open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prima Timotee Capitel Düü

## Prima Timotee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Düü
1Dunca, esurti prima de tüsscoss che sien faa süplegh, preghér, petiziún e rengraziamént per tücc i personn, 2per i rè e tücc che hinn in d'auturitaa, perchè passum una vita quieta e quacia in tüta la pietaa e dignitaa. 3Chèst l'è bun e cetabil denanz a Diu, el noster Salvadúr, 4che 'l vör che tücc i personn sien salvaa e vegnen a una cugnussénza de la veritaa.
5Già che Diu l'è vün,
e vün l'è 'l mediadúr intra Diu e i vèss üman,
el vèss üman Gesü Crist,
6che 'l s'è daa cuma un riscatt per tücc,
la testimunianza a i sò propi témp.
7del qual mì sun staa faa arald e apostul--disi la veritaa, busardi no--un insegnant di naziún in de féd e veritaa.
8Dunca, vöri che tücc i personn preghen in d'ogni lögh, levand sü mann sant sénza ira e scumbatt.
9In de l'istèssa manéra, i donn duarìen vestìss in de vestii mudèst, cun vergogna e cuntroll de sé medemm, no cun quazz e or, o pèrl o vestiari tant car, 10ma chèll che 'l sta bén per donn che pruclamen reverénza per mèzz di bonn laur. 11Una dona la duarìa imparà cun quiett e tüta sutamissiún. 12A lassi minga che una dona l'insegna né la guerna un omm, ma la sia in de quiett. 13Già che l'Adam l'è staa furmaa prima, alura l'Eva. 14E l'Adam l'è minga staa imbrujaa, ma la dona, despö che l'è stada imbrujaa, l'è vegnüda in de trasgressiún; 15ma la sarà salvada per mèzz de la gravidanza, se resten in de féd, bén e santitaa cun cuntroll de sé medemm. 



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Vün
*Inanz a Capitel Trii →
*A l'indes
Fara

## Stòria
* Fara, 'nsèma de famèe longobàrde tra lure 'mparentàde che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt.

* Santa Fara, mònega e sànta del sécol VII, che la fài nas in del 627 la Badéa de Faremoutiers 'n Frànsa, che l'à pò metìt sóta la régola de San Colombà.

## Nòm di paìs
* Farä, cümü de la pruìnsa de Nuàra.
* Fara Gera d'Ada, ciamàda ach adóma *Fara*, cümü de la pruìnsa de Bèrghem.
* Fara, cümü de la pruìnsa de Bèrghem.
* Fara, cümü de la pruìnsa de Vicènsa.
* Fara de Soligo, cümü de la pruìnsa de Trevìs.
* Fara d'Alpago, cümü de la pruìnsa de Belü.
* Fara in Sabina, cümü de la pruìnsa de Rieti.
* Fara San Martino, cümü de la pruìnsa de Chieti.
* Fara Filiorum Petri, cümü de la pruìnsa de Chieti.

* *Fara Basiliana*, ol vècc nòm de Basian cümü de la pruìnsa de Milà.

* *Fara*, località 'n cümü de Bèrghem, 'n de la sità ólta.
Prima Timotee Capitel Cinch

## Prima Timotee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Cinch
1Castiga no un anzian ma dumanda cuma un pader, giüìtt cuma fradèj, 2donn anziann cuma mader, giüìnn cuma surèj in de tüta la püritaa.
3Da únur a veduv che hinn veramént veduv. 4E se una qual vedua la gh'ha fiöö o neúd, gh'avarìen d'imparà prima a mustrà pietaa a la lur propia cà e de dà indree recumpénsa a i lur gént: già che chèst l'è cetabil denanz a Diu. 5Ma lee che l'è veramént vedua e lassada sula l'ha speraa in de Diu e la cuntinüa in di sò süplegh e preghér nocc e dì, 6e lee che la se banduna a i piasè l'è morta intanta che la viv. 7E cumanda chèstcoss, perchè sien ireprensibij. 8E se quajdün di lur propi personn e spezialamént de la lur propia cà el ghe pruved no, l'ha renegaa la féd e l'è pegiúr de lü che 'l cred no! 9Una vedua la gh'avarìa de vèss iscritt se la gh'ha no mén de sessanta agn, miee de vün marì, 10la gh'ha testimunianza di bonn laur, se l'ha levaa sü bagaj, se l'ha lugiaa i furestee, se l'ha lavaa i pee di sant, se l'ha jütaa quij che hinn aflitt, se l'è nada adree ogni bun laur. 11E refüda veduv giüìnn: già che quand senten desidéri sessüaj via del Crist, vören maridà, 12avendugh cundana perchè tajen föra la lur prima féd; 13e ancasì imparen andà in gir i cà e fà nagott, e no dumà fà nagott ma anca vèss ciciarètt e indiscrètt, e dì coss che gh'avarìen no de vèss parlaa. 14Dunca, vöri che i giüìnn mariden, gh'àbien fiöö, menen i afar de la cà, dann a nissün un'upurtünitaa a lü che l'uponn per via de maldicénza; 15già che quij hann già giraa via dedree a Satana. 16Se quajdüna fedèla la gh'ha veduv, la gh'avarìa de jütàj e la gésa la gh'avarìa no de vèss pesada, perchè la jüta quij che hinn veramént veduv.
17I anziann che regnen bén hinn dègn d'un unúr dopi, spezialamént quij che travajen in de parola e in d'insegnamént. 18Già che la dis la Scritüra: «Te metaree minga el bucanèll sü un bö che 'l trabata 'l gran», e: «El laurant l'è dègn de la sua recumpénsa». 19Ricev tì minga un acüsa cuntra un anzian, ecett se l'è sü düü o trii testimon. 20E castiga i pecaa denanz a tücc, perchè 'l rest el gh'ha pagüra.
21Duu testimunianza denanz a Diu, Crist Gesü e i angiuj scernii, che te vardet chèstcoss sénza pregiüdizi, fasend nagott segund parzialitaa. 22Mett i man sü nissün sveltamént, né partecipa in di pecaa di alter personn: tegnet té medemm pür. 23Bev pü aqua, ma duvra un puu de vin per via del stumegh e i sò malatì despess.
24I pecaa de quij personn hinn manifest e menen innanz al giüdizi, e anca vann adree quij; 25in de l'istèssa manéra, anca i bonn laur hinn manifest, e quij che gh'hinn sedenò, poden minga vèss scundüü.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Quater
*Inanz a Capitel Ses →
*A l'indes
Prima Timotee Capitel Ses

## Prima Timotee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Ses
1Tant quant hinn s'ciav suta un giuv, gh'avarìen de cunsiderà i lur propi padrún dègn de tütt unúr, perchè 'l nomm de Diu e l'insegnamént el sia minga biastemaa. 2E quij che gh'hann padrún che creden gh'avarìen de desprezàj, perchè hinn fradèj, ma pütost gh'avarìen de servìj, perchè quij che riceven el benefizi hinn credent e predilètt.
Insegna chèstcoss e incuragiaj. 3Se quajdün l'insegna un'altra roba, e vegnen no vesín a i paroll sant del noster Signúr Gesü Crist e l'insegnamént segund la pietaa, 4hinn sgunfiaa cunt urgöj, capen nagott, ma hinn malaa sü qués e lott vann sü paroll, di quij vegnen invidia, cuntésa, biastemì, suspètt malign, 5afar svöj di personn guastaa in de la mént e sfrusaa de la veritaa, de quij che cunsideren la pietaa vèss surgént de guadagn. 6Ma la pietaa l'è un grand surgént de guadagn cun cuntentéza:
7già che èmm purtaa nagott in del mund,
perchè né podum minga purtà quajcossa föra;
8e se gh'èmm el mangià e vestiari,
sarèmm cuntént.
9E quij che vören vèss sciúr burlen giò in de tentaziún e trapa e tant desidéri balord e nucìv, che fann fundà i personn in de rüìna e destrüziún. 10Già che una radis de tücc i coss cativ l'è 'l bén de danee, del qual perchè quij ghe desideren, hinn menaa via de la féd e s'hinn prucuraa tant dulúr.
11Ma tì, o persona de Diu, scapa via de chèstcoss:
e persegüta la giüstizia, la pietaa, la féd,
el bén, la perseveranza, la mansuetüdin.
12Luta la bona lota de la féd,
branca la vita etèrna, a la qual te see staa ciamaa,
e te hee cunfessaa la bona cunfessiún denanz a tant testimon.
13Te cumandi denanz a Diu che 'l fa viv tüsscoss e Crist Gesü che l'ha daa testimunianza denanz a Ponzi Pilatt la bona cunfessiún, 14che te tegnet chèst cumandamént sénza smagia e ireprensibil fin a la cumparida del noster Signúr Gesü Crist, 15che 'l farà vedüü in di sò propi témp,
lü, el putént beatt e ünegh,
el rè de quij che regnen,
e 'l Signúr de quij che dominen,
16el sull che 'l gh'ha imurtalitaa,
e 'l sta de cà in d'una lüs inacessibila,
lü che nissün di vèss üman l'ha vedüü nè 'l po vedè:
al qual che 'l sia l'unúr e la forza etèrna! Amén.
17Cumanda i sciúr de chèsta etaa de vèss no urgujús, né de sperà in de l'insegüréza de la richéza ma in del Diu, che 'l me furn tüsscoss sciuramént per el gudimént, 18per fà el bén, de vèss sciúr in di bonn laur, de vèss largh e prunt a dà, 19muciand via un tesòr per sé medemm un bon fundamént per chèll che l'è a vegnì, per brancà la vita vera.
20O Timotee, varda 'l deposit, girand via di discüssiún svöj e prufann e argumént de chèla che l'è ciamada falsamént la cugnussénza, 21la qual quij hann pruclamaa e dunca hann svirgulaa sü la féd.
Che la grazia la sia cun vialter.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Cinch
*Inanz a Segunda Timotee Capitel Vün →
*A l'indes
Circondari de Monza

El **Circondari de Monza** (*Circondario di Monza*) l'è staa voeuna di division ministrativ de la Provincia de Milan in del period 1859-1927.
El confinava a nord-est con la Provincia de Comm (circondari de Comm e de Lecch), a ovest cont el circondari de Biaa e a sud cont el circondari de Milan.
El cattava dent tutt el territori storigh de la Brianza milanesa, che al dì d'incoeu l'è conossuu 'me Provincia de Monza e Brianza. De fatt la noeuva provincia (nassuda in del 2004), la gh'ha dent quasi tucc i comun del vegg circondari.
## I comun in del [[1863]]
In grassett i comun che esisten anca al dì d'incoeu, e in corsiv quei che incoeu fann minga part de la provincia brianzoeula.
*Mandament I *de Monza*
**Monza
*Mandament II *de Monza*
***[[Balsam]]*, **[[Biasson]]**, Cassina di Gatt, *[[Cinisell]]*, ***[[Cològn (MI)|Cologn]]***, **[[Lisson]]**, **[[Machee]]**, Moncucch, **[[Muggiò]]**, San Damian, ***[[Sest San Giovann]]***, **[[Vedan]]**, Villa San Fioran, ***[[Vimodron]]***.
*Mandament III de Barlassina
****[[Barlassina]]**, Binzagh, Biragh, Bovis, Cassina Mata, Cassina Savina, **[[Cesan Maderno]]**, **[[Cirlian]]**, **[[Cogliaa]]**, Convren, **[[Lazzaa]]**, **[[Lentaa]]**, **[[Limbiaa]]**, Masciagh, **[[Meda]]**, **[[Misint]]**, Parazzoeu, **[[Seves]]**, ***[[Soree]]***, **[[Vared]]**.
*Mandament IV *de Caraa*
**Agliaa, **[[Albiaa]]**, **[[Besana]]**, **[[Briosch]]**, Calò, Caprian, **[[Caraa]]**, Cazzan, Colzan, **[[Correzzana]]**, Costa Lamber, **[[Giussan]]**, Mont Sir, Paina, **[[Renaa]]**, Robbian, **[[Sovich]]**, Trigas, **[[Triugg]]**, Val Guidin, Vedugg, **[[Veran (MB)|Veran]]**, Vergh, Villa Ravee.
*Mandament V *de Des*
**Cassina Liprand, **[[Cusan]]**, **[[Des]]**, Dugnan, Inciran, **[[Noeuva]]**, Paderna, **[[Seregn]]**.
*Mandament VI *de Vimercaa*
****[[Agraa (MB)|Agraa]]**, **[[Arcor]]**, **[[Bellusch]]**, **[[Bernaregg]]**, **[[Buragh]]**, **[[Camparada]]**, **[[Caponagh]]**, **[[Carnaa]]**, **[[Carugaa]]**, Cassina Baraggia, **[[Cavenagh]]**, **[[Concorezz]]**, **[[Icurz]]**, **[[Lesmo]]**, **[[Mezzagh]]**, Omaa, Oren, **[[Ornagh]]**, **[[Ronch]]**, Rugginell, Sulbiaa de Sora, Sulbiaa de Sotta, Usmaa, Velaa, Villa Noeuva, **Vimercaa**.

## Vos correlaa
*Provincia de Milan
*Provincia de Monza e Brianza
*Circondari de Biaa
*Circondari de Gallaraa
*Circondari de Lod
*Circondari de Milan
Circondari de Gallaraa

El **Circondari de Gallaraa** (*Circondario di Gallarate*) l'è staa voeuna di division ministrativ de la Provincia de Milan in del period 1859-1927.
El territori del circondari el correspond a la part nord-ovest de la provincia milanesa e a on tocch meridional de quella varesotta.
El confinava a nord con la Provincia de Comm (circondari de Vares e de Comm), a est cont el circondari de Monza e con quell de Milan, a sud cont el circondari de Biaa, a ovest con la Provincia de Novara (circondari omonim).
## I comun in del [[1863]]
In grasset i comun che esisten anca al dì d'incoeu; in corsiv quei che adess fann part del Varesott.
*Mandament I *de Bust Grand*
*****[[Bust Grand]]***, ***[[Cairaa]]***, Castegnaa, ***[[Castellanza]]***, ***[[Fagnan]]***, ***[[Gorla Maggior]]***, ***[[Gorla Minor]]***, **[[Legnan]]**, ***[[Marnaa]]***, Nizzolina, ***[[Olgiaa Olona]]***, Prospian, Sinagh, ***[[Solbiaa Olona]]***.
*Mandament II *de Gallaraa*
*****[[Albizzaa]]***, *[[Arnaa]]*, ***[[Besnaa]]***, *[[Bollaa (VA)|Bollaa]]*, *[[Caiell]]*, ***[[Cardan]]***, ***[[Cassan Magnagh]]***, *[[Cassina Verghera]]*, *[[Cedraa]]*, *[[Crenna]]*, ***[[Ferno]]***, ***[[Gallaraa]]***, *[[Ieragh]]*, ***[[Oggiona]]***, *[[Oragh]]*, *[[Peveranza]]*, ***[[Premezz]]***, ***[[Samaraa]]***, ***[[Solbiaa Arno]]***.
*Mandament III *de Rò*
****[[Arlun]]**, Barbaiana, **[[Casorezz]]**, **[[Cornaree]]**, Garbatola, Lucernaa, **[[Nervian]]**, **[[Parabiagh]]**, Passirana, **[[Pojan]]**, **[[Pregnana]]**, **[[Rò]]**, **[[Vanzagh]]**.
*Mandament IV *de Somma*
***[[Albusciagh]]*, ***[[Arzagh]]***, *[[Caidaa]]*, ***[[Casal Litta]]***, ***[[Casoraa (VA)|Casoraa]]***, *[[Castelnovaa]]*, *[[Cimber]]*, *[[Corgen]]*, *[[Crugnoeula]]*, *[[Cuviron]]*, **[[Gorasecca]]**, *[[Menzagh]]*, *[[Mezzana de Sora]]*, *[[Montonaa]]*, ***[[Mornagh]]***, *[[Orian]]*, *[[Quinzan (Sumiragh)|Quinzan]]*, *[[San Pancrazzi (VA)|San Pancrazzi]]*, *[[Sesona]]*, ***[[Sest (VA)|Sest]]***, ***[[Somma]]***, ***[[Sumiragh]]***, ***[[Vergiaa]]***, *[[Villa Dosia]]*, *[[Vinagh]]*, ***[[Vizzoeula]]***.
*Mandament V *de Saronn*
****[[Canegraa]]**, Caronn, Cassina Ferrara, Cassina Pertusella, ***[[Cislagh]]***, ***[[Girinzan]]***, **[[Lainaa]]**, ***[[Origg]]***, Rescalda, **[[Rescaldina]]**, **[[San Giorg (MI)|San Giorg]]**, **[[San Vittor (MI)|San Vittor]]**, ***[[Saronn]]***, **[[Scerr]]**, ***[[Ubold]]***.

## Vos correlaa
*Provincia de Milan
*Provincia de Vares
*Circondari de Biaa
*Circondari de Lod
*Circondari de Milan
*Circondari de Monza
Speck

*Speck, un giambun fümegaa tipegh del Südtirol e prutegiüü de l'EU.
*Speck, toch del porch paciaa un puu in tücc i möd.
Südtiroler speck

L'inscì ciamaa **Südtiroler Speck** (in Italia ciamaa de solet dumà *Speck* e 'n ladin l'è ciamaa *Cioce*) l'è un giambun crüü, che'l vegn fümegaa un cicininn a bassa temperadüra e 'l vegn lassaa marüdà almanch 22 seteman. El cuntegnüü de saa 'l gh'ha no de passà 'l 5%. La carna druada in del fà 'l Speck la gh'ha de passà di strecc contròj: parcentüal de grassa, temparadüra, e ph vegnen cuntrulaa ben de vesin. 

Del 1996 el stamp Südtiroler Speck ggA u Speck Alto Adige l'è prutegiüü de l'üniun ürupeja. In di agn passa 'l speck l'era dumà un mansgià lucal del Südtirol, ma 'l didincö l'è devegnüü un prudüt alimentar de massa.
Premezz

**Premezz** (*Premezzo*) l'è vuna di dò frazion del comun varesott de Cavaria con Premezz.
El paes el se troeuva a ovest de Cavaria.
In del temp di piev el partegniva a la Piev de Galaraa. El s'è giontaa a Cavaria in del 1870 (Cavaria al temp la se ciamava *[[Oragh]]*).
## Referenz
Segmènt

Ü **segmènt** in geometrìa  l'è ü tòch de öna rèta che la part e la fénes con dù póncc che i è ciamàcc "estrém".

*Se i dù estrém i è sö öna lìnea cürva ol segmènt l'è ciamàt *còrda*.
*Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt *làto* quàndo i dù vèrtici i se tróa ü dré l'óter.
*Se i dù estrém i è i vertici d'ü polìgon ol segmènt l'è ciamàt *diagonàl* quàndo i dù vèrtici i è mia mètìcc ü dré l'óter.

## I nòm di segmèncc

I è ciamàcc *consecütìf* dù segmèncc che i gh'à adóma ün estrém in cümü.

I è ciamàcc *adiacèncc* dù segmèncc consecütif che i se tróa sö la stèsa rèta.

I è ciamàcc *incidèncc* dù segmèncc che i gh'à adóma ü pónt in cümü.

I è ciamàcc *congrüèncc* dù segmèncc che i pöl stà ü sùra 'l óter e töcc i póncc del prim i se tróa pàri pàri con töcc i póncc del segónt, cioè i dù segmèncc i è lónch istèss.

I è ü pogiàt sura 'l óter dù segmèncc che i gh'à ün estrém in cümü e töcc i i póncc del prim i se tróa sö i póncc del segónt, ma i dù segmèncc i è mia lónch istèss.
Prima Curinz Capitel Quater

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Quater
1Inscì una persona la gh'avarìa de cunsideràmm cuma servidúr del Crist e aministradúr di mistéri de Diu. 2Scià el rest l'è cercaa intra i aministradúr perchè quajdün l'avess staa truaa fedél. 3Ma a mì l'è una roba tant piscinina, che a sia giüdegaa de vialter o d'un tribünal üman; ma  me giüdeghi gnanca mé medemm. 4Già che savi nagott cuntra mé medemm, ma sun minga staa faa giüst per chèst, ma lü che 'l me giüdega l'è 'l Signúr. 5Dunca, giüdeghee minga quajcossa prima del témp quand el ven el Signúr, che 'l da lüs a i robb scundüü del scür e 'l farà ciar i cunsili di cör; e alura el lod el vegnarà a ognidün de Diu.
6E chèstcoss, fradèj, huu aplicaa a mé medemm e Apoll per via de vialter, perchè in de nümm imparuv a andà no ultra i robb che hinn scritt, perchè ve siuv minga sgunfiaa vün sura vün cuntra l'alter. 7Già che chi 'l te fa divèrs? E che roba te gh'hee che t'hee minga ricevüü? E se anca te l'hee ricevüü, perchè te se vantet cuma te l'hee minga ricevüü? 8Sii già devegnüü sagull, sii già devegnüü sciúr, sénza de nümm avii regnaa; e magara che avessuv regnaa, perchè anca nümm regnum cun vialter. 9Già che a pensi, Diu 'l m'ha diciaraa i apostuj ültim cuma cundanaa a mort, perchè sèmm devegnüü un spetacul al mund e a i angiuj e a i vèss üman. 10Sèmm balord per via del Crist, ma vialter sii savi in del Crist; nümm sèmm dèbuj, ma vialter sii fort; vialter sii unuraa, ma nümm sèmm desunuraa. 11Fin a chèsta ura, gh'èmm famm, gh'èmm sed, sèmm vestii maa, sèmm maltrataa, vugum 12e travajum laurand cunt i noster man, benedisum intanta che sèmm remenaa, perseverum intanta che sèmm persegütaa, 13incuragium intanta che sèmm sparluciaa; sèmm devegnüü cuma la rubascia del mund, l'imundizi de tücc fin a adèss.
14A scrivi minga chèstcoss per fàv vergugnús, ma per visàv cuma mè bagaj predilètt. 15Già che se gh'avarìuv desmila tutúr in del Crist, gh'avarìuv no tant pader; già che in del Crist Gesü per mèzz del vangel v'huu generaa.
16Dunca, ve dumandi che devegnuv i mè imitadúr. 17Per chèst, v'huu mandaa Timotee, che l'è mè fiöö predilètt e fedél in del Signúr, che 'l ve regurdarà di mè vi in del Crist Gesü, propi cuma insegni depertütt in d'ogni gésa. 18E quij hinn staa sgunfiaa cuma vegni no a vialter; 19ma vegnaruu a vialter prést se 'l Signúr el vör inscì, e cugnussaruu minga la parola de quij che hinn staa sgunfiaa, ma la puténza: 20già che 'l règn de Diu l'è no in de parola, ma in de puténza: 21Che cossa vurii? Mì gh'avarìa de vegnì a vialter cunt una bachèta, o cun bén e un spirit de gentiléza?



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Trii
*Inanz a Capitel Cinch →
*A l'indes
Prima Curinz Capitel Cinch

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Cinch
1Cumpletamént, l'è sentii che la ghe sia intra vialter furnegaziún, e una tal furnegaziún che la gh'è no né intra i naziún, che quajdün el gh'ha la miee de sò pader! 2E vialter sii sgunfiaa, e avii minga pütost piangiüü, perchè 'l sia tiraa föra del mèzz de vialter lü che l'ha faa chèsta aziún? 3Già che menter mì, no là in del corp ma là in del spirit, l'huu già giüdegaa, lü che l'ha faa chèst inscì, cuma sun là, 4in del nomm del Signúr Gesü, vegnüü insèma, voster e 'l mè spirit, cun la puténza del noster Signúr Gesü, 5de cunsegnà 'l tal omm a Satana a rüìna del corp, perchè 'l spirit el sia salvaa in del dì del Signúr.
6El voster vant l'è no bun. Savii no che un puu de levaa el fa levà sü tütt el gnocul? 7Netee föra la vegia levaa, perchè siuv el növ gnocul, cuma sii sénza levaa. Già che anca la nostra pasqua, el Crist, l'è staa sacrifegaa; 8dunca, gh'èmm una fèsta, no cun levaa végg né cun levaa cativa e maligna, ma cun sinceritaa e veritaa sénza levaa.
9V'huu scritt in de la letera de mis'ciàv no insèma cun furnegadúr, 10no cumpletamént cunt i furnegadúr de chèst mund o cunt i avar e i lader o i iduladúr, degià che gh'avarìuv de andà föra sedenò de chèst mund. 11Ma adèss v'huu scritt de mis'ciàv no insèma cun quajdün che l'è ciamaa fradèll el sia un furnegadúr, un avar, un iduladúr, un remenadúr, un ciuch o un lader--mangee no cunt una tal persona. 12Già che che cossa l'è a mì giüdegà quij de föra? Giüdeghii no vialter quij de denter? 13Ma Diu el giüdegarà quij de föra. Tiree föra 'l malign de vialter medemm!



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Quater
*Inanz a Capitel Ses →
*A l'indes
Prima Curinz Capitel Düü

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Düü
1E quand mì sun vegnüü a vialter, fradèj, sun vegnüü no cunt ecelénza de parola o saviéza, pruclamand a vialter el mistéri de Diu. 2Già che huu minga decis de savè quajcossa intra vialter se no Gesü Crist, e lü, crusefiss. 3E mì seri cun vialter cun debuléza, cun pagüra e cun tant tremúr, 4e la mia parola e la mia predicaziún l'era no cun paroll persuasiv de saviéza ma cunt el fà vedüü del Spirit e de la puténza, 5perchè la vostra féd la foss no in de la saviéza ümana ma in de la puténza de Diu.
6E parlum saviéza intra i madür, ma saviéza no de chèsta etaa, né di auturitaa de chèsta etaa che hinn rebassaa a nagott; 7ma parlum la saviéza de Diu, scundüda in del mistéri, che Diu l'ha decis prima di sècuj per la nostra gloria, 8che nissün di auturitaa de chèsta etaa hann cugnussüü, perchè se l'avessen cugnussüü, avarìen minga crusefiss el Signúr de la gloria. 9Ma cuma l'è staa scritt:
«I robb che un ögg l'ha minga vedüü e un urègg l'ha minga sentii,
e l'è minga staa naa sü in del cör d'un vèss üman,
i quij Diu l'ha preparaa per quij che ghe vören bén».
10Già che Diu 'l gh'ha revelaa a nümm per mèzz del Spirit: degià che 'l Spirit el cerca tüsscoss, anca la prufunditaa de Diu. 11Già che chi di vèss üman l'ha vedüü i robb d'un vèss üman se no el spirit del vèss üman che l'è in de lü? Inscì, nissün l'ha vedüü anca i robb de Diu se no el Spirit de Diu. 12Ma nümm èmm minga ricevüü el spirit del mund, ma 'l Spirit che l'è de Diu, perchè cugnussum i robb che m'hinn daa liberamént de Diu; 13quijcoss che anca parlum hinn no cun paroll insegnaa de la saviéza ümana ma cun paroll spiritüaj insegnaa del Spirit che ünen i robb spiritüaj. 14E un vèss üman natüral el ricev minga i robb del Spirit de Diu: già che l'è matada per lü, e 'l po minga capìj, perchè hinn giüdegaa spiritüalamént. 15Ma 'l vèss üman spiritüal, menter el giüdega tüsscoss, lü l'è giüdegaa de nissün.
16Già che chi l'ha cugnussüü la mént del Signúr,
che 'l ghe mett insèma?
Ma nümm gh'èmm la mént del Crist.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Vün
*Inanz a Capitel Trii →
*A l'indes
Prima Curinz Capitel Trii

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Trii
1E mì, fradèj, pudevi minga parlàv cuma a i personn spiritüaj ma cuma carnaj, cuma bagaj in del Crist. 2V'huu daa de bév del lacc, no del mangià: già che pudevuv no anmò. Ma né adèss pudii anmò, 3già che sii anmò carnaj, già che due l'è intra vialter gelusia e cuntésa, sii no carnaj, e caminii segund el vèss üman? 4Già che quand quajdün el dis: «Mì sun de Paul», e un alter, «Mì sun de Apoll», sii no vèss üman? 5Dunca, che cossa l'è Apoll? E che cossa l'è Paul? Minister per mèzz de quij avii credüü e a ognidün cuma 'l Signúr l'ha daa. 6Mì huu piantaa, Apoll l'ha daa aqua, ma Diu l'ha faa cress: 7dunca, né lü che 'l pianta l'è quajcoss né lü che 'l da aqua, ma Diu che 'l fa cress. 8E lü che 'l pianta e lü che 'l da aqua hinn vün, e ognidün el ricevarà la sua propia recumpénsa segund el sò propi travaj: 9già che nümm sèmm cumpagn del laur de Diu, vialter sii el camp de Diu, l'edifizi de Diu.
10Segund la grazia de Diu che che l'è stada dada a mì cuma architètt savi huu post el fundamént, e un alter el en fa de cà. E ognidün el gh'avarìa de vardà cuma 'l en fa de cà. 11Già che nissün el po ponn un alter fundamént divèrs de chèll che l'è staa post, che l'è Gesü Crist. 12E se quajdün el fa sül fundamént cunt or, argént, prèj preziús, lègn, fén, paja, 13el laur d'ognidün el devegnarà ciar, già che 'l dì el ghe farà savüü, perchè l'è revelaa cun fögh; e 'l fögh el pruarà de qual gener el sia 'l laur d'ognidün. 14Se 'l laur de quajdün che 'l n'ha fa sü el restarà, el ricevarà una recumpénsa; 15se 'l laur de quajdün el sarà brüsaa sü, el patirà la perdida, e 'l sarà salvaa, ma inscì cuma per mèzz de fögh.
16Savii no che sii la gént de Diu e 'l Spirit de Diu el sta de cà in de vialter? 17Se quajdün el guasta la gént de Diu, Diu el guastarà chèsta persona: già che la gént de Diu l'è sant, che sii vialter.
18Nissün el gh'avarìa de imbrujàss: se quajdün intra vialter el pensa che 'l sia savi in de chèsta etaa, el gh'avarìa de devegnì balord, perchè 'l poda devegnì savi. 19Già che la saviéza de chèst mund l'è matada cun Diu. Già che l'è scritt:
«Lü che 'l branca i savi in de la lur fürbizia»;
20e de növ:
«El Signúr el cugnuss i pensee di savi, che hinn inütij».
21Dunca, nissün el gh'avarìa de vantàss di vèss üman: già che tüsscoss hinn voster, 22se Paul, se Apoll, se Cefa, se 'l mund, se la vita, se la mort, se i robb presént, se i robb che hinn dree a vegnì, tüsscoss hinn voster, 23e sii del Crist, e Crist l'è de Diu.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Düü
*Inanz a Capitel Quater →
*A l'indes
Atalanta BC

L**'Atalanta Bergamasca Calcio** (**Atalanta Bergamasca Folball** in lombard), cognossida de plu come **Atalanta**, l'è una squadra de folball de Bergem nassida ind el 1907, qe l'ha ciapad ol nom d'un personaj mitolojeg de la Grecia Antiga.

La so maglieta l'è a sfreze blœ e nigre.

## Storia

La *Società Bergamasca di Ginnastica e Sports Atletici Atalanta* la nass ind el 1907, e jamò ind el istess ann l'è faita su la sezion de folball, qe la juga cond una maglieta bianca e nigra.

Ind el 1920 la se fond con la Bergamasca (qe la juga cond una maglieta bianca e azura), e la ciapa insé ol nom e i color d'incœ (l'è tirad vià ol bianc in comun e i è tegnids domà ol niger e l'azur).

Ind la stajon 1937-38 la juga per la prima volta in Serie A. 

Ind la stajon 1947-48 la riva quinta in Campionad.

Ind el 1963 la venc la Copa Italia. 

Ind el 1980-81 la juga in Serie C.

Ind el 1986-87 la turna in Serie B e la riva in final de Copa Italia, indove la perd col Napoli de Maradona. Dejà qe ol Napoli a l'ha vencid ol Campionad e al và in Copa dei Campion, l'Atalanta, anc se l'ha perdid la final de Copa Italia, la va in Copa dei Cope.

Ind la stagiun 1987-88 l'Atalanta la ge riva a tornar in Serie A e in Copa dei Cope la riva fina in semifinal, indove la perd col Malines, qe po al vencerà la Copa.

Ind el 2007 l'ha festejad i 100 agn.

Ind el Campionad 2009-10, despos hir-g cambiad un poo de allenador, prima ol Angelo Gregucci, po l'Antonio Conte e, ultem, ol Bortolo Mutti, l'Atalanta la riva terz-ultema con 35 ponts e la feness in Serie B.

Ind l'istad del 2010 la fameia Ruggeri la vend l'Atalanta a'l Percassi, qe l'iva jamò stait ol padron de la squadra. Ol Percassi al ciama come allenador ol Stefano Colantuono qe, compagn del Campionad 2005-06, al porta subet la squadra in A.

Ind el Campionad 2011-12 l'Atalanta l'ha tacad ol campionad con 6 ponts de penalizazion per *responsabilitaa ojetiva* ind la stòria de scomesse in su i partide de la Serie B de l'ann inants, ma l'è riavada a salvar-s senza tanta fadiga e l'ha finid ol campionad con 46 ponts.

Ind el 2017 la riva quarta in Campionad. 

Ind la stajon 2017-18 la juga in Europa League e la riva prima del so jiron (Everton, Limassol e Lion). La va for de la competizion contra ol Borussia Dortmund. 

Ind el 2019 la riva terza in Campionad e la perd la final de Copa Italia a Roma contra la Lazio. 

Ind la stajon 2019-20 la juga per la prima volta in Champions League e la riva ai quarts de final.

Ol 22 de maj del 2024 la venc l'UEFA Europa League. In final la fronta ol Bayer Leverkusen e la partida la feness 3-0.

## Sgiugador

## Palmares
### Titoi nazionai
***[[Coppa Italia|Copa Italia]] - 1 titol**1962-1963
* **[[Serie B|Campionads de Serie B]] - 5 titoi**1939-1940, 1958-1959, 1983-1984, 2005-2006, 2010-2011
*Prima Division - 1 titol1927-1928
*Serie C1 - 1 titol1981-1982

### Titoi internazionai
* **[[UEFA Europa League]] - 1 titol**2023-2024

## Riferiments

* 

## Ligam de fœra
* Sit de l'Atalanta in su la Red
Prima Curinz Capitel Ses

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Ses
1Quajdün de vialter, perchè 'l gh'ha una questiún cuntra un alter, el vulza fàll giüdegà di ingiüst e no di sant? 2O savii no che i sant giüdegarànn el mund? E se 'l mund l'è giüdegaa cun vialter, sii no dègn de caus piscinitt? 3Savii no che giüdegarèmm angiuj? e no defàtt i coss de la vita? 4Dunca, se gh'avii di caus de la vita, fii setà giò lur che hinn desprezaa in de la gésa? 5Ve disi per la vergogna. Inscì el gh'è no intra vialter nissün savi, che 'l pudarà decid intra el sò fradèll? 6ma un fradèll el fa causa cunt un fradèll, e chèst denanz a quij che creden no? 7Dunca, l'è certamént già una perdida perchè gh'avii caus cunt i vialter medemm. Perchè no pütost sii ufes? Perchè no pütost sii sfrusaa? 8Ma vialter ufendii e sfrusii, e chèst a i fradèj.
9O savii no che i ingiüst ereditarànn minga el règn de Diu? Che siuv imbrujaa no: né furnegadúr, né iduladúr, né adülter, né tücc i düü umusessüaj, 10né lader, né avar, no ciuch, no remenadúr, no rapinadúr ereditarànn el règn de Diu! 11E quij de vialter serii chèstcoss; ma sii staa lavaa föra, ma sii staa faa sant, ma sii staa faa giüst in del nomm del noster Signúr Gesü Crist e in del Spirit del noster Diu.
12A mì, tüsscoss hinn lecit, ma tüsscoss jüten no; a mì, tüsscoss hinn lecit, ma mì me lassaruu minga duminà de quajcossa. 13I mangià per el stumegh e 'l stumegh per i mangià, ma Diu el abularà tücc i düü de chèstcoss. E 'l corp l'è no per la furnegaziún ma per el Signúr, e 'l Signúr per el corp; 14E Diu l'ha levaa sü 'l Signúr e anca 'l me levarà sü per mèzz de la sua puténza. 15Savii no che i voster corp hinn member del Crist? Dunca, despö che huu ciapaa i member del Crist, i faruu member d'una pütana? Che 'l sia no! 16O savii no che lü che l'è ünii a una pütana l'è vün corp? Già che «I düü sarànn», el dis, «vöna carna». 17E lü che l'è ünii al Signúr l'è vün spirit. 18Scapee via de la furnegaziún! Ogni pecaa che un vèss üman el faga l'è föra del corp; ma lü che 'l fa furnegaziún el peca cuntra 'l so propi corp! 19O savii no che 'l voster corp l'è 'l témpi del Spirit Sant in de vialter, che gh'avii de Diu, e no de voster medemm? 20Già che sii staa cumpraa a un prézi: alura dee gloria a Diu in di voster corp.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Cinch
*Inanz a Capitel Sett →
*A l'indes
Prima Curinz Capitel Vott

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Vott
1E sü i robb che hinn sacrifegaa a i iduj, savèmm che nümm tücc gh'èmm cugnussénza. La cugnussénza la sgunfia sü, ma 'l bén el fa sü; 2Se quajdün el pensa che l'ha savüü quajcossa, l'ha minga anmò savüü cuma gh'avarìuv de savè; 3E se quajdün el vör bén Diu, lü l'è cugnussüü de Lü.
4Dunca, sü i mangià che hinn sacrifegaa a i iduj, savèmm che un idul in del mund l'è nagott, e che 'l gh'è no nissün diu, se no el Vün. 5Già che anca se gh'hinn quij che hinn ciamaa «di», se in del cél o sü la tèra, propi cuma gh'hinn tant di e tant signúr,
6ma a nümm el Pader l'è vün Diu,
del qual hinn tüsscoss e nümm in de Lü,
e vün Signúr Gesü Crist,
per mèzz del qual hinn tüsscoss e nümm per mèzz de Lü.
7Ma la cugnussénza la gh'è no in de tücc; e quij per custüm de l'idul fin a adèss mangen cuma sacrifegaa, e la lur cuscénza, perchè l'è dèbula, l'è cuntaminaa. 8Ma el mangià el me presenta no a Diu; né se mangium, gh'èmm tant mén, né se mangium, gh'èmm tant püssee. 9E vedii che forsi chèsta vostra auturitaa la devegna no una prèja de scarpüsc per i dèbuj. 10Già che se quajdün el te ved, tì che te gh'hee cugnussénza, racaa giò a mangià in d'un témpi d'iduj, la sua cuscénza, degià che l'è dèbula, la sarà faa sü a mangià i robb che hinn sacrifegaa a i iduj? 11Già che lü che l'è dèbul l'è destrütt per via de la tua cugnussénza, el fradèll per via del qual Crist l'è mort. 12E quand pechii inscì cuntra i fradèj e ferii la lur cuscénza dèbula, pechii cuntra 'l Crist! 13Dunca, se 'l mangià el fa che 'l mè fradèll el peca, mangiaruu mai pü la carna, per fà no che 'l mè fradèll el peca.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Sett
*Inanz a Capitel Növ →
*A l'indes
Ubuntu

**Ubuntu** a l'è una distro Linux fondada in su Debian disponibel in version desktop, server e Internet di Robe, assee popolar anca 'me sistema in del cloud.

A l'è relassad ogni ses mes, e ogni du agn, in l'avril di agn pari, la vegn foeura la *Long Term Support*, version che la gh'ha el suport per 5 agn, e desvilupad de Canonical, azienda inglesa fondada del Mark Shuttleworth.

A l'è disponibel in varie edizzion, ciamad *gust*, con vari ambient desktop: Ubuntu de default el gh'ha GNOME, ma gh'è Lubuntu con LXQt, Xubuntu con Xfce, Kubuntu con KDE Plasma, Ubuntu MATE con MATE e Ubuntu Budgie con Budgie. A gh'è anca di edizzion specifeghe per di esigenze, compagn de Ubuntu Studio per la produzzion di media e Ubuntu Kylin per el mercad chines, e di gust che inn sostegnud de la comunità, compagn de vun con Cinnamon, vun con Deepin e vun con Unity, che l'è stad a longh l'ambient de default de Ubuntu.

El nom el vegn de 'na filosofia tipega del popol Nguni, che la voeur dì circa "mi son perchè sem tucc"

## Vos corelade
*Debian
*Linux Mint
## Alter proget

## Ligam de foeura
*  www.ubuntu.com
* www.ubuntu-it.org
RossoNoemi

***RossoNoemi*** a l'è staa el 3° disch di Noemi.

## Canzun
# *Up* – 4:07
# *Fortunatamente* – 4:10
# *[[Vuoto a perdere]]* – 4:03
# *Sospesa* – 4:27
# *Dipendenza fisica* – 3:50
# *[[Odio tutti i cantanti]]* – 4:35
# *Poi inventi il modo* – 3:28 
# *Musa* – 4:15
# *Le luci dell'alba* – 4:05

### Sìngoi
# *[[Vuoto a perdere]]* – 4:03
# *[[Odio tutti i cantanti]]* – 4:35

## Classifiga
* : l'è rivaa 6°
Prima Curinz Capitel Trides

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Trides
1Se parli in di lenguv di vèss üman e di angiuj, ma gh'huu minga bén, sun devegnüü un lutún resunant o un cémbul trillant. 2E se gh'avessi prufezìa e savi tücc i mistéri e tüta la cugnussénza, e se gh'avessi tüta la féd de möv i munt, ma gh'huu minga el bén, a sun nagott. 3E se dassi föra tücc i mè robb, e se cunsegnassi 'l mè corp perchè vantassi, ma gh'huu minga el bén, m'assisti in de nissün möd.
4El bén l'è paziént, el bén l'è gentil, el gh'ha minga invidia, el se vant no, l'è minga sgunfiaa, 5el se cumporta no maa, el cerca minga i sò propi corp, el se bizia no, el pensa minga el mal, 6el gh'ha minga letizia per ingiüstizia, ma el gh'ha letizia cun la veritaa; 7el tolera tüsscoss, el cred tüsscoss, el spera tüsscoss, el suporta tüsscoss.
8el bén el borla mai giò; ma se gh'hinn prufezì, sarànn abulii; se gh'hinn lenguv, fermarànn; se la gh'è cugnussénza, la sarà abulida. 9Già che cugnussum in part e dèmm prufezì in part; 10ma quand la perfeziún la sarà vegnüda, la roba che l'è in part la sarà abulida. 11Quand seri un bagaj, huu parlaa cuma un bagaj, huu pensaa cuma un bagaj, huu resunaa cuma un bagaj; quand huu vegnüü un omm, huu abulii i robb de bagaj. 12Già che vedum adèss per mèzz d'un spègg in möd scür, e alura a fàcia a fàcia; adèss cugnussi in part, ma alura cugnussaruu propi cuma sun staa cugnussüü.
13Ma adèss resten la féd, la speranza e 'l bén, chèst trè robb; ma 'l bén l'è 'l püssee grand de chèst.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Dudes
*Inanz a Capitel Quatordes →
*A l'indes
Egidio Bonomi

**Egidio Bonomi** l'è 'n giornalìsta e scritùr bresà de Lemezàne. El scrif come giornalìsta de divèrsi agn söl *"Giornàl de Brèsa"* ma l'è apò l'autùr de divèrse òpere teatrài: quatórdes en dialèt bresà, dò 'n Italià e pò a 'n *"Procès a la ècia"* (ensèma col sò coléga Maurizio Bernardelli Curuz) de mèter en scéna al giöedé gras endèla pruvìncia de Brèsa, en ocaziù de la seremónia del falò de la ècia, quan che se brüza 'n fantòs a sembiànsa de befàna, per salüdà l'envéren e töte le sò magàgne. 

Tra le ótre sò òpere 'l g'ha pò a fat 'na traspuzisiù del "Gigante Egoista" de Oscar Wilde en dialèt de Lemezàne, püblicàda col tìtol "Ol Gegànte Catìh" da *La Compagnia della Stampa, Massetti Rodella Editori*.

## Le sò comédie

**en bresà:**
*    *La Commedia, Paradìss, Enferen, Pürgatöre*;
*    *Ciapa 'l tram, Balurda*;
*    *Piö de sa che de là*;
*    *Pota, fa chi!*;
*    *Giupì e Brighela*;
*    *El masnì*;
*    *Tredes e miliù a cüimartèi*;
*    **Na vedova e tre muscù'';
*    ''Acqua pestada'';
*    ''La zanzara'';
*    ''Viöla me bela Viöla'';
*    ''La sbètega ‘ndrissada'' (ciapàt de la Bisbetica Domata de [[William Shakespeare]]);
*    ''Quan che l’amùr el ghè'';
*    ''Pota fa chi''.

**en italià:**
*    ''Baccanale'';
*    ''Due single ed una colf'';
*    ''Processo alla vecchia'' (cunsigliàt per i oradùr, per le reprezentasiù del giöedé gras).

== I romàns ==
* ''Campi Buoni'', 
* ''Il liutatio di Salò'' (vìta romanzàda de [[Gasparo da Salò]] l'enventùr del [[viulì]]); 
* ''Una vita per gli altri, Giovanni Batista Bossini detto El Beàt Curadì''.

== Óter scrìcc ==

**Sàgi**
* ''La fabbrica delle imprese'', edisiù del "Sole 24 Ore"; 
* ''Lumezzane terra di imprenditori: Cent'anni di note''. (Lemezàne tèra de imprendidùr: sent'àgn de anotasiù); 


**Memórie**
* ''All'asilo si sta bene''; 
* ''I sentieri della memoria''; 

**Ótre òpere*'
* *Oltela pìrlela e Oltela pìrlela amò'' (Racòlta de anédoti e mòdi de dì de Lemezàne, scriìcc endèl dialèt locàl co la sò trascrisiù 'n italià).

## Colegamèncc estèrni

* El sò sit uficial (endóche tralàlter se pöl descargà i tèscc de le sò comédie)
Lìnea (geometria)

Öna **lìnea** 'n geometrìa l'è ün insèma 'nfinìt de póncc ü dré a l'óter e l'è per chèsto che la lìnea la gh'à dóma öna dimensiù, la longhèsa, e mia i ótre dò, la larghèsa e la profondità.

Öna lìnea la pöl vès drécia (rèta, semirèta, segmènt), cürva o spesàda.

I lìnee cürve e i lìnee spesàde i pöl ès o seràde o dervìde: i lìnee spesàde seràde i è 'n pràtica 'l perìmeter de töcc i polìgon; i lìnee cürve seràde i è 'l perìmeter di sércc, di elìs, ecc, menimà i lìnee cürve dervìde i è i sinüzòidi, i paràbole, i ipèrbol, ecc.
Velise Bonfante

**Velise Bonfante** l'è 'na poetèsa e scritùra, 'ntra le piö 'mportànte del panoràma dialetàl bresà del dé d'encö. L'è nasìda a Màntoa ma de cà la stà de 'na sinquantìna d'agn söl Lach de Garda.

Zamò de la sò 'nfànsia la g'ha püdìt scultà e 'mparà divèrse parlàde locài compàgn de 'l verunés e 'l trentì. La lèngua che la g'ha catàt fò per isprimìs endèle sò òpere però l'è 'l bresà.  

De spès l'è ciamàda a fà part de le giürìe dei concórs de poezìe e la laùra 'nsèma al giornàl “Dipende Giornale del Garda” per el qual la cüra la colàna "Poeti di Dipende”.

L'è 'na apasiunàda de teàtro e 'ndèl 1995, ensèma con quàch amìche la g'ha fondàt *La Compagnia de Riultèla*.

La g'ha scriìt en bèl pó de comédie 'n bresà ma apò a 'na quach storièle per pipì e 'nfìna a rià a fà de le tradusiù de poezìe de autùr famùs, compàgn del Giacomo Leopardi (*L'infinìt*), Giusuè Carducci (*San Martì* e *Piànzer vècc*) e adiritüra 'l Dant Ligher (i prim vèrs de la Divìna Comédia).

Ergöne de le sò poezìe (*El süpilì ros* – *La fera de San Faüstì* – *A caàl del tèmp* – *El pì* – *Reciòch de fera* – *Al me òm*) i è stàde mitìde 'ndèla *"Antologìa del dialèt bresà"* endèl volüm dedicàt ai autùr del dé d'encö. 

## Òpere

### Comédie

* *Dizìl coi Fiùr*

* *I Caai de la Bisnona*

* *L’ocaziù de fa bögada*

* *El quàder söl sölér*

* *Casimiro ciao-ciao*

* *Tadeo benedèt ve zo de chèl lèt*

* *La pröa de la scagna*

* *L'è mai isé come par*

* *I confècc co la mandola amara*

* *Villa Artemisia*

* *Clèmens de la Sovera*

* *El tròto Bernardo*

* *Mai schersà con chèl che no se sa* - o sedenò - *Operazione Borotalco*

* *El veciasì dei solfanèi*

* *Gh'era na olta en mago*

* *El gat de marmo négher* - o sedenò - *Gatì gatù liù*

* *Dumà compése j-agn*

* *Teodoro tignìt compàgn de l'oro*

* *La zia veneranda*

* *Le alegre comàr de Riultèla* (Adatamènt lìber en bresà de *Le allegre comari di Windsor* de William Shakespeare)

* *Pèr en pér de pér* - At ünich - teatro 'n piàsa

### Lìber

* *Òja de Primaera* - Poezìe 'n bresà
* *El supilì ros* - Poezìe 'n bresà
* *A caàl del tèmp* - Poezìe 'n bresà
* *Gira - Girasùl* - Poezìe 'n bresà
* *Come se faa - come se fa* - resérca sö le tradisiù
* *Vocabolando* - resérca lesicàl

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* El sò sit persunàl
Lista di princip del Galles

## Galles indipendent
*Llywelyn Fawr ap Iorwerth (1218-1240)
*Dafydd ap Llywelyn (1240-1246)
*Llywelyn ap Guffryd (1246-1282)
*Owain Glyndŵr (1400-1415)
## Eredi al trono ingles
In grassett quei princip che poeu hinn vegnuu re.
***[[Edoard de Caenarfon]]** (1301-1307), poeu *Edoard II*
*Edoard de Woodstock (1343-1376)
***[[Riccard de Bourdeaux]]** (1376-1377), poeu *Riccard II*
***[[Enrich de Monmouth]]** (1399-1413), poeu *Enrich V*
*Edoard de Westminster (1454-1471)
***[[Edoard V d'Inghilterra|Edoard del Santuari]]** (1471-1483), poeu *Edoard V*
*Edoard de Middleham (1483-1484)
*Artur Tudor (1489-1502)
***[[Enrich VIII d'Inghilterra|Enrich Tudor]]** (1504-1509), poeu *Enrich VIII*
***[[Edoard VI d'Inghilterra|Edoard Tudor]]** (1537-1547), poeu *Edoard VI*
*Enrich Federigh Stuart (1610-1612)
***[[Carlo I d'Inghilterra|Carlo I Stuart]]**  (1616-1625), poeu *Carlo I*
***[[Carlo II d'Inghilterra|Carlo II Stuart]]** (1638-1649), poeu *Carlo II*
*Giacom Edoard Francesch Stuart (1688)
***[[Giorg II d'Inghilterra|Giorg I d'Hannover]]** (1714-1727), poeu *Giorg II*
*Federigh d'Hannover (1729-1751)
***[[Giorg III d'Inghilterra|Giorg II d'Hannover]]** (1751-1760), poeu *Giorg IV*
***[[Albert Edoard de Sassonia-Coburgh-Gotha]]** (1841-1901), poeu *Edoard VII*
***[[Giorg V d'Inghilterra|Giorg III de Sassonia-Coburgh-Gotha]]** (1901-1910), poeu *Giorg V*
***[[Edoard VIII d'Inghilterra|Edoard Windsor]]** (1910-1936), poeu *Edoard VIII*
***[[Carlo Windsor]]** (1958-2022), poeu *Carlo III*'
*Ghielm Windsor

## Vos correlaa
*Princip del Galles
*Lista di re ingles
*Galess
Amblezz

L**'Amblezz** (prononzia local: [amb'lets]; in italian: *Melezzo Occidentale*) l'è on fiumm che 'l passa per la Val Vigezz.
El nass dopo che tucc i riaa a ovest de Dravoeugn s'hinn regolt insemma, e 'l traversa tucc i paes vigezzitt.
Despoeu de vess passaa per Masera, el va dent a la Tos, minga lontan de Domm.
Anca se l'è longh domà tredes chilometri, el riess a fà 2.000 meter de deslivell.
=Referiment==

## Vos correlaa
*Tos
*Val Vigezz
*Melezza
Aldo Cibaldi

**Aldo Cibaldi** (Salàdega, 15 de löi del 1914 – Gösàch, 1995) l'è stat en poéta e scritùr bresà.

## Biografìa

L'è cunusìt come giü dei piö 'mportàncc poéti 'n dialèt bresà ma 'l s'è ocupàt apò de crìtica d'art, desègn de pipì e leteradüra per zùegn.

L'è nasìt a Salàdega 'ndóche sò pàder l'ìa dré a fà 'n mestér de frér e sò màder l'ìa nìda zó de Böegn, endóche i stàa de cà, per fàga 'na vìzita de 'n quach dé. L'è crisìt a Böegn, endèla àlta Àl Trómpia, paés al qual l'è restàt sèmper en gran ligàt e 'ndóche l'è stat apò a cunsigliér comünàl e asesùr. El g'ha ciapàt la làurea 'n Lètere a Türì e piö tàrde, 'n Filosofìa e Pedagogìa. A Böègn el g'ha cunusìt l'Àngel Canòssi col qual el g'ha ligàt amicìsia e col quàl ghe piazìa confrontàs quan che d'istàt el pasàa le férie 'ndèl sò pas de urìgin. 

El g'ha 'nsegnàt a a Zara, en Dalmàsia, de 'ndóche 'l g'ha duzìt però scapà 'ndèl 1943 per vìa de le vicènde de la guèra. La sò *Storia della letteratura per l'infanzia e l'adolescenza* (Ed. La Scuola, Brèsa, 1967), ristampàda divèrse ólte, l'è stàda segnalàda al Premio 'Nternasiunàl de Caorle e premiàda de l'Ateneo de Brèsa.

L'è stat diretùr didàtich del cìrcol de Rezàt, el g'ha fondàt e dirigìt la *Pinacoteca 'Nternasiunàla de l'Età Evolutìva (PinAC)*. Per le sò òpere 'n dialèt bresà, el g'ha insìt endèl 1947 el Prémio Àngelo Canòssi e 'ndèl 1952 el Premio G. Rosa. 

El g'ha cüràt le vàrie edisiù del *Melodia e Congedo* del Canossi del quàl l'è cunsideràt l'érede spirituàl. Endèl 1962 e e 'ndèl 1968 el g'ha püblicàt, per le edisiù del Bruttanome, la racólta de poezìe 'n dialèt *Bràze e burnìs*, ristampàda pò amò 'ndèl ’78 a cüra de la librerìa Rezöla de Brèsa.
L'è sotràt endèl cimitéro de Böegn, endèla capèla de la sò famìa.

El cümü de Böègn endèl 1995 el g'ha 'ntitulàt el Viàl de la circonvalasiù.

Ai 16 de óst del 2008 gh'è stat conferìt el prémio "ciclamino d'oro" a la memória.
Emmering

* **[[Emmering (Ebersberg)|Emmering]]**, cümü bavarés del circondàre rüràl de Ebersberg;

* **[[Emmering (Fürstenfeldbruck)|Emmering]]**, cümü bavarés del circondàre rüràl de Fürstenfeldbruck.
Val Vigezz

La **Val Vigezz** (*Val Vigezzo*) l'è vöna di set grand val laterai de la Val d'Ossula, che la met in cumünicaziun l'Italia (Piemunt) cun la Svizzera (Cantun Tisin).
L'è cunussüda 'me la *Val di Pitur* per la storiga de artista.

## Geugrafia fisica

### I cumün de la val
Cravegia, Draven, Malesch, Re, Santa Maria, Vilet, Zen.
## Storia
## Cultüra
## Türismu
## Vus curelaa
*Val d'Ossula
*Melezz
Dorfen

**Dorfen** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Alta Baviera. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Erding. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 99.60 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Dorfen la se tróa a 'na altèsa de 465 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Isen (DE-BY)

**Isen** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Alta Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Erding. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 43.78 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Isen el se tróa a 'na altèsa de 519 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Prima Curinz Capitel Sedes

## Prima Curinz
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Sedes
1E sü i catad che hinn per i sant cuma huu urdinaa a i gés de la Galazia, fee anca vialter. 2Una völta ogni stemana ognidün de vialter el gh'avarìa de mètt arént sé medemm mügiand quajcossa se 'l pruspera, perchè catad süceden no quand vegni. 3E quand rivi, chissessìa gh'avessuv pruaa, per mèzz de léter i mandi per purtà el voster regall a Gerüsalèmm; 4E se l'è dègn che vuu anca mì, andarànn cun mì.
5E vegnaruu a vialter quand saruu passaa per la Macedonia: già che passi per la Macedonia, 6e forsi restaruu o passaruu l'invèrn arént de vialter, perchè vialter me manduv inanz due vaghi. 7Già che vöri no vedèv adèss in de passada, già che speri de restà un quaj témp arént de vialter, se 'l Signúr el permètt. 8E restaruu a Efes fin a Pentecost: 9già che una granda e ativa porta me l'è dervida, e gh'hinn tant che hinn upost.
10E se mandi Timotee, vardee che 'l végna a vialter sénza pagüra: già che 'l fa 'l laur del Signúr cuma mì; 11dunca, nissün el gh'avarìa de desprezàll. E mandeel in de pas, perchè 'l végna a mì; già che 'l speti cunt i fradèj.
12E sü l'Apoll el fradèll, l'huu esurtii tant de vegnì a vialter cunt i fradèj; ma certamént l'era minga la sua vuluntaa vegnì adèss; ma 'l vegnarà quand en gh'avrà l'upurtünitaa.
13Stee sü, tegnii sald in de la féd, che siuv curagiús, che siuv fort. 14Tüsscoss de vialter gh'avarìen de vèss faa in del bén.
15E v'incuragi, fradèj--cugnussii la famèja de Stefana, che l'è la primizia de l'Acaia, e hann assegnaa sé medemm, al ministéri di sant--16a vèss sutamèss anca vialter a taj personn e a tücc che lauren insèma e travajen. 17E gh'huu letizia de la vegnüda de Stefana, Fortunatt e Acaich, perchè hann impienii sü la vostra mancanza; 18già che hann daa 'l requià al mè spirit e 'l voster; dunca, recugnussii taj personn.
19I gés de l'Asia ve salüden. Aquila e Prisca ve salüden tant in del Signúr, cun la gésa che l'è in de la sua cà. 20Tücc i fradèj ve salüden. Salüdeev el vün i alter cunt un basìn sant.
21El salüd l'è per la mia man, Paul. 22Se quajdün el vör minga bén el Signúr, che 'l sia anatema! Maran atha. 23Che la grazia del noster Signúr Gesü Crist la sia cun vialter. 24Che 'l mè bén la sia cun tücc vialter in del Crist Gesü.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Quindes
*Inanz a Segunda Curinz Capitel Vün →
*A l'indes