Leonhard Euler

**Leonhard Euler**, cunusìt apò col nòm de **Euléro** (nasìt a Basilea ai 15 de bril del 1707 – mórt a San Pietroburgo, ai 18 de setèmbe del 1783), l'è stat en matemàtich e fìzich svìser.

L'è cunsideràt el piö 'mportànte matemàtich de l'Ilumìnismo. Aliévo del Johann Bernoulli, l'è famùs per véser stat giü dei piö prulìfich de töcc i tép e 'l g'ha furnìt cuntribüsiù fondamentài en divèrsi setùr: anàlizi infinitezimàla, funsiù speciài, mecànica rasiunàla, mecànica dei còrp celèscc, teorìa dei nömer, teorìa dei gràf. Par che 'l Pierre Simon Laplace el g'hàpe dit 'na ólta *"Lizì l'Euléro; lü l'è 'l maèstro de töcc nóter "*. 

Euléro l'è stat sens'óter el piö gran furnidùr de "denominasiù matemàtiche ": el g'ha dat el sò nòm a 'na quantità 'mpresionànte de fòrmule, teorémi, métodi, critéri, relasiù e equasiù. En geometrìa: el *[[sércol de Eulero|sércol]]*, la *[[rèta de Euléro|rèta]]* e i *póncc de Euléro* relatìf ai triàngoi, piö la *relasiù de Euléro*, che la riguardàa 'l sércol circuscriìt a 'n triàngol; endèla teorìa dei nömer: el *[[criterio de Euléro]]*, l' *[[indicadùr de Euléro]]*, l' *[[identità de Euléro]]*, la *[[congetüra de Euléro]]*; endèla mecànica: i *[[àngoi de Euléro]]*, el *càrich crìtich de Euléro* (per l'instabilità); endèl'anàlizi: la *[[costànte de Euléro-Mascheroni]]*; en lògica: el *[[diagràma de Euléro-Venn]]*; endèla teorìa dei graf: la *relasiù de Euléro*; en àlgebra: el *método de Euléro* (relatìf a la sulusiù de le equasiù de gràdo quàrt); endèl càlcol diferensiàl: el *método de Eulero* (per le equasiù diferensiài).

Sèmper al Euléro gh'è ligàt dei óter ogècc matemàtich: el *cìclo eulerià*, el *[[graf]] eulerià*, la *funsiù euleriàna de prìma spéce* o *[[funsiù béta]]*, e chèla de segónda spéce o *[[funsiù gàma]]*, la *cadéna euleriàna de 'n graf sènsa ànse*, i *nömer eulerià* (diferèncc del Nömer de Euléro).

Aisebé che l'ìes suratöt en matemàtich, el g'ha dat dei contribùti 'mportàncc apò a la fìzica e 'n particolàr a la mecànica clàsica e a chèla dei còrp celèscc. Per ezèmpe, el g'ha svelöpàt l'equasiù de le traf de Euléro-Bernoulli e le equasiù de Eulero-Lagrange. E pò amò, el g'ha determinàt le òrbite de divèrse cométe. 

Euléro el g'ha mantignìt relasiù con divèrsi matemàtich del sò tép; in particolàr el g'ha ìt 'na corespondènsa prulungàda col Christian Goldbach col quàl el g'ha confrontàt i sò rezültàcc. El g'ha cuurdinàt apò 'l laurà de sèrte óter matemàtich ghe 'l gh'ìa vizì: i sò fiöi Johann Albrecht Euler e Christoph Euler, i mèmber de l'Académia de San Pietroburgo W. L. Krafft e Anders Johan Lexell e 'l sò segretàre Nicolaus Fuss (che l'ìa apò 'l spus de sò niùda); a töcc i sò colaburadùr el g'ha recunusìt i sò mèrecc.

Töt ensèma, se conós 886 püblicasiù de Euléro. 'Na bùna part de la simbologìa matemàtica amò 'ncö 'n üzo l'è stàda introducìda de l'Euléro, per ezèmpe *i* per i nömer imaginàre, Σ come sìmbol per la somatòria, *f(x)* per indicà le funsiù. El g'ha difundìt l'üzo de la lètera *π* per indicà 'l pi gréco.

## Òpere

* *[http://gallica.bnf.fr/notice?N=FRBNF37260211 Mechanica, sive motus scientia analytica exposita]* (1736)
* *Tentamen novae theoriae musicae* (1739) 
* *Solutio problematis ad geometriam situs pertinentis* (1741)
* *Dissertatio de magnete* (1743)
* *Methodus inveniendi lineas curvas maximi minimive proprietate gaudentes sive solutio problematis isoperimetrici latissimo sensu accepti* (1744)
* *[http://gallica.bnf.fr/notice?N=FRBNF37272930 Introductio in analysin infinitorum]* (1748)
* *[http://num-scd-ulp.u-strasbg.fr:8080/265/ Institutiones calculi differentialis] * (1787) 
* *Theoria motus corporum solidorum seu rigidorum* (1765)
* *Institutiones calculi integralis* (1768-1770)
* *Vollständige Anleitung zur Algebra* (1770) (traduzione in francese) 
* * Lettres à une Princesse d'Allemagne* (1768-1772) (t. 1 , t. 2, t. 3 )
* *Theoria motuum lunae* (1772)

## Note


## Bibliografìa
* Filippo Di Venti e Alberto Mariatti. *Leonhard Euler tra realtà e finzione*. Bologna, Pitagora, 2000. ISBN 88-371-1202-5.
* John Derbyshire. *L'ossessione dei numeri primi: Bernhard Riemann e il principale problema irrisolto della matematica*. Torino, Bollati Boringhieri, 2006. ISBN 88-339-1706-1. 
* Carl Boyer. *Storia della Matematica*. Milano, Mondadori, 1990. ISBN 88-04-33431-2.
* William Dunham. *Euler, the master of us all*. The Mathematical Association of America, 1999. ISBN 0-88385-328-0. (EN)
* Ioan Mackenzie James. *Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann*. Cambridge, Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-52094-0. (EN)
* John Simmons. *The giant book of scientists: The 100 greatest minds of all time*. Sydney, The Book Company, 1997. (EN)