open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Villapizzon

**Villapizzon** (*Villapizzone*) l'è on quarter de Milan, situaa a nord-ovest del centro, in del Municipi 8 (Porta Volta, Quarter de la Fera, Quarter Gallarates, Quart Oggiee).

## Stòria
El paes l'è nominaa per la prima volta in del 1346.
Ai temp di piev milanes l'era on comun che 'l faseva part de la Piev de Trenn.
L'è restaa indipendent fina al 1869, se femm eccezion per el period napoleonigh, che l'ha vist Villapizzon vegnì taccada a Milan (1808-1816). A part del 1869 l'ha faa part de Musocch.

Villapizzon, che l'è in periferia, l'è staa vun di sitt de la cressida urbanistiga milanesa, e 'l vegg borgh agricol ormai l'è covert di cà noeuv di Ann Sessanta. Per on bell poo de temp l'è stada ona zona de pocca importanza, fina a quand gh'hann faa sù ona stazion del passant ferroviari milanes (ghe passen i treni che vann a Novara, a Vares e Gallaraa).

In del 1978, in de la veggia cassina arent a la gesa de San Martin, l'è nassuda ona comunità de famili (al dì d'incoeu ses), a la qual la s'è taccada anca ona comunità de Gesuita. Quella esperienza chì poeu la stada ripetuda de alter comunità in Italia.

## Ligamm de foeura
* Informazion sora Villapizzon (cont anca ona poesia in Milanes) 
* I Gesuita de Villapizzon 
* La parrocchia de Villapizzon
Codera

*Codera, riaa de la Val Ciavenna.
*Val Codera, la val traversada del riaa.
*Codera, el paesin principal de la val, frazion de Novaa Mezzoeula.
Vegg cumün del Cantun Grisun

La storia ministrativa de la Svizzera l'ha cunussüü anca la supressiun de vari cumün ritegnüü trop pinit e ünii in cumün püssee grand. Quela chì l'è una lista di **vegg cumün del Cantun Grisun**.
## XX secul
*Augg, ünii a Rossa in del 1982.
*Santa Dumeniga, ünida a Rossa in del 1982.
## XXI secul
*Bond, ünii a Bargaja in del 2010.
*Castascegna, ünida a Bargaja in del 2010.
*Feldis/Veulden, ünii a Tomils in del 2009.
*Fuldera, ünida a Val Müstair in del 2009.
*Jona e Rapperswil, ünii in del növ cumün de Rapperswil-Jona in del 2007.
*Lü, ünii a Val Müstair in del 2009.
*Medels im Rheinwald, ünii a Splüga in del 2006.
*Müstair, ünii a Val Müstair in del 2009. 
*Santa Maria Val Müstair ünida a Val Müstair in del 2009.
*Scheid, ünii a Tomils in del 2009.
*Söj, ünii a Bargaja in del 2010.
*Stampa, ünida a Bargaja in del 2010.
*Trans, ünii a Tomils in del 2009.
*Tschierv, ünii a Val Müstair in del 2009.
*Valchava, ünida a Val Müstair in del 2009.
## Vus curelaa
*Cantun Grisun
*Bargaja
*Val Müstair
Moesa

La **Moesa** (scritt *Moësa* in todesch e romancc; *Moeisa*  in del dialett de Mesocch; cognossuda anca 'me *el fiumm* a Lumin) l'è on fiumm svizzer longh 47 km situaa in de la Svizzera italiana.
La nass a 2500 meter in de la Val Vignon, voeuna di vai laterai de la Val Mesolcina, arent a San Bernardin (Canton Grison), e la traversa tutta la vall, indove la ciappa i aqui de la Calancasca e de la *Traversagna*, fina a rivà in del Canton Tisin e finì dent al fiumm omònim. In sù la Moesa, che la da el nomm a tutt on distrett di Grison, se pò andà anca in kayak.
## Comun traversaa
***Canton Grison**: Mesocch, Soazza, Lostall, Verdabbi, Cama, Leggia, Gron, Roree, San Vittor.
***Canton Tisin**: Lumin, Arbed-Cagion.
## Not

## Vos correlaa
*Tisin
*Mesolcina
*Distrett de la Moesa
Sant Ustorgg

**Sant Ustorgg** (*Sanctus Eustorgius* in Latin; *Ágios Eustórgios* in Grech; *Sant'Eustorgio* in Italian; *Saint Eustorge* in Frances; ... - Milan, 18 settember 350) l'è staa vescov de Milan del 344 fina a la soa mort. L'è on sant de la Gesa Cattoliga, regordaa el dì de in del qual l'è mort.
## Biografia
Duranta el temp in del qual l'era vescov l'ha convocaa on fracch de sinod diocesan per combatt l'Arianesim e per fà sù di ges noeuv. Per quest l'è regordaa de alter vescov cattoligh con paroll de stima: Sant Atanas l'ha ciamaa *difensor del destin*, menter el Sant Ambroeus el parlava de lù 'me on *confessor*. El sò nomm l'è staa miss dent al Ritt ambrosian e 'l sò cult a Milan l'è testimoniaa de cinqu ges in sò onor, come l'ha regordaa el Goffred de Busser in del *Liber Sanctorum Mediolani*. La pussee famosa de quei ges chì l'è la Basiliga de Sant Ustorgg, arent a Porta Cicca. E l'era consideraa on sant giamò cent ann dopo che l'era mort. La soa tomba la se troeuva proppi indove l'è che la gh'è la Basiliga dedicada a lù. Gh'è success San Dionis Marian. Sant Ustorgg l'è vun di patronn de Milan.
## La leggenda
La storia de la soa Vita, piena de leggend, la ven del XII secol. Voeuna di leggend la dis che lù l'abbia portaa a Milan i oss di re Magg de Costantinopol, cont on carr menaa de dò vaccherell e l'abbia scernii de mettei lì proppi indove el San Barnaba l'eva convertii i primm milanes (che poeu l'è semper el sitt de la Basiliga de Sant Ustorgg). I trii sarcofagh de marmor hinn staa svoiaa del Barbarossa quand che l'ha traa giò Milan in del 1164. I oss, al dì d'incoeu se troeuven a Colonia.
## Vos correlaa

*Basiliga de Sant Ustorgg
*Re Magg
Vegg cumün de la Pruvincia de Lod

Düranta la storia muderna de l'Italia (e dunca de la Lumbardia), a gh'è staa vari supressiun de cumün, cunsideraa trop piscinit o trop pover, o dumà propi trop de nümer. Questa chì l'è la lista di **vegg cumün de la Pruvincia de Lod**.
Besogna regurdà che però fina al 1992 la Pruvincia de Lod l'era part de quela de Milan.
## XIX secul
* Arcagna, ünida a Muntanas in del 1870.
* Bargan, ünii a Vilanöva in del 1878.
* Buted, Cios de Porta Regal e Cios de Porta Cremunesa, ünii a Cios Ünii cun Buted in del 1873.
* Cà di Mazz, ünida a Livraga in del 1869.
* Cà di Zech, ünida a Vilavesch in del 1879.
* Cà di Bui, ünida a San Martin in del 1869.
* Cà de l'Aqua, ünida a Cà Ziman in del 1865.
* Camp Lungh, spartii föra tra Curnejan e La Piev in del 1879.
* Casulaa, ünii a Zel Bun Persigh in del 1869.
* Castiraga, ünida a Marüd in del 1869.
* Caviaga, ünida a Cavenagh in del 1869.
* Cepeda, ünida a Ussagh in del 1869.
* Cios d'Ada Vigadur, ünii a Lod in del 1877.
* Cios de Porta d'Ada e Vigadur, ünii a Cios d'Ada Vigadur in del 1870.
* Cios Ünii cun Buted, ünii a Lod in del 1877.
* Curt Sant Andrea, ünida a Sena in del 1869.
* Maioca, ünida a Cudogn in del 1869.
* Grazzanel, ünii a Mairagh in del 1869.
* Guazzina, ünida a Cà Ziman in del 1865.
* Gügnan, ünii Casalet in del 1870.
* Isula Balba, ünida a Mülazzan in del 1869.
* Lardera, ünida a Curvegg in del 1866.
* Meregnanel, ünii a Türan in del 1869.
* Mezzana, ünida a San Roch in del 1869.
* Mezzan, ünii a Curgiuvin in del 1869.
* Mignee, ünii a Zel Bun Persigh in del 1869.
* Mirabel, ünii a Sena in del 1869.
* Mungiardin, ünii a Vilanöva in del 1878.
* Mota, ünida a Massalengh in del 1879.
* Pezzö di Cudazz, ünii a La Piev in del 1879.
* Pezzö, ünii a Vilavesch in del 1869.
* Turmu, ünii a Crespiadiga in del 1879.
* Trivulzina, ünida a La Piev in del 1879.
* Vidard, ünii a Marüd in del 1869.
* Vila, ünida a Zel Bun Persigh in del 1869.
* Vilarussa, ünida a Casalet in del 1870.

## XX secul
* Vitadun, ünii a Casal in del 1929.
* Zurlesch, ünii a Casal in del 1929.
### Nom müdaa
* In del 1902, *Marüd* el müda el nom in Castiraga Vidard.
* In del 1963, *Vilavesch* el müda el nom in Tavazzan cun Vilavesch.
* In del 1947 *Cà Ziman* (dopu una parentesi fascista cul nom de *Burgh Litori*), el müda el nom in Burgh San Giuvan.
## Vus curelaa
* Lod
* Quarter de Lod
* Vegg cumün de la Pruvincia de Milan
* Pruvincia de Lod
Fabi Vares

El **Fabi Vares** (*Fabio Varese* in Italian; Vares, 1570/1575 - Milan, 1630) l'è staa on poeta lombard e vun di primm autor de la litteradura milanesa.
## Biografia
De quell poeta chì se sa proppi poch e la pupart di notizzi biografigh vegnen de la soa opera.
Nassuu, come se capis de voeuna di sò poesii, a Vares, el partegniva a ona famiglia sciora e 'l vegniva dopo de tre sorell. El gh'ha avuu ona fioeura che ha ciamaa *Clara*, proppi come la soa mader.
A bon cunt, anca se l'era varesin, l'è semper vivuu a Milan, probabilment in de la zona del Verzee. L'è mort in del 1630 per la peste.
## I oper

L'ha scritt ona serie de poesii (canzon e sonett) tutt in Milanes, robba de la qual l'era molto content: el pensava de vess riessii a fà vegnì important el Lombard, compagn de l'Italian, lengua litteraria de tutt i gent de la penisola.
I sò poesii hinn polemigh e violent, indrizzaa però minga invers ai scior, ma a quei come lù, de la soa condizion. L'è consideraa ona sorta de poeta maledett *[[ante litteram]]*.
Voeuna di caratteristigh de la soa poetiga l'è quella de scrivess di sonett e poeu respond.
### Sonetti

### L'ortografia
L'ortografia doperada del Vares la gh'ha giamò on quai caratter de quella classiga (ann prima de la codificazion del Prissian prima e poeu del Maggi), anca se l'è nananmò precisa. In particolar, el sonn *oeu* el gh'ha minga ona definizion ciara, anca se i moderni tenden a rappresentàll con la lettera *û*.

## Vos correlaa
*Dialett milanes
*Litteradura milanesa
## Interprogèt
*Fabi Vares

**No m’ domandè de grazia donde stò
**El stall dovè te sté l'è da par tò
**Va' mò porca su i forch, va' che t'hó intes
**L’è tròpp el ver, te sé’ on dolz coion
**Al è on quaj trenta di che so' in preson
**Sopra una Speziara
**Scolté, se vorì rid, che ve vûj dì
**A' Suoi Compagni Musici
**In disprezzo
**Sopra le puttane
**Sopra l’impotenza amorosa]
**Descrizione della sua abitazione
**Sull'impotenza
**A una Signora che cantava di musica
**A un suo compadre che li voleva dar moglie


## Font
*Milanesiabella
Mumbai

**Mumbai** (Marathi: मुंबई, Mumbaī; **Bombay** prima del 1995) a l'è la capital del stat indian de Maharashtra, e l'è la cità indiana püssee granda. L'è anca la segunda cità püssee granda del mund, cunt 14 miliun d'abitant (2010). L'è anca la cità indiana püssee sciúra. 

## Cità gemelaa
*  Smirne, Türchia 
*  Karachi, Pakistan 
*  Londra, Regn Ünii 
*   Los Angeles, Stat Ünii d'America 
*  San Pederburgh, Rüssia 
*  Stocarda, Germania 
*  Yokohama, Giapun
Karachi

**Karachi** (Urdu: کراچی; Sindhi: ڪراچي *Karācī*; in lumbard: *Caraci*) a l'è la cità püssee granda del Pakistan, e la capital de la pruvincia de Sindh. L'è sitüada sü la costa meridiunala del paes, sül Mar Arabegh. La gh'ha püssee de 12 miliun d'abitant (2007).

## Cità gemelaa
*  Port Louis, Mauritius
*  Shanghai, Cina
*  Jedda, Arabia Saudita
*  Tashkent, Uzbekistan
*  Istanbul, Türchia
*  Smirne, Türchia
*  Houston, Stat Ünii d'America
Arcagna

**Arcagna** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun lodesan de Montanas.
## Stòria
La primma volta che sentom parlà de Arcagna l'è in del XII secol, quand che l'era on comun indipendent. Arcagna la gh'eva anca la frazion de Pantanasch.
Ai temp de Napoleon l'è stada frazion de Lod, poeu in del 1870 l'è stada unida a Montanas.
Al dì d'incoeu ghe viven circa 165 personn.
Caviaga

**Caviaga** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun lodesan de Cavenagh.
## Stòria
Caviaga l'è nominada per la prima volta in del 1225. Al temp l'era on comun autonom.
In del period napoleonigh Caviaga l'era vegnuda ona frazion de San Martin, anca se poeu l'ha trovaa de noeuv l'autonomia. In del 1841 a Caviaga gh'è staa tacca el comun de la Muzza.
L'union con Cavenagh l'è del 1869. Al d' d'incoeu i sò abitant hinn circa 375.

## Alter progett
Vidard

**Vidard** (*Vidardo* in Italian; *Vicodardum* in Latin) l'è voeuna di dò frazion principai del comun lodesan de Castiraga Vidard. L'è la sede comunal.
## Stòria
El nomm *Vidard* el ven foeura la prima volta in del 1130. L'era on comun indipendent a vocazion agricola.
El territori el partegniva al vescov de Lod, che in del XII secol l'ha daa ai Signor de Saleran. Dopo l'è finii sotta i feud di *Talenti Fiorenza*, de la marchesa *Luisa Castell* (che l'ha faa sù on gran palazzon) e di *Magg-Pizzagai*.
In del period napoleonigh l'è staa ona frazion de Sant Angel, poeu, cont el tornà di Austriegh, l'è vegnuu anmò indipendent.
In del 1869 Vidard e Castiraga hinn diventaa i dò part principai del noeuv comun de Marud, che poeu in del 1902 l'ha mudaa el nomm proppi in *Castiraga e Vidard*.
## Vos correlaa
* Castiraga
* Castiraga Vidard
Bornagh

**Bornagh** (*Bornago*) l'è ona frazion, e vun di duu centri principai, del comun milanes de Pessan con Bornagh. I sò sant patron a hinn San Corneli e San Ziprian.
## Storia
Fina al 1870 Bornagh l'era on comun autonom.
Al temp di piev, compagn de Pessan, el faseva part de la Piev de Gorgonzoeula, in del territori storigh de la Martesana.
## Vos correlaa
* Pessan
* Pessan con Bornagh
Garegnan

**Garegnan** (*Garegnano* in italian) l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia nord-ovest de la città, in del Municipi 8.

## Storia
Numm semm de l'esistenza de Garegnan a partì del 1346. In del 1349 l'è stada fada sù la Certosa de Garegnan, che al temp l'era in campagna verta, a ovest del borgh abitaa.
Ai temp di piev donca Garegnan l'era on comun autonom, che 'l faseva part de la Piev de Trenn.
Sotta Napoleon l'è staa unii a Milan, per poeu tornà indipendent cont i Austriegh.
In del 1869 l'è staa taccaa a Musocch, che poeu l'è vegnuu on quarter de Milan in del 1923. In del Noeuvcent, Garegnan l'è mudaa on fracch perchè l'è la zona indove l'è staa faa sù el cimiteri monumental, e al dì d'incoeu l'è part piena de la periferia milanesa. A Garegnan la se troeuva la via Certosa, voeuna di strad pussee important per vegnì a Milan di autostrad.

## Vos correlaa
* Certosa de Garegnan
Grecch

**Grech** (*Greco Milanese* in italian) l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia nord-est de la città, in del Municipi 2.

El se troeuva anca arent a la Martesana, prima de Gorla.

## Storia
Probabilment el nomm el ven de la famiglia *Greco*, che la dominava el territori.
Grech l'è staa a longh on comun autonom, che 'l faseva part de la Piev de Bruzzan. El sant patronn del paes a l'era el San Martin.
In del 1753 Grech l'è staa unii a Segnan, che però in del 1863 l'ha mudaa el sò nomm in *Greco Milanese*.
Infina, Grech l'è diventaa on quarter de Milan in del 1923.

## Strapòrt
La zona a l'è conligada cont la metropolitana, lign 1 e 3 cont i fermaa de Sondri e Rovereto.

### La stazion
A Milan la gh'è ona stazion di treni ciamada *Greco Pirelli* che però la se troeuva minga a Grech, ma a la Bicocca. La reson de questa robba l'è che al temp de la costruzion de la stazion, la Bicocca l'era on quarter de Grech.
Marcall cont el Cason

**Marcall cont el Cason** (pronuncia local: [ma'rkal 'kunt əl ka'zoɳ]; *Marcallo con Casone*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Marcall la se troeuva a òvest de Milan, vers el fiumm Tisin e donca vers el Piemont.
Marcall l'è gemellaa cont el comun frances de Bubry e con quell irlandes de Macroom.

## Stòria
El comun l'è compòst de quatter center:
*Marcall: i testimonianz stòrich sora i origin de Marcall hinn pròppi pòcch. Trai document pussee vegg in di quai troeuvom on riferiment precis a Marcall, regòrdom on diplòma de l'Enrich III del 1054 e 'l Liber Notitiæ Sanctorum Mediolanensis de Goffred de Busser (1280), indove l'è citada la gesa de Marcall. El 15 dicember 1651 Marcall l'è vegnuda indipendent, con l'avè pagaa 1890 lir milanes a la Camera Real per liberàss del vassallagg; ma on secol pussee tard el paes l'ha lassaa perd la soa libertà e l'è diventaa on feud del Ludovich Vitai. A partì del XIX secol fina a l'unidà italiana, Marcall la gaseva part de la Provincia de Pavia.
*Menedragh: comun fina al XIX secol, la comprendeva i sitt ciamaa Cason, Barch, Asmont e Cassina Noeuva. In de l'epoca napoleòniga Menedragh la faseva part del dipartiment de l'Olòna. In del 1859 l'ha ciappaa el nòmm de Cason. Al dì d'incoeu l'è voeuna di dò frazion reconossuu del comun de Marcall.
*Barch: l'è on borgh de origin longobarda. Al center la gh'è ona gesetta del XIII secol dedicada a San Michel Arcangiol, protettor di Longobard. 'Sto borgh piscinin l'ha viduu nass on illuster prelaa: el 18 april 1874 gh'è nassuu Monsignor Paolo Castiglioni, che l'è staa, duranta la soa carrera, president del Tribunal Ecclesiastich, vescov titolar de Famagosta e ausiliar de la diòcesi ambrosiana. L'ha participaa anca al conclave che l'ha vist elegg el Pio XII. Quand che l'è mòrt, el 19 marz 1943, l'ha voruu vess interraa pròppi a Barch, paes cont el qual l'ha semper tegnuu di legamm fòrt.
*la Marchesina ([marki'zina])

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Marcall cont el Cason l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Segunda Peder Capitel Trii

## Segunda Peder
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

← 2 Peder 2 • **2 Peder 3** •  1 Giuan 1 →
### Capitel Trii
1Chèsta l'è già, predilètt, la segunda letera che ve scrivi, in di quij dessedi cunt un regord la vostra ment s'cèta 2per regurdass i paroll che hinn staa predii di prufètt sant e 'l cumandamént del Signúr e Salvadúr travèrs i voster apostul, 3suratüt che savii che ghe vegnarànn in di ültim dì ghignard in ghignada, che narànn segund i lur propi desidéri 4e disarànn: «Due l'è la prumèssa de la sua vegnüda? Perchè, fin che hann durmii i pader, tütt el següta cumè fin del prenzipi de la creaziún.» 5Già che chèst el resta scundüü de lur vuluntariamént che i cel gh'eren de lungh témp, e la tèra d'aqua e travèrs aqua l'aveva furmaa insèma a la parola de Diu, 6per qual el mund l'era pö destrütt per vèss inundaa cunt aqua; 7E i cel e la tèra de adèss de la medema parola hinn metüü insèma cumè tesor, hinn tegnüü al fögh per el dì del giüdizi e de la destruziún di personn impi.
8E chèsta vöna cossa la duarìa minga stà scundüü a vialter, predilètt, che vün dì cun Diu l'è cumè mila agn e mila agn l'è cumè vün dì. 9El Signúr l'è no pédegh in de la prumèssa, cumè quij pensen pedegheza, ma l'è paziént cun vialter, perchè el vör no che quij mören ma che vann innanz al pentimént.
10Ma el dì del Signúr el vegnarà cumè un lader, in de qual i cel passarànn via cunt un frecass fort, e i elemént sarànn destrütt, essend brüsaa sü, e la tèra e i oper denter de lee sarà truada. 11Già che inscì tücc chèst coss sarànn destrütt, de quala qualitaa de persona gh'avii de vèss vialter--in di cumpurtamént sant e in di pietaa, 12intanta che spetii e fii in prèssa la vegnüda del dì de Diu in del qual i cel sarànn destrütt per vèss brüsaa e i elemént se deslenguen per vèss metüü al fögh. 13E nümm spetum növ cel e una növa tèra segund la prumèssa, in di quij la sta de cà la giüstizia.
14Dunca, predilètt, intanta che spetii chèst coss, che siuv diligént per vèss truaa senza smagia e culpa, in de la pas. 15E pensee de la paziénza del noster Signúr cumè salvéza, propi cumè 'l noster fradèll predilètt Paul el v'ha scrivüü, segund la sapiénza che la gh'è stada dada, 16propi cumè in de tücc i so leter, el en dis sü chèst coss, in di quij gh'è un quij cossa dificila de capì, i quij i tambúr e i instabij torgen, propi cumè i alter Scritür, a la lur propi destrüziún. 17Dunca, vialter, predilètt, già che sii staa visaa prima, vardeev, per chè burlii giò no, essend minga condott via a l'errúr di sceleraa, de la vostra propia cundiziún salda, 18e cressii in de la grazia e in de la cugnussénza del noster Signúr e Salvadúr Gesü Crist. A lü la gloria, adèss e al dì etern.



### Navigaziun
*Capitej de 2 Peder: Capitel 1 •  Capitel 2 • Capitel 3
*Inanz a 1 Giuan 1 →
Shanghai

**Shanghai** (la prununcia cureta in lumbard la saress: *Scian-hai*; in Cines: 上海; in Mandarin: *Shànghǎi*; in Shanghainese: *Zånhae*) a l'è la cità püssee granda de la Cina. L'è sitüada sü la costa urientala del paes, sül Mar Cines uriental, a la buca del Fiümm Azür. La gh'ha püssee de 19 miliun d'abitant (2009).

## Cità gemelaa
#### Africa
*  Casablanca, Maroch
*  Alessandria, Egitt
*  Windhoek, Namibia
*  Maputo, Muzambich
*  Algeri, Algeria
#### Asia
*  Yokohama, Giapun
*  Osaka, Giapun
*  Hamhung, Curea del Nord
*  Manila, Filipinn
*  Karachi, Pakistan
*  Cità de Ho Chi Minh, Vietnam
*  Busan, Curea del Süd
*  Haifa, Israel
*  Tashkent, Uzbekistan
*  Aden, Yemen
*  Dubai, Emiraa Arab Ünii
*  Colombo, Sri Lanka
*  Phnom Penh, Cambogia 
*  Nizhnevartovsk, Russia
*  Herat, Afghanistan
#### Europe
*  Milan, Italia
*  Rotterdam, Paes Bass
*  Zagreb, Croazia
*  Antwerp, Belgi
*  Gdansk, Pulònia
*  Piraeus, Grecia
*  Göteborg, Svezia
*  Amburgh, Germania
*  Marseja, Francia
*  San Pederburgh, Russia
*  Istanbul, Türchia
*  Porto, Portugàl
*  London, Regn Ünii
*  Espoo, Finlandia
*  Liverpool, Regn Ünii
*  Barcelona, Spagna
*  Oslo, Nurvegia
*  Constanţa, Rumania
*  Cuntea de Aarhus, Danimarca
*  Lefkosia, Cipru
*  Salzburg, Austria
*  Cork, Irlanda
*  Basilea, Svizzera
*  Borås, Svezia
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
*  Most, Repüblica Ceca

#### North America
*  Montreal, Canada
*  Santiago de Cuba, Cuba
*  Chicago, Stat Ünii d'America
*  San Francisco, Stat Ünii d'America
*  Winston-Salem, Stat Ünii d'America
#### Oceania
*  Distritt de Hauraki, Növa Zelanda
*  Dunedin, Növa Zelanda
*  Port Vila, Vanuatu
#### Sud America
*  Rosario, Argentina
*  Manaus, Brasil
*  São Paulo, Brasil
*  Valparaiso, Chile
*  Bogotá, Culumbia
*  Guayaquil, Ecuador
*  Lima, Perù
Carl George Fogarty

Ol **Carl George Fogarty** l’è nasìt a Blackburn ol prim de Löi del 1965 e l’è ü coridùr de móto ‘nglés che l’à enzìt per quàter vólte ol Campiunàt del Mónt de Superbike e per chèsto l’è ‘l coridùr de móto che l’à enzìt de piö ‘n Superbike. 

Ol sò nòm l’è ligàt a chèl de la Ducati, dezà che pròpe con chèsta móto, e per ès piö precìs co la Ducati 916 e co la Ducati 996, l’à enzìt i sò quàter tìtoi mondiài ‘n del 1994, 1995, 1998 e 1999 prima de ritiràs in del 2000.
Ma l’è ach ol coridùr che l’à enzìt piö córse de Superbike, dezà che l’è riàt prim per 59 vólte sö 220 gare de Superbike che l’à facc e fò sùra l’è riàt 109 vólte tra i prim trì e l’à ciapàt 21 pole position. Pròpe per chès-ce sò rizültàcc l’è stacc suernominàt *The King*, ol rè.
Blackburn (Lancashire)

**Blackburn** l'è öna sità che la se tróa in del nòrt èst de l'Inghiltèra e piö de precìs la se tróa 'n de la  contéa del Lancashire. In chèsta sità l'è nasìt ol coridùr de móto de la Superbike Carl Fogarty.
Blackburn

* Blackburn sità de la Scòsia in de la contéa del West Lothian.
* Blackburn sità de la Scòsia in de la contéa del Aberdeenshire.

* Blackburn, sità de l'Inghiltèra in de la contéa del Lancashire.

* Blackburn, sità di Stacc Ünìcc in del istàt del Missouri.
* Blackburn, sità di Stacc Ünìcc in del istàt del Oklahoma.
Engen

**Engen** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Costànsa. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 70.53 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Engen el se tróa a 'na altèsa de 531 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc



## Oter progècc
Costansa (DE-BW)

**Costansa** (*Konstanz* en todèsch; *Konschdanz* en alemà; *Costanza* 'n italià; *Constance* 'n fransés e 'nglés; *Constanza* 'n spagnöl; *Constança* 'n portoghés e català; *Constantia* 'n latì; *Kostnice* 'n céco) l'è 'na cità todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (*Landkreis*) de omònim. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 55.65 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Costansa la se tróa a 'na altèsa de 405 méter sura 'l leèl del mar e la se tróa sö le spónde del lach omònim sitüàt al cunfì co la Svìsera.

## Stória
En chèsta cità gh'è stat firmàt la Pace de Costansa 'ndèl 1183 'ntra l'Imperdùr Federico Barbarósa e i reprezentàncc de la Lega Lombarda.

Entrà 'l 1414 e 'l 1418 s'è tignìt el Concilio de Costànsa che tra i sò prim acc se regórda l'acüza de erezìa de Jan Hus e la sò ezecusiù brüzàt vif 'ndèla piàsa de Costansa 'ndèl 1415. 

## Persùne famùze
A Costansa gh'è nasìt el cont Ferdinand von Zeppelin, custrutùr dei i dirigìbii Zeppelin.

## Cità 'nzemelàde
*  **[[Fontainebleau]]** - Francia
*  **[[Lodi|Lòdi]]** - Italia
*  **[[London Borough of Richmond upon Thames|Richmond-upon-Thames]]**, Inghiltèra
*  **[[Tábor]]**, Repüblica Céca
*  **[[Suzhou]]**, Cina

## Galeria de foto


Archivi:Sonnenuntergang ueber Konstanz.jpg|Tramónt sö Constànsa (Juli 2006).
Archivi:Seestraße am Morgen.jpg|Panoràma de la Seestraße vésta del Inselhotel (Löi del 2006)
Archivi:Europabrücke Konstanz.JPG|El put vècc söl Réno de nòt (Setèmber del 2006)
Archivi:KonstanzBismTurm.jpg|La tór Bosmark
Archivi:KonstanzFriedhofshalle.jpg|La Jugendstil-Friedhofshalle 
Archivi:KonstanzWeihnachtsmarkt.jpg|El Mercàt de Nedàl söl lach
Archivi:Konstanz 01.jpg|Panoràma de Costànsa


## Riferimèncc



## Oter progècc
Prima Peder Capitel Trii

## Prima Peder
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Trii
1In de l'istèssa manéra, i miee gh'avarìen de sutametes a i propi marì, perchè, se quij übeden no la parola, travèrs el cumpurtamént di lur miee sénza la parola sarànn vadagnaa 2quand i varden el voster cumpurtamént pür in de pagüra. 3Del qual el gh'avarìa no de vèss l'intrècc di cavèj, el mètt inturna di bisgiù d'or o el mètt sü di vestii, 4ma el vèss üman scudun del cör in de l'urnamént incurutìbil del spirit mansüètt e quiett, la qual ò'è del gran valúr denanz de Diu. 5Già che inscì i donn sant che speren in de Diu s'hinn urnaa, cunt el sutametes a i propi marì, 6cumè Sara l'ha übedii Abraàm, e 'l gh'ha ciamaa signúr; de la qual sii staa devegnii fiöö--se fii el bén e gh'avii nigüna pagüra.
7In de l'istèssa manéra, i marì, stee de cà insèma cun la cugnussénza de lur, e dee l'unúr cumè al vas püssee dèbul, a la fèmina, cumè anca ered insèma a la grazia de la vita, perchè i voster preghee sien minga impedii.
8E finalamént, che tücc sien d'acord, sien simpategh, vören bén i fradèj, gh'hann cumpassiún, sien gentil, 9e paghen minga indree mal per mal o ufésa per ufésa, ma al cuntràri benedisen, perchè al chèst sii staa ciamaa per eredità benediziún.
10Già che
«Lü che 'l desidéra a vurì bén la vita e vedè bonn dì el gh'avarìa de fàss tasè la lengua de mal e laver de parlà fufigna,
11el gh'avarìa de vultà via de mal e fà el bén,
e cercà la pas e nànn adree.
12perchè i ögg del Signúr hinn sü i giüst,
e i so urègg hinn sü i lur uraziún,
e la ghigna del Signúr l'è cuntra lur che fann el mal».
13E chi l'è che 'l fa el mal a vialter se devegnii zelant del bén? 14Ma se anca patii per la giüstizia, sii beàtt. Che gh'avii no de 'vègh pagüra de lur, né metiiv sott-sura; 15e fee sant Crist cumè Signúr in di voster cör, e che sii semper prunt a una defésa a chissessìa ve dumanden resún de la speranza che l'è in de vialter, 16ma cun ümiltaa e pagüra, cunt una bona cuscénza, perchè quand sii slenguasciaa, sien vergugnaa lur che ve strapénen el voster bun cumpurtamént in de Crist. 17Già che l'è mèj, se l'è la vuluntaa di Diu, che patuv perchè fii el bén invéci de perchè fii el mal. 18Perchè anca Crist una völta l'ha patii per i pecaa, giüst per in giüst, perchè 'l ve mena a Diu, essend faa mort a la carna ma daa la vita al Spirit; 19in del qual l'è naa e l'ha predegaa anca a i spirit in de presún, 20perchè hann übedii no prima quand la paziénza de Diu l'ha speciaa, in di dì de Nuè, intanta che 'l maniva l'arca, in de la qual i poch, l'è de dì che vott anemm, hinn salvaa per l'aqua. 21A chèst mudel l'è 'l batésim che adèss el ve salva (no el tö via el bordegh de la carna ma la dumanda d'una bona cuscénza a Diu), travèrs la resüreziún de Gesü Crist, 22che l'è a la drita de Diu, depus che l'è naa a i cel, e sutametüü a se medemm angiul, auturitaa e puténz.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Düü
*Inanz a Capitel Quater →
*A l'indes
Bahlingen am Kaiserstuhl

**Bahlingen am Kaiserstuhl** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Emmendingen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 12.66 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Bahlingen am Kaiserstuhl el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra a 'na altèsa de 217 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Prima Peder Capitel Quater

## Prima Peder
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Quater
1Dunca, già che Crist l'ha patii in de la carna, anca vialter armeev de l'istèss pensee: che lü che 'l pat in de la carna l'ha desmetüü del pecaa, 2per viv el témp che 'l resta in de la carna pü a i desidéri di omen ma a la vuluntaa de Diu. 3Già che el témp che l'è passaa via l'era assee per fà la vöja di naziún--quand sii naa in di spüduratézz, i desidéri, i smitt, i baldori, i baracad, e i idolatri ilegàj. 4Per chèst hinn surprés che currii no insèma a l'istèss ecèss de trasada spiritüala, e ve biastemien, 5lur che darànn resún a Lü che l'è prunt a giüdegà i viv e i mort, 6Già che per chèst l'è stada nunziada la bona nuèla anca a i mort, che, intanta che hinn giüdegaa in de la carna cumpagn di omen, viven in del Spirit cumpagn de Diu.
7E la fin de tüsscoss l'è vegnüda vesina. Dunca, gh'avii de vèss giüst e muderaa de cuu a i uraziún; 8suratütt, gh'avii de 'vègh un bén fort, el vün per i alter, perchè 'l bén el quata un badalücch de pecaa; 9gh'avii de ricev  el vün vèrs i alter sénza 'l barbutà; 10cumè ognidün l'ha ricevüü un regall, serviiven el vün a i alter cumè bonn massee de la grazia variada de Diu. 11Se quajdün el parla, cumè i uracuj de Diu; se quajdün el serv, cumè de la forza che Diu el furn--perchè in de tütt el sia daa gloria Diu per Gesü Crist, che l'è la gloria e la puténza in di sècul di sècul. Amen.
12Predilètt, gh'avii minga de vèss surprés del brüsà intra vialter quand el ven per pruàv, cumè una cossa balénga che la süced a vialter, 13ma in quant fii part di patimént de Crist gh'avii de vèss pièn de letizia, perchè anca in de la revelaziún de la sua gloria siuv pièn de letizia e alegrìa. 14Se sii insültaa in del nomm de Crist, sii beàtt vialter, perchè 'l Spirit de la gloria e de Diu el requia sü vialter. 15Già che nigün de vialter gh'avarìa de patì cumè assassin o lader o vün che 'l fa mal o cumè duturún; 16ma se cumè un Cristian, el gh'avarìa no de 'vègh vergogna, ma el gh'avarìa de dà gloria a Diu in de chèst nomm! 17Perchè l'è 'l témp in del qual el cumenza 'l giüdizi de la cà de Diu; e se prima de nümm, che sarà la fin de lur che übeden no al vangel de Diu?
18E «se 'l giüst l'è a malapèna salvaa,
due 'l cumparà l'impi e 'l pecadúr?
19Dunca, anca quij che paten segund la vuluntaa de Diu gh'avarìen de cunfidà i lur anemm al Creadúr fedél, in del fà del bén.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Trii
*Inanz a Capitel Cinch →
*A l'indes
Prima Peder Capitel Cinch

## Prima Peder
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Cinch
1Dunca, a dumandi i anzián intra de vialter, mì che sun anzián cun vialter e testimun di patimént de Crist, e anca che faruu part 
de la gloria che l'è dree a vèss revelaa; 2tegnii el rosc de Diu intra vialter, no per forza ma vuluntari denanz de Diu, no per una mangerìa ma vulentéra, 3né cumè tegnend in de südiziún la vostra purziún di personn ma devegnend esempi del rosc; 4e quand el sarà revelaa el Prénzip di pastúr utegnarii la curona de la gloria che la se sföja no.
5In de l'istèssa manéra, giüìtt, sutametiiv a i anzián. E vestiiv tücc d'ümiltaa el vün vèrs i alter, perchè
«Diu el s'uponn ai arugant, ma ai ümil el da grazia».
6Dunca, ümilieev suta la man puténta de Diu, perchè la ve lev in alt a témp, 7e tree ogni voster preucüpaziún sü Lü, perchè vialter gh'impurtii a Lü.
8Che siuv muderaa e stee sü. El voster nemìs, el diàul, el camina, cumè un leún rügend, cercand de majà. 9Resisteel, sald in de la féd, già che savii che i 'stèss géner di patimént se cumpen in de la vostra fradelanza in del mund. 10e 'l Diu de ogni grazia, che 'l v'ha ciamaa a la sua gloria etèrna in de Crist, despö che avarii patii per pocch témp, Lü medemm ve farà perfètt, sald, fort, stabil. 11A Lü sia la puténza per sémper. Amén.
12Per Silvàn, noster fradèll fédel, cumè mì ghe pensi, huu scrivüü cürtamént, pregand e dand testimoni che chèsta l'è la vera grazia de Diu; in de lee stee sald. 13Lee che l'è a Babilòn, che l'è scernida insèma, la ve salüda, e anca March, el mè fiöö. 14Salüdeev el vün i alter cunt un basìn de bén. Pas a vialter tücc che sii in de Crist.
 


### Navigaziun
*← Indree a Capitel Quater
*Inanz a Segunda Peder Capitel Vün →
*A l'indes
Orghen (strümènt)

L**'Orghen** (del Grech όργανον – organon, "orghen, istrüment, ütènsil") a l'è un istrüment müsical de la fameja di aerofen che l'è sunaa cunt vüna o püssee taster, ciamaa *manuaj* e una pedalera. El sò sun al vegn föra di cann, de metal o de legn, ch'a hinn lungh, grand e faa in manera diferenta a segunda dela nota e del timber.
L'orghen a l'è fundamental per la müsega sacra e per la litürgia religiusa.
A gh'è di istrüment, cume l'harmonium e l'orghen Hammond, ch'a hinn derivaziun de l'orghen ch'en ocupen de men de spazi e custen de men.
Reichenbach

en Germània:
* **[[Reichenbach im Vogtland]]**, cità todèsca del circondàre de Vogtlandkreis, Sasònia
* **[[Reichenbach/O.L.]]**, cità todèsca del circondàre rüràl de Görlitz, Sasònia
* **[[Reichenbach an der Fils]]**, cümü todèsch del circondàre rüràl de Esslingen, Baden-Württemberg
* **[[Reichenbach am Heuberg]]**, cümü todèsch del circondàre rüràl de Tuttlingen , Baden-Württemberg
* **[[Reichenbach (Cham)]]**, cümü todèsch del circondàre rüràl de Cham, Baviera
* **[[Reichenbach (Kronach)]]**, cümü todèsch del circondàre rüràl de Kronach, Baviéra
* **[[Reichenbach (Birkenfeld)]]**, cümü todèsch del circondàre rüràl de Birkenfeld, Renània-Palatinàto
* **[[Reichenbach-Steegen]]**, cümü todèsch del circondàre rüràl de Kaiserslautern, Renània-Palatinàto
* **[[Reichenbach (DE-TH)]]**, cümü todèsch del circondàre de Saale-Holzland-Kreis, Türìngia

en Svìsera:
* **[[Reichenbach im Kandertal]]**, cümü svìser del Canton Berna
Altdorf

En Svìsera:
* **[[Altdorf (UR)]]**, cità de la Svìsera centràl, capitàl del Canton Uri
* **[[Altdorf (SH)]]**, ex-cümü del Canton Sciafüsa, adès integràt endèl cümü de Thayngen. 

En Germania:
* **[[Altdorf bei Nürnberg]]**, citadìna del cìrcol rüràl de Nürnberger Land, Baviera
* **[[Altdorf (Landshut)]]**, cümü del cìrcol rüràl de Landshut, Baviera
* **[[Altdorf (Böblingen)]]**, cümü del cìrcol rüràl de Böblingen, Baden-Württemberg
* **[[Altdorf (Esslingen)]]**, cümü del cìrcol rüràl de Esslingen, Baden-Württemberg
* **[[Altdorf (DE-RP)]]**, cümü del cìrcol rüràl de Südliche Weinstraße, Renània-Palatinàto
Trepall

**Trepall** (*Trepalle*) l'è ona frazion del comun valtellines de Livign, in de la Provincia de Sondri. L'è vun di sitt abitaa pussee in alt d'Europa dopo de Juf, in Svizzera: de fatt el se troeuva a 2069 meter sora el nivell del mar.
El se troeuva arent al confin cont i Grison.
## Vos correlaa
* Livign
* Juf
Weißenhorn

**Weißenhorn** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, del distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Svevia. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Nöa Ulma. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 53.69 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Weißenhorn el se tróa a 'na altèsa de 501 méter sura 'l leèl del mar a póch chilòmetri de le cità de Ulma e Nöa Ulma, arènt al cunfì 'ntra la Baviera e 'l Baden-Württemberg.


## Riferimèncc
Marmolada

La **Marmolada** (Marmoleda ‘n ladì) l’è ü mut, o per ès piö precìs l’è ün insèma de mucc, de pónte e de crèste, che i se tróa tra la pruìnsa de Trènt e la pruìnsa de Belü.
La Marmolàda, co i 3.343 méter söl lièl del mar de la Pónta Penia, l’è la sìma piö ólta di Dolomìti e fò sura l’a gh’à ‘l giasér piö grant di Dolomìti: pròpe per chèste sò particolarità l’è suernominàda “la regina di Dolomìti”.
Ol giasér ‘l se tróa a roèrs, cioè de la banda a mut (nòrt) e apéna sóta ‘l giasér l' se tróa 'l pas Fedaia e ‘l lach Fedaia che i sepàra la Al de Fasa che l’è ‘n pruìnsa de Trènt da la Al Petorina che l’è ‘n pruìnsa de Belü ‘n Vèneto.

## Per scià
Per scià sö la Marmolàda gh’è de ciapà trè fünivìe che, öna dré l’ótra, i part da Malga Ciapela (1.446 m.) e i rìa sö ‘nfina a Pónta Ròca a 3.269 méter. Fina a la fì del sécol XX s’pödìa rià sö ‘nsìma pò a partì dal Fedàia e s’pödìa scià pò töt l’estàt.

## I prim a rià sö ‘n sìma
I prim a rià sö ‘n sìma a la Marmolàda i è stacc ol 28 de Setèmber del 1864 ol grant iscaladùr aüstrìaco Paul Grohmann e dò güide de Cortìna, ‘l Angelo Dimai e ‘l Fulgenzio Dimai. Chès-ce trì scaladùr i è pasàcc da la banda a roèrs, ‘ndóe gh’è ‘l giasér, menimà ‘l versànt piö periculùs e complicàt de scalà l’è chèl metìt a mesdé, ‘ndóe i pàsa i funivìe e ‘ndóe gh’è öna parét de préda de quàze 1.000 méter de dislièl.
Alpirsbach

**Alpirsbach** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Freudenstadt. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 64.55 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Alpirsbach la se tróa a 'na altèsa de 441 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Bad Rippoldsau-Schapbach

**Bad Rippoldsau-Schapbach** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Karlsruhe. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Freudenstadt. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 73.14 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Bad Rippoldsau-Schapbach el se tróa a 'na altèsa de 410 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Ottenbach

* **[[Ottenbach (ZH)|Ottenbach]], cümü del [[Canton Zürigh]], [[Svizzera]]
* **Ottenbach, cümü del circondàre de Göppingen, Baden-Württemberg, Germania.
Gwenn Ha Du

La **Gwenn Ha Du** l’è la bandéra de la Bretàgna che l'è nasìda in del 1923 ‘nventàda dal Morvan Marchal che 'l s’è ispiràt a i bandére de la stòria brétone, sia al istèma col armelì, sia al Kroaz Du che l’éra öna crùs nìgra sö fónt biànch dovràda dal Dücàt de Bretàgna sö la fì del Médio Éf, quand l'éra ü stat indipendènt e che l'è ligàda ach a la Baner Peran cornuaiéza.

La bandéra de la Bretàgna l’è isé ciamàda per i culùr che la gh’à, de fati la bandéra l’è facia con ü quàrt con di armelì stilizàcc e töt ol rèst l'è a bànde nìgre e biànche: *Gwenn Ha Du* ‘n lèngua brétone 'l völ dì pròpe *biànch e nìgher*.
Wangen

* **[[Wangen im Allgäu]]**, cità del cìrcol rüràl de Ravensburg, Baden-Württemberg, Germania;
* **[[Wangen (DE-BW)|Wangen (bei Göppingen)]]**, cümü del cìrcol rüràl de Göppingen, Baden-Württemberg, Germania;
* **[[Wangen (SZ)|Wangen]]**, cümü del Canton Svit, Svizzera;
* **[[Wangen an der Aare]]**, cümü del Canton Berna, Svizzera;
* **[[Wangen bei Olten]]**, cümü del Canton Soleta, Svizzera.
Talheim

* **[[Talheim (Heilbronn)|Talheim]]**, cümü todèsch del circondàre de Heilbronn, Baden-Württemberg;
* **[[Talheim (Tuttlingen)|Talheim]]**, cümü todèsch del circondàre de Tuttlingen, Baden-Württemberg;
Erlenbach

* **[[Erlenbach (DE-BW)|Erlenbach]]**, cümü todèsch del circondàre de Heilbronn, Baden-Württemberg;
* **[[Erlenbach am Main]]**, citadìna todèsca del circondàre de Miltenberg, Baviera;
* **[[Erlenbach bei Kandel]]**, cümü todèsch del circondàre de Germersheim, Renània-Palatinàto;
* **[[Erlenbach bei Dahn]]**, cümü todèsch del circondàre de Südwestpfalz, Renània-Palatinàto;
* **[[Erlenbach bei Marktheidenfeld]]**, cümü todèsch del circondàre de Main-Spessart, Baviera;

* **[[Erlenbach im Simmental]]**, cümü svìser del Canton Berna;
* **[[Erlenbach (ZH)|Erlenbach]]**, cümü svìser del Canton Zürigh.
Rheinfelden

* **[[Rheinfelden (DE-BW)|Rheinfelden]]**, citadìna todèsca del circondàre de Lörrach, Baden-Württemberg;
* **[[Rheinfelden (AG)|Rheinfelden]]**, cità svìsera del Canton Argovia;
* **[[Rheinfelden (distret)|Distrèt de Rheinfelden]]**, entità aministratìva del Canton Argovia, en Svìsera.
Aristotel

L’**Aristotel** (Ἀριστοτέλης/*Aristotélēs* in gregh antigh; *Aristoteles* in latin: Stagira, 384 a. C. - Calcid, 322 a. C.) l'è staa on filosof gregh intra i pussee important e cognossuu. La soa influenza la s'è sentuda in tutta la storia de la filosofia, soratutt in del Medioev e in del primm Umanesim. Despess, el sò l'è staa vist 'me on sistemma filosofigh alternativ a quell del sò majester Platon. Per esempi, la concezion geocentriga de l'Univers, insemma a quella del Caludi Tolomee, l'è stada trada giò con proeuv zientifigh domà in del secol qd17.

L'ha fondaa el Lizee a Atenna e l'è staa el prezettor del rè Lissander el Grand de Macedonia.

## I oeuver prenzipai
El nomm di oeuver hinn in Latin perchè l'è quell cont el qual a hinn pussee cognossuu. Come se pò vedè di titoi, l'Aristotel l'ha indagaa la pupart di robb che se saveven in quei temp là.
*De anima
*De cælo
*Ethica Nicomachea
*Historia animalium
*Metaphysica
*Metereologica
*Physica
*Politica

## Vos correlaa
*Platon
*Filosofia
*Aristotelismo
*Filosofia scolastiga
Lamènt sül Crìst Mort

El **Lamènt sül Crìst Mort** (in Itagliàn *Compianto sul Cristo Morto*) l'è un'opera de teracòta de Niccolò dell'Arca (1435-1494) in del santüari de *Nostra Signora della Vita*, a Bulògna a dü pàsi da Piàsa Magiùr.

## Storia de l'opera

Se sa nò l'ann sicür quand Niccolò dell'Arca l'ha fài l'opera, prubabilmènt tra el 1463 e'l 1490.

L'opera l'è cumposta da sètt stàtüe de grandèsa natüral, tüte de tera-cota, e anca un po' culurade, anca se el temp l'ha sbiadìd i culùr.

Gesü l'è in mès, slungàd giù cun la testa insül cüsin. Le dù Marie i'enn disperade cui vestìd in mès al vent. La Madòna l'è püsè tranquila e San Giuànn el crida in silènsi.

L'ünica figüra diferenta l'è un omm, a sinistra, in snöch, che prubabilmènt l'è quel che l'ha cumisiunàd tüta l'opera.

## Bibliugrafia
* Pierluigi De Vecchi ed Elda Cerchiari, *I tempi dell'arte*, volume 2, Bompiani, Milan 1999. ISBN 88-451-7212-0
* Francisco Giordano, *L’Oratorio di Santa Maria della Vita. Antichi documenti e rilievi*, in "Strenna Storica Bolognese", XLIX, 1999

## Ligam de föra

* Tütt i ''Lamènt'' de tera-cota del sècul XV
* Alfonso Lombardi, Foto del ''Compianto'' de Bulògna
Marin Mersenne

**Marin Mersenne** (Oizé, 8 de setèmber del 1588 – Parìgi, 1 de setèmber del 1648) l'è stat en teòlogo, filòzof e matemàtich fransés. L'è cunusìt suratöt per i nömer ciamàcc nömer de Mersenne.

## Biografìa
Nasìt a Oizé de genitùr de estrasiù ümil, Marin l'è stat edücàt a Le Mans e 'ndèl colégio dei gezuìti de La Flèche, endóche 'l g'ha cunusìt el Cartézio. Endèl 1611 el s'è fat frà del ùrden dei Frà mìnimi, de dòpo i stüde de teologìa e de lèngua ebràica, el g'ha risiìt i vóti definitìf a Parìgi 'ndèl 1613.

Per en pó de tép el g'ha 'nsegnàt filozofìa a Nevers, ma l'è rientàt a Parìgi 'ndèl 1620, endèl convènt de L'Annonciade. Ché, 'nsèma a personàgi 'nportàncc e brilàncc compàgn de Cartézio, Pascal e Gilles Personne de Roberval, el s'è dedicàt al stüde de la matemàtica e de la müzica. El g'ha tignìt corespondènsa co stüdiùs del sò tép, compàgn de Giovanni Battista Doni e Constantijn Huygens. El g'ha püblicàt dei scrìcc teològich compàgn de 'l *Quaestiones celeberrimae in Genesim* (1623), *L'Impieté des déistes* (1624), e *La Vérité des sciences* (1624).

L'è mórt endèl 1648 per le conseguènse de 'na opersiù chirürgica.

## Atività
Mersenne al dé d'encö l'è regordàt suratöt per i sò nömer prim, ma la matemàtica l'è mìa stàda 'l cèntro de le sò atività. El g'ha scriìt apò de teorìa de la müzica e de teologìa. El g'ha cüràt le edisiù de Euclìde, Archiméde de de 'n quach óter matemàtich gréco, ma 'l sò contribùto piö grànt l'è stàda la sò corespondènsa che 'l g'ha ìt co le personalità de la scènsa e de la matemàtica del sò tép. Endèn época 'ndóche ezistìa gnemò le rivìste de scènsa, Mersenne el g'ha ìt la funsiù de veìcol per la circolasiù de informasiù e scopèrte.

La sò atività filozòfica l'è caraterizàda de 'na grant erüdisiù e de 'n ortodosìa 'n grant rigurùza. Importànta l'è la sò diféza del Cartézio, del quàl l'è stat agènt a Parigi, e che 'l g'ha vizitàt quan che l'ìa 'n Olanda. El gh'à portàt a Parìgi 'l manuscrìt de le *Meditasiù* e 'l n'à difindìt l'ortodosìa cùtra le crìtiche. Piö tàrde 'l g'ha abandunàt el pensér speculatìf e l'è turnàt a la ricérca scentìfica, en particolàr a la matemàtica, la fìzica e l'astronomìa. El piö cunusìt de le sò òpere de chèsto perìodo l'è *L'Harmonie universelle* (1636), sö la teurìa de la Müzica e dei strumèncc müzicài

## Bibliografìa
### Òpere del Mersenne
**Euclidis elementorum libri*, etc. (Paris, 1626)
**Les Mécaniques de Galilée* (Paris, 1634)
**Questions inouies ou recreations des savants* (1634)
**Questions théologiques, physiques*, etc. (1634)
**Nouvelles découvertes de Galilée* (1639)
**Cogitata physico-mathematica* (1644)
**Universae geometriae synopsis* (1644)

## Óter progècc
Bad Peterstal-Griesbach

**Bad Peterstal-Griesbach** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Friburgh. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Ortenaukreis. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 41.24 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Bad Peterstal-Griesbach el se tróa a 'na altèsa de 393 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Achern

**Achern** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Ortenaukreis. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 65.24 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Achern la se tróa a 'na altèsa de 145 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Serciaa

**Serciaa** (*Cerchiate*) l'è ona frazion del comun milanes de Per. L'è traversada de l'Olona.
## Storia
In del Medioev l'era on feud del Monastee de San Maurizzi a Milan. La prima volta che se sent parlà de Serciaa l'è in del 1148, quand che 'l papa Eugeni III l'ha confermaa a la badessa del monastee milanes el possediment del paes de *Circolate*.
L'è staa a longh on comun indipendent, che 'l faseva part de la Piev de Trenn e 'l gh'eva ona frazion ciamada Serciarell.

In del 1928 la gh'è stada la fusion cont el comun de Per, anca se i abitant de Serciaa voreven vess taccaa a Rò.
## Vos correlaa
* Per
* Serciarell
* Piev de Trenn
## Referenz
Michael Faraday

**Michael Faraday**, (Newington, 22 de setèmber del 1791 - Londra, 25 de óst del 1867) l'è stat en fìzich e chìmich inglés che g'ha stüdiàt l'eletromagnetìsmo e l'eletrochìmica. 
L'ìa discèpol del chìmich Humphry Davy e l'è cunusìt suratöt per la scopèrta de l'indusiù eletromagnética, che g'ha pirmitìt la custrusiù de generadùr e mutùr elètrich, e de le légi de l'eletròlizi. Per chèste sò scopèrte l'è cunsideràt el fondadùr de l'eletromagnetìsmo e de l'eletrochìmica. 

Endèl 1831 el g'ha desegnàt el càmpo magnétich entùren a 'n cundutùr endèl quàl pàsa 'na corènte elètrica (zà scuprìt de Oersted), e 'l stès an el g'ha scuprìt l'indusiù eletromagnética, el g'ha dimustràt l'indusiù de 'na corènte elètrica per mès de 'n ótra, e 'ntroducìt el prensépe de le lìnee de fórsa , per reprezentà i càmp magnétich.

## I dò légi del Faraday

En chèsto prim perìodo, el g'ha apò 'nvestigàt sùra l'eletròlizi e 'l g'ha scuprìt le dò légi fondamentài che pórta 'l sò nòm:

* La màsa de sostànsa liberàda endèn'eletròlizi l'è diretamènt prupursiunàla a la quantità de eletricità che gh'è pasàt endèl electròlito **masa = equivalènt eletrochìmich, per la 'ntensità e per el tép (m = c I t)**

* Le màse de sostànse diferènte liberàde de la stèsa quantità de eletricità i è diretamènt prupursiunài ai sò pézi equivalèncc. 

Co le sò scopèrte gh'è stat fat en pas fondamentàl endèla comprensiù de l'eletricità endèl momènt che s'è capìt che 'l magnetìsmo 'l prodùce eletricità per mès del müimènt. 

## Ol Farad

La cumunità scentìfica la g'ha dedicàt l'ünità de mizüra del *[[farad]]*, (F), che 'l corespónt a l'ünità de capacità elètrica del Sistema internasiunal de le ünità de mizüra. L'è definìda come la capacità de 'n cundutùr che al cargàl condèna càrica de 'n culomb, el ciàpa 'l potensiàl eletrostàtich de 'n vòlt. El sò sìmbol l'è la F.

## Riferimèncc