open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Camignù

**Camignù**, (en Italià: *Camignone*) l'è 'na frasiù del cümü de Pasirà, en pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 225 méter süra del leèl del mar, endèla regiù geogràfica ciamàda Franciacürta, a 'n chilòmetro e mès a nòrd del capolöch del cümü e a 14 km a nordòvest de Brèsa.

L'è lüminàda 'ndèl "Estimo Visconteo" del 1385 'ntra i cümü che fàa part de la quàdra de Roàt e 'l rezülta 'nserìt sèmper endèla stèsa quàdra apò a 'ndei docümèncc del 1679 e 1764.
Endèl 1928, endèl quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài, Camignù, con ensèma Alensà, i è stacc agregàcc al cümü de Pasirà.

## Riferimèncc
Monredónt

**Monredónt**, (en Italià: *Monterotondo*) l'è 'na frasiù del cümü de Pasirà, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 850 abitàncc e la se tróa a 265 méter süra del leèl del mar, endèla regiù geogràfica ciamàda Franciacürta, a 1,8 km a nordòvest del capolöch del cümü e a quàze 16 km a nordòvest de Brèsa.

L'è lüminàda 'ndèi docümèncc del 1679 e del 1764 'ntra i cümü che fàa part de la quàdra de Roàt. Endèl 1805 el vé agregàt a Burgunàt e 'nsèma i vé a furmà 'l cümü che portàa 'l nòm uficiàl de "Borgonato e Monterotondo".
Endèl 1867, Monredónt la vé destacàda de Burgunàt e asegnàda al cümü de Pasirà.

Monredónt el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a San Vigìlio confesùr.

## Riferimèncc
Saià

**Saià**, (en Italià: *Saiano*) l'è 'na frasiù del cümü de Rudench Saià, en pruvìncia de Brèsa.

L'abitàt l'è colocàt sö la stràda che de Gösàch la và 'nvers Rodènch, percórs che l'ìa pò a chèl de 'na antìca stràda romàna che de Piedeldòs (facilmènt el cèntro abitàt uriginàre de Gösàch) nàa 'nvers Rodènch. La località de "Ponte Cingoli" — nasìda 'ntùren al put a tré arcàde che streèrsa 'l Gandùer — la gh'ìa de éser giü dei presidi romàni piö 'mportàncc dré a la stràda che de Brèsa (Put de le Cròte) la minàa a la Spìna de Erbösch e pò dòpo 'nfìna a Bèrghem e Milà.

La prezènsa dei antìchi romàni 'ndèla zòna l'è testemognàda pò a de 'na làpida fünerària che adès l'è conservàda 'ndèl Muzèo de Santa Giulia de Brèsa, ma 'l prim nùcleo de 'na sèrta 'mportànsa el g'ha de éser nit sö 'n época medievàla 'ntùren al castèl, del quàl rèsta quach rùderi e 'n fòs, adès englobàcc endèla Vìla Maria che ai nòst dé l'è part del Centro Cültüràl de S. Salvadur (al cèntro del paés de Saià).

Endèl Estimo Visconteo del 1385 l'è lüminàt ensèma a Rodènch ("Saiano cum Rotingo") e l'ìa 'nserìt endèla quàdra de Gösàch.

El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1927, quan che 'ndèl quàder de 'na reorganizasiù generàl de le aministrasiù locài l'è stat ünìt ensèma a Rodènch. L'è séde del municìpio.

Del pont de vìsta de le istitusiù religiùze, Saià 'l fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a Cristo Re.

## Riferimèncc
Bettorin

El **Bettolin** (parnonzia local: *ol Bettorin*, IPA [betu'rĩː] o [bitu'rĩː]; italian: *Bettolino*) l'è on rion del comun varesott de Galaraa.
Al dì d'incoeu l'è domà ona strada de la città bosina, che la se troeuva a nord-ovest del center comunal, in su la strada che la mena a Casoraa.
## Vos corelaa
* Galaraa
Löèm

**Löèm**, (nòm uficiàl en italià: *Livemmo*) l'è 'na frasiù del cümü de Pèrtega Àlta en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 170 abitàncc e la se tróa a 900 méter süra del leèl del mar. L'è séde del municìpio e la fà paròchia, la sò céza parochiàla l'è dedicàda a S. March Evangelìsta.
L'abitàt l'è colocàt sönden giöna de le vìe de cumunicasiù che coléga la Val Trompia e la Val Sàbia, la stràda pruvinciàl BS-54 che la part de Brós la pàsa de Ludrì e pò la rìa zó a Nòza.

L'è stat cümü autònomo per sècoi 'nfìna a l'istitüsiù del cümü de Pèrtega Alta, 'ndèl 1928, co la fuziù 'nsèma a Prat e Naù.
Prat (Pèrtega Alta)

**Prat**, (nòm uficiàl en italià: *Belprato*) l'è 'na frasiù del cümü de Pèrtega Àlta en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 140 abitàncc e la se tróa a 800 méter süra del leèl del mar.
L'è stat cümü autònomo per sècoi 'nfìna a l'istitüsiù del cümü de Pèrtega Alta, 'ndèl 1928, co la fuziù 'nsèma a Löèm e Naù.

## Curiuzità
La tradisiù locàl la cönta che 'n urìgin el paés el se ciamàa "Aven" e 'l se troàa 'ndèi pracc che se tróa de sóta de la stràda che la mìna a Löèm.
Ísis Valverde

**Ísis Valverde**, che in realtà la se ciama **Ísis Nable Valverde** (Belo Horizonte, 17 02 1987), l'è un'atris brasiliana.

## Ligàmm de föra

* Ísis Valverde sül IMDB
* Blog üficiàl
Carla Marins

**Carla Marins**, che in realtà la se ciama **Carla Cristina Marins** (Campos dos Goytacazes, 07 06 1968), l'è un'atris brasiliana.

## Ligàmm de föra

* Carla Marins sül IMDB
Danielle Winits

**Danielle Winits**, che in realtà la se ciama **Danielle Winitskowski de Azevedo** (Rio de Janeiro, 05 12 1973), l'è un'atris brasiliana.

## Ligàmm de föra

* Danielle Winits sül IMDB
Vila (Vila Carsina)

**Vìla** (endèla parlàda dei piö ècc **Ela**; en Italià: *Villa*) l'è 'na frasiù del cümü de Vìla Carsìna, endèla bàsa Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa sö la spónda dèstra de la Mèla, l'è la frasiù 'ndoche g'ha séde 'l municìpio. Come cümü autònomo l'ìa zamò lüminàt andèl "Estimo Visconteo" del 1385 col nom de "comune de castelanza de Villa".

La paròchia de Vìla l'è dedicàda ai Sancc Milià e Tirso.
Ùden

**Ùden**, (nòm uficiàl en italià: *Odeno*) l'è 'na frasiù del cümü de Pèrtega Àlta en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 65 abitàncc e la se tróa a 924 méter süra del leèl del mar.

El paizì el g'ha la sò cizìna dedicàda a Sant Apolóne, ciamàda parochiàla aisebé che oramài de fat l'è aministràda del prét de Löèm (paés che l'è a méno de 'n chilòmetro). L'è colocàda sönden dosèl e l'è stàda rifàda sö e consacràda 'ndèl sècol XVII
 

L'abitàt l'è colocàt sönden giöna de le vìe de cumunicasiù che coléga la Val Trompia e la Val Sàbia, la stràda pruvinciàl BS-54 che la part de Brós la pàsa de Ludrì e pò la rìa zó a Nòza.

Endèi sècoi pasàcc l'è stat cümü autònomo e 'ndèi docümèncc piö ècc l'è lüminàt col nòm de "Udine" e 'l fàa part de la Pèrtega *"comune diviso in dieci comunelli"* (Da Lezze 1610). Endèl 1805 el vé ünìt a Laì ensèma pò a Naù e piö tàrde, endèl 1928, endèl quàder de 'na reorganizasiù generàl de le autonomìe locài, l'è nit a fà part del cümü de la Pèrtega Alta.

## Riferimèncc
Prosit

***[[Prosit (Lodrin)|Prosit]]** (*Prosito*), frazion de Lodrin.
***[[Prosit (espression latina)|Prosit]]**, espression latina.
Prosit (Lodrin)

**Prosit** (*Prosito*) l'è ona frazion del comun tesines de Lodrin, in del distrett de Riviera.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, arent al reoport de Lodrin e in su la via cantonal, in direzion de Molen.
## Referenz
Troeusgia

La **Troeusgia** (*Troggia*) l'è on riaa de la Lombardia.
La nass in de la Valzasna, arent a Introeubi. L'è on afluent de la Pioverna.
## Referenz
Pos'ciavin

El **Pos'ciavin** (in Italian: *Poschiavino*) l'è on riaa de la Svizzera e de l'Italia.
L'è longh vintisett chilometer. El nass in de la Val Lagonee, arent al Bernina e a la Forcola de Livign, a 2.260 meter sora el nivell del mar, e poeu el treversa tutta la Val Pos'ciav (da la qual el ciappa el nomm).
Dopo vess passaa de Brus, el riva in Italia: lilinscì, arent a Tiran, el ghe va dent a l'Adda.
## Comun treversaa
* Svizzera: Pos'ciav, Brus.
* Italia: Tiran.

## Alter progett
Rovana

La **Rovana** (parnonzia local: [ru'ana]; italian: *Rovana*) l'è on riaa de la Svizzera (Canton Tesin).
L'è spartida in duu tocch: la Rovana de Camp e la Rovana de Bosch.
La prima la nass in Italia (Pizz di Crosei, Val d'Ossola), ma giamò dopo cinch chilometri la ghe va dent a la Svizzera, indè che la forma la Val de Camp. In Italia l'è cognossuda anca 'me *Rio di Colobiasca*.
La segonda inveci la nass arent al Madon, e la forma la Val de Bosch.
Dopo che i duu ramm s'hinn giontaa, la Rovana la va inanz per alter sett chilometer, prima de rivà dent a la Maggia.
## Referenz
Alù

**Alù**, (nòm uficiàl en italià: *Alone*) l'è 'na frasiù del cümü de Cast en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 140 abitàncc e la se tróa a 680 méter süra del leèl del mar, a mèza còsta 'n mès a 'n alù (quàze de sigür el nòm del paés el se referés a chèsto) söl versànt orientàl de la Corna del Sunclì e de la crèsta del Ladì, che la spartés la Val Sàbia de la Val Trompia e del cümü de Lemezàne.

El paés el gh'ìa de fà part del cümü de Saàl (endèl tèst: *"Piano Savalli"*) ai tép de l'"Estimo Visconteo" e 'l vé lüminàt come cümü apéna quach sècoi piö tàrde, 'ndèla Descrisiù Generàl del 1764. El perdarà la sò autonomìa endèl 1928 quuan che 'ndèl quàder de 'na reorganizasiù generàl de le aministrasiù locài el vé agregàt al cümü de Cast.

Endèi sècoi pasàcc el s'è fat conóser per i fozenècc (alimentàcc co l'àiva del torènt che scór endèla àl) a cundusiù artigianàla che fabricàa ciócc, recunusìcc de òtima qualità, ma che co l'endüstrializasiù i è nacc de menemà a scomparéser. De conseguènsa pò a la popolasiù l'è vìa vìa calàda

## Riferimèncc
Ù

**Ù**, (nòm uficiàl en italià: *Ono-Degno*) l'è 'na frasiù del cümü de Pèrtega Bàsa en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 785 méter sura 'l leèl del mar e la g'ha presapóch 200 abitàncc.

El g'ha fat cümü de per sò cönt 'nfìna al 1928 quan che 'ndèl quàder de 'na reorganizasiù generàl de le autonomìe locài, l'è stàt tacàt ensèma a Aenù e Levrànge per furmà el cümü nöf de Pèrtega Bàsa.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Zenù Vèscof.

## Riferimèncc
Degàgna

**Degàgna**, (nòm uficiàl en italià: *Degagna*) l'è 'n ex-cümü (adès l'è 'n ensèma de frasiù) che gh'è stat agregàt endèl 1928 al cümü de Boàren, en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. El tülìa dét töta la àl omònima streersàda del torènt Agna, e 'n rusilì de frasiù picinìne: Büzignù, Sesì, Serezégn, Füzìna Nöa, Füstegnàch, Lizàne, Ranch e San Martì, e amò 'n pér de frasiù piö destacàde É a nòrd e Carvàn a òvest. El nòm el vé de "Decania" che l'è 'l nòm de le südiviziù teritoriài en che l'ìa spartìt el dücàt al tép dei Longobàrdi.
Ponteggia

**Ponteggia** (parnonzia local: [poŋ'tedʒ:ɛ]; italian: *Ponteggia*) l'è ona frazion del comun ciavennasch de Villa, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in de la Val Bregaja italiana, a ovest del center comunal e minga delongg del cors de la Mera.
## Referenz
Caltura

**Caltura** (parnonzia local: [kɑ'lty:ra] italian: *Coltura*) l'è ona frazion del comun grisones de Bregaja.
El paes el se troeuva in de la media Val Bregaja, in su la strada che la va de Promantogn fin su a Visavran.
A l'è stada ona frazion del vegg comun de Stampa fina al 2010.
## Referenz
Lodee

**Lodee** (parnonzia local: [lou'dej]; italian: *Loderio*) l'è ona frazion del comun tesines de Biasca.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, arent al Tesin de Bregn, e al princippi de la Val de Bregn. La scormagna di abitant l'è *barocc*.
## Referenz
É

**É**, (nòm uficiàl en italià: *Eno*) l'è 'na frasiù del cümü de Boàren en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 90 abitàncc e la se tróa a 603 méter süra del leèl del mar.

El se tróa sö la dèstra del torènt Agna e l'è la frasiù piö àlta de la cumunità de la Degàgna.

A É se ghe rìa per mès de 'na stràda cumünàla che part de Boàren, che pàsa de San Martì e che dòpo la rìa 'nfìna a Treìs Bresà e À. L'abitàt l'è postàt a sulìf ai pé de 'n custù de mut a 41 km de Brèsa e 10 de Boàren.

Endèi docümèncc antìch l'è lüminàt coi nòm de *Ino* (sècol XII), *Eno* (sècol XIV e XV) e *Heno* (1693).

El rezülta part del cümü de Degagna zabèla 'ndèl sècol XV e l'è praticamènt sèmper stat enserìt en chèsto cümü 'nfina a che l'è stat agregàt a Boàren endèl 1928.

'Na ólta l'ìa cunusìt per la sò càa de marmor négher, ciamàt màrmor paragù. La càa l'è stàda sfrötàda per tat tép, e 'ndèl sècol XVI la sò préda l'è stàda dopràda per le decorasiù de la faciàda del Palàs de la Lòza de Brèsa.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Nutìsie stòriché sö la frasiù de É.
Lavorscen

**Lavorscen** (parnonzia local: [la'orʃan]; italian: *Lavòrceno*) l'è ona frazion del comun tesines de Bregn.
El paes el se troeuva in de l'alta Val de Bregn, arent a Rivoeuj, del qual a l'è staa ona frazion fina al 2006.
## Referenz
Borgon

**Borgon** (parnonzia local: [bur'guŋ] *Borgone*) l'è ona frazion del comun ossolan de Ciacch Moril, in de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
El paes el se troeuva dent in de la Vall Anzasca, a 736 meter sora el nivell del mar, a ovest del center comunal e in su la riva de manzina de l'Anza.
Fina al 1865 l'eva on comun indipendent.

## Referenz
Saalés

El **Saalés** o piö semplicemènte el **Saàl**, (en italià: *Savallese* o *Savallo*) l'è 'na zòna geogràfica de la Pruvìncia de Brèsa sitüàda sö la spónda dèstra de la Al Sàbia.
Endèla acesiù più istindìda la töl dét i cümü de Müra, Cast, Pèrtega Alta e Pèrtega Bàsa, cioè le vài furmàde dei torèncc Albiòcol, Nòza, Tùer e Dignù. Endèla acensiù piö strèta la töl dét apéna Müra e Cast.

Endèl Medioévo töt chèsto teretóre el fàa part de la piéf de Santa Maria de Saàl che gh'ìa séde a Müra.
Endèl sècol XIV, endèl "Estimo Visconteo" la zòna la vé lüminàda come dù cümü ciamàcc "Plano Savalli" e "Perticae Savalli", ma piö tàrde, endèl 1610 el Da Lezze el pàrla de 'n cümü de Saàl che 'l g'harès töt dét piö o méno le cumunità che adès gh'è sóta i cümü de Müra e Cast.  

## Riferimèncc
Somain (Pos'ciav)

**Somain** (parnonzia: [su'majn]; italian: *Somaino*) l'è ona frazion del comun grisones de Pos'ciav.
El paes el se troeuva in de l'alta Val Pos'ciav, a nord del center comunal.
## Referenz
Fimm d'Alban

La **Fimm d'Alban** (parnonzia a Germasen: [him dal'baŋ]; italian: *Albano*) l'è on riaa italian.
La nass de la Bocchetta de Sommafiumm, sott la scima del Pizz de Gin, in del paes de Germasen (comun de Gravedona, Provincia de Comm). De lì, la traversa la Vall Alban in direzion ovest-est, e la ghe va dent al Lagh de Comm arent a Dongh. La traversa anca el comun de Garzen.
In del cors de la Fimm se poeuden trovà di trutt e di caveden.

## Referenz
Tricodaj

El **Tricodaj** (*Tricodaglio*) l'è ona località del comun brianzoeu de Lomagna, in de la Provincia de Lecch.
El sit el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la mena a Massaja e a Lomanega.
## Referenz

## Ligamm de foeura
* I praa de Tricodaj
Àrimo

**Àrimo** o *àrimus* l’è öna paròla lumbàrda che l’è dovràda de spès da i s-cècc intàt che i zöga per fermà ‘l zöch quàndo ‘l söcèt ergóta che l’è fò del normàl o di régole, metèm che la se deslìga öna strìnga, che öna màma la ciàma ü di s-cècc, che ergü l’à mia capìt o mia rispetàt i règole del zöch. 
Àrimo l’è la fùrma scurtàda de öna paròla piö lónga che töta ‘ntréga l’è *arimortis*, ma de spès chèi che i è üzàcc a dì *àrimo* i cognòs mia la paròla ‘ntréga. Ol sò contràre l’è arivivis. 

Chèsta paròla l’è dovràda suradetöt in pruìnsa de Milà, de Berghèm, de Brèsa e ‘n pruìnsa de Mùnscia.
S'pènsa che arimortis e arivivis i ègne da i manére de dì latìne *alea mortis* e *alea vivis* dovràde da i zögadùr de dàdi che i dizìa *alea vivis* prima de tirà i dàdi per fà capì che i éra 'n zöch e che i óter i gh'éra mia de tocài, menimà dòpo che i s’éra fermàcc i zontàa *alea mortis* per permèt ai óter zögadùr de catài sö per tirài. 

Dal uriginàre *alea mortis* ‘l sarès egnìt fò prìma *alimortis*, pò *arimortis* ‘nfìna scurtàt in *àrimo*.
Somain

***[[Somain (Moltras)|Somain]]** (*Somaino*), frazion de Moltras.
***[[Somain (Pos'ciav)|Somain]]** (*Somaino*), frazion de Pos'ciav.
***[[Somain (Olgiaa)|Somain]]** (*Somaino*), frazzion de Olgiaa.
Barcelona

**Barcelona** (parnonzia catalana: [bəɾsəˈlonə]; parnonzia spagnoeula:  [baɾθeˈlona]; italian: *Barcellona*; frances: *Barcelone*) l'è ona città de la Spagna oriental. L'è la capital de la region de la Catalogna.
A Barcelona ghe viven 1.619.337 personn. L'è la segonda città pussee granda de la Spagna (dopo Madrid), e vuna di città europei pussee important e cognossuu e visitaa al dì d'incoeu.
## Gemellagg
* Danzica, Polonia.
* Anversa, Belgi.
* Atene, Grecia.
* Boston, Statt Unii.
* Colonia, Germania.
* Dubai, Emiraa Arab Unii.
* Dublin, Irlanda.
* Esfahan, Iran.
* Gaza, Palestina.
* Istanbul, Turchia.
* Kōbe, Giapon.
* L'Avana, Cuba.
* Monterrey, Messich.
* Montevideo, Uruguay.
* Montpeller, Francia.
* Brasil:
** Rio de Janeiro
** San Paol
* San Pederburgh, Russia.
* Busan, Corea del Sud.
* Tirana, Albania.
* Sarajevo, Bosnia e Erzegovina.
* Shanghai, Cina.
* Tel Aviv, Israel.
* Valparaíso, Cile.

## Alter progett
Prezegn

**Prezégn**, (nòm uficiàl en italià: *Presegno*) l'è 'na frasiù de mut del cümü de Lainù en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a mìla méter sura 'l leèl del mar e la g'ha presapóch 'na trentìna de abitàncc.

Endèl sècol XVII el Da Lezze el l'ìa discriìt come 'n cümü che fàa part de le Pèrteghe. Envers la fì del sècol XIX el gh'ìa amò presapóch 300 abitàncc.
L'è stat agregàt al cümü de Lainù endèl 1928 endèl quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài.
Clibio

**Clìbio**, (nòm uficiàl en Italià: *Clibbio*) l'è 'na frasiù del cümü de Sàbio, en Pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch en sentenér de abitàncc e la se tróa a 289 méter süra del leèl del mar.

El paés l'è colocàt söl versànt sinìster de la Val Sàbia. El fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è 'ntitulàda a San Lorèns.
Boston

**Boston** (*Bòston*) l'è ona città di Statt Unii orientai. La gh'ha ona popolazion de 636.000 abitant.
L'è la capital del Massachusetts e l'è la città pussee importanta del New England. La soa area metropolitana la quatta dent quatter milion e mezz de personn.
A l'è anca vuna di città americann pussee vegg (fondada in del 1630), e vuna de quei pussee ricch de storia. L'è vuna di città simbol de la Guerra de Indipendenza Americana.
Per via di sò università e center de ricerca, Boston l'è cognossuda anca foeura di Statt Unii, e la gh'ha on'importanza mondial.

## Gemellagg
* Kyoto, Giapon.
* Strasburgh, Francia.
* Barcelona, Spagna.
* Hangzhou, Cina.
* Padova, Italia.
* Melbourne, Australia.
* Taipei, Taiwan.
* Sekondi-Takoradi, Ghana.
Colonia

**Colonia** (inscì anca in italian e spagnoeu; *Köln* in todesch; *Kölle* in de la parlada local; *Cologne* in frances e in ingles; *Colônia* in portoghes; *Colonia Agrippina* in latin) l'è ona città de la Germania center-ocidental.
La gh'ha ona popolazion de 1.017.555 abitant, e l'è la quarta città todesca pussee granda.
A l'è anca vuna di città todesch pussee vegg, già che l'è stada fondada di Roman, e l'è la capital economega, storega e coltural de la Renania. 
## Gemellagg
* Liverpool, Regn Unii.
* Esch an der Eltze, Lussemburgh.
* Lilla, Francia.
* Lüttich, Belgi.
* Rotterdam, Paes Bass.
* Turin, Italia.
* Kyoto, Giapon.
* Tunis, Tunisia.
* Turku, Finlandia.
* Germania:
**Neukölln.
**Treptow-Köpernick.
* Klausenburg, Romania.
* Tel Aviv, Israel.
* Barcelona, Spagna.
* Pechin, Cina.
* Salonicch, Grecia.
* Cork, Irlanda.
* Corinto, Nicaragua.
* Katowice, Polonia.
* Betlemm, Palestina.
* Istanbul, Turchia.
* Rio de Janeiro, Brasil.

## Riferiment
Esfahan

**Esfahan** (alter trasliterazion: *Esfahān*, *Isfahān*, *Ispahān*; in persian: **اصفهان**/*Esfahān*) l'è ona città de l'Iran central.
La gh'ha ona popolazion de 1.600.000 personn. La se troeuva a 1.590 meter sora el nivell del mar, in de la region di mont Zagros. L'è traversada del fiumm Zayandeh.
A l'è vuna di città iraniann pussee important del pont de vista storegh e coltural, abitada giamò in di temp antigh. Anca del pont de vista economegh a l'è importanta, già che l'è on center de produzion de coton, forment e tabacch.
## Gemellagg
* Fiorenza, Italia.
* San Pederburgh, Russia.
* Istanbul, Turchia.
* Friburgh in Brisgovia, Germania.
* Barcelona, Spagna.
* El Cairo, Egitt.
* Iași, Romania.
* Erevan, Armenia.
* Kuala Lumpur, Malesia.
Kōbe

**Kōbe** (in giapones: **神戸市**/*Kōbe-shi*) l'è ona cità del Giapon.
La se troeuva in del sud de l'isola de Honshū e la gh'ha ona popolazion de 1.529.116 personn.
A l'è ona città bella veggia e importanta, anca del pont de vista storegh. L'è stada la capital del Giapon per ses mes in del 1180, ai temp de l'imperador Antoku.
## Gemellagg
* Statt Unii:
**Seattle.
**  Filadelfia.
* Marseja, Francia.
* Rio de Janeiro, Brasil.
* Tientsin, Cina.
* Riga, Letonia.
* Brisbane, Australia.
* Spagna:
** Barcelona.
** Cades.
Monterrey

**Monterrey** (che in lombard el voeur dì *el Mont del Re*) l'è ona città del Messich nord-oriental.
La gh'ha ona popolazion de pussee de quatter milion de abitant, e l'è la terza città pussee granda del sò Paes. L'è anca el capploeugh del statt del Nuevo León.
A l'è cognossuda anca 'me *la Città di Montagn* (la se troeuva ai pee del Cerro de la Silla, volt 1.820 meter) e l'è la sede de on'arcidiocesi e de on seminari catolegh.
## Gemellagg
* Baghdad, Iraq.
* Spagna:
**Barcelona.
**Bilbao.
**Monterrei.
* Betlemm, Palestina.
* Statt Unii:
**Corpus Christi.
**Dallas.
**Orlando.
**San Antonio.
* Dubai, Emiraa Arab Unii.
* Dublin, Irlanda.
* Hamilton, Canada.
* Medellín, Colombia.
* Rosario, Argentina.
* Shenyang, Cina.
Montpellier

**Monpelér** (*Montpelhièr* in ocitan, parnonziaa [mumpeˈʎɛ]; *Montpeller* in catalan) l'è ona città de la Francia del sud.
L'è 'l capploeugh de la region Lenguadoca-Rossejon e del dipatiment de l'Hérault, e la gh'ha ona popolazion de  abitant, dato agiurnaa al . 

El territori del comun l'ha ona superfis de  km² e 'l và de ona altezza mìnima de 8 méter a ona altezza màsima de 119 méter in sül nivell del mar.

L'è la città quella de vott per grandezza, e vuna di poch a 'vè vist cress la soa popolazion in di ultem 50 agn.
Fondada in del XI secol, l'è vegnuda ona città universitaria, tradizion che la resist anmò al dì d'incoeu. A Montpellier l'ha studiaa anca el Petrarca.

## Gemellagg
* Louisville, Statt Unii.
* Heidelberg, Germania.
* Barcelona, Spagna.
* Chengdu, Cina.
* Tiberiad, Israel.
* Fez, Marocch.
* Locorotondo, Italia.
* Rio de Janeiro, Brasil.

## Evoluzzion demografega
L'andament del nümer dei abitant del comun de Montpellier l'è ilustraa in de la tabella riportaa chi de sotta:

## Riferimant
Bösés

**Bösés**, (nòm uficiàl en italià: *Bisenzio*) l'è 'na frasiù de mut oramài quàze del töt spopolàda del cümü de Lainù en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 1065 méter sura 'l leèl del mar e l'è furmàda de 'na brachìna de cà.
L'è stàda 'na frasiù de Prezégn enfìna che chèsto l'è restàt cümü autònomo, e pò, 'nsèma con chèst'öltem, el g'ha finìt per véser agregàt al cümü de Lainù endèl 1928 endèl quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài.
Moja (Bosagia)

**Moja** o **Roncaja** (parnonzia local: ['moja]; italian: *Moia*) l'è vuna di frazion de montagna del comun valtolin de Bosaggia, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a est del center comunal, e proppi denanz a Sondri, che 'l se troeuva de l'altra banda de l'Adda, on quai chilometer pussee in là.
## Referenz
2 - Sit dèl dialèt del Bòsagia
Bensach

**Bensàch**, (nòm uficiàl en italià: *Binzago*) l'è 'na frasiù del cümü de Gnùzen en Val Sàbia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 625 méter sura 'l leèl del mar e la g'ha presapóch 60 abitàncc.

Bensàch el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a S. Maria Anönsiàda.
York University

L**'York University** a l'è un'üniversità de Toronto, Ontario, Canada. L'è stada fundada in del 1959.

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Gaza

**Gaza** (insì in tut el mond ocidental; arab: **غزة**/*Ghazza*; ebraic: **עזה**/*Azzah*) a l'è una citaa de la Palestina.
Con tut el so territori (la Striscia de Gaza) a l'è destaccada del rest de i territori palestines, e a l'è tuta circondada da Israel, fœra qe un tocchelin a sud cont l'Egitt.
Del pont de vista formal a l'è aministrada da l'Autoritaa Nazionala Palestinesa, ma in realtaa al dì de incœ a l'è controllada da l'organizazion teroristega de Hamas, qe la tegn ind i so man cont la forza de i arm.

Gaza a l'è vuna de i cittaa plussee antig de la rejon: a l'è abitada almanc dal 3000 prima de Crist, e a l'è nominada despess anca ind la Bibia (a l'era pena de cittaa de i Filistee).
Ge viven circa 400.000 person.

## Gemellagg
* Tel Aviv, Israel.
* Dunkerque, Francia (acord de cooperazion).
* Turin, Italia.
* Barcelona, Spagna.
* Cascais, Portogall.
* Tromsø, Norvegia.
* San Juan, Puerto Rico.
Harry Potter

**Harry Potter** l'è una serie di rumaanz fantasy de sett vulüm, fada sö dala scrittris J. K. Rowling al principi di ann nuvanta e finida tra el 1997 e 'l 2007.

L' övra, ambientada ind l' Inghilterra dei ann nuvanta, cönta le avventüre de Harry Potter e di so mej amis, Ronald Weasley e Hermione Granger. L'ambientaziun prinipala a l'è la *Scöla de Magia e Streguneria de Hogwarts*, andoe i vegnen edücaa i giüven  magh del Regn Ünii e anca de tüt el mund.
Vrenda

La **Vrenda** o **Vrènda de Ódol** (per mìa scunfundìla co la *Vrènda de Vài*), l'è 'n torènt che scór endèla val omònima, ciamàda apò "Conca Dóra", 'na val lateràl dèstra de la Val Sàbia, en Pruvìncia de Brèsa. La nàs endèla Conca Dóra e la se sböta, dòpo 8,5 km, endèl Cés de le bànde de Sàbio.
Francu Trappoli

**Francu Trappoli**, (Orvieto, 5 de nuèmber 1947) l'è un pulitic italiàn, in d'i ann '80 e '90 l'è stai del Partìd Sucialista Itagliàn

## Biugrafia

Nasüd a Orvieto el 5 de nuèmber 1947, el s'è laureàd in *Sciènse ecunòmiche e cumerciài*.

L'è stài el prìm budista a fà part del Parlament italian

## Incarich pulìtic

* Sindic de Fano dal 1980 al 1983
* Depütàd dal 1983 al 1987.
* Depütàd dal 1992 al 1994.
* Vice-presidènt d'la XIII Cumisiòn (laurà - asistensa e previdensa suciàl - cuuperasiòn)

## Riferimènt


## Ligàmm de föra
* Radio Radicale: Eventi a cui ha partecipato Franco Trappoli
Müradèl

**Müradèl** (nom uficiàl en Italià: *Muratello*) l'è 'na frasiù del cümü de Nàe, en pruvìncia de Brèsa. La se tróa a méno de 'n chilòmetro a òvest del cènter aministratìf de Nàe. De Müradèl part giöna de le dò stràde sfaltàde che rìa 'nsìma a la Madaléna, el mut a le pórte de la cità de Brèsa.

La località l'è zamò lüminàda endèi docümèncc medievài, en particolàr endèle càrte de la canònega de S. Gioàn 'de foris' de Brèsa (1087-1200): *"loco et fundo Muridelle"* (1087), *"ubi dicitur Murethelle"* (1136), *"ubi dicitur Murrethelli"* (1139), *"ubi dicitur ad Murethellas" (1186)*.

Müradèl el fà paròchia de per sò cönt (istitüìda endèl dezèmber del 1963), e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Fransèsch de Asizi.

## Riferimèncc
Francesco De Lemene

El **Francesco De Lemene** (Lod, 19 de febrar del 1634 - Lod, 24 de luj del 1704) l'è staa on librettista lombard.
## Vita

L'è nassuu in d'ona fameja de sciori, e l'ha studiaa a Novara, Bologna e Pavia, indè che l'è vegnuu dotor in del 1655. L'ha lavoraa per la ministrazion spagnoeula de la Lombardia, prima a Milan e poeu a Lod ('me decurion).
In del 1661 l'ha vivuu per on poo a Roma, indè che l'ha frequentaa anca el circol de la Cristina de Svezia. L'è staa lilinscì che l'ha scominciaa el sò lavorà de librettista. In del 1691 l'è entraa in de la Cademia de l'Arcadia cont el nomm de *Arezio Galeatico*.
A l'è staa anca on ambassador a la cort de la Margherita d'Austria, ma l'ha semper refudaa de vess senator a Milan.

## Oeuver
El Francesco De Lemene l'è important per la litteradura lombarda perchè l'è 'l primm autor che 'l scriv in lodesan, e vun di autor pussee important del Ses'cent insemma al Carlo Maria Maggi. De fatti l'ha scrivuu la comedia *[[La sposa Francesca]]*. Inoltra l'ha provaa anca a fà ona traduzion per gioeugh de la *[[Gerusalemm liberada]]* del Tass, compagn de tanti alter autor del temp.
In di sò oeuver l'è staa influenzaa sia del Maggi (cont el qual l'ha tegnuu anca ona corispondenza) che del Giambattista Marino.
### Librett
**Il giudizio di Paride* (scrivuu in del 1666 per Cristina di Svezia, perduu; el composidor se sa nò chi l'è)
**Il Narciso* (favola burlesca; musicaa del Carlo Borzio, 1676; musicaa del Giovanni Agostino Badia, 1699)
**La ninfa Apollo* (scherz iscenegh per musega; musicaa del Giovanni Agostino Badia, 1692; musicaa de l'Antonio Lotti e 'l Francesco Gasparini, 1710; musicaa del Baldassarre Galuppi, 1734; musicaa del Andrea Bernasconi, 1743)
**Endimione* (favola per musega; musicaa del Paolo Magni e 'l Giacomo Griffoni, 1692; musicaa del Georg Caspar Schürmann, 1700; musicaa del Antonio Maria Bononcini, 1721)
**Tacete, ohimè, tacete* (cantada; musicaa del Georg Friedrich Händel, 1710)
**Tirsi* (pastoral; musicaa del Giuseppe Antonio Paganelli, 1737)
**La carità* (oratori; musicaa del Carlo Borzio)
**I quatro novissimi, ed altre centate*
## Ona citazion: l'incipit de la Gerusalemm liberada

## Vos corelaa
*La sposa Francesca
## Interprogèt
*lmo.wikisource

## Ligamm de foeura
*La vita de Francesco De Lemene in sul sit dialettolodigiano.it (pdf)
Cloeudi Albin

El **Cloeudi Albin** (latin: *Clodius Albinus*; Hadrumetum, 145 circa - Lion, 19 de febrar del 197) l'è staa on general, politegh e usurpador roman, e poeu *[[Ceser (carega)|Ceser]]* de l'Imperi.
## Biografia
### La cariera militar e politega
L'è nassuu a Hadrumetum (incoeu Susa, in Tunisia), de ona fameja de aristocrategh. Quand che l'era anmò on giovinott l'ha scominciaa a fà el soldaa, e grazie ai sò gent l'è riessii a fàss cognoss de la dinastia di Antonitt.
A l'è staa tribun militar, e 'l comandava i cavalier de la Dalmazia. L'è staa on legad in de la I e IV legion. L'ha combattuu in del 175 in Bitinia, ai temp de l'usurpador Avidio Cassi, poeu contra i Marcomann in di agn 183-184, insemma al Pescenni Nigher. In del 187 l'è staa eleggiuu consol, poeu governador de la Germania Inferior in del 189 e de la Britannia del 191 in poeu.

### La ribellion e la mort
In del 193, quand che l'è mort (mazzaa) el Comod, i coort pretori hann eleggiuu 'me noeuv imperador el Pertinas, per poeu coppàll dopo domà trii mes. I pretorian alora hann deciduu de vend la carega de imperador a chi che ghe dava pussee danee: l'ha vinciuu el Didio Giulian, ma intrattant i legion di provincc aveven eleggiuu alter imperador. A parlom de Pescenni Nigher (in Siria), del Settimi Sever (in sul Danubi) e poeu proppi el Cloeudi Albin (in Britannia).
El Settimi Sever l'è rivaa a Roma, l'ha mandaa via i pretorian de origin italiana e j'ha sostituii con di soldaa del sò esercit: poeu l'è andaa in del Senad, che l'ha nominaa imperador. Dopo, per minga combatt in su duu front, l'ha nominaa el Cloeudi Albin consol e Ceser de l'imper (194), e l'è naa a frontà el Pescenni. Oltra a quell, el Cloeudi Albin l'è staa nominaa governador anca de la Gallia.
Ma la tregua l'è durada poch: giamò in del 197 i duu rivai hinn tornaa a combatt vun contra l'alter. El 19 de febrar de quell ann i duu esercit s'hinn frontaa in de la Battaja de Lugdunum (incoeu *Lion*, in Francia). Dopo ona longa battaja, l'ha vinciuu el Settimi Sever, e donca el Cloeudi Albin el s'è coppaa con la soa spada.

## Font
*Cassio Dion, *Storia romana*.
*Historia Augusta, *Vita del Cloeudi Albin*.
*Erodian, *Storia de l'imperi dopo March Aureli*.

## Vos corelaa
* Settimi Sever
* Battaja de Lugdunum
Emilio Dandolo

L' **Emilio Dandolo** (Vares, 5 de luj del 1830 - Milan, 20 de febrar del 1859) l'è staa on patriota italian.
## Vita
A dersett agn l'ha combattuu in di Cinch Giornad de Milan, insemma al Luciano Manara, a l'Emilio Morosini e a alter member de la fameja Dandolo. L'ha combattuu in del Bressan e in del Trentin, poeu, cont el fradell Enrico, l'è staa a Roma per difend la Repubblica Romana. Lì l'ha perduu el fradell e l'amis Manara. Dopo i aveniment del Quarantott, l'ha ciappaa e l'è scappaa in esili, prima a Marseja e poeu su a Lugan.
Lì l'ha scrivuu on quai liber de memoria, di sò viagg in Africa e di sò esperienz de guerra.
Tornaa in Italia, l'ha sigutaa a preparàss per combatt contra l'Austria. L'ha combattuu in de la Guerra de Crimea 'me volontari: ma poeu dopo, quand che l'è finida, già che l'era anmò on citadin austriegh, l'è staa mandaa a Milan, indè che l'hann mettuu in preson. Lilinscì l'è mort de tisi, a vintott agn. Già che 'l sò funeral el gh'aveva ciappaa on color anti-austriegh, i autorità hann mandaa el sò corp in del cimiteri de Ader, in del Bressan.
## Vos corelaa
*Luciano Manara
*Enrico Dandolo
Nigulìne

**Nigulìne** (*Nigoline Bonomelli* 'n italià) l'è giöna de le frasiù del cümü de Córt Frànca, endèla zòna geogràfica de la Franciacürta, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 1300 abitàncc e la se tróa a 195 méter sùra del leèl del mar.

L'ìa zabèlia lüminàda come cümü de per sò cönt endèl "Estimo Visconteo" del 1385.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1928 quan che, 'ndèl quàder de 'na reorganizasiù generàla de le autonomìe locài, gh'è stat creàt el cümü de Córt Frànca co l'üniù dei ex-cümü de Burgunàt, Colombér e Timulìne.

La Paròchia de Nigulìne l'è 'ntitulàda a San Martì e Sànta Fèmia.
Robert Baden-Powell

El **Robert Baden-Powell** (nomm intregh: *Sir Robert Stephenson Smyth Lord Baden-Powell, Primm Baron Baden-Powell de Gilwell*; Londra, 22 de febrar del 1857 - Nyeri, 8 de genar del 1941) l'è staa on militar e educator ingles, fondador del Moviment Scout.
Fioeu d'on pastor anglican, el gh'aveva sett fradei. L'ha scominciaa la soa cariera militar quand che 'l gh'aveva 19 agn (perchè l'era minga staa bon de andà a Oxford). In de la soa vita, l'ha combattuu in India, in Afghanistan e, soratutt, in Africa.
L'è staa lì, duranta la guerra anglo-boera, che l'è devegnuu on eroe de guerra, per la soa difesa de la città de Mafeking. L'è staa vun di generai pussee giovin de la storia inglesa. L'ha anca contribuii a mett in pee el corp de la polizia sudafricana.

Dopo la guerra, l'ha scominciaa a interessàss al tema de l'educazion di bagai. L'è staa inscì che, in del 1907 l'ha mettuu in pee el primm camp scout (cont ona vintena de fioeu) in su l'isola de Brownsea. La soa intuizion la s'è spantegada in gir per l'Inghilterra e, ben prest, anca in del rest del mond. In del 1910 l'ha lassaa la cariera militar e 'l s'è dedicaa a la promozion del moviment scout in tutt el mond, anca cont el scriv di liber. Con la soa miee Olave (nassuda l'istess dì) l'ha mettuu in pee anca on'organizazion per i tosann.
Trist per la fin de la pas in Europa, el s'è trasferii in Africa (Kenya), e lì l'è mort in del 1941, a vottantatrii agn.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Scoutismo
*Assedi de Mafeking
Timulìne

**Timulìne** (*Timoline* 'n italià) l'è giöna de le frasiù del cümü de Córt Frànca, endèla zòna geogràfica de la Franciacürta, en Pruìncia de Brèsa. L'è séde del municìpio.

El prim riferimènt a Timulìne 'ndèi docümèncc antìch l'è de l'an 766 endèna càrta 'ndoche Adelchi, fiöl del Re Desiderio, el cunférma al Monastér de San Salvadùr (encö cunusìt piö de spés con nòm de Sànta Giulia) 'ndoche a fà la badèsa gh'ìa sò sorèla Anselperga, la proprietà de 'na "curte Temoninas".

Endèl "Estimo Visconteo" del 1385 l'ìa luminàda come giü dei cümü de la quàdra de Palasöl.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1928 quan che, 'ndèl quàder de 'na reorganizasiù generàla de le autonomìe locài, gh'è stat creàt el cümü de Córt Frànca co l'üniù 'nsèma ai ex-cümü de Burgunàt, Colombér e Nigulìne.

La Paròchia de Timulìne l'è 'ntitulàda ai Sancc Cosma e Damià.
Fantécol

**Fantécol**, (nòm uficiàl en italià: *Fantecolo*) l'è 'na frasiù del cümü de Proài d'Izé en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 300 abitàncc e la se tróa 'n mès a le culìne de la zòna nord de la Franciacürta, a sud de Proèze e a òvest de Camignù, a 260 méter süra del leèl del mar.

La fà paròchia de per sò cönt e la céza parochiàla l'è dedicàda a Sant Apolóne, ma 'nfìna al 1946 la dipindìa de la paròchia de Proèze.

Endèla *Descrisiù Generàl del [[1764]]*, Fantécol el fàa cümü enséma a Proèze e i éra 'nserìcc endèla quadra de Izé. En chèsto docümènt el cümü l'ìa segnàt col nòm *Provese e Fantecolo*.

Endèl 1810 el cümü el vé tiràt vià e 'l teretóre de Proèze e Fantécol l'è asegnàt a chèl de Montezèi, el turnarà a fà part del cümü de Proèze quan che chèst el g'ha ritroàt la sò 'ndependènsa comünàla, quan che la pruvìncia de Brèsa l'è nìda a fa part del regn Regn Lombardo-Veneto, co la nutificasiù del més de febrér del 1816. El cümü de Proèze el vegnarà però suprimìt amò 'na ólta 'ndèl quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài mitìda 'n òpera endèl 1928 e 'l sò teretóre (e isé pò a Fantécol) agregàt staólta al cümü de Proài d'Izé.

## Riferimèncc
Martignàch

**Martignàch** (nòm uficiàl en italià: *Martignago*) l'è giöna de le frasiù del cümü de Sülsà, en Pruìncia de Brèsa. La se tróa a 370 méter sùra del leèl del mar, sö le còste de mut de la spónda orientàla del Lach d'Izé.

En época romàna l'ìa 'l cèntro piö 'mportànte de la zòna e Sülsà l'ìa nient'óter che 'l sò pórt söl lach. L'abitàt de Martignàch l'ìa postàt dré a la "Vìa Valeriàna" che de Izé la minàa vers la Al Camònega.

L'ìa mensiunàt come cümü 'ndependènt endèl "Estimo Visconteo" del 1385.

## Riferimèncc
Morivion

El **Morivion** (*Morivione* in italian) l'è on quarter de Milan.

El se troeuva a sud del center istoregh, in del Municipi 5, e l'è strengiuu in tra *viale Toscana*, *viale Ripamonti*, *via Antonini* e *via Bazzi*.

A l'è cognossuu soratutt perchè on temp i milanes ghe andaven a festeggià San Giorgg, col bev el latt e 'l mangià el pan mein.

## Storia
El borgh vegg del Morivion el se desviluppava intorna a la cassina con l'istess nomm. Ona paraetimologia popolar la dis che 'l borgh l'ha ciappaa el sò nomm perchè chì *morì Vione* (cioè "l'è mort el Vion"), che 'l saria staa on brigant e on lader coppaa di soldaa del duca de Milan.
A l'è staa ona località del comun di Corp Sant fina al 1873, quand che l'è staa giontaa a Milan.
## Bibliografia
* Enzo Redaelli, *Osterie milanesi*, Libreria Milanese, Milano, 1999.
## Vos corelaa
* Corp Sant de Milan
* Pan mein
## Referenz
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

L**'Universidade Federal do Recôncavo da Bahia** a l'è on università de Cruz das Almas, Bahia, Brasil, che l'è stada fondada in del 2006.

## Ligamm de foeura
* Sitt offizial
Erna

L**'Erna** (*Pizzo d'Erna*) l'è ona montagna di Prealp lombard.
L'è volt 1.375 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva minga delongg de la città de Lecch e al Resegon.
Se pensa che *Erna* el vegna del latin *vernus* (cioè "primaveril"), perchè lì gh'era di praa indè che i besti naven a pascolà de primavera; on'altra ipotesi la pensa che la parolla la sia de origin celtega, e la se riferissa a on bosch de anisc.
A l'è on sit bell cognossuu per i escursion.
## Vos corelaa
*Pian d'Erna
Pregàs

**Pregàs** (nòm uficiàl en italià: *Pregasso*) l'è 'na frasiù del cümü de Marù, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha póche donzéne de abitàncc e la se tróa a presapóch 300 méter sùra del leèl del mar, sö le còste de mut de la spónda orientàla del Lach d'Izé. L'abitàt uriginàl el s'è furmàt entùren a la céza de San Piero e Paol che segónt la tradisiù locàla l'è stàda fàda sö söl sit endoche prìma gh'ìa 'n castèl.
La céza l'è 'n realtà de la segonda metà del sècol XVI e l'ìa stàda fàda sö per sostetöéser 'na cizulìna piö ècia amò, lüminàda endèi ducümèncc del sècol XIV e zabèla isé 'n ruìna de pansà che l'ìes mèi fan giöna nöa che no risistemàla.
Èl

**Èl** (nòm uficiàl en italià: *Vello*) l'è 'na frasiù del cümü de Marù, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 230 abitàncc e la se tróa sö la spónda orientàla del Lach d'Izé a du chilòmetri e mès a nòrt del cèntro de Marù.

Endèl 1679 l'è elencàt endèla lìsta dei cümü de la quàdra de Izé e l'è restàt autònomo 'nfìna al 1928 quan che 'ndèl quàder de la riorganizasiù de le aministrasiù locài, l'è stat ünìt a Marù.

El fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a Santa Fèmia, a testemognànsa de le proprietà che 'l convènt bresà de Santa Fèmia de la Font el gh'ìa en chèsta località.

De Èl part la stràda 'n rìa al làch, deèrta apéna a le bìci e a chèi che và a pè che rìa 'nfìna a Tulìne e che la pàsa sóta a le córne a strapiómp de la córna dei Trèntapàs.
Cantharellus cibarius

El **Cantharellus cibarius**, mej cognossuu cont el nomm comun de **Finferl**, **Finferlin**, **Gallinasc**, o anca **Gallett** (en lombàrt orientàl: **Galüsì**), l'è vun di fonsg pu cognossuu, casciaa e mansgiaa in tutt l'arch alpin e on poo depertutt.

## Tratt Caratteristegh
I tratt caratteristegh di finferlitt hinn la forma e 'l color del capell e del gamb. El capell, che de sollet l'è d'on color che 'l va del sgioldolin al sgiold bell fort compagn del rosssumm de l'oeuv, a l'è largh di duu ai noeuv ghej (centimeter), anca se di voeult, ma proppi de rar, el riva finn a quindes centimeter de diameter. La sova forma la someja on poo quella d'on pedrioeu cont i pared ondulaa. El gamb, che l'è bell curtin, ciovè di trii a ses ghej (de rar, ma proppi de rar, el riva anca ai vott o nouev centimeter), el se slarga vers el coo e 'l se sfinna a la bas. La carna del finferlin l'è gnucca, "spagosa", ma minga dura e la gh'ha on savor linsgerin ma ponsgent. Quand ch'hinn bej fresch, i finferlitt gh'hann on odor compagn de quell di mognagh. I spoeur del corp spongios in del capell hinn bej piscinitt. .

## Habitat e Diffusion

I finferl cressen su putost ben in di bosch de latifoeuj e conifer, soratutt in loeugh indovè che gh'è pesc. I finferlitt se troeuven despess in istaa e utunn In Uropa, Nordamerega, Sudamerega, e Asia.

## Gastronomia

I finferlitt hinn staa drovaa in de la cusinaa uropeja degià de secoj e vegnen paciaa on poo depertutt in del Vegg Continent. Vegnen mansgiaa in soratutt in pitanz preparaa a la manera casciadora, e compagnen de sollet polenta, luganega, ris, e.i.v.

A l'è mej mansgiài minga cru i finferlitt perchè gh'hann dent la Chitina.

### Bollitt

Image:Posta Romana - 1958 - mushroom 2 LEI.jpg|Bollin de la Romania (1958)
Image:Stamp of Moldova 141.png|Bollin de la Moldavia(1995)
Image:The Soviet Union 1964 CPA 3124 stamp (Mushrooms. Golden chanterelle or girolle (Cantharellus cibarius)).jpg|Bollin de l'Union Sovietega (1964)


## Refereriment
Mariana Madia

**Mariana Madia**, (in lengua italiana **Marianna**, Ruma, 5 de setembor 1980) l'è 'na pulitica italiàna, püsé precisamènt del Partìd Demucràtic.

## Biugrafia
Nasüda a Ruma el 5 de setembor 1980, l’ha studiàd prima al *Liceo Chateaubriand de Ruma* e dòpu la s'è laureada in Sciènse pulìtiche cul màsim d'i vùt. La s'è specializada a l'Istituto di Studi Avanzati de Lucca.

El sò bisnònu l'era el depütaa Titta Madia e sò papà l'è el giurnalista e atùr Stefano Madia.

El vòtt d'aprìl 2014 l'ha g'ha vüd una fiulìna.

## Incarich pulìtic

* Depütada dal 2008 al 2013
* Depütada dal 2013 al dì d'incö
* L'è in dla Cumisiòn Laurà püblic e privà
* El 21 de màrs 2014 l'ha giürad denàs al presidènt Giorgio Napolitano cume növa ministra d'la Püblica Aministrasiòn e d'la Semplificasiòn in del guèrn de Matteo Renzi
* El 12 de dicèmber 2016 l'ha giürad denàs al presidènt Sergio Mattarella semper cume ministra d'la Püblica Aministrasiòn e d'la Semplificasiòn in del guèrn de Paolo Gentiloni.
## Riferimént


## Ligam de föra

* Sit üficial
Nicola Pfund

Ol **Nicola Pfund** (Sorengh, 1960), che li sta da cà nal Canton Tesin, l’è un scritur svizzar cognosü anca in dal nord Italia par i so libri da viacc in bicicleta in Svizera. L’ha anca publicaa di libri da storia, da scöla e da sport in general. L’è anca un famus blogger, seleziunaa in del 2013 tra i sett püsée important da la Cunfederaziun Elvetica.

## I sò opere
**Triathleta per passione: viaggio alla scoperta di uno sport affascinante*, Lugano, Fontana, 2003.
**[[Breganzona]]: echi dalla collina di ponente*, Lugano, Fontana, 2005.
**L'ABC del perfetto ricercatore*, Lugano, Fontana, 2007.
**La Svizzera in bicicletta*, Lugano, Fontana, 2008.
**Fare ricerca a scuola: notizie utili per svolgere piccole o grandi ricerche a scuola*, Lugano, GLIMI, 2010.
**Sui passi in bicicletta*, Lugano, Fontana, 2012.
**La filosofia del Jogger*, Bellinzona, Salvioni, 2012.
**A-Z fitness: sport, benessere, salute*, Lugano, Fontana, 2013.
**La caduta degli idoli: riflessioni sul mondo dello sport*, NP Promotion Sport, 2014.
**Allenare il corpo, allenare la mente: gli sport di resistenza come palestra di vita*, Firenze, Giunti Editore, 2015.
**In bicicletta su e giù per il Ticino: 26 salite imperdibili alla scoperta di un territorio*, Lugano, Fontana, 2017.
**Guida letteraria della Svizzera italiana. Distretto di Lugano*, Bellinzona, DECS, 2021
*''StraLugano: 15 anni di corsa (2006-2015), Associazione StraLugano, 2022

## Ligamm de föra
*Nicola Pfund in dal Viceversaletteratura.ch
*Biografia in dall'Associazionescrittori.ch 
*Bibliografia in dal swissbib.ch
*Bibliografia in dall'OPAC SBN Italiano
*http://nicolapfund.ch/ Sito/blog ufficiale
Maria Elena Boschi

La **Maria Elena Boschi**, (Montevarchi, 24 de genàr 1981) l'è 'na politega e avocata italiana, deputada e ministra per i reform e i rapport cont el Parlament del Governo Renzi, che l'ha giuraa el 22 de febrar del 2014, e sottosegretaria del Governo Gentiloni dal 12 de dicember del 2016, cont la fin formala del govern del Renzi, dimissionari per el referendum costituzional.

De fioeula l'andava ben sossenn a scoeula: L'è sortida del licee con 100/100. L'è stada educada in la fed cattolega: l'ha faa la cereghetta e l'ha tolt part anca a la Giornada Mondial de la Gioventù. 

L'è laureada in giurisprudenza e l'è andada in politega comé organizzatriss de la Leopolda. La se gionta squasi subit in la corrent di *rottamador* del sindegh Matteo Renzi e ai primari del PD del 2012 a l'è elegiuda a la Secreteria nazionala cont la delega ai reform istituzionai. In del 2013 l'è elegiuda a la Cambra di Deputaa in la circoscrizion Toscana.

In del settember 2019 la molla el Partii Democrategh per andàgh dent in Italia Viva.

## Riferimént
*MARIA ELENA BOSCHI, IL FASCINO DELLE RIFORME
*Italy's PM-designate Matteo Renzi names new cabinet
*La maturità delle ministre: il "dramma" della Boschi, l'incubo della Madia
*Renzi sceglie un'aretina nella squadra che curerà il tour per le primarie Pd
Carlo Magn

**Carlo Magn** (en latì: *Carolus Magnus*; en todèsch: *Karl der Grosse*; en fransés: *Charlemagne*) (Herstal (?), 2 de bril del 742, 747 o 748 – Aquisgràna, 28 de zenér del 814), l'è stat rè dei Franchi del 768 'nfìna a che le mórt, rè dei Longobàrcc (764–814) e Imperadùr del *[[Imper Carolinj|Imperium Romanum Sacrum]]* (800–814).
El scötöm de "Magn" (en latì Magnus el vol dì "grant") el gh'è stat dat del sò biògrafo Eginardo, che g'ha dat tìtol a la sò òpera *"Vita et gestae Caroli Magni"*.

Fiöl del rè Pipino 'l Breve e de Bertrada de Laon, el g'ha ciapàt el pòst de sò pàder e 'l g'ha regnàt ensèma a sò fredèl Carloman. Aisebé che le relasiù 'ntra i du fredèi le s'ìa deteriuràde, la mórt de Carloman la g'ha schiàt che s•ciopès 'na guèra 'ntra i du. 

Carlo 'l g'ha renforsàt le relasiù de amicìsia che sò pàder el gh'ìa mantignìt col Papa e l'è deentàt el sò protetùr dòpo ìga batìt i Longobardi 'n Italia. El g'ha combatìt cùtra i musulmàni che minaciàa la penìzola Ibérica e 'l g'ha tentàt de 'mpadrunìs del teretóre ma 'l g'ha duzìt lasà pèrder e retiràs, e 'ntàt che i se ritiràa, la retroguàrdia del sò ezèrcit l'è stàda anientàda dei Basch endèla Batàglia de Roncisvalle. 

Dòpo de 'na 'na campàgna militàr che g'he düràt divèrsi agn l'è riàt a sotamèter i Sàsoni, e 'l i ha ubligàcc a convertìs al Cristianézem e a integràs endèl sò regn.

El g'ha espandìt i regn dei Franchi 'nfìna a fai deentà 'n Impér, endèl qual gh'è stat incorporàt 'na gran part de l' Europa Ucidentala e Centrala. El g'ha cunquistàt el Regn de Italia e l'è stat encurunàt *Imperator Augustus* del papa Leóne III el dé de Nedàl del 800 a Roma, gràsie a la pusibilità ufrìda de la depuzisiù de Costantì VI e che isé 'l tròno imperiàl l'ìa cunsideràt mìa asegnàt perché al momènt ocupàt de 'na fómna, Irene. Chèsti facc i g'ha fat enversà la cort imperiàla de Bezànse, che la s'è refüdàda de reconóser el sò tìtol. Gh'è nit fò 'na guèra che a la fì la g'ha ubligàt l'imperdùr de Oriènt Mighél I Rangabé a reconóser Carlo Magn come emperadùr (però mìa *emperadùr dei Romàni*).

El perìot del sò régn l'è asociàt a 'na ripréza de la cültüra e de le arcc latìne favurìde e veicolàde del Imper carolìngio, guidàt de la Céza Catòlica, che l'è stat giü dei fondamèncc de 'n identità europèa 'n cümü. Per mès de le sò cunquìste e de le sò rifùrme intèrne, Carlo Magn el g'ha mitìt zó le bàzi de chèla che la sarès deentàda l'Europa Ucidentàla endèl Medioévo. Al dé d'encö l'è mìa apéna cunsideràt come 'l fondadùr de le monarchìe franséza e todèsca, che i la ciàma col nòm de *Carlo I*, ma apò come *el pàder de l'Europa*.

## Riferimèncc