open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lengua ovestron

L**'Ovestron** o **Lengua Comun** (nomm nativ: *Adûni* o *Sôval Phârë*; ingles: *Westron*) l'è ona lengua inventada creada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien per i sò romanz fantasy ambientaa in de la Terra de Mezz.
A l'è on lenguagg doperaa di Omen e 'l deriva de l'Adûnaich (la lengua parlada di Omen de Númenor) e i sò contatt cont i parlà de la costa ocidental de la Terra de Mezz. In de la Terza Età (el period indè che l'è cuntada la storia de El Hobbit e de El Scior di Anei) a l'è probabilment la lengua pussee parlada e cognossuda. L'Ovestron el gh'aveva on mucc de dialett, trai quai a gh'è 'l *kuduk*, parlaa di Hobbit.
In di liber del Tolkien a gh'è pocch paroll in Ovestron, perchè 'l scritor l'ha mai dedicaa tropp temp al sò desvilupp e l'ha sostituii con di termen in ingles modern. A bon cunt el ne resta anmò on quai nomm de sit e de persona, trovaa soratutt in di liber postum.
## Esempi de lengua
### Nomm de sit
***Branda-nîn**: *[[Brandivin]]* (sindarin: *Baranduin*)
***Karningul**: *[[Gran Buron]]* (sindarin: *Imladris*)
***Phunuragian**: ''Khâzad-dûm''
***Sûza**: la *[[Contea (Terra de Mezz)|Contea]]*
### Nomm de persona (kuduk)
***Banazir Galbasi**: *[[Samvise Gamgee]]*
***Bilba Labingi**: *[[Bilbo Baggins]]*
***Kalimac Brandagamba**: *[[Meriadoc Brandibuck]]*
***Maura Labingi**: *[[Frodo Baggins]]*
***Razanur Tûk**: *[[Peregrin Tuc]]*
## Varda anca
*Lengua adûnaica
## Ligamm de foeura
*A proposet de l'Ovestron
Lengua adûnaica

La **lengua adûnaica** (che 'l voeur dì "lengua de l'Ovest") l'è ona lengua inventada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien per i sò liber fantasy.
L'era la lengua doperada di Omen de l'isola de Númenor, e la derivava di lenguagg ciamaa *[[Taliska]]* (cioè quei parlaa di Bëornian e Hadorian). El gh'ha ciappaa on poo de influenz lessicai de l'elfegh (sia Quenya che Sindarin), anca perchè i Númenorean i eren amis di Elf e amirador de la soa coltura.
Despoeu la fin de Númenor l'Adûnaich el s'è messedaa cont i parlà uman de la Terra de Mezz, e de lì l'è nassuu l'Ovestron.

I testimonianz de l'Adûnaich hinn poch, e se limiten quasi domà a on rosc de nomm de persona e de loeugh.
## Vos corelaa
*Lengua ovestron
Mecardonia

***Mecardonia*** l'è 'n zèner botànich che fà part de la famìa de le Plantaginaceae. Segont el sistéma de clasificasiù de Cronquist envéce l'ìa de 'nseréser endèla famìa Scrophulariaceae. Le spéci de chèsto zèner le crès perlopiö en Amèrica meridiunàla e 'ndèl sudòvest dei Stati Ünìcc.

## Spéci
Segónt el sit del giardì botànich del Missouri (Missouri Botanical Garden), al zögn del 2014 le spéci acetàde per chèsto zèner i è 10, piö dò sotaspéci.

* Mecardonia berroi Marchesi
* Mecardonia caespitosa (Cham.) Pennell
* Mecardonia exilis (Brandegee) Pennell
* Mecardonia flagellaris (Cham. & Schltdl.) Rossow
* Mecardonia flagellaris subsp. radicata (Benth.) Rossow
* Mecardonia grandiflora (Benth.) Pennell
* Mecardonia herniarioides (Cham.) Pennell
* Mecardonia procumbens (Mill.) Small
* Mecardonia pubescens Rossow
* Mecardonia serpylloides (Cham. & Schltdl.) Pennell
* Mecardonia tenella (Cham. & Schltdl.) Pennell
* Mecardonia tenella var. microphylla (J.A. Schmidt) Rossow

## Riferimèncc
Mecardonia procumbens

***Mecardonia procumbens*** (Mill.) Small (1903) l'è 'na piànta erbàcea uriginària de le regiù tropicàle e sub-tropicàle de le Americhe, ma che la s'è difundìda endele zòne piö càlde de töcc i cuntinèncc föra che 'ndèl Antàrtich. Se la tróa apò a 'n divèrse de le ìzole che g'ha 'n clìma che ghe à bé.

## Riferimèncc
* Souza, Vinícius Castro (1997). *"Studies on the delimitation of Mecardonia procumbens (Mill.) Small (Scrophulariaceae)"*. Acta Botanica Brasilica 11 (2): 181–189.
* Chen, Shih-Huei, and Ming-Jou Wu (2001) *"Notes on two newly naturalized plants in Taiwan."* Taiwania–Taipei– 46 (1): 85-92.
* Yakandawala, Deepthi; Yakandawala, Kapila (2007). *"Mecardonia procumbens (Mill.) Small, an addition to the Sri Lankan Scrophulariaceae Juss."*. Ceylon Journal of Science (Biological Sciences) 36 (1): 61–64. Retrieved 14 May 2013.
* Hyland, B. P. M.; Whiffin, T.; Zich, F. A. et al. (Dec 2010). *"Factsheet – Mecardonia procumbens"*. Australian Tropical Rainforest Plants. Edition 6.1, online version [RFK 6.1]. Cairns, Australia: Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation, through its Division of Plant Industry; the Centre for Australian National Biodiversity Research; the Australian Tropical Herbarium, James Cook University. Retrieved 14 May 2013.
Le Pâquier

* **[[Le Pâquier (FR)|Le Pâquier]]** cümü svìser del Canton Friburgo;
* **[[Le Pâquier (NE)|Le Pâquier]]** ex-cümü svìser del Canton Neuchâtel.
Saint-Martin

* **[[Saint-Martin (VS)|Saint-Martin]]**, cümü svìser del Canton Vales;
* **[[Saint-Martin (CH-FR)|Saint-Martin]]**, cümü svìser del Canton Friburgo;
* **[[Saint-Martin (FR-66)|Saint-Martin]]**, cümü fransés del Dipartimènt dei Pirenei Orientài.
Rochefort

* **[[Rochefort (NE)|Rochefort]]**, cümü del Canton Neuchâtel, en Svìsera;
* **[[Rochefort (FR-73)|Rochefort]]**, cümü del Dipartiment de la Savoia, en Francia;
* **[[Rochefort (FR-17)|Rochefort]]**, cümü e sota-prefetüra del Dipartiment de la Charente-Maritime, en Francia;
Lenguagg negher

El **lenguagg negher** l'è ona lengua inventada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien, per vess doprada in di sò romanz fantasy (soratutt El Signor di Anei).

L'era ona lengua creada del Sauron, el *Scior Negher*, per fàghela doprà ai sò servidor e a tucc quei che combatteva per Mordor. Ma dopo la fin de la Segonda Età la lengua la s'è perduda, e i Orch hann scominciaa a parlàlla in vari dialett degradaa. La forma pura la s'è conservada domà in de la bocca de Sauron e di Nazgûl.

Forsi la derivazion del lenguagg negher la riva de ona quai forma imbestialida del vanyarin.

## Esempi de lengua
*Ash nazg durbatulûk, ash nazg gimbatul*,
*ash nazg thrakatulûk, agh burzum-ishi krimpatul*.
**Traduzion**:

*On anell per pasentài, on anell per trovài, on anell per brancài e in del fosch incadenài*.
Lengua entesa

L**'Entes** l'è ona lengua inventada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien in di sò romanz fantasy (soratutt El Scior di Anei).
L'è la lengua parlada de la razza di Ent, i "pastor di piant". I Ent hinn on popol vegg quasi tant 'me el mond, e donca la soa lengua l'è longa e complessa. Ogni parolla la voeur on temp bell longh per vess parnonziada. A someja che la sia ona derivazion de ona quai forma de Eldarin.
On esempi de parolla a l'è: *a-lalla-lalla-rumba-kamanda-lindor-burúmë*, che 'l voeur dì "collina".
## Vos corelaa
*Eldarin
Saint-Blaise

* **[[Saint-Blaise (NE)|Saint-Blaise]]**, cümü del Canton Neuchâtel, en Svìsera;
* **[[Saint-Blaise (FR-06)|Saint-Blaise]]**, cümü del Dipartiment de le Alpi Marìtime, en Francia;
* **[[Saint-Blaise (FR-74)|Saint-Blaise]]**, cümü del Dipartiment de l'Alta Savoia, en Francia
Inden

* **[[Inden (VS)|Inden]]**, cümü del Canton Vales, en Svìsera;
* **[[Inden (DE-NW)|Inden]]**, cümü del stat Federal del Nord Reno-Westfalia, en Germania;
Chalais

* **[[Chalais (VS)|Chalais]]**, cümü del Canton Vales, en Svìsera;
* **[[Chalais (FR-16)|Chalais]]**, cümü del Dipartiment de la Charente, en Francia;
Lens

* **[[Lens (FR-62)|Lens]]**, citadìna del Dipartiment del Pas-de-Calais, en Francia;
* **[[Lens (VS)|Lens]]**, cümü del Canton Vales, en Svìsera;
Benken

* **[[Benken (SG)|Benken]]**, cümü del Canton San Gal, en Svìsera;
* **[[Benken (ZH)|Benken]]**, cümü del Canton Zürigh, en Svìsera.
Eichberg

* **[[Eichberg (SG)|Eichberg]]**, cümü del Canton San Gal, en Svìsera;
* **[[Sant'Orsola Terme|Eichberg]]**, nòm en lèngua mochena del cümü de **Sant'Orsola Terme** en Pruvincia de Trent, en Italia;
Pizz de la Forcola

El **Pizz de la Forcola** (*Piz della Forcola*) l'è ona scima di Alp Lepontinn (Cadena Mesolcina).
A l'è volt 2.675 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva al confin in tra el Canton Grison (comun de Soazza, Mesolcina) e la Lombardia (comun de Gordona e Menaroeula, Valciavenna).
De la banda italiana la fa nass la Val Forcola, traversada del riaa Crezza.
## Vos corelaa
*Pass de la Forcola
*Val Forcola
Garon

El **garon** (variant: *galon*, *caron*) l'è on tocch de l'art de sotta.
L'è strengiuu in tra i fianch e 'l genoeugg. Insemma al botarell a l'è vuna di part pussee important de la gamba intrega.
## El nomm
La parolla *garon* con tutt i sò variant l'è spantegada in Lombardia (e Tesin), Venet, Trentin e Emilia. 
In del rest del mond romanz se doperen di derivaa del latin *coxa* (italian *coscia*, frances *cuisse*, catalan e aragones *cuixa*, portoghes *coxa*, ocitan *cuèissa*, romanc *coissa*, forlan *cuesse*, piemontes *cheussa*, sardegnoeu *goscia*).
## Referiment
Cod (arnes)

La **cod** (variant: *coved*, *coeud*, *coda; *in d'on quei sit a l'è *el cod*) l'è on arnes doperaa per filà i lamm (per esmpi ranz e folcett).
La denominazion la tira denter arnes de tipo e foeusgia diferent, faa soratutt de prej abrasiv de origin natural o sintetega, doperaa per filà lamm e alter ferr per tajà. A segonda del sò material, i cod poeuden vess doperaa sutt, o bagnaa con l’aqua o lubrificaa con l’oeuli: in quell cas chì vegnen ciamaa “cod a oeuli”.

Per antonomasia a l’è ‘l tocchellin de preja de forma piatta e on poo slongada, bombada ai lati e fusellada ai vertes, che ‘l ranzador el dopera per filà (*codà*) la lama de la ranza. Poeuden vess codaa anca alter arnes, compagn de la folc, i forchett, cortei, i restei e via inscì.

Per vess doperada polido, e codà mej, la cod la gh’ha semper nettada e bagnada: per ‘sta reson el ranzador la tegn semper dent a on astusc pien de aqua, che certi voeult l’è messedada con asee, saa o alter aditiv. L’astusc el se ciama *[[codee]]*, e ‘l ranzador le porta lazzaa o penduu a la cintura. Per tegnì ferma la cod e fà minga colà l’aqua, i ranzador eren usaa mettegh dent anca on mazzett de erba.

A segonda del tipo de preja doperaa, la cod la pò vess ciamada *dura *o *dolza*, e la pò servì per lavorà diferent. In de la Svizzera italiana, per esempi, i cod dolz eren impiegaa per codà i ranz coi lamm gross e dur, intant che i cod dur serviven per molà i lamm suttil. 

Vun di sit pussee important per la produzion de cod a l’era Pradalonga, in de la Val Seriana.

## El nomm
La parolla *cod* la vegn del latin *cōtis*, con l'istess significaa. El nomm el ven doperaa anca in italian (*cote*), piemontes (*cov*), forlan (*côt*), sardegnoeu (*goda*) e romanc (*cut*).
La variant *coeud* l'è doperada in certi zonn del Luganes e Varesott, compagn de Vernaa e Marchiroeu.
La variant *coved* l'è tipega del Mendrisiott e de certi zonn del Comasch, compagn de Cernobbi.
## Bibliografia
**VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana*, Centro di dialettologia ed etnografia, Belinzona-Lugan, 1956-...
## Vos corelaa
*Codee
Codee

El **codee** (variant locai: [ko'der], [kwɛr]) o **cozzee**, **cozzera** l'è on contenidor piscinin impienii d’aqua. 
El ranzador el le porta lazzaa o penduu a la coresgia, in sul fianch o in sul dedree cont on rampin, per tegnìggh denter la cod per molà la ranza (e alter arnes).
Certi voeult, per fà in manera che la codada la vaga mej, se mett in del codee, insemm a l’aqua, on poo d’asee, ma anca vin o sal. A Bormi, inscambi, se doperava l’agra.

I codee pussee ordinari hinn faa de legn o de corn. I codee de legn gh’hann ona forma de cilinder e finissen cont ona ponta: inscì el ranzador, quand che ‘l se ferma per mangià, l’è bon de imponcià giò el codee in del terren, per tegnìll drizz e evità che l’aqua la se desperda in gir.
I corn, inscambi, hinn otegnuu di bò e svoiaa de tutta la part di oss. La svoiada la se fa cont el buì el corn. Al dì d'incoeu el pò vess anca faa de lamera o de plastega. 
Ona quai voeulta el codee el pò vess doperaa anca per tegnìggh denter alter arnes tant ‘me foresett o cortei per povà. 

## El nomm
La parolla *codee* la riva del latin *"cotarium" (che l'ha faa nass anca el nomm de la Val Codera, ricca de prej). L'è doperaa in tutt i lengov del nord Italia (varda el venet *coder*/*codaro*, el forlan *codâr*, el piemontes *coé* e via inscì).
La variant *cozzee* la riva del latin *"cotiarium" e l'è doperaa in di Grison (Mesolcina, Calanca, Bregaja, Pos'ciav), in certi zonn de la Valtolina e anca di vai bergamasch e bressann.
## Bibliografia
**VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera Italiana, *Centro di dialettologia e di etnografia, Belinzona-Lugan, 1956...
* Sergio Scuffi, *Nü 'n cuštümàva - Vocabolario dialettale di Samolaco*, Sondri, IDEVV, 2005.

## Referiment

## Vos corelaa
*Cod
*Val Codera
Cadena Mesolcina

La **Cadena Mesolcina** l'è on rosc de montagn di Alp de l'Adula (in di Alp Lepontinn), che marchen el confin in tra l'Italia (Lombardia) e la Svizzera (Tesin e Grison).
La partiss del Pass de Sant Iori e la riva fina al Spluga. La ciappa el sò nomm de la vall grisonesa de la Mesolcina,
## I montagn
*Pizz Tambò, 3.276 m
*Pizz di Pian, 3.158 m
*Pizz Ferree, 3.103
*Pizz Corbett, 3.026 m
*Pizz Quader, 3.015 m
*Scimm de Val Loeuga, 3.004 m
*Piz de la Lumbreida, 2.983 m
*Pizz Pombi, 2.967 m
*Einshorn, 2.944 m
*Guggernüll, 2.886 m
*Scima de Barna, 2.862 m
*Pizz Tamborell, 2.858 m
*Piz Curciusa, 2.853 m
*Pizz Oncell, 2.724 m
*Pizz del Tort, 2.723 m
*Pizz de la Forcola, 2.675 m
*Sass de la Paja, 2.594 m
*Pizz Rongion, 2.576 m
*Pizz Cavregasch, 2.535 m
*Alpetlistock, 2.393 m
*Scima del Stagn, 2.380 m
*Bilinghiera, 1.930 m
Asee

L**** o **ased** (a Bergom: [a'zit]; in bressan *zét* pr. [zet]; in d'on quai sit l'è anca feminil)** **l'è 'na sostanza liqueda, agra e del savor brusch, che se pò messedà con l'aqua. La se otegn de l'azion di acetobatter, che in presenza de l'aria ossiden de l'etanoll, che se troeuva dent ai bev alcolegh fermentaa tant 'me 'l vin o la birra, oltra che in alter mangià compagn di cereai, la frutta e la mel. 

El serviss a condì i insalatt, el pess e alter mangià. In d'on quai sit de la Lombardia el vegn anca miss denter al codee per tegnì bagnada la cod.
## El nomm
La parolla *asee* la vegn del latin *acētum, *con l'istess significaa. Quella parolla chì la se dopera in tant alter lengov romanz (italian *aceto*, napoletan *acito*, venezian *axedo*, piemontes *asì*, emilian *asèi*, sicilian *acitu*, sardegnoeu *achedu*, forlan *azêt*, romanc *aschieu*, romen *oțet*, ladin *ajei*). La parolla la s'è spantegada anca in di lengov germanegh in epoca romana (todesch *essig*, frison *jittik*, islandes *edik*), o anca pussee tard (olandes *azijn*).
Del latin *vinus ager* el vegn el frances *vinaigre*, che 'l s'è spantegaa anca in spagnoeu, catalan e portoghes (*vinagre*), in ingles (*vinegar*) e fina in di lengov celtegh (galles *finegr*, irlandes *fínéagar*, breton *gwinegr*).

## Referiment


## Alter progett
Aesch

* **[[Aesch (ZH)|Aesch]]**, cümü del Canton Zürigh, en Svìsera;
* **[[Aesch (BL)|Aesch]]**, cümü del Canton Basilea Campagna, en Svìsera;
* **[[Aesch (LU)|Aesch]]**, cümü del Canton Lüzerna, en Svìsera;
Bonstetten

* **[[Bonstetten (ZH)|Bonstetten]]**, cümü del Canton Zürigh, en Svìsera;
* **[[Bonstetten (DE-BY)|Bonstetten]]**, cümü del Circondàre de Augùsta, endèl stat federàl de la Baviera, en Germania;
Rheinau

* **[[Rheinau (ZH)|Rheinau]]**, cümü del Canton Zürigh, en Svìsera;
* **[[Rheinau (DE-BW)|Rheinau]]**, cümü del Circondàre de Ortenau, endèl stat federàl del Baden-Württemberg, en Germania;
Kyburg

* **[[Kyburg (ZH)|Kyburg]]**, cümü del Canton Zürigh, en Svìsera;
* **[[Kyburg-Buchegg]]**, cümü del Canton Suleta, en Svìsera
Lohn

* **[[Lohn (GR)|Lohn]]**, cümü del Canton Grisun, en Svìsera;
* **[[Lohn (SH)|Lohn]]**, cümü del Canton Sciafüsa, en Svìsera.
Tenna

* **[[Tenna (TN)|Tenna]]**, cümü de la Pruvincia de Trent, en Italia;
* **[[Tenna (GR)|Tenna]]**, cümü del Canton Grisun, en Svìsera;
Bargen

* **[[Bargen (SH)|Bergen]]**, cümü del Canton Sciafüsa, en Svìsera;
* **[[Bargen (BE)|Bargen]]**, cümü del Canton Berna, en Svìsera;
Buch

* **[[Buch am Irchel]]**, cümü del Canton Zürigh, en Svìsera;
* **[[Buch (SH)|Buch]]**, cümü del Canton Sciafüsa, en Svìsera

* **[[Buch (Neu-Ulm)|Buch]]**, cümü del circondàre de Nöa-Ulma en Baviera
* **[[Buch am Buchrain]]**, cümü del circondàre de Erding, en Baviera
* **[[Buch am Erlbach]]**, cümü del circondàre de Landshut, en Baviera
* **[[Buch am Wald]]**, cümü del circondàre de Ansbach in Bayern, en Baviera

* **[[Buch (AT-8)|Buch]]**, cümü del distrèt de Bregenz, en Austria

* **[[Buch (Rhein-Hunsrück)|Buch]]**, cümü del circondàre de Rhein-Hunsrück, endèla Renania-Palatinato
* **[[Buch (Rhein-Lahn)|Buch]]**, cümü del circondàre de Rhein-Lahn endèla Renania-Palatinato
Solfer

El **solfer** (o *zolfer*, *zolfregh* o *zoffregh* o *zofrigh* o *zolfo* o *solfo*) l'è on element chimegh. El sò simbol a l'è la S, e 'l sò numer atomegh l'è 16.

L'è on non-metall senza odor e savor, e bell bondanzios. La soa forma pussee cognossuda e comuna l'è quella cristallina, d'on color giald intens. L'è present in di solfur e solfaa de ona motta de minerai, e 'l se troeuva a l'istatt pur in di region volcanegh. A l'è on element fondamental per tucc i vivent, perchè 'l se troeuva in d'on fracch de proteinn.

A l'è doperaa anca in de l'agricoltura, oltra che per fà su la polver de sbar.

L'è vun di element pussee cognossuu fin di temp antigh, e l'è citaa anca in de la Bibbia e in di poema de l'Omer.

## El nomm
La parolla *solfer* e i sò variant riven del latin *sulphur*, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian *zolfo*, aragones *ixufre*, spagnoeu e asturian *azufre*, catalan e ocitan *sofre*, cors *zolfu*, frances *soufre*, forlan *solfar*, galizian *xofre*, ligur *sofro*, piemontes *sorfo*, portoghes *enxofre*, romen *sulf*, sicilian *sùrfuru*, romanc *zulpar*, sardegnoeu *zurfu*). La parolla l'è passada del latin anca a l'albanes (*sulfuri*), ai lengov germanegh (danes *svovl*, todesch *schwefel*, frison *swoowel*, lussemburghes *schwiefel*, limburghes *solfer*, bass todesch *swevel*, olandes *zwavel*, norveges *svovel*, svedes *svavel*, fiamengh *sulfer*), ai lengov celtegh (breton *sulfur*, galles *syllfwr*, irlandes *sulfar*) e in d'ona quai lengua slava (bosniegh, croatt e serb *sumpor*).  
## Referiment
Faramans

* **[[Faramans (FR-38)|Faramans]]**, cümü del dipartimènt de l'Isère, en Francia;
* **[[Faramans (FR-01)|Faramans]]**, cümü del dipartimènt de l'Ain, en Francia
Seedorf

* **[[Seedorf (UR)|Seedorf]]**, cümü del Canton Uri, en Svìsera;
* **[[Seedorf (BE)|Seedorf]]**, cümü del Canton Berna, en Svìsera;
Stagn

El **stagn** l'è on element chimegh. El sò numer atomegh l'è 'l **50**, e 'l sò simbol a l'è **Sn**.
L'è on metall de post-transizion putost ladin, dificil de ossidàss e che 'l resist a la corosion. L'è doperaa in d'ona motta de legh (la pussee importanta l'è 'l bronz), e per quattà alter metai che se coroden pussee facilment (per esempi piomb, zinch e azzal).
El stagn el se tira foeu soratutt de la cassiterite e de la stannite.
A l'è de color bianch argentaa e 'l gh'ha ona forma de cristall. L'è staa vun di primm metai a vess doperaa de l'omm, soratutt per fà su el bronz (insemma al ramm). I primm miner de stagn hinn nassuu in Cornovaja, e de lì el metall el s'è spantegaa in tutta l'Europa.
## El nomm
La parolla *stagn* la riva del latin *stannum*, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian *stagno*, catalan *estany*, frances *étain*, spagnoeu *estaño*, romen *staniu*, portoghes *estanho*, sardegnoeu *istangu*). La parolla la s'è spantegada anca in di lengov celtegh goidelegh (irlandes *stán*, scozzes *staoin*, manx *stainney*) e in del basch (*eztainu*).
Terra crea

La **terra crea** (variant: *creda*, *crena*, *greda*, *cleda*), ciamada anca **terra rossa** o **gisc** l'è on deposet che 'l vegn de la decomposizion di sass che contegnen el feldspad (per esempi el granii). La nass in d'on process natural de temp variabel de desenn de mier de agn. Ona voeulta generada, la terra crea la se produs in su lisivazion a oriziont de cumulazion.
Del pont de vista fisegh a l'è on coloid, cont ona particola proppi piscinina e 'na superfis lissa. El diameter di particoi el gh'ha de vess sotta i 0,002 mm. In la frazion testural la terra crea la pò 'vèggh anca di particoi minga minerai, i fitolitt. Del pont de vista chimegh, inscambi, l'è on silicad idrataa de l'alumini.

A l'è ona terra ladina che la ven doperada despess per fa su di vas e di laterizzi.
## El nomm
El nomm *crea* el vegn del latin "crēta", in del sens de "terra che la riva de l'isola de Creta". El termen l'è cognossuu in lombard, piemontes, arpitan, venet e romagnoeu, oltra che in napoletan e sicilian. Inscambi, in italian la *creta* l'è apena vuna di varietà de la crea. A l'è spantegaa anca l'italianism *argilla* (de origin greca), che l'è 'l termen pussee doperaa in di lengov romanz.
Inoltra *cre(d)a* l'ha faa nass di nomm de sit, indè che probabilment a ghe n'era ona motta: per esempi Credera, in del Cremasch.

## Referiment
Lèngua tetun

Ol **Tetun**, ciamàt in portughés Tétum, l’è la lèngua üficiàla de Timor Est ‘nsèma al portughés dal 20 de mas del 2002, cioè da quando Timor Est l’è dientàta indipendènta. L’è öna lèngua austroneziàna che la gh’à però tàte paròle che i vé dal portughés e dal malés o bahasa melayu. 

Ol Tetun ‘l s’è formàt in del sécol XVI, dòpo che i è riàcc i portughés, come lèngua de contàt o pidgin, che l’è pò stàcia creolizàda in del tép.
Ol Tetun ‘l gh’à quàter variàncc: la principàla che l’è parlàda ‘n de la capitàl Dili, la se ciàma *Tetun-Prasa* o *Tetun Dili*, in de la còsta sud e sudoèst s’pàrla ol *Tetun-Terik*, in del tòch sentràl de l’ìzola, ‘mpó sóta Timor Est e impó sóta Timor Oest, s’pàrla ol *Tetun-Belu* e ‘nfì a Metinaro, sö la còsta tra Dili e Manatuto, s’parla la variànt *Nana'ek*.

Al tép di colonizàdur ol portughés l’éra la lèngua üficiàla, ma ol Tetun-Prasa l’éra dovràt come lengua franca e per chèsta rezù l'à tiràt dét tàte paròle da la lèngua portughéza.
Quando ‘n del 1975 l’Indonesia l’à conquistàt Timor Est e ‘l l’à fàcia dientà öna pruìnsa de la sò repüblica l’à pò ach vietàt de dovrà ‘l portughés. La Céza Catòlega alùra l’à decidìt de dovrà ol Tetun al pòst del bahasa indonesià come lèngua de la liturgìa e chèsto l’à ötàt a salvà ‘l Tetun e ‘l l’à facc dientà ü sìmbol de la identità cültüràla e nasiunàla de Timor Est.

Ol Tetun e i ótre lèngue de Timor Est i è stacie standardizàde in di agn ‘90 grasie al laurà del profesùr Geoffrey Hull, che dal 2001 al 2007 l’è stacc ach diretùr del Instituto Nacional de Linguística de Timor Est. Ol profesùr Hull l’è stacc ach 'l ideatùr, ol principàl autùr e ‘l cüradùr del vocabulàre de Tetun e l’à fai nas e l'à cüràt ol giurnàl acadèmich de *Estudos de Línguas e Culturas de Timor-Leste*.
Noranch

**Noranch** (*Noranco*) l'è on quarter de la città tesinesa de Lugan.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1904, quand che l'è staa taccaa a Pambi in del comun de Pambi-Noranch, che l'è restaa in pee fina al 2004.
## Referiment
Tarantasio

El **Tarantasio** (Tarantas) l'è un drag lejendare qe 'l fava stremir i abitants de le rive del lag Gierond, soratœt ind la zona de Lod. Se pensava qe 'l g'hess de maiar i fiolets, e al spacava su infina le barqe. Col so fiat spuzzent al morbava l'aria e 'l fava vegnir a la jent una forma de malann qe i ciamava la “fevra jalda”.

La prœva qe qella storia qé la g'è da tant temp, la sta per esempe ind el nom de una frazion de Cassan su l'Ada qe la se ciama Tarànta.

## Lejenda
Segond le lejende popolar, el lag Gierond l’era abitad da un dragon qe el se ciamava *Tarànto*, cognossid anca col nom de Tarantasio, qe 'l maiava i s'cietin. I cunta su tante storie su qel drag qé, indove però a la fin el drag al ven semper mazzad e 'l lag Gierond al ven sugad. Una storia la dix qe el lag al s'è sugad su perqè l'è intervegnid san Cristoforo, qe al g'ha vencid anca el drag. La storia plussee interessanta l'è forse qella qe la dix qe el drag l'è stad mazzad dal projenitor dei Visconts, qe pœdopo al g'ha catad fœra el bisson col s'cietin in boca come simbol de la so fameia. El bisson al saress l'imajen de Tarantasio, la bestia qe el Viscont al g'haress copad.

La lejenda del drag del Lag Gierond la g'ha ispirad financa el scultor Luigi Broggini qe 'l g'ha catad fœra come model el Tarantasio quand qe'l g'ha cread l'imajen del can a ses çamfe, qe l'è el simbol de l'Eni.

## Bibliografia
* C. Fayer, M. Signorelli, Racconti del Gerundo aspetti di un territorio SIED Milano 2001
Saint-Gervais

* **[[Saint-Gervais (FR-30)|Saint-Gervais]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia;

* **[[Saint-Gervais (FR-33)|Saint-Gervais]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Gironda, en Francia;

* **[[Saint-Gervais (FR-38)|Saint-Gervais]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Isère, en Francia;

* **[[Saint-Gervais (FR-85)|Saint-Gervais]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Vandea, en Francia

* **[[Saint-Gervais (FR-95)|Saint-Gervais]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Val-d'Oise, en Francia
Bras

* **[[Brasc|Bras]]**, art süperiùr de l'òm;

* **[[Bras (FR-83)|Bras]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Var, en Francia
Artigues

* **[[Artigues (FR-83)|Artigues]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de Var, en Francia;
* **[[Artigues (FR-09)|Artigues]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Ariège, en Francia;
* **[[Artigues (FR-11)|Artigues]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Aude, en Francia;
* **[[Artigues (FR-65)|Artigues]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment dei Hautes-Pyrénées, en Francia
Saint-Hilaire

* **[[Saint-Hilaire (FR-03)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Allier, en Francia;

* **[[Saint-Hilaire (FR-11)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Aude, en Francia;

* **[[Saint-Hilaire (FR-25)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Doubs, en Francia

* **[[Saint-Hilaire (FR-31)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Alta Garonna, en Francia 

* **[[Saint-Hilaire (FR-38)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Isère, en Francia;

* **[[Saint-Hilaire (FR-46)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Lot, en Francia

* **[[Saint-Hilaire (FR-63)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Puy-de-Dôme, en Francia 

* **[[Saint-Hilaire (FR-91)|Saint-Hilaire]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Essonne, en Francia
Saint-Jean-le-Vieux

* **[[Saint-Jean-le-Vieux (FR-38)|Saint-Jean-le-Vieux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Isère, en Francia;

* **[[Saint-Jean-le-Vieux (FR-01)|Saint-Jean-le-Vieux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Ain, en Francia

* **[[Saint-Jean-le-Vieux (FR-64)|Saint-Jean-le-Vieux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment dei Pyrénées-Atlantiques, en Francia
Châteauvieux

* **[[Châteauvieux (FR-83)|Châteauvieux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de Var, en Francia;
* **[[Châteauvieux (FR-05)|Châteauvieux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de le Hautes-Alpes, en Francia;
* **[[Châteauvieux (FR-41)|Châteauvieux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de Loir-et-Cher, en Francia;
Le Castellet

* **[[Le Castellet (FR-83)|Le Castellet]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Var, en Francia

* **[[Le Castellet (FR-04)|Le Castellet]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de le Alp de Alta Provènsa, en Francia
La Milano di Enzo Jannacci

La **Milano di Enzo Jannacci** l'è 'l primm album registraa in studi del cantautor Enzo Jannacci, sortii in del 1964.
Quasi tutt i canzon hinn cantaa in milanes, con test scrivuu de l'instess Jannacci, ma anca del Dario Fo e alter autor anmò.
Ona quai canzon l'eva stada giamò publicada 'me singol in di agn prima: inoltra a gh'è ona cover de *[[Ma mì]]*, che l'aveva portaa al sucess l'Ornella Vanoni in del 1959.

Canzon tant 'me *[[El portava i scarp del tennis]]* hinn devegnuu tra i sucess pussee important del cantant milanes, regordaa anch al dì d'incoeu.
## I canzon
#*El portava i scarp del tennis* (Enzo Jannacci)
#*Quella cosa in Lombardia* (Franco Fortini/Fiorenzo Carpi)
#*Andava a Rogoredo* (Enzo Jannacci)
#*M'hann ciamaa* (Enzo Jannacci)
#*Ti te sé no* (Enzo Jannacci) 
#*Prendeva il treno* (Enzo Jannacci)
#*T'ho compraa i calzett de seda* (Dario Fo/Enzo Jannacci)
#*E l'era tardi* (Enzo Jannacci)
#*La luna è una lampadina* (Dario Fo/Enzo Jannacci)
#*Senza de ti* (Enzo Jannacci)
#*Per on basin* (Enzo Jannacci)
#*Ma mì* (Giorgio Strehler/Fiorenzo Carpi)
Mons

* **[[Mons  (BE-WAL)|Mons]]**, l'è 'na cità de la regiù de la Valònia, en Bèlgio

* **[[Mons  (FR-83)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Var, en Francia

* **[[Mons (FR-16)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Charente, en Francia 

* **[[Mons (FR-17)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Charente-Maritime, en Francia 

* **[[Mons (FR-30)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia;

* **[[Mons (FR-31)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Alta Garonna, en Francia;

* **[[Mons (FR-34)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Hérault, en Francia;

* **[[Mons (FR-63)|Mons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Puy-de-Dôme, en Francia;
Arre

* **[[Arre (PD)|Arre]]**, l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Pàdova, en Vèneto, Itàlia;
* **[[Arre (FR-30)|Arre]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
Barjac

* **[[Barjac (FR-48)|Barjac]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Lozère, en Francia;
* **[[Barjac (FR-30)|Barjac]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia;
* **[[Barjac (FR-09)|Barjac]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Ariege, en Francia;
Aigues-Vives

* **[[Aigues-Vives (FR-09)|Aigues-Vives]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Ariège, en Francia
* **[[Aigues-Vives (FR-11)|Aigues-Vives]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Aude, en Francia
* **[[Aigues-Vives (FR-30)|Aigues-Vives]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Aigues-Vives (FR-34)|Aigues-Vives]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Hérault, en Francia
Aigremont

* **[[Aigremont (FR-30)|Aigremont]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Aigremont (FR-52)|Aigremont]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Haute-Marne, en Francia
* **[[Aigremont (FR-89)|Aigremont]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Yonne, en Francia
* **[[Aigremont (FR-78)|Aigremont]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de le Yvelines, en Francia
Bellegarde

* **[[Bellegarde (FR-32)|Bellegarde]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gers, en Francia;
* **[[Bellegarde (FR-30)|Bellegarde]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia;
* **[[Bellegarde (FR-45)|Bellegarde]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Loiret, en Francia;
* **[[Bellegarde (FR-81)|Bellegarde]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Tarn, en Francia;
Fratelli d'Italia (partii)

**Fradej d'Italia**, in italian **Fratelli d'Italia** (in precedenza **Fratelli d'Italia - Alleanza Nazionale**) a l'è on partii politegh italian de drita, guidaa de la Giorgia Meloni. 

## Ligamm de foeura
*Sit offizial
Sei minuti all'alba

**Sei minuti all'alba** (*6 menut a l'alba*) l'è 'l segond album in studi del cantautor milanes Enzo Jannacci. A l'è staa publicaa in del 1966.
El contegn quaivuna in tra i canzon pussee important de la tradizion milanesa moderna, trai quai la sponta la version de ''Faceva il palo''.

## I canzon
#*Sei minuti all'alba* (Jannacci/Fo)
#*Soldato Nencini* (Enzo Jannacci)
#*E io ho visto un uomo* (Enzo Jannacci)
#''La Balilla'' (Enzo Jannacci/musega tradizional)
#*[[Faceva il palo]]* (Valdi/Jannacci)
#*Donna che te dormivet* (Enzo Jannacci)
#*Cosa portavi bella ragazza* (Enzo Jannacci)
#*Chissà se è vero* (Enzo Jannacci)
#*L'appassionata* (Chiosso/Marchand)
#*E savè* (Enzo Jannacci)
#*[[L'è trii dì]]* (canzon tradizional)
#*Ho soffrito* (Marchesi/Ponzoni/Jannacci)
Comps

* **[[Comps (FR-26)|Comps]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Drôme, en Francia
* **[[Comps (FR-33)|Comps]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Gironda, en Francia
* **[[Comps (FR-30)|Comps]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
Cros

* **[[Cros (simbol)|Cros]]**, (en orientàl: *crus*) furma geométrica e sìmbol religiùs
* **[[Cros (FR-30)|Cros]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Cros (FR-63)|Cros]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Puy-de-Dôme, en Francia
Nanni Svampa canta Brassens

**Nanni Svampa canta Brassens** l'è ona serie de trii album del cantant milanes Nanni Svampa, sortii foeura in del 1971.
Come che 'l spiega el titol, el se tratta de cover del cantant frances Georges Brassens, voltaa in lombard (e portaa in del contest milanes) del Svampa, che l'era on grand amirator de la soa oeuvera.
L'unega canzon voltada in italian a l'è *Concorrenza sleale*.
## Lista di canzon
Arent al nomm in lombard ghe sarà miss anca quell original in frances
### Vol. 1
#I assassitt (*L'assassinat*)
#Canzon per el rotamatt (*Chanson pour l'Auvergnat*)
#Poer Martin (*Pauvre Martin*)
#L'erba matta (*La mauvaise herbe*)
#Doman te porti a ballà (*J'ai rendez-vous avec vous*)
#El testament (*Le testament*)
#El bamborin de la miee d'on ghisa (*Le nombril des femmes d'agents*)
#Pelanda tì (*Putain de toi*)
#El gorilla (*Le gorille*)
#La Ginetta (*Marinette*)
#La prima tosa (*La première fille*)
#Mì sont on malnatt (*Je suis un voyou*)

### Vol. 2
#El rochettee (*Le mauvais sujet repenti*)
#Donne di piacere (*La complainte des filles de joie*)
#L'era on bell fior (*Une jolie fleur*)
#El desgrazziaa (*La mauvaise réputation*)
#Pien de corna (*Le cocu*)
#El pastizzon
#El temporal (*L'orage*)
#Purghi i mè peccaa 
#L'ombrella (*Le parapluie*)
#Al mercaa de Porta Romana (*Hécatombe*)
#El beccamort (*Le fossoyeur*)
#La tetta de carna e la tetta de legn (*Le sein de chair et le sein de bois*)

### Vol. 3
#La vocazion (*Le mécréant*)
#La donna de cent cinquanta franch (*La fille à cent sous*)
#Bonomm (*Bonhomme*)
#La guerra del desdott (*La guerre de 14-18*)
#I mè moros d'on temp (*antan*)
#I panchett (*Les amoureux des banc publics*)
#La Rita de l'Ortiga (*Brave Margot*)
#Madonna varda giò (*La prière*)
#El sposalizi (*La marche nuptiale*)
#Visin al mè lares (*Auprès de mon arbre*)
#La mia ganza (*La  traîtresse*)
#Concorrenza sleale (*Concurrence déloyale*)
## Vos corelaa
*Nanni Svampa
*Georges Brassens
Bonnevaux

* **[[Bonnevaux (FR-25)|Bonnevaux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Doubs, en Francia
* **[[Bonnevaux (FR-74)|Bonnevaux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Alta Savoia, en Francia
* **[[Bonnevaux (FR-30)|Bonnevaux]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
Fontanès

* **[[Fontanès (FR-30)|Fontanès]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Fontanès (FR-34)|Fontanès]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Hérault, en Francia
* **[[Fontanès (FR-42)|Fontanès]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de la Loira, en Francia
Monteils

* **[[Monteils (FR-30)|Monteils]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Monteils (FR-12)|Monteils]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Aveyron, en Francia
* **[[Monteils (FR-82)|Monteils]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Tarn-et-Garonne, en Francia
Les Angles

* **[[Les Angles (FR-30)|Les Angles]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Les Angles (FR-65)|Les Angles]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment dei Hautes-Pyrénées, en Francia
* **[[Les Angles (FR-66)|Les Angles]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment dei Pyrénées-Orientales, en Francia
Cesare Prandelli

El **Ceser Prandell** (*Cesare Prandelli* in italian; Ors Noeuv, 19 de agost del 1957) a l'è on alenador e ex giugador de folber.
L'ha giugaa in de la Cremonese (1974-1978), in de l'Atalanta (1978-1979 e 1985-1990) e in de la Juventus (1979-1985).
L'è staa alenador de l'Atalanta, del Lecce, del Verona, del Venezia, del Parma, de la Roma e, soratutt, de la Fiorentina. A partì del 2010 fina al giugn del 2014 l'è staa l'alenador de la Nazional italiana de folber.
Al dì d'incoeu l'è l'alenador del Galatasaray.
Giovan Trapattoni

El **Giovan Trapatton** (*Giovanni Trapattoni*; Cusan, 17 de marz del 1939) a l'è on alenador e ex giugador de folber italian.
L'è staa l'alenador de squader italiann compagn de Milan, Inter e Juventus, oltra che de squader todesch, portoghes e austriegh. L'è l'alenador italiann pussee titolaa, e l'unegh (insemma al Tomislav Ivić, al Ernst Happel e al José Mourinho) a vincc almanch on campionaa nazional in quatter paes diferent.
L'ha alenaa la Nazional Italiana de Folber del 2000 al 2004 e quella irlandesa del 2008 al 2013. L'è vuna di iconn del folber italian.
Filippo Inzaghi

El **Filipp Inzagh** (*Filippo Inzaghi* in italian; Piasenza, 9 de agost del 1973), soranominaa *Superpippo*, a l'è on alenador e ex giugador de folber italian.
L'ha giugaa in d'on poo de squader italiann (per esempi el Parma e la Juventus) per poeu rivà in del Milan in del 2001, indè che l'è restaa fina a la fin de la soa cariera, in del 2012, a trentott agn. L'ha giugaa anca in de la Nazional Italiana de folber del 1997 al 2007. L'è vun di giugador de folber che l'ha faa pussee goal in del mond in di competizion per club.
Dal 2014 al 2015 gh'ha alenaa el Milan.
Senavra (pianta)

G’è diverse piante de **senavra**, qe le fa tœte part de la fameia de le “brassicaceae”. In certe province, per esempe a Bergem e a Bressa, se ciama anca “senaver” (senàer in ortografia unificada).

* *[[Brassica nigra]]*, l’è la senavra nigra, la prima qe l’è stada coltivada come spezie. I g’ha trovad de la somenza de senavra nigra qe la risal a l'etaa del bronz: l’era ind una abitazion su dei passon (“palafìta”) arent al lag de Bienne in Svizera e anca ind un'imbarcazion cinesa de la preistoria. La se doprava anc’pò indel’Antig Ejitt e la s’è spandida in tœta l’Europa e l’Asia. I Spagnœi i l’ha portada in America. Le so piante le pœl cresser olte infina a 3 meter e ‘l savor dei gran, qe i è plutost picinin, l’è fort e picant.
* *[[Brassica alba]]* (o *Sinapis alba*), l’è la senavra bianca (in America i la ciama “jalda”). La ven dal Mediterrane, è la s’è spandida indele rejon temperade. Le piante le ruva a vesser olte  anca 0,6 meter e i so gran i è plussee grands de qei de i oltre varietaa de senavra.
* *[[Brassica juncea]]*, l’è la senavra mora, qe la se ciama anca “bruna” e “cinesa”. L’è un incrox tra la *[[Brassica nigra]]* e la *[[Brassica rapa]]*, e le so piante i è olte da vun a duu meter. I so gran i pesa el dope de qei de la senavra nigra e el so savor l’è picant istess. La ven dal Nord-Africa, da l'India e da l'Asia centrala.
* *[[Sinapis arvensis|Brassica arvensis]]*, l’è la senavra selvadega.

## Conotats
Le piante de senavra le ruva de rar a vesser olte plussee de 2 meter, le g’ha le fœie de sota qe i è large e a forma de piœma de oxell (in latin se dix “pennatifidae”), qelle de sora i è picinine e slongade. I fior i è jalds e a forma de canon de melgot e i desvilupa i fruts, qe i g’ha dent un sac de arme picinine e redonde qe le se usa per fa la famosa salsa de condiment, col savor tipeg, fort e piccant.

## Difusion
La senavra la se cognoss in Europa fin dai temp de l’antiga Grecia. I Roman invece i cognossiva le so proprietaa per conservar la fruta, la verdura, i jus de fruta, el most del vin.
In França la senavra la se dopra fess, in manera special in Borgogna (l’è famosa qella de Dijon), indove se cred qe i g’ha inventad la salsa de senavra, qe in realtaa l’è una mostarda de senavra.

## Medexina
La senavra, la g’ha dent de le proteine particular qe le pœl far vegner a certe persone de le forme de alerjia.
In certe zone de l'Europa orientala i gran de senavra i ven mes’ciads co la mel e i la doprava per far passar la toss. 
Anca in America (in particolar in Canada) i doprava la senavra per curar i polmon e la respirazion: se fava un mes’ciot con la farina e l’aqua e se ‘l metiva sul stomeg e su la s’cena, fin qe ‘l brusava un cicinin. Adess i fa anca dei cerots (varda la bibliografia qé sota).
La senavra la fa ben anca a la circolazion.

## Bibliografia
* 
*
Mus

* **[[Mus (biologìa)|Mus]]**, nòm scentìfich del zèner del qual fa part apò a i sorèch; 

* **[[Müs]]**, (en grafia classica *Mus*), part anatòmica;

* **[[Mus (FR-30)|Mus]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.

* **[[Muse|Müse]]**, di dèje in la Grèsia antiga
Peyrolles

* **[[Peyrolles (FR-30)|Peyrolles]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Peyrolles (FR-11)|Peyrolles]]**, cümü del Dipartiment de l'Aude, en Francia.
* **[[Peyrolles-en-Provence]]**, cümü del Dipartiment de le Bouches-du-Rhône, en Francia.
Pommiers

* **[[Pommiers (FR-30)|Pommiers]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Pommiers (FR-69)|Pommiers]]**, cümü del Dipartiment del Rodano, en Francia.
* **[[Pommiers (FR-02)|Pommiers]]**, cümü del Dipartiment de l'Aisne, en Francia.
* **[[Pommiers (FR-36)|Pommiers]]**, cümü del Dipartiment de l'Indre, en Francia.
* **[[Pommiers (FR-42)|Pommiers]]**, cümü del Dipartiment de la Loira, en Francia.
Sauveterre

* **[[Sauveterre (FR-30)|Sauveterre]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Sauveterre (FR-32)|Sauveterre]]**, cümü del Dipartiment del Gers, en Francia.
* **[[Sauveterre (FR-65)|Sauveterre]]**, cümü del Dipartiment dei Hautes-Pyrénées, en Francia.
* **[[Sauveterre (FR-81)|Sauveterre]]**, cümü del Dipartiment del Tarn, en Francia.
* **[[Sauveterre (FR-82)|Sauveterre]]**, cümü del Dipartiment del Tarn-et-Garonne, en Francia.
Sauzet

* **[[Sauzet (FR-30)|Sauzet]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Sauzet (FR-26)|Sauzet]]**, cümü del Dipartiment de la Drôme, en Francia.
* **[[Sauzet (FR-46)|Sauzet]]**, cümü del Dipartiment del Lot, en Francia.
Saint-Clément

* **[[Saint-Clément (FR-02)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment de l'Aisne, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-03)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment de l'Allier, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-08)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment de l'Ardèche, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-15)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment del Cantal, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-19)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment de la Corrèze, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-30)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-54)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment de Meurthe-et-Moselle, en Francia.
* **[[Saint-Clément (FR-89)|Saint-Clément]]**, cümü del Dipartiment de la Yonne, en Francia.
Saint-Martial

* **[[Saint-Martial (FR-08)|Saint-Martial]]**, cümü del Dipartiment de l'Ardèche, en Francia.
* **[[Saint-Martial (FR-15)|Saint-Martial]]**, cümü del Dipartiment del Cantal, en Francia.
* **[[Saint-Martial (FR-16)|Saint-Martial]]**, cümü del Dipartiment de la Charente, en Francia.
* **[[Saint-Martial (FR-17)|Saint-Martial]]**, cümü del Dipartiment de la Charente-Maritime, en Francia.
* **[[Saint-Martial (FR-30)|Saint-Martial]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Saint-Martial (FR-33)|Saint-Martial]]**, cümü del Dipartiment de la Gironda, en Francia.
Saint-Nazaire

* **[[Saint-Nazaire (FR-30)|Saint-Nazaire]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Saint-Nazaire (FR-44)|Saint-Nazaire]]**, cümü del Dipartiment de la Loira Atlantica, en Francia.
* **[[Saint-Nazaire (FR-66)|Saint-Nazaire]]**, cümü del Dipartiment dei Pyrénées-Orientales, en Francia.
Tavel

* **[[Tavel (FR-30)|Tavel]]**, cümü del Dipartiment del Gard, en Francia.
* **[[Tafers|Tavel]]**, nòm en fransés del cümü de Tafers, endel Canton Friburgo, en Svìsera.
Omaha Beach

**Omaha Beach** (cioè: *Spiàgia de Omaha*) l'è 'l nòm en còdes che gh'ìa stat dat a giü dei pòscc principài catàcc fò per el sbarch en Normandia del 6 de zögn del 1944, endèl quàder de la Segonda Guera Mondial. 

La spiàgia l'è longa 8 chilòmetri e l'è sitüàda sö la còsta setentriunàla de la Francia, söl Canal de la Mànega, 'ntra Sainte-Honorine-des-Pertes a oriènt e Vierville-sur-Mer a ucidènt. L'ìa stada cunsideràda en pónt stratégich per püdì colegà le trüpe britàniche sbarcàde a èst e chèle americàne sbarcàde piö a òvest. El sbàrch a Omaha l'ìa stat asegnàt a le fórse americàne, el traspórt per mar dei soldàcc e del materiàl l'è stat fat de la marìna americana con quach ünità de la marìna britànica.

El "dé D", la 29ª diviziù de fanterìa a la qual gh'ì stat agregàt òt compagnìe de Rangers americà dirotàde de Pointe du Hoc, la gh'ìa de asaltà la metà ucidentàla de la spiàgia. La 1ª diviziù de fanterìa, la gh'ìa de ciapà la metà orientàla. Le prìme ondàde de atàch, efetüàde coi cararmàcc, co le fórse de fanterìa e coi sapadùr, le gh'ìa l'encàrech de 'ndeboléser le diféze costiére e rènder piö fàcil el sbàrch co le ünità navài piö grànde per le ondàde che sarès riàt dòpo. L'obietìf de l'operasiù l'ìa creà a Omaha 'na testàda de put de presapoch òt chilòmetri de profondità, 'ntra Port-en-Bessin e 'l fiöm Vire, e mèter en colegamènt i soldàcc britànich sbarcàcc a Gold Beach, a orient, e rià 'nfìna a la zòna de Isigny a ucidènt per colegàs col VII Còrp, che 'l sarès sbarcàt a Utah Beach. A contrastà 'l sbarch dei aleàcc gh'ìa la 352ª de fanterìa todèsca. Postàcc sö puzisiù furtificàde e difìcii de ciapà per via de la conformasiù de la còsta, la strategìa dei todèsch l'ìa de difindìs de töcc i asàlcc via mar sö la lìnea de còsta.

El "dé D", a Omaha, gh'è però nat póch come che gh'ìa stat pianificàt. Le cundisiù de navigasiù le g'ha fat che, le piö tàte de le ünità navài de sbarch le riès mìa a sbarcà endèi póncc stabilìcc. Le fórse todèsche i éra piö nömerùze e gaiarde che chèl che i se spetàa i aleàcc e le g'ha fat en mòcc de dàgn a le trùpe americàne. Sóta 'n vülüm de föch piö gròs de le previziù, i sapadùr i g'ha püdìt avansà con tate dificoltà e i g'ha fadigàt a eliminà i ostàcoi preparàcc sö la spiàgia, e isé i òm e i materiài che sbarcàa dòpo de lur i nàa a finìa a 'nmocelàs en chèi póch canài che i soldàcc de le prìme ondàde i éra riàcc a desliberà. 

Endebulìcc per le vìtime patìde zà apéna endèl sbarcà, le trùpe dei asalidùr che gh'è scampàt i è mìa riàde a desliberà le vìe de uscita de la spiàgia, tròp difindìde, e isé s'è creàt dei óter problémi e ritàrdi per le operasiù de sbàrch progetàde per rià a dàga sostègn ai prim sbarcàcc. A la fì i aleàcc i è riàcc apéna a penetrà con dei drapèi pesègn de scampàcc che g'ha efetuàt asàlcc emprüizàcc, scalàt i curnù che i éra le puzisiù difindìde piö bé. A la fì de la zornàda i éra riàcc a ciapà dò puzisiù pesène izolàde che, cutra le diféze piö dèbole del intèrno, i è però sintìde care piö tàrde per centrà i obietìf uriginài del "dé D" endèi dé söcesìf.
Lengua polaba

**"Polab"** a l'è 'l nomm che ghe demm a on rosc de lengov slav ocidentai compagn in tra de lor, che eren parlaa in de la Germania del nord e che incoeu hinn descomparii.
Eren parlaa in de la region del Magdeburgh, de l'alta Sassonia, del Brandeburgh e de la Pomerania, in sul cors del fiumm Elba (in polacch *Łaba*). S'hinn estingiuu in del XVIII secol, per l'influenza di lengov germanegh.
Gh'è restaa ona quai testimonianza del polab, e 'n cognossom almanch 2.800 paroll.
## Esempi de lengua: el Pader Noster
Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai
Sjętü wordoj tüji jaimą
Tüji rik komaj
Tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi
Nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns
A wütâdoj nam nose greche
Kok moi wütâdojeme nosim gresnarem
Ni bringoj nos wâ warsükongę
Toi losoj nos wüt wisokag chaudag.

## Ligamm de foeura
*On'altra version del Pader Noster