open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biassòn

**Biasòn** (*Biassono* in Italian) a l'è un cumün da  abitant (dato del  ), in da la Pruvincia da Munscia e Brianza.

El territori fa part de la Brianza bassa.

L'è tacaa a Lèsm, Àrcur, Machee, Lissùn, Vedàn, La Sànta e anca Munscia a traves in dal Parch.
El territori l'à gh'à una fraziun ciamàa Cassin de San Giorg, l'è arenta dal Parch da Munscia.

El paés l'è culegaa 'nca con Milan con ul treno de la ligna de Milàn-Multén-Lèch. Gh'à anca una stasiùn che sa ciama Biasson-Leesm-Parch. Al passen tüti i dì i treni regiunal per i pendulùr e i uperàri.

## El dialett

A Biassonn a se parla ona variant brianzoeula de la lengua lombarda. Chì de sotta, on quai confront in sui diferenz de prononzia in tra la parlada del paes e quella del standard milanes.

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Biassòn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment


## Ligàmm de föra

*Sìtt üficial
* Facebook : 'Sei di Biassono se ...'
SS Lazio

La **Società Sportiva Lazio**, pussee semplizement **Lazio**, l'è la pussee veggia squadra de folber de Roma. 

La Lazio l'è nassuda in del 1900. Incoeu la giuga in Serie A. In del sò palmarèss l'gà 2 scudett, 7 Copp Italia, 5 Supercopp italiane, 1 Coppa di Copp e 1 Supercoppa Europee.
La soa divisa la gh'haa i righ bianch e celest, cont i bragh curt bianch in ca e celest fora ca.

## Jogadors e Alenadors
Giogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:

***Jogadors***

*  Pierluigi Casiraghi (1993-1998)

***Alenadors***

*  Stefano Pioli (2014-2016)

## Ligamm de foeura
* Sit Web de la Lazio
Machee

**Machee** (*Macherio* in Italian) a l'è un cumün da  abitaant ch'al sa tröa in da la Pruvincia da Munscia e Brianza.

L'è tacaa ai cumün de Triücc, Lèsm, Suvìch, Biassòn e Lissón.

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Machee l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Vedan (MB)

**Vedàn**, ciamaa anca **Vedàn al Lambar** (*Vedano al Lambro* in Italian) a l'è un cumün cun  abitaant (dàto del  ), 'na süperfis de 2,9 km² e 'na densità de . Al sa tröva in da la Pruvincia da Munscia e Briansa. Al cunfina cunt i Cumoun da Biasòn, Lison e Munscia.

Al stà visen al Lamber e a l'è chì che sa faa ul *Gran Premio di F1*. 

In Italian l'è ciamaa "Vedano al Lambro") per fà minga cunfusiòn cunt ul paees da Vedan sitüaa in da la Pruvincia da Varees (che in Italian dunca al sa ciama "Vedano Olona").

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Albiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Vedücc cun Culzàn

**Vedücc cun Culzàn** (*Veduggio con Colzano* in Italian e *Abetuculum* in Latin) a l'è un cumün da  abitaant (dàto del  ) ch'al sa tröva in da la Pruvincia da Munza e Brianza. Un teemp l'éra separaa (cumè sa pööt vedè anca dal nomm) in düü cumün differeent, var a dì Vedücc e Culzàn. Al cunfina cunt i pruincc da Comm e da Lecch.

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vedücc cun Culzàn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Renaa

**Renaa** (nom ufizial in italian: *Renate* in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

Al è chì che a l'è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

= Vos correlad =
*Pali de Renaa
## Riferiment
Agraa (MB)

**Agraa** (*Agrate Brianza* in Italian, *Acratus* in Latin) a l'è un cumün da  abitant (dàto del  ) ch'al sa tröva in da la Pruvincja da Munza e Brianza. Al è nassüü in dal 1868 da l'üniùn dj cumün da Agraa e Umaa. Al è gemelaa cun la citaa da Česká Trebova (CZ). In Italia al gh'è anch un alter cumün ciamaa ''Agraa'', e'l sa tröva in la Pruvincia de Nuvara.

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Agraa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Ösmaa Velaa

**Ösmaa Velaa**, cunussüü in in dialett brianzöö anca 'me *Ös Velaa* (*Usmate Velate* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincja da Munza e Brianza da , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al paees de Ösmaa al s'è tacaa (in dal 1869) anca chel da Velaa (*Velate Milanese*), e inscé a l'è spiegaa al nòmm Italian.

Ul paés a l'era un témp ciamaa anca Ös (it: *Osio*) perchè chèl lì a l'era ul nom da la fameja di feüdatari dal sit. Tra i membar da chela fameja se regorda ul Gian Paul Ös, vön di prutagunista da la trista storia da la Moniga da Munscia, cüntada sü anca in dal rumanz dal Lissandar Manzon *[[I Promessi Sposi]]* (in dal libar, l'Ös el gniva ciamaa *Egidio*).

## Evoluzion demografega

## Riferiment


## Vus curelaa
*Ösmaa (Ös)
*Velaa
Imbersach

**Imbersach** u **Imbersagh** (*Imbersago* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch ch'al gh'ha  abitant (dàto del  ). Al se tröva visin al fiumm Ada.

Imbersach al se divit in tri part:

*Ul center del paes
*La part abass lonch l'Ada
*La part avolt che l'è Sabiun.

G'hin anca alter toch de paes che g'han nom diferent e temp indré eren dumà tri o quater cà, ma adess s'hinn sgrandì.

La roba püssè famusa che gh'è a Imbersach l'è ul traghet del Leunard da Vinci, ca l'è giò a l'Ada.
Alter rop che gh'hinn in gir hinn i cà d'i quei signurot che i gh'avevun i dané. Per esempi in del paes gh'è la vila Castelbarco, che l'è amò abitada da vüna de la famija. Püssè avolt, sura 'l col de Sabiun gh'è la vila Orsini-Colonna.

I sò abitant i g'hann la scurmagna de *perseghet*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Isen l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Lumagna

**Lumagna** o anca **Lumogna** (nom ufizial in italian *Lomagna* in Italian) a l'è un cumün ch'al sa tröa in da la Pruvincia da Lecch. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 
I sò abitant i g'hann la scurmagna da *tirasassét*. 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Lumagna l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Carnaa

**Carnaa** (nom ufizial in italian: *Carnate* in Italian) a l'è ün cumün da la Pruincia da Munscia e Brianza de , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al è gemelaa cunt ul cumün da Plaisance du Touch (Franza). Ul paes al cunfina cun la Pruincia da Lecch (cumün da Lumagna e Usnach) e al g'hà üna fraziun, ciamada Passiran.
## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Carnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cerian

**Cerian** u **Cirlian** (nom ufizial in italian: *Ceriano Laghetto* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Munscia e Brianza cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è tacaa ai comün de Cujaa, Saron (VA), Cesan Madernu, Buvis-Masciagh e Suree (MI).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cerian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cesàn Madèrnu

**Cesàn Madèrnu** (upüür *Cesan*; in Italian invéci a l'è ciamaa *Cesano Maderno*) a l'è un cumün da la Pruvincia da Munscia e Brianza cun , cunt una süperfis de  km² e 'na densità de  ab./km². 

Al è ciamaa "Madèrnu" per fà diferénza cunt ul cumün de Cesàn Buscón, ch'al sa tröa in la Pruvincia da Milan.
Al cumün al cünta i frazión da Binsàch, Vilàcc Snìa, Sàcra Famèja, Cassìna Gaéta, Mulinèl e Cassìna Savìna.

## El nomm
El nomm del pais al ven prubabilment del nomm propi "Cisius", menter per chel che revarda la segunda part del nomm la ven quasi de segür de "Maternus", per indicà la trasmissiun ereditaria del center ürban per via feminil. 
## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cesàn Madèrnu l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gela

**Gela** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Caltanissetta. El g'ha presapóch 72.444 abitàncc, 'na superfìce de 276&nbsp;km² e 'na densità de 262 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acate (RG), Caltagirone (CT),Butera, Mazzarino, Niscemi (CL).

## Evulusiù demogràfica
Latin

Ol Latìn (nòmm natìv: "Latina lingua") l'era ona lingua indoëuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingua ufficiala de l'Impee (*Imperium Romanum*). Del Latìn hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingua ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingua che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.

## Introduzion

Ol **latin** el nass comè lengua de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.

Ol latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.

## I origin

Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa *Itàlegh*: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (*Latium*). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i *Carmina*, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee arcàegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (*Livius Andronicus* in Latin e *Líbios Andrónikos* in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (*Titus Maccius Plautus*; el scriveva dij comedi), el Nevi (*Nevius*; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (*Ennius*; poetta èpegh).
Cesan Boscon

**Cesan Boscon** (*Cesano Boscone* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. L'è ciamaa anca "Boscon" per fà minga confusion cont el comun de Cesan Maderno.

In del comun a gh'è una stazion servida de la ligna S9 del servizzi ferroviari suburban de Milan, vari parch, che inn part del parch agricol Sud Milan, e l'è servida de varie ligne suburbann de ATM, con l'arteria principal de la Vigevanesa.

La soa Gesa l'è stada, fina al 1972, la capopiev de la Piev de Cesan Boscon, che fina a l'invasion napoleonega l'era anca una partizion ministrativa. In del comun gh'è anca la Gesa de Sant Irenee, in del quarter Tessera, fada su per el noeuv milleni. Gh'è anca la Sacra Familia, che l'è una cà de cura convenzionada cont el sistema socio-sanitari de la Lombardia, e anca un sit de jutt per quej con di problema de coo.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Cesan Boscon l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Alter progett
Muntisel (LC)

**Muntisel** (nom ufizial in italian *Monticello Brianza*) l'è un cumün brianzö de la Pruvincia de Lech. El gh'ha una pupulaziun de , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

El se ciama inscì perchè l'è sura de un muntisel, in del cör de la Brianza.
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Munscia e Brianza (cumün de Besana e de Renaa) e 'l gh'ha quater fraziun ciamaa Casiragh, Curt Növa, Prebun e Tur Vila.

Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Massaja.
A Muntisel hin nassüü el biblista Piero Maggioni e 'l pret e patriota Giuseppe Sirtori.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Muntisel (LC) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Put San Piéro

**Put San Piéro** l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem che al se tróa a 7 Km de la sità e a 224 méter söl lièl del mar e l'è n de l'ólta pianüra bergamàsca.

El gh'a öna popolasiù de , cond'öna süperfìs de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bunàt Sura, Brembàt de Sura, Cüren, Mapèl, Mós, Prezès, Albrèmb.

## Fiöm e sariulì

Ol paìs de Put San Piéro l'è traersàt fò dal Bremb, ma 'n del teritòre cümünàl la pàsa pò la Lésna, tra Locàt e Put san Piéro, e la Quisa che pròpe a Put San Piéro la se böta dét in del Brèmb.

## Strade e ferovìe

Per Put San Piéro i pàsa: 
*la Strada Statàl n° 342 mèi cognusìda col nòm de Briantéa che la à da Bèrghem a Còm e Varés, 
*l'As Interürbà de Bèrghem,
*la ferovìa che la gh'à dò lìnée, la Bèrghem - Lèch e la Bèrghem - Mónsa - Milà.

## Ol nòm

L'è ciamàt Put San Piéro da i sò abitàncc, ma de spès l'è ciamàt ach *Put San Péder* sura de töt da i abitàncc di paìs che i ghe st'à 'ntùren: Brembàt de Sura, Mapèl, Prezès, Bunàt Sóta, ecc.
De spès l'è ciamàt adóma *Put*.

## De èt

*Ol sagràt baròch de la ègia céza parochiàl di Sancc Piero e Pól col parapèt de prèda lauràda e sura öna lónga filéna de stàtüe de sancc.
*Ol put de Briöl 
*Ol stal lónch 
*La éla di cóncc Mapelli Mozzi
*L'izolòt, lèngua de tèra strécia tra 'l Brèmb e la Quisa che i se 'ncóntra pròpe a mesdé de l'izolòt, 'ndó i crès di èrbe rare e de la vegetaziù endemica.  

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Put San Piéro l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc


## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Put San Piéro l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Buvis-Masciagh

**Buvis-Masciach** (nom ufizial en italian: *Bovisio-Masciago*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 4,92 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Cesàn Madèrnu, Cerian, Desi, Limbiaa, Soree e Vared.

Un teemp l'era divisüü in düü ulter cumün, val a dì qui da *Buvis* e *Masciach* (s'inn ünii intal 1927).

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Buvis-Masciach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Al Camònega

La **Al Camònega** l'è öna de le ài piö grànde de le Alpi, l'è longa presapóch 90 kilòmetri e 1347 km² de superfìce. La cumìncia en corespondènsa de la Córna Trentapas de le bànde de Pizògne, endèla part setentriunàla del lach d'Izé, le la fenés al Pas del Tonal, a 1883 méter sura 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è per entréch sota la regiù de la Lombardìa, dividìt 'ntra le pruvìnce de Brèsa e Bèrghem (apéna i cümü de Rògn e Còsta Ulpì)

La àl l'è streersàda de 'nsìma a 'n fónt del fiöm Òi, che 'l nàs endèl teretóre del cümü de Put de Lègn, en corespondènsa de la conflüènsa dei torèncc Frigidolfo e Nacanèl e che 'l fùrma el Lach d'Izé endóche 'l se sböta 'ntra ii cümü de Pizògne e Còsta Ulpì. La sìma piö àlta l'è 'l mut Adamèl, che 'l rìa a  3.539 méter sùra 'l leèl del mar.

Se pöl spàrter el sò teretóre en tré zòne:
* Bàsa àl: 'na zòna piàna, con cios e pàscoi, che la àmbia en corespondènsa del có del lach e la rìa 'nfìna a Bré. En chèst 25 km la àl la g'ha 'na larghèsa média 'ntra i 2,5 e i 3 km, e l'è la part piö popolàda.
* Média àl: delimitàda a mesdé de la culìna che gh'è 'ntra Bré e Siidà e a nord la rìa 'nfìna a Édol. En chèsta part la larghèsa média de la àl l'è de presapóch en chilòmetro e l'è longa presapóch 30 km. Sö le còste dei mucc de le dò bànde gh'è tate frasiù picinìne che s'è furmàt söi terasamèncc a mèza còsta.
* Alta àl: de Édol enfìna al Pas del Tonàl, sitüàt endèl teretóre de Put de Lègn e che pórta 'nver la Val di Sole, en Trentì. Lónga 25 km l'è 'n teretóre con tacc pàscoi alpì e sìme che pàsa i tremìla méter. L'è colegàda apò a la Al Telìna per mès suradetöt del Pas de l'Aprica e del Pas del Mortiröl.

La Àl Camònega, en àmbet cültüràl, l'è cunusìda per le sò inciziù rupestri che i è stàde pò a deciaràde patremóne de l'UNESCO.

## Cuurdinade

## Referimèncc

## Oter progècc
*
*Toponomàstega de la Al Camònega (cümü de Darf)

## Ùs curelade
*Rivoeulte in Vall Camonega
Còsta Masnaga

**Còsta Masnaga** (nom ufizial in italian *Costa Masnaga*) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². Al gh'hà daa i nataj al Carlo Bianconi, che a l'è staa un òm impurtaant par la storia Irlandesa.

L'è tacaa ai comun de Bülciagh, Garbagnaa Munastér, Lambrugh (CO), Meròn (CO), Multee, Nibiònn, Rògen.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Còsta Masnaga l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Multee

**Multee** (nom ufizial in italian *Molteno* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun circa , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². A Meltee gh'è la tumba dal Lucio Battisti. 

L'è tacaa ai comun de Anon, Bùsis, Còsta Masnaga, Garbagnaa Munastér, Ugiòn, Rògen, Siron.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Multee l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Lentaa

**Lentaa** (*Lentate sul Seveso*) l'è on comun de la Provincia de Monza e Brianza che 'l gh'ha ona popolazion de  abitant.
El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Cabiaa, Carimaa, Cermenaa, Marian e Novedraa). Inoltra el gh'ha quatter frazion, ciamaa Biragh, Camnagh, Sciumnagh e Convren; de quest, Biragh e Convren fina al 1869 eren comun indeperlor.
A Lentaa l'è nassuda la cantanta Dori Ghezzi. El sant patronn del comun l'è 'l San Vitt.
Nöa

**Nöa** (*Noeuva* cun l'urtugrafia milanesa; uficialment *Nova Milanese* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Munscia e Briansa cun , cun una süperfis de  km² e una densità de  ab./km².

Ul paes al cunfina cun la Pruvincia da Milan (cumün da Cinisell Balsum e Paderna Dügnan) e l'è traversaa dal canal Villoresi.
El sant patron da la cità l'è 'l Sant Antunin.

El num da la cità el vegn dal fat che antigament al sa truvava a növ miglia da Milan, lungh la strada che la purtava a Caraa.

## Evoluziun demugrafega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Nöa l'è mustraa in de la tabela chi de suta:

## Riferiment
Vared

**Vareet** (nom ufizial in italian: *Varedo*) a l'è un cumün da la Pruvincja da Munza e Brianza cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

L'è tacaa ai comün de Desi, Buvis-Masciagh, Limbiaa, Nòa, Paderna Dügnan.

Al è s'gemelaa cunt ul cumün da Champagnole (Francia).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vareet l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Barlassina

**Barlassina** (inscé anca in Italian) a l'è un cumün da la Provincia de Munza e Brianza cun  abitant (dàto del  ). Un temp al era una fraziùn dal cumün da Seves, ma al s'è destacaa intal 1901.
L'è tacaa ai cumün de Lentaa (MI), Meda, Séves e San Dalmazi (MI)

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Barlassina l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Palazzi Riscionegh
Treviöl

**Treviöl** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra bergamasca sö la ria a drécia del Brèmb.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

L'è 'nzemelàt co la cità de Łęczna (Polònia). Öna di sò frasiù, Albegn (Albegno/Albègn) on temp l'era ü cümü 'ndependent ('nfina al 1928).

Ol paìs l' se tróa a 6 km de la sità e a 225 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bèrghem, Bunàt Sura, Bunàt Sóta, Cüren, Dàlmen, Lai.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Treviöl l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Zel Bon Persegh

**Zel Bon Persegh** (*Zelo Buon Persico* in Italian e *Zèl* in Lodesan) l'è on comun de la Provincia de Lòd cont  abitant (dàto del  ).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Zel Bon Persegh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Vos correlaa
* Mignè
* Bisnaa
Malgraa

**Malgraa** (nom ufizial in italian *Malgrate* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia de Lecch cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². Gh'è nasüü ul Cardenal Angelo Scola, Patriarca da Venezzia. 

L'è tacaa ai comun de Galbiaa, Lecch, Valmadrera.

La scurmagna di abitant l'è *fideghètt*. Ul cumün al gh'ha dò fraziun, Port e Gacc. A lur al gh'avariss de vess giüntaa anca ul paes da La Roca, ca però a l'è drent al teritòri cumünal da Valmadrera.
A Malgraa a l'è nassüü ul cardinàl Angelo Scola ca, dopu vess staa prima Vescuv da Grussee e pö Patriarca da Venezia, a l'è staa Arcivescuv da Milan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Malgraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Vall (LC)

La **Vall** (in Italian: *Valmadrera*) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 12,56 km² e 'na densità de  ab./km². Al è una méta türìstega rinumada e a l'è gemelaa cun ul cumün francees de Châteauneuf-les-Martigues. 

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Valmadrera l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Ulgiaa (LC)

**Ulgiaa** (*Olgiate Molgora* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 7,25 km² e 'na densità de  ab./km². In Italian a l'è ciamaa anca "Molgora" par fá mia cunfusiùn cunt alter düü cumün lumbaart cun l'istess nomm: vün al sa tröva in la Pruvincia da Comm, l'alter in chela da Varees. 

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Ulgiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Olgiaa

*Olgiaa (*Olgiate Comasco*), comun de la Provincia de Còmm.
*Olgiaa (*Olgiate Molgora*), comun de la Provincia de Lecch.
*Olgiaa (*Olgiate Olona*), comun de la Provincia de Vares.
*Olgiaa (*Olgiati*), famiglia patrizzia lombarda.
Mandell

**Mandell** (nom ufizial in italian *Mandello del Lario*) a l'è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è tacaa ai comun de L'Abadia, Balabi, Isen, Lecch, Lierna, Olivee, Pastur, Valbroeuna (CO), Valmadrera.

## Alter futugrafii


Image:Mandello del Lario, vista da La Gardata.JPG|Panurama de Mandell]]
Image:Mandello del Lario, chiesa di San Giorgio.JPG|La cesa de San Giorg


## Ligamm de foeura
* Bike Team Mandello A.S.D. 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Mandell l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Ulgiaa (VA)

**Ulgiaa**, on temp pronunciaa 'me **Ulgiò** (nom ufizial in italian: *Olgiate Olona*) a l'è un cumün da la Pruvincia da Varés cun , 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de  ab./km². 

L'è tacaa ai cumün de Büsti Gràndi, Castellanza, Fagnan, Gòrla Minor, Marnaa e Solbiaa Olòna.

In Italian a l'è staa ciamaa pür "Olona" par dù resùn: ul prim a l'è parchè al sa tröa in la val dal fiüm Ulona; ul segùnt a l'è par fá mia confüsiùn cunt alter düü paés da la Lumbardia ca i gh'han l'istèss nòmm: vün al sa tröa derent'al Cumasch, l'alter inveci a l'è intal Lechés.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Ulgiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Bügügiaa

**Bügügiaa** (nom ufizial in italian: *Buguggiate*) a l'è un cumün de la Pruvincia da Varees cun , cont ona süperfis de 2,6 km² e 'na densità de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Azzaa, Brunell, Gaggiava S'ciann, Vares.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Bügügiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Vedan (VA)

**Vedan** (*Vedano Olona* in Italian) a l'è un cumün da la Pruvincia da Varees cun , 'na süperfis de 7 km² e 'na densità de  ab./km². 
Ghe minga de scunfondes col cumün umònim sitüaa in da la Pruvincia da Munza e Brianza.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vedan (VA) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Phong Nha-Ke Bang

El **Phong Nha-Ke Bang** (Vietnames: *Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng*) a l'è un parch naziunal in de la pruincia de Quang Binh, Vietnam. Al fa part del 2003 di patrimoni de l'Ümanità de l'UNESCO.
Delio Tessa

**Delio Tessa** (1886 - 1939) l'è staa on poetta de Milan. L'è staa el pussee grand scritor in lengua milanesa dòpo el Carl Porta.

L'originalità de la sò poesia l'è stada pussee in del sò espressionismo ossessiv e ne la soa manera allucinada e satirica de descriv la Mort. El sò capolavor l'è *L'è el dì di Mort, alegher!* (ona collezion di sò poesij, 1932).

I sò poesij pussee celebraa hinn *A Carlo Porta*, *De là del mur* (suj matt al manicomi de Mombell), *El cavall de bara*, *La mort de la Gussona* (on epitaffi ironegh a ona madàm de on bordell), *La pobbia de Cà Colonnetta* e el sò capolavor, *L'è el dì di Mort, alegher*, che'l fà on parallel fra la celebrazion di mort e la desfatta de Caporett, e el sò drama esistenzial.

Stilisticament, el Tessa el dopera regolarment l'"enjambement" e i frasi parentetigh; el mes'cia su el Milanes con l'Italian e i lengov forest com'el Frances o l'Ingles.

L'eva on antifascista e per quell, fintant che l'eva in vita, l'è staa semper confinà fouera de la coltura officialla. A part *L'è el dì di Mort, alegher!*, tutt i sò poesij e i sò oper hinn staa publicaa domà che l'eva mort. Adess el possa in del Famedio, al Cimiteri Monumental de Milan, visin al Lisander Manzon. El feva part de la segonda generaziòn de la Linea lombarda.

## Interprogèt

*lmo.wikisource

**L'è el dì di Mort, alegher!
***La pobbia de cà Colonetta (I)
***Sui scal (II)
***El cavall de bara (III)
***Primavera (IV)
***Caporetto 1917 (V)
***El gatt del sur Pinin (VI)
***La tosa del borgh (VII)
***El bell maghetta (VIII)
***La mort della Gussona (IX)

**De là del mur
***Dialogo del Poeta e del Consigliere Delegato
***I deslipp di Càmol (X)
***De là del mur (XI)
***La poesia della Olga (XII)
***On mort in pee (XIII)
***Pupin sul trii (XIV)
***I cà (XV)
***Grimett al sô (XVI)
***Tiremm innanz (XVII)
***In strada (XVIII)
***In bottega (XIX)
***A tavola (XX)
***El popò indorment (XXI)
***El popò malaa (XXII)
***Carnevalin (XXIII)
***Dedica del «Carnevalin» (XXIV)
***L’asen (XXV)
***oldwikisource:I pissatoj vecc de Milan (XXVI)
***A Carlo Porta (XXVII)
***Ripp Witt Elk (XXVIII)
***Anno VIII (XXIX)
***Navili (XXX)
***I tre grint (XXXI)
***Tosann in amor (XXXII)
***Interno di chiesa (XXXIII)
***Finester (XXXIV)
***La giornada de me zio pescaù de Lacciarella (XXXV)
***Ciana (XXXVI)
***Avvocatt - 1936 (XXXVII)
***Canzon de Natal (XXXVIII)
Früta

La **früta** l'è l'insema di tücc i früt che se poden mangià, anca se la definiziun l'è minga ciara perchè la tira dent rop ch'a hin minga früt (i pumacee) e la tegn föra alter früt 'me i tumates perchè i se dupren 'me verdüra in del mangià.

I esempi che cugnossen tücc hinn:
* Ananass
* Banana
* Brügna
* Castegna
* Cucümer
* Fambrus
* Fich
* Kiwi
* Ingüria
* Limun
* Magiustra
* Mandarin
* Mora
* Mugnaga
* Nespula
* Nisciöla
* Nus
* Persegh
* Pir
* Pom
* Purtugal
* Ribes
* Sambügh, Sanbüs
* Sciresa
* Üga
Verdüra

Per la tradisiun gastrunomega del Europa, la verdüra l'è l'insema di tòcch di erbagg ch'a hin mangià salaa.   

Verdüra

* Ai
* Articiocch
* Biedrava
* Brocul, Cavulfiur
* Carotula, Gniff
* Cucümer
* Curnitt
* Erbiun, Pisej
* Erburin, Predesin
* Fasöö
* Fava, Bagiana, Basgiana
* Fünch
* Insalada
* Lentigia, (pl. Lenticc, Lenti)
* Maresgiana
* Pomm de tera
* Rava
* Seler
* Scigula
* Scisger
* Sparg
* Spinass
* Süca
* Sücoria, Cicoria
* Tomates
* Uliva
* Versa, Vers
Lesmu

**Lesmu** (nom ufizial en italian: *Lesmo*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 5 km² e 'na densità de  ab./km². 

Ul paés al sa tröa in dal teritòri stòrech dal Vimercatés e 'l gh'ha trè frazión: Califòrnia, Gèren e Peregàl.
Al cunfìna cun la Pruìncia da Lèch (cumün da Casanöf) e coi cumün de Triügg, Curesciàna, Camparada, Arcur, Machee e Biassòn

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesmu l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Albrèmb

**Albrèmb** (*Valbrembo* in Italià) l'è ü cümù de  abitàncc (dàto del  ), e l' se tróa a 8 km de la sità a 'na altèsa de 261 méter söl leèl del mar. L'è tacàt ai cümü de Almèn San Bartolomé, Bèrghem, Brembat de Sura, Móss, Paladina e Put San Piéro.

## Varda anca
* Parch faunistich Le Cornelle

## Evulusiù demogràfega

## Riferimencc


## Colegamèncc estèrni
Lazzaa

**Lazzàa** (nom ufizial in italian: *Lazzate* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monscia e Brianza cont ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El paes el se troeuva al confin con la Provincia de Comm (Bregnan, Cermenaa, Rovellasca). A l'è pussee vesin a Comm (17 km) che a Monscia (22 km). On temp a Lazzàa gh'era quatter laghett e ona ronsgia (ciamada "La Rota"): 'dess i laghett a gh'è pù, menter la ronsgia la se troeuva sotterra.  

## Storia
Compagn de tanti alter comun milanes e brianzoeu, Lazzàa el ven nominaa per la prima voeulta in del Liber Notitiae Sanctorum Mediolani del Goffred de Busser. Del paes se parla anca in d'on censiment del 1398 e in d'on para de document del 1476 e del 1564. Ai temp di Sforza, i scior del paes a hinn i Massaja, che però chichinscì gh'hann mai abitaa; dopo i Massaja hinn rivaa i Biragh, che gh'hann daa el nomm a la villa che l'esist anca al dì d'incoeu. I alter feudatari de Lazzàa hinn staa i Carcassoeula e poeu i Casned, che hinn restaa i padron fina al 1787, quand che l'è mort l'ultim di eredi. Al temp, Lazzàa el partegniva a la Piev de Seves.
In del XVIII secol l'è nassuu a Lazzàa el Lissander Volta, quell che l'ha inventaa la pila.
Ai temp de Napoleon l'è staa taccaa a Lentaa; e anca sotta el Regn d'Italia, per on poo de temp (fina al 1905) l'è staa taccaa a Misint.
Dopo la Segonda Guerra Mondial Lazzàa l'ha viduu cress la soa popolazion, per via de l'immigrazion de la gent del Sud.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Lazzàa l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Misent

**Misint** (*Misent* in Brianzoeu; *Misinto* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Monscia e Brianza che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

El paes el confina con la Provincia de Comm (comun de Rovell e Rovellasca) e 'l gh'ha dò frazion: Cassina Noeuva e Cassina Sant Andrea.
Ai temp de Napoleon l'ha faa part prima de Lentaa e poeu de Lazzaa, anca se poeu dopo, al temp del Regn d'Italia, a l'è staa Lazzaa a vess ona frazion de Misint (period 1869-1905). Ai temp di piev el partegniva a quella de Seves.

El gh'ha i frazion de Cassina Noeuva e Cassina Sant Andreja.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Misent l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Vos correlad
*palazz Maggi

## Riferiment
Biaa

**Biaa** (ciamaa anca *Biegrass* o *Biagrass*; *Abbiategrasso* in Italian; *Abiatum* ò *Habiate* in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan cont  abitant. Anca se 'l gh'ha minga tròpp abitant, a l'è el comun pussee grand (per superfis) de la Provincia dòpo el capploeugh. L'è gemellaa con duu comun d'Europa: Langres, in Francia e Ellwangen, in Germania. 
A Biagrass, in tanti parlen ancamò la lengua lombarda-insubra.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Biaa (ciamaa biegrassin) l'è mostraa in de la tabella chì de sotta:

## Alter progett

## Vos correlaa
*Monestee de la Nonziada
*Gesa de Santa Maria Noeuva (Biegrass)
Alp

*Alp, cadena de mont europea.
*Alp, sitt sù in montagna indove i vacch vann a fà pastura in estaa.
Friul-Venezia Giulia

El **Friul-Venezia Giulia** l'è ona region a statut special de l'Italia de nòrdest; la confina cont el Veneto a occident, con l'Austria a nòrd e con la Slovenia a est; a sud el varda el Mar Adriatigh. La region l'è fada da dò part diferent: el *Friul* (i provinz de Pordenon e de Udin) e la *Venezia Giulia* (provinz de Gorizia e Triest), o mej quell ch'en è restaa in Italia dòpo i dò guerr mondiaj.

La regiun l'è spartida a mezz fra la pianura e i montagn del nord (la zòna ciamada *[[Carnia]]*), saria a dì i Alp orientaj (*Alp Giuli*), che riven a toccà i 2.780 meter (*mont Coglians*); i fiumm pussee grand hinn el Tagliament, l'Isonz e el Natison.

El capp-loeugh l'è Triest e i alter capp-loeugh de provincia hinn Gorizia, in sul confin con la Slovenia, Udin e Pordenon; alter paesòtt important hinn Latisana, Monfalcon, Muggia, Codroip, Cordenons e, minga tròpp grand ma famos per la stòria, Palmanoeuva e Aquileia.

## Galerìa de foto

File:Gorizia-Gorica.JPG|Gorizia
Image:Pordenone-Palazzo comunale e campanile del Duomo di San Marco.jpg|Pordenon
Image:PanormadiTrieste.jpg|Triest
Image:Piazza Liberta Udine.jpg|Udin


## Bibliografia
* Istituto Geografico De Agostini. *Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1*. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.
Strausberg

**Strausberg** al è una citaa intal distrecc da Märkisch-Oderland, stat da Brandenburg, Germània, à 30 km a l'est de Berlin. 

## Teritòri

## Storia

## Cultüra

## Demografia

ImageSize  = width:450 height:220
PlotArea   = left:70 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis   = orientation:vertical 
AlignBars  = justify 
Colors = 
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:30000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1998 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26445 width:15 text:26445 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:1999 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26370 width:15 text:26370 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2000 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26221 width:15 text:26221 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2001 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26512 width:15 text:26512 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26629 width:15 text:26629 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2003 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26644 width:15 text:26644 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2004 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26593 width:15  text:26593 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2005 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26533 width:15  text:26533 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2006 color:gray1 width:1 
   from:0 till:26238 width:15  text:26238 textcolor:red  fontsize:8px


## Transport

*Strausberg (DB / S-Bahn / Tram)
*Strausberg Hegermühle (S-Bahn / Tram)
*Strausberg Stadt (S-Bahn / Tram)
*Strausberg Nord (S-Bahn)

## Gemelagi
* **[[Dębno]]** - Pulònia (1978)
* **[[Frankenthal]]** - Germania (1990)
* **[[Terezín]]** - Cechia (1998)

## Ligámm da föra

*Strausberg
*Stadt Strausberg
*Strausberg-Live
*Strausberger Eisenbahn (tram)
*Stadtwiki Strausberg 
*Mapa feroviaria (www.urbanrail.net)
Kozani

**Kozani** u **Kozánē** (in Gregh: Κοζάνη; in Macedun: Кожани/*Kožani*) al è un comün da la prefetüra da Kozani in la Macedònia Ucidental, Grecia.  
* Ul sò còdas postal al è 501 00. 
* Ul sà còdas d'àrea al è 24610.
Friùl

El **Friùl** (*Friûl* in furlan, *Friuli* in talian, *Forum Iulii* in latin, *Furlanija* in sluven, *Friaul* in tudesch) l'è una regiona storica-geugrafica che la curisponda a quej che al dì d'incö j'hinn i pruinc de Üdine, Purdenon e Gurizia.
Lista di Re del Portogall

**Re del Portogal** (portoghes: *Reis de Portugal*)
## Cà de Borgògna [[1139]]-[[1383]]
Tel chì i primm cont e i re del Portogall, de la cà de Borgògna: 
* Cont Enrigh de Borgògna 1093-1112
* Contessa Teresa de León 1112-1128

* Alfons Henriques *el Conquistador* 1128-1185 (*Cont del Portogall* in del period 1128-1139)
* Sanz I *el Popolador* 1185-1212
* Alfons II *el Grass* 1212-1223
* Sanz II *el Religios* 1223-1248
* Alfons III *el Bolognes* 1248-1279
* Dionis *l'Agricoltor* 1279-1325
* Alfons IV *l'Ardii* 1325-1357
* Peder I *el Crudel* 1357-1367
* Ferdinand I *el Bell* 1367-1383
* Beatrice de Portogall *[[de jure]]*, ma *[[de facto]]* Eleonòra Telles de Menezes 1383-1385

## Cà de Aviz [[1385]]-[[1580]]
La fìn de la cà de Borgògna l'ha lassaa el Portogall senza re, che poeu l'è diventaa el fioeu natural del Peder I, Giovann I, ciamaa *Scior de Aviz*. Lù l'ha creaa ona dinastia che l'è durada anca lee per circa dusent ann (1385-1580).
* Giovann I *el Bon* 1385-1433
* Edoard *el Filòsof* 1433-1438
* Alfons V *l'African* 1438-1481
* Giovann II *el Princip Perfett* 1481-1495
* Emanuel I *el Venturos* 1495-1521
* Giovann III *el Religios* 1521-1557
* Sebastian *el Desideraa* 1557-1578
* Cardinal Enrich *el Cast* 1578-1580

## Cà de Asburgh [[1581]]-[[1640]]
L'ultim re de la Cà de Aviz l'eva on prelaa, donca el podeva nò avèggh di eredi. Quand l'è mòrt, la coróna l'è passada ai vesin re de Spagna, ch'eren de la Cà de Asburgh. El primm re de quella dinastia chì l'è staa el Filipp I, fioeu del famos imperator Carlo V. 
* Filipp I *el Prudent* 1580-1598
* Filipp II *el Religios* 1598-1621
* Filipp III *el Grand* 1621-1640

## Cà de Braganza [[1640]]-[[1910]]
Poeu, l'aristocrazia portoghesa se l'è rebellada ai Spagnoeu e l'ha proclamaa re el Giovann IV, duca de Braganza (discendent cadett de la Cà de Aviz). Quella dinastia chì l'ha regnaa sin a la fin de la monarchia in Portogall (avvegnuda in del 1910).
* Giovann IV *el Restaurador* 1640-1656
* Alfons VI *el Vittorios* 1656-1683
* Peder II *el Pacifigh* 1683-1706
* Giovann V *el Magnanim* 1706-1750
* Giusepp *el Reformador* 1750-1777
* Maria I *la Religiosa* 1777-1816 (con Peder III in del period 1777-1786)
* Giovann VI *el Clement* 1816-1826 
* Peder IV *el Re soldaa* 1826
* Maria II *la Educatris* 1826-1828 
* Michee I *el Re Assolutt* 1828-1834
* Maria II *la Educatris* 1834-1853 (con Ferdinand II in del period 1837-1853)
* Peder V *el Speranzos* 1853-1861
* Luis I *el Popular* 1861-1889
* Carlo I *el Diplomatigh* 1889-1908
* Emanuel II *el Patriòta* 1908-1910
Uetersen

**Uetersen** al è una cità intal distrecc da Pinneberg, in del Land da Schleswig-Holstein, Germània, à 30 km a l'est de Hamburg. La pupulaziùn l'è de pressapoch 17.865 abitant (2006).
## Aministraziun
El sindich a l'è el Andrea Hansen.
## Cità gemelaa
Uetersen a l'è gemelaa cun:
*  **[[Wittstock]]** - Germania (1990)

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Emilia-Romagna

L**Emilia-Romagna** l'è ona region de l'Italia del nòrd. La confina a nòrd con la Lombardia e el Veneto, a òvest con el Piemont, a sudòvest con la Liguria, a sud con la Toscana e i March; a est la varda el Mar Adriatigh per on dusent chilometer. La region l'è formada da dò part different, saria a dì l*[[Emilia]]* (al center e a òvest e la *[[Romagna]]*, slungada tutt intorna a la còsta adriatega.

El territòri el se slunga in direzion òvest-est; a nòrd el confin al passa giust giust in sul fiumm Po fin al sò delta, oppur al massim el se destacca per on quai tocchell; el confin a sud (con la Toscana specialment) el passa in su l'Appennin. La region la toeu via on bell tocch de la Pianura Padana, che la pòrta via on poo pussee de la metà del territòri total, i montagn de l'Appennin quasi tutt el rest, foeura che ona zenta de ronch specialment in de la zòna de la Romagna.

El capp-loeugh de la region l'è Bològna, vuna di città pussee important de tutta l'Italia del nòrd; anca tutt i alter vòtt capp-loeugh de provincia (Mòdena, Piacenza, Regg Emilia, Rimini, Forlì, Ravena, Ferrara, Parma) gh'hann pussee de centmila abitant (ghe saria anca Cesena, che però l'è in de l'istessa provincia de Forlì). Alter città e paesòtt de on quai importanza hinn *[[Carpi]]*, *[[Imola]]*, *[[Sassoeu]]*, *[[Cento]]*, *[[Faenza]]*.

## Galerìa de foto

File:Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|Bològna
Image:Panorama di Cesena e le sue colline.jpg|Cesena
Image:Estensecaste.jpg|Ferrara
Image:Piazza Saffi al tramonto.JPG|Forlì
File:Modena duomo.jpg|Mòdena
File:Duomo e Battistero di Parma.jpg|Parma
File:Gotico facciata-500.jpg|Piasenza
File:Sant'.Apollinare.Nuovo01.jpg|Ravena
Image:Reggio emilia piazza san prospero abside duomo.jpg|Regg Emilia
Image:Rimini arco d augusto.jpg|Rimini


## Liber
* Istituto Geografico De Agostini. *Enciclopedia geografica, edizione speciale per il Corriere della Sera, vol. 1*. RCS Quotidiani s.p.a., Milano, 2005. ISSN 1824-9280.

## Vos corelaa
*Assemblea Legislativa de l'Emilia Romagna
Nàder

**Nàder** (en Italià: *Nadro*) l'è 'na frasiù del cümü Hét, en Val Camonega, en pruincia de Brèsa. La g'ha presapóch 650 abitàncc

Nàder l'è giü dei teretóre 'nteresàcc de la *Resèrva Natüral de le 'Nciziù Rupèstri de Sét, Simbèrch e Paspàrt*, che fà part del sistema de le 'nciziù rupèstri de la Al Camònega

## Cuurdinade

## Vus curelàde
* Hét

## Riferimèncc
Òi

L**'Oli** (in italian *Oglio*, in lombard oriental *[[Òi]]*, in cremones *Ùi*) a l'è un fiüm lungh 280 km, ch'el quata sota un basin imbrifer de 6.650 km² in de la Lumbardia uriental; la sua purtada media (anüal) l'è de 130 m³/s.

L'Oli el se furma arent a Punt de Legn, in di Alp Urobi, da dü fiümisel de la zona: el Narcanèl e 'l Frigidulf, che se meten insema a 2.600 meter de quota.

Dopu vess nassüü el cur in de la Val Camonica, arent a Pisugn el finiss in del Lagh de Isee, da indue el vegn föra a  Sarnich e 'l cumincia a cur in de la pianüra (el marca el cunfin fra i pruvinz de Cremuna e Bressa); el se trà dent in del Po in de la zona de Mantua.

El fiümm l'è duperaa cume funt de energia idrueletrica e per l'irigaziun.
Stat de la materia

I stat de la materia a hinn i maner che la materia la pö interagì per fa sü di fas umugeni e macruscopich.
I esempi püsee cumün chì sü la Tera a hinn i solid, i liquid e i gass ma in del ünivers quel püssee cumün a l'è el plasma. Quij ch'a hinn cugnussüü e familiar de men a hinn: el plasma quark-glüon, el cundensaa de Bose-Einstein, el cundensaa fermiònich, la materia degenerada, la materia strana, i süperflüid, i süpersòlid e prubabilment anca i *[[string-net liquids]]*. 

**Solid** 
In del stat solid atum o mulecul a hinn ligaa bej stret intra de lur per furmà un reticul cristalin rigid o una strütüra amorfa isòtrupa (anca se minga tücc cunsideren i solid amorf di solid). I solid a hinn *incumprimibil* (se puden minga schiscià) e gh'hann una sua furma definida. 
**Liquid** 
In del stat liquid i mulecul a hinn ligaa intra de lur in manera debula e se poden möf. I liquid gh'hann un vulüm ma minga una sua furma definida. 
**Gass** 
In di gass i mulecul interagissen dumà in manera propi fiaca e a hinn quas indipendent in di muiment; dunca poden ucüpà tüt el volüm del sò cuntenidur. I gass a hinn *cumprimibil* e gh'hann minga una sua furma.
Legnach

**Legnach** o **Legnagh** (Italià: *Legnago*; isè ach in Venesià) l'è ü cümü de 24.288 abitàncc che l’ se tróa in de la Pruìnsa de Erùna.

L'è stai sóta prima ai Scaligeri, pò l'à fai part in del sécol XIII, del Ducaa de Milàn e dal 1428 de la Repüblica de Enésia. A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l’èra öna di quàter fortèse del quadrilàter ‘nsèma a Màntoa, Erùna e Peschiera.

## De èt

* Ol toriù che l’è l’öltem toriù medioevàl che l’è restàt in pé, dopo che in de la segónda metà del sécol XVIII i à bötàt zó töte i müra che i fàa de Legnàch óna fortèsa.

* La céza de San Salvaro – sécol XII.
* Ol Dòm – sécol XVIII.
* Ol santüare de la Madóna de la salüt– sécol XIX.

* Ol teàter Salieri
Peschiera (VR)

**Peschiera** (*Peschiera del Garda* in Italian; *Pischera* in Verones) l'è 'n cümü de la Pruvincia de Verùna. El g'ha  condena süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

L'è el paes pussee occidental del Vènet. El cunfìna coi cümü de Castelnuovo del Garda, Dezensà (BS), Ponti sul Mincio (MN), Posolènch (BS), Sirmiù (BS) e Valeggio sul Mincio

L'è gemelaa cont el comun de Ula Tirso (Sardegna).

## Storia

A l’època di Aüstriaci (1815 - 1859) l'èra öna di quàter fortèse del quadrilàter 'nsèma a Màntoa, Erùna e Legnàch.

## Riferimèncc
Calluna vulgaris

**Calluna vulgaris** (in lumbard ucidental: *Brugh*) l'è 'na piànta perène semperverda de la famìa botànica de le Ericaceae. L'ìa 'na pianta tìpica de la brughiéra lombàrda.

L'è 'na piànta de dimensiù pesène e a portamènt de boscài col gamp lignùs, mìa pilùs, prostràt e 'na ramificasiù spèsa.

Le fòie i è a fùrma de ucìne, sempervérde (le cröda mìa 'n envéren), opòste e altèrne a còpia (cioè ògna còpia la se prezènta en puzisiù altèrna en rapórt a chèla prìma), spése e 'ncaalàde l'öna a l'ótra en quàter fìle per lónch, a sesiù triangolàr. I è sèsii e a la bàze le g'ha come dò uricìne picinìne. I è lónghe 2 o 3 mm e làrghe 0,7 mm.

I fiùr i è de culùr viòla, ròza o piö de rar biànch. I è portàcc sö grizimbulì apicài.

## Habitat e distribüsiù
L'è 'na piànta che se càta 'n Europa, en Sibéria, en Azia e 'n America setentriunàla. 

Sö l'arch alpì la crès dré ai pàscoi, endèl sotabósch e 'ndèi ambièncc che ciàpa östa 'l nòm de lé, cioè le brughiére. 

## Sinònim
* *Calluna alpestris* Gandoger (1884);
* *Calluna atlantica*  Seemen (1866);
* *Calluna beleziana*  Rouy (1895);
* *Calluna brumalis*  Gandoger (1884);
* *Calluna erica*  DC.;
* *Calluna olbiensis*  Albert (1883);
* *Calluna oviformis*  Gandoger (1875);
* *Calluna pyrenaica*  Gandoger (1884);
* *Calluna sagittifolia*  Gray (1821);
* *Calluna sancta*  Gandoger (1884).

## Bibliografìa
# Fernald, M. 1950. Manual (ed. 8) i–lxiv, 1–1632. American Book Co., New York.
# Gleason, H. A. 1968. The Sympetalous Dicotyledoneae. vol. 3. 596 pp. In H. A. Gleason Ill. Fl. N. U.S. (ed. 3). New York Botanical Garden, New York.
# Gleason, H. A. & A. J. Cronquist. 1991. Man. Vasc. Pl. N.E. U.S. (ed. 2) i–910. New York Botanical Garden, Bronx.
# Scoggan, H. J. 1979. Dicotyledoneae (Loasaceae to Compositae). Part 4. 1117–1711 pp. In Fl. Canada. National Museums of Canada, Ottawa.
# Voss, E. G. 1996. Michigan Flora, Part III: Dicots (Pyrolaceae-Compositae). Cranbrook Inst. of Science, Ann Arbor.
# Font i Quer, Pius; Bolòs, Oriol de. Iniciació a la botànica. 2a. edició. Fontalba, 1979. ISBN 84-85530-08-X.
# Vanaclocha, B. & Cañigueral, S. Fitoterapia: vademecum de prescripción. Ed. Masson, Edició 4ª, 2003. Barcelona. (Dispunìbil apò on-line )
# Castroviejo et al., Flora iberica (1980-2008). CSIC. Madrid. (Dispunìbil apò on-line )
# Berdonces, Josep Lluís. Gran enciclopedia de las plantas medicinales: el dioscórides del tercer milenio. Ed. Tikal. Madrid, 1998. ISBN 843058496X.
# Font Quer, Pío. Plantas medicinales: El Dioscórides renovado 2a. edición. Península, 2000. ISBN 84-8307-242-4.
Mecanism de la reassiun

El **mecanism de la reassiun** l'è l'insèma dij prucess elementar che süceden in d'una reassiun chimiga. Un mecanism el descrif tütt quel che'l sücet in urdin de temp in di pasagg de la reassiun: la descrissiun del stadi de transissiun, dij ligamm che se rumpen e de quij che se furmen, insema a la velucità de tücc i passagg che l'è – in pocch paroll – la custant cinetiga (se l'è pusibil de misürala) e l'urdin de reassiun. Un mecanism cumplett a'l dà anca infurmassiun del laurà del catalisadur, dij reatif dupraa, de la stereuchimiga, dij prudott e de la sò quantità. 
I infurmassiun per descuvrì el mecanism a hinn i datt cinetich e termuchimich o anca i risültaa de speriment püsee cumplicaa, per esempi, de quij che dupren mulecul segnaa cunt i isòtup. In particular, el cambiament de la velucità de la reassiun quand che una mulecula la se segna cunt un specifich isòtup el se ciama *[[efètt isutòpich cinetich]]*. Quest fenomen a l'è dupraa per capì qua l'è'l stadi che'l cumanda la cinetiga de la reassiun chimiga, che l'è el stadi che'l va püsee adasi. 'sta segnadüra l'è buna anca per capì induè che l'è el *sitt de ligamm* tiraa denter in del prucess de s'cissiun. El svilüpp de la femtuchimiga a'l vütarà a determinà in manera sperimentala el mecanism de reassiun, che fina a adess el s'è podüü dumà pustülà. 
Se ciama mulecularidà el numer de sustans chimich ch'a g'hinn in d'un prucess elementar. Reassiun munu- o bimulecular a hinn quij püsee nurmaj rispett a quij trimulecular, ch'a hinn propi rar.
I mecanism de reassiun a hinn impurtan per la chimiga urganiga, e a hinn stüdiaa in manera sistematisada per un fracch de reassiun. Per la biuchimica el mecanism el serviss anca per definì cundissiun fisiulogich o fisiupatulogich. Per la chimiga indüstriala i mecanism a hinn impurtant perchè dann i infurmassiun per truà i cundissiun püsee bün per i reassiun: suratütt i cundissiun uperatif de cuncentrassiun, pressiun, temperadüra e la catalisi.