open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Menzagh

**Menzagh** (prononzia local: [men'tsɔːk]; italian: *Menzago*) l'è ona frazzion del comun varesott de Sumiragh.
El paes el se troeuva a sud del center comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Somma.
Cassina del Sô

La **Cassina del Sô** (italian: *Cascina del Sole*) l'è ona frazzion del comun milanes de Bolaa.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal, al confin cont i comun de Corman e Novaa.
Manga

***Manga*** (漫画) a l'è un termen giapunes che'l fa menziun in Giapun ai fümett in general. In del rest del mund a l'è druvaa per riferìss a "storij a fümett giapunes". In Giapun i manga i
representen minga un gener o un stil in particular, ma hinn inscì ciamaa i fümett de 'n qualsessia target, tematega e anca naziunalità. A fàla cürta cumpagn de la *[[mangaka]]* Keiko Ichiguchi: «[Fümett e manga] hinn inguaa, i fümett hinn fümett. Se a s'vör fà distinziun cunt el manga, a bun cünt el manga a l'è fümett: el stil a l'è dumà un zicch devers, tütavia mi ghe trövi no tanta distanza.»

Föra del Giapun, el termen *manga* a l'è inveci druvaa per fà menziun ai fümett giapunes, anca se pö el sò spantegàss in del rest del mund l'ha fà inscì che una quej cunvenziun grafega del manga la sia devegnüda cunt el temp inscì carateristega de influenzà in part el stil del fümett anca a föravia, e de purtà a la nassita de över simil in Süd Corea cunt i *[[manhwa]]* e in Cina Taiwan e Hong Kong cunt i *[[manhua]]*. In Francia a l'è nassüda adiritüra la *[[nouvelle manga]]*, una curent de fümett che la liga insema la *[[bande dessinée]]* cunt i 'stess manga; in di Staa Ünii d'America a l'è staa faa sö el termen *amerimanga*, per fà riferiment a i manga american.

El manga al gh'ha dent över in d'una granda varietà de gener, cume la ventüra, rumantich, spurtiv, storich, cumedia, fantascienza, fantasy, giald, horror ed erotich. A partì de i agn 50 el manga l'è devegnüü vön di setur principaj in l'indüstria editurial giapunesa. Ancaben la sia nassüda in Giapun, chela furma chì de intrateniment a l'è stada spantegada föra e traduta in tüt el mund. In Europa e in Medi Urient el vulüm de mercaa al va sö i 250 miliun de doler, quand che in Nord America in del 2008 al s'era stimaa sö i 175 miliun.

I storij manga hinn suratüt stampaa in bianch e negher, cunt una quej eceziun a culur. In Giapun hinn de solit serializaa in sö rivist dedicaa, ch'i gh'ha dent püssee storij. Ognidüna la ven insübida cunt un singul capitul e pö la següta in del nümer d'apus. Se una serie la gh'ha riüsida, i capituj pöden vess tö insema e stampaa in vulüm *tankōbon* e la serie la pö vess fada a *[[anime]]*, dopu o adiritüra in tant de la so püblicaziun. I autur de manga (*mangaka*) i lavuren tradiziunalment cun poch assistent in stüdi piscinin e hinn suciaa cunt un editur per la püblicaziun di so över.
Cassina Noeuva (Bolaa)

La **Cassina Noeuva** (*Cassina Nuova* in italian) l'è ona frazzion del comun milanes de Bolaa.
La se troeuva a nord-est del center comunal, in su la strada che la va a Paderna Dugnan.
L'è stada on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de Bolaa.
Pian San Giacom

**Pian San Giacom** (italian: *Pian San Giacomo*) l'è ona frazzion del comun grisones de Mesocch, in de la Mesolcina.
El paes el se troeuva in su la riva de la Moesa, a sud del center comunal.
El ciappa el sò nomm de l'oratori dedicaa a San Giacom, faa su in del 1419 e restauraa in del 1961.
Ospiaa

**Ospiaa** (italian: *Ospiate*) l'è ona frazzion del comun milanes de Bolaa.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, arent a la Guisa, e a nord de Baranzaa.
Massina

**Massina** (istess in italian) l'è ona frazzion del comun de Cislagh, in de la Provincia de Vares.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la va a Gerenzan.
L'è staa on comun indipendent fina al 1841. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de Olgiaa.
Niger (fiüm)

El **Niger** l'è 'l fiöm piö 'mportànte de l'Africa ucidentàla. L'è lonch en tot presapoch 4.160 km. El nas endei mucc Loma al cunfì 'ntra la Guinea e la Sierra Leone e conden percors a fùrma de mèza lüna el streèrsa i teretore del Mali, del Niger, el ghe à dré al cunfì col Benin, el streèrsa la Nigeria e 'l và a sbotàs endel Océano Atlàntich endel Golf de Guinea conden delta flüviàl de grànde dimensiù ciamàt delta del Niger o Oil Rivers. 

La sò surtìa la se tróa apéna a 240 km di de l'Océano Atlàntich ma 'nvéce de nà envèrs el mar, el ciàpa la diresiù 'nvèrs l'intèrno del cuntinènt, 'nvers el dezert del Sahara e dòpo el fà 'na gran svòlta a dèstra e 'l ciàpa la diresiù del Golf de Guinea.

Endel teretóre del Mali, prim de Timbuctu, el fùrma chèl che l'è ciamàt delta interno del Niger.

La parte setentriunàla del fiöm, cunusìda come *Niger bend*, la g'ha 'na grant empurtànsa per el dezert del Sahara perchè l'è la fónt principàla de àiva de la zòna. Chèsto fat el l'ha rindìt en crocevìa per i scàmbe comerciài che pàsa per el Sahara ucidentàl e la cüna dei Regn del Sahel de l'Imper del Mali e de Gao.

El sò bacìno idrogràfich l'è de 2.117.700 chilòmetri quadràcc. L'è 'l tèrs dei fiom de l'Africa, dopo del Nilo e del Congo. El sò afluènt pio grant l'è el Benue.

## Riferimèncc
Sciumnagh

**Sciumnagh** (*Cimnago* in italian) l'è vuna di frazzion del comun brianzoeu de Lentaa. Ghe viven circa 700 personn.
El paes el se troeuva in sul confin con Novedraa.
Cassina di Ferree

La **Cassina di Ferree** (prononzia local: [fa'reː]; italian: *Cassina Ferrara*) l'è vuna di dò frazzion del comun de Saronn, in de la Provincia de Vares.
La frazzion la se troeuva a nord-est del center comunal, al confin cont el comun de Rovell.
A l'è stada on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev la partegniva a la Piev de Pian.
Canonega (Triugg)

La **Canonega** (italian: *Canonica Lambro*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Triugg.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, al confin cont el comun de Lesmo.
A l'è stada on comun indeperlee fina al 1841. Al temp di piev la partegniva a la Piev de Jaa.
Rancaa

**Rancaa** (*Rancate* in italian) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Triugg: el se troeuva nord del center comunal, vesin al riaa Broeuvada, che la se trova in un bosch de mesura media.

La soa gesa l'è stada fada in del 1606 e la gh'ha di afresch de l'Andrea Pian che gh'è dedicada la strada denanz. 

El paes l'è traversaa da la strada Guido Susan, architett che l'ha tiraa sù 'na scola materna e 'l municipi de Triugg. 

On censiment del 1571 el dà notizia in su l'attività de 'n quaj capo de fameja. Anca se la località l'era sede de 'na parrocchia, l'editt de reforma de la ministrazzion milanesa daa foeura in del 1757 da l'imperatris Maria Teresa l'ha taccaa a Triugg.
Donna lombarda

**Donna lombarda** l'è ona canzon popolar in tra i pussee antigh de l'Italia del Nord, ma spantegada e cognossuda anca in del Center e in del Sud.
La canta la storia de ona donna che la vegna invidada del sò moros a mett del velen (tiraa foeura d'on biss) in del vin del marì. Ma on bagain de pochi mes (o agn) el ghe le dis al marì, che 'l costringg la miee a bev el velen al sò post.
La lengua doperada l'è on mes'ciott in tra l'italian e volgar del Nord Italia, con coloridur diferent a segonda de la zona.

El Costantino Nigra in del 1888 l'era sicur che la storia cantada in 'sta canzon l'era colegada a la vicenda de Rosmunda (giamò miee de l'Alboin) ed Elmichi, inscì 'me l'è cuntada in de l'Historia Langobardorum del Paol Diacon. Al dì d'incoeu però gh'è tanti studios che la pensen nò inscì.
La canzon l'è stada cantada de on mucc de artista del dì d'incoeu, che hann ciappaa version diferent (lenguistegament e musicalment). In tra de lor a gh'emm Nanni Svampa, Francesco De Gregori, Angelo Branduardi, Mia Martini con Sergio Endrigo, Caterina Bueno e olter anmò.
## Test
### Version del Svampa
La version del Svampa (che la se troeuva in de la soa regolta "Milanese") l'è on messedozz in tra dò version: vuna de provenienza cremonesa e l'oltra, inscambi, mantovana.

O donna donna, donna lombarda
se vuoi venire al ballo con me?
Sì sì che al ballo io vegneria
ma ho paura del mio marì.
Il tuo marito tu fallo morire
fallo morire che t'insegnerò.
Prendi il bicchiere, scendi in cantina
riempilo di vino, poi metti il velen.

Ven cà il marito tutto assetato,
tutto assetato, va a trarre quel vin.
Tra chi ha quel bianco, tra chi ha quel rosso
tra chi ha quel rosso, da quel pussee bon.
Donna lombarda, cos'ha quel vino?
Cos'ha quel vino che l'è intorbiolii?
Ed un bambino di pochi anni
di pochi anni lui l'ha palesaa.
O caro pare non bere quel vino,
non bere quel vino che l'è avelenaa.
Donna lombarda, donna lombarda
bevi quel vino, che l'è avelenaa!
Sol per amore del Re di Francia
del Re di Francia io lo beverò.
La s'intendeva di farla agli altri,
di farla agli altri, la sd'è fata a lee.

## Bibliografia
*Costantino Nigra, *Canti popolari del Piemonte*, Giulio Einaudi 1957.
AC/DC

I **AC/DC** hinn on grupp musegal hard rock nassuu a Sydney in del 1973.
Anca se l'è consideraa australian, la pupart di sò member la riva del Regn Unii. I AC/DC hinn vun di grupp pussee famos e important de la storia del rock, e hann venduu pussee de 200 milion de disch in del mond (71 milion domà in di Statt Unii). In tra i canzon pussee cognossuu e famos a gh'è Highway to Hell e Back in Black. El disch Back in Black l'è consideraa el segond pussee venduu in tutta la storia de la musega (el primm l'è Thriller del Michael Jackson).
In sostanza el sò gener musegal a l'è on hard rock/heavy metal con di influenz blues e rock and roll.

## Formazzion
### Incoeu
*Angus Young - ghitarra solista (1973-incoeu)
*Cliff Williams - bass, cor (1977-incoeu)
*Brian Johnson - vos (1980-incoeu)
*Chris Slade - batteria (1989-1994; 2015-incoeu)
*Stevie Young - ghitarra ritmega, cor (1988, 2014-incoeu)
### Vegg member
* Malcolm Young – ghitarra ritmega, cor (1973–2014)
* Dave Evans - vos (1973-1974)
* Bon Scott – vos (1974–1980)
* Mark Evans – bass (1975–1977)
* Simon Wright – batteria (1983–1989)
* Phil Rudd – batteria (1975-1983; 1994-2015)
## Discografia
* 1975 - *[[High Voltage (album AC/DC)|High Voltage (in Australia)]]*
* 1975 - *[[T.N.T. (album AC/DC)|T.N.T.]] (in Australia)*
* 1976 - *[[High Voltage (album AC/DC)|High Voltage (internazzional)]]*
* 1976 - *[[Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]*
* 1977 - *[[Let There Be Rock]]*
* 1978 - *[[Powerage]]*
* 1979 - *[[Highway to Hell]]*
* 1980 - *[[Back in Black (album AC/DC)|Back in Black]]*
* 1981 - *[[For Those About to Rock We Salute You]]*
* 1983 - *[[Flick of the Switch]]*
* 1985 - *[[Fly on the Wall (album)|Fly on the Wall]]*
* 1988 - *[[Blow Up Your Video]]*
* 1990 - *[[The Razors Edge]]*
* 1995 - *[[Ballbreaker]]*
* 2000 - *[[Stiff Upper Lip (album AC/DC)|Stiff Upper Lip]]*
* 2008 - *[[Black Ice (album)|Black Ice]]*
* 2014 - *[[Rock or Bust]]*
* 2020 - *[[Power Up]]*

## Callegumentu esterni
* AC/DC, site ufficile
* AC/DC , su EnciclopediaRock.com
Eagles

I **Eagles** (cioè *i Aquil*) hinn on grupp musegal american nassuu in del 1971.
L'è consideraa vun di grupp pussee important del rock di Agn '70 e de la storia de la musega del dì d'incoeu. El sò stil l'è ona fusion de country american, soft rock, ma anca rock and roll e fina l'hard rock. Hann venduu milion de disch in tutt el mond: el pussee famos l'è *Hotel California,* del 1976.
I primm member del grupp eren Glenn Frey, Don Henley, Bernie Leadon e Randy Meisner. In del 1980 el grupp el s'è deleguaa, per poeu vess costituii on'oltra volta in del 1994. La formazzion del grupp l'è mudada cont el passà del temp: al dì d'incoeu de la formazzion original a resten domà el Frey e l'Henley ma el Glenn Frey è mort in del 2007.
## Discografia
*Eagles (1972)
*Desperado (1973)
*On the Border (1974)
*One of These Nights (1975)
*Hotel California (1976)
*On the Long Run (1979)
*Long Road Out of Eden (2007)
Three Dog Night

I **Three Dog Night** (cioè *la nocc di trii can*) l'è on grupp musegal american, nassuu in del 1968 e fondaa de Danny Hutton, Cory Wells e Chuck Negron. 
El gh'ha 'vuu on bell poo de sucess in tra la fin di Agn '60 e 'l princippi di '70. In tra el 1976 e 'l 1981 l'ha pu sonaa, per poeu tornà in su la scena, fina a rivà al dì d'incoeu.
El sò repertori l'era de musega rhytm and blues, oltra che ona serie de cover de olter cantant del temp. In tra i sucess pussee cognossuu a gh'emm *Joy to the World* e *Mama Told Me*.
## Discografia
*Three Dog Night (1968)
*Suitable for Framing (1969)
*It Ain't Easy (1970)
*Naturally (1970)
*Harmony (1971)
*Seven Separate Fools (1972)
*Cyan (1973)
*Hard Labor (1974)
*Coming Down Your Way (1975)
*American Pastime (1976)
*It's a Jungle (1983)
Europa (corp celest)

**Europa** l'è el quart dei satèliti natürài del pianéta Giove per dimensiù e 'ntra chèi che g'ha la màsa piö grànda de töt el Sistema Solar.  L'è stat scuprìt del Galileo Galilei ai 7 de zenér del 1610 ensèma a Io, Ganimede e Calisto, de alùra ciamàcc töcc ensèma "satèliti galileià" (ma apò a "satèliti medìcei").

Europa el ghe gìra entùren a Giove conden perìot de presapóch tré dé e mès (dé terèstri); el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 670.900 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de 0,0094 e 'n inclinasiù de apéna 0,470° en confrónt al equatùr de Giove.

Compagn de töcc i óter satèliti galileià Europa l'è en rotasiù sìncrona con Giove, conden emisfér del satèlite che 'l vàrda sèmper 'nvèrs el pianéta.

Le oservasiù fàde endel 1994 per mès del spetrografo a bórt del telescòpio spasiàl Hubble le g'ha pirmitìt de stabeléser la prezènsa de 'n atmosfera, aisebé che dèbola dèbola, entùren al satèlite, cumpunìda de osìgeno. La presiù atmosférica al leèl del teré l'è de l'ùrden del micropascàl. de töcc i satèliti del Sistema Solar, apéna amò sés (Io, Ganimede, Calisto, Titano, Encelado e Tritone) i g'ha 'na atmosféra apresàbil.

## Riferimèncc
Europa (desambiguazion)

* **[[Europa]]** – Cuntinent
* **[[Europa (corp celest)|Europa]]** – Satelite del pianeta Giove;
* **[[Europa (mitulugia)|Europa]]** – Principesa fenicia rapida de Zeus.
* **[[Europa (fiöla de Oceano)|Europa]]** – Fiöla de Oceano e de Teti.
Europa (mitulugia)

La principèsa **Europa** l'è 'na figüra de la mitulugìa gréca. L'ìa fiöla de Agenore, el rè de la antìca cità fenìcia de Tir. El Zeus, el s'è 'namuràt de lé quan che gh'è capetàt de idìla ensèma a dele ótre s•cète 'ntàt che le catàa sö dei fiùr arènt a la spiàgia. Zeus alùra 'l g'ha 'nventàt giü dei sò trüch: el g'ha urdinàt a Ermes de minà i bò del bubà de Europa 'nvers la spiàgia. Dòpo, el g'ha ciapàt la fùrma de 'n tòr bianch e 'l ghe s'è fat arènt e 'l s'è sbötat zó ai sò pè. Europa l'è saltàda sö 'la schéna del tòr, e chèsto el l'ha portàda vià, el g'ha streersàt el mar e l'è riàt a l'ìzola de Creta.

'Na ólta lò el Zeus el s'è svelàt per chi che l'ìa e 'l g'ha tentàt de pusidìla, ma Europa la s'è mìa cuncidìda e la g'ha fat rezistènsa. Zeus alùra el s'è trasfurmàt enden àquila e l'è riàt estès a sirvìs de Euròpa endèn boschèt de sàles. 

Europa l'è deentàda la prìma regìna de Creta. La g'ha ìt tré fiöi del Zeus: Minosse, Radamanto, Sarpedonte, che i vegnarà piö tàrde adotàcc del sò òm Asterione, el re de Creta.

Dòpo la mórt del Asterione, Minosse el deenta re de Creta.

En unùr de Asterione e de sò màder, i Greci i g'ha dat nòm "Europa" al cuntinènt che 'l se tróa a nord de Creta.
Europa (fiöla de Oceano)

**Europa** l'è 'na figüra de la mitulugìa gréca. Segónt la legènda, l'ìa fiöla de Oceano, dio del mar, e de Teti. L'è discriìda de Esiodo endel 770 a.C. come 'na fiöla bèla fés fés.
Taron

El termen **taron** l'è doperaa in certi zonn alpinn de l'area lombarda, tesinesa, piemontesa e trentina per parlà di gergh speciai di lavorador stagionai.
Hinn cognossuu el *taron* de la Val Rendena (Trentin), el *taron de rusca* de la Val Verzasca e Val Vigezz, e olter anmò.
In de la Leventina, *taron* el serviss inscambi per ciamà el dialett leventines, che l'è ben diferent del tesines de koinè.
In del Cremones (Castelponzon) a gh'era el *[[tarocch]]*, doperaa di cordee. I ombrellee del Lagh Magior e i palee de la Val Strona inscambi gh'aveven on gergo che 'l se ciamava *tarusch*. A l'è ciar che tutt 'sti paroll gh'hann ona relazzion in tra de lor.
## Referiment

## Varda anca
*Taron (Val Rendena)
*Taron di rusca
*Tarusch
Terry Pratchett

Sir **Terence David Pratchett**, cognossuu 'me **Terry Pratchett** (Beaconsfield, 28 de april del 1948 - Broad Chalke, 12 de marz del 2015) l'è staa on scrittor ingles.
L'ha scominciaa a scriv in del 1981, dopo avè lavoraa 'me giornalista e adett de la stampa in di centrai nuclear. Cont i sò romanz de *[[fantasy]] umoristegh* l'è staa el scrittor ingles pussee venduu di Agn Novanta (pussee de 65 milion de copi e traduzzion in 65 lengov).
In del 2007 l'ha comunicaa de vess malaa de Alzheimer. L'è mort in del 2015 a 66 agn.
La bella Gigogin

**La bella Gigogin** l'è ona canzon patriottega italiana del XIX secol, che l'è deventada anca vuna di pussee famos de la tradizzion lombarda e del Resorgiment.
## Storia
L'è stada scrivuda in del 1858 del composidor milanes Paolo Giorza, che 'l s'è ispiraa a di canzon popolar lombard e piemontes (*Gigogin* el saria on diminutiv piemontes per "Teresa"). El test l'è scrivuu in d'on misturon de italian popolar e lombard. L'è stada cantada per la prima voeulta el 31 de dicember del 1858 al Teater Carcano de Milan, e l'è deventada subet on gran sucess.
A l'è ona canzon piena de alegorii e referiment a la situazzion politega del temp, cioè el domini austriegh a Milan e l'invid a Vitori Emanuell II de moeuves a liberà l'Italia. In realtà l'era deventada inscì popolar che l'era sonada anca di band militar austriegh: a la bataja de Magenta l'eva cantada sia di frances che di austriegh.
Al dì d'incoeu la soa melodia l'è doperada 'me sigla del giornal radio de la Lombardia, in su la RAI.
## El test
Rataplan! Tambur io sento
che mi chiama la bandiera.
Oh, che gioia, che tormento:
io vado a guerreggiar!
Rataplan! Non ho paura
delle bombe e dei cannoni;
io vado alla ventura:
sarà quel che sarà...

E la bella Gigogin,
col tremille-lerillellera,
la va spass col sò spingin
col tremille-lerillellà.

A quindici anni facevo all'amore,
daghela avanti un passo, delizia del mio cuor;
a sedici anni ho preso marito,
daghela avanti un passo, delizia del mio cuor;
a diciassette mi sono spartita,
daghela avanti un passo, delizia delizia del mio cuor.

La ven, la ven, la ven a la finestra,
l'è tutta, l'è tutta, l'è tutta inzipriada,
la dis, la dis, la dis che l'è malada,
per non, per non, per non mangiar polenta;
bisogna, bisogna, bisogna aver pazienza,
lassàlla, lassàlla, lassàlla maridà!

Le baciai, le baciai il visetto, cium cium cium;
la mi disse, la mi disse "Oh, che diletto!", cium cium cium
là più in basso, là in più in basso in quel boschetto cium cium cium
anderemo, anderemo a riposar!
Castell

On **castell** l'è ona costruzzion fada de vun o pussee edifizzi fortificaa. Tipegh del Medioev, el serviss per ospità 'na guarnison de soldaa, cont el sò comandant e i sò gent. Despess el se troeuva in d'on sit strategich, compagn d'on bricch, per vess difenduu mej.
I castei hinn nassuu in del Medioev come sit per difendes di incursion di nemis, in d'on period indè che i città aveven perduu l'importanza soa de lor e eren pussee complicaa de protegg. I primm castei eren faa de legn, ma cont el passà del temp hinn staa mejoraa e costruii in preja. In certi cas, tutt intorna al castell el se faseva su on borgh, e ghe andava anca a viv el scior de la zona: demaneman el castell l'è deventaa anca on segn de la potenza di sciori. I castei hann conservaa la soa fonzion de difesa fina al XVI secol, quand i noeuv armi compagn di canon hann cambiaa tutta la strategia militar. De lì in poeu, i castei hinn deventaa soratutt i palazz e i residenz di nobei, opura preson e casermi.
Anca in Asia se poeuden trovà di castei, soratutt in quei paes (tant 'me el Giapon) che gh'hann avuu ona società feudal compagna de quella europea.

## El nomm
El termen *castell* el riva del latin *castellum*, diminutiv de *castrum*. El se troeuva anca in olter lengov neolatinn (frances *château*, italian *castello*, portoghes *castelo*, spagnoeu *castillo*, asturian *castiellu*, romanc *chastè*, ladin *ciastel*, sardegnoeu e sicilian *casteddu*) e l'è rivaa anca in olter lengov (ingles *castle*, olandes *kasteel*, galles *castell*, basch *gaztelu*, indonesian e giavanes *kastil*, islandes *kastali*). El termen *castrum* inscambi l'è passaa al grech (*kástro*) e de lì ai lengov turch (azer *qəsr*).
L'ha faa nass anca on quai toponem, compagn de Castell (in Valtolina).

## Varda anca
*Castei in Lombardia
Palazz

On **palazz** l'è ona costruzzion granda e assee bella del pont de vista architettonegh. El serviva comè cà di nobei e di re; al dì d'incoeu inscambi la serviss pussee 'me sede di ofizzi publegh o privaa (per esempi, di banch e di fondazzion).

## Storia
I primm palazz hinn nassuu in de l'età antiga, in Mesopotamia e in Egitt, ma anca a Creta e in de la Grecia di micenee. Lilinscì, oltra a vess la residenza del re, i palazz eren anca el coeur de la città, e gh'aveven denter anca magazen, archivi e sit religios. A l'era inscì anca in de l'età elenistega, intant che ai temp di roman quei fonzion là se trovaven soratutt in di edifizzi publegh in città (i palazz di nobei inveci eren vegnuu domà di residenz privaa).
Despoeu de la fin de l'imperi roman e cont el rivà del Medioev, i palazz s'hinn spostaa in di castei (per di reson de difesa): in di città, inveci, i famili pussee important metteven in pee di gran torron 'me segn de potenza.
In de l'età moderna (inscì comè adess) i castei e i palazz hinn deventaa soratutt la cà del scior, e s'hinn impienii de oeuver d'art. In del 1600-1700 hinn deventaa el simbol de la potenza de la monarchia assoluda: poeudom regordà, per esempi, el Palazz de Versailles (Francia), el Castell de Schönbrunn (Austria) e 'l Palazz d'Inverna (Russia).

## El nomm
El termen *palazz* el riva del latin *palatium*. El "Palatium" o "Mons Palatinus" l'è el coll roman indè che gh'era la residenza de l'imperador. La parolla la s'è spantegada in tutt i lengov neolatinn (italian *palazzo*, frances *palais*, spagnoeu *palacio*, catalan *palau*, galizzian *pazo*, romen *palat*), e anca in olter lengov (ingles *palace*, polacch *pałac*, breton *palez*, danes *palads*, todesch *palast*, grech *paláti*, finlandes *palatsi*, croatt *palača*, olandes *paleis*...).
A l'è on nomm che l'ha lassaa anca on quai toponem: in Lombardia a gh'è, per esempi, Palazzoeu e Palazz Pignan.
## Varda anca
*Castell
Cassina

Ona **cassina** l'è ona struttura agricola tipega de la Lombardia e de ona quai part del Piemont e de l'Emilia.
L'è ona granda fatoria denter ai aziend agricol; de norma hinn pussee gross in de la Bassa. Dent a la cassina a troeuvom stall, fenil, granee, pozz, fontann, molin e i cà di paisan. I cassinn se troeuven in campagna, a on quai chilometer del paes o de la città.
I cassinn gh'hann ona forma squadrada: in del mezz de la cassina gh'è la cort (o *[[era]]*), e intorna i vari costruzzion. Certi cassinn eren inscì grand che gh'aveven anca on'ostaria, on gesioeu e la scoeula. Ona quai cassina l'è cressuda inscì tant che l'è deventada on paes, e poeu (in certi cas) anca on comun. In tra i personn che lavoren in de la cassina a gh'è i campee, i bergamitt, i casee (o formaggiatt), i biolch (o cavallant), i campagnon e olter anmò.
I cassinn hinn spantegaa in di provincc de Milan, Lod, Monscia, Cremona, Mantova, Vercei, Novara, Pavia (foeura che in de l'Oltrepò) e in de la Bassa bergamasca, bressana, comasca, lecchesa, varesotta, turinesa, lissandrina e astesana.

## Comè toponem
Cassinn che hinn deventaa paes (frazzion e comun) a hinn:
*Cassina, in Provincia de Comm.
*Cassina di Pecc.
*Cassina del Per (incoeu *Per*).
*Cassinetta de Lugagnan.
*Cassina del Sô.
Palazzoeu

***[[Palazzoeu (BS)|Palazzoeu]]** (*Palazzolo sull'Oglio*), comun de la Provincia de Bressa.
***[[Palazzoeu (Paderna Dugnan)|Palazzoeu]]** (*Palazzolo*), frazzion de Paderna Dugnan.
Muviment retrograd

El **müimènt retrògrado** l'è 'n concèt astronòmich aplicàt ai corp celèscc che l'ìndica el 'l müimènt de rotasiù de 'n ogèt l'è efetüàt en sènso contràre a chèl del còrp principàl e/o de la magiurànsa dei ogècc che òrbita ensèma a lü. El müimènt che 'nvéce vé fat endela stèsa diresiù del còrp principàl de riferimènt el vé ciamàt müimènt dirèt.

La gran part dei còrp celèscc del nòst Sistema Solar che g'ha 'n müimènt de rotasiù i gìra, semài che se i vàrda del sò Polo Nort, en sènso antioràre, e chèsti se dis che i prezènta en müimènt dirèt.

En chèsta definisiù se 'ntènt per polo nort el polo del còrp che 'l vàrda de la stèsa bànda del pià de l'eclìtica del Polo Nord terèstre.

I pianéti Venere e Urano del nòst Sistema Solar i g'ha 'n müimènt de rotasiù söl sò as de tìpo retrògrado.
Lanterna (riaa)

La **Lanterna** (prononzia in lanzadasch: [lan'tɛrnɛ] ; italian: *Lanterna*) l'è on riaa de la Lombardia.
El nass del Massizz del Bernina e 'l traversa, in direzzion nord-ovest sud-est, i paes de Lanzada e Gesa (in Val Malench).
Dopo vundes chilometri el ghe va dent al Maller, on afluent de l'Adda.
## Referiment
Ganimede (corp celest)

**Ganímede** l'è giü dei satèliti galileià (o medìcei) del pianéta Giove. L'è 'l piö grànt dei satèliti che gìra 'ntùren ai pianéti del nòst Sistema Solar e come dimensiù l'è piö grant apò a del pianéta Mercurio aisebé che 'l g'hape apéna el 45% de la sò màsa. 

El gìra entùren al sò pianéta a 1,07 miliù de chilòmetri de distànsa sönden òrbita quàze circolàr en resunànsa co Europa e Io. A ògna gir del Ganimede, Europa el fà du gir e Io el na fà quàter. 

L'è stat scuprìt endel 1610 ensèma coi óter satèliti medìcei del Galileo Galilei. 

Par che Ganimede el sàpe cumpunìt de presapóch 'na quantità compàgna de préde silìcee e de gias de àiva. L'è 'n còrp del töt diferensiàt conden nùcleo lìquit con tat fèr e con océani intèrni che i pödarès contègner piö tàta àiva de chèla che gh'è 'n töcc i océani de la tèra mitìcc ensèma. 

De le oservasiù fàde co le sónde spasiàle par che la superfìce la sàpe fàda de dò formasiù principàle. Le regiù scüre, che le quàrcia zó en tèrs del pianeta, piéne de cratér de impat e datàde 'nfìna a quàter miliàrdi de agn e le regiù piö ciàre, töte streersàde de canài e custulù che se 'ncrùza, póch piö zùina de l'ótra.

## Riferimèncc
Calisto (corp celest)

**Calisto** l'è giü dei quàter satèliti natürài principài del pianeta Giove (ciamàcc satèliti galileià o medìcei). L'è el tèrs satèlite piö grant de töt el Sistema Solar per dimensiù, confrontàbii con chèle del pianéta Mercurio. La sò òrbita la se tróa apéna föra de la sintüra de radiasiù de Giove.

## Riferimèncc
Tritone (corp celest)

**Tritone** l'è 'l piö grant dei satèliti natürài del pianéta Netùno. L'è stat scuprìt ai 10 de utùer del 1846, del astrònomo inglés William Lassell. L'è l'ünica 'ntra le lüne piö grànde del Sistema Solar a ìga 'na rotasiù retrògrada, che öl dì che 'l gìra endèla diresiù contrària a la rotasiù del sò pianéta. El g'ha 'n diàmetro de 2700 km, che völ dì che l'è chèl dei sèt entra i satèliti del Sistema Solar per grandèsa. 

A rizù de la sò òrbita retrògrada e de la sò cumpuzisiù che se 'nsomèa a chèla de Plutone, se pènsa che Tritone el se sàpe mìa furmàt ensèma a Netuno ma che 'l sàpe uriginàre de la Fàsa de Kuiper e che 'l sàpe stat catüràt piö tàrde. 

Tritone el g'ha 'na süperfìce furmàda perlopiö de 'na grösta de azòto conzelàt sùra 'n mantèl de gias de àiva e piö sóta 'n nùcleo dür de préda e metài.

L'è apò a giü dei póch satèliti del Sistema Solar del qual se sà che l'è geologicamente atìf. L'è per ch'èsta sò atività che la sò superfìce l'è piötòst zùina, e 'l demóstra 'na stória geològica cumplicàda a cumincià dei sò teré criovülcànich e tetònich intricàcc.

La sò òrbita entùren a Netuno l'è presapóch en sércol e 'l ghe mèt 5 dé e 21 ùre (terèstri) a fà 'n gir entréch entùren al sò pianéta. L'è 'n rotasiù sìncrona, che vö dì el ghe móstra sèmper la stèsa fàcia al sò pianéta. 
El sò as de rotasiù l'è perpendiculàr al sò pià de revulusiù, che l'è 'nclinàt de 156,865° (-23,135°) söl pià de Laplace del sistéma, e infìna a 129,6° (-50 4°) en relasiù al pià orbitàl de Netuno entùren al Sul — chèsto öltem valùr l'è 'l màsimo de 'n inclinasiù che la vària endel córs de la revulusiù de Netuno entùren al Sul. Per conseguènsa, sö Tritone, i sércoi polàr i è sitüàcc a 'na latitüden de ±39,6° e 'nvéce i tròpici— escürsiù màsime del pónt sotasolàr — i è a 'na latitüden de ±50,4°: le stagiù dóca i è bèle marcàde, con dei cambiamèncc climàtich radicài entra l'emisfér picàt al Sul e chèl che ciàpa mìa el Sul, amò a de piö per el fàt che ògna stagiù de Tritone la düra en média 41 agn.

## Riferimèncc
Corrado Passera

El **Corrado Passera** (Comm, 30 de dicember del 1954) l'è on politegh, dirigent e banchier italian.
Laureaa in del 1977 in economia (Università Bocconi), l'ha lavoraa per i aziend e i banch pussee important del Paes: la Mondadori, el Gruppo Editoriale L'Espresso, Banco Ambrosiano Veneto, Cariplo, Post Italiann, Banca Intesa, Alitalia e olter anmò.
El 16 de november del 2011 el vegna nominaa Minister di Trasport e Minister del Svilupp Economegh in del governo Monti, In del 2013 el dis che 'l se candidarà minga per i elezzion, perchè ghe pias nò el programma politegh de la coalizzion Monti-Fini-Casini.
A ogni bon cunt, el 23 de febrar del 2014 l'ha fondaa el moviment *Italia Unega* (de ispirazzion liberal e moderada), che a la fin de genar del 2015 l'è deventaa on partii.
Angelino Alfano

L**'Angelino Alfano** (Agrigento, 31 de ottober del 1970) l'è on politegh e avocatt italian.
El s'è laureaa in Giurisprudenza a Milan, e l'ha scominciaa la soa cariera politega con la DC. In del 1994 el passa con Forza Italia. In del 1996 el vegn eleggiuu in de l'Assemblea Regional Siciliana, e in del 2001 a la Camera di Deputaa, per vess poeu confermaa anca in del 2006 e in del 2008. In del 2008 el vegna nominaa minister de la Giustizzia (el pussee gioven de la storia republicana), carega mantegnuda fina al luj del 2011. In quell ann el vegna nominaa primm segretari de el Popol de la Libertà.
In del 2013 l'è nominaa Minister de l'Intern in del governo Letta. Quand che 'l Berluscon el vegna condannaa per coruzzion, el decid de segutà a sostegnì Letta e inscì el fonda, insemma cont i olter minister del PdL, on partii ciamaa Noeuv Centerdestra. El conserva la soa carega anca in del governo Renzi e 'l vegn Minister di Affar Forest in del governo Gentiloni.
San Bernardin (riaa)

El **San Bernardin** (italian: *San Bernardino*) l'è on riaa del Piemont. A l'è longh 12 km.
El nass in de la Val Granda (de l'union del riaa de la Val Granda e 'l Pogall), e le traversa fina a rivà dent in del lagh Magior. El traversa i comun de Santin, Cossogn e Verbania, in tra Palanza e Intra.
## Varda anca
* Val Granda
* Verbania
Intra

**Intra** (in del vegg dialett ['intrɛ]; anca in italian *Intra*) l'è vun di duu center principai de la città de Verbania.
El quarter el se troeuva in su la riva del Lagh Magior (del sò port partissen i batei per Laven, in su la sponda lombarda) e 'l confina a sud con Palanza: i duu center hinn separaa del cors del riaa San Bernardin. A nord, inscambi, l'è bagnada del riaa San Gioann.
El sò patron l'è San Vitor.

## Storia
Abitada giamò in de l'età antiga, in del Medioev l'è partegnuda ai cont de Biandraa. In del 1220 l'è passada in di man del vescov de Novara: quell lì l'ha miss in pee i fortificazzion in su la riva (che al dì d'incoeu i gh'è pu). Sotta el domini di Viscont, in del 1339 l'ha otegnuu i sò diritt comunai. Poeu Intra l'è stada on feud di Boromee, che hann mantegnuu la soa influenza sotta i Spagnoeu e sotta i Savoja.
In del 1927 gh'è staa taccaa i comun de Zovrall e Trobas, e in del 1929 l'è stada la voeulta de Uncc. In del 1939 l'è stada taccada a Palanza in del noeuv comun de Verbania.

## Varda anca
*Palanza
Palanza

**Palanza** (localment: [palan'dza]; italian: *Pallanza*) l'è vun di duu center principai de la città de Verbania.
La se troeuva a sud de Intra, de la qual l'è separada del riaa San Bernardin.
L'è stada on comun indipendent fina al 1939. A l'è cognossuda soratutt per vess el sit indè che l'è nassuu el general Cadorna.

## Varda anca
*Intra
Sot la cender

**Sot la cender** (grafia milanesa: *sott la scender*) l'è on album del cantautor lombard Lissander Brasca, sortii in del 2010.
El disch l'è cantaa tutt in lombard, cont ona koinè artistega "sperimental" che la messeda element de vari dialett de la lengua.

## Lista di canzon
Tutt i canzon hinn staa scrivuu del Lissander Brasca. La canzon *Lissandrine ship-train rhytm* l'è basada in su 'na melodia tradizzional de la region di Quatter Provincc.

#*Guerra!* 3:01
#*Scior e spietad* 3:31
#*El penser de la mort* 1 2:54
#*L'arbor l'è cressud* 4:32
#*'Sa ta speravet de trovar* 2:54
#*Fabrega e papaya* 4:36
#*El penser de la mort* 2 4:51
#*Luvis, Luvis* 2:41
#*Lissandrine ship-train rythm* 2:24
Il testamento dell'avvelenato

**Il testamento dell'avvelenato** (lombard: *el testament de l'avelenaa*) o anca domà **L'avvelenato** l'è ona canzon de l'antiga tradizzion popolar italiana.
Se cred che la ballada la sia stada publigada per la prima voeulta in del 1629 a Verona, ma de sicur l'è pussee veggia. Inoltra la gh'ha on fracch de pont in comun cont on'antiga ballada scozzesa ciamada Lord Randal, che la gh'ha di variant anca in todesch, in danes, in ungheres e svedes.
## El test
El studios Alessandro D'Ancona l'ha regolt vari version de la ballada, anca se l'unegh test intregh l'è quell de la tradizzion comasca. Quella chì l'è anca la version cantada del Nanni Svampa in de la soa regolta *[[Milanese - Antologia della canzone lombarda|Milanese]]*.


## Varda anca
*Donna lombarda
*Lord Randal
Gora

El termen **gora** (in lombard oriental anca ['guːla]) l'è drovaa in del lenguagg de tucc i dì per parlà di strutur anatomegh in del coll di vertebraa, che fann part de l'aparaa respirador e digestiv, compagn del canaruzz.
La parolla la riva del latin *gŭla* e l'è spantegada anca in olter lengov neolatinn (es. italian e catalan *gola*, venezzian *goła*, ligur *gôa*...).
Maurizio Lupi

El **Maurizio Lupi** (Milan, 3 de ottober del 1959) l'è on politegh italian.
L'ha movuu i sò primm pass in de la DC al princippi di Agn Novanta, per poeu passà a Forza Italia. Member de CL, l'è staa consilier comunal a Milan e poeu assessor sotta la prima gionta del Gabriele Albertini (1997-2001).
In del 2001 el ven eleggiuu in del Parlament con Forza Italia, e l'è confermaa anca in del 2006, 2008 (cont el Popol de la Libertà) e 2013 (semper cont el PdL). In de l'ultema ocasion, l'è anca eleggiuu vispresident de la Camera di Deputaa. El vegn nominaa minister di Trasport in del governo Letta. Despoeu la condanna del Berluscon per coruzzion, el presenta i sò dimission 'me minister, che però vegnen respingiuu. El 16 de november del 2013, insemma cont i olter minister del PdL, el passa in del noeuv partii ciamaa Noeuv Centerdestra, per segutà a sostegnì el governo Letta. El vegna confermaa in del sò roeul anca cont el noeuv governo Renzi. A bon cunt, el 20 de marz del 2015 el se dimett, per via del scandol di *Grand Oeuver* (anca se lu l'è minga indagaa).
Stoppa

La **stoppa** (IPA: ['stupa]), ciamada anca **strobbia, seda** o **rista** l'è 'l nomm che ghe se da ai vanzadusc di fiber de vegetai comè 'l coton, el canov (in 'sto cas la se ciama *canavusc*) e 'l lin.
La pò vess drovada 'me material per imballà o imbottì.
## El nomm
El termen *stoppa* el riva del latin *stuppa* e del gregh antigh *stúppē*. L'è drovaa anca in italian (*stoppa*), frances (*étoupe*) e olter lengov romanz anmò.
## Varda anca
*Stoppin
## Referiment
La sirena del Po

**La sirena del Po** l'è 'l segond album del cantaudor piasentin Daniele Ronda, sortii el 20 de november del 2012.
El disch el gh'ha dent canzon folk sia in italian che in lengua emiliana (variant piasentina).
## Lista di canzon
#*La sirena del Po* 3:46
#*Al rolex* 4:02
#*Fidati di me* 3:29
#*La me pell* 4:05
#*Al pleiboi* 3:32
#*Si strappano le nuvole* 3:28
#*Brassam fort* 3:47
#*La birra e la musica* 2:53
#*L'avucat dal diavul* 4:11
#*Il pendolare* 3:44
#*Alternati* 3:40
#*L'Irlanda* 3:40
#*L'errore* 3:11
Capell

El **capell** (o *berett*) l'è on quaicoss che 'l serviss a covercià pu o manch totalment el coo.
El serviss per quattàss del sô, del fregg, de la pioeuva, ma anca per fàss bei o per di reson religios, sociai, magich, igenich e via inscì.
A ghe n'è ona gran varietà de foeusg e color, e poeuden vess faa de lana, coton, felter, paja o olter materiai compagn.
Porta Romana bella

**Porta Romana bella** l'è ona canzon popolar milanesa ligada al mond de la ligera.
La canzon, composta meza in lombard e meza in italian in tra la fin del XIX e 'l princippi del XX secol, la gh'ha diversi variant: in ogni cas, la parla del mond de la ligera, di criminai e di sò moros, di vendett, de la preson de San Vitor, di polee.
A gh'è staa vari artista che hann cantaa in di disch ona quai version de 'sta canzon: per esempi el Walter Valdi, el Nanni Svampa e 'l Giorgio Gaber, che però l'ha cantaa ona version pussee romantega e meno ligada ai stori de la ligera.
## El test
Chì de sotta mettom la version registrada del Svampa in de la soa regolta *[[Milanese - Antologia della canzone lombarda|Milanese]]*.

Porta Romana bella, Porta Romana,
ci stan le ragazzine che te la danno,
ci stan le ragazzine che te la danno
prima la buonasera e poi la mano.

E gettami giù la giacca ed il coltello
che devo vendicare il mio fratello
che voglio vendicare il mio fratello
e gettami giù la giacca ed il coltello.

La via San Vittore l'è tutta sassi:
l'ho fatta l'altra sera a pugni e schiaffi
l'ho fatta l'altra sera a pugni e schiaffi
la via San Vittore l'è tutta sassi.

La via Filangieri l'è on gran serraglio
la bestia più feroce l'è 'l commissario;
la bestia più feroce l'è 'l commissario
la via Filangieri l'è on gran serraglio.

In via Filangieri gh'è 'na campana:
'gni voeulta che la sona l'è 'na condanna;
'gni voeulta che la sona l'è 'na condanna,
in via Filangieri gh'è 'na campana.

Prima faceva il ladro e poi la spia,
e adesso è delegato di Polizia.
E adesso è delegato di Polizia,
prima faceva il ladro e poi la spia.

O luna che rischiari le quattro mura:
rischiara la mia cella ch'è tanto scura,
rischiara la mia cella ch'è tetra e nera;
la gioventù più bella morì in galera.

O luna, luna, luna che fai la spia:
bacia la donna d'altri, ma non la mia.
Amore, amore, amore, amore un corno,
di giorno mangio e bevo, di notte dormo.

Ci sono tre parole in fondo al cuore:
la gioventù, la mamma ed il primo amore.
La gioventù la passa, la mamma muore
e restet comè on pirla col primo amore.

Porta Romana bella, porta Romana,
ci stan le ragazzine che te la danno,
ci stan le ragazzine che te la danno:
prima la buonasera e poi la mano.
## Varda anca
*Porta Romana
*Ligera
*San Vittor (preson)
Trenincorsa

I **Trenincorsa** hinn on grupp musical folk lombard (zona de Vares), nassuu in del 2002.
Hann faa diversi canzon anca in lengua lombarda, e in di sò disch gh'hann avuu anca la partecipazzion de artista 'me el Nanni Svampa, el Davide Van de Sfroos e l'Enrico Greppi (de la Bandabardò).
## Discografia
**[[Fino a quando non cambierà]]* (2004)
**[[Stazione Resistenza]]* (2005)
**[[La danza dei sogni]]* (2007)
**[[Verso casa]]* (2010)
**[[Abracadabra (disch)|Abracadabra]]* (2012)
Programa Mariner

El **programa Mariner** l'è stat en progràma de esplorasiù spasiàla mitìt en pé de la NASA. El cunsistìa endel lancià 'na série de sónde spasiàle interplanetàrie 'ntra 'l 1963 e 'l 1973, destinàde a l'esplorasiù de Marte, Venere e Mercurio. Dei dés veìcoi spasiài, sèt i è riàcc a otègner l'obietìf prefisàt, 'nvéce tré i è nacc pèrcc.

Vergöne de chèste misiù i éra miràde a pasàga derènt ai tré pianéti e mandà sö la Tèra i dàti scentìfich che i sensùr i catàa sö ma 'n pér de chèste le g'harès pròpe duzìt mitìs en òrbita entùren a Marte. El programa l'è riàt a stabeléser divèrsi primàcc endel'esplorasiù del Sistema Solar interno. Le misiù Mariner 11 e 12 le vegnarà ricunvertìde endel mandàt del progràma Voyager e rinuminàde Voyager 1 e 2.

El programa (dal Mariner 1 al 10) l'è nìt a costà töt ensèma vergót come 554 miliù de dòlari.
Domm de San Cristóbal de La Laguna

Ol **Domm de San Cristóbal de La Laguna** l'è una cattedral la se tróa a San Cristóbal de La Laguna, a Tenerife, en Spagna). L'è stàcia fàcia sö tra 'l 1904 e 'l 1915.

## Oter progècc
Giazzera

Ona **giazzera** (certi volt ciamada anca al maschil, *giazzee*) l'è on sit indè che 'l vegniva montonaa e conservaa el giazz fina a l'invenzion del frigorifer in di Agn Vint del Noeuvcent.
El giazz conservaa el serviva per conservà fresch i robb de mangià, ma anca per di usagg sanitari (per esempi, in de la Cà Granda de Milan ghe n'era vuna).
I primm giazzer lombard hinn comparii giamò in del Settcent, arent al Lagh de Vares, in sit compagn de Cazzagh, Calcinaa, Bardell, Biandronn, Boeusc: de lì poeu vegniven mandaa, duranta l'ann, in di vari mercaa de la zona ocidental del Ducaa (Saronn, Busti, Galaraa, Vares, Arona, Noara, ma anca al Verzee de Milan). A Milan, ona granda giazzera l'eva quella de Calvairaa.
## Varda anca
*Giazz
*Vedretta
*Frigorifer
Mariner 9

La **Mariner 9** l'ìa 'na sónda spasiàla zemèla de la Mariner 8, che la gh'ìa falìt l'obietìf e la s'ìa spetasàda 'ndel océano. La Mariner 9 l'è stàda la prìma a rià a mitìs en òrbita entùren a Marte endel 1971. La g'ha püdìt catà sö e mandà sö la Tèra dele 'nformasiù nöe söl Pianeta Rós, scuprì la prezènsa de vülcà de grànde dimensiù e sistémi complès de canalù, 'nfìna a troà indìsi sö la prezènsa en época antìca de àiva. El g'ha apò a töt zó le prìme 'nsomeànse definìde de le dò lüne de Marte: Phobos e Deimos.
Mayflower

El **Mayflower** (en lombàrt el corespondarès a *fiùr de màgio*) l'è la naf co la quàla i pàder piligrì, partìcc ai 6 de setèmber del 1620 de Plymouth en Inghiltèra, i è riàcc endèl teretóre che al dé d'encö i è i Stati Ünìcc a Cape Cod (encö l'è 'ndèl stat del Massachussets) du més dòpo, ai 11 de noèmber.
I pasegér e l'equipàgio de la Mayflower i éra dei pürità che gh'ìa dicidìt de scapà de l'Inghiltèra e nà a fondà 'na colònia endel Nöf Mónt, l'Amèrica.  La colònia che i g'ha fondàt l'è stàda batezàda ach Plymouth e l'ìa la segónda dòpo la fondasiù de Jamestown, en Virginia, endel 1607, e al dé d'encö l'è l'insediamènt abitàt piö antìch dei Stati Ünìcc.
Cà Granda

La **Cà Granda** l'è on edifizzi in del center de Milan.
L'è stada mettuda in pee in del 1456 de l'architett fiorentin Filarete (sotta el govern del Francesch Sforza), e l'è servida 'me sede de l'Ospedal Magior fina al 1939. L'è considerada vun di oeuver pussee important del Renassiment lombard. Cont el passà di agn (e soratutt in del XVIII-XIX secol) la gh'ha 'vuu di sgrandiment. I ultem lavorà hinn staa faa in del 1805.
In del '39 l'ospedal el s'è spostaa a Ninguarda. In del 1943 i bomb di Leaa hann traa giò on gran bell tocch de l'edifizzi, che poeu l'è staa restauraa despoeu la guerra.
A partì del 1958 l'è deventada la sede central de l'Università Statal. A ogni bon cunt, in de la Cà Granda gh'è restaa l'archivi de l'Ospedal e olter ofizzi; inoltra, lì arent al dì d'incoeu a gh'è anca el Policlinegh de la città.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Regolt d'art de l'Ospedaa Maggior
*Gesa de la Cà Granda
Barbapedana

El **Barbapedana** l'è ona figura tipega de la tradizzion milanesa. 

In tra la metà del XIX secol e 'l princippi del XX, el Barbapedana l'eva on musegh de strada che 'l girondava per i ostarii e 'l ghe cantava canzonett, strofett e olter storiell popolar.
El termen l'è giamò present in de la comedia *[[Il barone di Birbanza]]* del Carlo Maria Magg.
El Barbapedana pussee famos (oltra a vess l'ultem) l'è staa l'Enrico Molaschi, del qual hinn ancamò conservaa la ghitarra (al Castell Sforzesch) e ona quai canzon, compagn de *[[El piscinin]]*.
Mariner 10

El **Mariner 10** l'è stàda l'öltema sónda spasiàla del programa Mariner de la NASA. L'è partìt ai 3 de novèmber del 1973, du agn dòpo la Mariner 9. La sò misiù l'ìa de pröà 'n trasmetidùr sperimentàl en bànda X, esplorà la atmosféra, la superfìcie e le caraterìstiche fìziche de Vènere e Mercurio e fà üzo de la asistènsa gravitasiunàla (ciamàda "efèt fiónda") de Vènere per acelerà endel tòch finàl del sò viàs envers Mercurio.

De Vènere l'è riàda a fotografà l'atomsféra del planeta endel spétro de l'ültraviolèt e la g'ha catàt sö e mandàt dati sö la cumpuzisiù de l'atmosféra venüziàna.

A Mercurio l'è riàda a pasàga derènt per trè ólte, ai 29 de mas, ai 21 de setèmber del 1974 e ai 16 de mars del 1975. En töt el g'ha cartografàt 'ntra 'l 40 e 'l 45% del planeta, ma apéna de la fàcia ilüminàda.
Programa Venera

El **programa Venera** (en ruso *Венера*, endei paés ucidentài i éra ciamàde *Venus*, o *Venusik*) l'ìa 'n progràma de resérca scentìfica soviètich destinàt a l'esplorasiù del pianéta Venere. Le sónde spasiài Venera 3-6 i éra destinàde a ciapà dele mizüre sö l'atmosféra del pianeta e le gh'ìa nisü sistéma de ateràgio e dóca i è nàde a distrügìs sö la superfìce del pianéta dòpo ìga trasmitìt a la Tèra i dàti che le catàa sö entàt che le streeraàa la sò atmosféra. La Venera 7 l'ìa stàda progetàda per rià a aterà sö la superfìce e l'è riàda difàti a fà 'n ateràgio controlàt endel 1970. L'ìa la prìma ólta che 'n machinàre costrüìt de l'òm el riàa a aterà en maniéra controlàda sö la superfìce de 'n óter pianéta. La Venera 9 l'è stàda la prìma sónda a mandà dele 'nsomeànse de Venere e la Venera 13 la prìma a mandà dele 'nsomeànse a culùr. De la 9 a la 14 i è töte riàde a aterà sö Venere e a mandà informasiù scentìfiche sö la cumpuzisiù del söl venüzià.
Atacch del 22 Lüj in Nurvegia

I **Atacch del 22 de Lüj in Nurvegia** hinn staa dü atacch in Nurvegia el 22 de Lüj in del 2011. El prim
atacch a l'è staa l'esplosiun de 'na vetüra arent a i edifis del guvern a Oslo.
El segund atacch a l'è staa una s'ciupetada de massa al camp estiv de la giuventü in sö un'isula a nord-ovest
de Oslo. Di 77 mort tutaj, 55 i eren dumà giuvin, e di olter 96 persun hinn staa ferii. L'esplusiun de
la vetüra l'ha anca s'cepaa di fenester di edifis in del quarter del guvern a Oslo.

L'esplusiun de la bomba a l'è stada arent a l'üfici del Prim Minister Jens Stoltenberg a i 15:26. 
L'ha faa föra 8 persun e n'ha ferii tant olter. El segund atacch a l'è staa pu sö pu giò 90 menüt apus, 
press un camp de giuventü urganizaa de la l'AUF (grupp de giuventü) del Partii Lavurista (AP)
in sö l'isula de Utøya a Tyrifjorden, Buskerud. Un omm armaa de s'ciopp che'l faseva finta de vess un omm
de la polizia, l'ha dervii fögh a i campegiatur, e l'ha faa föra 69 persun.

La pulizia l'ha arestaa devirs suspetaa, ma tant i è staa liberaa. Ander Behring Breivik, un omm prutestan
de 32 agn nurveges, l'ha faa lü tücc dü i atacch. L'è staa pö incriminaa de tücc dü i atacch. 
I registraziun fann vidè che l'eva pianificaa i atacch per agn, cumè un att ideologich de anti-imigraziun
e cuntra 'l multi-cultüralism.

L'Üniun Eurupea, la NATO e di pais del mund gh'hann espress sö el so suport per la Nurvegia e cundanaa i atacch,
Verzee

El **Verzee** (del latin *viridarium*; in italian: *Verziere*) l'è el mercaa di ortolan de Milan. Al dì d'incoeu el se troeuva in *via Lombroso* e l'è ciamaa "Ortomercato".
On temp però el Verzee el se trovava a duu pass del Domm: fina al 1684, anzi, l'era proppi in de la piazza. 

Per on bell poo de temp el Verzee l'è restaa in *Largo Augusto* invers a Via Larga e a Piazza Fontana. Quell lì l'è 'l Verzee regordaa anca del Carlo Porta, che le ciamava "scoeula de lengua", perchè lilinscì se sentiva a parlà el milanes pussee s'cett e popolar. Inoltra, la poesia pussee cognossuda del Porta l'è proppi *[[la Ninetta del Verzee]]*.
In del 1911 el Verzee el s'è spostaa in cors XXII marz (indè che incoeu gh'è 'l Parch Marinai d'Italia), e l'è restaa lì fina al 1965 (quand che l'è andaa in via Lombroso). On ann dopo, in del 1966, in del vegg Verzee l'è stada mettuda in pee ona statoa al Carlo Porta. 

## Alter progett