open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Funtanei

**Funtanei** (nom ufizial in italian: *Fontaneto d'Agogna*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara .

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Burbané, Cavajet, Cavaj, Cavaliri, Cressa, Cürésc, Ghem, Rumagnän e Sön.

Ultra che da l'Agogna, Funtanei l'è traversada anca dal Sizun. Anca se Funtanei l'è un cumün piscinin, el sò teritori l'è dividüü in d'un mücc de fraziun.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Funtanei l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Andorra

El **Principaa d'Andora** (*Andorra* in catalan) a l'è un paes piscinin del süd-ovest de l'Europa.

La cunfina a nord cun la Francia e a süd cun la Spagna.
La capital a l'è Andorra la Vella.
La gh'ha una süperfiss de 468 km² e una pupulaziun de pressapoch 70.000 abitant.

## Lengua
La lengua ufiziala a l'è 'l catalan.

## Urganizaziun pulitiga
Andora (nòm ufizial: **Principat d'Andorra**) a l'è un prinsipaa.
A gh'hinn dü *co-princip*: el vescuf spagnöl d'Urgell (Joan Enric Vives i Sicília, del 2003) e 'l president de la repübliga francesa (Emmanuel Macron, del 2017).
El Prim Minister a l'è l'Xavier Espot Zamora del 2019).

## Muneda
Del 1m de genar del 2002 Andorra la dupra l'Euro, ma l'ha minga faa di sò munet.

## Vus curelaa
*El Cos de Policia d'Andorra
Gatich

**Gatich** (nom ufizial in italian: *Gattico*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Burbané, Cümiaagh, Invó, Ulesc Castel, Parscé, Vrün.

Gatich l'è sitüada in de la zona culinar del medi nuvares, trai val del Tisin a est e de l'Agogna a ovest, trai lagh Magiur e d'Orta a nord e la pianüra nuvaresa a süd. El center abitaa el se tröva a 383 meter sura el nivel del mar, e 'l punt püssee alt del teritori cumünal el tuca i 402 meter d'alteza. La gh'ha dò fraziun, Magiaa de Sura e Magiaa de Sota, ultra a la lucalità del Mügian.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Gatich l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Garbagna

*Garbagna (inscì anca in Italian) comun de la Provincia de Lissandria.
*Garbagna (*Garbagna Novarese*), comun de la Provincia de Novara.
Amén

**Amen** (nom ufizial in italian: *Ameno*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva lungh i spund urientai del Lagh d'Orta. L'è tacaa ai cumün de Armagn, Bulzan, Culassa, Invó, Miasin e Orta.

Amen l'è famusa perchè gh'è un mücc de sit archeulogich che partegnen a l'antiga cultüra de Gulaseca.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Amén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Cultüra e tradizziun
### La Parabula del Fiö Trasun in del dialet de Amen

Un oim l'ha 'vüü düi fiöi.
E 'l pü sgióvan ad lor l'ha dicc al pà: "Pà, dèm la part dla sostanza ch'am tóca!" e 'l pà l'ha divis fra lor la sostanza.
Dop poch dì el pü sgióvan l'ha tiraa insema tüt e l'è nacc in paes lontan, e l'ha mangiaa la sostanza vivend da baraba scialandla.
Dop d'avé mangiaa tüt, l'è 'gnüa 'na gran caristia da cui part, e lüi l'ha comenzaa a 'végh bisögn.
Alora el s'è racomandaa a 'n sciur di cui sit, che l'ha mandaa in la sóva vila a cürà i porscei.
E l'avréss mangiaa volontera i giand che mangiavan i porscei medesim,  ma nissün gh'an dava.
Alóra, tornà in sé, l'ha dicc: “Quanci servitór in cà 'd mè pà gh'han pan di piü, e mì chiquì mòr d'fam!
M'auzarò e narò da mè padar, e 'gh dirò: *Pà, ho manca contra 'l ciel e contra 'd tì;*
*già sóm piü degn d'essa dicc tö fiöl, tratam cóme vün di töi servitór*”.
E 'l s'è tòcc sü e 'l s'è invià vers al pà. E 'l pà l'ha vist ch'l'era ancóra lontan, el gh'è cors incontra, al gh'ha miss i brasc al col e l'ha basà.
E 'l fiöl gh'ha dicc: “Pà, ho mancà contra 'l ciel e contra 'd tì; a sóm piü degn d'essa ciamà tö fiöl”.
E 'l pà ai servitór: “Prest, tiré a man al vistì püssè 'd valór, e mitìgal adoss, mitigh sü l'anel e i brochit ai pei.
Porté scià un videl grass, mazzél e mangióma e stóma alegar;
parchè 'sto mè fiöl l'era mort e l'è risciüscità, l'era pardü e 'l s'è trovà”. E han prinzipià a stà alegar.
El prim di fiöi, ch'l'era in campagna, ritornad e avisinandas a la cà, l'ha santì i concert e la festa.
E l'ha ciamà a vün di servitór coss l'era.
E 'l servitór l'ha rispost: “È tornà vost fradel e vost pà l'ha mazzà un videl grass parchè l'è tornà san”.
E lüi 'l s'è ofes e 'l voreva mia intrà; al pà donca l'è gnü fora, l'ha comenzà a pregàl.
Ma lüi l'ha rispost al pà: “Inn già tanci agn ch'at servi, t'ho sempar übidì e ti m'é mai dacc un cravet da godèm coi mèi amis.
Ma 'dess ch'l'è gnü cóst tö fiöl ch'l'ha mangià tüt al facc sö con fóman da mónd, t'é mazzà par lü el videl grass”.
E 'l pà gh'ha rispost: “Fiöl, tì t'è sempar con mì, e tüt cól ch'i gh'ho l'è tö;
ma l'era giüst da fà un disnà e da stà alegar, parchè 'sto tö fradel l'era mort e l'è risciüscità, l'era pers e 'l s'è trovà”.

(Antonio Rusconi, *I parlari del Novarese e della Lomellina*, 1878)

## Riferiment
Washington (stat federal)

El stat de **Washington** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 184.824 km² e una pupulaziun de 5.894.121 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd a l'Oregon, a est a l'Idaho.

La capital a l'è Olympia (42.514 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Seattle (569.101 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Spokane, Tacoma, Vancouver e Bellevue.

## Storia
El stat de Washington a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1889.

## Urganizaziun pulitiga
El stat de Washington al gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Wisconsin

El **Wisconsin** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 189.790 km² e una pupulaziun de 5.509.026 abitant. 

A l'è tacaa a nord e a est al Michigan, a ovest al Minnesota e a l'Iowa, a süd a l'Illinois.

La capital a l'è Madison (208.054 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Milwaukee (596.974 abitant). L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Green Bay.

## Cità
* Milwaukee
* Madison
* Green Bay
* Eau Claire

## Storia
El Wisconsin a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1848.

## Urganizaziun pulitiga
El Wisconsin al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Wyoming

El **Wyoming** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 253.554 km² e una pupulaziun de 506.529 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Montana, a ovest a l'Idaho e a l'Utah, a süd a l'Utah e al Colorado, a est al Nebraska e al Dakota del Süd.

La capital a l'è Cheyenne (53.011 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.

## Storia
El Wyoming a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1890.

## Urganizaziun pulitiga
El Wyoming al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Chemical oxygen demand

Ol **COD** l’è öna sigla che la stà per **chemical oxygen demand** cioè la domànda chìmeca de osìgen e l’è, ‘nsèma al BOD la **Biochemical oxygen demand**, ü di paràmeter piö ‘mportàncc e piö ötei per analisà l’inquinamènt di aque.  

Ol Cod, in miligram de osìgen per lìter, l’è la quantità de osìgen che ghe öl per portà a tèrmen l’osidasiù di compòscc orgànech ed inorgànech dét in d’ü tot de aqua. Ol Cod l’ ghe permèt de capì l’inquinamét che l’è cauzàt da la sostànsa orgànega  o piö ‘n generàl da töte i sostànse che i  pöl ès osidàde.

## Limiti de lège

Per ol teritòre de la Repüblica Italiana ol Cod l’ pöl mia ès de piö de: 

500 mg/L per i aque di fognaüre, 

160 mg/L per i aque che i vé scargàde in di fiöm, lach, canài, ecc.

## La misüra del COD

Per misürà ‘l COD gh’è de ‘ndàga dré al mètod üficiàl del IRSA-CNR nömer 5130. 

Ol mètod l’è bazàt sö l’osidasiù di sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i è dét in del tot de aqua de analizà, grasie ad öna solüsiù de dicromàt de potàsio ‘nsèma al àcido solfòrech consentràt e al solfàt d’arzènt, per  catalizà la reasiù. Chèl che l’ vànsa de dicromàt l’vé pò titolàt con d’öna solusiù de solfàt de ammone e de fèr (II).

La quantità de sostànse orgàneghe e inorgàneghe che i pöl ès osidàde i è proporsiunàde a la quantità de dicromàt di potàsio che l’s’è consümàt. 

De regordà che s’pöl ìga di rispòste sbalàde se in del aqua gh’è dét tat ióne clorür, dezà che chèsto l’ se òsida col mètod del COD, ma de sólet l’ se òsida mia ’n aqua e alura se gh’è del clorür (fina a 1.000 mg/L) gh’è de zontàga dét al campiù de aqua, prima de fà  ‘l Cod, del solfàt de mercüre segónt chès-ce rapòrt de pis HgSO4:Cl- 10:1.

Ol campiù de aqua de analizà l’ gh’à de ès analizàt apena ciapàt, menimà, se s’pöl mia, gh’è de acidificàl per fàga mia pèrt ol sò contenüt orgànech prima de riàga a fà l’esàm.

## Per saìn de piö

Manéra per calcolà ‘l COD
Francesco Totti

**Francesco Totti** (Roma, 27 setèmber 1976) l'è ü ex  giugadùr de folber. El zögava cóme atacànt e l'è l'era capità de la Roma.

L'è spusàt co la Ilari Blasi.
Büsingen am Hochrhein

**Büsingen am Hochrhein** l’è ö exclave todèsca in del teritòre de la Sguìsera, cioè l’è ü cümü de la Germania töt circondàt dal teritòre del cantù de Sciafüza, de fati l’è destacàt da la màder patria da öna fètina de Sguiséra larga dóma 1 chilométer indóe gh’è ‘l paìs sguìser de Dörflingen.

L’ se tróa sö la ria a mansina del fiöm Reno.

Büsingen l’ gh’à piö o méno 1.500 abitàncc, ol sò teritòre l’è de 7,6 km quàder e l’è formalmènt part del land del Baden-Württemberg.

## Ol sito del cümü de Büsingen

http://www.buesingen.de/

http://www.buesingen.ch/

## Riferimèncc
West Virginia

La **West Virginia** (*Virginia Ucidentala*) a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 62.809 km² e una pupulaziun de 1.815.354 abitant. 

A l'è tacada a nord a l'Ohio, Pennsylvania e al Maryland, a ovest al Kentucky e a l'Ohio, a süd a la Virginia, a est al Maryland e a la Virginia.

La capital a l'é Charleston (53.421 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.

## Storia
La West Virginia a l'è stada amissa in de l'Üniun in del 1863.

## Urganizaziun pulitiga
La West Virginia la gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Katsushika Hokusai

**Katsushika Hokusai** (Utuber o Nuember 1760–10 de Magg 1849) a l'è staa un pitur giapunes de "ukiyo-e". L'ha vivüü düranta el periud Edo. 

La so övra l'è stada d'ispiraziun per un frach de artista impressiunista eurupej 'me el Claude Monet e'l Vincent van Gogh.
San Ròch

*San Ròch, sant de la césa catòlega del sécol XIV.
*San Ròch, cümü de la pruinsa de Bèrghem.
*San Ròch al Pòrt, cümü de la Pruinsa de Lòd.
*Put de San Ròch a Vimercàt.
Granòss

**Granoz** (nom ufizial in italian: *Granozzo con Monticello*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in la Pianüra Padana, al cunfin cun la Pruvincia de Pavia.L'è tacaa ai cumün de Casalin, Cunfienza (PV), Nibiula, Nuara e Vispulaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Granòss l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Frank Lloyd Wright

El **Frank Lloyd Wright** (8 de giügn del 1867 – 9 de april del 1959) a l'è staa un impurtant architet amerigan nassüü a Phoenix. Cun la so övra l'ha dissegnaa un bel nümer de edifizi diferent 'me banch, ufizi, ges, una staziun de servizi, una sinagoga e un musee d'art. A l'è cunsideraa vün di architet püssee impurtant del secul quel de XX.  

## Referenz
Euclide de Megara

**Euclide de Megara** l’è stat en filòzofo socràtich de la Grécia antìca, atìf entùren al an 400 prìma del Signùr e fondadùr de la Scöla megàrica.
I editùr e i tradutùr medievài dei *[[Elemèncc (Euclide)|Elemèncc]]* i l’ha scunfundìt de spès col sò omònim Euclide.

El filòzofo Euclide l’è nasìt a Megara, ma ‘l s’è trasferìt a Atene endóche l’è deentàt discèpol del Sòcrate. Quan che ‘l so maèstro l’è mórt, lü l’è turnàt a Megara, endóche ‘l g’ha acuglìt dei óter discèpoi socràtich.

Nesöna de le so òpere l’è scampàda, ma ‘l so pensér se pöl cumprindìl per mès de le dutrìne de la scöla che ‘l g’ha fondàt e se capés che le nàa derènt fés a la filozofìa socràtica. Segónt chèsta dutrìna el Dio benevolènt, inteligènt e giöst del Sòcrate l’è identificàt col éser ünich e imutàbil del Parmenide de Elea, ciamàt Dio, sapiènsa o giüstìsia, e paragunàbil a l’asùnto metafìzich pròpe de la scöla eleàtica.

## Oter progecc
BOD

## Acronimi

* Biochemical oxygen demand - domànda biochìmega de osìgen, paràmeter dovràt per analizà l’inquinamènt di aque
* *Board of Directors* - consèi d'aministrasiù
* Book on demand - Lìber stampàt a richièsta del autùr opör pò ach del editùr che l'istampa però adóma i völöm che de manimà i ghe é domandàcc dal mercàt, isé de ìga mia di scòrte e de schià, a la fì de la féra, ol réscc che ghe rèste di fóncc de magazì. 
* Brian O'Driscoll - zögadùr de rögbi irlandés

## Còdes

* BOD - còdes aeroportüàl IATA de l'aeropòrt Mérignac de Bordeaux, (Fransa)
* bod - còdes ISO 639-3 de la lèngua tibetana
* BOD - còdes ISO 3166-2:MA de Boujdour (Maròch)

## Nòm de pòst

* Bod བོད་ - endonòm del Tibet
* Bod - sità del distrèt de Braşov (Romania)
Archimede

**Archiméde de Siracusa** (en gréco antìch Ἀρχιμήδης) (nasìt presapóch endèl an 287 prìma del Signùr. e mórt presapóch endèl an 212 prìma del Signùr) l'è stat en matemàtich, fìzich, ingignér, inventùr e astrònomo gréch. 

Se conós póch de la sò vìta ma l'è cunsideràt giü dei scensiàcc piö 'mportàncc de l'antichità clàsica. Le sò scopèrte piö 'mportànte 'ndèl camp de la fìzica i è i fondamèncc de l'idrostàtica, de la stàtica e la spiegasiù del prensépe de la léa. L'è recunusìt per ìga progetàt màchine nöe compàgn de àrmi de asédio e la ìda de Archiméde, per portà lìquidi (ma apò a granàie) de 'n leèl piö bas a 'n leèl piö alt. Esperimèncc modèrni i g'ha confermàt che le afermasiù che Archimede l'ìa stat bu de progetà màchine bùne de soleà le naf nemìche 'nfìna a tiràle fò de l'àiva o de fàga ciapà föch condèna série de spècc i è plaüzìbii.

De sòlet se cunsìdera Archiméde come 'l piö grant matemàtich de l'antichità, e giü dei piö grancc de töcc i tép.. 

El g'ha dopràt el método de ezaustiù per calculà l'àrea sóta l'arch de 'na paràbola co la somatòria de 'na série infinìta, e 'l g'ha dat 'na aprosimasiù precìza del nömer Pi gréco.. El g'ha apò definìt la spiràl che de alùra la pórta 'l sò nòm, e le fòrmule per i vülüm de le superfìci de revulusiù, e pò amò, 'n sistéma ingeniùs per esprìmer i nömer grancc fés.

Archiméde l'è mórt endèl asédio de Siracusa (214–212 prìma del Signùr), copàt de 'n soldàt romà, aisebé che gh'ìa stat dat l'ùrden de mìa fàga del mal. Ciceróne el dizarà de ìga vizitàt le sò tómba, sùra la quàla gh'ìa stya mitìt 'na sféra inscriìda dét endèn cilìnder. Archiméde el gh'ìa pröàt che la sféra la g'ha i du tèrs del vülüm e de la superfìce del cilìnder (bàzi inclüdìde), e 'l cunsideràa chèsta la piö grànda de le sò scopèrte matemàtiche.

A diferènsa de le sò 'nvensiù, i scrìcc matemàtich del Archiméde i è mìa stacc granchè cunusìcc endel'antichità. I matemàtich de Alesàndria i l'ha lizìt e i l'ha lüminàt endèle sò òpere, ma la prìma compilasiù integràla de la sò òpera l'è stàda fàda 'ndèl 530 dòpo del Signùr del Isidoro de Mileto. I comèncc sö le òpere de Archiméde scriìcc de Eutocio endèl sècol VI i ghe dervarà le pórte a 'n püblich piö grant. Le póche còpie de le òpere del Archiméde che gh'è riàt a scampà fin dòpo 'l Médio Évo i è stàde 'na fónt emportànta de edèe 'ndèl Rinascimènt,. La scopèrta 'ndèl 1906 de òpere scunusìde del Archiméde endèl Palinsèst de Archiméde la g'ha aidiàt a capéser cóme che l'è riàt a otègner i sò rezültàcc matemàtich.

## Riferimèncc
Invó

**Invoo** in Piemuntes; *Invorio* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha una popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Amén, Arona, Bulzan, Burbané, Briga, Culassa, Gatich, Gussön, Meina e Parscé.

El paes l'era cunussüü 'me *Invoo de Sota* fina al 1928, quand che l'è staa tacaa a *[[Invoo de Sura]]*.

In del 1250 gh'è nassüü el Matee I Viscunt, fütür signur de Milan.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Invó l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Lesa

**Lesa** (inscì anca in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Tra i cumün nuvares che se tröven in sül Lagh Magiur, Lesa l'è quel püssee setentriunal. De fat Lesa la cunfina cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Belgiraa, Bruvel Campugnin e Stresa) e cun quela de Vares (cumün de Ispra e Ranch).

## Persunalità ligaa a Lesa
*El scritur Lissander Manzun, che cun la sua segunda miee Teresa Borri Stampa el gh'aveva chì una vila.
*El pitur milanes Siro Penagini (1882-1952), che 'l gh'aveva chì el sò stüdi e che chì l'è mort.
*El pitur Amerigo Leber (?-1905), che gh'è mort anca lü.
*El patriota e senatur milanes Giulio Carcano (1812-1882).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Lesa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Marön

**Maran** (*Marön* in Nuvares; *Maren* in Piemuntes; *Marano Ticino* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Maran la se tröva al cunfin cun al Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Dimian, Mismarich, Vlésc, Pumbia e Vizzoeula (VA).

## Esempi del dialet de Maran

Un om a gh'ha biö dü matai.
Al sgónd l'ha dii a su par: “Par, dem la parta dla roba ch'am tóca a mì!” e lü gh'ha fai al parti.
Dopo poch giornai, fai sü 'n fagot ad tüt, al mataa pisnin l'è andai int un pais lontan, e là l'ha consümà tüt al fat sö.
E dopo d'avé mangià tüt, gh'è stai 'na gran caristia, e lü l'ha cmanzipià a végh dabsögn.
E l'è andai e s'è matü in cà d'un scior da cul pais, che l'ha mandà a la so massaria a cürè i porscei.
E a gh'eva voja d'impinì la panscia 'd giandli ch'i mangiavan i porscei e anzün agh an dava.
Alóra, fai giudizio, l'ha dii: “Tücc i sarvitói in cà 'd mu par i vivan int la bondanza, e mì i mor ad fam!
I 'm farò coragg, e i andarò da mu par; par, i 'gh zirò: *Par, ho fai 'na futa contra 'l Signor e contra vü*;
*adess i merto mia 'd vess ciamà vöst mataa; tgnìm in cà cóme vün di vöst sarvitói*”.
L'è 'lvà sü e l'è andà da su par. E quand l'eva ancora lontan, su par a l'ha vüst e a gh'ha 'vü compassion; e gh'è andà incontra, e a gh'ha bütà 'l brasci al cöl e a l'ha basà.
E al mataa a gh'ha dii: “Par, ho fai maa e contra al Signor e contra vü, e adess i merto piü ad vess ciamà vöst mataa”.
E al par l'ha dii ai sarvitói: “Prest, tirè fora 'l vistì püssee bé e matìgal sü, matìgh l'ané int al dii e al scarpi 'n pè.
E andè a tò al manzö püssee grass e ch'as mangia e a 's staga alegar!
Perchè cóst mè mataa l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e l'è trovà” e hann cmanzà a stè legar.
Al mataa prüm l'eva int i chimpi, e quand l'è tornà e l'è stai a riva a cà sóga, l'ha sintü a sonì e balè.
E l'ha fai segn a ün di sarvitoi, a gh'ha ciamà che roba l'eva.
E lü l'ha rispondü: “L'è gnì a cà tö fradé, e tu par l'ha mazzà 'l manzö püssè grass, parchè l'ì gnü a cà san”.
E lü l'è andai in corla, e al voreva mia andè in cà; e al par alora l'è andà fora, e s'è matü a praghèl.
Ma lü l'ha rispondü e a gh'a dii a su par: “Inn tanci agn che mì i 'v fass al sarvitóo, e j'ho mai disübidì e i m'ii mai dai un cravin par fè la marenda con i mè amisi.
Ma parchè l'è gnü a cà óst vöst mataa, ch'l'ha mangià tüt al fat sö com al fumni ad mala vita (com al pütani), ii mazzà par lü al manzö püssee grass.”
Ma 'l par al gh'ha dii: “Mataa, tì t'è sempar stai con mì, e tüta la roba meja l'è tüta tóga;
L'eva pena 'nca giüsta da stè legar, ad divertìss, perchè óst tö fradé l'eva mört e l'è risüscità, l'eva pardü e a s'è truvà”.

(Antonio Rusconi, *I parlari del Novarese e della Lomellina*, 1878)

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Marön l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Albrecht Dürer

**Albrecht Dürer** (Norimbèrga, 21 de màgio del 1471 - Norimbèrga, 6 de bril del 1528) l'è l'artìsta piö famùs del Rinascimènt todèsch, cunusìt en töt el mónt per i sò quàder, dizègn, inciziù e scrìcc de teorìa de l'art. Le sò òpere le g'hará 'na 'nflüènsa profónda söi artìsti del sècol XVI todèsch ma apò sö chèi olandés. 

Gh'è restàt 'na gran quantità de 'nformasiù personài, 'ntra le quàle gh'è lètere, scrìcc e desègn che 'l compagnàa con anotasiù acüràde, Tot chèsto materiàl el g'ha pirmitìt de rià a 'na comprensiù bastànsa profónda de la sò òpera. La sò braüra de pitùr l'è stàda 'l rezultàt de 'n laurà dür, e 'ndèl setùr de le arcc gràfiche les arts gràfiques el g'ha mìa ìt riài. 

L'è riàt a otègner che apò a l'imperadùr Maximilian I stès el se 'nteresès a la sò òpera, enfìna al pónt de cumisiunàga divèrsi ritràcc. 

Endèi sò öltem agn l'è stat empegnàt suratöt endèla realizasiù de tratàcc sùra la mizüra e le prupursiù umàne. En chèste òpere, püblicàde dòpo che l'ìa mórt, el sercàa de stüdià e ragiunà sö la sò maniéra de 'nquadrà l'art, sö la bàze dei stüde italià sùra la teoria de l'art. 


Archivi:Dürer karl der grosse.jpg|*Carlo Magno*, 1512
Archivi:Knight-Death-and-the-Devil.jpg|*El cavaliér, la mórt e 'l diàol*, 1513
Archivi:Dürer-Hieronymus-im-Gehäus.jpg|*San Giròloamo endèl sò stüde*, 1514
Archivi:Dürer_Melancholia_I.jpg|*La malincunìa*, 1514


## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* albrecht-durer.org, 350 pintures de l'artista.  
* Enllaços al museu en línia amb imatges de tots els gravats d'Albrecht Dürer 
* Albrecht Durer a l'"Història de l'Art" 
* Albrecht Dürer a l'Enciclopèdia
* Obres per Albrecht Dürer al Projecte Gutenberg
* Albrecht Dürer: ''Vier Bücher von menschlicher Proportion''
* Albrecht Dürer
Massin

**Massin** (nom ufizial in italian: *Massino Visconti*) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes, che l'è sitüaa al cunfin cun la Pruvincia de Verbania. L'è tacaa ai cumün de Armagn, Bruvel-Carpugnin (VB), Lesa, Nebiün.

L'è cunsideraa el lögh de urigin de la fameja Viscunt, che ghe han custrüii un castel.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Massin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Meina

**Meina** (nom ufizial in italian: *Mèina* in Piemuntes; *Meina* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

La se tröva lungh i spund piemuntes del Lagh Magiur, al cunfin cun la Pruvincia de Vares. L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Arona, Culassa, Invó, Lesa, Nebiün, Pisan, Ranch (VA).

In del curs de la Segunda Guera Mundiala el paes l'è staa teater de la strage de 16 giüdee italian pruvenient da la Grecia, cumpiüda dai SS nazista in de l'Hotel Meina.

A Meina l'ha vivüü a lungh e l'è staa sepelii el famus bancher Enrico Cuccia.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Meina l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Miasin

**Miasin** (nom ufizial in italian: *Miasino*) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Amén, Armagn, Orta, Pitnasch.

La part central del teritori cumünal la se tröva in sü un fals pian tra i muntagn che le circunden.
Miasin la gh'ha dò fraziun:
*Pisugn, sitüada ai pee del Munt Furmiga e separada dal rest del paes dal percurs del rial Agogna.
*Carcegna, in direziun del Lagh d'Orta.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Miasin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Mum

**Mum** (nom ufizial in italian: *Mòm* in Piemuntes; *Momo* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Barénch, Bransach, Briun-ä, Caltignaga, Vlésc e Vavru.

## Da vedè
*La **[[Gesa de la Santissima Trinità de Mòm|gesa de la Santissima Trinità]]**: uratori rüstich e piscinin, sitüada lungh la strada che la porta a Burbanee, la cuntegn un repertori grandissim de fresch faa in tra 'l XV e 'l XVII secul, umugeni per stil e che poden vess recundot a la butega del Tumas Cagnöla.
***Gesa paruchiala de la Nassida de Maria**: l'è stada utegnüda da una vegia geseta rumaniga e l'è stada sugeta a un frach de ampliament e restrütüraziun.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Mum l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Hechingen

**Hechingen** al è una citaa intal circundari rüral de Zollernalbkreis, stat del Baden-Württemberg, Germània.
 	
## Demografia

¹ Recensament

## Sindech

* 1835-1843: Sebastian Werner
* 1843-1859: Paul Ruff
* 1859-1879: ? Baur
* 1892–1908 Konrad Mayer
* 1908–1916 Anton Häussler
* 1916-1929 ? Müller
* 1933-1943: Paul Bindereif
* 1943-1945: ? (NSDAP)
* 1945-1948: August Pretzel
* 1948-1967: Paul Bindereif
* 1967-1995: Norbert Roth (CDU)
* 1995-2011: Jürgen Weber (FW)
* 2011-2018 : Dorothea Bachmann
* 2018-: Philipp Hahn

## Riferiment
Regista

Per **regista** s'intend un diretur cinematugrafigh, un diretur de teater o anca de prugrama per la televisiun.

## Varda anca
* regista cinematugrafich
* regista teatral
Virginia

La **Virginia** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. La gh'ha una süperfiss de 110.862 km² e una pupulaziun de 7.459.827 abitant.
A l'ha ciapaa el so nom de la regina Elisabeta.

A l'è tacaa a nord a la West Virginia e al Maryland, a ovest al Kentucky, a süd al Tennessee e a la Carolina del Nord, a est a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Richmond (192.494 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Virginia Beach (440.098 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Norfolk, Chesapeake, Arlington, Newport News, Hampton e Alexandria.

## Urganizaziun pulitiga
La Virginia al gh'ha 13 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Els Llombards

**Els Llombards** o **Es Llombards** l'è öna frasiù dal cümü de Santanyí, sö l'ìsola de Majorca in di Baleari. Dét gh'è ach ol resort de Cala Llombards.
MI (nòta müsegala)

Ul **mi** l è la tèrza nòta müsegala indala scara diatònica dal do.

La frequenza dal mi dala 4ª utava (chél che gh'è apéna da sóra dal do da mezz) l è de 330 hertz li adree.

Indala nutazziúna che la sa dupéra indi paees da lengua inglesa e tudesca, ul mi l è la nòta **[[E]]**.
Endonòm

Ün **Endonòm** l’è ‘l nòm che ü pòpol l’ se dà despersocónt, l’è ‘n nòm che l’ dóvra in de la sò lèngua per ciamàs e per indentificàs. 

La paròla endonòm la é dal gréch ἔνδον, éndon, che ‘l völ dì "dét" e dal gréch ὄνομα, ónoma, che l’ völ dì "nòm", cioè “ol nòm che i se dà dal de dét”. Ol contrare de endonòm l’è ‘l esonòm.

Per esèmpe Milàn l’è l’endonòm de la capitàl de la Lumbardéa e *Mailand* l’è menimà ol nòm tudèsch per la stèsa sità. 

A la stèsa manéra *Bod* l’è ‘l endonòm de chèl paìs che l’è piö cognusìt in Lumbardéa, e mia adóma lé, col esonòm de Tibet, cioè i abitàncc del Tibet quando i pàrla ‘n tibetà del sò paìs i l’ la ciàma *Bod*.

Deutschland l’è ün óter endonòm, de fati l’è ‘n chèsta manéra che i Todèsch i ciàma la sò pàtria, menimà in lumbàrd l’è Germania e ‘n francés l’è *Allemagne*.
Angiari

**Angiari** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.844 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 13,47&nbsp;km², per 'na densità de 142 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bonavigo, Cerea, Legnago, Roverchiara, San Pietro di Morubio.
Albaredo d'Adexe

**Albarè** (in italià *Albaredo d'Adige*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 5.032 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 28,22&nbsp;km², per 'na densità de 180 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belfiore, Bonavigo, Ronco all'Adige, Roverchiara, Veronella.
Badia Całavena

**Badia Całavena** (*Abato* 'n cìmbro) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 2.382 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 26,85&nbsp;km², per 'na densità de 92 ab./km². El cunfìna coi cümü de San Mauro di Saline, Selva di Progno, Tregnago, Velo Veronese, Vestenanova.
Bardolin

**Bardolin** (Bardolino in italià)l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 6.315 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 54,82&nbsp;km², per 'na densità de 117 ab./km². El cunfìna coi cümü de Affi, Cavaion Veronese, Costermano, Garda, Lazise, Manèrba (BS), Munìga (BS), Padènghe (BS), Pastrengo.

## Sömeanse

File:Bardolino_Promenade.JPG|La pasezàda del pòrt
File:Bardolino Piazza Matteotti BMK.jpg|La Piasa Mateoti



File:Bardolino Porta San Giovanni.JPG|La pórta de San Gioàn
File:Bardolino Uferpromenade.JPG|La pasezàda de nòcc
Belfiore

**Belfiore** (*Belfior* en vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 2.610 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 26,47&nbsp;km², per 'na densità de 100 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albaredo d'Adige, Arcole, Caldiero, Colognola ai Colli, Ronco all'Adige, San Bonifacio, Soave, Veronella, Zevio.
Beviłaqua

**Beviłaqua** (Bevilacqua in italià) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.691 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 12,12&nbsp;km², per 'na densità de 141 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boschi Sant'Anna, Minerbe, Montagnana (PD), Terrazzo, Urbana (PD).
Boschi Sant'Ana

**Boschi Sant'Ana** (in italià Boschi Sant'Ana) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.346 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 8,97&nbsp;km², per 'na densità de 168 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bevilacqua, Legnago, Minerbe, Terrazzo.
Bosco Chiesanuova

**Bosco Chiesanuova** (en vèneto: *Bosco Chiesanuova*; en cìmbro *Kirche*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 3.162 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 64,66&nbsp;km², per 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ala (TN), Cerro Veronese, Erbezzo, Grezzana, Roverè Veronese, Selva di Progno.

## Piste de sci

Bosco Chiesanuova l'è la stasiù de sci piö 'mportànta del óltpià de la Lesinia, 'ndóe s'pöl fà sci de fónt a i pé del Carega e sci de disceza in de la ólta Val de Squaranto suradetöt a partì dal bórgh de San Zórs (1505 méter).
Brentino Belluno

**Brentino Belluno** (*Brentin* in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.300 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 26,48&nbsp;km², per 'na densità de 50 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avio (TN), Caprino Veronese, Dolcè, Ferrara di Monte Baldo, Rivoli Veronese.
Brenzone sul Garda

**Brenzone sul Garda** (enfìna al 2014 el nòm ufuciàl l'ìa *Brenzone*; *Brenson* in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

El g'ha , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Ferrara di Monte Baldo, Gargnà (BS), Malsézen, San Zeno di Montagna, Tignàl (BS), Torri del Benaco e Tremùzen (BS).

## Riferimèncc
Bussolengo

**Bussolengo** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 16.979 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 24,28&nbsp;km², per 'na densità de 707 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo del Garda, Lazise, Pastrengo, Pescantina, Sona, Verùna.
Buttapietra

**Buttapietra** (*Butapiera* in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 5.800 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 17,19&nbsp;km², per 'na densità de 341 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel d'Azzano, Isola della Scala, Oppeano, San Giovanni Lupatoto, Verùna, Vigasio.
Castelnuovo del Garda

**Castelnuovo del Garda** (*Castelnovo* in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha  e 'l g'ha 'na superfìce de 34,68&nbsp;km², per 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Bussolengo, Lazise, Peschiera del Garda, Sirmiù (BS), Sona, Valeggio sul Mincio.

## Riferimèncc
Cavaion Veronese

**Cavaion Veronese** (*Caaión* in vèneto) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 4.165 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 12,85&nbsp;km², per 'na densità de 347 ab./km². El cunfìna coi cümü de Affi, Bardolino, Pastrengo, Rivoli Veronese, Sant'Ambrogio di Valpolicella.
Cazzano di Tramigna

**Cazzano di Tramigna** (endèla parlàda locàl: *Casan*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha presapóch 1.301 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 12,25&nbsp;km², per 'na densità de 108 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colognola ai Colli, Illasi, Montecchia di Crosara, San Giovanni Ilarione, Soave, Tregnago.

## De èt

* Ol santüare de San Felice - sécol IX;
* la cezìna de San Piero 'n Briano - sécol XII - XIII;
* la parochiàl de San Zórs màrter - sécol XIX.
Cerea

**Cerea** (*Žarea* in vèneto) l'è 'n cümü italià de la regiù Vèneto, en pruvìncia de Verùna, che g'ha presapóch 16.268 abitàncc (dàto istat del dezèmber del 2009) e 'l g'ha 'na superfìce de 70,4&nbsp;km², per 'na densità de 218 ab./km². El cunfìna coi cümü de Angiari, Bergantino (RO), Bovolone, Casaleone, Concamarise, Legnago, Melara (RO), Ostiglia (MN), San Pietro di Morubio, Sanguinetto.

## De èt

#### Céze

* La céza romànega de San Zé - sécol XII;
* la céza de San Zeno 'n Santa Maria Asènsa, ol dòm de la sità;
* la cezìna de Sant'Ana - sécol XVII;
* la céza de San Nicolò - sécol XVIII;
* la céza di Sancc Vito e Modèst - sécol XXI.

#### Éle
* La éla Medici Grigolli - sécol XVII
* la éla Catterinetti, Franco, Bertelè ciamada"Il Piatton" - sécol XVII
Éla del sécol XVII cognusida per la lapide che la regórda che i fradèi Franco i è stai bandìcc da Enésia per la denüncia e la sentènsa del tribünàl d Vicènza;

* la éla Dionisi - sécol XVIII;
* la éla Guastaverza, Bottura - sécol XVII;
* la éla Ormaneto - sécol XIX;
* la éla Verità, Sparavieri - sécol XVIII.

#### Teàter
* Ol teàter del Asparetto

## Riferimèncc
Cerro Veronese

**Cerro Veronese** (*Sero* 'n vèneto; *Cire* 'n cìmbro) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 2.038 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 10,17&nbsp;km², per ‘na densità de 204 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bosco Chiesanuova, Grezzana, Roverè Veronese.

**Test in grasset**
Cologna Veneta

**Cologna Veneta** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 7.880 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 42,99&nbsp;km², per ‘na densità de 188 ab./km². El cunfìna coi cümü de Asigliano Veneto (VI), Lonigo (VI), Orgiano (VI), Poiana Maggiore (VI), Pressana, Roveredo di Guà, Veronella, Zimella.
Colognola ai Colli

**Colognola ai Colli** (*Colognola* ach endèla parlada locàl) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 6.914 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 20,85&nbsp;km², per ‘na densità de 346 hab/km². El cunfìna coi cümü de Belfiore, Caldiero, Cazzano di Tramigna, Illasi, Lavagno, Soave.
Concamarise

**Concamarise** (*Concamarixa* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 1.064 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 7,89&nbsp;km², per ‘na densità de 152 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bovolone, Cerea, Salizzole, Sanguinetto.
Ferrara di Monte Baldo

**Ferrara di Monte Baldo** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 183 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 26,91&nbsp;km², per ‘na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avio (TN), Brentino Belluno, Brenzone, Caprino Veronese, Malcesine, San Zeno di Montagna.
Fumane

**Fumane** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 3.816 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 34,29&nbsp;km², per ‘na densità de 112 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dolcè, Marano di Valpolicella, San Pietro in Cariano, Sant'Ambrogio di Valpolicella, Sant'Anna d'Alfaedo.
Erbezzo

**Erbezzo** (*Erbesso* 'n vèneto; *Kan Bisan* en cìmbro) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 774 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 32,38&nbsp;km², per ‘na densità de 24 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ala (TN), Bosco Chiesanuova, Grezzana, Sant'Anna d'Alfaedo.
Garda (VR)

**Garda** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino, Costermano, Manèrba (BS), San Felìs (BS) e Torri del Benaco.

## La pónta de San Vigilio

La pónta de San Vigilio l’è a la fì de öna penìzula che la sèra a nòrt òest ol gólf de Garda.
Sö chèsta penìzula i se tróa öna éla, öna cezìna, öna osteréa antiga, ü pórt picinì e la Baia di Sirene. 
La pónta de San Vigilio l’è sèmper istàcia famùza e cognusìda tat che i l’à visitàda da imperadùr e nòbei compàgn de la Maria Luigia düchesa de Parma, ‘l imperatùr Alisànt de Rüsia, Winston Churchill, Laurence Olivier, Vivien Leigh e ‘l principe Carlo d’Inghiltera.


immagine:Sanvigilio001.jpg
immagine:Sanvigilio002.jpg
immagine:Sanvigilio003.jpg
immagine:Punta San Vigilio.jpg


## Riferimèncc
Gazzo Veronese

**Gazzo Veronese** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 5.490 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 56,77&nbsp;km², per ‘na densità de 98 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casaleone, Nogara, Ostiglia (MN), Sanguinetto, Serravalle a Po (MN), Sorgà, Sustinente (MN), Villimpenta (MN).
Lavagno

**Lavagno** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 5.961 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 14,65&nbsp;km², per ‘na densità de 426 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caldiero, Colognola ai Colli, Illasi, Mezzane di Sotto, San Martino Buon Albergo.
Lazise

**Lazise** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 6 053 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 64,95 km², per ‘na densità de 95 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino, Bussolengo, Castelnuovo del Garda, Padènghe (BS), Pastrengo, Sirmiù (BS).

## De èt

### Ol castèl e i müre

 
Ol castèl i l’ l’à fai sö al tép de i signùr de Erùna Bartolomeo II e Antonio de la Scala o fòrse apéna prima al tép del pàder de chès-ce, ol Cansignorio de la Scala, dezà che la pórta Nöa la gh’à sö la data del 21 de mas del 1376.

I müre che i cór töt intùren al paìs vècc e i gh’à sèmper vüt trè pórte con tat de put leatòi:

* a matina (èst) gh’è la Pórta Superiore, ‘ncö ciamàda de töcc Pórta de San Zeno;
* a mesdé gh’è la Pórta Lion isé ciamàda, dezà che la gh’éra l’istèma col leù de San March de la Serenisima;
* a mut (nòrt) gh’è la Pórta Nöa, isé ciamada dezà che l’è stacia facia sö per öltima, ‘ncö ciamàda da töcc la Pórta del Cansignorio.

### Ol pòrt

Ol pòrt zamò presènt in del sécol X l’éra öna ólta fortificàt, tat che a la fì del pòrt gh’éra dò tur (che i gh'è piö) e da lé i partìa i müra che i l’la sircondàa e i l’ la ligàa al castèl di Scaligeri.

Sèmper in del pòrt la se tróa la Dogana Èneta facia sö in del 1607, che al dé de ‘ncó l’è ü locàl adóma de 900 méter quàder, ólt 10 méter e dovràt per tèngega di conferènse.

### I cézé del paìs

* La céza de San Nicolò.
* La céza de Zenù e San Martì.
* La céza di SS. Fìrem e Röstech in mès a i cap, romanica, sécol XXII.
* La céza di SS. Faüstì e Giovìta, céza del sécol XII.
* La céza de San Gaetà da Thiene, oratòre fai sö ‘n del 1711, con de dét öna bèla tìla de San Gaetà co la Ergine e l’iscetì pitürada dal Edoardo Perini.
* La céza de San Gioàn Batìsta.

### Éle

* Éla La Pergolana, che l'è la piö cognusìda e 'mportànta.
* Éla Bernini, che l'è tacada al castèl e ghe cór in banda i müre.
* Éla Bottona, che la sömèa ü castèl medioèvàl.
* Éla Bazzoli.
* Éla di Cedri, di bande de la frasiù de Colà, l'è öa éla éneta facia sö tra 'l sécol XVIII e 'l sécol XIX söl progèt del architèt Luigi Canonica. In de la éla gh'è ü parch termàl e 'n de la Segónda Guèra Mondiàl l'à ospitàt ol maresciàl Erwin Rommel, la ólp del dezèrt.
Malcesine

**Malsézen** (nòm uficiàl en italià: *Malcesine*; en vèneto: *Marsexen*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g'ha , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Avio (TN), Brentonico (TN), Brenzone, Ferrara di Monte Baldo, Limù (BS), Nago-Torbole (TN), Rìa del Garda (TN), Tignàl (BS) e Tremùzen (BS).

L'è sö la ria a matina (èst) del lach de Garda.

## De èt

Ol castèl di Scaligeri a pich söl lach.

## Personagi ligàcc a Malcesine

### [[Gustav Klimt]]

In del estàt del 1913, ol Gustav Klimt l’à pitüràt dò tra i sò quàder piö 'mportàncc e cognusìcc pròpe de chèste bande. Ol prim l'è *La césa a Casone* che l'è a Roma in de la Galleria Nazionale d'Arte Moderna di Roma, ol segónt l'è *Malcesine söl lach de Garda* e l'éra in de la colesiù Lederer e l'è 'ndàcc perdìt in del incèndio del castèl de Immendorf di bànde de Vièna in del 1945.

### [[Johann Wolfgang von Goethe]]

Malcesine l'è stàcia visitàda dal Goethe che l' n'ha pò parlàt in del sò viàs in Italia, e pròpe a Malcesine l'à ris-ciàt de ès 'nfina arestàt e acüzàt de ès öna spia, quan che i l'ha ciapàt a fà 'l ritràt del castèl di Scaligeri.

Franco Vegliani (1915-1982), scritùr e giurnalista.

## Riferimèncc
Marano di Valpolicella

**Marano di Valpolicella** (*Maran* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 2.882 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 18,64&nbsp;km², per ‘na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fumane, Negrar, San Pietro in Cariano, Sant'Anna d'Alfaedo.

## De èt

* La céza de San March al Pós del sécol XIII;
* La céza parociàl de Valgatara de San Fìrem e Röstech del sécol XIV;
* La céza de San Zórs del sécol XV;
* La céza de Santa Maréa de Valverde de sécol XVII;
* La céza parociàl de Marano del sécol XX;
.

* La éla Guantieri, éla venesiàna del sécol XV
* La éla Lorenzi de la fì del sécol XVIII, progetàda dal architèt Luigi Trezza.
* La éla Rizzini del sécol XVIII
* La éla ol Castèl del sécol XVIII fòrse fàcia sö sö ü vècc castèl, de ‘ndóe l’avrès ciapàt ol nòm.
* La éla Graziani, fàcia sö in del 1826 sö dizègn del architèt Giuseppe Barbieri.
* La éla Campagnola del sécol XIX, zamò ciamàda éla Soardi.
* La éla Raisa Rimini del sécol XIX, fàcia sö in del 1880.
* La éla Silvestri del sécol XIX.

 

## I trumbù de Santa Maréa

I trumbù de Santa Maréa i è di füzìi a avancarica originare de la Lesinia che i regórda i archibügi e colübrine del méla e sés (1.600) e del méla e sèt (1.700). I piza 50 chili e i gh’à öna cana che la se dèrf fò a campana che la la ocór per pogiài ‘n tèra e fai stà ‘mpé. Al de dé ‘ncö i è dovràcc in di fèste e cargàcc a salve e i pèta fò öna gran s-ciopetàda, töta rumùr e föm.
Mezzane di Sotto

**Mezzane di Sotto** (*Messan* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 1.879 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 19,57&nbsp;km², per ‘na densità de 99 ab./km². El cunfìna coi cümü de Illasi, Lavagno, San Martino Buon Albergo, Tregnago, Verùna.
Montecchia di Crosara

**Montecchia di Crosara** (*Montecia* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

El g’ha presapóch 4.189 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 21,1&nbsp;km², per ‘na densità de 199 ab./km².

L' se tröa a 40 chilòmeter de Verùna e l'è in de la basa Al Alpone; el cunfìna coi cümü de Cazzano di Tramigna, Gambellara (VI), Monteforte d'Alpone, Roncà, San Giovanni Ilarione, Soave.
Monteforte d'Alpone

**Monteforte d'Alpone** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

El g’ha presapóch 7.073 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 20,4&nbsp;km², per ‘na densità de 354 ab./km².

L' se tróa a 25 chilòmeter de Veruna a la fì de la Al Alpona: 'l cunfìna coi cümü de Gambellara (VI), Montecchia di Crosara, San Bonifacio, Soave.

## Ol sito del cümü

* Ol sito del cümü de Monfòrt d'Alpone
Mozzecane

**Mozzecane** (*Mossecane* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

El g’ha presapóch 4.778 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 24,71&nbsp;km², per ‘na densità de 199 ab./km².

L' se tröa a 25 chilòmeter de Verùna söl cunfì con la Pruinsa de Màntoa; 'l cunfìna coi cümü de Nogarole Rocca, Povegliano Veronese, Roverbella (MN), Valeggio sul Mincio, Villafranca di Verùna.
Grezzana

**Grezzana** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 10.043 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 52,01&nbsp;km², per ‘na densità de 193 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bosco Chiesanuova, Cerro Veronese, Erbezzo, Negrar, Roverè Veronese, Sant'Anna d'Alfaedo, Verùna.
Negrar di Valpolicella

**Negrar** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

El g’ha presapóch 16.180 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 40,52&nbsp;km², per ‘na densità de 405 ab./km².

L' se tróa a 12 chilòmeter de Erùna e 'l cunfìna coi cümü de Grezzana, Marano di Valpolicella, San Pietro in Cariano, Sant'Anna d'Alfaedo, Verùna.

A Negrar gh'è nasìt ol Daniele Tommasi zogadùr de fùbal de serie A.

## Per saìn de piö

* http://www.comunenegrar.it/
* http://www.valpolicella.it/
Nogara

**Nogara** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

La g’ha presapóch 7.853 abitàncc e la g’ha ‘na superfìce de 38,86&nbsp;km², per ‘na densità de 207 ab./km².

Nogara la se tróa in de la basa pianüra del Verunés, 33 chilòmeter a mesdé de la sità e 25 a matina da Màntoa e la cunfìna coi cümü de Erbè, Gazzo Veronese, Isola della Scala, Salizzole, Sanguinetto, Sorgà.

In del teritòre de Nogara 'l pasa 'l fiöm Tartaro.

## Per saìn de piö

www.comune.nogara.vr.it
Palù

**Palù** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

L' se tróa a 19 chilòmeter de Erùna, l' g’ha presapóch 1.119 abitàncc e l' g’ha ‘na superfìce de 13,47&nbsp;km², per ‘na densità de 86 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Oppeano, Ronco all'Adige, Zevio e 'n del sò teritòre i pasa dù fiöm, ol Bussè e 'l Mirandolo.
Pastrengo

**Pastrengo** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

L' se tróa a 19 chilòmeter de Erùna, mia de luntà dal Lach de Garda, l' g’ha presapóch 2.362 abitàncc e l' g’ha ‘na superfìce de 8,96&nbsp;km², per ‘na densità de 295 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bardolino, Bussolengo, Cavaion Veronese, Lazise, Pescantina, Sant'Ambrogio di Valpolicella.

## I batàie de Pastrèngo

A Pastrèngo i s'è combatide tate batàie tra i soldàcc del Régn de Sardègna prima e de Italia dòpo e i soldàcc del Impér Austroügàrech.

S'è combàtìt in del 1848 in de la prima guèra de 'ndipendènsa, in del 1860 in de la segónda guèra de 'ndipendènsa e in del 1866 in de la tèrsa guèra de 'ndipendènsa.
Pescantina

**Pescantina** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

L' se tróa a 14 chilòmeter de Erùna e l'è sö i rie de l'Adige; l' g’ha presapóch 12.405 abitàncc e l' g’ha ‘na superfìce de 19,66&nbsp;km², per ‘na densità de 653 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bussolengo, Pastrengo, San Pietro in Cariano, Sant'Ambrogio di Valpolicella, Verùna.
Povegliano Veronese

**Povegliano Veronese** (*Povejan* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 6.542 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 18,69&nbsp;km², per ‘na densità de 363 ab./km². El cunfìna coi cümü de Mozzecane, Nogarole Rocca, Vigasio, Villafranca di Verùna.
Rivoli Veronese

**Rivoli Veronese** (*Riole* in vèneto) l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna. El g’ha presapóch 1.980 abitàncc e ‘l g’ha ‘na superfìce de 18,45&nbsp;km², per ‘na densità de 110 ab./km². El cunfìna coi cümü de Affi, Brentino Belluno, Caprino Veronese, Cavaion Veronese, Costermano, Dolcè, Sant'Ambrogio di Valpolicella.
Nogarole Rocca

**Nogarole Rocca** l’è ‘n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Verùna.

La g’ha presapóch 2.849 abitàncc e la g’ha ‘na superfìce de 29,25&nbsp;km², per ‘na densità de 98 ab./km².

Nogarole Rocca la se tróa in de la pianüra del Verunés, 21 chilòmeter a mesdé de la sità e l'è söl cunfì co la Pruìnsa de Màntoa de fati l'è tacàda a i cümü de Mozzecane, Povegliano Veronese, Roverbella (MN), Trevenzuolo, Vigasio.

## De èt

* La ròca che la dà 'l nòm al paìs.
* La céza de San Lorèns del sécol XIV.
* La céza de San Martì del sècol XVI.