e Mendris.

## Alter progett
Polizia in Svizzera

In Isvizzera, la Polizia l'è principalment on compit di Canton, e dei comun sota la legg cantonala.

El governo federal el dà di servizzi particolar e 'l protegg i frontier del paes.

## Federazion
In del pas el gh'è mia on orghen de polizia federala compagn de l'FBI american: Gh'è domà el Burò Federal de Polizia che 'l coordina i polizij cantonai in di indagin federaj.

I confin de la Svizzera a hinn pròtegiuu da la Guardia del confin, che l'è controlada dal Ministeri dei Finanz.

I ferrovij i gh'han on còrp de polizia sò, che 'l pò menà via quej che dann di problema in sui treni.

## Canton
I Canton i gh'han i pussee important compit de Polizia. Tucc i canton i gh'han on corp de Polizia: La polizia cantonala.

La Polizia l'è organizada diversament a segonda la lengua del canton e l'è minga sota 'l controll de la Federazion.

### Preson
In Isvizzera i preson a hinn gestii di Canton. Ghe stann 7000 detegnuu circa e la preson pussee piscinina de la Svizzera l'è *Untersuchungsgefängnis* che la pò tegnì dò person.

## Comun
Di comun i gh'han la polizia comunala. In d'on quaj comun la controlla domà el parchegg, inveci in olter città (me Zurigh e Lugan) la gh'ha i stess compit de la polizia cantonala.

La polizia comunala l'è controlada del Canton.

## Vos corelaa
*Polizia territoriala del Liechtenstein
Polizia territoriala del Liechtenstein

La **Polizia territoriala del Principaa del Liechtenstein** (in todesch **Landespolizei des Fürstentum Liechtenstein**) a l'è la forza de polizia del Liechtenstein. L'è compagna, 'me formazion e equipaggiament, a la polizia cantonala de la Svizzera, che la protegg i confin del Principaa cont i sò Guardii de Confin.

La gh'hà 120 dipendent: 83 hinn polee.

## Ligamm de foeura
*Sitt offizial

## Alter progett
Pont (Pont de Legn)

**Pónt** (nòm uficiàl en italià: *Ponte*) l'è la frasiù centràla del cümü de Put de Lègn, endèla part piö àlta de la Al Camònega, en Pruìncia de Brèsa. Enfìna ai agn '60 del sècol XX l'ìa séde del municìpio e dei ufìci de püblica ütilità del cümü.

La se tróa a la conflüènsa del torènt Narcanèl col torènt Frigidólfo, sit cunsideràt la partènsa del fiöm Òi. L'è dividìda en quàter contràde ciamàde *Pónt*,*Sancampél*, *Nì* e *Cuzìcla*.

La céza parochiàla la se tróa endela contràda de *Cuzìcla* e l'è dedicàda a la SS. Trinità.
Corp de Polizia de Andorra

**El Corp de Polizia de Andorra** (in catalan **El Cos de Policia d'Andorra**) l'è la forza de polizia de Andorra.

## Organizzazion
La Polizia l'è organizada in quater division:
*Polizia giudiziaria
*Division de publega sicurezza
*Sostegn a la Polizia
*Dovana e sicurezza stradala

I agent hinn 237. La Polizia la collabora cont i Mossos de Esquadra, la Guardia Civil e la Gendarmerie Nationale.