open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abcasia

L' **Abcasia** (Аҧсны/*Apsny* in abcas; Абхазия/*Abchazija* in russ; აფხაზეთი/*Apkhazeti* in georgian) l'è on paes de l'Asia, cont on status minga ciar. Per i Georgian e per la pupart di statt del mond la saria ona region de la Georgia, anca se cont on'autonomia bella granda; inveci lee, insema a la Russia e a on quai alter paes, la dis de vess on statt indipendent.

Se inscì el fuss, el confinaria con la Russia, la Georgia e 'l Mar Negher. La soa capital a l'è, in ogni cas, Sukhumi. In del paes ghe viven 242.862 personn.

## Storia

L'Abcasia l'è semper vivuda sotta l'influenza georgiana e russa. In del 1992, a la fin de l'URSS, l'Abcasia la s'è deciarada indipendenta; per quest a gh'è stada ona guerra fina al 1993, che l'ha viduu el genocidi di georgian che viveven in la region.

Al dì d'incoeu, anca se quasi nissun ghe recognoss l'indipendenza, l'Abcasia la viv come se la fuss libera.

## Organizzazion politega
L'Abcasia (nomm offizial: Аҧсны Аҳәынҭқарра/*Apsny Ahwyntkarra*) a l'è ona repubblega.
El president a l'è Aleksandr Ankvab (del 2011). 
El primm minister a l'è Leonid Lakerbaia (del 2011).
Primula spectabilis

**Primula spectabilis** l'è 'na spéce de piànta piötòst ràra de la famìa botànica de le Primulaceae che se tróa apéna sö le Prealpi bresàne, del trentì e 'ndèn quach stasiù 'n Vèneto 'nfìna al Grappa. 

## Descrisiù
Fùrma Biològica: H ros - Emicriptòfite rosulàde.

L'è 'na piànta perène che g'ha 'n rizòma cürt e spès, el gamp cürt e lignùs e che a la bàze entùren a le fòie piö zùine la pórta amò chèl che rèsta de le fòie sèche de l'an prìma (se 'l vèt bé 'ndèla fóto de la tabéla de 'nformasiù); chèsta l'è 'na caraterìstica che fà che chèsta spéce se pöde mìa scunfundìla co le ótre spéci che se 'nsömèa (per ezèmpe Primula glaucescens). La piànta la pöl rià 'nfìna a 10÷15 ghèi de altèsa.

Le fòie le fùrma 'na rözèta bazàl, i è piötòst scorzégne (coriàcee), löstre e 'nsìma le fenés condèna pùta a àngol gös. Le g'ha 'na fùrma lanceolàda-spatolàda e le g'ha 'n òrlo cartilaginùs. La fàcia de 'nsìma de la fòia l'è töta piéna de ghiàndole che g'ha fùrma come tacc püntì picinì picinì che de spés se pöl vidìi apéna co la lènte. 

I fiùr, i è portàcc ensìma a 'n pedùncol bèl lónch (piö lónch de le fòie) che part del cèntro de la rözèta, i fùrma 'na bèla umbrilìna có 'nfìna a 7 elemèncc. I pedùncoi dei fiùr i lónch dei 1 ai 3 ghèi. El càles l'è de fùrma tubular-campanulàda coi décc a àngol gös. La coròla l'è a fùrma de turtaröl, de culùr ròza-viòla e có 5 lòbi separàcc 'nfìna a 1/4-1/3 de la longhèsa. El cèntro del fiùr (fàuce) l'è biànch. La fiuridüra l'è 'ntra màgio e zögn.


## Habitat
La crès dré a le préde ömede, geròcc e pràcc col teré calcàreo dei 600 ai 2.500 m s.l.m. Se pènsa che la sàpe 'na spéce de la flòra che izistìa amò prìma de le grànde glaciasiù e che gh'è riat a scampà sö le altüre che gh'è mìa restàt sotràde dei ghiaciài.

## Sinònim
* *Primula parlatorei* Caruel, 
* *Primula polliniana* Moretti

## Bibliugrafìa
* PIGNATTI S., *Flora d'Italia*. Edagricole, Bologna. 1982
* CONTI F., ABBATE G., ALESSANDRINI A., BLASI C., *Checklist of the Italian Vascular Flora*. Palombi, Roma. 2005
* AESCHIMAN D., LAUBER K., MOSER D., THEURILLAT J.P., *Flora alpina*. Ediz. italiana: Bologna, Zanichelli. 2004
* MARCONI G., *Piante minacciate di estinzione in Italia*. Gruppo Perdisa, Bologna. 2007

## Riferimèncc
Hildesheim

**Hildesheim** (*Hilmessen* in bass todesch; *Hildesia* in latin) l'è ona città de la Germania central, cont ona popolazion de  abitant (dato del ).
La gh'ha el titol de *Große selbständige Stadt* ("granda città indipendenta"). 

## Geografia
Hildesheim la se troeuva in del Land de la Bassa Sassonia. L'è foeura di distrett e l'è 'l capploeugh del circondari con l'istess nomm.
L'è traversada del fiumm Innerste, che l'è on affluent piscinin del Leine. A l'è a 30 km a sud-est de Hannover.

## Storia

Hildesheim l'è voeuna di città pussee vegg de la Germania del nord.
La città l'è vegnuda ona sede vescovil in del 815. In del 872 gh'è staa faa el primm domm, tutt in preja. In del 983 l'imperador Otton III el gh'ha daa el diritt de 'vèggh on mercaa. Per on bell poo de ann el capp de la città a l'è staa el vesch, fina a quand l'è staa faa sù on municippi. In del 1249 l'ha ciappaa el status de città. In del 1367 Hildesheim l'ha tolt part a l'Hansa. In del 1542 l'è passada a la Reforma Protestanta.
Duranta el Medioev (1235-1803) l'è stada on Principiaa vescovil, denter al Sacher Roman Imperi. per poeu vegnì part del Regn de Vestfalia. Dopo di guerr napoleonegh (1815) l'è entrada a fà part del Regn de Hannover, e l'è restaa inscì fina al 1866, quand che l'è passada a la Prussia.

El sò center storegh, vun de quei pussee conservaa de tutta la Germania, l'è staa traa giò del tutt di bomb che gh'hann tiraa addoss i Ingles el 22 de marz del 1945. Dopo la guerra l'è staa faa sù anmò compagn de prima.
## Gemellagg
* Angoulême, Francia.
* Al Minya, Egitt.
* Regn Unii:
**Weston-super-Mare.
**North Somerset.
* Padang, Indonesia.
* Halle (Saale), Germania.
* Gelendžik, Russia.
* Pavia, Italia.

## Riferiment
Samara Felippo

**Samara Felippo**, che in realtà la se ciama **Samara Felippo Santana** (Rio de Janeiro, 06 10 1978), l'è un'atris brasiliana.

## Ligàmm de föra

* Samara Felippo sül IMDB 
* Blog üficiàl
Raffaele Di Gennaro

**Raffaele Di Gennaro** (nasüü ul 3 Otubar dal 1993) l'é un giucadur italian cal giùga in porta in di giuvanili da l'Inter. L'ha vinciù in dal 2012 ul turneo NextGen.
Tomaso Giovanni Albinoni

Ol **Tomaso Giovanni Albinoni** (Venésia, 8 de zögn del 1671 – Venésia, 17 de zenér del 1751), ciamàt ach *Tomaso Zuane* in di docümèncc del tép, l'è stacc ü compozidùr e ü viulinìst baròch.

## La sò éta

La sò famèa la egnìa da Cas-ciù 'n pruìnsa de Bèrghem e lü l'éra 'l prim s-cèt del Tóne Albinóni (1634–1709), ü gran sciòr comerciànt de càrta a Venèsia. De la sò èta però se sà póch o negót, fò che l'à stödiàt viulì e cant e fòrse 'l gh'à üt cóme maèst ol Giovanni Legrenzi. Se sà ach che mórt sò pàder l'è stài dispensàt dal ciapà 'l sò pòst in del comèrcio cóme 'l capitàa alùra al piö grant di s-cècc e l'à pödìt 'ndà 'nacc a scrif müzìca, che 'l s'è spuzàt in del 1705 e che 'l gh'à facc de compàr del anèl 'l Antonino Biffi, ol maèstr de capèla de San March de Enésia. L'à dedicàt tàte sò òpere a i signùr del sò tép, ma l'è mai stàcc a servése de nisü e l'à sèmper sircàt de rangiàs desper sò cönt.

## La sò müzica

A la sò època l'éra famùs piö per i sò òpere, che i sarès istàce 81 cóme l'avrès precizàt pròpe 'l Albinoni, ma al dé de 'ncö l'è cognusìt piö per la sò müzica per strumèncc, sùra de töt i sò concèrcc de òboe, de fati tàce di sò laurà i è 'ndàài perdìcc in de la segónda guèra mondiàl, quàndo l'è stàcia bombardàda la bibliotéca de Drèsda, 'ndóe i éra conservàcc i sò sparticc, pròpe per chèsto se sà quàze negót de la sò éta e de la sò müzìca dal 1720 a 'ndà 'nacc. 

La sò müzica per strumèncc l'à gh'è piasìda e 'nteresàda ach al Johann Sebastian Bach, che l'à scricc dò füghe sö di témi del Albinoni e l'à sèmper dovràt i laurà del Albinoni per fàga fà esersése a i sò scolàr.

## 'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr

Al dé de 'ncö 'l sò tòch piö cognusìt l'è 'l Adàgio Albinoni in Sòl Minùr per viulì che l'è stài püblicàt in del 1958 dal Remo Giazotto, chèsto 'l l'avrès troàt in de la bibliotéca derocàda de Drèsda di tòchèi di sò spartìcc e 'l sarès stài bù de mètei 'nsèma amò, ach se l'è fórt ol döbe che 'l sìes stài pròpe 'l Remo Giazotto a 'nventàs de bèl nöf chèsto adàgio in del 1945.

Per scoltà 'l adàgio Albinoni.
Carlo Buccirosso

El **Carlo Buccirosso** (Napoli, 1º magg dal 1954) l'è un atur, regista e cumediugrafich italian.

## Cinema
**[[L'ultima scena]]*, regia de Nino Russo (1989)
**[[Amami (film 1992)|Amami]]*, regia de Bruno Colella (1992)
**[[...e fuori nevica!]]*, regia de Vincenzo Salemme (1995)
**[[L'amico del cuore]]*, regia de Vincenzo Salemme (1998)
**[[Amore a prima vista (film 1999)|Amore a prima vista]]*, regia de Vincenzo Salemme (1999)
**[[Il grande botto (film 2000)|Il grande botto]]*, regia de Leone Pompucci (2000)
**[[A ruota libera]]*, regia de Vincenzo Salemme (2000)
**[[Febbre da cavallo - La mandrakata]]*, regia de Carlo Vanzina (2002)
**[[Il mare non c'è paragone]]*, regia de Eduardo Tartaglia (2002)
**[[Le barzellette]]*, regia de Carlo Vanzina (2004)
**[[In questo mondo di ladri (film)|In questo mondo di ladri]]*, regia de Carlo Vanzina (2004)
**[[Eccezzziunale veramente - Capitolo secondo... me]]*, regia de Carlo Vanzina (2006)
**[[Il divo (film)|Il divo]]*, regia de Paolo Sorrentino (2008)
**[[I mostri oggi]]*, regia de Enrico Oldoini (2009)
**[[Un'estate ai Caraibi]]*, regia de Carlo Vanzina (2009)
**[[Dalla vita in poi]]*, regia de Gianfrancesco Lazotti (2010)

## Television
**[[Due imbroglioni e... mezzo! (film)|Due imbroglioni e... mezzo!]]* (film tv) (2007)
**[[Un ciclone in famiglia]]* (miniserie tv) (2006-2008)
**[[VIP (film)|VIP]]* (film tv) (2008)
**[[Due imbroglioni e... mezzo! (miniserie televisiva)|Due imbroglioni e... mezzo!]]* (miniserie tv) (2010)

## Teater (cume autur)
**[[Il miracolo di don Ciccillo]]* (2010)
**[[Napoletani a Broadway]]* (2012)
Josh Duhamel

El **Josh Duhamel** (14 de nuémber del 1972 – ) a l'è un atur american.

## Filmugrafia

#### Cine
* *[[Il ritratto di Dorian Gray - Il ritratto del male]] (The Picture of Dorian Gray)*, regia de David Rosenbaum (2004) 
* *[[Appuntamento da sogno!]] (Win a Date with Tad Hamilton!)*, regia de Robert Luketic (2004) 
* *[[Turistas]]*, regia de John Stockwell (2006) 
* *[[Transformers (film)|Transformers]]*, regia de Michael Bay (2007) 
* *[[Transformers - La vendetta del caduto]] (Transformers 2: Revenge of the Fallen)*, regia de Michael Bay (2009) 
* *[[La fontana dell'amore]]* (*When in Rome*), regia de Mark Steven Johnson (2010) 
* *[[The Romantics (film)|The Romantics]]*, regia de Galt Niederhoffer (2010)
* *[[Ramona e Beezus]]* (*Ramona and Beezus*), regia de Elizabeth Allen (2010)
* *[[Tre all'improvviso]]* (*Life as We Know It*), regia de Greg Berlanti (2010)
* *[[Transformers 3]]* (*Transformers: Dark of the Moon*), regia de Michael Bay (2011)
* *[[Capodanno a New York]]* (*New Year's Eve*), regia de Garry Marshall (2011)

#### Television
* *[[La valle dei pini]] (All My Children)* - Leo du Pres, in 15 puntade (1999 - 2002)
* *[[Ed (serie televisiva)|Ed]]* - Richard Reed, in d ela puntada 2.19 (2002)
* *[[Las Vegas (serie televisiun)|Las Vegas]]* (2003 - 2008) - Danny McCoy
* *[[Crossing Jordan]]* - Danny McCoy, in de la puntada 4.07, 5.02, 6.04 (2004 - 2007) - *[[crossover (televisione)|crossover]]* con *[[Las Vegas (serie televisiva)|Las Vegas]]*
Leopold Trattinnick

**Leopold Trattinnick** (26 de magio del 1764, Klosterneuburg - 24 de zenér del 1849, Viena) l'è stat en botànich e micòlogo Austrìaco. 

L'è stat el prim cüradùr de "Gabinet botànich de la Córt", fondàt de Fransèsch I, Emperadùr de Austria.

## Püblicasiù
'Ntra le töte le sò püblicasiù, chèste i è le piö 'mportànte:
* *Anleitung zur Cultur der ächten Baumwolle in Österreich*. Viena, 1797
* *Genera plantarum methodo naturali disposita* (Viena, 1802).
* *Fungi Austriaci ad specimina viva cera expressi, descriptiones ac historiam naturalem completam addidit L. Trattinnick, etc. (Oesterreichs Schwämme, etc.) Lat. & Germ. Liefer. 1-3*. Viena, 1804-1805
* *Die eßbaren Schwämme des Oesterreichischen Kaiserstaates*. 1809, 2. Aufl. 1830
* *Archiv der Gewächskunde*. Viena 1811-1818 
* *Auswahl ... sehr merkwürdiger Gartenpflanzen*. 1812-1822
* *Flora des Oesterreichischen Kaiserthumes*. Dos volúmenes, Viena, 1816-1820
* *Botanisches Taschenbuch oder Conservatorium aller Resultate Ideen und Ansichten aus dem ganzen Umfange der Gewächskunde*. Viena, 1821
* *Thesaurus Botanicus*. Ed. Dunthorne 307; Great Flower Books, 78 pp. + 80 coloreadas a mano; Nissen BBI, Stafleu TL2 14.879. Viena, 1819
* *Rosacearum monographia*. 1823-1824
* *Genera nova plantarum iconibus observationesque illustrata*. Selbstverlag. 1825
* *Neue Arten von Pelargonien deutschen Ursprunges*. 1825-1843

## Unùr
En sò unùr gh'è stat dat el nòm al zèner:
* *[[Trattinnickia]]* Willd. 1806

L'abreviasiù dopràda per le spéci che 'l g'ha discriìt per prim l'è ***Tratt.***.

## Riferimèncc

* Robert Zander, Fritz Encke, Günther Buchheim, Siegmund Seybold (eds.) *Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 13. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 1984, ISBN 3-8001-5042-5 
* Walter Erhardt, Erich Götz, Nils Bödeker, Siegmund Seybold (eds.) *Zander Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 17. Auflage. Ulmer Verlag, Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-3573-6
Nísia Floresta Brasileira Augusta

**Nísia Floresta Brasileira Augusta**, o püsè semplicemènt **Nísia Floresta** che in realtà la ‘s ciameva **Dionísia Gonçalves Pinto** (Nísia Floresta Brasil, 12 d’utùber 1810 – Rouen, Francia 24 d’aprìl 1885) l'è stàia una puetèsa brasiliana, famusa per difend i dirìtt d’le dòne in Brasìl.

## Biugrafia
Nasüda a Nísia Floresta el 12 d’utùber 1810 da pàder purtughès (Dionísio Gonçalves Pinto) e mader brasigliana (Antônia Clara Freire), Dionísia Gonçalves Pinto l'ha sernìd la sò scurmagna perchè l'era nasüda in d'una furesta e perchè *Augusta* l'era el cugnùm, del sò secund omm, el pàder d'la sò fiulìna Livia.

Dòpu tanti *San Martìn*, l'è rivada a Rio de Janeiro e l'ha fundàd dü Culegg: el *Brasil* e l' *Augusto*.

La riva a Parigi per cürà la sò filina e la püblica in del 1853 *Opúsculo Humanitário*, sü l'emacinpasiòn d'le dòne. In del 1875 la püblica *Fragments d’un ouvrage inédit: Notes biographiques*.

La s'è malàda de pulmunìt e l'è morta a Rouen el 24 d’aprìl 1885, e l'è stàia purtada sü in del cimiteri de Bonsecours. In del 1954 l'è stàia purtada indrè in Brasil e purtada sü in del cimiterì del sò paesìn *Paparì*, che in sò unùr l'ha ciapàd el nùm de Nísia Floresta.

## Se l'ha scrìtt

* *Direitos das mulheres e injustiça dos homens*, l'è 'l sò prìm liber in Brasil che'l parla d'i dirìtt d'le dòne. La s'è ispirada al lìber de Mary Wollstonecraft: *Vindications of the Rights of Woman*. S'pöd dì che quèst l'è el prìm liber feminista in Brasil;
* *Conselhos à minha filha*, 1842;
* *Opúsculo humanitário*, 1853;
* *A Mulher*, 1859.

In del lìber *Patronos e Acadêmicos*, Veríssimo de Melo el cumencia el capìtul dedicài a Nísia insì: *"Nísia Floresta Brasileira Augusta l'è stàia la dona püsè impurtanta che el Rio Grande do Norte el g'ha mai vìd"*.

## Bibliugrafia

* *Nísia Floresta - Vida e Obra*; de Constância Lima Duarte, 1995;  Editora Universitária - Universidade Federal de Rio Grande do Norte. L'era stài presentàd in del 1991 cume Tesi de Laurea a l'Università de São Paulo.

## Note


## Ligàmm de fora

* Memoria viva sü Nísia Floresta 
* Rivista Scielo
* Fundação Joaquim Nabuco
*  Feminist Review
Dialett casalasch

El **dialett casalasch**, ciamaa anca **dialett casalasch-viadanes**, l'è on dialett de l'emilian, vun de quei che hinn ona via de mezz cont el Lombard, parlaa in de la Bassa tra Mantova e Cremona.
In particolar, l'è parlaa a la Gissoeula, Martignana, Casalmaggior, Rivaroeu (in Provincia de Cremona), Sabbioneda, Viadana, Pomponesch e Doeusol.

El Casalasch el gh'ha influenz del Cremones, del Mantovan (del qual podom dì che l'è on sotta-dialett) e del Parmesan.
## Esempi de lengua: el dialett de Viadana

Dónca a déghi ch'al témp dal pröm rè 'd Sìpro, da dòp che Gufré 'd Bügliòn al tòls  Tèra Sànta, è sücès che 'na dàma 'd Guascógna l'è 'ndàda in pelegrinàs al Sepùlcar e, turnànd da 'd là e rivàda a Sìpro, l'è stàda dizunuràda da di pòrch birbón. E parchè an gh' valéva 'ngót arsantìrsan déntar d'lé, l'ha pansà bén d' farn'arciàm al rè. Ma quàich d'ön i g'ha dét ch'la furàva 'n büs ind l'àqua, parchè lö l'éra 'n òm d'stras e csé débul ch'l'an castigàva mìga sultànt i ofézi di àtar, ch'l'è giüstésia, ma tànti ch'i g'han fàva a lö al scurlìva li spàli, ch'l'è 'na vargógna; tant che, se mai qualch d'ön al gh'àva 'n crösi, a l'andàva a sfugàs adòs ad lö, e la smustasàva e la svargugnàva bén bén. Quand la santé cóst, la dòna, daspràda d'an truvàr sudisfasiòn, par cunsulàras dla sò pèna la 's fisé 'd spónzar cól vigliacòn 'd cól rè; e l'andé dadnàns a lö e la 'gh dés pianzènd: "An vègni mìnga, al mè siùr, a la tò prazènsa parchè mé m'aspèta 'na sodisfasiòn dl'oféza ch'i m'ha fat, ma 't préghi, par pudérla mandàr zò ch'at m'insègni cmöta 't fè a sufrìr cóli ch'ù savì ch'i 't fa a té, parchè csè imparand pòsa ànca mé sufrìr la mìa cum pasènsia, ch'l'è tant gròsa ch'al sa 'l Signùr, se 'l me pudès far, quant vulantéra am la scargarès ins li tò spàli, ch'i è csè bùni 'd purtàran tànti.      
Al rè, che fén alùra l'éra stà 'na marmòta, cm'al s'füdés dasmisià, al cmansé a castigàr cum va l'inzüria fata a 'sta dòna, e da cól momènt l'è dvantà 'na vépra cóntra 'd cói ch'i fàva di afrùnt a l'unùr dla sò curùna. 
Giovanni Papanti, ''Parlari italiani in Certaldo'', 1875, de pag. 269-270

## Vos correlaa
*Casalmaggior
*Dialett cremones
*Lengua emiliana
**Dialett mantovan
**Dialett parmesan
Michele Foresta

**Michele Foresta**, mej cugnusüü cume **Mago Forest** (Nicosia, 22 de febrar dal 1961), l'è un comich, showman e cundutur televisiv italian.

## Filmugrafia

**[[Anni 90 - Parte II]]*, (1993) 
**[[Com'è bello far l'amore]]*, (2012)
Val Anzasca

La *Val Anzasca* (Valle Anzasca in italian, *Vispertal* u *Anzascatal* in tudesch, *Vischpertal* in walser) l'è una val alpina laterala de la Val D'Òssola, in del toch, el pü ucidental, de la Pruincia del Verban-Cüsi-Ossula.

Lungh la val el cur el riaa Ansa che 'l sboca in de la Tuss. 

A la fin de 30 chilometer de straa, la val la  finiss a Macügnaca. La val, in del toch de suta, l'è bela strècia, però pö in del toch de sura la devegn semper püssee larga. I Walser, rivaa chinsci de la Saastal, in Sgüissera, sura 'l Pass del Mor, han lassaa sgiò in de la val i so bej trass, suratüt in del center de Macügnaga.
 
## Ligam in sü la Red
* www.lago-maggiore.travel: ''Valle Anzasca''
Lir (PV)

**Lir** (nomm uficial: *Lirio*) a l'è un comun italian, de la region de la Lombardia, en Provincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona superfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

L'è tacad ai cumun de Muntalt, Muncalv, Préda di Giorg e La Madòna.

## Evoluzzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Lir l'è mustrad in de la tabela chì de sota

## Riferiment
Asà (BS)

**Asà**, (Italià: *Azzano Mella*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla Bàsa Bresàna Centràl a 14 km de la cità de Brèsa en diresiù Sudòvest.

Se pènsa che Asà 'l sàpes nasìt come nùcleo abitàt ligàt a 'n fónt agrìcol de proprietà de 'n nòbil romàno ciamàt *Attius* o *Attianus*.
Endèl sècol IX el teretóre de Asà l'è stat dunàt del imperadùr dei Frànchi al convènt de Sànta Giùlia de Brèsa e pò dòpo l'è dientàt 'na piéf dedicàda a san Piéro.

En giü dei docümèncc piö antìchi cunusìcc che riguàrda Asà, 'na bóla mandàda del Papa Lisander III datàda 3 de óst de l'an 1173, l'asöprét de Asà 'l se idìa confermà la proprietà de la céza de Asà sö 'n cèrto nömer de teretóre, la dipendènsa de la céza de Piöedése e 'n quach óter privilègio.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Bulsù

**Bulsù** (*Bolzone*) l'è 'na frasiù del cümü cremàsch de Riólta Gràsa, 'ndèla Pruìncia de Cremùna.
L'è stacc ü cümü indipendènt enfìna al 1809, quàn che l'è stacc tacàt ensèma a Caergnàniga e pò, 'ndèl 1816, a Sapèl, che al dé d'encö l'è pò a chèl 'na frasiù de Riólta.
Butaià

**Butaià** (*Bottaiano*) l'è 'na frasiù del cümü cremàsch de Risénch, endèla Pruvìncia de Cremùna.
L'è stat en cümü indipendènt enfìna al 1810, quàn che, sóta la duminasiù de Napuliù, a l'è stat tacàt a Fanénch, ma quàn che i è riàcc i aüstrìech, l'è turnàt deperlü. Endèl 1818 gh'è stat tacàt el paìs de Pòrtech.
Endèl 1860 Butaià l'è stat ünìt a Risénch.
Casìne Gandìne

Le **Casìne Gandìne** (Cascine Gandini) i è 'na frasiù del cümü cremàsch de Palàs, endèla Pruvìncia de Cremùna. Gh'è 'na pupulasiù de 211 abitàncc.
El paìs l'è stat en cümü indipendènt enfìna al 1929 (fò che 'ndèl perìot 1810-1816, quànd che l'è stat tacàt a Scanabò).
Navili de Bereguard

El **Navili de Bereguard** (*Naviglio di Bereguardo*) l'è vun di canai artificiai del Milanes.
El nass a Castellett (Biaa) e l'è on ramm del Navili Grand. L'è longh desnoeuv chilometer e 'l traversa i comun de Biaa, Morimond, Besaa, Casoraa, La Mott e Bereguard.
El serviva a ligà ona segonda voeulta el Navili Grand al Tisin, e l'è staa per quella reson chì che l'è staa faa sù a partì del 1420. Inscì l'aveva sostituii el Naviliasc (voruu de Gian Galeazz Viscont), che 'l partiva de Binasch e 'l rivava fin a Pavia. Fina al 1819 a l'era l'unega via tra Milan e 'l Mar Adriategh, e l'era important per on bell poo de traffegh, compagn de quell de la saa.

El problema a l'era che 'l finiva minga proppi denter al Tisin, ma domà lì arent. Inscì, i barconi che rivaven liliscì, gh'aveven de vess portaa al Navili de Bereguard a pee e domà dopo podeven ciappà anmò la via de l'aqua fina a Milan.
In del 1819 l'è staa dervii el Navili Paves: i barchiroeu hann ciappaa quella via chì ben prest, e 'l Navili de Bereguard l'ha perduu la soa importanza.

Al dì d'incoeu el Navili de Bereguard el gh'ha on poo i fonzion de ona ronsgia.  
## Vos correlaa
*Castellett
*Navili Grand
*Navili milanes
*Ronsgia
Tajagrana

El **tajagrana** l'è un curtel druad par i furmai grana.

Picinin, el gh'à 'na lama curta e rubüsta, a furma de guta, e un manogh de legn a furma di pum. El se dröva par scavà di toch picinin de furmai che'l va miga tajad ma servid in scaie, sculpide da un toch grand che se met in sal taul.

Par derv le furme ghe n'è de püssè grand e fort, cun la lama a chignöl e cun el cò dal manogh piat, che'l pöd es batüd cun un martel.

L'arnes l'è tipicament padan, cunussid in d'le zone indue el grana l'è püssè cunsümad. L'è difati present in dal simbul dal parmesan D.O.P.
Ergunsàna

**Ergunsàna** (*Vergonzana*) l'è 'na frasiù de la sità de Crèma, endèla Pruvìncia de Cremùna.
Se sa mìa bé de 'ndóche l'è egnìt el nóm del paìs (o de *virgultum* o de *virgetum*, o del nóm de persùna *Verecundus*/*Verecundianus*), ma se sa che l'è mai stat indipendènt, e dóca l'è sèmper stat sóta 'l contròl de Crèma.
La scurmàgna dèi sò abitàncc (che i è 141) a l'è *fasulèt*.

A gh'è 'n óter paìs che 'l se ciàma istès de chèsto ché, e l'è Ergunsà, frasiù del cümü cumàsch de Multràs.
Farinàt

**Farinàt** (*Farinate*) l'è 'na frasiù del cümü cremàsch de Cavràlba, endèla Pruvìncia de Cremùna.
El paìs a l'è stat indipendènt enfìna al 1868, quan che l'è stat tacàt a Cavràlba; ma l'era stat sóta chèsto cümü zà ai tép de Napuliù (1810-1816).
La scurmàgna di sò abitàncc (che i è 335) a l'è *gabaprét*.
San Vittor

**San Vittor*, nomm de on poo de sant.
**San Vittor martir.
**San Vittor I, papa.
**San Vittor de Calcedonia.
**San Vittor el Negher.
**E tant alter.
*San Vittor, preson de Milan.
*San Vittor (*San Vittore Olona*), comun de la Provincia de Milan.
*San Vittor (*San Vittore*), comun del Canton Grison.
*San Vittor (*San Vittore*), frazion del comun comasch de Bellas.
Pianezz

*Pianezz (*Pianezzo*), comun del Canton Tisin.
*Pianezz (*Pianezzo*), frazion del comun lecches de Olgiaa.
Premäj

**Premaj** (*Premäj* o anca *Pramäj* in lumbard alpin; *Premadio* in Italian) l'è una fraziun del cumün valtelines de Val de Dint, in de la Pruvincia de Sundri.
El paes el se tröva a 1300 meter de altezza, là indè 'l fiüm Viola el se incuntra cun l'Ada. L'è 'l prim sit che vedum in sü la strada tra Bormi e Livign.
El sò nom el duvaria vurè dì *praa del maj*. La scurmagna di abitant (che hin 800) a l'è *peneglia*, che l'è 'l nom de l'arnes che 'l vegn dupraa lilinscì per fà sü el büter.
## Referenz
Regolee

*Regolee (*Regoledo*), frazion del comun lecches de Perled.
*Regolee (*Regoledo*), frazion del comun valtellines de Coeus.
*Regolee (*Regoledo*), frazion del comun valtellines de Berbenn.
Poncera

**Poncera** (*Ponchiera*) l'è ona frazion de la città de Sondri.
El paes el se troeuva a nord del centro del comun, in sù la strada che la mena a la Val Malench, in sù la sinistra del riaa Maller. I sò abitant se ciamen *poncerasch*.
Moehringia

**Moehringia** l'è 'n zèner de piànte de la famìa botànica de le Caryophyllaceae. Le piànte de chèsto zèner se le tróa apéna 'ndèle zòne temperàde del emisfér boreàl. El zèner Moehringia l'è stat discriìt per la prìma ólta del Linèo 'ndèl 1753. 

Le spéci che fà part del zèner Moehringia i è 'na trentìna ma divèrse de chèste i è sóta reviziù e vergöne i è stàde riclasificàde e spostàde 'ndèle zèner Arenaria.

## Descrisiù
Le spéci de chèsto zèner le g'ha 'l gamp che stà sö drìt o prostràt. Le fòie le pöl véser lanceolàde, elìtiche o a fùrma de öf, col gambì o sènsa. I è mìa suculènte. Le 'nfiurescènse i è terminài e 'l fröt l'è 'na càpsula. 

## Spéci

*Moehringia bavarica (L.) Gren.
*Moehringia ciliata (Scop.) Dalla Torre
*Moehringia concarenae F. Fenaroli et F. Martini (edemìta de le pruvìnce de Brèsa e Bèrghem)
*Moehringia dielsiana Mattf.
*Moehringia diversifolia W. D. J. Koch
*Moehringia glaucovirens Bertol.
*Moehringia glochidisperma J. M. Monts.-Marti
*Moehringia grisebachii Janka
*Moehringia hypanica Grynj & Klokov
*Moehringia insubrica Degen (endemìta de le Preàlpi Lombàrde del Lach d'Izé a le Grigne)
*Moehringia intermedia (Loisel.) Panizzi
*Moehringia intricata Willk.
*Moehringia jankae Janka
*Moehringia lateriflora (L.) Fenzl
*Moehringia lebrunii Merxm.
*Moehringia markgrafii Merxm. & Gutermann (edemìta de la pruvìncia de Brèsa. le üniche stasiù i è 'ndèl teretóre del cümü de Bàrghe)
*Moehringia minutiflora Bornm.
*Moehringia muscosa L.
*Moehringia papulosa Bertol.
*Moehringia pendula (Waldst. & Kit.) Fenzl
*Moehringia pentandra J. Gay
*Moehringia pichleri Huter
*Moehringia sedoides (Pers.) Loisel.
*Moehringia stellarioides Coss.
*Moehringia tommasinii Marches.
*Moehringia trinervia (L.) Clairv.
*Moehringia villosa (Wulfen) Fenzl
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network** l'è 'na radio privada itagliana de Locri.

## Storia

L'è staa fundaa el 6 de giügn del 1985 da Pèder Parretta e Cècu Massara insèma a àlter dü amìs a Locri. Studio 54 Network la g'ha sèd a Locri, nevisìn a la SS 111.

L'è nasüda quasi per càs, e vèrs i 'ann '90 l'è cresüda prufesiunalmènt. Dal 1990 l'è la prima Radio Calabresa e la dröva el Radio Data System. In del 1998 la cambia el nùm e la se ciàma *Studio54Network*.

In del 1991 l'è la prima radio calabresa a druà el Radio Data System. In del 1994 i'hann infurmatizàd tüta la prugramasiòn e in del 1995 la slàrga la prugramasiòn a tüta la Calabria e anca ai regiòn arènt.

In del 1997 la fà i prìm esperiment in  streaming e in del 1998 la cambia nùm per ciamàs *Studio54Network*.

Dal 2000 i g'hann anca una stasiòn mòbil.

## S'ì fànn de bèl

### Prugràmm

* *[[Non-stop Info Studio 54 news]]*, nutisiari, dai 7 ogni ora.
* *[[Soundtracks - il cinema alla radio]]*, ai 8.40, 15.10, 23.
* *[[Promodisco]]*, ai 12.40, ai 17.40 e ai 19.40.
* *[[History Time]]* col Luciano Procopio, ai 13.30, 23.30, 5.
* *[[Déjà vu - All days]]*, ai 14,30 e ai 21.30.
* *[[Pezzi da 90]]*, ai 16 e ai 22.
* *[[Rock Italia]]*, ai 8.40, 9.45, 21.20, 23.45.
* *[[Italia in Prima Pagina]]*, ai 6 e ai 9.15.
* *[[Rock Collection]]*, ai 14 e ai 21.
* *[[54 Disco Hit]]*, ai 7.30, 13, 18 e ai 22.
* *[[Rock a Mezzanotte]]*, dopo le 24.
* *[[Action Parade]]*, ai 9.45 e ai 22.20.
* *[[Special to Compact Disk]]*, ai 10.20 e ai 2.20.
* *[[Edizione Limitata]]*, ai 20.40 e ai 3.40.
* *[[Concerto Impossibile]]*, ai 14.30 e ai 21.30.

## Staff che gh'è incö
* **Editur**: Francesco Massara.
* **Coordinadur Editoriale**: 
* **Responsabil fonegh**: Giuseppe Romeo
* **Responsabil Sede de Locri**: Francesco Massara.
* **Fonegh**: Giuseppe Romeo, Mimmo De Marco
* **Responsabil Inissiativ Speciaj**: Aldo Cuglietta
* **Responsabil Jingle e consulent müsical**: 
* **Cundutur**: Luciano Procopio, Rossella Laface, Enzo DiChiera
* **Programadur müsical**: Francesco D'Augello

## Vardè anca

* Locri

## Nóti e riferimènt



## Ligàmm de föra
* Sit ufizial
* sit per ascoltar la radio in del web
Lagna

* **[[Lagna (PV)|Lagna]]**, (nom ufizial *Alagna*) cumün de la Pruvincia de Pavia;
* **[[Lagna (VC)|Lagna]]**, (nom ufizial *Alagna Valsesia*) cumün de la Pruvincia de Vercej.
Paderna

* **[[Paderna (Paderna Dugnan)|Paderna]]**, fraziun del cumün de Paderna Dugnan, in Pruvincia de Milan;
* **[[Paderna (AL)|Paderna]]**, cumün de la Pruvincia de Lissandria;
Cazanóva (Sést)

**Cazanöa** (*Cazanóva* 'n cremunés; *Casanova del Morbasco* 'n italià) l'è 'na frasiù del cümü de Sèst, endèla Pruvìncia de Cremùna.
El paìs el se tróa mìa delóns del fiöm Murbàsch, a süd-èst de Sèst.
L'è stat en cümü indipendènt enfìna al 1867 quan che, ensèma có Curtetà e Luignà, l'è stat tacàt a Sèst. Öna ólta l'éra cunusìt col nòm de *Cà Nova del Morbasco*.
Casanöva

*Casanöva (*Casanova Lonati*), cumün de la Pruvincia de Pavia.
*Casanöva (*Casanova Elvo*), cumün de la Pruvincia de Vercei.
*Casanöva (*Casanova del Morbasco*), fraziun del cumün de Sest, in Pruvincia de Cremuna.
*Casanöva (*Casanova Lanza*), fraziun del cumün de Valmurea, in Pruvincia de Com.

Varda anca: Casanova.
Carlo Imbonaa

El **Carlo Imbonaa** (nomm intregh in Italian: *Giovanni Carlo Imbonati*; Milan, 24 de magg del 1753 - Paris, 15 de marz del 1805) l'è staa on cont milanes.
El vegniva de ona fameja aristocratega milanesa (de origin comasca) tra i pussee imporant e pienn de ghei: sò pader l'era el Giusepp Maria Imbonaa, letteraa e protettor di art.
Quand che l'è nassuu el Peder Verr el gh'ha scrivuu in sò onor ona poesia, El sò precettor, scernii del pader, l'è staa el Parin che, in del 1764, gh'ha dedicaa l'ode L'educazione. In del 1792 l'è vegnuu el moros de la Giulia Beccaria, mader del Lissander Manzon (cognossuda in del 1789), e insema a lee l'è andaa a viv a Paris. Inscì l'è staa fina a la mort.
A la soa mort, el Manzon el gh'ha scritt per lù on'ode ciamada *[[In morte di Carlo Imbonati]]*: quella overa chì l'è on dialegh tra Manzon e l'Imbonaa, che 'l ghe da ona motta de isnegnament morai e che inscì el vegn voeuna di figur fondamentai de la soa vita.
## Ligamm de foeura
*[del Dizionari Biografegh di Italian](http://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-carlo-imbonati_(Dizionario_Biografico)/)
Bòsch (Gére)

**Bòsch** o **el Busch**(*Bosco ex Parmigiano*) l'è 'na frasiù del cümü cremunés de le Gére.
El paìs a 'l se tróa 'ntra 'l Murbàsch e 'l Pò, mìa delóns del cunfì có l'Emìlia (Pruìncia de Piacènsa) e de Cremùna (6 km). I abitàncc i è de piö de méla, perchè gh'è stat fat en bù pià reguladùr che 'l g'ha pirmitìt de fà sö divèrse cà 'n chèla zóna ché. A Bòsch gh'è la séde del cümü de le Gére.
El sò nóm el vé di bósch che 'na olta gh'éra töt entùren al Pò; la denominasiù *ex Parmigiano* 'nvéce la vé del fàt che 'nfìna al 1815 chèl paìs ché l'éra sóta la dominasiù del Dücàt de Pàrma e Piacènsa.
## Referènse
Castelnoeuv

*Castelnoeuv (*Castelnuovo Bozzente*), comun de la Provincia de Comm.
*Castelnoeuv (*Castelnuovo Bocca d'Adda*), comun de la Provincia de Lod.
*Castelnoeuv (*Castelnovetto*), comun de la Provincia de Pavia.
*Castelnoeuv (*Castelnuovo Asolano*), frazion del comun de Asola, in de la Provincia de Mantova.
*Castelnoeuv (*Castelnuovo del Zappa*), frazion del comun de Castegnin, in de la Provincia de Cremona.
*Castelnoeuv (Castelnuovo del Vescovo), frazion del comun de Pescaroeu, in de la Provincia de Cremona.
Varda anca: Castelnuovo e Castelnovo.
Lacerta bilineata

El **ligaligö** (*Lacerta bilineata*, Daudin 1802; anca **Ghezz**, **Lügar**, *Lügher* o *Lingaligö*; *[[sbachetér]]* in bergamàsch e cremàsch) l'è un retil de la famija de le Lacertidae, de culur verd brilant, prunt e svelt in di sò muiment. Ghe n'è de tri sutaspecc different.

## Descrission
La furma dal corp l'è quela tipica de le lüsertule ma i sò dimension i en püssè grand. De solit el mass'c el pöd rivà a 30 ghei de lünghessa e 35 gram de pes, ma i esemplar püssè svilüpad i tucun i 40 ghei e i 40 gram.

## Cumpurtament
I ligaligö i en bestie teriturial. I mass'c i en in cumpetission suratüt in d'la stagion de l'acupiament.

## Mangià
I paciun principalment di ragn, ma ghe piasun anca furmighe, musche, parpaie e lümaghe.

## Indue l'è
El ligaligö el se tröva in Spagna, Francia, Andora, Oustria, Cruassia, Germania, in del Principà de Monacu, Sluvenia, Svissera, Regn Ünì (In de le Isule dal Canal) e in Italia.

In Italia l'è present in tüta la penisula e anca in Sicilia. In Sardegna el gh'è no. La sò zona l'è in part suvraposta a quela de la Lacerta viridis, che la viu in Europa uriental in Friül, in de la Venessia Giülia e in de la part uriental dal Venet. L'è staia espurtada anca in del Kansas american.

## Galeria de foto

File:Smaragdeidechse 2011-04-24.jpg
File:Smaragdeidechse 2011-05-08.jpg
File:Lacerta bilineata-pjt.jpg


## Riferiment


## Vus curelad
* Milò
Fopponin

El **Fopponin** (Fopponino in Italian) l'era on vegg cimiteri de Milan, che 'l se trovava minga lontan de la Porta Vercellina (incoeu in *Piazza Aquilea*).
L'era ciamaa *Fopponin* perchè l'era pussee piscinin del Foppon de Porta Tosa, anca se poeu l'ha segutaa a cress. L'è andaa innanz fina al 1895 quand, dopo la costruzion de cimiteri ben pussee grand (quell Monumental e quell de Musocch).
L'è staa faa sù in del 1630, dopo l'epidemia de la peste. Lilinscì gh'era ona gesa dedicada a San Giovann Battista e San Carlo Borromee (del 1663; l'esist anca al dì d'incoeu). La gesa però l'era proppi piscinina per vess parrocchia, inscì in del 1957 hann taccaa a fà sù la gesa de San Francesch.

## Ligamm de foeura
*El sitt de la parrocchia con scià la storia del Fopponin

## Alter progett

## Vos correlaa
*Gesetta del Fopponin
*Rotonda de la Besana
Foppon de Milan

La **Rotonda de la Besana** (*Rotonda di via Besana* in Italian), cognossuda on temp come **Foppon** e incoeu anca domà 'me **la Besana** o **la Besa** (in tra i generazion pussee giovin), l'è ona costruzion barocca de Milan.
La se troeuva tra *via Enrico Besana* (de chì el sò nomm de incoeu) e *via Regina Margherita*, minga lontan de Porta Vittoria e di sò vegg Bastion. L'è on gran portegh con dent ona gesa che al dì d'incoeu l'è desconsacrada e la fonziona 'me spazzi per i esposizion.

## Storia
On temp a l'era el cimiteri de la Cà Granda e l'era cognossuda 'me *Foppon*. La gesa che gh'era denter l'era dedicada a San Michee, e l'è stada fada sù in del 1696. In del 1719-1731 i gh'hann faa tutt intorna el portegh. Gh'hinn staa sevelii almanch 150.000 personn.
In del 1787 l'ha desmettuu de vess on cimiteri, perchè i legg noeuv di Austriegh diseven che i foppon podeven minga vess denter la zenta di Bastion (e, in general, dent i mur di città).
Ai temp del Regn Italigh (1805-1814) gh'è stada l'idea de fà vegnì el Foppon on quaicoss compagn del Panthéon de Paris: on sitt indove mett i corp o i scender di quei personn che aveven servii el Paes (soldaa, magistraa, scienziaa, omen de coltura). Tra quei che gh'avarissen avuu de vess sevelii in del noeuv Panteon gh'era el general Pietro Teulié e 'l scrittor e poeta Melchiorre Cesarotti. Quand hinn tornaa i Austriegh però l'è andaa a monton tuscoss, anca se per on quai temp anmò i gent hann ciamaa el Foppon anca *Panteon*. 
Inscì la *Rotonda* l'è vegnuda on sitt indove se metteven i varolaa, poeu l'è stada ona caserma, on fenil e la lavanderia de l'Ospedal. Del 1958 l'è proppietà del Comun de Milan, che l'ha faa vegnì on parchett e on spazzi per moster, esposizion e alter lavorà colturai.
In del 2014 l'è vegnuda la sede del *MuBa* (el Musee di Bagai).
## Vos correlaa
*San Michee del Foppon
*Cà Granda
*Gesa de la Pas (Milan)

## Bibliografia
*Giuseppe Banfi, *Vocabolario milanese-italiano*, 1870.
*Giorgio Caprotti, *Milan in saccoccia*, ed. Libreria Milanese, 1994.
Enrico Besana

**Enrico Besana** (Milan, 12 de settember del 1813 - Genova, 30 de genar del 1877) l'è staa on dottor, patriota e viaggiador italian.
L'ha studiaa medesina a Pavia e 'l gh'ha semper avuu idei italianista. El partegniva a la Giovin Italia. In del 1846 l'ha ferii in d'on duell on offizial austriegh e inscì el gh'ha 'vuu de scappà a Lugan, de la fameja de la soa mamm, i Ciani.
L'è tornaa a Milan in del 1848, duranta i Cinch Giornad; poeu l'ha anca combattuu 'me volontari duranta la Prima Guerra de Indipendenza. A la fin de la Guerra, l'è tornaa de noeuv a Lugan, e de là l'ha taccaa a viaggià in gir per el mond. L'ha cercaa de convincc el Mazzini de fà nò ona revolta a Milan in del 1853, ma gh'è minga riessii. L'è tornaa a Milan in del 1854 per dàggh ona man a curà el colera. In del 1859 l'è tornaa a combatt contra l'Austria, cont i soldaa de Garibaldi arent a Vares e San Fermo. Semper in quell ann l'è staa, insema a Fabio Filzi, vun di duu amministrador di fond de la Spedizion di Milla. In del 1860 l'è staa eleggiuu deputaa a Cassan, anca se poeu l'ha minga tolt part pù de tant ai lavorà del Parlament. In del 1866 l'è tornaa a combatt insema a Garibaldi in del Trentin.

In del 1857 l'è staa in India, menter in del 1868 l'è staa a Suez, a Celyon, in Cina, in Giappon, in California e Filadelfia; in del 1870 l'era a Paris per vedè la fin de la Comun. L'ha scrivuu ona motta de resocont di sò viagg per i giornai.

## Ligamm de foeura
*[Dizionari biografegh di Italian](http://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-besana_(Dizionario-Biografico)/)

## Alter progett
Cazalsigòn

**Cazalsigù** (*Cazalsigòn* en cremunés; *Casalsigone* 'n italià) l'è 'na frasiù del cümü cremunés de Pusài. I sò abitàncc i è presapoch 350.
El paìs el se tróa a nòrd-òvest del cümü, e 'l cunfìna a nòrd có Urmenéda, a òvest có Pusài e a süd có Castegnì.
El ciàpa 'l sò nóm de *Casal Sichonis* (el cazàl de Sichon). L'è stat en cümü indipendènt enfìna al 1866.
Curtetàn

**Curtetà** (*Curtetàn* en cremunés; *Cortetano* 'n italià) l'è 'na frasiù del cümü de Sèst, endèla Pruvìncia de Cremùna. I sò abitàncc i è 90.
L'è stat en cümü indipendènt per en bel pó de tép; endèl 1810 gh'è stat tacàt i paìs de Castelnöf e Osolér, e l'è stat isé 'nfìna al 1816.
La sò indipendènsa l'è finìda 'ndèl 1867, quan che l'è stat tacàt ensèma a Sèst.
Curnalét

**Curnalét** (*Cornaleto*) l'è 'na frasiù del cümü cremunés de Furmighéra. I sò abitàncc i è 330.
El paìs el se tróa a nòrd del cèntro cumünàl, là 'ndóche 'na ólta gh'éra 'l Lach Gerónt, e 'nvéce 'ncö 'l se tróa arènt a l'Àda.
Se cugnós mìa bé l'urìgen del nóm del paìs: gh'è chi che 'l dis che 'l vé de *cornus letus* ("còren che 'l cùpa") e óter envéce ch'i dis che 'l vé de *curnàl*, perchè 'na ólta ché ghe 'n sarès stat tat.
Endèl 1983 el paìs el s'è sgrandìt fò perchè, condèn referendum, *Bofalòra* (zà frasiù de Gùmbet), l'è stàta tacàda a Curnalét.
Quàde

Le **Quàde** (*Castelnuovo Cremasco*) i è 'n quartér de Crèma.
Le se tróa a èst del cèntro stòrech, de là del Sère e 'n diresiù de Cremùna.
El paìs l'è stat en cümü indipendènt enfìna al 1869, quan che l'è stat tacàt ensèma a San Bernardì.
Luignàn

**Luignà** (*Luignàn* en cremunés; *Luignano* 'n italià) l'è 'na frasiù del cümü de Sèst, endèla Pruvìncia de Cremùna.
L'è stat en cümü indipendènt per en bèl pó de tép, enfìna al 1867: endèl 1810-1816 però l'éra zà deentàt 'na frasiù de Nich.
Pasaréra

**Pasaréra** (*Passarera*) l'è 'na frasiù, l'ünica, del cümü cremàsch de Caergnàniga, endèla Pruvìncia de Cremùna.
El paìs l'è stat per en bèl pó de tép en cümü 'ndipendènt, enfìna al 1869. Endèl 1809-1816 però l'éra zà stat tacàt ensèma a Cazalèt Ceredà.
Pustì (Duéra)

**Pustì** (*Postino*) l'è giöna di frasiù del cümü cremàsch de Duéra, 'ndèla Pruvìncia de Crèma.
El paìs l'è stat lüminàt per la préma ólta 'ndèl 1098, quan che l'éra 'na piéf de la diòcezi de Pavìa. L'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1757.
Endèl 1819 la paròchia de Pustì l'è pasàda de la diòcezi de Pavìa a chèla de Lòt.
Runcadèl

**Runcadèl** (*Roncadello*) l'è giöna de le frasiù del cümü cremàsch de Duéra, 'ndèla Pruvìncia de Cremùna.
El g'ha sèmper fat part del teretòre de Lòt, e per dièrsi agn el s'è troàt dét endèla piéf milanéza de la Géra d'Àda (1757-1786 e 1791-1797).
Runcadèl l'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1868; però 'ndèl 1810-1816 l'éra stat zà tacàt ensèma a Duéra.
Luvrìt

**Luvrìt** (*Rovereto*) l'è 'na frasiù del cümü cremàsch de Credéra e Rübià.
L'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1868, quan che l'è stat tacàt ensèma a Credéra. Però zà 'ndèl 1810-1816 l'éra stat tacàt ensèma a Muscasà.
Rübià

**Rübià** (*Rubbiano*) l'è 'na frasiù del cümü cremàsch de Credéra e Rübià, 'n Pruvìncia de Cremùna.
L'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1928: zà però 'ndèl 1810-1816 l'ìa pirdìt la sò ütonomìa, perchè l'éra stat tacàt ensèma a Cazalèt Ceredà.
Ombrià

*Ombrià (*Ombriano*), quartér de la sità de Crèma.
*Ombrià (*Ombriano*), frasiù del cümü de Marmintì, endèla Pruvìncia de Brèsa.
Umbrià

**Umbrià** (*Ombriano*) l'è 'n quartér de la sità de Crèma. I sò abitàncc i g'ha la scurmàgna de *pelabròch*.
El se tróa a òvest del cèntro, in sö la stràda che la và a Lòt.
A l'è stat lüminàt per la préma ólta 'ndèl 1092 e l'è stat en cümü indipendènt per en bèl pó de tép. Endèl 1809-1816, sóta 'l règn de Napuliù, l'è stat tacàt öna préma ólta a Crèma, ma pò la situasiù l'è turnàda chèla de préma quan che i è riàcc i Üstrìech.
Endèl 1865 Umbrià l'è stat tacàt al cümü de Pòrta Umbrià, che 'ndèl 1928 l'è stat tacàt insèma a Crèma.
## Us corelàde
* Pòrta Umbrià
San Bernardì (Crèma)

**San Bernardì** (*San Bernardino*) l'è 'n quartér de la sità de Crèma.
El se tróa a èst del cèntro, de là del fiöm Sère. L'è ché che la part la róda Buruméa.
L'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1928, aisebé che zàbèla 'ndèl 1810-1816 l'éra stat tacàt ensèma a Crèma. Endèl 1869 gh'è stat tacàt ensèma 'l cümü de le Quàde.
Sànta Maréa (Crèma)

**Sànta Marìa** (*Sànta Maréa* 'n cremàsch; *Santa Maria della Croce* 'n italià) l'è 'n quartér de la sità de Crèma. I sò abitàncc i g'ha 'l scötöm de *làa bulète*.
El paìs el se tróa a nòrt del cèntro, sö la stràda per Bèrghem. El ciàpa 'l sò nóm del santöàre có l'istès nóm, nasìt entùren al 1490.
L'è stat per en bel pó 'n cümü 'ndipendènt, enfìna al 1928. El santöàre de Sànta Marìa al dé d'encö l'è pò a 'na paròchia.
Bühl

* **[[Bühl bei Aarberg]]** cumün svìser del circol aministratìf de Seeland, endèl Canton Berna;
* **[[Bühl_(DE-BW)|Bühl]]**, cümü todèsch del distrèt (Regierungsbezirk) de Karlsruhe, endèl stat federal del Baden-Württemberg.
San Bernardin

*San Bernardin de Siena, fraa francesan.
*San Bernardin, contrada de Legnan.
*San Bernardin, frazion del comun de Mesocch, in del Canton Grison.
*San Bernardin, quarter de Crema.
*San Bernardin, riaa del Lagh Maggior.
San Ròch (Duéra)

**San Ròch** (*San Rocco*) l'è giöna de le frasiù del cümü cremàsch de Duéra, 'n Pruvìncia de Cremùna.
El país l'è cugnusìt per el sò santöàre, dedicàt pròpe a San Ròch, fat sö 'ndèl 1524.
Exo

**Alessio Pennacchio**, (conosciuto col nome di **Exo**), è nato a Latina il 23 gennaio del1986 ed è un rapper italiano fratello gemello di Surfa.
Surfa

**Gabriele Pennacchio**, (cugnussüü cul nom da **Surfa**), l'é nausüü a Latina ül 23 genar dal 1986 e l'é un rapper italian fredel gemel da Exo.

## Discugrafia
* 2008 - Com'On
* 2009 - Hype
* 2010 - Rap Roba Fresh Vol.1
* 2010 - The Com'On Tape
* 2011 - Gabriele
* 2012 - Da Surfa a Superfi
Scanabò

**Scanabò** (*Scannabue*) l'è giöna de le frasiù del cümü cremàsch de Palàs, endèla Pruvìncia de Cremùna. I sò abitàncc i è 2312.
El paìs l'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1929. Endèl 1810-1816 gh'éra stat tacàt ensèma i cümü de Casìne Càvre, Casìne Gandìne e Palàs, ma pò l'éra turnàt töt cóme prìma.
Castelnöf (Àzula)

**Castelnöf** (*Castelnuovo Asolano*) l'è 'na frasiù del cümü de Àzula, 'ndèla Pruvìncia de Màntoa.
El paìs el se tróa a 5,5 chilòmetri a nòrt del cèntro comünàl.
La sò stòria l'è ligàda a chèla de Cazalòlt (öna ólta 'n italià 'l se ciamàa *Castelnuovo di Casaloldo*): endèl 1180 el cümü de Brèsa l'ìa compràt en tòch de teretòre arènt a Cazalòlt, e là el g'ha fat sö 'n castèl (trat zó 'ndèl 1226 e pò 'ndèl 1237).
Endèl 1335 el cümü de Àzula 'l pàsa del contròl bresà a chèl dèi Gonzàga: có lü 'l vé pò a Castelnöf, che isé 'l se destàca fò de Cazalólt. De chèsto momènt Castelnöf l'è 'ndàt adré a la stòria de Àzula.
Corinthians

Il **Corinthians** (*Sport Club Corinthians Paulista*) l'è voeuna squadra de balù de São Paulo, Brasil, indoe l'è stada fondada in de'l 1910. In del sò palmares g'ann 1 Copa del Mond par Club (2000), 5 Campionato de Brasil, 3 Copp Brasil, 26 Campionato de São Paulo.

## External links
* Official
Deslengualengua

On **deslengualengua** l'è una fraas che l'è difìcil de dì perchè gh'hinn di son che se ripeten, comè "*Ti che te tacchet i tacch, tàccum i tacch. Mi tacà i tò tacch a ti, che te tacchet i tacch? Tàccheti ti i tò tacch, ti che tacchet i tacch*". Di volt el deslengualengua el pò scernì quei che parlen la sò lengua materna da quei che la parlen perché l'han imparada pussee tard. El deslengualengua pussee cognossuu che gh'è al mond l'è quell cech e slovacch ch'el fa "*[[Strč prst skrz krk]]*" (pronunciaa* 'stərʧ 'pərst 'skərs 'kərk *), ch'el voeur dì "*Càsces giò on did in de la gola!*".

Tra i deslengualengua in milanes l'è anca famos quel de la ciribiciaccola: "*Sul pont de Ciaravall gh'è ona ciribiciaccola con cincentcinquantacinchmila ciribiciaccolitt. Val pussè la ciribiciaccola o i sò cincentcinquantacinchmila ciribiciaccolitt?*".

El Lucian Ravasi el canta: "L*'è de 'Lbì L'è de Albì Let it be*".

In polacch, el deslengualengua pussee famos l'è: "*Chrząszcz brzmi w trzcinie w Szczebrzeszynie*", "El bordocch el friniss su de ona canna a Szczebrzeszyn". A dispett de l'apparenza grafega, in questa fras chi gh'è mai de parnonzià pussee de tre consonant de fila.
Pruincia de Concepción (Cile)

La **Pruincia de Concepción** l'è una pruincia del Cile. La sò capital l'è Concepción.

## Ligam de föra

* {es} Gobernación de la Provincia de Concepción
Teremot de l'Emilia dal 2012

I **teremot de l'Emilia dal 2012** i en stai un insema de sisma dei quai el püssè grand dal 6.1 grad d'la scala Richter che, in del mes de magg dal 2012, i han fai tra le pruvince de Modena e Ferara 26 mort.
Pianasc

*Pianasc (*Pianazzo*), frazion del comun de Bioeugg, in del Canton Tisin.
*Pianasc (*Pianazzo*), frazion del comun de Luin, in Provincia de Vares.
*Pianasc (*Pianazzo*), frazion del comun de Mesenzana, in Provincia de Vares.
*Pianasc (*Pianazzo*), frazion del comun de Madesen, in Provincia de Sondri.

Varda anca: Pianezz
Sapèl

**Sapèl** (*Zappello*) l'è 'na frasiù del cümü cremàsch de Riólta Gràsa, 'ndèla Pruvìncia de Cremùna. I sò abitàncc i è quàze 500.
L'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1928. L'éra zà stat tacàt insèma a Riólta 'ndèl 1809-1816, e endèl 1816 gh'éra stat tacàt el ècc cümü de Bulsù (che préma l'éra 'na frasiù de Caergnàniga).
Tresulàsch

**Tresulàsch** (*Trezzolasco*) l'è 'na frasiù, l'ünica, del cümü cremàsch de Sergnà, 'ndèla Pruvìncia de Cremùna. I sò abitàncc i è 125.
El paìs l'è stat en cümü 'ndipendènt enfìna al 1868; però l'éra zà stat sóta Sergnà 'ndèl 1797-1805 e 'ndèl 1809-1816.
Novi

* Novi Ligure, cümü piemuntés de la pruìnsa de Alesàndria;
* Novi di Modena, cümü emilià de la pruìnsa de Mòdena;
* Novi Velia, cümü campà de la pruìnsa de Salèrno;	
* Novi Sad, sità de la Sèrbia;
* Novi Vinodolski, cümü de la Croàsia.
* Ciocolàt Novi, tòch de la Elah Dufour specializàt in del ciocolàt e piö 'n generàl in di dóls.
Guèrnul

**Guèrnol** (*Guèrnul* en mantoà; *Governolo* 'n italià) l'è 'na frasiù de Roncafrèr, endèla Pruvìncia de Màntoa. I sò abitàncc i è 1060.
El paìs el se tróa a sud del sò cèntro cümünàl, tra du ram del fiöm Mèns, mìa delóns del sìt endóche chèsto fiöm el fenés endèl Pò.
Segónt la tradisiù l'è stat ché a Guèrnol che s'è 'ncuntràcc l'Àtila e 'l pàpa Leù I, endèl 452. Ché l'è stat batìt en batàia l'imperadùr Venceslào entàt che 'l sercàa de rià a Firènse; ché i g'ha cumbatìt i milanés cutra 'l Càrlo I Malatèsta endèl 1397; ché arènt el Gioàn de le Bànde Négre l'è stat ferìt a la gàmba (25 noèmber del 1526), per pò mörer sich dé dòpo. E per fenéser, endèla Préma Guèra d'Indipendènsa, söl put de Guèrnol gh'è stat dò batàie, töte dò pirdìde de le fórse üstrìeghe.

## Us curelàda
* Préma batàia de Guèrnol
* Segónda batàia de Guèrnol