open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arcis-sur-Aube

**Arcis-sur-Aube** l'è ona città de la Francia cont ona popolazion de   abitant.
El se troeuva in de la region de Sciampagna-Ardenn, in del dipartiment de l'Aube (el fiumm che le traversa).

Ad Arcis-sur-Aube a l'è nassuu vun di protagonista de la Rivoluzion Francesa, el Georges Jacques Danton (1759-1794). Inoltra, in del 1814 gh'è stada combattuda voeuna di ultim battali di Guerr Napoleonigh.


## Gemellagg
* Gomaringen, Germania.

## Riferiment
Wavre

**Wavre** (*Wåve* in vallon; *Auve* o *Aufe* in del vallon local; *Waver* in olandes) l'è on comun del Belgi cont ona popolazion de 32.576 abitant.
El se troeuva in Vallonia, in de la provincia de Brabant Vallon.
A Wavre la s'è combattuda l'ultima battalia di Guerr Napoleonigh.
Andrea Massena

**Andrea Massena** (*André Masséna* in Frances; Nizza 1758 - Paris 1817), l'è staa on militar e omm politigh frances de origin italiana.

L'ha tolt part a tutt i campagn del Napoleon, col mettes in mostra soratutt in de la Battalia de Genova (1800), a Essling in del 1809 e in Portogall l'ann dopo.

Dopo de la fin de l'Imperi Frances, el s'è s'ceraa cont el re Luis XVIII e l'è staa governador de Paris.
Batàlia de Quatre-Bras

Pò che la marcia de Napoleù in dei Cent dé a l'avéa purtada i frances dét a Bruxelles, che la sarèss istada öna imputanta vitòria politiga, ol Duca de Wellington a l'gh'ìa de reurganisà i sò òmegn.

Vòt mela òmegn de Sassonia e de Weimar a i tegnìa la posissiù de **Quàter Bras**, che l'era fundamentala per cülegà i ingles del Wellington coi prussià del Blücher contra i frances, e 'l Wellington gh'à cumandà de mandarghe töcc i renfòrse ch'a l'pödìa.

Se l'maresciàl frances Ney a l'se födess spustà prest, la matina del 16 de giögn del 1815, a l'sarèss probabilmente riàt a ciapà 'l sit. Ma l'Ney l'à spetàt fin ai dò, quand ol General Reille l'à tacàt con 20.000 òmegn. I Frances i ère dré ad avansà, ma i renfòrse aliàcc i ère zamò dré a rià, e a sira i Aliàcc gh'ìa 26.000 òmegn e 42 canù.

A sira i òmegn del Wellington i ére riàcc a 36.000 e i gh'à cumensàt a recuperà la tera perduda. La bataglia l'èra terminada sansa vincidùr, ma per Napoleù l'è stada öna sconfita tàtica pesanta.
Napoleon III de Francia

El **Carlo Luis Napoleon Bonapart** (frances; *Charles Louis Napoléon Bonaparte*; Paris, 1808 - Chislehurst, 1873) l'è staa imperador di Frances cont el nomm de **Napoelon III** del 1852 al 1870.

L'era nevod del Napoelon (perchè fioeu del fradell Luis) e la soa mamma l'era l'Ortensia de Beauharnais. In del 1815 l'è scappaa in Svizzera, indove l'è vegnuu grand. In del 1831 l'è staa in Italia, indove l'ha tolt part ai mott de la Carboneria, e l'ann dopo, a la mort del fioeu del Napoleon, el s'è proclamaa capp del partii bonapartista. In del 1836, e poeu in del 1840, l'ha tentaa on'insurrezion contra la monarchia francesa, ma el gh'ha 'vuu de scappà in Gran Bretagna.

L'è tornaa in Francia in del febrar del 1848 e l'è staa eleggiuu a la costituent e, in del mes de dicember, President de la segonda repubblica. La soa politiga reazionaria (soppression del vot per tucc, e spedizion contra la Repubbliga Romana) l'ha portaa poeu al sò colp de Statt del duu de december del 1851. On ann dopo, cont ona votazion general, la repubbliga l'è stada scancellada per fà sù el segond Imperi, e lù el vegniva faa imperador col ciappà el nomm de *Napoleon III*.

Dopo de l'attentaa a la soa vita de part del Felice Orsini (genar del 1858) e dopo la soa relazion con la contessa Castiglione, l'ha ciappaa a coeur la causa de l'Unità Italiana e in del 1859 l'ha vuttaa el Regn de Sardegna in de la Segonda Guerra de Indipendenza Italiana.
In del 1870 l'ha deciaraa guerra a la Prussia ma l'ha perduu: el sò imperi l'è crodaa giò e lù l'è andaa in esili in Gran Bretagna.
Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé

El **Luis Antoni Enrigh de Borbon-Condé**, mej conossuu cont el titol de **Duca d'Enghien** (in frances: *Louis Antoine Henri de Bourbon-Condé, duc d'Enghien*; Chantilly, 1772 - Vincennes, 1804) l'è staa on nobil frances, l'ultim de la soa dinastia.
Ai temp de la Rivoluzion Francesa el s'è s'ceraa cont i nobil che hann segutaa a combatt contra el governa repubblican. Quand l'esercit realista (organizzaa del sò pader e del sò nonno) l'è staa battuu, lù el s'è refugiaa in del Baden, indove 'l s'è sposaa.
Quand el Napoleon l'ha sentuu che 'l gh'era on complott monarcigh contra de lù, col pensà che 'l capp el fuss proppi el duca d'Enghien, l'ha faa rapì e fusilà. L'azion l'è stada on grand inscandol per tutta l'opinion pubbliga europea, che l'ha mettuu in cattiva lus el Bonapart.
Battaja de Trafalgar

La **Battaja de Trafalgar** l'è staa vun di sconter di guerr napoleonigh.
Trafalgar l'è on promontori de la costa spagnoeula minga lontan de Cadis. El vintun d'ottober del 1805 la flotta inglesa, comandada de l'Horatio Nelson, l'ha combattuu e battuu ona flotta francesa e spagnoeula. El Nelson l'è mort a la fin de la battaja.
Quella battana chì la gh'ha daa on colp mortal a la flotta del Napoleon e l'ha stabilii che l'egemonia di mar a l'era saldament in di man di Ingles.
Bataia de Hohenlinden

La **bataia de Hohenlinden** l'è stada combatìda ai 3 de Dezèmber del 1800 'ntra i fransés comandàcc de del General Moreau forte de 100.000 òm, e i austrìaci de l'Arciduca Johann che 'nvéce 'l gh'ìa a dispuzisiù  130.000 òm.

I austrìaci i fàa cönt de culpéser i fransés söl fiànch entàt che i avansàa 'nvèrs Mònaco en Baviera, ma pò l'Arcidùca el g'ha cambiàt i sò piani e 'l g'ha atacàt diretamènte sö la stràda principàla, de le bànde de la citadìna de Hohenlinden.

I fransés i gh'ìa 'na puzisiù defensiva ideàl, e i sò generài Ney, Grouchy e Richepanse i g'ha seghetàt a atacà i autrìaci söi fianch enfìna che chèsti i s'è ritiràcc, condèn totàl de 18.000 òm pirdìcc cutra i sich mìla pirdìcc dei fransés.

Dòpo de trè setemàne l'Austria la g'ha firmàt l'armestése.
Jean Victor Marie Moreau

El **Jean Victor Marie Moreau** (Morlaix, Bretagna, 1763-Louny, 1813) l'è staa on general frances.

In del 1789 l'è entraa a fà part de la Guardia Nazional, ma duu ann dopo el passava a comandà on battajon de volontee. L'ha combattuu a Neerwinden e, quand in del 1795 el general Jean-Charles Pichegru l'è staa restaa, l'ha ciappaa el comand di Frances in Olanda, per poeu taccà la Germania.
A l'era in Italia quand el general Barthélémy Catherine Joubert l'è staa coppaa a Novi Ligure e l'ha ciappaa el comand de l'armada d'Italia.
In del 1800 l'ha vinciuu a Hohenlinden, ma el success el gh'ha daa a la crappa, e l'ha scominciaa a pensà a la politiga. L'è staa restaa per vess staa favorevol a on complott monarchigh e l'è staa menaa per des ann in esili in Ameriga. 

In del 1813 l'è tornaa in Europa e l'è vegnuu aiuttant de Lissander I de Russia, per poeu vess ferii a mort a Dresda.
Abecee latin

L**'abecee latin**, ciamaa anca **Ruman**, a l'è ul püssee duvraa intra i sistema alfabétich dal mund, 
tant che al sa pö truvá in tücc i cuntinent, in dúe a l'è staa purtaa dai 
culunizadur che a vegníven da l'Europa; da alura a l'è staa adutaa anca par di lengu 
indígen, cuma ul Tagalog int i Filipinn o par l'Indunesian.

I lètar fundamental a hinn:

## I lètar grand

## I lètar piscinn

Chesti lètar a hinn mía assee par representá i divèrs sun in tüti i lengui 
che a dövren l'alfabet latin; par chest, a hinn a staa giuntaa sía di segn diacrítich 
(tilda, çuveta, hacek, sura-lineatura, segn intal mezz ecc.) sía di liadür, 
(es.: ß) sía impurtant lètar da precedent alfabet (es.: þ) sía diagraf, uvera cumbinazion de
püssee caratar come *ll* o *ch*.

## Storia
L'alfabet latin al nass int al VIII secul p.d.C e al deriva da chel etrüsch, basaa su chel grech. 
Finn a l'Etaa da mezz, a esistéven dumà i lètar grand. Cun la fin dal imperi ruman, i lengu növ adòten l'alfabet latin, e inscí anca di pòpul mía indo-europej cuma Ungares e Finlandes; dopu cun la culunizaziun l'alfabet
al sa spantega par tüt ul mund.
Jacques Necker

El **Jacques Necker** (Ginevra, 1732 - Coppet, 1804) l'è staa on finanziee svizzer.
In del 1777 l'è staa ciamaa a menà i finanz de la Francia, governada al temp del re Luis XVI de Borbon.
L'ha provaa de reordinà i entrad e de sminuì i spes e, in del 1781, l'ha pubblicaa per la prima volta el bilansc del paes. Ma i ambient de cort l'amaven minga, perchè 'l toccava i sò privilesg: inscì, semper in del 1781 hinn riessii a scasciàll foeura.
Ciamaa ancamò in del 1788, a l'era in cariga quand che l'è s'cioppada la Rivoluzion Francesa, ma già che la situazion l'era 'dree ancamò a gravàss, in del 1790 el s'è retiraa per semper.
Paul François Jean Nicolas de Barras

**Paol Francesch Gioann Nicòla de Barras** (Fox-Amphoux 1755 - Paris 1829) l'era on òmm politich frances. 
Deputaa a la Convenzion, l'haa favorii la condanna del Robespierre e ajudaa la salida del Napoleon, ma dòpo del colp de staa del 28 Brumaj quest l'haa preferii tajall foeura e lù l'è andaa a viv in Belgi in del 1801 e poeu, in del 1810, a Roma. Dòpo de la restaverazzion l'è staa minga perseguitaa, anca si lù l'aveva votaa in del genar del 1793 per la mort del Luis XVI.
Dego

**Dego** (en lìgure: *O Dê*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Cairo Montenotte, Castelletto Uzzone (CN), Giusvalla, Gottasecca (CN), Piana Crixia, Spigno Monferrato (AL).

## Bataja de Degh
paràgrafo en Milanés, ortografìa clàsica

***Vàrda apò: [[Bataja de Degh]]***

Dòpo de la vitòria de duu dì prima, el Napuleoon el riessiva a ciappaa anca la citaa de Degh aj austriach el 14 de avril del 1796 per vess casciaa foeura dòpo de pòcch or.
El dì seguent el comandava personalment l'attach cont el qual i frances i ciapaven definitivament la citaa.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Dego l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Battaja de Cairo Montenotte

La **Battaja de Cairo Montenotte** l'è stada voeuna de quei che s'hinn combattuu in la Campagna d'Italia.

Al comand de 40.000 omen malmess, el Napoleon l'era in marcia vers la Lombardia per podè batt i Austriegh.
El dodes de april del 1796 el s'è trovaa in d'ona piana piemontesa arent a Cairo Montenotte, in mezz ai forz del Regn de Sardegna (25.000 omen comandaa del general Colli) e austriegh (35.000 omen comandaa de Jean-Pierre Beaulieu).
Anca se l'era serciaa de duu esercit nemis, l'è riessii a mettej tucc duu in rotta e l'ha faa anca desmilla presonee.
Dresda

**Dresda** (*Dresden* in tudesch; *Dreschde* in alemann; *Dresdn* in bavares; *Drážďany* in cech; *Drezno* in pulach; *Drježdźany* in lüsazian; *Dresde* in frances e spagnö; *Drezda* in üngheres) a l’è una cità de la Germania de  abitant (dato del ).
A l'è la capital del Land (Stat Federal) de la Sassonia. La se tröa in sül fiüm Elba e la gh'ha anca un port in sül fiüm.

## Ecunumia
La cità a l'è arent a impurtant riserv de lignite e la se tröa arent a bun vij de cumünicaziun.
Se tröen anca atività cumerciaj e indüstriaj: chimiga, eletrutecnica, mecaniga de precisiun (futugrafia e otica), indüstria de la ceramica, del veder, di vistì e de l'alimentaziun.

## Cultüra
A Dresda la gh'è un'üniversità fundada in del 1828 e istitüziun d'istrüziun scentifich e artistich.

## Galerìa de fóto

Dresden-1500-Panorama von W-2008-gje.jpg|Panorama
Dresden-2248-Theaterplatz vom Zwinger-2015-gje.jpg|Theaterplatz
Dresden-2254-Hausmannsturm vom Zwinger-2015-gje.jpg|Hausmannsturm
Dresden-1242-Karstadt vom Kreuzkirchturm-2008-gje.jpg|Altmarkt
Dresden-1212-Neumarkt-2008-gje.jpg|Neumarkt
Dresden-1398-Zwinger von W-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-1406-Zwinger-Kronentor-2008-gje.jpg|Zwinger
Dresden-2142-Elbpanorama-Semperoper-2015-gje.jpg|Semperoper
Dresden-2116-Elbpanorama-Kunstakademie-Frauenkirche-2015-gje.jpg|Frauenkirche
Dresden-1448-Heissluftballons-2008-gje.jpg|Elbufer


## Riferiment
Lipsia

Lìpissia (in tudesch *Leipzig* (IPA: ; *Lipsk* in lüsazian e pulach; *Lipsko* in cech e sluach; *Lipcse* in üngheres) a l'è una cità del stat federal de la Sassonia (Germania), quela püssee granda cun  abitant (dato del ). 

## Ecunumia
'Sti sucietà chì gh'hann la sede a Lipsia:
* Amazon
* Blüthner, che fan i pianufort
* BMW
* Porsche
* Siemens
## Trasport
Lipsia a l'è un nöd feruviari important in tücc i direziun. A poch chilometer de la cità a gh'hinn dü reuport: el de Leipzig-Halle e l'Altenburg-Nobitz.

## Cità gemelaa
* Addis Abeba, Etiopia (2004)
* Birmingham, Regn Ünì (1992)
* Bulugna, Italia (1962)
* Brno, Repüblica Ceca (1973)
* Franchfort, Germania (1990)
* Hannover, Germania (1987)
* Houston, Texas, Stat Ünì d'America (1993)
* Kiev, Ücraina (1961)
* Cracovia, Pulonia (1973)
* Liun, Francia (1981)
* Nanchin, Cina (1988)
* Salunich, Grecia (1984)
* Travnik, Bosnia e Erzegovina (2003)

## Ligam de föra
* Sit ufizial 
* Fotu panuramich

## Riferiment
Michelangelo Alessandro Colli-Marchini

El **Michee Lissander Colli-Marchini** (Vigeven, 1738 - Fiorenza, 1808) l'è staa on general italian.
L'è staa al servizzi de l'Austria (perchè al temp la Lomellina la faseva anmò part del Ducaa de Milan) e l'ha combattuu in d'ona motta de guerr de l'Imperi.
In del 1792 l'Austria el gh'ha regalaa el Colli al Regn de Sardegna, vun di primm statt a vess taccaa de la Francia revoluzionaria. Però l'è staa battuu a Ceva e a Mondovì; a bon cunt l'è riessii a tegnì insema i sò soldaa per rivà a firmà l'armistizzi de Cherasch, che l'è staa ona sconfitta, ma minga on disaster.
L'ha anca comandaa alter esercit (semper in fonzion anti-francesa) e l'ha finii la soa carrera 'me ambassador austriegh in del Regn d'Etruria.
Battaja de Mondovì

La **battaja de Mondovì** l'è stada voeuna de quei de la Campagna d'Italia.

Dopo d'avè vinciuu a Cairo Montenotte a Dego, el Napoleon l'era 'dree a cercà la battaja final cont i Piemontes, comandaa del general Colli.
El 21 de april del 1796 l'è riessii a trovài a Mondovì. L'ha taccaa cont ona forza de 17.500 omen contra i 13.000 di nemis. El primm assalt di Frances l'è staa respingiuu, ma el segond el gh'ha 'vuu success e 'l Colli l'ha dovuu retiràss anmò 'na voeulta.
Duu dì dopo i Piemontes hann ciamaa l'armistizzi, firmaa la settemana adree a Cherasch.
Tratàt de Luneville

Ol **Tratàt de Lunéville** l'è stacc firmàt a Lunéville ol 9 fevrér del 1801 (20 pluviôse an IX) tra 'l Joseph Bonaparte, rapresentànt de la Frànsa, e 'l cónt Johann Ludwig von Cobenzl, rapresentànt de l'Aüstria.

Chèsto tratàt l'è stài firmàt dòpo la batàia de Marèngh enzìda dal Napoleù ol 18 de zögn del 1801 e dòpo la batàia de Hohenlinden enzìda dal Jean Victor Marie Moreau ol 3 de dezèmber sèmper del 1801 e l'à segnàt la fì de la segónda coalisiù anti fransèza.

Ol tratàt l'à confermàt chèl che s'éra zamò decidìt col Tratàt de Campoformio e 'l confermàt che i restàa di Fransés töcc i teritòre sö la rìa a mansìna del Reno, l'l'Aüstria la gh'éra de ricognòs la Repüblica Sguìsera, la Repüblica Ligüra, la Repüblica Batava, lasà che la Repüblica Cizalpina la se slarghès e la ciapès Modena e i Legasiù e che 'l Grandücàt de Toscàna 'l pasès da Ferdinand de Habsbourg a Louis I de Bourbon, però la pödìa tègnes i teritòre de la Serenisima.
Giovann Battista de Asburgh-Lorena

El **Giovann Battista de Asburgh-Lorena**, arciduga d'Austria e cont de Meran (Todesch: *Johann von Habsburg-Lothringen, erzerzog von Österreich*; 1782 - 1859) l'è staa on nobil e general austriegh.
L'era el fradell pussee giovin de l'imperador Francesch I e de l'arcidura Carlo. L'è staa minga on general bon de fà la guerra, miss al comand domà perchè 'l partegniva a la famiglia real.
La soa prima battalia l'è stada in la campagna todesca contra i Frances in del 1800, e per la soa inesperienza i Austriegh hinn staa battuu a Hohenlinden (arent a Monegh) el 3 de december.
Duranta la campagna del Danubi (1809) l'è riessii a batt l'Ugeni de Beauharnais in de la Battalia de Sacile, per poeu però vess sconfiggiuu in l'istess period a Raab.

Dopo de la Battalia de Wagram, el sò fradell Carlo l'ha ditt che la battalia l'è stada persa proppi perchè quell lì gh'è rivaa tardi in sul camp: de quell moment el rapport tra i duu l'è andaa semper pesg.
Col lassà perd i ambizion militar el s'è dedicaa a la Stiria, indove 'l s'è interessaa a la nadura, a l'agricoltua e a la tecnologia. L'è staa on alpinista, on casciador e on collezionista de minerai.
Battaja de Sacile

La **Battaja de Sacile** l'è stada ona battaja di guerr napoleonigh.

El 16 de april del 1809 l'esercit austriegh, comandaa de l'Arciduga Giovann l'è riessii a batt i Italian e i Frances comandaa del vicerè Ugeni de Beauharnais arent a Sacile (provincia de Pordenon).
A bon cunt la vittoria l'è minga servida a fermà la retirada austriega, già che la campagna l'è poeu andada innanz vers la pianura ungheresa e i istess esercit s'hinn retrovaa a combatt a Raab de lì a duu mes e, quell'altra voeulta lì, el resultaa l'è staa el contrari.
Wagram

*Deutsch-Wagram (conossuda on temp domà 'me *Wagram*), comun austriegh.
*Wagram (Statt Unii), comun di Statt Unii.
*Wagram (Polonia), comun polacch.

*Battalia de Wagram, voeuna di pussee important battalie di Guerr Napoleonigh.
Joseph Fouché

**Joseph Fouché** (Le Pellerin (Loire-Atlantique), 1759 - Triest, 1820) l'è staa on politigh frances.
L'era on deputaa giacobin a la Convenzion e l'è staa protagonista in del period del Terror. In del 1799 l'ha poggiaa el colp de statt del Napoleon e l'è staa faa minister de la polizia fina al 1810, e ancamò duranta i Cent Dì.
Dopo che l'è tornaa el Luis XVIII l'è restaa al sò post, ma in del 1816 l'è staa scasciaa foeura in esili, in quant el vegniva consideraa in tra i responsabil morai de l'assassin del re Luis XVI. Nissuna cort europea l'ha voruu, inscì l'è mort pover e soll.
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord

**Charles Maurice de Talleyrand-Périgord** (Paris, 1754 - Paris, 1838) l'era on politegh e prelaa frances, rapresentant del cler ai stat general, poeu l'è staa member de la costituenta e in del 1792 l'è staa costrett a emigraa. Tornaa indree in del 1796 l'haa sostegnuu el Direttori e poeu el Napoleon.

In tra i artefis de la restaverazion di Borbon in del 1815 l'ha tolt part al Congress de Vienna in qualitaa de minister di affar forest frances, e l'haa savuu desfrutaa a favor del sò pais i rivalità in tra i vincitor.

In del 1834 a l'era imbasciator a Londra e l'ha firmaa el trataa franco-ingles. 

L'haa lassaa on interessant liber de memori.
1949

El **1949** a l'è 'n ann del secol quell de vint.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Prujezziun da Hammer

La **prujezziun da Hammer** l'è una prujezziun cartugràfica pseudo-azimütala equivaleent (la preserva i propurziun di àrei), mía cunforma (la distursiona i àngul).

Chesta prujezziun l'è un artefatt matemàtich, mía una representazziun d'una custrüzziun geumètrica.
La sa fa sü cun l emisferi centraal da la prujezziun azimütala equivaleent a tòcch (par caart lucaal) ul reest dal globus, dupiaant la scala urizuntala finn a furmá una eliss ul dòpi larga che alta.

Süpuneent una scala a l'Equatuur *escala* e un meridian centraal da lunghezza *long0*, sti chí a inn i equazziun per catá fö i cuurdenaat *x , y* intal plan pal lööch cun longitüüt *long* e latitüüt *lat*:

  d = sqrt( 1+cos(lat)*cos( (long - long0)/2) )
  x = scala * 2 * ( sqrt(2) * cos(lat) * sin( (long - long0)/2) ) / d
  y = scala * ( sqrt(2) * sin(lat) ) / d
Ateismu

L**'ateismu**, in del sens püssee largh de la parola, a l'è l'assenza de fede int l'esistenza de Diu, o de realtà trassendent l'om. Questa definiziun la ciapa dent tant quij che a sustegnen che i dei a esisten minga (la definiziun püssee stregia d'ateismu), quant quij che gh'han nissüna credenza in sü l'esistenza di dei, inscì ciapand dent l'agnosticismu vers la religiun, che l'aferma che se pò minga dì vargot sü un argument del qual se gh'ha minga assee da cugnussenza. 

Malgraa i ateista a hin despess di raziunalista e un bel poo de lur a hin scetich o ümanista, a l'è minga duma un'ideulugia che i ateista a spartissen.
Asca quest chí, una bona part di ateista a hinn nò antireligius, ma religius o spirtüal malgraa l'assenza de credenz in l'esistenza da Diu.

## Vus curelaa
*Deismu
*Teismu
Raab

*Raab (donna), personagg del liber de Giosuè.
*Raab (Austria), comun austriegh.
*Raab (fiumm), nomm todesch de on fiumm tra Austria e Ungheria.
*Raab (Stefan), cundütur televisif e Showman tudesch.
Jean-Baptiste Jules Bernadotte

**Jean-Baptiste Jules Bernadotte**, dopo conossuu 'me **Carlo XIV Giovann de Svezia** e **Carlo III Giovann de Norvegia** (in svedes: *Karl XIV Johan*; in norveges: *Karl III Johan*; Pau, Pyrénées-Atlantiques,  1763 -  Stuculma, 1844) l'è staa on general frances e poeu re de Svezia e de Norvegia.

L'ha scominciaa la soa carrera militara in de l'esercit frances in del 1780 e in del 1794 l'è vegnnu general.
L'ha combattuu in sul Reno (col vincc a Limburgh in del 1796) e duu ann dopo l'è staa scasciaa via per avè criticaa la guerra contra la segonda coalizion. El s'è sposaa con la Desirée Clary.

Tornaa in de l'esercit, l'ha combattuu ben a Austerlitz, ma in del 1807 l'è staa scasciaa foeura anmò 'na volta per come 'l s'è comportaa a Jena (indove l'è minga 'ndaa a vuttà el Napoleon) e a Auerstädt (indove l'ha minga vuttaa el Davout). El s'è salvaa domà perchè 'l Davout l'è riessii istess a vincc, e perchè la Clary l'era stada on'amanta de l'imperador.
Tornaa ancamò 'na volta l'è riessii a vincc contra i Prussian a Lubecca e poeu a Mohrungen, Spanden e Linz, ma per la terza volta l'è staa mandaa via, dopo la battalia de Wagram.

Però l'è staa eleggiuu *princip de Svezia*, indove che 'l Carlo XIII a l'era senza fioeu. L'ha mettuu la soa forza militar al servizzi del sò paes noeuv.

De princippi el s'è mostraa amis di Frances, ma quand che quei là hann occupaa la Pomerania, che l'era svedesa, in del 1812 l'ha scominciaa a cambià leanz. In del 1813 l'ha tolt part a la Campagna de Germania contra el Bonapart, col batt l'Oudinot a Gross Beeren e 'l Ney a Dennewitz, poeu l'ha tolt part a la Battalia de Lipsia. Però poeu dopo l'è pù combattuu contra el sò vegg imperador.

In del 1814 la Svezia l'ha nettuu la Norvegia e in del 1818 el Bernadotte l'è vegnuu re. La soa dinastia l'è sul trono de Svezia anca al dì d'incoeu.
Paolina Bonapart

La **Paolina Bonapart** (Ajaccio, 20 de ottober del 1780 - Firenze, noeuv de giugn del 1825) l'era la sorella preferida de Napoleon.
Lù el se sentiva on poo el sò protettor contra i stravaganz che lee la gh'eva.

In del 1797 l'ha sposaa el general Victor Leclerc e l'è staa on matrimoni feliz, fina a che lù e l'è mort de fever in del 1802.
Poeu donca la s'è sposada ancamò cont el princip Camillo Filippo Ludovico Borghese, ma la passava la pupart del sò temp a Paris cont el fradell.
L'è stada l'uniga di familiar de l'imperador che l'è andada a trovàll in sù l'Isola d'Elba, duranta el primm esili.
Bulimia

La **bulimia** a l'è un desorden de l'alimentazion d'orijen nervosa.

I persone bulimege i maia fincora qe i ne pœl plu, d'una manera descontrollada e soratut i maia dei aliments de grand valor caloreg (donca i deventa grass fess).

La bulimia, ind un bell poo de cas la g’ha orijen dei nerv, o de olter fator come mal-vesser, problema fameiar.... e tuts qests fator qì i se soma e se ‘n perd ol controll: despœ de haver trait jo dei grande quantitaa de maiar, se tra su.
 
La bulimia la comporta i medeme malatie qe l'anoressia, però i pœl rivar a vesser sossen grave, al someia qe se provoca ol gomit cond regolaritaa. La pœl menar a dei malformazion del stomeg, del fideg, a emorajie, canqer, e anca mort.
Isula lenguistega

Un**'ísula lenguistega** a l'è un teritori indúe sa parla una lengua diferent da chela parlada al inturna. Par esempi:
*L'Alguer, indúe sa parla Català, e inturna Sardu
*Faeto e Celle di S.Vito (I-FG), indúe sa parla Franco-Provençal e inturna Talian;
*Nicosia, S.Fratello e Piazza Armerina (I-EN), indúe sa parla di dialett d'urígen lumbarda, ma inturna sa parla Sicilianu;
*La Guardia (I-CS) indúe sa parla Occitan e inturna Talian;
*La comarca del Vinalopó Mitjà (País Valencià), ch'a l'è da parlada castellana e l'inturna al parla Català.



File:BelgiumBrussels.png|L'enclava principalment francòfuna de Brüssel
File:Romania harta etnica 2011.PNG|Lengue parlade en Rumania
File:Лужицкие сербы на карте Германии.svg|L'area di parladù Sorbi in Germania
Fleurence

**Fleurance** a l'è un canton dal dipartiment frances de Gèrs, coi seguent comun:

* Brugnens
* Castelnau-d'Arbieu
* Céran
* Cézan
* Fleurance
* Gavarret-sur-Aulouste
* Goutz
* Lalanne
* La Sauvetat
* Lamothe-Goas
* Miramont-Latour
* Pauilhac
* Pis
* Préchac
* Puységur
* Réjaumont
* Sainte-Radegonde
* Taybosc
* Urdens
Vivers

**Vivers** (in francées *Vivès*) al è un münicipi nordcatalan del Russejun. Al è situaa al süüt di Aspres.

Aministrativameent, al è un cumün francees dal departimeent di Pirinei Urientaal.

## Ligamm da fö
* Infurmazziun sura ul münicipi (in francees)
Mar Russ

El **mar russ** (in arab *البحر الأحمر* *Baḥr al-Aḥmar*, *al-Baḥru l-’Aḥmar*; in ebraich *ים סוף* *Yam Suf*), a l'è un gulf o brasc da mar de l'ucean indian tra l'Africa e l'Asia. La cunessiun cun l'ucean la se tröva a süd, a travers el stregg de Bab al-Mandab e 'l gulf d'Aden. Al nord a gh'è la penisula del Sinai, sitüada tra 'l gulf d'Aqaba e 'l gulf da Suez al funt del qual el se derviss el canal de Suez, che 'l porta al mar mediterani. Quest mar chì a l'è lungh circa 1900 km e, al punt püssee largh, 300km. El fund marin el gh'ha una prufundità massima de 2500 m in la fossa centrala e una prufundità media de 500 m, però el gh'ha anca di piatafurm pocch fund, famus per la vita marina e i cural. La süperfis marina l'è de circa 450.000 km². A l'è l'habitat de püssee de 1000 specii d'invertebraa e 200 de cural. 

## El nom
El mar a l'era numinaa *gulf Arabich* in la püpart di fund europei fin al secul XX, nom derivaa dai antigh funt grech. Erodut, Strabun e Tulumee numinaven quest brasc de mar *Arabicus Sinus*, menter reservaven el termin *mar dErythrias* per i aqui che bagnaven a süd la penísula d'Arabia, cunusüü atüalment cume ucean indian.
El nom del mar a l'indica minga el culur di aqui, già che a hin ben blö da luntan e trasparent a la man. Forsi el fa alüsiun a la fluraziun staziunala di cianubateri numinaa *[[Trichodesmium]] erythraeum*, che se tröven sü la süperfis da l'aqua. Vargün al sügeriss che 'l se referiss ai muntagn russ del circundari, rich de mineral, ciamaa "הרי אדום" (*muntagn di [[Edumit]]* o *muntagn rübin* in ebraich).

## Prupietà fisich
La temperatüra de l'aqua in süperfis la resta custant a 21-25&nbsp;°C e la visibilità l'è buna fina a circa 200 m, però el mar a l'è cunussüü per i vent fort e i curent periculus. El mar el se crea quand che l'Africa la se separa da l'Arabia, un muviment scumenzaa circa 30 miliun d'ann fa: adess a l'è dree a deventà püssee grand e, in acord al mudel del Tuzo Wilson, al deventarà un ucean.

## Paes e cità de la costa
I paes de la costa del mar russ a hin:
* Costa nord:
** Egit
** Israel
** Giurdania
* Costa ovest:
** Sudan
** Egit
* Costa est:
** Arabia Saudita
** Yemen
* Costa süd:
** Gibuti
** Eritrea

* **Cità:**
Assab e Massaua, in Eritrea; Port Sudan, in del Sudan; Hala'ib, dispütada tra Sudan e Egit; Port Safaja, Hurghada, Suez, Sharm el-Sheikh e Dahab, in Egit; Eilat, in Israel; Aqaba, in Giurdania; Gidda, in l'Arabia Saudita, e Hudaida, in del Yemen.
Theta

La **theta** l'è la lètera vott dal alfabett grech. Granda: Θ; piscina: θ. La gh'a una valur nümerich 8 int al sistema nümerich grech. La piscina la sa dövra cuma símbul da:
* Un àngul pian in geumetría.
* Ul funema fricatif interdentaal in la trascriziun dal Alfabet Funétich Internazziunal (a l'è el un sun sumejant a la 'z' bulugnesa u castejana, u al 'th' inglees).
Ticin

* Ticin, ol fiöm che 'l pàsa per la Sguìsera e per la Lumbardéa.
* Ticin, cantù de la Sguìsera.
Ovest

L'ovest a l'è vun de i quater pont cardenal. Al g'ha anca el nom d'occident o ponent, perqè a l'è a ovest qe al se posa el sol.
Est

L**'est** a l'è vun de i quater pont cardenal. Al g'ha anca el nom d'orient o levant, perqè a l'è a est qe al se 'leva' el sol.
Sefardita

I **sefardiit** (dal ebràich *ספרדים*, spagnö), a hinn i dessendent di ebrei ch'i viveva a la Penísula Ibérica, fina al 1492, ann che a hinn staa mandaa fö. **Sefarad** a l'è el nomm ch'i dava a la Spagna. I aveva vivüü insema aj musulman e aj cristian en manera pacufica par un bell puu da temp e la suu cültüra l'eva prusperada püssee che in di òltar cantun.

Dürant l'Età de mezz, i sefardita i era recugnussüü cuma i leader da la fed e da la cültüra ebràica da chell temp. Una guida religiusa, però suratütt cültüral, che la va inanz anca dopu che hinn staa casciaa via.

Mandaa fö daj Re soagnö Isabela e Ferran, i sefardita vann a viv in del Nord da l'Africa, al Süd da la Francia e suratütt, in l'Imperi Otoman, indue che i fà sü di cumünitaa e cunservej el sò patrimoni cültüral.

A l'è de notà el manteniment da la sya lengua, cugnussüda cuma "Spagnö sefardita", "judezmo", "haquitia", "judeoespanyol" o "ladino". La sua urigin la sa tröva in del Spagnöö dal sécul XV, e la s'è evolüda cul passà dal temp e l'ha cunservaa una graan vitalitaa fina al Olocaust, ch'al stermina la püpart di sò parlant e provocaa 'l muviment de sussenn di quej che hinn surtii viv. Al dì d'incö, varie istitüzziun d'Israek i è dree a lavurà par recüperá l'üs daequesta lengua. Fra i tant artist, se ricorda la cantanta brasiliana Fortuna.

La esist anca una wikipedia in Ladino spagnö.

## Riferimént


## Alter prugett

## Ligam de föra

* ''European Sephardic Institute''
* ''International Sephardic Journal''
Cumünità Germanofuna del Belgi

La **Cumünità Germanofuna del Belgi** (Tudesch *Deutschsprachige Gemeinschaft*, Valun *Kminålté Tîxhon-cåzante di Beldjike*, Frances *Communauté germanophone de Belgique*) a l'è una regiun linguistega del Belgi, cun cumpetenz ai növ cantun de l'est de la Valònia, in la pruvenza de Liegi, ch'i han furmaa part de la Prússia fina el 1918.
La capitala l'è Eupen.

## Cumün de la Cumünità Germanofuna
* Amel
* Büllingen
* Burg-Reuland 
* Bütgenbach
* Eupen 
* Kelmis 
* Lontzen
* Raeren 
* Sankt Vith

## Vus curelaa
*Enclavi de la Vennbahn
*Fèsta de la Cumünità Germanofuna del Belgi
*Reppresentanza de la Comunità Germanofona a Bruxelles

## Ligamm de föra
* Deutschsprachige Gemeinschaft Pagina ufiziala de la Cumünità Germanofuna del Belgi
Vetuur da Poynting

Ul **vetuur da Poynting** (**S**) al è ul prudott veturiaal dal caamp elétrich e dal caamp magnétich. Al töö ul nomm dal sò creaduur John Henry Poynting. Anca ul Oliver Heaviside al dedüceva chesta quantitaa-chí da manera independeent.
Par la suva pròpia definizziun e i prupietaa dal prudott veturiaal, ul 
vetuur da Poynting al è sempru perpendicülaar al caamp magnétich e al caamp elétrich. Intal caas d'una onda eletromagnética, al punta in la direzziun da prupagazziun da l'onda e la suva valuur la representa la putenza par ünitaa d'area perpendicülara a la suva direzziun. In cheest sentüü-chí, sa pöö pensá cuma ul flüss d'energía d'un'onda eletromagnética. Al sa pöö derivá cunsideraant la cunserbazziun da l'energía e ul fatt che ul caamp magnétich al pöö mía realizá dal lavurá.
Da manera matemàtica al s'espressa:

:\vec{S} = \vec{E} \times \vec{H} = \frac{1}{\mu} \vec{E} \times \vec{B}

intúe *E* al è ul caamp elétrich *H* e *B* i-è ul caamp magnétich e la densitaa da flüss magnétich, respetivameent e *μ* l'è la permeabilitaa dal mezz. I sò ünitaa i-è W/m2. Par una onda eletromagnética íntal spazzi líber *μ* al è *μ*0 e la magnitüüt dal vetuur da Poynting l'è relazziunada cun la densitaa d'energía da l'onda:
:|\vec{S}| = \frac{c}{2} \left(\frac{1}{2}\vec{E}\vec{D} + \frac{1}{2}\vec{B}\vec{H} \right)

intúe *D* al è ul despiazzameent elétrich. D'òltra banda, cuma i caamp elétrich e magnètich d'una onda i ussilla, la magnitüüt dal vetuur da Poynting la s·cjangja cul teemp. La média da chesta magnitüüt luunch un teemp *T* (graant cumparaa cun la períuda da l'onda) la sa nòmina iradianza (*E<sub>e</sub>*):

:E_e = |\left \langle S \right \rangle_T|.

### Refereenz
* "Vector de Poynting" a ScienceWorld (en anglès).
* W. Benenson *et al.*: *Handbook of Physics* (Springer-Verlag, Nova York, 2002).
1601

El **1601** a l'è 'n ann del secol quell de derset.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Atomium

L**Atomium** a l'è un munüment faa sü a mutiv de la Fera Mundiala de l'an 1958, celebrada a Brüssel, che 'l s'è cunvertii in d'un autentich simbul de la capitala del Belgi. Faa sü in azzal e alümini, el insema al representa un cristal de fer de 
m d'altezza, 30 m de lunghezza e 18 m de diametrr, cun 9 sfer rəpresentant i atum del fer.

* Webcam Atomium
Fi (letra)

El **fi** a l'è la letra vintün dal alfabet gregh. Al sa scrif 
**Φ** u \Phi \, in grand, e **φ** u \phi \, in piscin. La var cumè la F da l'alfabet latin.

La letra **fi** la ven duvrada d'abitüdin int i àmbit a continuazion:

* *[[Geumetría]]*, *[[Matemàtica]]*: in grant, símbul dal nümer d'òr, u resun àurea; in piscin, dal sò invers.
* La representa l'argument d'un nümer cumpless
* In prucessament di segnal la índica la fasa d'un'onda
* A l'è vüna di cuurdinad sferigh
* La funziun lavurá.
Sud

El **Sud** a l'è vun dei quater pont cardinal. Al g'ha anca el nom de mez-dì perqè, ind el emisferi del Nord, a mezz-dì el Sol al varda a Sud.
Demineralizzazion

La **demineralizazion** l'è l'operazion de ingegneria de la chimica per trà via i minerai de l'aqua o d'un alter liquid. Normalment, i fa la demineralizazion prima de scaldà l'aqua, inscí el calcar, ma anca i saa del solfor vann minga giò a sporcà i tubi di scambiador.

I process de demineralizazion pussee comun hinn:

* reazion chimica con la calsa e poeu la soda solvè : quest l'è el metod pussee comun per fà l'aqua potabil;
* passagg sora i balett de plastica cationich e poeu anionich : inscí se prepara l'aqua bona per el ferr de stira, ma anca per la caldera.

## Demineralizazion chimica
Sa mett in de l'aqua de tratà la calsa, tant de mol quant a hinn i mol de solfat in de l'aqua, magara un cicinin pussee. La reazion l'è :

SO4-- + Ca++ &rarr; CaSO4

che l'è insolubil, el ven giò in del decantador. Sa podaria anca filtrà dopo el decantador si se veour avègh de l'aqua pussee pura. L'operazion successiva l'è la reazion :

Ca++ + Na2CO3 &rarr; CaCO3 + 2 Na+

Anca el CaCO3 (el marmo comun) l'è insolubil, e el ven giò nel second decantador.

## Scambi ionich

I saa in de l'aqua hinn una soluzion, el voeur di ch'a hinn en forma ionica. Alora, sa poeu passa i ion tacaa visin a un prodott chimich ch'el scambia un radical positiv cunt un ion positiv, e istess cunt i negativ. Un prodott faa inscí el se ciama resina de scambi ionich. El radical de la resina l'è picinin, el poeu vess H+ (positiv) o anca OH- (negativ) : inscí, i radicai vegnuu de la resina han forma domà de l'aqua.

Adèss, tucc i saa hinn ligaa a la resina 'me cation C- o anca anion A+ (atenzion! i resin cationich i ferma i anion, e i anionich i cation). Se fa passà de l'acid cloridrich in de la resina cationica, per fà la reazion :

HCl + A+ &rarr; A+Cl- + H+ ch'el se tacca a la resina, e per l'anionica

NaOH + C- &rarr; Na+C- + OH-

e la resina l'è  bona per un olter passagg.
Vera gesa da Gesüü Crist

La **Vera Gesa da Gesüü Crist** (Cines: 真[Zhēn]
耶[Yē]
穌[sū]
教[Jiào]
會[Huì]) a l'è vüna di denuminazziun da la gesa ünitarista (Antitrinitària) pentecustala cristiana che va scumenzá a l'inizzi dal sécul XX a Pechin, Repüblica popülara da Cina cunt un muviment denuminaa "Muviment di tre autunumíi da la gesa prutestant Cinesa". Chesta gesa la dà énfasi ai dun dal Spírit Saant, in particülar al dun di lengu.Tradiziunalment, sa cunsídera che Paul Wei i Ling-sheng Zhang a hinn staa i fundadur da chest muviment cristian, ch'al cünta circa 1.500.000 personn al munt.

## Dutrina

I des credenz principal da la Vera Gesa da Gesüü Crist a hinn:
# **Ul Spírit Sant**: Ricef ul Spirit Saant, che'l gh'ha cume pröva ul parlà i lengu, a l'è la sicürezza de la nosta ereditaa dul Regn dai Ciel.
# **Batesim**: Ul Batesim cun l'aqua a l'è ul sacrament per la remissiun dai pecaa per la regeneraziun. Ul batesim al gh'ha de vess in de l'aqua curenta e nadürala, cuma ul fiüm, ul mar, o la surgent. Ul Batista, che'l gh'ha ricevüü giamò ul Batesim in de l'aqua e ul Spirit Sant, el güida el batesim in dul nòm del Signur Gesüü Crist. E la persuna che la ricef ul Batesim la gh'ha de vess tüta dent in de l'aqua cun la crapa inchinada e la facia giüü a bass.
# **Netá i pee**: Ul sacrament da la Lavanda dai pee al permet de vech una part insema al Signur Gesüü. Al serviss anca per regurdà semper de vech l'amur, la santitaa, l'ümiltaa, el perdun e'l servizzi. Ogni persuna che l'ha ricevüü el batesim in de l'aqua al gh'ha de netass i sò pee in nòm de Gesüü Crist. Netà i pee vün al olter se pöö fal tücc i volt che'l se pöö fal.
# Eucaristia
# Sàbet 
# Gesüü Criist
# Bíbia 
# Salütt 
# la Gesa
# Secunda Vegnüda
Ünitarismu

L**'ünitarismu** a l'è vüna di famei teulògich vegnüü sü prima da la Refurma Prutestant, e che la sa desvilüpa int al medésim sécul che chesta. A l'è cunsideraa cuma vüna di tendenz da la Refurma Radicala e al sa carateriza par refüdá ul dogma da la Trinitaa e la suva fermaziun da l'ünitaa da Díu e da la natüra ümana da Gesüü Crist, inscí cuma pal sò liberalismu in àmbit teulògich e sucial. 
Al representa mía una dutrina ünica, ma al gh'ha avüü diferent manifestaziun lungh la stòria.
I ven cunsideraa teulugii ünitarist ul süburdinaziunismu, l'arianismu, ul servetismu, tra i òlt.
Cansù (troadùr)

La **cansù** l'è 'n zèner de cumpunimènt enventàt e dopràt dei troadùr proensài.

## Aspècc generài
I troadùr i esprimìa i sò sentimèncc per mèzo de la cumpuzisiù ciamàda "cansù". El sò téma pricipàl, e quaze esclüzif, l'ìa l'amùr: l'amùr ''cortés'' che 'l ciapàa dét aspècc sociài e spiritüài de l'época medievàla.

Isé l'amùr el gh'ìa 'l stès significàt che ai nòscc tép, però 'l g'hà apò en significàt en piö che l'è chèl de la aleànsa (favùr), cioè, el troadùr el pröarà a otègner per mèzo de la sò relasiù, en quàch benefìcio materiàl.

Gh'è apò de dàga 'l sò valùr al agetìf *cortés*. La *cortezìa* l'ìa la paròla che la definìa 'l comportamènt e la puzisiù de l'òm che 'l vivìa 'ndèla córt e che, per la sò edücasiù specìfica, el diènta en modèl del ideàl umàno de rafinadèsa e valùr spiritüài. El troadùr, 'ndèl sò ruòlo de cortezà, el tindìa a chèste caraterìstiche che, 'ntra le ótre, i éra de véser leài, de cör, coragiùs e de comportamènt elegànt,

## Personàgi
L'amùr del troadùr el pretènt discresiù zà che la fómna a la quàl el cànta l'è spuzàda. Óltre al troadùr, i personàgi che partècipa de sòlit i è:
* El *gilós* (el spus), del quàl bizògna schià le sorpréze e evità de fal enversà.
* I *lauzengiers* (antadùr, malignadùr) che per guadegnà crèdet i è próncc a nà a cöntà 'n gir l'infedeltà de la spùza.

Per mìa deciarà i sò amùr, el troadùr el desègna la sò dàma condèn *senhal* (nòm fals) che de sòlit el sàlta fò a la fì de la cumpuzisiù.

## Tipi de 'namuràcc
Aisebé che de sòlit i compàr mìa en fùrma esplicita, endèle cansù dei troadùr de sòlit vé fò 'na gradasiù de caràter del enamuràt che i è mìa tròp diferèncc del tìpo amurùs del dé d'encö:
* *Fenhedor* (tìmit): el se órsa mìa a parlàga 'nsèma diretamènt a la fómna.
* *Regador* (süplicant): la fómna la ghe dà coràgio per fà che 'l deciàre 'l sò amùr.
* *Entendedor*: la fómna la ghe consègna en pégno de amùr.
* *Drutz* (amìco, amànte): del töt acetàt de la fómna (chèsta situasiù la ve fò póche ólte 'ndèla leteradüra, aisebé che 'l sàpe 'l personàgio pricipàl del Àlba.

Per lo piö le cansù del troadùr le se tróa al prìm lièl e 'l troadùr l'è bù de deciarà chèl che 'l sènt per la fómna apéna per mèzo del juglar. El troadùr el spèta en pìcol sègn de reconoscènsa de la part de la fómna. Chèsto sègn el pödarès vègner de 'na öciàda, de 'na paròla o de 'n gèsto de niènt. Pöl das che chèsta la sàpes apéna 'na strategìa per embroià l'atensiù del spus — o de 'n quach óter personàgio — che 'l permèt chèsta situasiù o che adiritüra 'l la cunsìdera 'na gratificasiù. En quach spus i se sènt urguiùs che la sò spùza la sàpes cortegiàda de i óter però i acetarès mài che la sò spùza la g'hàpes en *drutz*.

## Ezèmpe
Guillem de Cabestany, el troadùr català al qual se atreböés giöna de le biografìe piö trìsti de töcc i tép, l'è l'autùr de 'na cansù de le piö bèle e piö cunusìde de töta la lìrica dei troadùr, endèla qual el mèt en móstra la sò totàl consagrasiù a la dama che 'l l'ha fat enamurà:

*Nota: L'informasiù per la realizasiù del artìcol originàl en catalá l'è stàda recüperàda de [http://www.xtec.es/~malons22/trobadors/index.htm I troadùr català] có la sò autorizasiù.*
Presbizzia

La **presbizzia** a l'è el sbassàss da la capacitaa d'acomodazzion da l'oeugg par vidè da vesin, provocada da una perdita d'elasticitaa dal cristallin, ch'a l'è la lent interna da l'oeugg, che 'l met a foeugh i robe.

La presbuzzia la sa presenta normalment intorna i 40-45 agn par i persone con la vista normala, o ben senza busogn da correzzion par vidé ben da lontan. 

Cora ch'al esist presbizzia prima da questa etaa, sa trata normalment d'ipermetropia o astigmatismo mia corregiud. Squasi tucc riven a havèghela, la se corregg con di lent convergent.

## Alter proget
Pont cardenal

El **pont cardenal** a l'è un sistema da referenza cartesiana per representar l'orientazion de una mapa. Jeneralment *Nord* (volt) *Sud* (bass) o*vest* (manzina) e *est* (dreita). Qesta composizion la jenera quater angol de novanta grad, qe la i divididen in du part, jenerant Nord-ovest, Sud-ovest, Nord-est e Sud-est. Cont l'istessa operazion se fa su la rosa de i vent, dovrada in navigazion fin dal secol antig.
I pont cardinal i inn cugnossud anca 'ma i quater direzion principal de la bussola:
* Nord (N)
* Sud (S)
* Est (E)
* Ovest (W)

Long la storia, diferent cultur i han segnad diferent valor a ogn direzion.
Kurów

**Kurów** a l'è un paesot qe al se trœva ind el Sud-Est de la Polonia, posizionad intra Puławy e Lublin, sul fium Kurówka. L'è anca la capital de la omonima provinça Gmina qe la se trœva ind el territori de la Rejon Lublin e la g'ha 2.811 abitants (ajornad a'l 2005). 
Tra el 1431 e a'l 1442 el paes al cata i dreits de citaa grazia a la lej de Magdeburg. Dop de vesser diventada una citaa privada la se trasforma in centr de comerci alimentar per tuts i territori vixin. Numeros artixan dei setor de pelliça e coram se stabilissen lí. Ind el secol XVI l'eva diventad un centr del Calvinism, perqè tants apartegnents a la giexa protestanta polonesa (Brethren) a s'evan stabilids a Kurów. Gradualment, infin a'l 1660, la plupart dei abitants la se convertiss a'l Arianesim.

De alora la scompartiss la storia de la rejon intrega. Dop de la spartizion de la Polonia, ind el 1795, la vegn conquistada de l'Austria. Ind el 1809 la diventa part del Ducad de Varsavia, e domá ind el 1815 la vegn incorporada ind el Regn de Polonia. Durant la *Insurezion de Novembr*, ind el febrar del 1831, la vegn combatuda la *Bataia de Kurów* cont i armade Polonese sota a'l comand del jeneral *Józef Dwernicki* qe l'è staita venjuda contra i Russ. Dop la *Insurezion de Novembr*, ind el 1870, Kurów al perd per sempr la denominazion de *citaa*. Del 1918 la fa part ancamò de la Polonia.

In quella de la *Guerra de difesa Polonesa*, quand qe l'eva apena s'ciopada la Segonda Guerra Mondiala, ind el 9 de setembr 1939 el paes a l'eva stait bombardad de la Luftwaffe Todesca. Tra i obietiv destrugads a g'eva l'ospedal civil (segnad cont dei crox rosse) indov diverse persone i g'hann perdud la vita. Durant la guerra, la Jermania l'heva impientad ind el paes duu camp de lavorar obligad (camp de concentrament todesc) e ind el 1942 anca un *getto,* ma la plupart dei polones imprexonads la reussiva a scapar e meter-s insema ai so soldads qe operaven ind i bosc vixin.

Tra i atrazion turistege a g'è : la giexa del rinasciment restruturada ind el 1692 indova se trœva una tomba de la fameia Zbąski e sculture de Santi Gucci (1587). Kurów l'è anca cognossuda comè el sit indova l'è nassud el jeneral Wojciech Jaruzelski.

## Ligam de fœra
http://www.kurow.lubelskie.pl/
Grupp (matemàtica)

Se ciama **grupp** una coppia urdinada d'un insema *A* e una relazziun binaria *f* faa insci :

* a) se **a** e **b** hinn di element de *A*, alura **a** *f* **b** l'è anca lu un element de *A* (quest el saria minga necessari se la definizziun de relazziun binaria l'è fada ben)
* b) se **a**, **b** e **c** hinn di elenet de *A*, alura (**a** *f* **b**) *f* **c** = **a** *f* (**b** *f* **c**)
* c) a gh'è un element de *A*, dii *neutro*, **0**, fa de manera che per tucc i **a** de *A* la var la relazziun **a** *f* **0** = **a**
* d) per tucc i **a** de *A*, a gh'è un element **-a**, anca lu de *A* che insema a **a** el fa **a** *f* **-a** = **0**

L'idea del grupp l'è del matematich frances Evariste Galois. L'era un grand matematich, ma el s'è faa mazzà giuvin.

I numer intregh, insema all'addizziun, font un grupp (m, n, p sont d'i numer intregh) :

* a) m + n l'è un numer intregh
* b) (m + n) + p = m + (n + p)
* c) m + 0 = m
* d) m + (-m) = 0
Superfluidità

La **superviscosità** a l'è un stat de la materia indova che la gh'è una total assenza de viscosità e de entropia che, in teoria, se mitud in d'un circuit serrad, el podaria sgirà per semper senza atrid.

## Riferiment
*Francesco Bussola 

## Alter proget
Grupp dal carboni

Ul grupp 14 da la taula periòdica al sa cjama anca **Grupp dal carboni**. 

Al cunten i elemeent:
* Carboni (C)
* Silici (Si)
* Germani (Ge)
* Staagn (Sn)
* Piuump (Pb)
Partii di Comunista de Catalogna

El **Partii di Comunista de Catalogna** (**Partit dels i les Comunistes de Catalunya** in catalan) l'è staa 'na sezion pro-soviedega del Partit Socialista Unificaa de Catalunya (PSUC) 'gnuda foeura in del 1982.
Al congress del PSUC del genar del 1981 i idej eurocomunista che vigeven in quij agn hinn staa batuu e 'l pro-soviedegh Pere Ardiaca, member in del 1936 del Partii Comunista de Catalogna, a l'è elegiuu President del Partii

La sottamission del PSUC al Partii Comunista de Spagna la rendeva el boicottagg di eurocomunista pussee facil e Ardiaca a l'éra destituii a luj del midemm ann. La crescent opposizion in del PSUC la provoca l'espulsion del partii al daree mes del 1981, accusaa de s'ceppament.

La sezion pro-soviedega allora la lassa el PSUC e, in l'avril del 1982 la se costituiss in del *Partit dels Comunistes de Catalunya* (PCC), del qual Ardiaca al vegniva elegiuu president.

Adess el PCC a l'è integraa in la Esquerra Unida i Alternativa.

El sò orghen de espression l'è l*'Avant*, che 'l fa tucc i agn ona celebrazion: La festa de l'Avant

## Ligam de fœura
* Partit dels Comunistes de Catalunya
* Avant
Umberto Bossi

L**'Umberto Bossi** (Cassan Magnagh, 19 de setember 1941 - Vares, 19 de marz 2026) a l'è stad un politegh italian.

Fondador de la Liga Lombarda e de la Liga Nord, l'è stad elesgiud al Senad del 1987, insì el ciapa la scormagna de *Senator*, el sarà poeu deputad del 1992 al 2004, in del 2006, del 2008 al 2018 e del 2022 a la soa mort, del 2018 al 2022 l'è stad ancamò senator. In di governi del Silvio Berlusconi l'è stad minister de la devoluzzion e di reforme per el federalism. Del 1994 al 2001 e del 2004 al 2008 l'è stad eurodeputad.

## Ligam de foeura
*Scheda personala del Bossi al Parlament Europee
*Biografia del Bossi 

## Alter proget
1602

El **1602** a l'è 'n ann del secol quell de derset.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget