Giapon

El **Sgiapon** (日本 *Nihon* o *Nippon* en sgiapones) a l'è un Paes de l'Asia orientala. El se trœuva ind el Ocean Pacifegh e a l'è tacad a nord al Mar de Ochotsk, a est a l'Ocean Pacifegh del nord, a sud al Mar Cines Oriental e a ovest al Mar del Sgiapon. A l'è costituid de un rosc de 14 125 isol par la plupart montagnos e i quaj de origen volcanega. I cinch isol pusee grand inn quei de l'Hokkaidō, de l'Honshū, del Kyūshū, de Shikoku e quella de Okinawa. El pont pusee volt del sò teritori a l'è el Mont Fuji, un volcan che l'ha avud minga di ativitaa del 1707. La sò popolazion de 126 milion de abitancc, 38 de i quei indela Granda Banda de Tokyo, el na fà vesser l'11° paes pusee abitad del mond.

A l'è stad abitad giamò ind el Paleolitegh. L'è stad pœu ind man a i samurai - una casada de guerrier - fin del 1868, ann ind el qual l'è pasad sota al podé de l'imperator. De alora l'è stad una grosa potensa fin de la perduda de la Segonda guera mondial ind el 1945. Ind el 1947 l'è stada fada sœu una nœuva costituzion che l'ha trada sgiò tancc podé a l'imperator e i ha dacc a un nœuv parlament.

Al didincœu a l'è la terza economia pusee granda del mond, member del G7. El gh'ha una qualitaa de vita volta fiss e l'è el 19° Paes par ISU.

## Geografia

### Sitoazion e carateristeghe del teritori

El Sgiapon el se trœuva a largh de l'Asia e l'è fad sœu de quatar isole principai: Hokkaidō, Honshū, Shikoku e Kyūshū che insema a quella de Okinawa i è de rond el 95% de tœut el teritori nazional, estendud insœu 377 972 chilometer qoadracc. El gh'ha minga di confin de tera ma domà confin de mar: el se trœuva a est de la Cina, de la Corea e a sud-est de la Russia. A sud el Mar Cines el spartissel de Taiwan.

L'è despess vitima de gross teramocc che la quaj œulta i se intramuden ind tsunami par la sò posizion. De facc, l'è propi insœu la Coregia de Fœugh - una banda geologicament ativa fiss caraterizada de tant volcan e foss oceanegh. Par quella reson chì el teritori sgiapones l'è minga regolar e l'è ocupad da la plupart de i Alpe Sgiapones, caraterizade da una figura ripida, picada di buron, vall e voltipian. La scima pusee volta l'è el Fuji (3 776 meter) e di montesei i spartissen i poche pianure da i caden de mont.

### Idrografia
I fium sgiapones, curt e con tant curvadur, i è minga tancc par la particolara formadura morfologega. I pusee important inn: Shinano (367 km, el pusee long), Tone (322 km), Kitakami (249 km), Abukuma (239 km), Kiso e Mogami (229 km), Tenryuu (213 km) e Agano (210 km), tœucc situacc insœu l'isola de l'Honshuu. Ind el Hokkaido i coren el Ishikari che, cont i sò 268 km, l'è el terz fium pusee long del Sgiapon e'l Teshio, long 256 km.

Par contra, insœul teritori sgiapones i è present lach ind numar. I pusee impurtancc i è quell de Biwa, el Kasumigaura e'l Saroma. El lach Biwa, cont i sò 669,3 chilometer qoadracc de superfiss, l'è el lach pusee grand del Paes asiateg, important anca par la cultura sgiaponesa e el se trœuva a l'est de la cità de Kyoto.

### Climatega

Par via del desvilupp par latituden del Sgiapon, i temperadure inn bastansa spantegade cont un regim temperad a'l sud e pusee fregg a'l sud. El sit pusee fregg l'è la Prefetura de Sapporo cont una media massima de 12,9°C e una minima de 5,3°C. Par contra Naha, la prefetura pusee colda, la gh'ha una massima de 25,7°C e una minima de 20,8°C. La temperadura pusee volta mai mesurada ind Sgiapon a l'è de 41,1°C a Kumagaya (Prefetura de Saitama), a'l 23 luj 2018.

I precipitazion i è minga bondancc ma i isol i hann despess profœund cumul de fioca adree a l'inveren. La stagion di piœuve la taca a maj insœul rosch de isol de Okinawa. La banda de piœuva la se mena pœu a nord a poch a poch e ind el autun i uregàn i menen temporal pesancc.

## Socetaa

### Popolazion
La popolazion del Sgiapon a l'è desquas de 125 milion de personne, de i quaj 122 milion inn de nazionalitaa sgiaponesa. El numar de abitancc l'ha segutad de svolzàss dal tacà de l'era Meiji (1852), cont una frenada domà ind el period de guera (intra i agn '30 e '40) La popolazion l'ha tocada la sò scima de 128 milion ind el 2010; paroo el nivell de cressida el s'è sbasad parecc e dal tacà de i agn '10 del secol d'incœu la s'è avuda una borlada sgiò costanta.

El Sgiapon l'è la nazion che l'è dree a deventà vegia ind manera pusee svelta de tœucc el mond e l'è anca la nazion con pusee personne anziane de qualsevœul olter paes. Chest chì a l'è capitad par el *boom* demografegh del segond dopo-guera, segutad de una svolzada de l'aspetazion de vita e una sbassada del nivell de feconditaa che l'è adess de 1,4.  L'etaa media sgiaponesa l'è de 48,4 agn, la pusee volta del mond e pusee del 28,7% de la popolazion la gh'ha sora 65 agn. Gh'hè de speciàss che la popolazion sgiaponesa la se sbassarà fin a 88 milion prema del 2065 par el numar, sempar dree a svolzàss, de sgiovin minga maridacc o sensa fiœulicc.

### Lengov e dialecc

Pusee del 99% de la popolazion el parla sgiapones - lengua agglutinanta cont un sistema de partisele onorifeghe fad sœu de dò abecee silabegh e de vun de kanji - comé lengua mare. El sgiapones el gh'ha di quaj dialecc spantegacc insœu tœut el arcipelagh.

Fœura del sgiapones 'standard' i gh'è anca di lengov, ciamade ryukyuane, doperade ancamò a Okinawa. Ind el Hokkaido gh'è la lengua ainu, ind gram pericol de estinzion, che la gh'ha gnaun ligam cont el sgiapones. L'è parlada domà da di rosc de anziani spantegacc insœu l'Hokkaido
### Religion

La Costituzion Sgiaponesa la permett plena libertaa de profesion. La plupart di sgiapones, intra'l 49% e'l 67%, l'è legada spiritualment a di santuari locai shintoisti. La popolazion budista l'è calada del 34% (2008) al 22% (2011). Meno presencc i gh'è l'islam, l'induism, l'ebraism e il cristianesim, prategad da meno del 1% de i sgiapones.

## Economia
La moneda oficiala del paes a l'è 'l yen.La prema espansion economega del Sgiapon l'è stada ind el 1868 grazzia a l'Imperator Mutsuhito. Dopo la Segonda guera mondial l'è stad protagonista de un "miracol economegh". De facc, la sò produzzion interna lorda la s'è svolzada del 10% ind i agn sesanta, del 5% ind i agn setanta e del 4% ind i agn votanta. Dopo la s'ciopada de un balon de speculazzion ind i agn '90, gh'hè stada una frenada ind el desvilupp economegh ma dopo l'agn quell del 2005 l'economia la retacada a vegnì su del 2,8% con scime de anca 5,5% ind el segutà di agn, pusee de USA e de l'Union Europea.

El Sgiapon a l'è adess la terza forza economega mondial par PIL dopo de Cina e Stad Unid e quarta par PIL a uguaglianza de podè de tœuvent.

La disocupazion de la nazion a l'è al 3,7%.

## Politega

### Organizazion del Stat
El Sgiapon a l'è una monarchia parlamentara tegnuda ind pé de l'imperator che el gh'ha pu minga tant podè al didincœu. De facc, el gh'ha un rœull domà simbolegh comé l'è scrivud ind la Costituzion del 1946 che l'è la lesg fondamentala de la nazion. El titol de imperador a l'è ereditari: quand l'imperator el mœur o el abdica el va sœu insœul tron el sò fiœul. Se gh'hè minga la posibilitaa de avegh vun de i sò fiœulicc, che pœuden minga vesser done, l'imperator che'l vegn el pœul vesser catad fœura da vuna de i domà quatar fameje de prìncip de l'istess nivell de quella imperial. L'organizazion politega l'è donca a l'istessa manera dei modern democrazie parlamentare. Par contra, la gh'hè una spartizzion de i podè intra legislativ, esecutiv e giudiziari pusee pesanta par l'influenza de i Stat Unid adree a scriver sgiò la costituzion.

El Sgiapon a l'è intra i 47 paes che i preveden el castigh de mort che a l'è prategad con vuna diferenza de i olter nazion. De facc, le aneme che inn codanaa a la pena capitala, i sann minga el dì de quand i sarann giustiziacc: i la vegn comunicada domà vun bot prema de l'istessa. La copadura la vegn par soghèt. El criminal el vegn impicad dopo vesser stad serad dentar a una cela de i dimension de un cess fin de l'aprovazion del castigh. De l'ann 2000 fin del didincœu inn stad copad par castigh 98 galeott e 107 iinn adree a specià la lor ora.

### Spartizzion del teritori
El Sgiapon a l'è spartid in vot regionn par carateristeghe economeghe, fisighe e de societaa: Hokkaidō, Tōhoku, Kantō, Chūbu, Kansai, Chūgoku, Shikoku, Kyūshū e ind sgiònta la region de i Isol Ryūkyū. Par contra, administrivament, l'è spartid ind 47 prefeture spartide pœu ind cità, paes e paesot.

I cità pusee important inn Tokyo (la capitala, con pusee de 9 milion de aneme che ghe viven), Yokohama (che la fa part de la conurbazion de Tokyo e la gh'ha desquas 4 milion de aneme), Osaka (important pont de scambi par navi e reoplan e vun de i principal center economegh de la nazion cun 2,7 milion de abitancc), Nagoya (2,3 milion de abitancc), Sapporo (1,9 milion de abitancc), Kobe, Fukuoka e Kawasaki (1,5 milion de abitancc), Kyoto (la vegia capitala con 1,4 milion de abitancc) e Saitama (1,3 milion de abitancc).

## Riferiment