open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hypochaeridinae

***Hypochaeridinae*** l'è 'na sota-stìrpa de le Cichorieae che l'è 'na stìrpa che fà part de la famìa de le Asteraceae e de la sota famìa de le Cichorioideae.

De chèsta sotastìrpa fà part i zèner elencàcc ché sóta:

**[[Hedypnois]]
**Helminthotheca
**[[Hypochaeris]]
**Leontodon
**[[Picris]]
**Prenanthes
**[[Scorzoneroides]]
**Urospermum

El nùcleo principàl la sota-stìrpa de le Hypochaeridinae l'è la aleànsa *[[Hypochaeris]]-[[Leontodon]]-[[Picris]]*. Le relasiù de parentéla 'ntra i zèner de chèsta sota-stìrpa i è stàde mitìde 'n evidènsa per mès de stüde molecolàr endèl 2006 (Samuel & al. 2006).

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Hyoseridinae

***Hyoseridinae*** l'è 'na sota-stìrpa che fà part de la stìrpa de le Cichorieae. I è piànte che aparté a la famìa de le Asteraceae, sotafamìa de le Cichorioideae. La sotastìrpa de le Hyoseridinae la töl dét i zèner elencàcc ché sóta: 

**[[Aposeris]]
**Dendroseris
**[[Hyoseris]]
**Launaea
**[[Reichardia]]
**Sonchus
*''Thamnoseris

## Riferimèncc
*Cichorieae Portal (2009-). International Cichorieae Network. 2009 Aug 30 http://wp6-cichorieae.e-taxonomy.eu/portal/.
## Colegamèncc estèrni
Andrea Ghetti

L**'Andrea Ghetti**, ciamaa anca **Baden** (Milan, 11 de marz 1912 - Tours, 5 de agost 1980), l'è staa on sacerdott e on educator italian, conossuu soratutt per i sò attività ligaa al scoutismo clandestin e a la Resistenza in Lombardia, tra el 1928 e la fin de la II Guerra Mondial.
Pàpo

El **pàpo**, 'n botànica, l'è chèl ciöfèt de pelacì lizimbrì, sèmpe o piümùs — che se tróa 'nsìma a sèrte fröcc o a sèrte granì de somésa — che g'ha la funsiù de aidià la dispersiù de la somésa sóta l'asiù del vènt (ensurnamènt anemòcor). L'è 'n urghinì che se tróa sura de töt endèla famìa botànica de le Asteraceae, endèla qual, ensèma a l'achénio, el vé a furmà la cipsela.

A segónt de la sò fùrma, el pàpo el pöl véser ciamàt:
***omomòrfich**, quan che töcc i elemèncc del pàpo de 'n achénio i è precìs o i se 'nsomèa fés;
***eteromòrfich** quan che i elemèncc de 'n pàpo 'ntra de lur i è diferèncc.

L'eteromorfìsmo el pöl éser duzìt a diferènsa de longhèsa, diferènse de diàmetro, o diferènse de strütüra. Ezèmpe de pàpi eteromòrfich se le tróa 'ntra le Hyoseridinae (endèl zèner *[[Launaea]]*) e 'ntra le Hypochaeridinae (endèl zèner *[[Picris]]*). 

El pàpo l'è 'na strütüra omòloga al càles de töcc i óter fiùr e a 'n fì dei cöncc l'è 'l rezültàt de 'na trasformasiù profónda dei sépali.

El pàpo piö grant ('nfìna a 35 mm de longhèsa) l'è stat discriìt per sèrte spéce del zèner *[[Tragopogon]]*.

## Riferimèncc
Dialet sanmarines

El **dialet sanmarines** l'è un dialet del rumagnöö parlaa in de la Repübliga de San Marin (nom lucal: *San Marein*).

## Esempi de lengua
### Tupunumastega sanmarinesa
*Acquaviva: *Aquaviva*
*Borgomaggiore: *'E Bórgh*
*Chiesanuova: *Cisanòva*
*Domagnano: *Munt Dmagnän*
*Faetano: *Faitän*
*Fiorentino: *Fiurentêin*
*Montegiardino: *Munt Giardein*
*San Giovanni: *San Gian*
*San Marin: *San Marein*
*Serravalle: *Saraval*

(funt: T. Capello, C. Tagliavini, *Dizionario degli etnici e dei toponimi italiani*, Pàtron ed., Bulogna, 1981)
### Deciaraziun üniversal di dirit de l'om
Tot i esseri umän i nass lebri e cumpagn in dignità e diret. Lou i è dutid ad rasoun e ad cuscinza e i ha da operä, ognun t'i cunfrunt at chii ilt, sa sentimint ad fratelänza.

### Una puesia
S'a l'äria tevda ch'porta inscim l'avril,
u 's ved al pavaioli a svulazzä,
che in gir t'i cämp al va cumé a purtä
l'auguri e più gradid e gentil.
(Nino Lombardi, *GIURNÄDA D'AVRIL*) 
### Una nuvela del Bucasc

Donca a degh che a' temp d'e prim re 'd Cipre, dop fat la conquesta dla Tera Sänta da Gotifred 'd Buglion, è sucess ch'una gentildona 'd Guascogna l'andò a m'e Sepolcre in pelegrinagg, e a t'e turnä, ariväda ch'la fu a Cipre, la fu vilanament ultragiäda da di omne sceleräd. Lia, dulendsne 'd 'sta cosa, disperäda, la pensò d'andä a ricora da 'e re; ma u 'j fu det da qualch d'un ch'la perdria la fadiga, perchè lù l'era d'una vita acsè sgraziäda, e tänt da poch, che non sol u 'n puniva con giustizia gl'ingiuri fati am i ältr, ma änzie e sustneva da vigliach tuta cla gran massa ch'i 'j ne feva m'a lù: tänt che chiunque l'avess avud con lù dla stezza, u 's sfugäva con fäj del bujarii e del birichinädi. La dona, sentend 'sta cosa, disperand d'otnè vendeta, per consuläss un poch de su disgust, la 's mis in testa 'd vlè stuzzigä la cujonagin 'd ché re; e, andäda da lù piangend, la 'j dess: "'E mi signor, i an vengh da té per dmandä vendeta dl'ingiuria ch'm'è städ fata ma, per mi sodisfazion, at pregh che 't m'insegna com t'fè a sufrì tut cl'ingiuri ch'a so ch'u 't ven fat, perchè i a possa da té imparä a supurtä la mia con pazienza, e u 'l sa 'e Signor se i al psess fä, che volontier at la regalaria, perchè a vegh t'hè 'e cor bon da suportäli"
'E re, städ fin da ché mument gnurgnon e pigre, com ch'u 's fuss proprie svigiäd alora, cmenzand con vendicä ben ben l'ingiuria fata am 'sta dona, el dventò un persecutor acanid 'd tut quii che da ché mument in pò i avess cumess qualcosa contra l'unor dla su curona.
Giovanni Papanti, ''Parlari italiani in Certaldo'', 1875, pagg. 626-627

## Vus curelaa
*Rumagnö
*San Marin
## Ligam de föra
*Alexander Michelotti, ''The position of the Sammarinese Dialects in the Romagnol Linguistic Group''
Artemisia verlotiorum

L**'Artemisia verlotiorum** (o Artemìzia dei fredèi Verlot; en bresà apò a *Erba lègn*),  l'è 'na spéce de piànte che fà part de la famìa de le Asteraceae uriginària de l'Azia orientàla (Cina), ma natüralizàda 'n Euròpa 'nfìna a deentà 'n sèrte pòscc 'na spéce 'nvazìva.

## Descrisiù
La se 'nsömèa a la *[[Artemisia vulgaris]]* ma al contràre de chèla là, la A. verlotiorum la trà fò dei ram apéna 'ndèla part piö àlta del gamp. I sò achéni i è mìa tat fèrtii ma la se propàga bé per mès dei sò rizòmi bèi lónch. I segmèncc de le fòie de la part piö àlta del gamp i è lineàr e 'ntréch. El capulì l'è globulàr; le bràtee de l'envòlucro i è lineàre, quàze sènsa péi. La fiorés endèi més de Setèmber-Noèmber. Le parcc aèree i è 'n bèl tòch piö aromàtiche de chèle de la *A. vulgaris*.

La crès facilmènt 'n ambièncc trasfurmàcc de l'òm: en bànda a le stràde, sö le spónde dei fòs, endèle parcc söte del lèt dei fiöm, en bànda ai ciós, ecc. La fà fadìga a crèser endèi pòscc piö sèch e picàcc al sul, la se fà piö de spès endèi cantù piö frèsch e alméno 'n bris ömecc.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Artemisia

**Artemisia** l'è 'n zèner de piànte erbàcee o arbüstìve che fà part de la famìa de le Asteraceae. La töl dét presapóch 180 spéci. 
 
## Spéci

## Colegamèncc estèrni
Dialet cadurin

El **Cadurin** l'è un dialet del Ladin parlaa in la regiun storiga del Cadur, in de l'alta Pruvincia de Belün (Venetu) föra che in de la zona de Comelico e de Sappada. El gh'ha vari inflüenz de la lengua veneta.
## Vus curelaa
*Diziunari del dialet de Lozzo
Dialet agurdin

El **dialet agurdin** l'è un dialet del Ladin parlaa in de la zona de Agordo, in Pruvincia de Belün. L'è un dialet de transiziun cul belünes, e per quest l'è anca ciamaa *venetu-ladin*.
Gir de la Padania

Ol **Gir de la Padania** l'è öna córsa de bici de lièl internasiunàl per coridùr profesiunìscc inserìt in del calendare de gàre de l’UCI Europe Tour 2011, organizàt da l’UCI, l'Üniù ciclìstega 'nternasiunàl. L'è öna gàra a tàpe, de categoréa UCI 2.1, che la se tè ‘n del mis de setèmber, dal 6 al 10.

## I organisadùr
Ol Gir de la Padania l'è organizàt da la Sociasiù Sportìa per diletàncc *Monviso - Venezia* insèma a la Società de Bici *Alfredo Binda*, che töcc i agn la cüra i Tre Valli Varesine e l’à promüìt ol Campiunàt del Mónt de bici del 2008 a Varés.
 
## Ol percórs

*1) Paisan-a (CN) – L’Aigheuja (SV), ensìda dal Sacha Modolo de la Colnago-CSF.
*2) Löa (SV) – Avgévan (PV), ensìda dal Elia Viviani de la Liquigas-Cannondale.
*3) Lonaa Pozzoeu (VA) – Säls (PR), ensìda dal Sacha Modolo de la Colnago-CSF.
*4) Nozèi (PR) – San Valentì de Brentonech (TN), ensìda dal Ivan Basso de la Liquigas-Cannondale.
*5) Roveredo (TN) – Montecio Majore (VI), ensìda dal Andrea Guardini de la Farnese Neri.

## La gradüatòria finàl

Ol Gir de Padania 2011 l'è stacc venzìt dal Ivan Basso a 52 segóncc ol Giovanni Visconti, tèrs a ü menüt e 8 segóncc ol Francesco Masciarelli.

# Ivan Basso (Liquigas-Cannondale)
# Giovanni Visconti (Farnese-Neri) a 52"
# Francesco Masciarelli (Astana) a 1'08"
# Fortunato Baliani (D'Angelo&Antenucci) a 1'17"
# Davide Rebellin (Miche-Guerciotti) a 1'24"
# Emanuele Sella (Androni-CIPI) a 1'32"
# Simone Stortoni (Colnago-CSF) a 2'34"
# Domenico Pozzovivo (Colnago-CSF) a 2'53"
# Marek Rutkiewicz (Nazionale Polacca) a 2'57"
# Riccardo Chiarini (Androni-CIPI) a 3'08"

## I squàdre

Al vìa i s'è prezentàde 25 isquàdre de 8 coridùr ognöna per ü totàl de 200 coridùr; tra i 25 squàdre gh'è ach trè formasiù nasiunài, chèle de l'Australia, de la Polonia e de la Slovenia. 
I squàdre che i partècipa i è:
*Acqua & Sapone Caffè Mokambo
*Amore & Vita
*Androni Giocattoli Cipi
*Astana
*Cajasur
*Christina Watches
*Colnago Csf
*D'Angelo & Antenucci Nippo
*De Rosa Flaminia
*Farnese Vini Neri Sottoli
*Itera Katusha
*Lampre ISD
*Landbouwkrediet
*Liquigas Cannondale
*Meridiana Kamen
*Ora Hotels – Carrera
*Vc La Pomme Marseille
*Miche
*Saur Sojasun
*UnitedHealthCare
*Voralberg
*Wit
*Nasiunàl aüstraliana
*Nasiunàl polàca 
*Nasiunàl Sloéna

## Ol sito üficiàl

* http://www.girodipadania.org 

## Contestasiù
La córsa zamò dal prim dé l'à dözìt fà i cöncc con di contestadùr polìtech, sùra de töcc militàncc de Rifondasiù Comünista e di sindacàcc. Ol prim dé ol segretàre de Rifondasiù Comünista, Paolo Ferrero l’s’è bötàt zó 'n mès a la stràda denàcc a i coridùr per fermà la gàra.
 
Ol segónt dé i coridùr i à ciapàt sö di bòte sèmper da manifestàncc de Rifondasiù Comünista, papìne e pò ach ü pögn e 'n di dizùrdegn ü polisiòt l'è stacc investìt.

Ol tèrs dé amò constestasiù, amò di manifestàncc i à sircàt de fermà la gàra e i s'è picàcc co i polisiòcc, fò sùra 'l sìndech de Piacènsa l’à mìa dacc ol permès de fà pasà 'l Gir de la Padania per la sò sità.

I contestadùr i protèsta perchè i dis che 'l Gir de la Padania l'è öna manifestasiù de propagànda de la Lega Nord e mia öna gàra de bìci.
Xilingolite

La **Xilingolite** l'è ü mineràl de piómb e solfür che 'l gh'à la fórmüla Pb3Bi2S6 e öna densità de 7,08  g/cm³.
Bresciadega

**Bresciadega** (pernonzia local: [bra'ʃadiga]), l'è on paes de la Val Codera, in del comun ciavennasch de Novaa Mezzoeula.
El paes el se troeuva a on'altezza de circa 1200 meter (donca pussee sora de Codera) e l'è in sù la strada che la porta al Rifugio Brasca.
## Referiment
AI-5

El **AI-5** (*Ato Institucional Nº5* in Portoghés) l’è stài el quìnt d’una sfìlsa de lègg (ciamàd anca decrèt) fài dal Guèrn brasigliàn dòpu el 1964. 

## Storia

L’è stài scrìtt el 13 dicember del 1968 dal minìster Luís Antônio da Gama e Silva, sùta a la presidènsa del maresciàll Artur da Costa e Silva, perché el Parlamèn el s’era upòst a la parsòn per l’unurèul Márcio Moreira Alves che l’eva criticàd asè l’Esèrcit ch’el prutegeva i boia e quei che i turtüreva la gènt.

Da ch’el mumènt lì, tütt quèi che andeva cuntra al Guèrn, i erun incarceràd, o i pudeven no vutà per 10 ann, i eren esiliàd luntàn dal Brasil, o adritüra turtüràd e masàd.

Tanta gènt la s’è upòsta a l’AI-5, cume el partìd *ARENA* o i cantànt Gilberto Gil e Caetano Veloso, o el còmic Ary Toledo, che l'ha scrìtt c'la sturièla chi: *"Quem não tem cão, caça com gato e quem não tem gato, caça com Ato"* (Chi g'ha nò el càn, el càcia cul gàtt, e chi g'ha nò el gàtt el càcia - *in del sèns de cacià via* - cun l'Att) .

L’AI-5 l’è stài scancelàd üficialmènt el prìm de genàr del 1979, sùta la presidensa de Ernèst Geisel, cun la lègg n°11 del 13 d’utùber del 1969.

## Riferiment


## Ligam de föra

* Jornal do Brasil: 1968, AI - 5 
* Tèst integràl de l’AI-5 
* Fundasiòn Perseu Abramo: 30 ann de l’AI-5: per desmentegàss no!
Vladimir Vladimirovič Nabokov

**Vladimir Vladimirovič Nabokov** (en lèngua rùsa: Владимир Владимирович Набоков prununciàt [vlʌˈdʲimʲɪr nʌ'bokəf]; San Pietrobùrgo, 23 de bril del 1899 – Montreux, 2 de löi del 1977) l'è stat en scritùr, sagìsta, crìtich leteràre, entomòlogo, dramatùrgo e poéta ruso natüralizàt americà.

El g'ha scriìt i sò prim lìber en ruso, ma l'è stat coi sò romàns en inglés che l'è deentàt famùs.

L'òpera piö cunusìda de Nabokov l'è de isgür el romàns *[[Lolita (romàns)|Lolita]]* del 1955, de spès lüminàr come giü dei tèscc de naratìva piö 'mportàncc del sècol XX (l'è l'òpera de la quàla el regista Stanley Kubrick el g'ha tiràt fò 'l cine omònim). 

El g'ha scriìt però apò a dei tescc sö argomèncc töt diferèncc, compàgn de sèrte stüde sö l'entomologìa e söl zöch dei scàchi.
Psittaciformes

**Psittaciformes** l'è 'l nòm de 'n ùrden de ozèi che 'l töl dét piö o méno 86 zèner e 353 spéci per lo piö uriginàrie de le zòne tropicài de la Tèra. Segónt i stüde piö modèrni i Psittaciformes i se divìt en trè famìe: *Cacatuidae*, *Psittacidae* e Strigopidae. El tèrmine "papagàl" se 'l dopèra endèl parlà de töcc i dé per indicà töt l'ùrden ma i papagài véri i sarès apéna chèi che fà part de la famìa dei Psittacidae.
Ammerthal

**Ammerthal** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alt Palatinato. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Amberg-Sulzbach. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 8.14 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Ammerthal el se tróa a 'na altèsa de 430 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Banana Yoshimoto

**Banana Yoshimoto** (Tokio, 24 de löi del 1964) l'è 'l nòm d'art de **Mahoko Yoshimoto**, 'na scritùra giapunéza del nòst tép.

L'è la fiöla del Takāki Yoshimoto (cunusìt apò a col nòm de Ryumei Yoshimoto), filòzofo dei agn '60 del sècol XX, e sorèla del Haruno Yoiko dizagnadùra de *[[manga]]*.

E sò amùr per la natüra el g'ha it emportànsa quan che s'è tratàt de ciapà 'n nòm d'art, defàti gh'è sèmper piazìt i fiùr rós e carnùs che la fà sö la piànta de le banàne.

El sò stil fresch e dirèt, e i argomèncc che la tràta, compàgn de l'amùr, l'amicìsia, la mórt e la sulitùdine, le g'ha determinàt el söcès de ògna òpera de chèsta scritùra.
Auerbach in der Oberpfalz

**Auerbach in der Oberpfalz** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alt Palatinato. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Amberg-Sulzbach. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 70.33 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Auerbach in der Oberpfalz la se tróa a 'na altèsa de 435 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Cavrian (Milan)

**Cavrian** o **Cassina Cavrian** (*Cavriano*) l'è ona località rural de Milan, situada oltra i Trii Poncc, arent a l'Ortiga. Se troeuva in del Municipi 4.
Cavrian l'è costituida de ona serie de cassinn, traversaa de la strada che la collegava Monluè a Lambraa.

## Descrizion e storia
Cavrian l'è conossuu 'me nucli rural a est de Milan giamò de on bell poo de temp de vegg document che disen che l'era proppietà del monastee milanes de Santa Maria Vall.
Prima del 1923 Cavrian l'era ona frazion de Lambraa. La cassina 'dess l'è del comun de Milan e l'è gestida de la famiglia Colombo, che fann 'sto lavorà de vott generazion. On temp la gh'era anca ona gesetta dedicada a Sant Ambroeus, ma al dì d'incoeu 'sto edifizzi l'è integraa in la cassina.
Novegher

**Novegher** o, per rid, **Noveghen** (*Novegro*) l'è ona frazion del comun milanes de Segraa.
El paes l'è 'l quarter pussee a sud del comun e 'l confina con Milan (quarter de Lambraa, arent al Parco Forlanini) e con Peschera.
Fina al 1869 Novegher l'è staa on comun indipendent, che ai temp di piev el faseva part de la Piev de Segraa. In quei dì là el gh'eva anca dò frazion, cioè Tregarezz e Redesces.
A Novegher el gh'è ona fera, l'Idroscalo e on luna park. Arent a Novegher la gh'è la frazion de Tregarezz.
Al dì d'incoeu del passaa de Novegher resten domà on para de cassinn in rovina.
## Alter progett

## Vos correlaa
* Segraa
* Fera de Novegher
Redesces

**Redesces** (*Redecesio* in italian) l'è ona frazion del comun milanes de Segraa.

El se troeuva arent a Lambraa (Milan) e a sud-ovest del centro comunal. El gh'ha anca on laghett.

Fina al 1841 Redesces l'è staa on comun indipendent (poeu unii a Novegher), che al temp di piev el faseva part de la Piev de Segraa.

## Strapòrt
Redesces a l'è arent a l'Aeroport de Linaa e i sò sgor ghe passen proppi sora, tant che gh'è staa di protest che han menaa a 'n sbassà di sgor in la zona.

La stazion di treni pussee vesina a l'è quella de Segraa, quattada di lign S5 e S6 del servizzi ferroviari suburban de Milan.

El quarter a l'è servii di autolign, tucc gestii de la ATM:
* 39 Milan (Piazzal Lorett M2) – Via Pitteri – Redesces
* 924 Milan (Lambraa FS M2) - Segraa (Piazza Sant Ambroeus) - Cassina Burrona M2
* 925 Milan (Cascina Gobba M2) - Milan 2 - Redesces – Milan (Udin M2)

## Vos correlaa
* Laghett de Redesces
* Segraa
Tregarezz

**Tregarezz** (*Tregarezzo*) l'è ona frazion del comun milanes de Segraa.
Fina al 1841 Tregarezz l'è staa on comun indipendent (per poeu vess unii a Novegher), che ai temp di piev el faseva part de la Piev de Segraa.
El paes, che in realtà l'è faa sù domà de on para de cà (l'è 'l quarter pussee piscinin del comun), el se troeuva a sud del centro comunal, arent a la via Rivoltana e a est de l'Idroscalo e de Novegher, del qual fondamentalment el pò vess consideraa ona sott-frazion.

## Vos correlaa
* Segraa
Balsom

**Balsom** (*Balsamo* in Italian; *Balsemum* in Latin) l'è vun di dò part principai del comun milanes de Cinisell Balsom.
Fina al 1928 l'era on comun indipendent, che al temp di piev el faseva part de la Piev de Des.
A Balsem (in la gesa de San Martin) la gh'è la tomba del religios Carino Pietro, che prima de vegnì omm de gesa e beaa l'eva coppaa el San Peder de Verona.
## Vos correlaa
* Cinisell
* Cinisell Balsom
Noverasch

**Noverasch** (*Noverasco*) l'è ona frazion del comun milanes de Overa.
El paes el se troeuva a nord del centro comunal, al confin cont i comun de Milan (località de Quint Sô) e con San Donaa (frazion de Poasch).
Arent a Noverasch el se troeuva anca el paesin de Mirasol.
Antena

* **[[Antena (radio)|Antena]]**, strüment col qual se pöl ricéver o trasmèter ónde eletromagnétiche.
* **[[Antena (grüp müsigal)|Antena]]**, grùpo müzicàl fransés dei agn otànta.
* **[[Antena (biologìa)|Antena]]**, órghegn (de sòlet i è dù) del qual i è dotàcc sèrte artròpodi.
Val de Cerv

La **Val de Cerv** (*Valle Cervo* in Italian) l'è ona vall piemontesa de la Provincia de Biella.
La ciappa el nomm del riaa Cerv (*Sërv* in Piemontes) e la se troeuva a nord de la città.

Dent gh'è i comun de Andorn, Campiglia, Miajan, Pedecavall, Pralongh, Quittengh, Ronch, Rosazza, Sajan, San Paol, Tavijan, Ternengh, Tollegn, Zumaja.

## Caratteristigh
L'è ona vall puttost streggia che la s'estend tra la Val del Lys, la Valsesia e la Valsessera. On temp l'era ciamada *Val d'Andorn*, del nomm del paes principal.
I sò abitant gh'hann ona tradizion de magutt e despess hann portaa la soa opera foeura de la vall (per esempi a Exilles o a Fenestrelle, in Provincia de Turin, o a Bard, in Val d'Aosta) a causa de l'emigrazion.
La Val de Cerv l'è spartida tra l' *Alta Vall* (indove la gh'è la pupart de la comunità montana, conossuda anca 'me *Bürsch*) e *Bassa Vall*.
I montagn de la vall fann part o di Prealp Bielles (in la bassa vall) o di Alp Penninn; el mont pussee alt l'è 'l Mont Bo (2556 meter). I alber a hin fò o castegn. On temp a gh'eren anca di cav de preja.
## Storia
Prima del X secol gh'è proppi pocch notizzi (in del sens che se sa pocch di abitant de la zona). El par che ghe sia vivuu sia gent celtiga che mediterranea, e la proeuva la se trovaria in del dialett (variant ariosa de quell bielles) e in di toponim.
In del Medioev, la storia l'è pussee certa: el primm document che 'l cunta sù quaicoss de la vall l'è ona bolla papal de Innocenz III (2 de magg 1207). De quella lì, se sa che la gh'era ona comunità che la viveva arent a la gesa de San Martin a Campiglia.
In del 1379 la vall, insema a tutt el territori bielles, l'è entrada in di domini di Savoia. De quell moment l'ha segutaa la storia de tutt el Piemont.
I paes de Andorn e Sajan se disputen la nassida de on patriota piemontes, el Pietro Micca, che l'ha salvaa Turin de l'assedi di Frances.

## Alter progett
Betzenstein

**Betzenstein** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Àlta Francònia. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Bayreuth. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 51.84 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Betzenstein la se tróa a 'na altèsa de 511 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Provincia de Biella

La **Provincia de Biella** l'è 'na provincia italiana de la region .

## Geografia
La confina cont la .
### Comun
I comun de la Provincia de Biella a hinn .
Plech

**Plech** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Àlta Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Bayreuth. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 15.29 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Plech el se tróa a 'na altèsa de 461 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Messich (stat federal)

El **Messich** (nom ufizial in spagnö: *Estado de México*) a l'è vün di 31 stat federai del paes umonim.
La sua capital l'è Toluca de Lerdo. In 'stu stat se tröven alter 124 cumün e ghe viv püssee de trides miliun d'abitant.
Manta

## Nòm de paìs e sità

* Manta o La Manta, cümü de la pruinsa de Cüni.

* Manta, cümü de la Colombia 'n del dipartimét de Cundinamarca.
* Manta, sità del Ecuador.
* Manta, cümü de la Moldavia 'n del distrèt de Cahul.

## Animài
* Manta - gèner de la famèa Myliobatidae
* Manta birostris - pès romboidàl del gèner Manta

## Cansù
* *Manta* - cansù de Saba Anglana
Léster Rodríguez

El **Léster Yomar Rodríguez Herrera** (Barinas, 29 de mars 1952) l'è on ingegner, accademigh e politigh  venezuelan. Attualment sindich de Mérida (Venezuela). Eleggiuu cont el COPEI, l'è tra i candidaa ai elezion 2012 a Governador del Stat de Mérida e l'è anca el rettor emerit de l'Università di And.
La Montà

**La Montà** (en italià: *Montà*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha , 'na superfìce de 26,7&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Canale, Cellarengo (AT), Cisterna d'Asti (AT), Ferrere (AT), Pralormo (TO), Santo Stefano Roero, Valfenera (AT).

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Mestre

**Mestre** l'è 'na cità de piö de 50.000 abitàncc che fà part del cümü de Venésia. L'è sitüàda sö la teraférma de Venésia en mìra ala lagùna.

A cumincià dei agn '60 del sècol XX, Mestre la g'ha tacàt a 'ngrandìs suratöt per vìa de la prezènsa del pól endüstriàl de Marghera e l'è deentàda el cèntro de espansiù de la lagüna. 'Na ólta el cèntro abitàt de Mestre l'ìa bel separàt dei óter de la teraférma de Venésìa (Marghera, Favaro Veneto e Chirignago-Zelarino), ma adès l'è nìda a furmà en ünica conurbasiù che la i a töl déter töcc. 

Co la crìzi del setùr de la chìmica, fondamentàl per el pólo de Marghera, la popolasiù l'è turnàda a calà 'nfìna ai 186 000 abitàncc dei prim agn del sècol XXI. Mestre la rèsta però la cità piö grànda 'ntrà chèle che g'ha mìa 'l statùto de cümü 'ndipendènt.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Página dedicàda a Mestre söl sit del cümü de Venésia (en italià) 
* Sit del parco San Giuliano e Mestre Bissuola
Quadràt (Àlgebra)

Ol **quadràt perfèt** in àlgebra l'è ü nömer *X* che l'è 'l prodòt de ün óter nömer *a* moltiplicàt per lü medézem, cioè amò per *a*; s'pöl ach dì che 'l quadràt perfèt l'è la segónda potènsa d'ü nömer. 

:X = a \cdot a \;

Ol nòm *quadràt perfèt* 'l vé da la geometrìa, dezà che per troà l'àrea d'ü quadràt gh'è de moltiplicà 'l lato per lü medèzem.

Per fà capì che ü nömer l'è de eleà al quadràt, cioè l'è de moltiplicà per lü medézem, s'ghe sègna 'n bànda ü 2 picinì 'n vólt a la drécia 'n chèsta manéra: *a* 2.

## Ol quadràt d'öna somatòria

Ol quadràt d'öna somatòria \left(a + b\right)^2  l'è compàgn de la somatòria del quadràt de *a* piö 'l quadràt de *b* piö dò ólte 'l prodòt de *a* e *b*: \left(a^2 + 2ab + b^2\right).

## Ol quadràt d'öna sotrasiù

Ol quadràt d'öna sotrasiù \left(a - b\right)^2  l'è compàgn de la somatòria del quadràt de *a* piö 'l quadràt de *b* méno dò ólte 'l prodòt de *a* e *b*: \left(a^2 - 2ab + b^2\right).

## Ol quadràt d'ü prodòt

Ol quadràt d'ü prodòt \left(a \cdot b\right)^2  l'è compàgn de la somatòria del quadràt de *a* moltiplicàt per ol quadràt de *b* : \left(a^2 \cdot b^2\right).

## Eleamènt al quadràt e radìs quadràda

L'operasiù per troà 'l quadràt d'ü nömer l'è ciamàda eleamènt al quadràt, l'operasiù contrària l'è la raìs quadràda che la permèt de troà 'l nömer de partènsa che l'è stàcc eleàt. 

## Ezèmpe de quadràcc perfècc


:02 = 0
:12 = 1
:22 = 4
:32 = 9
:42 = 16 
:52 = 25 
:62 = 36
:72 = 49 
:82 = 64
:92 = 81



:102 = 100
:112 = 121
:122 = 144
:132 = 169
:142 = 196
:152 = 225
:162 = 256
:172 = 289
:182 = 324
:192 = 361



:202 = 400
:212 = 441
:222 = 484 
:232 = 529
:242 = 576
:252 = 625
:262 = 676
:272 = 729
:282 = 784
:292 = 841



:302 = 900
:312 = 961
:322 = 1024
:332 = 1089
:342 = 1156
:352 = 1225
:362 = 1296
:372 = 1369
:382 = 1444
:392 = 1521



:402 = 1600
:412 = 1681 
:422 = 1764
:432 = 1849
:442 = 1936
:452 = 2025
:462 = 2116
:472 = 2209
:482 = 2304
:492 = 2401
Westraltrachia

**Westraltrachia** l'è 'n zèner de gastròpodi che fà part de la famìa dei Camaenidae.

El töl dét le spéci elencàde ché sóta:
* *[[Westraltrachia alterna]]*
* *[[Westraltrachia inopinata]]*
* *[[Westraltrachia lievreana]]*
* *[[Westraltrachia porcata]]*
* *[[Westraltrachia recta]]*
* *[[Westraltrachia subtila]]*
* *[[Westraltrachia turbinata]]*
Turgenitubulus

**Turgenitubulus** l'è 'n zèner de gastròpodi che fà part de la famìa dei Camaenidae.

El töl dét le spéci elencàde ché sóta:

* *[[Turgenitubulus aslini]]*
* *[[Turgenitubulus costus]]*
* *[[Turgenitubulus depressus]]*
* *[[Turgenitubulus foramenus]]*
* *[[Turgenitubulus opiranus]]*
* *[[Turgenitubulus pagodula]]*
* *[[Turgenitubulus tanmurrana]]*
Turgenitubulus pagodula

**Turgenitubulus pagodula** l'è 'na spéce de gastròpodi che fà part de la famìa dei Camaenidae.
L'è endémich de l'Australia.

## Fónt

* Slack-Smith, S. 1996. Turgenitubulus pagodula. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 07 Aoust 2007.
Gastropoda

**Gastropoda** l'è 'l nòm de 'na clas de molùschi. L'è la clas che g'ha ìt el söcès evulutìf piö nèt, suratöt per vìa dei adatamèncc anatòmich che i sò mèmber i g'ha svelöpàt e che i ha facc nì bèi diferèncc dei Monoplacofori dei quài l'è fàcil che i se sàpe uriginàcc.

Gh'è al mónt de piö de 75.000 spéci amò ìe e gh'è stat discriìt alméno 15.000 fòsii che fà part de chèsta clas. 

Se i tróa en töcc i ambièncc, enfìna 'ndèi dezèrti, ma perlopiö i vif endèl'àiva tat dólsa come salàda. Ghe n'è pò a che gh'è riàt a colonizà la teraférma, e i è l'ünica clas de molùschi che gh'è riàt a fal.

De chèsta clas fà part le *[[lümaga|lömàghe]]*, i *[[lömagòt|lömagòcc]]* e divèrsi óter animài marì che se conós piö che óter per i sò gös, aisebé che tàte spéci, compàgn dei Opistobranchia e i Nudibranchia, i l'ha pirdìt endèl córs de l'evulusiù.

## Tasonomìa
La tasonomìa dei Gastròpodi l'è amò sóta reviziù, e de menemà se abandùna la clasificasiù tradisiunàla. La situasiù l'è cumplicàda e se pöl parlà de 'na "giùngla tasonòmica" quan che se và 'ndèi lièi tasonòmich piö bas, perchè la clasificasiù la càmbia a segónda dei autùr. En piö, coi stüde piö modèrni de le sequènse de DNA gh'è de spetàs amò divèrse reviziù pò a dei lièi de clasificasiù piö alcc.

## Riferimèncc
La casa dalle finestre che ridono

**La casa dalle finestre che ridono** (*La cà dài fnèstri chi rìdun*), l'è un film italian dal 1976 diret da Pupi Avati.

L'è el prìm *film giàld* de Avati, che el pàsa da la cumèdia a l*'horror*; dòpu, el girarà anca *Zeder* in del 1983 e *L'arcano incantatore* in del 1996.

## Storia

El film el cünta d'le brüte storie che sücèdun in d'un paesìn de campagna quand el riva un pitur ch'el g'ha de fa el restauro del San Sebastiàn che gh'è in d'la cesa. Püsè và inàns el restauro, e püsè süta a mör d'la gènt. La vegn masàda anca una fiöla d'la qual el pitùr el s'era inamuràd.

Tüta la storia la se pògia in s'un alter pitùr del paès, che el s'era masàd 40 ani prima, e che l'eva pituràd el San Sebastiàn, sü le sò dù surèle, e sü un ex-taxista imbariagòn.

## Premi

El film l'è stai premiad cul prèmi de la Critica al *Festival du Film Fantastique* de Paris. 

## Galerìa futugràfica


Archivi:Gianni Cavina.jpg|Giàni Cavina in del film


## Riferiment


## Ligam in sü la red

* Servìsì futugrafic in s'i pòst del film
Helmbrechts

**Helmbrechts** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Àlta Francònia. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Hof. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 58.66 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Helmbrechts la se tróa a 'na altèsa de 616 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Bad Steben

**Bad Steben** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Àlta Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Hof. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 25.84 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Bad Steben el se tróa a 'na altèsa de 578 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Trogen

* **[[Trogen (AR)|Trogen]]**, cümü svìser del cantù Apenzèl de Föra.
* **[[Trogen (DE-BY)|Trogen]]**, cümü todèsch del circondàre de Hof, endèl stat federàl de la Baviera.
Zell

* **[[Zell am Harmersbach]]**, citadìna todèsca del circondàre de Ortenaukreis, Baden-Württemberg
* **[[Zell am Main]]**, citadìna todèsca del circondàre de Würzburg, Baviera
* **[[Zell im Fichtelgebirge]]**, cümü todèsch del circondàre de Hof, Baviera
* **[[Zell im Wiesental]]**, citadìna todèsca del circondàre de Lörrach, Baden-Württemberg
* **[[Zell unter Aichelberg]]**, cümü todèsch del circondàre de Göppingen, Baden-Württemberg
* **[[Zell (DE-RP)|Zell]]**, citadìna todèsca del circondàre de Cochem-Zell, Renània-Palatinàto
* **[[Zell (Cham)|Zell]]**, cümü todèsch del circondàre de Cham, Baviera
* **[[Zell am See]]**, citadìna austrìaca del Land de Salisbùrgo
* **[[Zell am Ziller]]**, paés del Tiröl, Austria
* **[[Zell (LU)|Zell]]**, cümü svìser del Cantù de Lücèrna 
* **[[Zell (ZH)|Zell]]**, cümü svìser del Cantù de Zurìgo
Hof

* **[[Hof (DE-BY)|Hof]]**, cità extracircondariàl de la Baviera
* **[[Hof (DE-RP)|Hof]]**, cümü todèsch del circondàre de Westwaldkreis, Renània-Palatinàto

* **[[Hof (circundari)|Circondàre rüràl de Hof]]**, Baviera

* **[[Hof am Leithaberge]]**, cümü autrìaco del distrèt de Bruck an der Leitha, Bàsa Àustria
* **[[Hof bei Salzburg]]**, cümü autrìaco del distrèt de Salzburg Land, Salzburg
* **[[Hof bei Straden]]**, cümü autrìaco del distrèt de Bad Radkersburg, Steiermark
Wald

* **[[Wald (DE-BW)|Wald]]**, cümü todèsch del circondàre de Sigmaringen, Baden-Württemberg;
* **[[Wald (Ostallgäu)|Wald]]**, cümü todèsch del circondàre de Ostallgäu, Baviera;
* **[[Wald (Cham)|Wald]]**, cümü todèsch del circondàre de Cham, Baviera;
* **[[Wald am Schoberpaß]]**, cümü autrìaco del Steiermark
* **[[Wald im Pinzgau]]**, cümü autrìaco del distrèt de Salzburg Land, Salzburg
* **[[Wald (AR)|Wald]]**, cümü svìser del Cantù Apenzèl de Föra
* **[[Wald (BE)|Wald]]**, cümü svìser del Cantù de Berna
* **[[Wald (ZH)|Wald]]**, cümü svìser del Cantù de Zurìgo
Trochogyra

**Trochogyra** l'è 'n zèner de gastròpodi che fà part de la famìa dei Charopidae.

El töl dét le spéci elencàde ché sóta:
* *[[Trochogyra leptotera]]*
Trochogyra leptotera

**Trochogyra leptotera** l'è 'na spéce de gastròpodi che fà part de la famìa dei Charopidae.
Se la tróa 'n Argentina, Brazile, Cile, Paraguay, e Uruguay.

## Fónt

* Mansur, M.C.D. 1996. Trochogyra leptotera. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on 07 Aoust 2007.
Vidumelon

**Vidumelon** l'è 'n zèner de gastròpodi che fà part de la famìa dei Camaenidae

L'è 'n zèner mono-specifìch e l'ünica spéce che gh'è dét l'è:
* *[[Vidumelon wattii]]*
Incubus

**Incubus** l'è un film American *horror* dal 1965 diret da Leslie Stevens

L'è stài cumpletamènt giràd in Esperanto e l’è vün di primìsim del gener. El resgista Leslie Stevens dìs che l’ha vursüd l’Esperanto per creà püsè *suspence* in del film. 

## Storia

La storia la par da gnènt, ma l'è nò insì, perchè la cünta del diàul che'l cerca de tentà el suldà Marc. El diàul el s'inamùra de Marc e, a la fìn, el bèn e l'amùr i vènsun cuntra el màl.

El film l'è pièn de *suspence*. El regista par che'l gh'eva l'idea de vurì un püblic esperantista in tütt el mund.

## Riferiment


## Ligam in sü la red
* Incubus sü l’IMDb inglesa
Bad Staffelstein

**Bad Staffelstein** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Àlta Francònia. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Lichtenfels. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 99.39 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Bad Staffelstein la se tróa a 'na altèsa de 274 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Ebensfeld

**Ebensfeld** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Àlta Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Lichtenfels. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 68.73 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Ebensfeld el se tróa a 'na altèsa de 255 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Lichtenau

* **[[Lichtenau (DE-BW)|Lichtenau]]**, citadìna del circondàre de Rastatt, Baden-Württemberg
* **[[Lichtenau (DE-NW)|Lichtenau]]**, citadìna del circondàre de Paderborn, Nord Reno-Westfalia
* **[[Lichtenau (DE-BY)|Lichtenau]]**, cümü del circondàre de Ansbach, Baviera
* **[[Lichtenau (DE-SN)|Lichtenau]]**, cümü del circondàre de la Media Sasònia
* **[[Hessisch Lichtenau]]**, citadìna del circondare de Werra-Meißner-Kreis, Assia
* **[[Lichtenau im Waldviertel]]**, cümü del Krems-Land, Bàsa Austria
* **[[Lichtenau im Mühlkreis]]**, cümü del circol de Rohrbach, Alta Austria
Bataja de Lissa

* Bataja de Lissa: ol 22 de utùer del 1810 i fregàde franséze - ènete i vèns cóntra la flòta 'ngléza de la Royal Navy,
* Bataja de Lissa: ol 13 de mars del 1811 fregàde 'ngléze de la Royal Navy i vèns cóntra la flòta franséza - èneta,
* Bataja de Lissa: ol 20 de löi del 1866 la flòta del Impero Austro-Ungarico la èns cóntra la Regia Marina italiàna 'n de la Tèrsa guèra de Indipendènsa
Lissa (ìzola)

**Lissa** ('n croàt  l'è ciamàda *Vis*) l'è ön ìzola croàta che la se tróa 'n del mar Adriàtech al larch de la sità de Spàlat.

## Geograféa

L’ìzola de Lissa l'è lónga 17 km e l'è làrga 8 km per öna superfìs de 90,3 km². Lissa e i trè ìzole de Busi (Biševo), de Pomo (Jabuka) e de Sant Andrea (Svetac), che i è mia de luntà de Lissa ma i è piö picinìne, metìde töte 'nsèma tra de lure i fà ün arcipélach che l'è piö o méno a 50 km da la còsta de la Dalmàsia. 

L’ìzola l'è sóta l'aministrasiù de la regiù spalatin-dàlmata (splitsko-dalmatinska županija) de la Croàsia e la gh'à dò cümü: Lissa con 1.960 abitàncc e Komiža con 1.677 abitàncc.

## I batàie de Lissa

In del mar 'ntùren a l'ìzola de Lissa in del sécol XIX i è stàcie combatìde trè batàie de mar, i prìme dò 'n di guère napoleòniche, la batàia de Lissa del 22 de utùer del 1810 quàndo i fregàde franséze - ènete i à enzìt cóntra la flòta 'ngléza de la Royal Navy e la batàia de Lissa del 13 de mars del 1811 quàndo i é stàcie i fregàde 'ngléze de la Royal Navy a èns cóntra la flòta franséza - èneta, ma la batàia de mar piö 'mportànta l'è stàcia la batàia de Lissa del 20 de löi del 1866 quàndo 'n de la Tèrsa guèra de Indipendènsa la flòta del Impero Austro-Ungarico la enzìt cóntra la Regia Marina italiàna.
Bofalóra (Brèsa)

La **Bofalóra** (nòm uficiàl en italià: *Buffalora*) l'è 'na frasiù abitàda de presapóch 2500 abitàncc che fà part del cümü de Brèsa. 'Na ólta la se ciamàa *Vìla Bofalóra*.

L'abitàt de Bofalóra el se tróa a 6 km a est del cèntro de Brèsa, bastànsa arènt (2 km) a la frasiù de Sànta Fèmia. 'Na part de la frasiù de Bofalóra, en particolàr la località ciamàda Bètola l'è sóta 'l cümü de Castinìdol.

De Bofalóra fa part le cascìne ciamàde Füzerì (Fuserino), la Fenaröla, la Pesóra (Pezzora), la Preferìda e San Benedèt.

El teretóre l'è streersàt de la seriöla Vescovada che la vé föra del Naéle Grànt de Brèsa. De le bànde de Bofalóra gh'è apò a 'l cazèl de l'autostràda A4 ciamàt "Brescia Est".
Adelshofen

* **[[Adelshofen (Fürstenfeldbruck)|Adelshofen]]**, cümü todèsch del circondàre de Fürstenfeldbruck, stat federàl de la Baviera;
* **[[Adelshofen (Ansbach)|Adelshofen]]**, cümü todèsch del circondàre de Ansbach, stat federàl de la Baviera.
Westerheim

* **[[Westerheim (DE-BW)|Westerheim]]**, cümü todèsch del circondàre de Alb-Donau, Baden-Württemberg
* **[[Westerheim (DE-BY)|Westerheim]]**, cümü todèsch del circondàre de Unterallgäu, Baviera
Rettenbach

* **[[Rettenbach (Cham)|Rettenbach]]**, cümü todèsch del circondàre de Cham, Baviera;
* **[[Rettenbach (Günzburg)|Rettenbach]]**, cümü todèsch del circondàre de Günzburg, Baviera;
* **[[Rettenbach am Auerberg]]**, cümü todèsch del circondàre de la Argovia Orientàla, Baviera;
* **[[Markt Rettenbach]]**, cümü todèsch del circondàre de la Basa Argovia, Baviera
* **[[Rettenbach in Oststeiermark]]**, , cümü del Steiermark, Austria.
Boca

* Bóca, ingrès e prim tòch del aparàt digerènt.

* Boca, cümü de la pruìnsa de Noàra.

*Boca, l'ultema part che la conliga un fium al mar o a l'ocean.
Stein

* **[[Stein (DE-BY)|Stein]]**, cità todèsca del circondàre de Fürth, Baviera;
* **[[Stein (DE-SH)|Stein]]**, cümü todèsch del circondàre de Plön, Schleswig-Holstein;
* **[[Stein (AT-6)|Stein]]**, cümü de la Stiria, Austria;
* **[[Stein (AG)|Stein]]**, cümü svìser del cantù de l'Argòvia;
* **[[Stein (AR)|Stein]]**, cümü svìser del Canton Apenzel de Föra;
* **[[Stein am Rhein]]**, cümü svìser del Canton Sciafüsa;
* **[[Stein (SG)|Stein]]**, cümü svìser del cantù de San Gal;
* **[[Stein (NL-LI)|Stein]]**, cümü olandés de la pruvìncia del Limbùrgo.
Baiersdorf

**Baiersdorf** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Média Francònia. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Erlangen-Höchstadt. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 11.79 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Baiersdorf la se tróa a 'na altèsa de 275 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Ammerndorf

**Ammerndorf** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Média Francònia. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Fürth. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 5.06 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Ammerndorf el se tróa a 'na altèsa de 316 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Mühlhausen

* **[[Mühlhausen (DE-TH)|Mühlhausen]]**, cità todèsca del circondàre de Unstrut-Hainich-Kreises, Türingia
* **[[Mühlhausen (Rhein-Neckar)|Mühlhausen]]**, cümü todèsch del circondàre de Rhein-Neckar, Baden-Württemberg
* **[[Mühlhausen im Täle]]**, cümü todèsch del circondàre de Göppingen, Baden-Württemberg
* **[[Mühlhausen-Ehingen]]**, cümü todèsch del circondàre de Costànsa, Baden-Württemberg
* **[[Mühlhausen (Erlangen-Höchstadt)|Mühlhausen]]**, cümü todèsch del circondàre de Erlangen-Höchstadt, Baviera
* **[[Mühlhausen (Neumarkt)|Mühlhausen]]**, cümü todèsch del circondàre de Neumarkt in der Oberpfalz, Baviera
* **[[Mühlhausen (Francia)| Mühlhausen]]**, nòm todèsch del cümü fransés de *Mulhausen*, endèl dipartimènt del Réno de Sóta, Alsàsia.
San Vigilio (Consés)

**San Vigilio** l'è 'na frasiù de presapóch 2200 abitanti del cümü de Consés, en pruvìncia de Brèsa.

L'è sitüàt presapóch a 225 méter sùra 'l leèl del mar e a 'n pér de chilòmetri del cèntro del cümü de Consés.

El se tróa a l'embocadüra de la Val Trompia, sö la spónda dèstra de la Mèla. L'è tacàt a la frasiù de Cailìna, (cümü de Vìla Carsìna), 'n mìra a la frasiù de Custùr che la se tróa sö l'ótra spónda del fiöm.

San Vigilio el g'ha fat cümü de per sò cönt zamò a pàrter del 1297 e l'ìa segnàt söi docümèncc del tép col nòm de *Sancto Vezilio*. La prezènsa de 'n cümü stàbil l'è registràda 'n divèrsi acc del 1300, e pò a del estimo visconteo del 1385, che 'l la 'nserés endèla *[[quàdra]] de [[Nàe]]*, 'nsèma a Nàe, Lemezàne, Caì e Consés.

L'è stat ünìt al cümü de Consés endèl 1928,

## Atrasiù

La cizulìna de *San Vélgio söl Mut*, l'è la céza piö antìca del cümü 'nsèma a chèla de la Piéf de la quàla la dipindìa. Gh'è dei stüdiùs che i pènsa 'nfìna che 'l nùcleo uriginàre el sàpe stàt fàt sö entùren a l'an 500 e che la g'hape uspitàt le relìquie del Sànt Vigilio de Trènt.

La céza parochiàla l'è 'nvéce dedicàda a San Gregorio fàda sö 'ndèi prim agn del 1300, ristrütüràda 'ndel 1632, e a la quàla 'ndei agn 30 del sècol XX gh'è stat zontàt la faciàda modèrna,

## Riferimèncc


## Bibliografea
* Carlo Sabatti, *San Vigilio nella storia e nell'arte* - 1998 - Consés
* Claudio Fiorini, *Concesio - Itinerari di Fede, Arte e Cultura* - 2008 - Consés
Pongo

**Pongo**, (el sò nùm vèr l'è **Massimo Pongolini** Milàn, 1954) l'è un atur comic, cantànt e de cabaret italian.

## Biugrafia

Nasìd in del 1954 el se laurea al *DAMS* de Bulògna  e 'l cumencia a cantà e a fa del cabaret propi da Milàn, quànt el töd i gir i cantànt famùs.

In teàter l'ha fài *Que viva Mexico*, *Sugo De Agua* e *La valle dei birichini*. 

L'è in television, in d'i ann' 80 ch'el divente famùs cun *Drive in, Mezzogiorno italiano* e cun *Dove sono i Pirenei?*. In del 2008 el turna in teàter con *A qualcuno piace Pongo*.

## Dìsc

*1979: Roba/Ye-ye-wo-wo (F1 Team, P 529)

## Filmugrafia parsiàl

*1981: L'esercito più pazzo del mondo (regia de Marino Girolami)
*1984: Il ragazzo di campagna (regia de Castellano e Pipolo)
*1985: Lui è peggio di me (regia de Enrico Oldoini)
*1986: Grandi magazzini (regia de Castellano e Pipolo)
*2003: Benedetti dal Signore (regia de Francesco Massaro; telefilm per Canale 5)

## Bibliugrafia

* Autori vari, *Dizionario dello spettacolo del '900*, Baldini Castoldi Dalai editore, a la vùs *Pongo*

## Ligamm de föra

* Pagina sü Pongo in sü My Movies
Velden

* **[[Velden (Nürnberger Land)|Velden]]**, citadìna todèsca del circondàre del Nürnberger Land, Baviera;
* **[[Velden (Landshut)|Velden]]**, cümü todèsch del circondàre de Landshut, Baviera.
Bergen (desambiguazion)

* **[[Bergen]]**, segónda cità piö grànda de la Norvégia;
* **[[Bergen op Zoom]]**, cità olandésa de la pruvìncia del Brabànt del Nort (Noord-Brabant);
* **[[Bergen auf Rügen]]**, citadìna todèsca del circondàre de Vorpommern-Rügen, Mecklenburg-Vorpommern;
* **[[Bergen (Celle)|Bergen]]**, citadìna todèsca del circondàre de Celle, Bàsa Sasònia; 

* **[[Bergen (NL-LI)|Bergen]]**, cümü olandés de la pruvìncia de Limburg;
* **[[Bergen (NL-NH)|Bergen]]**, cümü olandés de la pruvìncia del Noord-Holland;
* **[[Bergen an der Dumme]]**, cümü todèsch del circondàre de Lüchow-Dannenberg, Bàsa Sasònia;
* **[[Bergen (DE-RP)|Bergen]]**, cümü todèsch del circondàre de Birkenfeld, Renània-Palatinàto
* **[[Bergen (Traunstein)|Bergen]]**, cümü todèsch del circondàre de Traunstein, Baviera
* **[[Bergen (Weißenburg-Gunzenhausen)|Bergen]]**, cümü todèsch del circondàre de Weißenburg-Gunzenhausen, Baviera;
* **[[Bergen (DE-SN)|Bergen]]**, cümü todèsch del circondàre del Vogtland, Sasònia.

**Bergen** l'è pò a 'l nòm de divèrsi paés en Amèrica:
* Bergen (Minnesota)
* Bergen (New Jersey)
* Bergen (New York)
* Bergen (North Dakota)
* Bergen (Wisconsin)
* Bergen County, New Jersey
Rohr

en Svìsera:
* **[[Rohr (AG)|Rohr]]** ex-cümü e adès frasiù de la cità de Aarau, endel Canton Argovia;
* **[[Rohr (SO)|Rohr]]** cümü del Canton Soleta.

en Germània:
* **[[Rohr (Roth)|Rohr]]**, cümü del circondàre de Roth, Baviera;
* **[[Rohr in Niederbayern]]**, cümü del circondàre de Kelheim, Baviera;
* **[[Rohr (DE-TH)|Rohr]]**, cümü del circondàre de Schmalkalden-Meiningen, Türingia.

en Austria:
* **[[Rohr im Burgenland]]**
* **[[Rohr im Gebirge]]**, cümü del circol Wiener Neustadt-Land, Bàsa Austria;
* **[[Rohr im Kremstal]]**, cümü de l'Alta Austria;
* **[[Rohr bei Hartberg]]**, cümü de la Stiria.
Interlingua

La **Interlingua** l'è 'na lèngua aüziliària internasiunàla nasìda 'ndel 1951 dòpo de piö de quìndez'agn de stüde de lèngua de la 'suciasiù IALA ('n inglés, "International Auxiliary Language Association", asuciasiù de la lèngua aüziliària internasionàla).
La Interlingua la g'ha 'n lèsich natüràl fés, perchè l'è tiràt fò de chèi de sich lèngue ìe: le quàter lèngue romànze piö parlàde (italià, spagnöl, purtughés e fransés) e l'inglés. A chèle lèngue ché, gh'è stat zontàt ön pó de todèsch e de rüso, che i aìda a troà la paròla giösta quan che le ótre sich i è mìa decórde.

La Interlingua l'è facil da 'mparà en quàter més apéna. Öna ròba che la la rènd speciàl l'è chèla che l'è l'ezèmpe piö riissìt de lèngua artificiàl tiràda 'mpé sö gramàtica e paròle 'n cümü có dele ótre lèngue natürài, tant che töcc chèi che pàrla 'na lèngua romànza e la grand part de chèi ch'i pàrla l'inglés i pöl rià a capìla sènsa stüdiàla.
L'è la lèngua artificiàla piö parlada al mónd dòpo de l'Esperanto.
Carl Gustav Jung

**Carl Gustav Jung** (Kesswil, 26 de löi del 1875 – Küsnacht, 6 de zögn del 1961) l'è stat en psichiàtra, psacanalìsta e antropòlogo. La sò maniéra de afrontà 'l probléma e la sò teurìa de derivasiù psicoanalìtica l'è ciamàda *"psicologia analitica"* o *"Anàlizi Junghiàna"*.

Jung l'è stat per agn vizì a le edèe del Sigmund Freud, ma 'l s'è destacàt de menemà e 'ndèl 1913 el g'ha abandunàt 'na ólta per töte l'asociasiù del Freud, dòpo che 'ndèl '12 el gh'ìa püblicàt el lìber *La lìbido: sìmboi e trasformasiù* col quàl el ghe nàa cùtra en maniéra ciàra e nèta a le edèe el maèstro vienés. 

Jung l'è famùs per divèrse edèe che 'l g'ha portàt endèl setùr de l'anàlizi me la mènt de l'òm, l'è stat giü dei piuniér de la psicologìa profónda, e giü dei stüdiùs de chèsta disciplina piö lizìcc del sècol XX. I sò stüde teòrich e clínich i mitìa 'n ciàr el ligam funsiunàl 'ntra la strütüra de la psìche e chèla dei sò prodócc (cioè, le sò manifestasiù cültürài). Chèsto 'l mìna a 'ncorporà 'ndèla sò metodologìa de le nusiù che vé de l'antropologia, de l'alchimìa, i 'nsòme, l'art, la mitologìa, la religiù e la filozofìa.

Carl Jung l'è mìa stat el prim a 'nteresàs al stüde dei ensòme, però le edèe che 'l g'ha portàt a l'anàlizi dei ensòme i è 'n gran tàte e de prìma 'mportànsa. 

Endèla sò vìta 'l s'è 'nteresàt apò a divèrsi óter argomèncc ligàcc a l'atività intelutöàla de l'òm, compàgn del stüde comparatìf de le religiù, la filozofìa e la sociologìa, per rià 'nfìna a la crìtica de l'art e a la leteradüra.