Triticum

El **Triticum**, l'è 'n zèner botànich de la famìa de le Poaceae. L'è 'l zèner endèl quàl gh'è dét el formét (dür e tèner) e 'l far.

## Urìgin del nòm
La paròla *Triticum*, la fà riferimènt a l'operasiù che se fà per separà i grà de formét de la pùla e de la pàia. Triticum el völ dì, "(el cereàl) che bizògna tribià (per püdì cönsömàl)"; isé come el mèi el vé del latì *milium*, che öl dì "masnàt", cioè, "(el cereàl) che bizògna masnà (per püdì cönsömàl)".

## Sistemàtica

La clasificasiù del zèner *Triticum* l'è cumplicàda e l'è stàda l'ogèt de divèrsi stüde; la clasificasiù de van Slageren l'è chèla piö recente e al dé d'encö l'è acetàda de la piö part dei stüdiùs. En piö, en quach stüdiùs el g'ha sügerìt de ünificà 'l zèner *Triticum* col zèner *[[Aegilops]]* perchè de spès le spéci de chèsti dù zèner le pöl ibridàs e dà dèle piànte che pöl reprodücìs. Per chèste rizù, se pöl troà dèle citasiù de ótre spéci che aparté al zèner *Triticum*, che adès i è declasàde al rànch de sotaspéce o asegnàde al zèner *Aegilops*.

El zèner *Triticum* el g'ha dét 6 spéci clasificàde en bàze al leèl de ploidìa (cioè al nömer de cromozòmi che gh'è 'ndèl genòma) e a la cumpuzisiù genòmica.

Dò spéci i è diplòidi, có 14 cromozòmi, dò i è tetraploidi có 28 cromozòmi e dò i è ezaplòidi có 42 cromozòmi.
 
* El *[[Triticum monococcum]]* (diplòide có genòma A m ) el g'ha dò sotaspéci: *T. monococcum aegilopoides*, salvàdech, e *T. monococcum monococcum*, cultiàt e comercializàt col nòm de *far pesèn*;
* El *[[Triticum urartu|T. urartu]]* (diplòide có genòma A) el gh'è apéna al stòto salvàdech. I genòmi de *T. monococcum* e *T. urartu* i se 'nsomèa fés ma le dò spéci i è cunsideràde separàde perchè se le se fecónda 'ntra de lùre le dà mìa de le piànte fèrtii;
* El *[[Triticum turgidum|T. turgidum]]* (tetraplòide có genómi BA), comercializàt cóme formét dür, l'è 'l rezültàt de l'ibridasiù de 'na spéce de la lìnea evolutìva del *[[Aegilops speltoides]]* e 'l pòlen del *T. urartu*. El *T. turgidum* el g'ha divèrse sotaspéci de le quàle le piö 'mportànte i è 'l *T. turgidum dicoccoides* (ciamàt apò *[[Triticum dicoccoides]]*), che l'è la fùrma de la quàl gh'è stat demestegàt el *[[Triticum dicoccum|T. dicoccum]]* (o *Triticum turgidum ssp. dicoccum*), cultiàt e comercializàt col nòm de *far*. De chèsta spéce gh'è stat derivàt el formét dür (*Triticum durum* o *T. turgidum ssp. durum*). Apò a 'l *Kamut®* el par che 'l fàghes part de chèsta spéce e precizamènt de la sotaspéce *T. turgidum ssp. turanicum* o *T. turgidum ssp. polonicum*;
* El *[[Triticum timopheevii|T. timopheevii]]* (tetraplòide có genomi GA), che 'l se 'nsomèa fés al *T. turgidum* ma l'è 'l rezültàt de l'ibridasiù piö recènte 'ntra l**Aegilops speltoides'' e 'l pòlen de ''T. urartu''. Quan che vé interfecondàt, ''T. turgidum'' col ''T. timopheevii'' i da mìa 'na progénie fèrtil e per chèsto le vé cunsideràde spéci diferènte. El ''T. timopheevii'' el g'ha dò sotaspéci: el ''T. timopheevii ssp. armeniacum'', fùrma salvàdega de la quàl gh'è stat demestegàt 'na fùrma cultiàda endèn quach regiù del [[Caucaso]], el ''T. timopheevii ssp. timopheevii'';
* El ''[[Triticum aestivum|T. aestivum]]'' (ezaplòide có genòmi BAD) l'è deriàt de l'ibridasiù de 'na sotaspéce cultiàde de ''T. turgidum'' e 'l pòlen de 'na spéce salvàdega, l**Aegilops tauschii*. Töte le sótaspéci i è cultiàde ma le piö 'mportànte i è 'l [[formét tèner]] e la [[spèlta]];
* El *T. zhukovskyi* (ezaplòide có genòmi GAA<sup>m </sup>) l'è deriàt de l'ibridasiù 'ntra *T. timopheevii timopheevii* e 'l pòlen de *T. monococcum*. Apò a chèsta la ezìste apéna come fùrma cultiàda e se la tróa endèn quach regiù del [[Caucaso]].

=== Tabèla de le spéci de *Triticum*===


*'Nota :*' Quan che gh'è mìa 'n nòm endèla colòna «nòm popolàr» völ dì che gh'è nisü nòm popolàr per chèla spéce lé.

== Alimentasiù ==
El [[formét dür]] e 'l [[formét tèner]] i è tra i cereài piö dopràcc per l'alimentasiù de l'[[òm]]. El formét dür el g'ha piö tàte proteìne de chèl tèner. Col formét dür se fà sö dele sémole e semolàcc de granülàt gròs cói spìgoi nècc, envéce col formét tèner se fà sö dele farìne de granülàt srotondàt. El formét dür l'è dopràt suratöt per fà sö la [[pàsta]] (ma apò a sèrte tìpi de [[pà]]), chèl tèner l'è dopràt per fà suratöt el pà e la pàsta a l'[[öf]].

==Stória==
Le piànte del zèner Triticum i è stàde 'ntra le prìme a éser cultiàde de l'òm. El cèntro de la demestegasiù l'è stat identificàt, dei archeòlogi, en divèrse località 'ntra i mucc de l'[[Iran]] e de l'[[Anatolia]], 'nfìna a rià sö la còsta de la [[Palestina]] e 'ndèle ài del [[Tigri]] e del [[Eufrate]], che pò l'è la zòna che gh'è stat definìt "Mezalüna fèrtil". 

I archeologi e i stòrich i g'ha mitìt en evidènsa l'importànsa del ruòle che i g'ha ìt el formét e 'l far endèla formasiù de organizasiù piö complèse. Se le verdüre le pöl véser cultiàde apò de nùclei nòmadi, el formét, co le cundisiù climàtiche de la àl del Tigri e del Eufrate, le g'ha ubligàt i prim òm che g'ha cultiàt el formét a fa sö 'na rét de canài per fa rènder de piö la cultüra, a fa sö le prìme cità difindìde de mür per difènder el racólt, a organizà dèi ezèrciti per difènder el teretóre irigàt dei nùclei de nòmadi, ecc. La cultiasiù dei formécc la g'ha ubligàt l'òm a organizà i prim ezèmpe de società civìl.


==Bibliografìa== 
*Harlan Jack R., *Crops and man*, American Society of Agronomy, Madison 1975 
*Haudricourt André  G., *L'homme et les plantes cultivées*, Gallimard, Paris 1943
*Helbaek Hans, *Domestication of Food Plants in the Old World*, in Science, vol. 130, 3372, aug 1959
*Jardé Auguste F., *Les céréales dans l'antiquité grecque*, Paris 1925
*Jasny Naum, *The Wheats of Classical Antiquity*, Baltimore 1944
*Messedaglia Luigi, *Per la storia dell'agricoltura e dell'alimentazione*, Piacènsa 1932
*Morgan Don, *Marchants of grain*, New York 1979                 
*Oliva Alberto, *La politica granaria di Roma antica dal 265 a. C. al 410 d. C*., Piacènsa 1930
*Saltini Antonio, *I semi della civiltà. Frumento, riso e mais nella storia delle società umane*, Bològna 1996
*Saltini Antonio, *Storia delle scienze agrarie*, 4 voll., Edagricole, Bologna 1984-1989
*Vavilov Nikolai I., *Studies on the Origin of Cultivated Plants*, Institut de botanique appliquée, Leningrad 1926
*Vavilov Nicolai I. (a cura Starr Chester K.), *The Origin, Variation, Immunity and Breeding of Cultivated Plants*. Selected Writings, in *Chronica botanica*, 13: 1-6, Waltham, Mass., 1949-50
*Vavilov Nicolai I., *World Resources of Cereals, Leguminous Seed Crops and Flax*, Academy of Sciences of Urss, National Science Foundation, Washington, Israel Program for Scientific Translations, Jerusalem 1960
*Zohary Daniel, Hopf Maria, *Domestication of Plants in the Old World'', 3dh ed., Oxford University Press, Oxford 2000