open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colorado (fiüm)

Ul Colorado l'è un fiüm del'America del Nort, c'al va denter int l'Ucean Pacifich. Al nass in del stat del Utah, dopu ca sa mèten insema dü olter fiüm püssee piscinit, ciamaa Green River e Grand River; dopu 2.900 km in mezz ai Muntagn Rucius del süt, al finiss la sò cursa in del Gulf de California.

Ul Colorado l'è famus perchè al furma, in del sò curs, i *[[canyon]]* püssee spetacular del munt, e tra tücc ul Grand Canyon (furmàà dal fiüm quand al sa tröva in del teritòri del'Arizona) l'è ul mejur.

In dii ültimm cent'ann per tüta la sò lünghezza in stàà custrüii dii sbarament, c'an regalà un muntun de energia eletrica a tüta la zona ma hann anca purtaa dii grossi cunseguenz: ul fiüm al g'à pü la sò curent natüral, inscì al porta pü i sediment russ (ch'hinn stàà la causa del sò nom, vist che in spagnöö *Colorado* al vör dì "culuraa") e suratüt ul sò delta, in del Gulf de California, al s'è praticament secaa e l'è turnà desert.
Ogg Vorbis

**Ogg Vorbis** a l'è un algoritm de compression audio lossy a licenza libera, che la fa de alternativa open source a MP3, VQF, AAC, e l'è anca pussee eficient de la pupart di algoritm comerciai. A l'è el codec el pussee cognossud de la familia Ogg.

## Ligam de foeura
*Sit original

## Alter proget
Canal de Panama

El **canal de Panama** a l'è un canal artifiçal qe al taia in du l'istm de Panama; a l'è long 81,1 km (de Balboa su l'Atlanteg a Colon su l’Pacifeg), a l'è profond ind media 12 meter e a l'è larg de un massim de 250-300 m a un minim de 90-150 m.
A l'è regulad da un sistema de sbarament qe al permet de superar el desnivell de 10 m intra i du Oceen qe al met in comunegazion.

## Alter projets

## Ligam de fœra
* Canal de Panama live webcams

## Pajine conrelads
*Canal de Suez
*Canal de Corint
America del Nord

L**'America de Nord** l'è la part püssee setentriunala del cuntinent american; la sa tröva per intregh in de l'Emisfer nord del mund.

Gh'hin dent Canada, Stat Ünì d'America e Messich.

## Geugrafia fisica

### Pusiziun in del mund

### Aspet fisich

### Clima e vegetaziun

### Idrugrafia

## Geugrafia ümana

### Pupulaziun

### Divisiun etnich e lenguv

## Geugrafia ecunomica
America del Süd

L**'America de Süd** l'è la part püssee meridiunala del cuntinent american; la sa tröva per la püssee part in de l'Emisfer süd del mund.
Penìsula

Una **penìsula** l'è un tòcch de tèraferma tacàà al cuntinent dumà da una part, e circundàà dal'acqua per i olter trì; ul tocch che la culega al cuntinent al sa dis istmo.
Istmo

On **istmo** l'è ona striscetta de terraferma ca la collega du tocch pussee grand; sa parla generalment de istmo quand gh'è ona penisola ca la sa destacca da la massa principal del continent e poei la sa slarga. El contrari de l'istmo a l'è el strecc, che el collega do masse d'aqua.
Orinoco

L**'Orinoco** l'è un fiümm del'America del Süüt, lünch 2.151 km e cunt un basin imbrìfer de 948.000 km&sup2;; l'è cumprees per intrech in del stat del Venezuela.
Al nass in dela Serra Parima, e ul sò prim tocch de cuurs l'è in pratica un ünich curvun tüt aturnu ai Muntàgn dela Guayana; dopu chel curvun chì al cumencja a puntà deciss inver Nordest fin a che al riva a svujass dent in del Maar dii Caraibi, cunt un delta de 25.000 km&sup2;.

L'Orinoco l'è famuus per ul Casiquiare, un fiümm c'al sa destaca da lü un quai chilometru dopu la surgeent, e al và a svujà la so acqua in del Riu Negher, un aflüeent del Riu dii Amazzun; l'è l'ünich caas al muunt de cumünicazziun natüral tra dü fiümm de chela dimensiun lì.
Mackenzie

Ul **Mackenzie** l'è un fiümm del Canada.
Al nass dal Great Slave Lake, in de la pruvincia de l'Alberta, e al curr per 1.738 km inver ul Maar Glacjaal Artich. Sa sa cunsídera però ul püssee lünch dii sò dü broch surgentífer, i fiümm *Peace* e *Finlay*, tütt ul sistema al vègn a vèss lünch 4.241 km e al diventa ul seguunt in tüta l'America del Nòort. Ul sò basin imbrìfer al sa slarga per 1.805.000 chilòmeter quader. Ul fiümm generalmeent al sa gera in utuber; ul giazz al sa desléngua inver ul mees de macc, e in inveern ul fiümm l'è duperaa cumè strada.
Fidegh

El **fidegh** l'è ona gianda extramural anficrina. La se troeuva sota al diaframma (in de l'ipocondri dester) e arent al colon e al stomegh.
A l'è la gianda pussee grossa in del corp uman. El pesa pu o manch on chil. La gh'ha on roeul bell important in del metabolism e la fa tutta 'na serie de process: in tra de lor a gh'è el maganizament del glicogen, la sintesi di proteinn del plasma e la rimozion de sostanz tossegh del sangh. El produs anca la fel (che la serviss a l'escrezion di sostanz de scart) e, in cas de splenectomia, el pò avèggh anca la fonzion de emocateresi inscambi de la nilza. A l'è important anca per la digestion di grass.
## El nomm
La parolla *fidegh* l'è on'evoluzion del latin *ficatum*, d'usagg pussee popolar respett al pussee classegh *iecur*. El termen l'è doperaa in quasi tutt i lengov romanz (italian *fegato*, frances *foie*, catalan *fetge*, portoghes *fígado*, spagnoeu *hígado*, asturian *fégadu*, aragones *figado*, romen *ficat*, venezian *figà*, forlan *fiât*, ladin *fié*, sardegnoeul ficadu, ligur figæto, piemontes fìdich, napoletan feteco). In romancc, inscambi, se dopera la parolla *dir*.
El nomm grech *hépar* el vegn doperaa per i mai e i agettiv relativ al fidegh (*[[epatite]]*, *epategh* e via inscì).
Ufela

* Ufela (scenza dal urdenaduur): Cookie.
* Ufela (pastisseria) Prudott da cüsina, duulz e generalmeent piscin.
Meridian

In Geugrafìa, un **meridian** l'è ul circul püssee lungh utegnüü tajand la süperfiss de la Tèra cunt un piàn iputetich ch'al passa per ul sò ass. Un meridian al sa spartìss in d'un meridian propi e in del sò antimeridian.

Per tüt i punt de la Süperfiss de la Tèra al passa un meridian, ch'al sa identifica cunt un valuur de lungitüdin: donca i meridian hinn infinìì.

Ul nòmm *meridian* al vègn del latìn *meridies*, ch'al vör dì mezdì, vist che ul Suu al passa in sü un meridian a metà del periud de temp ch'al và da l'alba al tramunt.
2000

El **2000** a l'è 'n ann del secol quell de vint.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Cuurdinad geugrafich

I **cuurdinad geugrafich** a servissen a indicà la pusiziun de un pünt in sü la süperfis de la Tera; hin la latitüdin (che la saria la distanza dal'equatur) e la lungitüdin (che l'è la distanza da un meridian de riferiment, generalment qurl dle Greenwich) e s'esprimen in grad.
2001

El **** a l'è stad un ann del secol quell de vintun.

## Cossa gh'è sucess

### Setember
*11 de setember: un atentad islamista de Al Qaida el sbat sgiò i Torr Giomelle de Noeuva York

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort
2005

El **** a l'è stad un ann del secol quell de vintun.

## Cossa gh'è sucess
*Per regordà i 200 agn che l'è nassid ol Hans Christian Andersen, ol Gioancarlo Giaàss l'à tradoeuzit 'n Bergamàsch e mandad in stampa un lìber di sò favole pioeu cognosside. 
* Fin de otober: la nass la Wikipedia in lombard

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort
* 5 de avril - Papa Giovann Paol II al secol Karol Józef Wojtyła.
Piazza Armerina

**Ciazza** (endèl idioma galo-itàlich local: *Ciazza*; en italià: *Piazza Armerina*; en sicilià: *Chiazza*) l'è 'n cümü de 21.040 abitàncc da la pruvincia de Enna.
L'è famùs en töt el mónt per la vila de época romàna, decoràda con mozàici de belèsa straurdinària.

## Linguìstica
A Ciazza, isé come 'ndèn quach óter paés de la Sicilia, se pàrla 'n dialèt de derivasiù setentriunal, ciamàt "Galo-Itàlich de Sicilia".
Paralel

Un **paralel** l'è l'insemm dii punt ca g'ann la stèssa latitüdin; sa cjamen inscì perché, a diferenza dii meridian, inn paralel fra de luur.

Ul paralel 0 l'è l'Equatuur; uviameent, man a man ca sa va inver ul Nòort u ul Süüt, i paralej sa strengen e i dü Poli in dumé dü punt.
Felis silvestris catus

El **Felis silvestris catus**, ciamad apò **gat demestegh**, l'è 'n mamifer carnivor de la fameja dei Felidae.

L'è giun dei anemai de compagnia pussee difondicc e 'l cunta al dé d'encoeu 'na zinquantena de varietà diferente.

L'è soratut territorial e 'l va a cascia de prede pezzene, compagne dei soregh che l'è 'na sò preda tipega. I gacc i fa 'na serie de vocalizazzion (vers) diferente che le va de le fuse (el tipegh *ron ron*) ai  de deverse sorte, aiseben che per comunegà coi sò simei l' dopre pioeu che olter le cere del mus, le posizzion del corp e l'emission de feromon.

Segond i resultacc de studi che gh'è stad fad end el 2006 e 2007, el gat demestegh  l'è 'na sotaspece del Gat salvadegh (*Felis silvestris*) del qual el s'è separad pioeu o men 130.000 agn indree.

Le prime demestigazzion le saress stade fade 'ntra 8.000 e 10.000 agn indree, end el neolitegh de la Mezaluna Fertil, en correspondenza del prencepe de la coltura dei cereai quand che le scorte de granaje le g'ha scominciad a vesser mitide 'n perigol dei roditor e 'l gat el g'ha cominciad a vesser un collaborator util. I gacc ferai, che i è di gacc demestegh che i torna a viver en natura i è 'n bell problema, vist che i poeul deventà 'n superpredator in d'una mota de ambiencc e se stima che di 700 milion de gacc che gh'è, pussee de 400 milion i è ferai.

## Galleria di imagin

Archivi:Cat03.jpg|Un gat naranz
File:Greycat.jpg|Un gat gris
File:Kot Leon.JPG|Un gat negher
File:Cat Eyes.jpg|Un gat gris coi oeugg de color diferent
File:Cat November 2010-1a.jpg|Un gat tigrad
File:KITLER.jpg|Un gat che 'l par l'Adolf Hitler, una roba che l'è deventada un fenomen social


## Riferimencc
Circol Polar

Ol **Circol Polar**, artegh o antartegh, l'è ol paralel che al marca ol confìn in tra i sit in de la Terra indove che ol Sol al va sgiò semper e quei che g'hann almanca un dì che ol Sol al va minga sgiò; pussee precisament, al Circol Polar Artegh ol Sol al resta semper de soravia a l'Orizzont domà al dì del solstizzi d'estad, al 21 de giugn. A l'istessa manera, al dì del solstizzi d'invern (21 de dezember) ol Sol al va minga sgiò. Oviament, in de l'Emisfer sud al capita ol contrari.
I circlo polar a inn metud a la latituden de 67° 33', che la corespond a la diferenza in tra 90° e 23° 27' (che l'è l'inclinazzion de l'ass de la Terra).

## Descrizzion
El circol polar intorna al polo nord al ciapa el nom de circol polar artegh, inscambi quell intorna al polo sud l'è ciamad circol polar antartegh. I porzion de superfis sferega in di circol polar vengnen ciamade region polar o zone frigide, e hann al so center el rispetiv polo geografegh.

La latituden di circol polar l'è de 66° 33′ 39″ (o 66,56083°) e l'è stada calcolada coma la diferenza in tra la vertegal (90°) de l'inclinazzion de l'ass de sgirament de la Terra e il piano dell'eclittica (23° 26′ 22″).

Per el fad che l'inclinazzion de l'ass de la Terra rispet a l'eclitega la varia sensibilment cont el passà del temp, el valor de 66° 33′ 39″ per i du circol polar l'è metud per convenzion.
Climatulugia

## Climatulugia in general
La **climatulugia** a l'è el studi del clima, definii cume i cundiziun del temp vardaa in sü i periud de temp lungh; i usservaziun del temp che 'l fà dì per dì a l'è el caamp de la meteurulugia. In sustanza, la climatulugia la varda la *periudicità* di fenomen che süceden a livel meteurulogich (che sarien i *[[cicli climatich]]*) e i *[[fatur climatich]]*, che sien natüraj upür artificiaj; el se capiss inscì che cunt i istrüment de la climatulugia el duvaria vess pussibil fà di previsiun per el fütür.
La climatulugia, in del stüdi de l'evulüziun del clima, la stüdia la *circulaziun atmusferica*, la cumpusiziun de l'atmusfera, la sitüaziun radiuativa tra la Tera e el Suu e el *trasferiment de calur* tra l'atmusfera e i cuntinent e tra diferent sit in sü la Tèra.

Al dì d'incö, ghe vör dìl, la climatulugia la pö vess ammò cunsiderada una scenza piuniera, vist che i ricercadur a hin desluntan dal truà di legg per spiegà *in toto* i mecanism che regulen el clima de la Tera; a l'è minga ammò pussibil, per esempi, fà di previsiun giüst in sül clima de una part del pianeta in d'un quaj periud fütür. A l'è generalment recugnussüü, a livel de ricerca, che el clima a l'è regulaa da equaziun diferenziaj basaa sü legg fisich, ma quaj hin quij legg chì l'a munan de descuvrill nissün; el clima a l'è cunsideraa un fenamen stucastich, e a stüdiàl ghe vör fà aprussimaziun vüna dopu l'altra, che fan vegnì föra un resültaa trop boz per vess afidabil.

## Istrüment de la climatulugia
I climatolugh a duperen, per el stüdi del clima de adess, i seri de dat meteurulogich (temperadür, precipitaziun atmusferich, pressiun, e.v.i.); tüt quij dat chì a hin necessari per fà cur i mudej, duperaa per cugnuss e prevedè el clima in di periud fütür, che sien trii mes upür vint an; al dì d'incö, in tüt i modi, i mudej an munan de rivà a vess sücür e i previsiun che el fà un mudel a pöden vess anca fisc diferent da quij de un alter.

In manera diferenta a lavuren i stüdius del clima di an indree, segund i regul de la paleuclimatulugia.

## Climatolugh famus
* Francis Galton
* Edmund Halley
* Wladimir Köppen
* Helmut Landsberg
* Hubert Lamb
* Milutin Milanković
* John Russell Mather
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** (tudeesch: *Sankt Didel*; latin: *Sancti Diodati Fanum*) l'è una citaa de la Francja e la fa paart da la resgjú da Lorena (departimeent da Vosges). 

## Geugrafía

Saint-Dié-des-Vosges al sa tröva in del nòort-èst del paess, pusizziunaa tra Strasbourg e Nancy, sül fiüm Meurthe, e sitüaa a 310 m s.l.m. 

## Stòria
1507 : Chesta anada-chí, a Saint-Dié-des-Vosges, ul cartògraf Martin Waldseemüller e un grupp d'erüdiit i-a imprimii una granda carta dal Muunt (Universalis Cosmographia), prima carta cun l'America . Ul nööf cuntineent al gh'eva gnamò da nomm, dunca i a scernii "America", in unuur a Amerigo Vespucci. La *Cosmographiae Introductio * al è ul ziich líbar ch'al cumpagnava la carta e al spiegava tütt vargott.

## Cültüra
A partí dal 1990 al è urganizaa a Saint-Dié-des-Vosges un Festival internazziunaal da geugrafía, ch'al tra insema dabott 50 000 visitaduur cada anada.

* Catedraal
* Gesa Sant Martin
* Müseu Pierre-Noël

## Edücazziun
Institut universitaire de technologie (Üniversità) :
* Eletrunica
* Informàtega
* Cumünicazziun

## Personn famuus da Saint-Dié-des-Vosges
* Vautrin Lud  (1448-1527)
* Jacques Augustin (1759-1832), pituur
* Jules Ferry (1832-1893), om pulitich
* Ferdinand Brunot (1860-1938), prufesuur
* Fernand Baldensperger  (1871-1958), prufesuur 
* Ivan Goll (1891-1950), pueta
* Jacques Brenner (1922-2001), scriptuur

## Citaa gjümelaat
* Arlon (Bèlgica)
* Cattolica (Itàlia)
* Crikvenica (Croàzzia)
* Friedrichshafen (Germània)
* Lowell (Stat Ünìì)
* Meckhe (Senegal)
* Ville de Lorraine (Cànada)
* Zakopane (Pulònia)

## Ligámm da föra
* Sitt istitüzziunaal 
* Institut universitaire de technologie
Paranà (fium)

Ol **Paranà** l'è un fium de l'Amerega del Sud, long incirca 2.570 km.
Al nass ind el Brasil meridional quand qe se met insema i duu fium Paranaiba e Grande ; pœ dop al corr in vers sudovest, e dop incirca 600 km al comença a marcar ol confin intra Brasil e Paraguay ; 200 km anc'mò e al se metr insema cont ol fium Iguaçu, e al forma la cascada forsi plussee famosa del mond.
Dop i cascade al taca a marcar ol confin intra Paraguay e Arjentina, infin a quand al ricev ol Paraguay, pœ dop al diventa un fium domà arjentin infin a quand al se desvœia ind l'Oceen Atlanteg, ind el Rio de la Plata, insema cont ol fium Uruguay.

L'è un fium de granda importanza economega, doperad comè via d'aqua e comè font de sostentament de un monton de comunitaa de pescador ; almen cinq citaa de dent del continent g'hann dei ports per i nav oceanege.
Emisferu

Un **emisferu** l'è vüna dii dü part c'al sa spartìss una sfera quand la vègn tajada da un piàn c'al passa per ul sò Equatuur.

In geugrafìa, la sfera l'è ul pianeta Tèra, e sa uriginen inscì i dü Emisferi nòort e süüt
Cipro

**Cipro** l'è 'na republega de l'Asia, ma tradizionalment considerada europea per coltura. La capital l'è Nicosia, incoeu spartida cont el Stat mia recognossuu de la Republega Turca de Cipro Nord.

## Vos corelaa
*Republega Turca de Cipro Nord
Uruguay (fium)

L**'Uruguay** l'è un fium q'al corr ind la part oriental de l'Amerega del Sud, ind i stats del Brasil, Uruguay e Arjentina ; al nass in Brasil, ind la *Serra do Mar* quand qe olter duu fium (Pelotas e Canoas) se meten insema. Al g'ha una longeza de 2.400 km incirca e al drena un basin imbrifer de 370.000 km².Ol so cors al fa la forma de un arc : al marca jo prima ol confin intra ol Brasil (stat del Rio Grande do Sul) e l'Arjentina, pœ dop qell tra l'Arjentina e l'Uruguay. Al se desvœia ind l'Oceen Atlanteg, cont un delta in comun cont ol fium Paranà ciamad Rio de la Plata.

Del pont de vista economeg ol fium l'è important per la produzion de enerjia idroeletrega, cont ol sbarament del Salto Grande.
Ol fium l'è traversad de tri ponts stradai, a cavall del confin Uruguay-Arjentina.
Amu Darja

L**'Amu Darja** (Tagiich: *Амударё*, *Amudarjo*; Persian: *آمودریا*, *Âmudaryâ*; Üsbeech: *Amudaryo*) l'è un fium de l'Asia de mezz, luncc 2.400 km e cont un basin de 530.000 km².
I so sorgent a inn in di montagn del Pamir, in territori tagich a 6.000 meter de quota; al corr in direzzion Ovest per i so prim 900 km, al marca prima ol confin Afghanistan - Tagikistan, poeu quell in tra Afghanistan e Uzbekistan e infin quell in tra Afghanistan e Turkmenistan. Dopo al gira vers nord-ovest e al va definitivament dent in Turkmenistan, al traversa ol desert del Karakum per olter 1.500 km in fin a che al finiss in del Lagh de Aral.

L'Amu Darja al porta l'acqua che la riva di montagn del Pamir, indove che i precipitazzion a poeuden vesser superior a 1.000 mm a l'ann; el svaporament l'è fort in di desert che al traversa, e minga tuta l'acqua la riva a la fin del fium in del Lagh d'Aral.

Ol fium l'è stad doperad in di agn passad di Sovietegh (insema al so compagn Syr Darja) come font de aqua per irigà i camp de coton che hann pientad sgio in mez al desert; a inn andad inanz inscì tant che adess ol volum d'acqua che al riva a l'Aral l'è diminuid almanca d'una desena de voeulte. Come risultad, ol lagh de Aral l'è 'dree a descomparì, in vun di pussee disastros intervent de l'om in su l'ambient natural in de la storia.

L'Amu Darja l'era cugnussud anca in de l'antichitaa classega, cont ol nom de *Oxus*.

Per savèn pussee a proposit del disaster ecologegh de l'Aral, varda chì.
Amur (fiüm)

El **Amur** (Rüss: *Амур*, *Amur*) l'è un fiüm de l'Asia urientala: lünghèzza 4.444 km, basin imbrìfer 1.855.000 km².
Al sa furma in sül cunfìn tra la Rüssia e la Cina, a la cunflüenza di fiümm Shilka e Argun; da lì al cumencia a descrif una cürva prima vers südest, pöö dopu ver nurdest fin a che al sa trà deent in del Strècc dii Tartar, pròpi in facia a l'isula de Sahalin.

L'Amur l'è navigabil per quasi tüt ul sò cuurs, anca sa gh'è ul prublema ca l'è geraa per un quater-cinch meess a l'ann.

In del sò cuurs al marca ul cunfin Rüssia-Cina per quasi 1.800 km, e al bagna quater citaa d'una certa impurtanza, tüt in Rüssia:
* Blagoveščensk
* Chabarovsk
* Komsomolsk-na-Amure
* Nikolaevsk-na-Amure
Tocantins

El **Tocantins** (parnonziaa [tukɐ̃ˈtʃĩs] o [tokɐ̃ˈtʃĩs]) l'è un fium del Brasil centro-settentrional, longh pressapoch 2.450 km: a l’è el segond fium pussee grand che l’è tutt in del territori brasilian, dree del São Francisco. In de la stagion di piogg a l’è navigabel per pressapoch 2.000 km.
Normalment a l’è consideraa coma vun di affluent del Rio di Amazzon, ma in realtàa el và a finì in de l’Ocean Atlantegh fianch a fianch cont el Rio di Amazzon, in d’on alter canal fluvial ciamaa fium Pará. El sò basin idrografegh l’è spantegaa in d’ona area de 803.250 km2, e l’è donca el pussee grand tutt in del Brasil.

El sò nomm el vegn de la lengua Tupì, vuna di principaj lengov indigen de l’America del Sud: el voeur dì “becch del tucan”, e l’è on compost de *tukana* (tucan) e *tĩ* (becch). El “becch” a l’è la forma in su i cart geografegh del cors del Tocantins e del so affluent pussee important, el fium Araguaia.El dà el nomm al staa brasilian omonem, el pussee noeuv de la federazion, faa su del 1990.

El nass in di montagn de la Serra dos Pireneus, in del staa de Goiás in del center del paes, minga lontan de Brasília. El bagna i staa de Goiás, Tocantins, Maranhão (frontera cont el Tocantins) e Pará. In del staa de Pará gh’eran finn a i agn ’80 tant cascaa e rapid, che hinn staa inondaa cont la costruzion de la diga de Tucuruí, la segonda pussee granda del Brasil, dree domà de la diga de Itaipù (per metàa in del Paraguay).
Seregn

**Seregn** (nom ufizial in italian: *Seregno*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 13,01 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Meda, Caraa, Giüssàn, Mariàn (CO), Lissún, Albiaa, Dees, Séves e Cabiaa (CO)*.<br>
I sò abitant i g'hann la scurmagna da *cupinatt''.

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Seregn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Gesa de Santa Valeria (Seregn)
*Badia de San Benedet (Seregn)
*Uratori di Sant Roch e Sebastian (Seregn)
*Basilega de Sant Isep (Seregn)
*Turr del Barbarussa (Seregn)
Lista di cumün di valad Ucitann del Piemunt

## A
* Angruenha

## B
* Bardonescha
* Buebi
* Buèves

## C
* Cesana
* Chaumont

## E
* Ensilha

## F

* Finistrèlas

	
## L

* L'Envèrs de Pinascha
* Las Clavieras
* Las Pòrtas
* Limon
* Luserneta
* Lusèrna Sant Jan

## M

* Massèl

## O

* Ols

## P

* Peirosa
* Perier
* Pinascha
* Pomaret
* Praal
* Praamòl
* Prajalats
* Prarustin
Frància

La **Francia** (frances: *France*, *République française*) l'è on paes de l'Euròpa ocidentala cont pussee de 60 milion de abitant. La confina cont la Spàgna, l'Itàlia, la Sguìzzera, la Germania, el Lusemborgh ed el Belgi.

## Nòmm de la Francia in di lengov minga official del paes

* Alemann (*Alemannisch*): Frànkrich
* Breton (*Brezhoneg*): Bro-C'hall
* Cors (*Corsu*): Francia
* Arpitàn (*Arpetan*): France
* Normànn (*Nouormand*):  Fraunce/Frànce/France
* Ocitàn (*Occitan*): França
* Piccard (*Picard*): Franche
* Nissart (*Nissart*): França

## Teritòri, clima e vegetazzion

## Città in de la Francia
* Paris
* Liun
* Marseja
* Lila
* Nissa
* Bordeaux
* Tolosa
* Nantes
* Strasborgh
* Rennes
* Grenoble

## Storia

## Pupulazzion

## Economia

## Varda anca
* Lista di cità de la Francia
* Virtuelle Fachbibliothek Romanischer Kulturkreis - Vifarom
Paris

**Paris** (inscì anca in de la magiur part di lenguv del mund; *Lutetia Parisiorum* in Latin; *Parigi* in Italian; *París* in Spagnö e Ucitan; *Pariz* in Bretun) l'è una citaa de la Francia, e l'è anca la sua capital. 

## Pupulaziùn
La pupulaziùn l'è de circa 2,4 miliùn de persónn (stimm dul 2005).

## Ligámm da föra

Eiffelturm4.jpg|La Tur Eifèl
Paris-Louvre-108-2017-gje.jpg|El Louvre
Paris-von Montmartre-134-p12-2017-gje.jpg|Paris
Paris-Sainte-Chapelle-110-2017-gje.jpg|Sainte-Chapelle
Paris-Arc de Triomphe du Carrousel-106-2017-gje.jpg|Arc de Triomphe du Carrousel
Paris-Eglise du Val-de-Grace-106-2017-gje.jpg|Val-de-Grace
Paris-Invalidendom-102-2017-gje.jpg|Saint-Louis-des-Invalides
Paris-Friedhof Montmarte-082-Bruecke-1991-gje.jpg|Cimetière Montmarte
Paris-Gare de l'Est-106-2017-gje.jpg|Gare de l'Est
St-julien-le-pauvre-paris-outside.JPG|thumb|right|300px|La cesina de San Giügliàn el Pòver
Ural

L**'Ural** l'è un fium de la Russia e del Kazakhstan, doperad convenzionalment per segnar ol confin intra Europa e Asia.

Al nass ind i monts Urai, in Russia, 150 km a nord de la citaa de Magnitogorsk e al va in vers sud infin a qe al riva a bagnar Orsk ; qiqinsì al fa un curvon in direzion ovest e al va inanz per incirca 1.000 km, al bagna Orenburg e propi vixin a la citaa de Ural'sk in Kazakistan al jira anc'mò in vers sud. Al corr in qella direzion qì per 700 km ind el desert infina qe al se desvœia dent ind el Mar Caspi arent a la citaa de Atyrau, dop 2.428 km del so cors.
Ol so bacin imbrifer al quaita 231.000 km².
Kolyma

La **Kolyma** (in russ: *Koлыма́* [kəlɨˈma]) a l’è on fium del nordest de la Siberia, longh 2.129 km. El nass de la confluenza di fium *Kulu* e *Ajan Jurjakh* in di mont Čerskij e ‘l va a finì in del Mar de la Siberia Orientala.El sò basin imbrifer l’è spantegaa sora 644.000 chilometer quadraa in trii soggett federaj de la Russia: la republega de Jakutia, el okrug autonom de la Čukotka e la region (oblast’) de Magadan. Questa area chì a l’è vuna di region pussee fregg e voeuj de la Terra.

## Cors
La Kolyma la nass del versant de sudest di mont Čerskij in de la region de Magadan, a nord del Mar de Okhotsk. La corr prima vers sudest e poeu vers nordest, cont ona granda ansa a ovest de l’altopian di Jukagir.

De l’altezza de Zyrjanka, passaa l’*altopian di Jukagir*, la devegn on fium de pianura, in del bassopian de la Kolyma ch'el ciappa el nomm del fium. In la pianura, a 641 km de la boca, el se troeuva el paes de Srednekolymsk, el pussee grand in del basin de la Kolyma, cont ona popolazion de 3.490 abitant.
In la pianura, la Kolyma la corr in direzion nordorientala prima de buttàss in del Mar de la Siberia Orientala cont on gran delta.

## Storia
El primm europee a rivà in del basin de la Kolyma a l’è staa l’esploradô Mikhail Stadukhin in de l’estaa del 1644; l’area a l’era abitada de popolazion Čukči, compagn de quej de la visina Čukotka. L’area, vuna di pussee inospitaj de tutta la Siberia, l’è mai stada colonizzada di russ finn al Noeuvcent.

Intra el 1892 e ‘l 1894 el basin de la Kolyma l’è staa esploraa in de per tutt de ona spedizion geologega del baron Eduard von Toll; in la prima metàa del Noeuvcent, però, la Kolyma a l’è devegnuda famosa per i camp de lavor forzaa del GULag faa su del menagg sovietegh sotta el Josef Stalin per sfruttà i resors mineraj (soratutt or e platin) che boeugnaven per desviluppà l’industria in di alter part del paes. Gh’eren pressapoch 80 camp del GULag in de la Kolyma; vari font parlen de on numer de mort intra 250.000 e on million.
De l’epoca sovietega a l’è anca l’unega strada che la traversa la region e la collega al port de Magadan in sul Pacifegh. El tocch faa su in etàa sovietega a l’è cognossuu coma “*Strada di oss*” perchè i oss di prigionee di camp che hinn mort menter a eren dree lavorà a la costruzion de la strada a hinn staa mes’ciaa cont i materiaj de costruzion. Al di d’incoeu, questa strada a l’è on tocch de l’autostrada russa M56 che la collega Magadan a Jakutsk e Skovorodino e de lì a tucc i alter part de la Russia.
Tago

El **Tagh** (*Tajo* in Spagnö, Basch e Catalan; *Tejo* in Purtughes; *Tago* in Italian; *Tacho* in Aragunes; *Tagus* in Latin e Ingles; *Taju* in Estremadürian; *Tage* in Frances e Ucitan; *Texo* in Galizian) l'è ul fiüm püssee lungh e impurtant de la Penisula iberica.
El vegn föra daj Montes Universales, in sül cunfin tra i regiun spagnöö de l'Araguna e de la Castija, el ciapa la direziun ovest e 'l traversa tüta la regiun de Castija-La Mancha bagnand i citaa de Tulee, Aranjuez e Talavera de la Reina.
Un quai chilometer dopu quest'ültima citaa el va dent a l'Estremadüra, in pruvincia de Caceres senza tucà dii citaa gross; dopu Alcantara el marca per una cinquantena de chilometri el cunfin Spagna-Purtugal, dopu de che 'l va dent in teritori purtughes fin a che el se svöja in de l'Ucean Atlantich, dopu 1.038 km da l'inizi, propi tacaa a Lisbona.

Sia in Spagna che in Purtugal el fiüm l'è duperaa cume funt de energia; l'è sbaraa una desena de völt in Spagna e tre in Purtugal; tücc chi sbarament chì ann creaa in del sò curs di lagh artificiai.
Zambezi

Ul **Zambesi** l'è un fiüm de l'Africa meridiunala, lünch 2.574 km e cunt un basin de 1.570.000 chilometer quader spartii sü sett stat: Zambia, Angola, Namibia, Zimbabwe, Muzambich, Botswana e Malawi.

Al vègn fö da un laghètt palüduss in del nurdòvest del Zambia e al partiss in direzziun süt per 800 chilometer circa, fin a la cunflüenza del sò aflüent Cuando. Dopu de lì al gira inver Est e al mantegn chel'urientameent, cunt una cürva lingera inver südest per i olter 1.600 km del sò curs fin a che al finiss la cursa in de l'Ucean Indian in del staat del Muzambich, cunt un delta.
In del sò curs al furma rapid e cascat: i püssee famus a inn i Cascat Vitoria, in sül cunfin fra Zimbabwe e Zambia.

Ul fiümm l'è duperaa di pupulazziun lucàj anca cumé funt de energia, ca la vègn daj dü sbarament de Cabora Bassa in Muzambich (ca la ga dà l'energia a la Repüblica Südafricana) e da chèla de Kariba, ca la quata Zambia e Zimbabwe.
Tigri

Ol **Tigri** l'è vun dei duu fium plussee importants de l'Irak, insem a l'Eufrad.Al nass sui montagne del Tauru, in Turqia (ind la rejon del Kurdistan), e al corr per 1.800 km incirca ind el desert de l'Irak infin a rivar a'l Golf Perseg cont un estuari in comun cont l'Eufrad, ciamad Shatt al Arab.Insema cont l'Eufrad, q'al scorr un quai qilometer plussee in vers ocident, al delimita ol cœr del stat de l'Irak, ciamad, jamò dei temp andaits, Mesopotamia.Ind el so percors al toca la citaa de Mosul, ind el nord de l'Irak. Bagdad, la soa capital e l'oltra granda citaa de l'Irak, Bassora, qe l'è bagnada del Shatt al Arab.

Ind la storia ol fium l'è semper stait important per tute i jent q'hann popolad l'Irak, jamò dei temp dei Sumer ; ol Tigri, insema a l'Eufrad, defait, al porta l'aqua dei montagne volte de la Turqia infin dent ind el cœr de una rejon intra i plussee colde e seqe del mond.Ol fium a l'è defait sbarad ind un bell poo de ponts, propi per dar-g l'aqua a tute i zone circostante ; jamò dei temp anteg, quand qe i Sumer a popolaven la Mesopotamia, g'è stait costruid una red de canai de inrigazion.
Syr Darja

Ul **Syr Darja** l'è un fiümm de l'Asia centraal, cumpàgn del Amu Darja in del basin del Lach de Aral. Al g'à urígin in del staat del Kirghizistan, in dii muntagn del Tien Shan e al curr per 2.212 km invèr òvest e pöö nurdòvest, fin c'al sa trà dent in del Lach de Aral; ul basin del fiümm al quata suta 800.000 km² in dii staat del Kirghizistan, Uzbekistan, Kazakistan e Tagichistan.

Ul fiümm al cata l'acqua dii muntagn de l'Asia, ma, vista anca l'aridità dii zòon traversaa l'acqua ca riva a la fin l'è puca. Ul fiümm, propi cumé ul sò cumpagn Amu Darja, l'è staa duperaa daj suvietich in dii ann passaa per l'irigazziun del desèrt. N'ann catada sü talmeent tanta da purtà al disaster eculogich del lach de Aral, a partí da i ann '60.

Istèss de l'Amu Darja, anca ul Syr Darja l'era cugnussüü in de l'antichità clàssica; i greech ga disévenn *Jaxartis*.
Pruvincia de Bèrghem

La **Provincia de Berghèm** (*Pruìnsa de [[Bèrghem]]* in Bergamasch) l'è mettuda in del center de la Lombardia; la confina cont i provinz de Lecch, de Monscia e Brianza e de Milan a òvest, con quèlla de Sondri a nòrd, quella de Brèssa a est e quella de Cremona a sud.

El sò territòri l'è spartii fra la montagna, la colina e la pianura.
La part de montagna l'è la pussee granda (pussee del 60% del total) e l'è occupada di Alp Oròbi, tajaa da tré gròss valad profond: la Val Brembana, la Val Seriana e la Val Cavalina, con tutt i sò valètt lateraj (Val Talegg, Val Brembila, Val Serina, Val de Scalf).
Tra la pianura e la montagna gh'è ona zenta de ronch, cont i Coll de Bergom e el Parch di Coll de Bergom, la Val Calepi e la Val San Martin; tutta la part meridional l'è inveci pianura, de origin alluvional e compresa trai fiumm Ada e Òli.
Tutta la part bassa la gh'ha on ambient oramai antropizzaa, anca se in d'on quaj sitt gh'è ammò dii paesagg minga tròpp ruinaa; a bon cunt, la densitaa l'è minor de quella de la provinza de Monscia ò Milan.
L'ambient de la montagna l'è inveci puttòst ben tegnuu: se regòrden a quèll propòset chì tutt i zòn protett (bell grand a l'è el Parch di Oròbi Bergamasch, al confin settentrional).

L'economia de la provincia l'è dominada de l'industria, fada per el gròss (comè in del rest de la Lombardia) de aziendi medi e piscinitt; i settor pussee in forma a hinn el tessil, la mecaniga, la siderurgìa (se regòrda la Dalmen).
L'agricoltura l'è oramai marginal, anca se in pianura l'è eficent e la consent di produzion elevaa; in montagna l'è inveci trascurabil, vist el fenòmen de l'abbandon de part de la popolazion.
Ona risorsa di montagn a l'è el turismo.
In de la Provincia de Bergom gh'è vun di pussee important aeropòrt in Itàlia: quell de Oeuri, che l'è diventaa el 4° in Itàlia per i persònn e adiritura ul 3° per i merci.

## La lengua
Compagn de tutt el rest de la Lombardia, anca in de la Bergamasca la lengua ofizzial l'è l'italian.
In ogni cas, l'è ancamò putost conservaa el lombard, in de la soa variant oriental. El bergamasch l'è vun di dialett pussee important del lombard, e l'è parlaa pu o manch in tutta la region, cont ona quai variazzion: i dialett de la Bassa (soratutt quella ocidental: Casiraa, Trevij, Pontiroeu...) e di vai (per esempi la Val Gandin) poeuden avèggh di caratter divergent respett a quell de la città. In ogni cas, el bergamasch l'è putost omogeni in di sò caratter fondamentai.

## Comunità montan e territoriai
*Comunità montana de la Vall Seriana
*Comunità montana de la Vall Brembana
*Comunità montana Vall Imagna
*Comunità montana di Scalve
*Comunità montana di Lagh Bergamasch
*Comunità montana Lari Oriental - Vall San Martin
*Isola Bergamasca
*Bassa Bergamasca
*Hinterland Bergamasch

### Comun
I comun de la Pruvincia de Bèrghem a hinn .

## Collegament
* Galerìa urobica
Quater pruvínz

L'area di **Quater pruvinc** l'è una zona cultüralment omogenea che la se tröva ins i apenin intra i pruvinc de Genua, Lissandria, Pavia, e Piasenza, e indè che gh'è un repertori fulkluristich ligaa al strüment cugnussüü cume el pénfer di Quater pruvinc. 
I quater pruvinc in quistion i fan part de quater region diferent:

*La pruvincia de Genua che l'è in Ligüria
*La pruvincia de Pavia che l'è in Lumbardia
*La pruvincia de Piasenza che l'è in Emilia-Rumagna
*La pruvincia de Lissandria che l'è in Piemont

Isturicament i henn zonn de passagg per cumerciant, suldaa, pelegrin e viaggiadur che passaven per via de vari straa che i menaven da quij part:

*la *[[via Postumia]]* (metüda in pee da Aulo Postumio Albino del 148 p. del S.) che la culegava Genua cun Aquileia.
*la *[[via Francigena]]* che ai temp de l'età de mezz la menava i pelegrin da la Francia fin a Ruma.
*la via di Abaa che la partiva da Bobi
*la via dla saa cun la qual se traspurtava la saa da la Ligüria a la Val Padana.

## Ligam da fö
Sit da prumuziun cültürala di 4 pruveenz

## Referenz
Pruvincia de Bressa

La **pruvinzia de Brèssa** la sa tröa in de la Lumbardía urientala; la cunfina cunt la Pruvinzia de Sundri a Nord, quela de Bergum a ovest, quii de Trent e Veruna a est, Cremuna e Mantua a süd.
La pruvinzia l'è la püssée granda de la Lumbardìa, e la gh'ha dent tücc i ambient ch'in Lumbardía se poden truà: el lagh (quel de Garda, a est), la pianüra, i Prealp, i Alp, cunt di muntagn ch'è tra i püssee impunent d'Itàlia (l'è assée pensà a l'Adamèl), i runch de la Franzacürta.
El teritòri 'l quata la Val Camònega, la Val Sabia, la Val Trumpia, la còsta est del lagh d'Isee, quèla ovest del Lagh de Garda, la zenta de runch e runchèt murenegh, la volta pianüra.

La pruvinzia la gh'ha püssee de un mijun de abitant; i muntagn hin poch pupulaa, anca se i scirö dij valad püssee impurtant hin semper pütost pièn de gent; i zòn bass hin pupulaa propi de bun. Föra de Brèssa, cità grand ghe n'è minga: i paesòt püssee impurtant hin Muntciar, Lümezàn, Urs Növ, Gheet (indua 'l gh'è l'eruport).

### Comun
I comun de la Pruvincia de Bressa a hinn .

## La lengua
La lengua ufizial l'è l'italian.
El lumbard l'è ancamò pütost cunservaa, in de la sua variant uriental. El bressan l'è parlaa in manera pütost umugenia, anca se gh'è una quai diferenza a segunda de la zona. In general, la zona püssee vesina al mudel del caplögh l'è quela de la Bassa, intant che in di vai e in de la Gardesana se tröven di carateristegh püssee uriginai. El dialet de Bagulin l'è cunsideraa püssee cunservativ respet ai olter de la pruvincia. El cunfin in tra bergamasch e bressan (i dü dialet principai del lumbard uriental) l'è minga inscì ciar cume se pudaria cred, e in sustanza 'sti dü parlà furmen un cuntinuv lenguistegh.
Pruvincia de Mantua

## La lengua
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è l'emilian a Mantua e in del center-süd de la Pruvincia, intant che a nord a se parla el lumbard (de tipu bressan). In certi zonn urientai del Mantuan, se pöden truà di element de vesinanza cunt el venetu (verunes e ruvigot). In de l'Ultrapò mantuan, el dialet urmai l'è püssee vesin al ferares pütost che al mantuan de cità.
## Cumün püssee pupulaa
Dati ISTAT agiurnaa al 

### Comun
I comun de la Pruvincia de Mantua a hinn .
Pruvincia de Comm

La pruvincia de Comm la cunfina a sud cun la pruvincia de Milan, a Est cun la pruvincia de Lecch e de Sundri, a Nord cunt el cantun Grisun, a ovest cun el cantun Tisén. La pruvincia de Comm l'è prevalentemeent muntana e culinaar, la pianüra ghè dumaa al cunfìn cun la pruvincia de Milan.

Quela de Comm l'è la prima pruvincia lumbarda ad avegh pü una aministrazziun pulitica. La giünta del Leunard Carioni, de la Lega Nord, l'è difati decadüda el 31 de magg dal 2012.

### Comun
I comun de la Pruvincia de Comm a hinn .

## La lengua
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, che l'è un poo dree a descumparì. El lumbard parlaa in del Cumasch l'è de tipu ucidental, pütost vesin al mudel milanes, suratüt a Com e in de la pianüra. Carateristegh dialetai "cumasch" se tröven anca in del Mendrisiot. El cunfin in tra dialet cumasch e varesot l'è minga inscì precis cume se pudaria cred: in sustanza se trata in tücc dü i cas de dialet de tipu "milanes" de l'area norducidental. I dialet parlaa in sü la riva del Lagh presenten vari particularità e carater uriginai, anca se partegnen semper al ram ucidental del lumbard: un esempi ciar l'è 'l dialet de la Val Alban, tant 'me in del paes de Germasen (fraziun de Gravedona). In de la zona püssee olta del lagh, cumpagn de Soregh, el dialet el ciapa di culur lumbard alpin, anca se l'è dree a "milanesizàss" semper püssee.
Un olter dialet particular l'è quel de Türaa, che 'l se vesina al mudel büstoch-legnanes.
Norma (matematega)

La **norma** in matematega l'è una fonzion qe la fissa, per tuts i member d'un spazi vetorial (manc zero), una lungeza positiva.

## Definizion e proprietaa
Dait un spazi vetorial X, real o compless, una norma sora X a l'è una fonzion

:\begin{matrix} \| \cdot \|:& X & \longrightarrow & [0,+\infty)\\
 & x & \mapsto &\| x \|
\end{matrix}

qe la g'ha qei proprietaa qé:
* \|x\| \ge 0 \quad \forall x \in X  
*  \| x \|=0 se e domà se x=0 (vetor null)
* \| \lambda x \|=|\lambda| \| x \| per ogne scalar \lambda 
* \| x+y \|\leq \| x \|+ \| y \| per ogne x,y \in X

La cobia (X,\left \| \cdot \right \| ) la costituiss un spazi normad.
Anàlisi cumplessa

L**anàlizi complèsa** l'è la branca de la matemàtica che la stüdia le funsiù dei nömer complès.

L'anàlisi complèsa la se referés en particolàr a le funsiù analìtiche de variàbii complèse, cunusìde come funsiù olomòrfe.

## Funsiù complèse

'Na funsiù complèsa l'è 'na funsiù endoche la variàbil indipendènta e la variàbil dipendènta i è töte dò dei nömer complès. Piö de precìs, 'na funsiù complèsa l'è 'na funsiù definìda enden sotaensèma dal pià complès, a valùr complès.

Par ogna funsiù complèsa, tat la variàbil indipendènta come la variàbil dipendènta le pöl véser scumpunìde endei sò componèncc reàl e imaginàre.

: z = x + iy\, e
: w = f(z) = u(z) + iv(z).\,
: int úe x,y,u(z),v(z) \in \mathbb{R}.

De chèsto se pöl dedùcer che i componèncc de la funsiù,

: u = u(x,y)\, e
: v = v(x,y),\,

i pöl véser enterpretàcc come funsiù reàl de dò variàbii reài x\, e y\,.

L'estensiù de funsiù reàl (esponensiàl, logarìtmo, funsiù trigonométriche) al dumìni complès l'è dopràda de sòlet come entrudusiù a l'anàlizi complèsa.

## Riferimènt

* Needham T., *Visual Complex Analysis* (Oxford, 1997).
* Henrici P., *Applied and Computational Complex Analysis* (Wiley). [Three volumes: 1974, 1977, 1986.]
* Shaw, W.T., *Complex Analysis with Mathematica* (Cambridge, 2006).

## Colegamèncc estèrni
* Complex Analysis -- textbook by George Cain
* Complex analysis course web site by Douglas N. Arnold
* Example problems in complex analysis 
* A collection of links to programs for visualizing complex functions (and related) 
* Complex Analysis Project by John H. Mathews
* Wolfram Research's MathWorld Complex Analysis Page
Funziun intrega

In anàlisi cumplessa, una **funziun intrega** a l'è una una funziun, ch'a l'è ulumorfa definida da-par-tütt sül intreegh plan cumpless. Esempi típich i-è i pulinomi, la funziun espunenziala, i funziun trigunumétrich e i summ, prudüii e cumpusizziun da chesti-chí. Cada funziun intrega la pöö vess representada cuma una séria da puteenz cunvergeent da-par-tütt. Ni ul lugariitm ni qual-sa-vöör funziun ariis i-è intreegh.

Una funziun intrega la gh'a una singülaritaa al puunt al infinii, a maanch che la síes custaant. Chesta singülaritaa la sarà un pòol u una singülaritaa essenziala Intal darée caas, a l'è cjamada una **funziun trascendenta intrega.**

Ul Teurema da Liouville al stabiliss una prupietaa impurtaant di funziun intreegh &mdash; :
una funziun intrega limitada la gh'a da vess custaant. Chesta prupietaa-chí la pöö vess duvrada par una pröva eleganta dal teurema fundamentaal da l'Àlgebra. Ul teurema da Picard al è un refurzameent cunsideràbil dal teurema da Liouville: una funziun intrega mia custanta la töö cada valuur cumplessa, eceet magara vüna. La darera ecezziun a l'è ilüstrada da la funziun espunenziala, ch'a la töö mai la valuur 0.
Norma

* Norma, nòm de dòna.

* Norma, òpera de lìrica del Vincenzo Bellini.

* Norma, lège o régola.

* Norma (matemàtica), funsiù matemàtega che la dà a ògne vetùr de ü spàsio vetoriàl öna longhèsa positìva.

* Norma (LT), cümü de la pruìnsa de Latina.
Pruvincia de Cremuna

La **Pruvincia de Cremuna** a l'è 'na provincia de la Lombardia.

## Comun
I comun de la Pruvincia de Cremunaa hinn .

## Lengua
La lengua ufizial de la pruvincia l'è dumà l'italian.
In ogni cas, el se cunserva ancamò adess el lumbard, spartii giò in dò variant principai: el cremasch a nord e 'l cremunes a süd. El cremasch l'è ciarament un dialet lumbard uriental, cun di fort vesinanz cunt i parlà de la Bassa bergamasca. El cremunes el gh'ha di carater püssee uriginai e una quai relaziun cunt el bass bressan, ma anca cun l'emilian. In d'un quai paes, cumagn de Vulungh e Ustian (che se tröven in sü la riva uriental de l'Oj), se parla bressan. Arent a Casal, giò in de la Bassa cremunesa, la lengua l'è urmai emiliana, e la gh'ha di fort cunessiun cunt el parmesan e 'l mantuan.

## Àlter progett

## Ligamm de foeura
*
1400

El **1400** a l'è 'n ann del secol XIV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Lista di lenguv ufizial de Rüssia

Questa chì a l'è una **lista di lengub ufizial de Rüssia**. 
Ul Rüss a l'è la lengua ufiziala in tüta la Federaziun Rüssa. Ul rest di lenguv i è ufizial in del sö curespundeent teritori.

*Adygè (Adighezia)
*altai (Altai)
*bashkir (Baishkiria)
*balcar (Kabardino-Balcaria)
*büriat (Aga Büriasia, Büriazia e Ust-Orda Büriazia)
*calmücch (Calmüchia)
*dolgan (Taimiria)
*erzya (Murdovia)
*evenki (a Evenchia)
*iacüt (Iacüzia)
*ingüsc (a Ingüscia)
*yiddish (Pruincia Autonuma di Giüdee)
*cabardin (a Kabardino-Balcaria)
*khakass (Chakassia)
*khanti (Khantia-Mansia)
*komi (Komi)
*komi-permiacch (Permiachia)
*koriacch (Koriachia)
*mansi (Chantia-Mansia)
*mari (Marí El)
*moksha (Murdovia)
*nenets (Nenezia)
*Usset (Ussezia del Nord - Alania)
*tatar (Tatarstan)
*tüvan (Tüva)
*cecen (Cecenia)
*čučki (Čukotka)
*ciuvasc (Ciuvascia)
*Üdmürt (Üdmürzia)
Pruvincia de Lecch

La **Pruvincia de Lech** la se tröva in de la Lumbardia ucidental, sübit a urient del lagh de Com; la tegn dent dunca i Prealp de la spunda est del lagh (tajaa da la Valsassina e la Val Varun) insema cunt un tocch di culin de la Brianza setentriunal.

La densitaa de pupulaziun l'è alta; ghe vör dì però che in del süd (la Brianza e la zona de Lech) la densità la se met inturna ai 1000 ab./km², quand inveci i muntagn a hin poch pupulaa. De cunseguenza, in di muntagn a suraviven anca di cantun sügestiv, poch tucaa da la man de l'om. In de la pruvincia, in del Parch regjunal de Muntavegia e de la Val del Cürun a l'è prutegiüü el paesagg de vün di ültim toch poch ürbanizaa restaa in de la pianüra/culina lumbarda.
In de la pruvincia ghh'in nò citaa gross: Lech la riva nanca a 50.000 abitant, e i alter citadin a hinn un poo de suravia a i 10.000: Mandel, Valmadrera, Meraa, Casanöv.

L'ecunumia a l'è basada in sü l'indüstria, cunt aziend medi e piscinit cume in quasi tüta la Lumbardia; ghe resta ammò un poo de agricultüra (üga de vin, agricultüra in sera). El setur dii servizzi l'è semper püssee svilüpaa.
L'ecunumia muntana tradiziunal la gh'è quasi pü; i gent di muntagn e del lagh adess a scampen quasi tüt de türismu.

La Pruvincia de Lech l'è nassüda in del 1992 e la cünta nuvanta cumün: de quest chì, vutantaquater prima faseven part de la Pruvincia de Com, i alter ses (Calolz, Vercüragh, Mont Marenz, Tur di Büs, Erv e Caren) de la Pruvincia de Bergum.

### Comun
I comun de la Pruvincia de Lecch a hinn .

## La lengua
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal l'è 'l lumbard, per la precisiun di dialet ucidentai. La Brianza lechesa l'è un poo el cör, strengiüü tra Lamber e l'Ada, del brianzö; anca el dialet de la cità de Lech el gh'ha pü o manch i istess carateristegh del brianzö, anca se in de l'ültem secul el s'è vesinaa un brisinin püssee al mudel milanes. In de la Valsasna e in de la Val Varun (per esempi a Prumana) se parlen di dialet ucidentai cun di carateristegh uriginai, e di carater de transiziun cunt el lumbard uriental. In de la Val San Martin, inscambi, se parla propi un dialet bergamasch, anca per via del ligam secular cun la Pruvincia de Bergum.
Dumini da Fatou Bieberbach

Un **dumini da Fatou-Bieberbach** al è un sübcungjuunt deerf propi \mathbb B  da \mathbb C^n biulumòrfich al  \mathbb C^n istess: int oltri paroll, al esiist una aplicazziun biulumorfa \Psi:{\mathbb B}\rightarrow \mathbb C^n (i.e. ulumorfa cunt inversa ulumorfa). Par n=1 i esiist mia da taal dumini: una aplicazziun biulumorfa sü \mathbb C a l'è necessariameent una aplicazziun afin, dunca sürgetiva. Però sa pöö truvá di esempi gjanmò in dimensiun cumplessa 2, e.g. cuma bassin d'atrazziun d'un puunt fiss atratiif d'una aplicazziun da Hénon.

## Refereenz
J.-P.Rosay and W.Rudin: Holomorphic maps from \mathbb C^n to \mathbb C^n, Trans. of the A.M.S. 310/1, November 1988
Teurema da Poincaré-Dulac

Al síes V un intuurn da 0 in \mathbb C^n,  F:V\rightarrow \mathbb C^N   una aplicazziun ulumorfa cun F(0)=0    e la matriis da la diferenziala in 0,
F_*(0) triangülara inferiuur. Süpusemm che tüti i valuur pròpi (eigenvalues) \lambda_i    de F_*\vert_0:=A     i sudisfaga \vert\lambda_i\vert.
Alura al esiist:
# un autumurfiism pulinumiaal triangülaar inferiuur G da \mathbb C^N  taal che G(0)=0    e G_*\vert_0=A   ;
# di aplicazziun pulinumiaal T_m:\mathbb C^N\rightarrow\mathbb C^N   , cun T_m(0)=0   , {T_m}_*\vert_0=Id   
taal che 
G^{-1}\, T_m \,F-T_m=O(\vert z\vert^m), (m=2,3,4....)   .
## Refereenz
J.-P.Rosay and W.Rudin: Holomorphic maps from \mathbb C^n to \mathbb C^n, Trans. of the A.M.S. 310/1, November 1988