open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1457

El **1457** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Banja Luka

**Banja Luka** (cirilich: Бања Лука; üngheres storich: *Lukácsbánya*; italian storich: *Bagnaluca*, nom che 'l curespund anca a la prunüncia lumbarda) l'è una cità de la Bosnia-Erzegovina, capital de la Repüblica Serba de Bosnia (*Republika Srpska* in serb) e caplögh de la regiun storica de la Bosanska Krajina (*Fruntera busniaca*). La se tröva in del nord-ovest del paes e l'è traversada dal fiüm Vrbas.

## Cità gemelaa
* Bari, Italia.

## Alter pruget
Ruad

**Ruad** o **Arados** (gréch antìch: Ἂραδος/*Árados*), l’è cognusìda ach cóme come *Arvad*, *Arpad*, *Arphad*, *Antiochia ‘n Pieria* (gréch antìch: *Ἀντιόχεια τῆς Πιερίας/Antiócheia tês Pierías*), in latì *Aradus*, e *Ar-Ruad* (**ارواد**) in lèngua araba e l’è l’önega ìzùla de la còsta de la Siria e sùra l’ìzola la se tróa la sità che la gh’à l’istès nòm.

## Ruad e i Cruzàcc

L’ìzula l’è congusìda, dezà che al tép di Cruzàde l’è stacc l’öltem tòch de Tèra Sànta che l’è restàt in di mà di Cruzàcc. De fati perdìt i teritòre söl continènt a la fì del 1299 l’ìzula l’è stàcia conquistàda da i soldàcc de Amarlìch de Lusignàn e da i Cavalìer Templàr e da i Cavaliér Uspitalér, che i völìa partì de lé per turnà a conquistà ‘l Règn de Gerüzalèm.

I Cruzàcc i gh’éra de portà guèra in Tèra Sànta ‘nsèma al Rè de l’Arménia e al Gran Khan Ghazan di Móngoi; i Cruzàcc i ghe rìacc, fòrse, a conquistà Tortosa, ma apéna i se ‘ncórzìcc che i ghe sarès mia riàcc a ‘ncontràs co i sò aleàcc i se ritiràcc a Raud amò tùrna.

Quàze töcc i Cruzàcc i è alùra turnàcc a Cipro e l’ìzula de Raud l'è dientàda, segónt ol volér de Papa Clement V, de proprietà di Cavaliér Templàr che i gh'à tegnìt öna guarnigiù de 120 cavaliér, 500 arcér e 400 Sirià, güidàcc dal Maresciàl Barthélemy de Quincy.

In del 1302 però i Mamalöch i è turnàcc in fórse sö l’ìzula e i dài l’asàlt a la fortèsa di Templàr che dòpo i combàtit per quat i à püdìt i s’è arendìcc ol 26 de Setèmber del 1302, dòpo che però i Mamalöch i gh’éra prometìt de lasài ‘ndà vià de l'ìzula sènsa fàga del mal. Menimà i Mamalöch i à copài fò töcc i arcér e töcc i sirià e i à menàt i Cavaliér Templàr che i éra mia mórcc in di prisù del Cairo.
Stucarda

**Stucarda** (*Stuttgart* in tudesch; *Schduagert* in aleman; *Stuggart* in bavares; *Stoccarda* in italian; *Estútgart* in spagnö storich; *Estugarda* in purtughes) l'è una cità de la Germania.
L'è capital del *Land* del Baden-Württemberg e l'è abitada da pressapoch 600.000 abitant.

La cità la se tröva arent a la Foresta Negra del fiüm Neckar. La superfis l'è de 210 km².

## Cità gemelaa
*  Metropolitan Borough of Saint Helen, Regn Ünii.
*  Cardiff, Regn Ünii.
*  Saint Louis, Stat Ünii.
*  Strasburgh, Francia.
*  Bombay, India.
*  Menzel-Bourguiba, Tünisia.
*  El Cairo, Egit.
*  Łódź, Pulonia.
*  Brno, Cechia.
*  Samara, Rüssia.

## Riferiment
Valledoria

**Valledoria** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.717 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 155 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badesi, Castelsardo, Santa Maria Coghinas, Sedini, Viddalba.

## Evulusiù demogràfica
Tissi

**Tissi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.200 abitàncc, 'na superfìce de 10,35&nbsp;km² e 'na densità de 181.16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sassari, Ossi, Usini

La se tróa a méno de 8&nbsp;km de la cità de Sassari en lìnea d'aria, 9,5&nbsp;km dré a la stràda. Endèl sò teretóre gh'è 'n quach sicc archeològich, come 'l tùmulo de Sas Puntas e 'l Nuraghe Monte Sant'Andria. De vizità gh'è apò la céza de Santa Anastasia e Vittoria, e l'oratóre de la Santa Crus.

Colocàt endèla part setentriunàl de la Sardégna (Logudoro), sö la spónda mansìna del Rio Mascari (aflüènt del Rio Mannu de Porto Torres). El sò teretóre l'è perlopiö montagnùs, el se tróa a 235 méter sùra 'l leèl del mar,

## Evulusiù demogràfica
Villanova Monteleone

**Villanova Monteleone** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.588 abitàncc, 'na superfìce de 202&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alghero, Bosa (NU), Ittiri, Monteleone Rocca Doria, Montresta (NU), Padria, Putifigari, Romana, Thiesi.

## Evulusiù demogràfica
Thiesi

**Thiesi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.159 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 50 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bessude, Borutta, Cheremule, Cossoine, Giave, Ittiri, Romana, Villanova Monteleone.

## Evulusiù demogràfica
Siligo

**Siligo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 1.010 abitàncc, 'na superfìce de 43&nbsp;km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ardara, Banari, Bessude, Bonnanaro, Codrongianos, Florinas, Mores, Ploaghe.

## Evulusiù demogràfica
Sassari

**Sassari** (en sasarés: *Sàssari*;, en lèngua sàrda: *Tàtari* o *Tàthari*; en català *Sàsser*; en spagnöl antich: *Saçer*; en latì: *Sassaris*) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Sassari 'l g'ha presapóch 130.656 abitàncc, 'na superfìce de 545&nbsp;km² e 'na densità de 238 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alghero, Muros, Olmedo, Osilo, Ossi, Porto Torres, Sennori, Sorso, Stintino, Tissi, Uri, Usini.



## Evulusiù demogràfica
Pozzomaggiore

**Pozzomaggiore** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.984 abitàncc, 'na superfìce de 79&nbsp;km² e 'na densità de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bosa (NU), Cossoine, Mara, Padria, Semestene, Sindia (NU), Suni (NU).

## Evulusiù demogràfica
Porto Torres

**Porto Torres** (*Posthudorra* 'n sassarés; *Poltu Torra* 'n còrso; *Portu Turre* 'n lèngua sàrda; *Portus Lybissonis* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch  abitàncc, 'na superfìce de 102&nbsp;km² e 'na densità de 207 ab./km². El cunfìna coi cümü de Sassari e 'l sò teretóre 'l töl dét apò a l'ìzola de l'Asinàra.

## Evulusiù demogràfica
Pattada

**Pattada** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.501 abitàncc, 'na superfìce de 165&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benetutti, Buddusò, Bultei, Nughedu San Nicolò, Nule, Oschiri, Osidda (NU), Ozieri.

El fà part del teretóre del Logudoro e coi sò 794 m de altèsa sùra 'l leèl del mar, l'è 'l cümü piö alt de la pruvìncia de Sassari, e 'ntra i prim dés de töta la Sardegna.

Pattada l'è famùs per vìa de la prudusiù de cortèi a seramànech ciamàcc en lèngua sàrda *sa resolza*.

## Evulusiù demogràfica
Ossi

**Ossi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 5.728 abitàncc, 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de 191 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cargeghe, Florinas, Ittiri, Muros, Sassari, Tissi, Usini.

## Evulusiù demogràfica
Nulvi

**Nulvi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 3.007 abitàncc, 'na superfìce de 67&nbsp;km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiaramonti, Laerru, Martis, Osilo, Ploaghe, Sedini, Tergu.

## Evulusiù demogràfica
Illorai

**Illorai** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 1.121 abitàncc, 'na superfìce de 56&nbsp;km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolotana (NU), Bonorva, Bottidda, Burgos, Esporlatu, Orani (NU), Orotelli (NU).

## Evulusiù demogràfica
Cossoine

**Cossoine** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 981 abitàncc, 'na superfìce de 38&nbsp;km² e 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bonorva, Cheremule, Giave, Mara, Padria, Pozzomaggiore, Romana, Semestene, Thiesi.

## Evulusiù demogràfica
Burgos (SS)

**Burgos** (*Su Burgu* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 1.068 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bottidda, Esporlatu, Illorai.

## Evulusiù demogràfica
Bonnanaro

**Bonnanaro** (*Bonannaru* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 1.127 abitàncc, 'na superfìce de 21&nbsp;km² e 'na densità de 54 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bessude, Borutta, Mores, Siligo, Torralba.

## Evulusiù demogràfica
Benetutti

**Benetutti** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 2.180 abitàncc, 'na superfìce de 94&nbsp;km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bono, Bultei, Nule, Nuoro (NU), Oniferi (NU), Orani (NU), Orune (NU), Pattada.

## Evulusiù demogràfica
Alghero

**Alghero** (*L'Alguer* en català; *S'Alighera* en lèngua sàrda; *Alguer* o *Alguero* 'n spagnöl; *Algaria* 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Sassari. El g'ha presapóch 43.387 abitàncc, 'na superfìce de 224&nbsp;km² e 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Olmedo, Putifigari, Sassari, Uri, Villanova Monteleone.

Part de la sò popolasiù l'è uriginària dei cunquistadùr català de la fì del médio évo, época 'ndèla quàla la Sardégna l'ìa par del Regn de Aragóna. Per chèsta rizù, 'na part significatìva de la popolasiù locàl la pàrla amò l*'algherés*, en dialèt de la lèngua catalàna. El régn de Aragóna el g'ha ìt apò 'na 'nflüènsa fondamentàla endèl'architetüra de la cità.

## Colegamèncc estèrni
* Alguer.it

## Evulusiù demogràfica
Tonara

**Tonara** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Nuoro. El g'ha presapóch 2.388 abitàncc, 'na superfìce de 52&nbsp;km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belvi, Desulo, Sorgono, Tiana.

## Evulusiù demogràfica
Villanova Tulo

**Villanova Tulo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 1.209 abitàncc, 'na superfìce de 40&nbsp;km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gadoni, Isili, Laconi, Nurri, Sadali, Seulo.

## Evulusiù demogràfica
Nuoro

**Nuoro** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Nuoro 'l g'ha presapóch 36.281 abitàncc, 'na superfìce de 192&nbsp;km² e 'na densità de 189 ab./km². El cunfìna coi cümü de Benetutti, Ottana, Dorgali, Mamoiada, Oliena, Orani, Orgosolo, Orune.

## Evulusiù demogràfica
Galtellì

**Galtelli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Nuoro. El g'ha presapóch 2.343 abitàncc, 'na superfìce de 56&nbsp;km² e 'na densità de 42 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dorgali, Irgoli, Loculi, Lula, Onifai, Orosei.

## Evulusiù demogràfica
Belvì

**Belvi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Nuoro. El g'ha presapóch 741 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aritzo, Atzara, Desulo, Meana Sardo, Sorgono, Tonara.

## Evulusiù demogràfica
1475

El **1475** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Villaperuccio

**Villaperuccio** (el nòm endèla lèngua locàl l'è: **Sa Baronia**) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha , 'na superfìce de 36&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Narcao, Nuxis, Perdaxius, Piscinas, Santadi, Tratalias.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Villanovafranca

**Villanovafranca** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Medio Campidano. El g'ha presapóch 1.492 abitàncc, 'na superfìce de 27&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barumini, Escolca (NU), Gesico, Guasila, Las Plassas, Villamar.

## Evulusiù demogràfica
Villanovaforru

**Villanovaforru** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia del Medio Campidano. El g'ha presapóch 699 abitàncc, 'na superfìce de 10&nbsp;km² e 'na densità de 70 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collinas, Lunamatrona, Sanluri, Sardara.

## Evulusiù demogràfica
Villacidro

**Villacidro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna. Ensèma co Sanluri l'è 'l capolöch aministratìf de la Pruvìncia del Medio Campidano.

El cümü de Villacidro 'l g'ha presapóch 14.596 abitàncc, 'na superfìce de 183&nbsp;km² e 'na densità de 80 ab./km². El cunfìna coi cümü de Domusnovas, Gonnosfanadiga, Iglesias, San Gavino Monreale, Sanluri, Serramanna, Vallermosa, Villasor.

## Evulusiù demogràfica
Villa San Pietro

**Villa San Pietro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 1.779 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assemini, Pula, Santadi, Sarroch.

## Evulusiù demogràfica
Siurgus Donigala

**Siurgus Donigala** *(*'Sriugus Donigalla*' em [[língua sarda|sardo]])* l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 2.188 abitàncc, 'na superfìce de 76&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Goni, Mandas, Nurri (NU), Orroli (NU), San Basilio, Senorbì, Silius, Suelli.

## Evulusiù demogràfica
Selargius

**Selargius** (*Ceraxus* en sardagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 26.721 abitàncc, 'na superfìce de 26&nbsp;km² e 'na densità de 1028 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cagliari, Monserrato, Quartu Sant'Elena, Quartucciu, Sestu, Settimo San Pietro.

## Evulusiù demogràfica
Sanluri

**Sanluri** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna. Ensèma con Villacidro l'è 'l capolöch aministratìf de la Pruvìncia del Medio Campidano.

El cümü de Sanluri 'l g'ha presapóch 8.451 abitàncc, 'na superfìce de 84&nbsp;km² e 'na densità de 101 ab./km². El cunfìna coi cümü de Furtei, Lunamatrona, Samassi, San Gavino Monreale, Sardara, Serramanna, Serrenti, Villacidro, Villamar, Villanovaforru.

## Evulusiù demogràfica
Iglesias (CI)

**Iglesias** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Iglesias El g'ha , 'na superfìce de 207&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Buggerru, Carbonia, Domusnovas, Fluminimaggiore, Gonnesa, Musei, Narcao, Siliqua, Vallermosa, Villacidro, Villamassargia.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Gonnesa

**Gonnesa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha , 'na superfìce de 47&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbonia, Iglesias, Portoscuso.

## Evulusiù demogràfica

## Colegamèncc estèrni
*foti de Gonnesa 
*Gonnesa ésta del satèlite

## Riferimèncc
Donori

**Donòri** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 2.139 abitàncc, 'na superfìce de 35&nbsp;km² e 'na densità de 61 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barrali, Samatzai, Sant'Andrea Frius, Serdiana, Ussana.

## Evulusiù demogràfica
Collinas

**Collinas** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia del Medio Campidano. El g'ha presapóch 1.014 abitàncc, 'na superfìce de 20&nbsp;km² e 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gonnostramatza (OR), Lunamatrona, Mogoro (OR), Sardara, Siddi, Villanovaforru.

## Evulusiù demogràfica
Carloforte

**Carloforte** (*O Pàize* o *Carlofòrte* 'n tabarchì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias, colocàt sö l'Ìzola de San Pietro endèla zòna del Sulcis Iglesiente. El g'ha , 'na superfìce de 50&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km².

L'è apò 'n cümü onoràre de la Pruvìncia de Genova, per vìa dei ligàm stòrich co la cità de la Liguria.

## Colegamèncc estèrni
*  Foti de Carloforte

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Carbonia

**Carbonia** l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Sardegna, giü dei du capolöch de la Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El cümü de Carbonia 'l g'ha , 'na superfìce de 145&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Gonnesa, Iglesias, Narcao, Perdaxius, Portoscuso, San Giovanni Suergiu, Tratalias.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Dolianova

**Dolianova** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 7.483 abitàncc, 'na superfìce de 84&nbsp;km² e 'na densità de 89 ab./km². El cunfìna coi cümü de San Nicolò Gerrei, Sant'Andrea Frius, Serdiana, Sinnai, Soleminis, Villasalto.

## Evulusiù demogràfica
Capoterra

**Capoterra (''Cabuderra** em Sardo'') l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 21.420 abitàncc, 'na superfìce de 68&nbsp;km² e 'na densità de 315 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assemini, Cagliari, Sarroch, Uta.

## Evulusiù demogràfica
Calasetta

**Calasetta** (*Câdesedda* 'n lìgure; *Cal 'e sèra* o *Cala Seda* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Carbonia-Iglesias. El g'ha , 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna col cümü de Sant'Antioco.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Cagliari

**Cagliari** (en lèngua sàrda **Casteddu**; en spagnöl stòrich: *Caller*; en català: *Càller*; en latì: *Caralis*) l'è 'na cità italiàna, capitàl de la regiù de la Sardégna e capolöch de la pruvìncia omònima.

La popolasiù l'è de 158.351 abitàncc, la superfìce del teretóre cumünàl l'è de de 85&nbsp;km² e la densità l'è de 1863 ab./km².

El cunfìna cümü de Cagliari 'l cunfìna coi cümü de Assemini, Capoterra, Elmas, Monserrato, Quartu Sant'Elena, Quartucciu, Selargius, Sestu.

## Stória
Cagliari ('na ólta ciamàda *Karalis*) l'ìa zà abitàda de tribù locài quan che piö tàrde i Fenìci i g'ha colonizàt la Sardegna. Endèl sècol V prìma del signùr l'è pasàda sóta 'l contròl dei cartaginés e 'n chèl perìodo lé la cità la g'ha ìt en svelöp piötòst ràpido. Endèl an 238 a.C. l'è pasàda sóta l'impéro Romano (ensèma a töt el rèst de la Sardegna e pò a de la Corsica). A metà del sècol V dòpo del signùr l'è stàda ocupàda dei Vandali ma piö tàrde l'è stàda riconquistàda de Giustiniano.

## Evulusiù demogràfica
Ballao

**Ballao** (en lèngua sàrda: *Ballau*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 971 abitàncc, 'na superfìce de 46&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Armungia, Escalaplano (NU), Goni, Perdasdefogu (NU), San Nicolò Gerrei, Silius, Villaputzu.

## Evulusiù demogràfica
Assemini

**Assemini** (en lèngua sàrda: *Assèmini*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 26.752 abitàncc, 'na superfìce de 117&nbsp;km² e 'na densità de 199 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cagliari, Capoterra, Decimomannu, Elmas, Nuxis, San Sperate, Santadi, Sarroch, Sestu, Siliqua, Uta, Villa San Pietro.

## Evulusiù demogràfica
Armungia

**Armungia** (en lèngua sàrda: *Armunja*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Cagliari. El g'ha presapóch 584 abitàncc, 'na superfìce de 54&nbsp;km² e 'na densità de 11 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ballao, San Nicolò Gerrei, Villaputzu, Villasalto.

## Evulusiù demogràfica
Arbus

**Arbus** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia del Medio Campidano. El g'ha presapóch 7.018 abitàncc, 'na superfìce de 266&nbsp;km² e 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fluminimaggiore, Gonnosfanadiga, Guspini, Terralba (OR).

## Evulusiù demogràfica
Chemnitz

**Chemnitz** (in lusazian: *Kamjenica*; in cech stòrich: *Saská Kamenice*; tra el 1953 e 'l 1990: *Karl-Marx-Stadt*) a l'è ona città de la Germania, situada in del Land de la Sassònia, del qual l'è la terza città dòpo Dresda e Lipsia. Ghe viv  abitant (dato del ).

Ai temp del Stalin, in del 1953, a la cittaa gh'even mudaa el nomm in Karl-Marx-Stadt (in de la DDR ciamada anca "Die Stadt mit drei o" - "La cittaa cont trè o", già che in de la parlada del loeugh la cittaa l'eva parnonziada "Korl-Morx-Stodt"), poeu, però, cont el Gorbačëv e la soa Perestrojka, el 23 avril 1990 hann faa on bell referendum e 'l 76% de la gent l'haa deciduu de ciamàlla 'ncamò *Chemnitz*, e inscì l'è staa del primm de giugn de l'istess ann.

## Gemellagg
*  Tampere, Finlandia.
*  Lubiana, Slovenia.
*  Arras, Francia.
*  Timboctô, Mali.
*  Ústí nad Labem, Cechia.
*  Łódź, Polònia.
*  Mulhouse, Francia.
*  Manchester, Regn Unii.
*  Volgograd, Russia.
*  Düsseldorf, Germania.
*  Akron, Statt Unii d'America.
*  Taiyuan, Cina.

## Riferiment
1477

El **1477** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Arras

**Arras** (*Aro* in Piccard; *Atrecht* in Olandes; *Nemetacum* in Latin) a l'è ona città de la Francia cont ona popolazion de  abitant, dato agiurnaa al . 

L'è 'l capploeugh del departiment del Pass de Calais, in de la region amministrativa del Nòrd-Pass de Calais e in quella stòrica de l'Artois.

## Stòria
Duranta i guerr condòtt del Giuli Ceser in Gallia, Arras l'era conossuda cont el nòmm de *Nemetocenna* e l'era la capital de la tribù di Atrebaa. El nòmm de incoeu el ven de la paròla *arazz*, perchè ghe 'n vegniva prodòtta on grand numer, duranta el Medioev. L'era anca vun di pont de passagg de la Via Francigena, la via di pellegrinagg che la pòrta de Canterbury a Ròma segnada del vescov ingles Sigerich (che le ciama cont el nòmm de *Atherats*). L'è in man a la Francia del 1654, e l'ha vist nass el rivoluzionari Maximilien de Robespierre (1758-1794).

## Gemellagg
*  Chemnitz, Germania.
*  Herten, Germania.
*  Audenarde, Belgi.
*  Ipswich, Regn Unii.
*  Deva, Romania.

## Riferiment
Trinità d'Agultu e Vignola

**Trinità d'Agultu e Vignola** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha , 'na superfìce de 136&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Aggius, Aglientu, Badesi, Viddalba.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Oudenaarde

**Oudenaarde** (*Oudenaorde* in Fiammingh; *Audernarde* in Frances) a l'è ona città belga di Fiander che la cunta 28.517 abitant. L'è traversaa del fiumm Schelda e la se troeuva in di Fiander Oriental.
L'è famosa per vess stada loeugh de ona battalia de la Guerra de Succession Spagnoeula in del 1708 (11 luj): chì de fatt i trupp imperiai guidaa de l'Eugeni de Savòia e del John Churchill, I duca de Malborough hann battuu l'esercit frances del Luis Giusepp de Borbon-Vendôme.
## Gemellagg
* Arras, Francia.
* Bergen op Zoom, Paes Bass.
* Buzău, Romania.
* Castel Madama, Italia.
* Coburgh, Germania.
* Hastings, Regn Unii.
Olbia

**Olbia** (*Tarranóa* 'n galürés; *Tarranòa* 'n lèngua sàrda) l'è 'na citadìna italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch — ensèma a Tempio Pausania — de la Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha , 'na superfìce de 376&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Alà dei Sardi, Arzachena, Golfo Aranci, Loiri Porto San Paolo, Monti, Padru, Sant'Antonio di Gallura, Telti.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
La Maddalena (OT)

**La Madaléna** (nòm uficiàl: *La Maddalena*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha , 'na superfìce de 49&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km²..

El teretóre del cümü l'è custitüìt de l'arcipelago de la Madaléna, furmàt de sèt ìzole principài (Madaléna, Caprera, Santo Stefano, Spargi, Budelli, Santa Maria e Razzoli) e 'n quach óter izolòt minùr. L'abitàt de Madaléna, che 'l risàl al sècol XIII, l'è colocàt sö l'ìzola principal, en mìra al paés de Palau sö la còsta de la Sardégna.

Endèl 2009 la Madaléna la g'harès duzìt ospità la 35° riuniù del G8, che 'nvéce l'è pò stàda tignìda a L'Aquila.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Herten

**Herten** (*Hiätten* in del dialett del loeugh) a l'è ona città de la Germania che la cunta  abitant (dato del ). La se troeuva in del Land del Nòrd Reno-Vestfalia, per la precision in del distrett de Münster, in direzion del confin cont i Paes Bass.
## Gemellagg
*  Arras, Francia.
*  Doncaster, Regn Unii.
*  Schneeberg, Germania.
*  Szczytno, Polònia.

## Riferiment
Ipswich

**Ipswich** (*Gippevicum* in Latin; *Gippeswick* in del Medioev) a l'è ona città del Regn Unii, situada in de l'Inghilterra (contea del Suffolk). La cunta circa 120.000 abitant.
Come sitt la gh'ha origin molto antigh, vist che l'è nassuda duranta la dominazion romana de l'isola, in del medemm period in del qual l'è stada fondada Londra.
Udessa

**Udessa** (Одеса/*Odesa* in ücrain; Одесса/*Odessa* in rüss e in de la püpart di lenguv del mund; *Odesa* in rümen; *Οδησσός/Odēssós* in grech; *Ades* in del tatar de Crimea; **אדעס** in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina meridiunala. L'è 'l port sül Mar Negher püssee impurtant del Paes. La cünta 1.010.298 abitant, e l'è la quarta cità püsse granda de l'Ücraina. Inultra l'è 'l caplögh de l'oblast' umonima.

La lengua püssee parlada l'è 'l Rüss, cume in de la magiur part de l'Ücraina urientala e meridiunala.
## Storia
El teritori de Udessa (31 km püssee a nord de l'estüari del Nister) un temp l'era abitaa dai Dach e dai Scita: chì l'è stada fundada una culonia greca ciamada *Udess* (Odēssós). Questa tera traversada de un mücc de pupulaziun migrant giamò a partì dal III secul, dopu vess stada per un poo de temp sota l'inflüenza pulaca l'è finida, in del 1241, in di man di Tatar de l'Haçi-Bey. In del 1529 la zona l'è stada cunquistada dai Utuman, che l'han tegnüda fina a la Guera rüssu-türca del 1787-1791.
In del 1794 i Rüss han fundaa ufizialment la cità de Udessa, che l'è diventada ben prest el port püssee impurtant del Mar Negher (e port franch in del periud 1819-1879), cul vegnì una cità rica e cosmupulita, punt de incunter tra i cultür asiatigh e urupei. L'è stada bumbardada de brüt düranta la Guera de Crimea (1853-1856), ma l'è turnada cress ben prest, tantu che giamò in del 1866 l'è stada culegada cui treni a Kiev, Char'kov e Iaṣi.

Düranta la revulüziun del 1905, anca la cità la s'è rebelada al pudè di zar, e in quest l'è stada sustegnüda da l'equipagg de la Curazzada Potëmkin, anca se pö la cusa l'è finida in d'un massacher, regurdaa dal famus film del Sergej Ejzenštejn. La revulüziun del 1917 l'ha vist anmò la cità prutagunista, vist che l'è stada el center del cumitaa revulüziunari ücrain e l'è stada ucupada da Frances, Cumünista e Anticumünista. L'Üniun Suvietiga l'è riessida a ciapala de növ dumà in del 1920.

Düranta la II guera mundiala, in de l'agust del 1941, Udessa l'è stada ucupada dai Rumen, leaa de la Germania nazista. El general Nicolae Macici, insema al növ guvernadur de la cità, el Gheorghe Alexianu (numinaa dal ditadur rumen in persona, el Ion Antonescu), l'ha urdinaa 'me vendeta de un atach di partisan, un massacher: inscì, in de la not del 22 agust, hin staa cupaa püssee de 25.000 personn (la magiur part giüdee). Alter 280.000 hin staa depurtaa: in 'stu möd hin mort 115.000 Giüdee e 15.000 zingher. L'Armada Russa l'ha recunquistaa Udessa in del 1944. I Giüdee che eren restaa viv (703) hin migraa per la püpart in Israel, menter la cità l'è turnada a l'impurtanza che la gh'aveva prima de la guera. La fa part de l'Ücraina dal 1991.
## Personn nassüü a Udessa
* Aleksandr Osipovič Drankov (1886-1949), regista suvietigh, forsi l'è nassüü chì.
* Nicolas De Corsi (1882-1956), pitur italian.
* Emil Grigor'evič Gilels (1916-1985), pianista ücrain.
* Leone Ginzburg (1909-1944), leteraa antifascista ücrainu-talian.
## Gemelagg
*  Baltimora, Stat Ünii.
*  Kišiniv, Muldavia.
*  Genuva, Italia.
*  Groznyj, Rüssia.
*  Łódź, Pulonia.
*  Marseja, Francia.
*  Minsk, Bielurüssia.
1486

El **1486** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Assoro

**Assoro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 5.392 abitàncc, 'na superfìce de 111,40&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Agira, Enna, Leonforte, Nissoria, Piazza Armerina, Raddusa (CT), Ramacca (CT), Valguarnera Caropepe.

## Evulusiù demogràfica
Calascibetta

**Calascibetta** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 4.797 abitàncc, 'na superfìce de 88,18&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bompietro (PA), Enna, Gangi (PA), Leonforte, NIcosia, Villarosa.

## Evulusiù demogràfica
Cerami

**Cerami** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 2.463 abitàncc, 'na superfìce de 94&nbsp;km² e 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capizzi (ME), Cesarò (ME), Gagliano Castelferrato, Mistretta (ME), Nicosia, Troina.

## Evulusiù demogràfica
Nicosia (EN)

**Nicosia** (endèl dialèt Gall-Itàlech locàl: **Nẹcọscia**) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 14.824 abitàncc, 'na superfìce de 217&nbsp;km² e 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calascibetta, Castel di Lucio (ME), Cerami, Gagliano Castelferrato, Gangi (PA), Geraci Siculo (PA), Leonforte, Mistretta (ME), Nissoria, Sperlinga.

## Evulusiù demogràfica
Pietraperzia

**Pietraperzia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 7.312 abitàncc, 'na superfìce de 117&nbsp;km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barrafranca, Caltanissetta (CL), Enna, Mazzarino (CL), Piazza Armerina, Riesi (CL).

## Evulusiù demogràfica
Troina

**Troina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 10.072 abitàncc, 'na superfìce de 167&nbsp;km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bronte (CT), Cerami, Cesarò (ME), Gagliano Castelferrato, Randazzo (CT), Regalbuto, San Teodoro (ME).

## Evulusiù demogràfica
Villarosa

**Villarosa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Enna. El g'ha presapóch 5.693 abitàncc, 'na superfìce de 55&nbsp;km² e 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alimena (PA), Bompietro (PA), Calascibetta, Enna, Santa Caterina Villarmosa (CL).

## Colegamèncc estèrni
* Villarosani.it

## Evulusiù demogràfica
Ratisbona

**Ratisbona** (*Regensburg* in tudesch; *Rengscburg* in bavares; *Ratisbonne* in frances; *Ratisbona* anca in italian, spagnö e purtughes; *Ratisbon* in ingles storich; *Castra Regina* in latin; *Ratyzbona* in pulach; *Řezno* in cech; Rezno in sluvach storich) l'è una cità de la Germania, che la gh'ha anca una famusa università antiga (induve l'ha insegnaa anca el papa Benedet XVI). L'è una cità de 120.000 abitant che la se tröva in del Land de la Baviera. A partì dal 2006 el center storich de la cità l'è staa deciaraa *Patrimoni Mundial de l'Ümanità* da l'UNESCO.

## Riferiment
Jacques de Molay

Ol **Jacques de Molay** (Molay, 1243 – Parigi, 18 de Mars del 1314) l’è stacc l’öltem Gran Maèstr de l’Ùrden di Cavaliér Templàr.
Nasìt in del 1243 a Molay in del Giüra l’è ‘ndài dét in de l’Ùrden di Templàr in del 1265 e l’è deintàt ol Gran Maèstr de l’Ùrden in del 1298.

L’ se troàa a Cipro per combàt cóntra i müsülmà, quando l’è stài ciamàt in Frànsa dal rè Filìpo IV ‘l Bèl che apéna turnàt l’à fai casà dét in galéra, insèma a di óter cavalìer e l’à acüzàt, lü e töt l’Ùrden di Templàr, de ès di erètech. 
A dìla giösta ‘l rè l’ völìa mèt i mà sö i sólcc e sö i bé di Templàr che i éra mia adóma di fracc-soldàcc, ma, a fórsa de sircà sólcc per pagàs i guère ‘n  Tèra Santa, i éra i piö ‘n gamba ‘n Eüròpa ‘n di afàre finansiàre e i éra öna spéce de bànca che la gh’éra la fidücia pò di rè. 

Sóta türtüra ‘l Jacques de Molay l’avrès confesàt de ès ün erètech e isé l’è stai mandàt al rògo, menimà l’Ùrden di Cavaliér Templàr l’è stài abolìt, i sö i sólcc e sö i bé i è pasàcc a i Cavaliér Uspitalér, fò che ‘n Frànsa, ‘ndóe i è stài ciapài dal rè.

Quando però l’öltem Gran Maèstr l’è salìt söl patìbol la cambiàt parlà de fati l’à negàt de ès ün erètech  e l’à ciamàt a giödése, denàcc al Signùr, ol rè de Fransa e ‘l Papa Clemènt V che i è mórcc töi dù pròpe ‘n chèla an.

## Referènse

Grande Dizionario Enciclopedico, UTET, Turì, 1958.
Vocabolàre Carminati - Viaggi

Ol **Carminati Viaggi** l’è ü vocabolàre Bergamàsch - Italià tiràt ‘nsèma dal March Carminàt e dal Gian Giàcom Viàgi, stampàt in del 1905 a Lùer in pruìnsa de Bèrghem da la tipografèa del Giósep Amighèt.

Ol March Carminàt e ‘l Gian Giàcom Viàgi, cóme s’pöl lès in de l’introdüsiù, i éra dù maèstr di elementàr e i à scrìcc chèsto vocabulàre per ötà i s-cècc di sò scöle che ciamàcc a fà di témi 'n *dialèt* i fàa zó di gran bèi laùr, menimà ciamàcc a scrif in italià i ghe riàa mia a rampà fò e a mét zó, nìgher sö biànch, negóta de bù.
Pròpe per chèsto i dù maèstr, che i éra tiràt ‘nsèma tate paròle e völìa fà ü vocabolàre de chèi bèi gròss, i à cambiàt idèa e i à sircàt de fà ü vocabulàre ‘l piö picinì pusìbel, isé che töcc i sò stödèncc, a' chèi piö poerècc, i pödès compràl.

Ol vocabulàre, dedicàt al Francesco Baizini, l’ gh’à 163 pàgine ‘ndóe i dù autùr i à metìt dét dóma i paròle che i è bèle dièrse dal Italià e i à mia metìt chèle che i è stèse compàgne, ad ezèmpe *contrada* o chèle che i se sömèa compàgn de *bastimènt – bastimento*. Menimà gh’è 'n del vocabolàre di paròle che i è stèse ‘n Bergamàsch e ‘n Italià, ma che però i gh’à di significàcc diferèncc o che i fà nas di manére de dì che i è dovràde dóma ‘n Bergamàsch, compàgn de *Oca*, de fati se dìs *‘ndà ‘n óca*. 

'n piö chèsto vocabulàre, per quàt al sìes picinì, l’à sircàt de dàga ön’ögiàda po’ al Bergamàsch de la basa, sura de töt a chèl de Treì, prima de alùra mia tròp consideràt in di óter vocabòlare Bergamàsch - Italià.

Del Carminati Viaggi l’è dispunìbel la ristàmpa anastàtica fàcia dal Arnaldo Forni editùr in del 1988, ach se la qualità de la stampa l’è ‘n d’öna quach pàgine pròpe gràma, mia per cólpa però del Arnaldo Forni editùr, ma del uriginàl stampàt a quàch manére zamò a l’època.
Niort

**Niort** (*Niòrt* in occitan; *Novioritum* in latin) a l'è on comun frances cont ona popolazion de 57.900 abitant. L'è situaa in del departiment di Deux-Sèvres (region de Növa-Aquitania).
L'è la sede de on important mercaa agricol.
## Gemellagg
* Atakpamé, Togo.
* Coburgh, Germania.
* Wellingborough, Regn Unii.
* Springe, Germania.
* Tomelloso, Spagna.
* Gijón, Spagna.
* Biała Podlaska, Polònia.
Doncaster

**Doncaster** a l'è ona città inglesa del Regn Unii, situada in de la contea del South Yorkshire. La cunta 67.977 abitant.
## Gemellagg
* Avion, Francia.
* Herten, Germania.
* Gelsenkirchen, Germania.
* Wilmington, Statt Unii.
* Dadong, Cina.
* Gliwice, Polònia.
* Salgótarján, Ungheria.
Fiumefreddo di Sicilia

**Fiumefreddo di Sicilia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Catania. El g'ha presapóch 9.581 abitàncc, 'na superfìce de 12&nbsp;km² e 'na densità de 798 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calatabiano, Mascali, Piedimonte Etneo.

## Evulusiù demogràfica
Piteşti

**Piteşti** (*Pitesk* en todesch stòrich; *Pitešt* in bulgar) a l'è on comun de la Romania cont ona popolazion de 168.958 abitant. L'è 'l capploeugh del distrett de Argeaş, in de la region stòriga de la Muntenia.
La città l'è famosa per vess stada el sitt de la preson indove tra el 1949 e 'l 1952 l'è staa condòtt on esperiment che l'Aleksandr Solženicyn l'ha ciamaa *l'azion pussee orrenda del mond moderno*: in quella preson chì vegniven portaa di opposidor al regim comunista romen per vess *rieducaa*. De fatt, lor vegniven torturaa sia fisicament che mentalment, perchè se voreva fà sù di òmen noeuv, pussee resistent e invincibil: quij che faseven i tortur eren alter presonee (giamò *rieducaa*) che eren guidaa de vun de lor, l'Eugen Turcanu. Quand che hinn scominciaa a vegnì foeura notizzi de 'sta preson, Turcanu e tucc i alter esecudor materiai di tortur hinn staa coppaa, per evità che disessen ròbb sconvenient sora progett del governo.
## Città gemellaa
*  Caserta, Italia.
*  Kragujevac, Serbia.
*  Springfield, Statt Unii.
*  Borlänge, Svezia.

## Nòt
Valverde

* Valverda, (nòm uficiàl en italià: *Valverde*) cümü de la pruvìncia de Pavia.
* Valverde, cümü de la pruvìncia de Catania.
1489

El **1489** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Custonaci

**Custonaci** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 4.655 abitàncc, 'na superfìce de 69&nbsp;km² e 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buseto Palizzolo, Castellammare del Golfo, San Vito Lo Capo, Valderice.

## Evulusiù demogràfica
Erice

**Érice** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 25.251 abitàncc, 'na superfìce de 47&nbsp;km² e 'na densità de 537 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buseto Palizzolo, Paceco, Trapani, Valderice.

## Centro de ricérca

A Erice gh'è la Fondasiù e Centro Ettore Majorana per la Cültüra Scentìfica, che l'òcupa divèrsi locài che prìma i ìa de la Céza Catòlica]]. L'istitùto l'è pòsto dedicàt a incóntri scentìfich e scöle de fìzica e óter argomèncc, che i atìra ricercadùr e stüdèncc de töt el mónt.

## Evulusiù demogràfica
Favignana

**Favignana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 4.106 abitàncc. El teretóre del cümü el té vià töcc i 37&nbsp;km² de la superfìce de le ìzole de Favignana, Levanzo e Marettimo, e dei du izolòcc de Maraone e Formica.

## Evulusiù demogràfica
Gibellina

**Gibellina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 4.675 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calatafimi-Segesta, Monreale (PA), Poggioreale, Salaparuta, Santa Ninfa.

## Evulusiù demogràfica
Mazara del Vallo

**Mazara del Vallo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 48.156 abitàncc, 'na superfìce de 275&nbsp;km² e 'na densità de 175 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campobello di Mazara, Castelvetrano, Marsala, Petrosino, Salemi.

## Evulusiù demogràfica
Poggioreale

**Poggioreale** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Trapani. El g'ha presapóch 1.711 abitàncc, 'na superfìce de 37&nbsp;km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Contessa Entellina (PA), Gibellina, Monreale (PA), Salaparuta.

## Evulusiù demogràfica
Pantelleria

**Pantelleria** (en sicilià: *Pantillirìa*) l'è 'n ìzola e 'n cümü italià de la regiù de la Sicilia, en pruvìncia de Trapani, che g'ha presapóch 6.044 abitàncc. El cümü el té vià töta la superfìce de l'ìzola che l'è de 83&nbsp;km². La densità de popolasiù l'è de 73 ab/km².

## Evulusiù demogràfica
Repubblica Cremasca

La **Repubblica Cremasca** (inscì anca in Italian) l'è stada voeuna di repubblich giacobinn che hinn nassuu in Italia quand che gh'hinn rivaa i soldaa del Napoleon.
In particolar, quella repubblica chì l'è nassuda el 28 de marz del 1797, quand on còrp de armada frances l'è rivaa in de la città de Crema (che del 1449, insema al tutt el sò territòri, el faseva part de la Republica de Venezia) e l'ha arrestaa el duca Contarin.
A 'sto pont l'è nassuda la repubblica, che la ciappava dent la città e la soa provincia. Dòpo pòcch pussee de trii mes (el 10 de luj) la giovin repubblica l'è entrada a fà part de la Republica Cisalpina, prima in del departiment de l'Adda, poeu in quell del Pò.

## Vos correlaa
*Crema
*Territòri cremasch
*Republica de Venezia
*Republica Cisalpina
*Campagna d'Italia
Villafrati

**Villafrati** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.364 abitàncc, 'na superfìce de 25&nbsp;km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baucina, Bolognetta, Cefalà Diana, Ciminna, Marineo, Mezzojuso.

## Evulusiù demogràfica
Vicari

**Vicari** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.076 abitàncc, 'na superfìce de 85&nbsp;km² e 'na densità de 36 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caccamo, Campofelice di Fitalia, Ciminna, Lercara Friddi, Prizzi, Roccapalumba.

## Evulusiù demogràfica
Ustica

**Ustica** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch , 'na superfìce de 8&nbsp;km² e 'na densità de 166 ab./km². El cuàrcia zo töt el teretore de l'ìzola omònima.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Roccapalumba

**Roccapalumba** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 2.843 abitàncc, 'na superfìce de 31&nbsp;km² e 'na densità de 92 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alia, Caccamo, Castronovo di Sicilia, Lercara Friddi, Vicari.

## Evulusiù demogràfica
Pollina

**Pollina** (*Pòddhina* 'ndèla parlàda locàl; *Ἀπολλωνία*/*Apollōnía* 'n gréch antìch) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.122 abitàncc, 'na superfìce de 49&nbsp;km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelbuono, Cefalù, San Mauro Castelverde.

## Evulusiù demogràfica
Santa Cristina Gela

**Santa Cristina Gela** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 862 abitàncc, 'na superfìce de 38&nbsp;km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altofonte, Belmonte Mezzagno, Monreale, Piana degli Albanesi.

## Evulusiù demogràfica
San Mauro Castelverde

**San Mauro Castelverde** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 1854 abitàncc, 'na superfìce de 114&nbsp;km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel di Lucio (ME), Castelbuono, Geraci Siculo, Pettineo (ME), Pollina, Tusa (ME).

## Evulusiù demogràfica
Piana degli Albanesi

**Piana degli Albanesi**, (en lèngua albanés: **Hora e Arbëreshëvet**), l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 6.214 abitàncc, 'na superfìce de 64&nbsp;km² e 'na densità de 97 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altofonte, Monreale, Santa Cristina Gela.

A Piana degli Albanesi se pàrla amò la lèngua arbëreshë imparentàda cun l'Albanés.

## Evulusiù demogràfica
Petralia Sottana

**Petralia Sottana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.330 abitàncc, 'na superfìce de 178&nbsp;km² e 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alimena, Blufi, Caltanissetta (CL), Castelbuono, Castellana Sicula, Geraci Siculo, Isnello, Marianopoli (CL), Petralia Soprana, Polizzi Generosa, Resuttano (CL), Santa Caterina Villarmosa (CL), Villalba (CL).

## Evulusiù demogràfica
Partinico

**Partinico** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 30.604 abitàncc, 'na superfìce de 110&nbsp;km² e 'na densità de 278 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alcamo (TP), Balestrate, Borgetto, Carini, Giardinello, Monreale, Terrasini, Trappeto.

## Evulusiù demogràfica
Palermo

**Palermo** (en sicilià: *Palermu*; en gréch antìch: *Πάνορμος/Pánormos*; en latì: *Panormus*; en català: *Palerm*; en fransés: *Palerme*; en àrabo: **بلرم**/*Balharm*) l'è 'na cità de la Sicilia, capolöch de la pruvincia omònima e de la regiù. L'è la cità piö grànda de la Sicilia e l'è sitüàda sö la còsta setentriunàla de l'ìzola.

La popolasiù del cümü de Palermo l'è de 721.163 abitàncc (ISTAT, 2005), la superfìce l'è de 158&nbsp;km² e la densità de popolasiù l'è de 4.564 ab/km²

L'è la quìnta cità d'Italia per popolasiù dòpo de Roma, Milà, Nàpoli e Türì,

## Galerìa de fóti


Archivi:Palermo-01.jpg|San Giuseppe dei Teatini
Archivi:Palermo-02.jpg|Piazza Bologni, monüment a Carlos V
Archivi:Palermo-03.jpg|Céza del Santíssimo Salvadùr
Archivi:Palermo-05.jpg|Catedral
Archivi:Palermo-06.jpg|Catedral
Archivi:Palermo-07.jpg|Catedral
Archivi:Palermo-08.jpg|Lateral de la Catedral
Archivi:Palermo-09.jpg|Porta Nöa
Archivi:Palermo-10.jpg|Catedràl
Archivi:Palermo-11.jpg|Quàter Cantù - detalhe
Archivi:Palermo-12.jpg|Santa Maria della Catena
Archivi:Palermo-13.jpg|



## Sport
La squadra de folber principal de Palermo l'è el Palermo Football Club.

## Colegamèncc estèrni
* Best Of Sicily/El mèi de la Sicilia

## Evulusiù demogràfica
Misilmeri

**Misilmeri** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 22.950 abitàncc, 'na superfìce de 69&nbsp;km² e 'na densità de 333 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagheria, Belmonte Mezzagno, Bolognetta, Casteldaccia, Ficarazzi, Marineo, Palermo, Santa Cristina Gela, Santa Flavia, Villabate.

## Colegamèncc estèrni
www.misilmeri.org 
www.benvenutiamisilmeri.org 

## Evulusiù demogràfica
Mezzojuso

**Mezzojuso** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 3.061 abitàncc, 'na superfìce de 49&nbsp;km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campofelice di Fitalia, Cefalà Diana, Ciminna, Corleone, Godrano, Marineo, Villafrati.

## Evulusiù demogràfica
Marineo

**Marineo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 6.948 abitàncc, 'na superfìce de 33&nbsp;km² e 'na densità de 211 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolognetta, Cefalà Diana, Godrano, Mezzojuso, Misilmeri, Monreale, Santa Cristina Gela, Villafrati.

## Evulusiù demogràfica
Palazzo Adriano

**Palazzo Adriano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 2.530 abitàncc, 'na superfìce de 129&nbsp;km² e 'na densità de 20 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bivona (AG), Burgio (AG), Castronovo di Sicilia, Chiusa Sclafani, Corleone, Lucca Sicula (AG), Prizzi.

## Evulusiù demogràfica
Isola delle Femmine

**Isola delle Femmine** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 6.118 abitàncc, 'na superfìce de 3&nbsp;km² e 'na densità de 2039 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capaci, Palermo, Torretta.

## 
* Le più belle foto antiche e moderne

## Evulusiù demogràfica
Giuliana

**Giuliana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 2.303 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 96 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bisacquino, Caltabellotta (AG), Chiusa Sclafani, Contessa Entellina, Sambuca di Sicilia (AG).

## Evulusiù demogràfica
Gangi

**Gangi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 7.602 abitàncc, 'na superfìce de 127&nbsp;km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alimena, Blufi, Bompietro, Calascibetta (EN), Enna (EN), Geraci Siculo, Nicosia (EN), Petralia Soprana, Sperlinga (EN).

## Evulusiù demogràfica
Castelbuono

**Castelbuono** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 9.640 abitàncc, 'na superfìce de 60&nbsp;km² e 'na densità de 161 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cefalù, Geraci Siculo, Isnello, Petralia Sottana, Pollina, San Mauro Castelverde.

## Evulusiù demogràfica
Caccamo

**Caccamo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 8.526 abitàncc, 'na superfìce de 187&nbsp;km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alia, Aliminusa, Baucina, Casteldaccia, Ciminna, Montemaggiore Belsito, Roccapalumba, Sciara, Sclafani Bagni, Termini Imerese, Trabia, Ventimiglia di Sicilia, Vicari.

## Evulusiù demogràfica
Alia

**Alia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. El g'ha presapóch 4.180 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 93 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caccamo, Castronovo di Sicilia, Montemaggiore Belsito, Roccapalumba, Sclafani Bagni, Valledolmo.

## Evulusiù demogràfica
Peer-to-peer

El **Peer-to-peer** (de ingual a ingual) l'è ona red informatega indoa tucc i component i gh'han l'istessa importanza, ciovè hinn tucc Client senza veggh on Server. L'è l'incontrari de la Red Client-Server.

In di Red P2P on Server el gh'è minga, fisegh o vertual che 'l sia, central, i computer se "parlen" in tra de lor. I red peer-to-peer hinn staa pensaa per spartiss i files e minga per fà 'ndà di programma.

## Vos correlaa
*eMule
*BitTorrent
*ZeroNet
*BitCoin