open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enego

**Enego** (en vèneto: *Enego*; en cimber: *Ghenebe*; en todèsch: *Jeneve*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Vicènsa. El g'ha presapóch 2.018 abitàncc, 'na superfìce de 52&nbsp;km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arsiè (BL), Asiago, Cismon del Grappa, Foza, Gallio, Grigno (TN), Valstagna.

## Il Cumün
Enego se troeuva in sü l'Altupiàn di Sett Cumün (ciamàa anca "Altupian de Asiàagh"), a 768 meter d'altezza.
Ulter che'l paes de Enego, gh'hin anca olter fraziùn piscinini: Piovega, Culdarch, Foss, Valdifaber, Cost, Valdicina, Valgoda, Dori, Marcesina, Enego 2000 (staziùn sciistica) e Stoner, la pussee grand.
L'ecunumia de Enego la se basa sü l'agricultüra e su l'alevament di besti, specialment di vacch, chi fann el lacc ch'el vegn dupràa per fà el furmagg Asiàagh.

## La storia

Inturn a l'ann Milli hin rivàa da la Germania di pupulaziùn da lingua e tradiziùn cimbra che s'hin stanziàa in divers sitt de l'Altupian: inscì anca a Enego.
Tra'l 1310 e'l 1807 Enego l'ha fàa part de la Lega di Sett Cumün, insemm a Foza, Gaj, Asiàagh, Lusiana, Conch, Ruana e Rözz. 'Sta Lega chì l'ha mantegnüü üna certa autonomia anca quand la gh'èra la Repüblica Veneta.
In de la Prima Guera Mundiàal Enego l'è stada bumbardada pussee volt cunt i canùn piazzàa sül Munt Grappa.
Tra i düü gueri e dopu la Segunda Guera Mundiàal ün frach de Eneghees hin nàa a l'ester a lavurà (in Germania, Francia e Svizera), specialment cumè muradur.

## I munument

* La gesa de **Santa Giustina**, che suvrasta'l paes; per fàa sü el sò noeuf campanil, in di ann Cinquanta del XX secul, han dupràa i matùn del Fort Lisser, fàa sü durant la Prima Guera Mundiàal. La gesa l'è stada seriament danegiada in del 1983 da'na trumba d'aria, che l'ha tiràa via la cupola e'l tecc. Dopu l'han sistemada.
* La **tur** del vecc castèl del XIII secul, incoeu demulìi, ch'el se truvava in duvè che incoeu ghè la piazza San March.
* Il **Punt de la Val Gadena**, il terz pusse vôlt d'Europa (175 meter), inauguràa in del 1990 e che'l culega Enego a Foza.

## Persunagg famùs

* Diego Dalla Palma (1950), trucadur famùs a livell internaziunàal;
* Lucio Boscardin, autur de "Ciao", la "mascotte" di Mundiai de calcio de Italia 1990.
Breó

**Breó**, (prununciàt [breˈo]; en Italià: *Brione*) l'è 'n cümü de piö o méno  abitàncc (dàto del  ) de la pruvìncia de Brèsa. 

El se tróa sö l'altipià che fa de spartiàive 'ntra la bàsa Val Trompia, la Franciacürta e la part bàsa del Lac d'Izé.

Dal 1928 al 1948 l'è stat agregàt al cümü de Óme, al quàl le colegàt per mès de 'na stràda che pàsa pèer la frasiù de San Gioàn de Polàen. 
L'è colocàt a 18 km de Brèsa a la quàl l'è colegàt per mès de la stràda pruvinciàl SP-BS 10 (Brèsa-Gösàch-Breó).

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Muiment Indipendentista Ligür

El **Muiment Indipendentista Ligür** (ciamaa M.I.L., *Movimento Indipendentista Ligure*) a l'è un muiment pulitegh, che l'è staa fundaa a Genua el 14 genar 2001, che'l se cunsidera apulitegh rispett ai partii pulitegh tradisiunaj, e che'l vör l'indipendensa dij teritori de chela che l'era l'antega Repüblega de Genua e dij alter teritori che in del 1797 eren de la Repüblega Ligüra, che pöö el Napuleun l'aveva metüda dent in del Imper Frances in del 1805.
El muiment a'l cunsidera minga buna l'anesiun al Regn de Sardegna in del 1815 (e pöö in del Regn d'Italia) per el Cungress de Viena perchè:
* la prima anesiun la aveva minga avüü la ratifega del guern ligür, 
* per la segunda gh'era minga stada una vutasiun de la pupulasiun.
Bariöla

**Bariöla** (*Bariola*) a l'è una fraziùn dal cumün varesòtt da Carònn e Pertüsela. L'è vüna di tri part dal cumün (i oltar dù i en numenaa in dal nòmm dal cumün).

## Vùs currelaa
* Carònn e Pertüsela
Umaa

**Umaa** (*Omate*) 'l se tróa 'n Pruìnsa de Mùnscia e Briànsa e l'è öna frasiù del cümü de Agraa, ma 'nfina al 1868 'l fàa cümü desperlü. Ol bórgh 'l se tróa a 170 méter söl lièl del mar e 'l paìs vècc l'è metìt sö la rìa a mansìna de la Mólgora e l'è mia de luntà da la autostràda A4 Bèrghem - Milà.

## I curt
Ol cör del paìs l'è fai quàze töt da i curt de öna ólta, fàcie de quadrèi, bèle grènde, qudràde o a retàngol, con in del mès l'éra e 'ntùren i cà di contadì e stàle con i portegàcc a fà la curt. Chèste curt i à mategnìt amò al dé de 'ncö 'l sò nòm: curt dal Furnu, curt di Fra, curt Archint o di Prevustei, curt di Stalet, curt di Cripa, curt dal Spaden, curt dal Prestine o di Ost, curt di Turiceli o di Brantana, ecc.

## La vìla Trivulzio
Tacàda a la céza parochiàla de San Zenù gh'è la vìla Trivulzio che l'è metìda sö sö la rìa mansìna de la Mólgora. De èt ach ol giardì a l'italiàna de bànda a la vìla e 'l giardì paesagistèch che la gh'à söl de dré. Chèsta vìla 'n del sisènto (1.500) l'éra zamò de la famèa di prìncipi Trivulzio, al prensépe de méla e sèt (1.700) 'l Antonio Tolomeo Trivulzio 'l l'à fàcia ristrütürà dal architèt Giovanni Ruggeri e in del 1726 'l incizùr Marcantonio Dal Re 'l l'à metìda dét in de la sò grant laurà Ville di Delizia.

In del méla e òt, ol Giangiacomo Trivulzio l'à fài restrütürà pò a lü la vìla, chèsta ólta dal architèt Achille Majnoni che l'à pensàt ol pórtech che 'l lìga i dò tòch de la vìla e che 'l gh'à sùra ol teràs panoràmech.

## I vivài
I cap 'ntùren a Umaa, sùra de töt chèi che i se tróa a mut e a matìna del paìs, i è quàze töcc vivài de piànte.
Kelheim

**Kelheim** l'è 'na cità todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviéra, distrèt goernatìf  (*Regierungsbezirk*) de la Bàsa Baviéra. L'è 'l capolöch aministratìf del circondàre rüràl omònim. El teretóre aministràt de la cità l'è de 76.79 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Kelheim el se tróa sö le spónde del Danubio, pròpe 'ndóche 'l fiöm el se 'nfràta dét endèle góle ciamàde *Donaudurchbruch*. De l'ótra bànda de le góle (a mut), amò 'ndèl teretóre de Kelheim, söndèn ànsa del fiöm, gh'è l'Abasìa de Weltenburg famùza tra l'alter perchè la se ànta de ìga la fàbrica de bìra de abasìa piö antìca del mónt.

N'ótra fàbrica de bìra 'mportànte che g'ha séde a Kelheim l'è la Private Weißbierbrauerei G. Schneider & Sohn, famùza per le sò bìre de formét (*Weissbier*).

## Riferimèncc
L'Aiàl

**L'Aiàl**, (endèl dialèt del pòst prununciàt [laˈjal]; en Italià: *Aiale*) l'è 'na frasiù del cümü de Pezàze. De L'Aiàl part la stràda pruvinciàl 53 che la mìna a Ìrma e pò a Marmintì.

## Us corelàde

* Pezàze
Laù

**Laù**, (endèl dialèt del pòst prununciàt [laˈu]; en Italià: *Lavone*) l'è 'na frasiù del cümü de Pezàze. Laù, ensèma a L'Aiàl l'è giöna de le dò frasiù de Pezàze che se tróa söl fónt de àl de la Val Trompia.

La g'ha presapóch 420 abitàncc e la se tróa a 500 sùra del leèl del mar.
La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a la Sànta Marìa Madaléna.

## Us corelàde

* Pezàze
Dialett genoves

El **genoves** (nomm local: *zeneize*) l'è on dialett de la lengua ligur.
L'è parlaa a Genova, e cont i sò variant, in squasi tutta la riviera ligura: per la soa difusion, la soa leteratura e l'importanza del caploeugh regional, a l'è consideraa el dialett pussee representativ de la lengua ligur.
## Vos corelaa
*Lengua ligur
*Ortografia genovesa
Ethnologue

**Ethnologue: Languages of the World** (*Ethnologue: Lenguf del Mund*) a l'è una publicaziun eletronega e sü carta del SIL International (che l'era cugnussüda prima 'me Summer Institute of Linguistics, *Istitüt Estif de Lenguistega*), e una urganizaziun cristiana che la stüdia püssee i lenguf ch'a hinn cugnussüü de men, suratüt per fà rivà el messagg de la Bibia al püssee grant nümer de gent in de la sua maderlengua.
In del ediziun chela de quindes, fada in del 2005, Ethnologue al gh'ha denter i statistech de 6.912 lenguf (l'è staa un mejurament perchè, in chela de quartodes del 2000, i lenguf eren 6.809) e per ugnidüna la da infurmaziun cume el nümer de gent che parla una lengua, i paes, i dialett, i afiliaziun lenguistech, se se tröa la Bibia, etc...
In 'stu mument chì a l'è l'inventari di lenguf cunt dent püssee roba insema al Linguasphere Register.
In del 1984 l'Ethnologue l'ha faa un sistema de codes a trì leter per i lenguf ciamaa **codes SIL**. Quest insema chì de codes al süperava i standard de prima ISO 639-1 e RFC 3066.
In de chela de quartodes ediziun gh'eren dent 7148 codes che curispundeven minga al standard ISO 639-2. Alura, in del 2002 la SIL l'ha lauraa insema cunt el ISO (*Urganisasiun Internasiunala per i Standardisasiun*) per giuntà 'sti codes chì in del standard internasiunal: adess l'Ethnologue a'l dupra quest standard chì, che l'è ciamaa ISO 639-3.
I diferenz intra i dò versiun se poden vidè al http://www.ethnologue.com/codes. L'ediziun chela de quindes, del 2005, la gh'ha denter 7299 codes.
L'Ethnologue, per el nòm principal d'una lengua, al met anca cum'è che la ciamen quij che la dupren, el guern, i furestee, e alter nom che a hinn staa dupraa in del passaa e in de la literadüra, anca se poden vess definiziun minga ufiziaj, ufensif, o minga giüst. Quest insema de *nom alternatif * a l'è grant ma anca de spess minga cumplet.
Ethnologue 'l gh'ha dent i sò erur, che magara vegnen metüü apost in di ediziun növ. Per esempi, in chela de quindes edisiun a hinn staa giuntaa di lenguf e alter i hann staa töö via.
Lengua emiliana-romagnoeula

Cont **emilian-romagnoeu** a s'intend on grup de dò lengov gall-italeghe putost compagn in tra de lor, el var a dì l'emilian e 'l romagnoeul.
A inn parlad ind la part pussee debass de la Volta Italia: in Emilia, in Romagna, in d'on quai tochellin de la Lombardia, del Venet, del Piemont, de la Liguria, de la Toscana e di Marche, oltra che ind la Republega de San Marin: influss lontan i se sent anca in Umbria. Fina a un quai ann fa l'era considerada na lengua vùnega, menter al dì d'incoeu l'è stada spartida in di dò lengov che ne formen el nom.

## Comparazzion tra i dò lengov: el Pader Noster

## Vos corelade
* Lengua emiliana
* Lengua romagnoeula
* Lengov gall-italeghe
Numer d'Avogadro

El **Nümer d'Avogadro**, ciamaa inscì in onor del Amedeo Avogadro, e scritt cont el simbol **<math>\mathbf{N_A}</math>** o **<math>\mathcal{N}</math>** a l'è el numer d'element (de solit atom, molecul o jun) che gh'hinn denter in d'ona mol. 
In manera formala l'è definii come el numer de atum de carboni-12 che gh'hinn in 0,012 Kg de carboni-12.


## El sò valur
Per adess a l'è minga posibil de contà el numer giust de atom in 0,012 kg de carboni-12, donca el valor precis a l'è minga cognusuu. El CODATA in del 2006 l'ha racomandaa 'me valor 
:6,02214179(30)\times 10^{23}\hbox{ 1/mol}, 
(i numer intra i parentes l'è la deviasion standard).
De spess se dopra el valor aprosimaa, che'l va ben asee per quas tucc i aplicasion
:6,022\times 10^{23}\hbox{ 1/mol},
Molella

**Molella**, nomm intregh **Maurizio Molella** (Munscia, 6 nuvember 1964), l'è ün DJ italiàn.
L'è vün di pussee impurtant DJ d'Italia e produtùr de müsica di discotech a livell internaziunàal.

## La cariéra
Molella l'ha iniziàa a fà el DJ a livell amaturiàal a quatordes an.
Dopu che l'ha ciapàa el diploma da disegnatùr mecanich, l'ha cuminciàa a lavurà in d'üna radio privada piscinina, "Radio Country". Dal 1984 l'ha cuminciàa a fà el DJ in di discotech milanés e, dal, 1986 lavura a "Radio Deejay", vüna di pussee impurtant radio privadi d'Italia: el diventa inscì vün di pussee pupular DJ tra i giuvinot italiàn.
In del 1990 Molella l'ha cuminciàa el sò lavurà cumè produtùr de musica di discotech: la sò prima canzùn, *Je vois*, l'è minga stàa ün gran success.
La sò cunsacraziùn l'è rivada in del 1991, cun la canzuùn *Revolution*, seguida da *Free* (1992), *Confusion* (1993), *Originale radicale musicale* (1994) e *If you wanna party*, insèmm al grüp americàn The Outhere Brothers.
In 'stu periud chì el lavura semper a "Radio Deejay", in duvè culabura tra'l 1991 e'l 1996 a la realisaziùn de "Deejay Time" la trasmissiùn de radio pussee famusa di quij temp. Dal 1991 piglia part anca a la trasmissiùn "Megamix" (incoeu ciamada "Disco Ball"), semper sü l'istessa radio, insèmm, fin al 2002, a Fargetta, ün alter famùs DJ italiàn.
Cumè produtùr de müsica di discotech el contribüiss a promoeuver la cantant Gala (1996 e 1997) e'l grüp The Soundlovers, ch'hann avüü un gran success anca in Germania.
Molella l'ha anca cuntinuàa a scrif canzùn vendüdi cunt il sò nom: *With this ring let me go*, insèmm a Fast Eddie e al grüp Heaven 17 (1998), *Genik* (2000), *Discotek people* e *Love lasts forever* (2001), *T.V.A.B.* e *Magia* (2002), *Baby!* e *The desert of love* (2003), *Con il nastro rosa*, insèmm al famùs DJ Gigi D'Agostino (2004), *Village groove* (2005), *Love resurrection* (2006), *Sharm el Sheick* e *Desire* (2007).
Molella l'è anca specialisàa in del trasfurmà i canzùn de müsica legera in canzùn di discotech, cul cambi de la bàas müsicàal: di esempi hin *Nella notte* (1994) dij 883, *Rewind* (2001), *Ti prendo e ti porto via* (2001), *Buoni o cattivi* (2004) e *Cosa vuoi da me* (2005) de Vasco Rossi e *Ma il cielo è sempre più blu* (2003) de Rino Gaetano.

## I disch

Molella l'ha püblicàa quater disch di canzùn:
* *Originale radicale musicale* (1995);
* *Les jeux sont faits* (2001);
* *Made in Italy* (2004), püblicàa insèmm a ün liber;
* *Molly 4 deejay today* (2008).

## I premi

In del 2002 e in del 2003 Molella l'ha vingiüü il premi "FIMI-Italian music awards" (*Premi italiàn de la müsica*, urganisàa da la *Federaziùn de l'indüstria müsicàal italiana*) cumè migliùr produtùr de musica di discotech.
Mario Fargetta

**Mario Fargetta** (Lissún, 19 lüj 1962) l'è ün DJ e produtùr de müsica di discutech italiàn.

## La cariéra

Giamò da bagaj Fargetta l'ha cuminciàa a fà'l DJ e'l giugava anca al balùn. In del 1980 l'ha vingiüü ün cuncurs de DJ e dopu l'ha cumincià a lavuràa in d'üna piscinina radio lucàal de Munscia, "Super Antenna".
In del 1986 el vàa a lavurà a "Radio Deejay" e'l desmett de giugà al balùn a livèll diletantistich. A cumincià dal 1987 el culabura ai prugràmm "Deejay Time" e "Deejay Parade", i düü trasmissiùn de radio pussee famùs di ann Nuvanta.
In del 1991 l'ha fàa el sò primm disch, *[[The music is movin']]*, che, insèmm a la sò segunda canzùn, *Music* (vègia canzùn de John Miles), de l'istess ann, l'ha fàa nà dent in di classifich de vendita americàn e inglès. I olter canzùn del Fargetta ch'hann avüü succèss in quij ann hinn stàa *Your love* (1993), *This time* (1994) e *Midnight* (1995).
In del 1998 l'ha presentàa, insèmm al DJ Albertino, "Italia Unz" sül canàal Italia Uno. In del'istess ann, insèmm al DJ Alex Farolfi, l'ha fàa sü'l prugèt The Tamperer feat. Maya: la prima canzùn, *Feel it* (ciapada da üna canzùn dij Jacksons Five), l'è rivada prima in di classifich inglès, menter la segunda, *If you buy this record*, l'è rivada terza.
In di ann dopu, Fargetta l'ha tiràa innanz a fà canzùn de per lüü: *I will rise again* (2001), *Good times* (2002), *People on the beat*, *Shining star* (2006) e *All I need* (2007).
Al dì d'incö el partecipa a düü prugramm de "Radio Deejay": "Disco Ball" e "Dance Revolution".

## Fargetta cumè produtùr

In del 2003 Fargetta l'ha crumpàa trij cà discugrafich de müsica di discotech: la *Hands Up*, la *My Life* e la *Whim*.

## La sò vita privada

Anca se'l giuga püü al balùn seriament da ün frach de ann, Fargetta el giuga amò in di partidi de beneficenza.
In del 2006 s'è spusàa cun la presentatrìs televisiva Federica Panicucci, dopu che hin stàa insèmm dés ann. Gh'han düü bagaj: Sofia e Mattia.
Magenta

**Magenta** (inscì anca in Italian; *Mazenta* in Latin) l'è on comun de la Provincia de Milan che'l cunta  abitant. L'è staa fondaa forsi intel V secol prima de Crist dij Insuber, ma 'l sò nòmm de incoeu el vegn de quèll de l'imperador roman Massenzi (e infatt in Latin *Castra Maxentia* voeur dì "Castej de Massenzi").
In de la Segonda Guèra de Indipendenza italiana l'è staa loeugh d'ona bataja contra i Austriach.

## Persunagg

* Giána Beretta Molla, (1922-1962)

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Magenta l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Casten

**Casten** (pernonzia local: ['kastan]; in Italian *Castano Primo*) l'è on comun de 10.040 abitant de la Provincia de Milan.
El paes el se troeuva in de l'Alt Milanes, al confin con la Provincia de Novara e con quella de Vares.
L'è traversaa del Tisin, del Canal Industrial (o *Vizzoeula*) e del Canal Villoresi.
Tra i sindigh de Casten gh'è staa anca Angelo Caloia, che poeu l'è staa president del IOR e 'dess l'è professor d'economia politiga a Milan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Castan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Scerr

**Scerr** (nom ufizial in italian: *Cerro Maggiore*) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant. El gh'ha domà ona frazion, ciamada Cantaloeu (*Cantalupo*). A gh'è alter quatter comun italian ciamaa "Cerro", di quai vun se troeuva in del Milanes.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Scerr l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Scesaa

**Scesaa** (prononzia local: [ʃi'za:]; in Italian *Cesate*) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant.

El se tröva in de la part setentriunala de la pruvincia e l'è tacaa ai cumün de Limbiaa, Soree, Caronn Pertusella (VA), Senagh, Garbagnaa.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cesaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Magnagh

**Magnagh** (*Magnago* in Italian) l'è on comun milanes con  abitant. El gh'ha ona frazion: Biennaa (*Biennate*) e 'l confina con la Provincia de Vares (comun de Busti Grand e de Samaraa).

In del 1968 ona soa frazion, Vanzaghell, la s'è staccada e l'è diventada on comun deperlee.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Magnagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Cislian

**Cislian** ò anca **Sisian** ò **Sesian** (In Italian *Cisliano*) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant. El paes l'è nassuu come territòri de l'antiga famiglia romana di *Cæcilii*, e l'è de chì che 'l ciappa el sò nòmm.
El paes el gh'ha vari frazion: Bestazz, Cassinell, Miscia, San Giacom, San Peder, Cassina Scanna e Varesina.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cislian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Bestia

A hinn definii **besti** (Animaj o Metazoi) tücc i urganism eucariota, cun diferensiasiun celülara, eterutrof e che se möven almen per un stadi de la sua vita.
El regn animal (Animalia o Metazoa) a'l gh'ha de pü o de men 1,5 miliun de speci vivent cugnusüü (se pensa però che ghe ne sien anmò un fracch de descuvrì) ch'a hinn faa sü in particular categurij tasunomich che i definiss el sistema de clasificasiun scientifega. El *[[phylum]]* püsee grant a l'è chell dij Artropud, che'l gh'ha 1 miluin de speci, e 750.000 de 'sti chì a hinn de la class dij Insett (bestiö). 
La zoolugia l'è la broca de la biulugia che la stüdia i besti.
Pioeuva

La **pioeuva**, o **pleouvja**, o **pluvja**, a l'è 'na sòrta de precipitazion atmosferega, on prudòtt de la condensa del vapor d'acqua che 'l croda giò in su la Tèrra di nivol.
Minga tuta la pioeuva la finiss cont el tocà la superfice terrèstra: intant che la ven giò, un tòcch el svapora a contatt con l'aria, che l'è ben pussée succia. Se nanca 'na gotta de pioeuva la riva a tocà la tèrra, chess chì  l'è el fenòmen ciamaa *[[Virga]]*, che'l se ved despèss in di desèrt cald e sècch. El còdes METAR per la pioeuva l'è RA.

## Record
* Precipitazion püssee granda in d'on minut: 31,2 mm registraa el 4 Genar 1956 a Unionville (Canada).
* Precipitazion pissée granda in d'on ora: 305 mm registraa el 22 Giügn 1947 a Holt (Alabama USA) e intra il 24 e il 25 Genar 1956 a Kilauea (Hawaii, USA).
* Precipitazion pussée granda in 12 or: 1.170 mm registraa el 26 Genar 1980 a Grand Ilet (Réunion).
* Precipitazion pussée granda in d'on dì: 1.825 mm registraa il 18 Genar 1966 a Foc-Foc, (Réunion).
* Precipitazion pussée granda in d'on mes: 9300 mm registraa in del Lüj del 1861 a Cherrapunji, (India).
* Precipitazion pussée granda in d'on ann: 26470 mm registraa intra l'Agust del 1860 e el Lüj 1861 a Cherrapunji, (India).


## Classificazion de la pioeuva segond la soa intensità

## Articoj conligaa

* Acqua
* nev
* Precipitazion
## Riferiment
Ciür

**Ciür** (nom ufizial in italian: *Chiuro*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 51 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Castel, Lanzada, Muntagna, Punt, Tej e cunt i cumün svizer de Brüs e Pus'ciaf.

Ciür al se tröva in del mès de la Valtelina, in sül fiüm Ada l'è sitüaa a 10 Km da Sundri.

## Frazzion

* Casasci
* Castiun (Ciür)

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Scerscin

**Scerscin** (nom ufizial in talian: *Cercino*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

A l’è tacaa a Scin, Cös, Mantel, Nuaa e Trauna.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer di abitant del comun de Scercin l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Ròden

El **Ròden** (*Rhône* 'n Frances; *Rôno* 'n Arpitàn; *Ròse* 'n Occitan; *Rotten* in Alemann; *Rhodanus* in Latin) a l'è on important fiumm de l'Euròpa, longh 812 km. El nass in Svizzera (canton Valles), poeu el riva in Francia e 'l  finiss el sò cors  intel Mar Mediterrani.

Trai città che 'l traversa gh'è Losanna, Ginevra, Lion e Avignon. A gh'è anca on dipartiment frances ciamaa "Ròdan-Alp" (*Rhône-Alpes*)
Oder

L**'Òder** (Todesch: *Oder*; Polacch e Cech: *Odra*; Latin: *Viadrus*) l'è on fiumm de l'Euròpa central ch'el passa in Republega Ceca, Germània e Polònia e'l finiss in del Mar Baltich, vesin a la cittaa polonesa de Świnoujście (tod.: *Swinemünde*). 

Cont el sò affluent Neisse (Polacch:*Nysa Łużycka*) el segna ona granda part del confin tra le Germania e la Polònia (del 1945 in poeu). L'è el segond fiumm pussee longh de la Polònia dòpo la Vistola (886 km). 

El nass del mont Fidlův Kopec (tod.: *Liesenberg*) in de la region dij Sudee e traj citaa pussee important che'l traversa gh'hinn Ostrava (CZ; tod.: *Ostrau*; pol.: *Ostrawa*) e Francofòrt su l'Òder (D; tod.: *Frankfurt*; lusazian: *Frankobrod nad Wódru*).
Pečora (fiumm)

La **Pečora** (parnoziaa *Peciòra*; cognossuu in Komi comè *Pečöra* e in Nenezian 'me *Sanèro"jacha*) l'è on fiumm russ longh 1809 km, tributari del Mar Artich. La nass dij mont Uraj, a est de la cittaa de Ust-Il'ič e la va in direzion nòrd-òvest, la traversa paes comè Troicko-Pečorsk, Vuktyl, Pečora e Nar'jan-Mar. 

La magior part del sò percors se troeuva in de la republega Autònoma dij Komi. La Pečora la finiss in del Mar de Barents, arent al paes de Nosovaja.
Dnestr

El **Nister** (polacch: *Dniestr*; ucraines: *Dnister*; rumen: *Nistru*; russ: *Dnestr*; latin e Grech Antich: *Tyras*) l'è on fiumm longh 1370 km che se troeuva in de l'Euròpa oriental. Del 1918 al 1940 l'è staa 'l confin tra 'l Regn de Romania e l'Union Sovietega.

El nass in dij Carpazz. in Ucraina, vesin al confin polacch e'l vers el Mar Negher. El fa de confin fra l'Ucraina e la Moldavia, poeu l'entra derent'a quèst ultim paes, indoe el forma la region de la Transnistria, abitada dij Russ, che al dì d'incoeu voeuren vess indipendent de la Moldavia. Poeu el lassa la Moldavia e'l torna indré in de l'Ucraina, e l'è de noeuv el confin nazional. 

El finiss el sò cors in del Mar Negher, a sud-òvest de la cittaa de Odessa.
Stela

Una **stela** a l'è un corp celest che'l sberlüsiss per la sua lüs. Per l'astrunumia, una stela a l'è una sfera de plasma (gass bel junizaa a temperadüra propi granda) propi granda e sberlusenta che la genera energia in del sò nücli per prucess de füsiun nücleara; 'sta energia chì la va in del spazi cume und eletrumagnetich e neütrit. Un bel poo de element chimigh püssee pesant del idrogen e del eli (quij che ghe n'è püssee in del Ünivers) a hinn sintetizaa in di nücli di stel cunt el prucess de nücleusintesi.
La stela che l'è püssee arent a la Tera a l'è el Suu, che'l da la püssee part de l'energia de la Tera. I alter stel, asca i süpernov, se poden vidè duma a la nocc e paren di puntit sberlusent e che tremen per i efet destursiv de la nostra atmusfera.
Nimfidi Sabin

El **Cai Nimfidi Sabin** (*Caius Nymphidius Sabinus*; 35-68) l'è staa on prefett di pretorian intrattant che'l regnava l'imperador Neron e anca on poo dòpo la soa mòrt. L'ha faa 'sto mestee insema al Tigellin, che prima però el lavorava cont el Feni Ruff, mazzaa perchè 'l faseva part d'ona congiura contra l'imperador. A la fin di ann 60 del secol I, gh'hè staa tanti ribellion contra el Neron, e Sabin l'ha ciappaa part in d'ona di quij finai, con la speranza de vess nominaa imperador, ma l'è staa faa foeura di sò soldaa.

## La soa vita
A l'è nassuu de ona dònna de la cort imperial, la Sabina, ma del pader se sa nagòtt. Quajvun el dis che l'era fioeu o d'on gladiator ciamaa Marzian o de l'imperador Caligola. Dòpo la congiura del 65 del Cai Calpurni Pison contra el Neron, i esecuzion di congiuraa hinn diventaa ona possbilitaa de ciappà poder a Roma e inscì l'è avegnuu per el Sabin, che l'ha ciappaa el pòst de pretor dòpo la condanna del Ruff. Donca l'è diventaa on òmm important in di pretorian e la soa promessa de ajuttà el Servi Sulpici Galba l'ha daa ona man a la fin del governo de Neron. In del interregnum, prima che 'l Galba el rivariss a Roma, el Sabin l'è diventaa l'unich prefett e l'ha cercaa de vess nominaa l'imperador noeuv (perchè diseva de vess el fioeu del Caligola). L'ha anca faa mazzà i sò rivaj possibil. Ma poeu i pretorian hann deciduu de sostegnì el Galba e questa l'è stada la fin del Sabin. 

## Vos correlaa
*Caligola
*Neron
*Tigellin
*Servi Sulpissi Galba
Atmusfera

Un **atmusfera** a l'è el strat de gass che l'è inturna a un corp material cunt una massa assèe. I gass a hinn tiraa arent per la gravità del corp e a hinn tegnüü per un bel poo de temp se la gravità l'è forta e la temperadüra de l'atmusfera piscinina. A gh'hinn di pianeta ch'a hinn faa de gass e dunca cunt una sua atmusfera che l'è bela densa.
El nom *atmusfera stelara* a l'è dupraa per i regiun de föra d'una stela.
In di atmusfer a bassa temperadüra se poden furmà anca mulecul. L'atmusfera de la Tera la prutegg i urganism vivent di ragg ultraviulett.
Lengua basca

El **Basch** (nom natif: *euskara*) a l'è la lengua (che l'è minga ne rumanza ne Indo-Europea) che la parla la gent basca che la vif arent al cunfin intra el nort de la Spagna e'l süd-ovest de la Francia.
A parlen questa lengua de pü o de men un quart dij Basch, e quij ch'a hinn bun de parlà viven suratüt in del area cuntinua che la va del center de la Biscaja a Guipuzcoa (che la gh'ha el nümer püssee grant de parlant), el nort de la Navara e toch del Labourd fina a la bassa Navara e'l Soule, 'sti dü chì pupulaa poch.
Per i quas 40 agn de pruibissiun per el regim franchista, cunt la criminalisassiun e la persecüssiun de quij che la parlaven, la lengua basca l'ha ris'ciaa de scumparii.
Dopu che el regim franchista l'era finii, cun la növa Custitüssiun spagnöla del 1978 e l'Estatuto di Gernika, la lengua basca la turna anmò una lengua ufissiala in dij Paes Basch spagnöl e in del nort de la Navara.
La lengua basca a l'è ciamada *euskera* o *euskera batua* perchè a gh'è el bisogn de giuntà i dialet cunt un insema de istess regul linguistech umugeni per insegnà la lengua in dij scör. I dialet de la Biscaja e del Soule a hinn quij püssee diferent del Basch ünificaa.


## Distinsion Dialetal
El Basch el gh'ha ses dialett principal: biscan, gipuskuan, navares de sura, navares de suta, lapurdian, e züberuan (in Francia). Cume al solit, i cunfin dialetal i curispondan no con cui pulitich. 

A gh'è incasì un dialett standardizà che el se ciama *batua* ("basch ünificà") e che l'è el dialett püsè druvà int i scöl e int i cart uficial. El batua l'è basà ins'el dialett gipuskuan ma el gh'ha incasì di parol e una quai strütüra gramatical ch'i venan dal navares. L'è ciamà incasì *basch standard*.

El prim tentativ de svilüpà un basch ünificà l'è stat del 1935, ma pürtrop l'è 'ndat coi gamb int'l'ari.

Del 1940, el grüp Jakintza Baitha ("la cà di sag") insema a Federico Krutwig j'han cercà de furmà un basch standard basà ins' el dialett laburdin perchè cul chí l'era el dialett che l'ava druvà Joannes Leyçarraga per scriv la Bibia di prutestant. Ma pürtrop anca cul prugett chì el ghe l'ha minga fata a veggh un ricunusiment uficial.

Del 1944, Pierre Laffite l'ha püblicà el Navar-Laburdin Littéraire, basà ins'una version classica del dialett laburdin. Cul dialett chì l'è pö dventà una furma standard de laburdin, e adess l'è mustrà int'una quai scöla e l'è druvà incasì per radio, in cesa, e dal giurnal Herria. 

## Al Pader noster
Gure aita zeruetan zerana
Santu izan bedi zure izena
Etor bedi zure erreinua
Egin bedi zure nahia
zeruan bezela lurrean ere
Emaiguzu gaur egun hontako ogia
Barkatu gure zorrak
Guk ere gure zordunei
barkatzen diegun ezkero
Eta ez gu tentaldira eraman
Bainan atera gaitzazu gaitzetik.

## Varda anca
* Pidgin basch-islandes
* Ikurriña
Scöla

La **scöla** (del Grech σχολή, *ozi*), ciamada anca **scöra** in lumbard ucidental e in certi zonn talianizaa cun *scola*, a l'è l'istitüziun induè che i stüdent poden imprent növ rop cunt i maester che ghe dann una man.
La püssee part di paes la gh'ha un sistema d'edücaziun che de solit l'è cumpulsori, ubligatori. In 'sti sistema chì el stüdent el stüdia in d'un insema de scör, che gh'hann nom diferent, per esempi scör primari, secundari, etc...
I scör poden vess del guern (ciamaa anca scör stataj) o privaa, e tücc e düü poden vess anca scör religius.
Energia

Per la fìsega e i àlter scéns, l' **energìa** (del Gréch ἐνέργεια - *enérgeia*, "atività, uperasiùn" e del ἐνεργός - energós, "atif, che'l laura") a l'è 'na quantità fisega scalara che l'è 'na prupietà di ugèt e di sistéma che l'è cunservàda in natüra. Despèss, l'energìa a l'è definìda cúme l'abilità de fà 'n laurà.
Un bèl puu de furm de energìa, cúme l'energìa cinétiga, l'energìa putensiàl, l'[energia termiga|[energìa tèrmega]], l'energia gravitasiunàl, l'energìa del son, l'energia lüminùsa, l'energia chímega, l'energia nücleàr e la màssa a hin staa definii per spiegà tücc i fenòmen natürài che se cunùssen.
Valenzian

El **Valenzian** (*valencià*) a l'è el nom tradizzional, istoregh e ofizzial doprad in de la Comunità Valenziana per la lengua de la region, che la fa poeu part del catalan, ma che la gh'ha una norma diferent rispet a quell parlad in la Comunità Autonoma de la Catalogna.

El Valenzian a l'è parlad anca d’on quaivun in d'El Carxe, ona part de campagna in de la Region de Murcia, ma là a l'è minga recognossud ofizzialment.

A nivell storegh, fina al 1500 el termen a l'era doperad per tut el sistema lenguistegh catalan.

La gh'è 'n Enciclopedia online in la lengua.

## Alter proget
Lengua irlandesa

L**'irlandés** (*Gaeilge*) l'è una lengua Indo-Europea che la gh'ha i so urigin in irlanda e l'è stat sturicament parlaa da la gent irlandesa. Al di d'incö l'irlandés cume lengua mader l'è parlaa dumà da poca gent, e principalment int'la Gaeltachtaí, e el gh'ha un valur principalment simbolich int'el stat irlandes. 

L'irlandés l'è la lengua uficiala de la Republiga dl'Irlanda e vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. L'è ancasì ricunusüü cume lengua minuritaria int'l'Irlanda dal Nord.

Seconda i vari censiment, el nümer de personn che i parlen l'irlandés cume maderlengua i van dai 20,000 ai 50,000 . Ma sicum che l'irlandés l'è mustraa int'i scöl, a gh'è un bel po de gent ch'el parla cume seconda lengua. Gh'è pero da dì che al di d'incö gh'è praticament nisün che l'è monolingua in irlandés, perchè l'ingles l'è parlà de suvent in tüta l'irlanda.

Int'al 2001, un censiment in Irlanda dal Nord l'ha ripurtaa che 167,487 personn (el 10,4% de la populazion) i gh'han una "quai cunuscenza d'irlandés".

El 13 de Giugn del 2005 i minister di esteri de la EU j'han decis de fa diventà l'irlandés vöna di lengu uficial de l'Üniun Eurupea. Quela decisiun chì l'è diventà efetiva el prim de Genar del 2007, e l'irlandés l'è stat druvaa per la prima volta int'una riüniun del Cunsili di Minister dla EU, e precisament dal minister Noel Treacy, al 22 de Genar 2007.

## Al Pader Noster Irlandés
Ár nAthair, atá ar neamh:
go naofar d'ainm,
go dtagaidh do Ríocht,
go ndéantar do thoil ar an talamh,
mar dhéantar ar neamh.
Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu,
agus maith dúinn ár bhfiacha,
mar mhaithimid dár bhféichiúnaithe féin.
Agus ná lig sinn i gcathú,
ach saor sinn ó olc.
Amen.

## Not
Dialet maiurchin

El **mallorquì** (*majurchin*) a l'è el dialet del catalan che l'è parlaa in de l'isula de Majorca. La sua carateristega principala a l'è la presenza de parol vecc (arcaich), cume anca in de l'Algheres e in tücc i alter dialet catalan di isul. A l'è un dialett derivaa di parlad catalan centraj, e che l'è rivaa in de l'isula dopu di emigraziun e culunizasiun di gent de la Penisula Iberega. Intra i sò diferenz carateristigh a gh'hinn: 
*i articui *es/sa* (plüral: *ses*), derivaa del latin *ipse/ipsa* inscambi del nurmal *el/la* (plüral: *els*), derivaa del latin *ille/illa*. Questa carateristiga l'è present anca in del Sardagnöö (singülar: *su/sa*; plüral: *sos/sas*)
*in del paes de Pollença l'articul mas'c a l'è *u, l'/la* (plüral: *us/les*). 
*denanz a la prepusiziun *amb* (= "cun(t)") i articuj mas'c a hinn *so* al singülar e *sos* al plüral.
*semper a Pollença, denanz a l*'amb* al singülar se mett o *u* o *lo* e al plüral *los*. 
*a gh'hinn, in de la murfulugia numinala, i prunom *noltros/naltrus//noltrus* e *voltros*.
*in de la prima persona singülara del present la va via la *o* (esempi: *jo pens* inscambi de *jo penso*).
*in di parol in *a* cun l'acent che'l burla in sü la terza silaba, la va via la *a* (esempi: *histori* inveci de *historia*).



## El Pader Noster in Majurchin
Pare nostre, que estau en el cel,
sigui santificat el vostre nom.
Véngui a nosaltres el vostre regne,
es faci la vostra voluntat,
aixi a la terra com es fa en el cel.
El nostre pa de cada dia donau-nos el dia d'avui,
i perdonau les nostres culpes,
aixi com nosaltres perdonam els nostres deutors.
I no permeteu que nosaltres caiguem a la temptació,
ans alliberau-nos de qualsevol mal, amen.
(vardii  chì)
Lengua scuzzesa

El **Gaelich Scusses** (*Gàidhlig*) l'è una lengua che la fa part del grüp Guidelich de la familia celtica. Cul grüp chi l'inclüda incasì l'irlandes e el Manx, ma l'è divers dal grüp Britonich de la familia celtica induè che gh'è drenta el gales, el curnuvajes e el breton.
In ingles, el gaelich scusses l'è ciamà "Scottish Gaelic" e d'una quaj part el se tröva anca "Scots Galic" anca se la par una cuntradissiun, degià che la lengua Scots l'è bela difarenta . 

## El Pader Noster in Gaelich Scusses
Ar n-Arthair a tha nèamh,
gu naomhaichear d'ainm,
thigeadh do rìoghachd,
gun dèanar do thoil air thalamh,
már a nithear air nèamh.
Tabhair dhuinn an-diugh ar n-aran làitheil,
agus maith dhuinn ar fiachan,
mar a mhaiteas sinne dar luchd-fiach.
Agus na leig ann am buaireadh sinn,
ach saor sinn on olc, amen.

## Referiment
Gales

*Gàles, l'è öna di nasiù cèltiche del dè de 'ncö.
*Galés, l'è la lèngua parlada 'n Gàles.
Giuli Vindes

**Cai Giuli Vindes** (*Caius Iulius Vindex*, ?-68) l'è staa on official roman de origin gàllega. L'è famos per la soa rebellion contra el Neron.

Lù l'era el fioeu de on Senator roman, ma la soa fameja, comè dis anca el nòmm *Vindex*, l'era derivada de quèlla de dij re de l'Aquitània. L'è staa nomenaa propretor de la Gallia Lugdunens vers la fin del regn del Neron, che peroo 'l s'era creaa on numer assee grand de nemis traj famej senatoriaj, e vun di quèst l'eva pròpri el Vindes.

In del marz del 68, el Vindes el s'è ribellaa, e con lù ona bona part de la Gallia. Peroo lù el voreva nò diventà imperador, e donca l'ha invitaa a vessel el governador de l'Aragona Servi Sulpissi Galba, che l'ha refusaa, anca se'l s'è unii a la revoeulta. Ma minga tutt i region occidentaj eren de la part dij ribej: el Virgini Rufo l'ha taccaa la cittaa de Besanzon. Vindes l'è coruu a difendela, e i dù generaj hann trovaa on accòrd. Ma per ona incoprension, i soldaa de Rufo hann scomenzà a combatt e'l Vindes el s'è sucidaa. 

## Vôs correlaa
*Servi Sulpissi Galba
*Gallia
*Virgini Rufo
*Ann dij quatter imperador
Lengua Manx

El **Manx** Mannes (*Gaelg* o *Gailck*, pronuncià /gɪlg/), l'è una lengua d'el grüp Goidelic de la familia celtica e l'è parlaa ins'l'isula de Man. El deriva da l'irlandés antich e el someja tant ai dialet parlaa a urient de Ulster e int'la región de Galloway.

Cià chì una version dal Pader Noster in Manx:

Ayr ain, t'ayns niau:
casherick dy row dty ennym,
dy jig dty reeriaght,
dty aigney dy row row 
jeant er y thalloo, myr te ayns niau.
Cur dooin nyn arran jiu as gagh laa.
As leigh dooin nyn loghtyn,
myr ta shin leih dauesyn ta jannoo loghtyn nyn'oï.
As ny leeid shin ayns miolagh,
agh livrey shin veih olk, amen.
Biù

**Biù** (nòm uficiàl en italià: *Bione*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Val Sàbia, 'n Pruvìncia de Brèsa. L'è giü dei quàter cümü che fa part de la zòna ciamàda "Cónca Dóra".

El g'ha 'na superfìce de 17,56 km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². 

El cunfìna coi cümü de Gnùzen, Cast, Lemezàne, Prezéi e Vistù.

Biù l'ìa séde de la piéf antìca che gh'ìa giürisdisiù sö töta la Conca Dóra. De la céza pievàna de chèl tép là gh'è stat troàt endèl 1955 dei framèncc de 'n plùteo ('na balaüstra de préda) del secol VIII-IX. 
'Na tràcia de l'urìgin de la piéf la pödarès véser troàda 'ndèla concesiù fàda 'ndèl an 843 dei re Ugo e Lotario al diàcon Andrea de Brèsa de dò pèse de teré: giöna la sarès stàda destinàda a la céza de la Piéf e l'ótra a la diacunìa al tìtol de S. Faüstì.

Fàa part del teretóre de Biù pò a le miniére de arzènt che 'ndèl 1200 vignìa sfrötàde al Vezèl al dé d'encö sóta 'l cümü de Prezéi.

Biù l'è furmàt de le frasiù de: Piéf (che l'è pò a 'l cèntro aministratìf), Naèze, San Faüstì, Bersénech de Sùra, Bersénech de Sóta, Dòsol, Morcheràne, le Cà "dei Foncc" e le Cà "dei Sancc".

## Evulusiù demogràfica


## Riferimèncc
Prezéi

**Prezéi** (nòm uficiàl en italià: *Preseglie*) l'è 'n cumu de  abitàncc (dàto del  ) de la Val Sàbia, 'n Pruvìncia de Brèsa. El teretóre del cümü 'l cuàrcia zó 'na superfìce de 11,4 km² per 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Gnùzen, Bàrghe, Biù, Ódol, Sàbio e Vistù.

## Urìgin del nòm
Endèi ducümèncc piö antìchi el paés el vé mensiunàt col nòm de *Preseliys* e isé 'l rèsta 'nfìna a che vé abandunàt el latì come lèngua notarìl. Zamò 'ndèl 1192 però se 'l tróa citàt apò a coi nòm de *Presegis* e piö tàrde amò come *Prescio*, *Presejo*; *Pressaglia* 'ndèl secol XV, *Preselie* 'ndèl 1470 e *Presei* 'ndèl 1609. A pàrter del sècol XIX el nòm l'è chèl atüàl: Preseglie.

## Frasiù
El cümü l'è furmàt de divèrse frasiù: 

* *Sotacastèl*: l'è la frasiù pricipàl 'ndóche gh'è 'l municìpio, la farmacìa, la bibliotéca, l'ambulatorio del dutùr, la scöla elementàr e matèrna, la cazèrma dei carabiniér. El tèrs lönesdé de töcc i més la òspita apò 'l mercàt endèla piàsa centràl. 
* *[[Gazàne (Prezéi)|Gazàne]]*: l'è la frasiù che se tróa piö delóns de Sotacastèl (en pér de chilòmetri). gh'è divèrse uficìne e laboratóre de artigià. L'è séde de 'na pìsta de motocròs endóche se cór apò a gàre 'nternasiunài.  
* *Piàsa*: l'è colocàda ai pè del mut Pòfe. L'è séde de paròchia e oratóre. Se dis che 'na ólta gh'ìa apò a 'n castèl del quàl però gh'è restàt piö gne 'n sègn. 
* *Quintilàch*: en mès al vért e a le surtìe de àiva, l'è cunsideràt el bórch piö pitorèsch del cümü. 
* *Masenàch*: töt deslocàt söndèna ràta, bèla 'n pé e sèca. Gh'è dele bèle cà de 'mpronta signurìl. 
* *Zernach*: frasiù piötòst pesèna colocàda a ridòs del cunfì col cümü de Bàrghe.  
* *Ardesà*: frasiù caraterizàda de la sò surtìa de àiva bùna e ricercàda, töta 'n mès al vért e ai castignìcc. 

Sö le màpe de l'I.G.M. gh'è segnàt apò: Madonna di Visello, Campo di Nini, Zaione di Sopra e di Sotto, Binzaghe, Campo di Frosio, Casaluc, Dosso di Clivio, Chiese, Sort, Lignere, Roccolone, Crossodromo, Trattoria, Faule, Dossi, Casotto Sentierole.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Servi Sulpici Galba

El **Servi Sulpici Galba** (*Servius Sulpicius Galba* in latin; 24 dicember 3 a.C.- 15 genar 69 d.C.) l'è staa on òmm politich roman, imperador del 9 de giugn del 68 al 15 de genar del 69. L'è staa el primm a regnà in de l'ann di quatter imperador.

## La salida al podè

El Galba l'eva nassuu de ona famiglia nòbil e l'eva anca assee ricch, ma minga parent de la dinastia di primm ses imperador. Sin de quand che l'era on bagaj el mostrava de avègh di qualitaa, e se dis che anca i imperador August e Tiberi parlaven ben de lù (varda i *Annaj* de Tacit o anca *Galba* de Svetòni).

L'ha faa el pretor in del 20 e'l consul in del 33. L'ha ciappaa ona bòna reputazion in di provincc de la Gallia, Germania, Spagna e Afriga per i sò capacitaa militar e moral. Qunad l'è mòrt el Caligola, el gh'ha avuu la possibilitaa de vess imperador ma l'ha refudaa e l'ha servii el noeuv monarch, el Claudi. Duranta el regn de Neron, l'ha vivuu come on privaa, ma in del 61 l'è diventaa governador de la Spagna Tarragonens.

## Galba imperador e la soa fin

Intel 68, el Galba l'ha sentii che'l Neron voreva fàll coppà, e che intrattant in Gallia el general Giuli Vindes el s'era ribellaa. In d'on primm moment el Galba voreva fà istess, ma poeu el Vindes l'è staa sconfigiuu e l'è mòrt, e alora lù a l'è tornaa a esità. Domà quand el Nimfidi Sabìn, prefett di pretorian, el gh'ha dii che l'era de la soa part, l'ha deciduu de combatt contra el Neron, e a la mòrt de quèst ultim, l'è andaa vers Roma e'l s'è daa el nòmm de *Ceser*.

In di primm temp, el Senaa l'eva on sò sostenitor, anca se la populazion e l'esercit eren contra de lù. I pretorian eren poeu sò nemis perchè lù voreva minga dà a lor di danee che alter aveven promettuu a lor a sò nòmm. I legion de la Germania s'hinn ribellaa, e 'l Galba, che l'era vegg, l'ha nomenaa general el Pison, vun di sò òmen pussee fidaa. Ma alora on alter di sò vegg amis, el March Salvi Oton, invidios del Pison, l'è andaa de la part di ribei e l'è staa proclamaa noeuv imperador. I duu imperador s'hinn combattuu in de la bataja del Lagh Curzi, e chì el Galba l'è mòrt mazzaa.

## Vos correlaa

*Imperi Roman
*Neron
*Ann dij quatter imperador
*Oton
*Vitelli
*Vespasian
Vài

**Vài** (*Vallio Terme* in italian) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa.

El sò teretóre 'l cunfìna coi cümü de Gnùzen, Caì, Gaàrt, Ódol, Paitù, Sàbio e Sèrle

## Evulusiù demogràfica

## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Vài sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Gall-italich de Sicilia

I dialet gall-italich de la Sicilia a hinn un grüp de dialet parlaa in di pruinc de Ena e Messina che gh'hann di carateristigh, suratüt de funetega, di lenguv galuitaligh. 'Sti dialet chì a hinn la cunseguenza dela migraziun de gent lumbarda, piemuntesa,... in del secul quel de dudes.
I paes principaj indue che se parlen i dialet galo-italich a hinn:
(in pruincia de Ena)
* Nẹcọscia
* Sperrënga
* Ciazza
* Aidungh o Dadungh
(in pruincia de Messina)
* San Frareau
* Nuè
Elvis Aaron Presley

**Elvis Aaron Presley** (Tupelo, 8 Genar 1934– Memphis, 16 Agust 1977), l'è staa un cantant, un müsegh e un atur american. A l'è cunsideraa un'icuna de la cultüra pupular e l'è de spess ciamaa "The King of Rock 'n' Roll" (*El Re del [[Rock and Roll]]*), o scürtaa "The King" (*El Re*) (alter suranom a hinn *The Hillbilly Cat* e *Elvis the Pelvis*.
L'Elvis l'è staa vün di prim che l'ha sunà el rockabilly, cunt i sò canzun che messedaven i sun de la müsega di bianch e di negher. La sua vus a l'era buna anca per alter gender de müsega e lü l'ha cantaa anca in disch gospel, blues e pop. Föra de cinch cuncert in Canada, l'Elvis l'ha mai sunaa föra di USA.
A l'è mort a 42 agn per un aritmia cardiaca.
Musca (inset)

I **musch** hinn inset de l'urdin di Dipteri (dal grech *di* = du *pteron* = al), che i gh'han un pari d'al ünich ins'el meso-torace. El tipo de musca püssee cumün l'è la Musca domestica.
Dialett guascon

El **Guascon** (*Gascon*) a l'è 'l dialett de l'Occitan che l'è parlaa in de la Guascogna (*Gasconha*).
Ona variant del Guascon a l'è l'Aranes, che l'è parlaa in de la catalana Val d'Aran, e 'l gh'ha on reconossiment offizial.
Anca se l'è consideraa on dialett de l'Occitan, el Guascon a l'è proppi different di alter dialett, tant che quei che je parlen fann fadiga a capì el Guascon. Per questa reson a gh'è on quai studios che 'l considera el Guascon ona lengua indeperlee.
## El Pader Noster in Guascon
### Version ''landaise''
Nòste pai, qui ètz au cèu,
que lo bòs nòm siyi sanctifiat,
que lo bòs rènhe arribi,
que bòste bolontat siyi hèite,
sus la terre com au cèu.
Balhatz-nos oèi lo nòs pan pan de chaque jorn,
perdonatz-nos les nòstes offenses,
com les perdonam aus qui nos an offensats.
Et ne nos dachitz pas cade hens la tentacion,
mès deliuratz-nos dau mau, amen.
christusrex.org 
### Version ''béarnaise''
Noste pai, qui es au cèu,
que ton nom sia arreconegut,
que ton rènhe arribe,
que ton bolentat sia hèite,
sus terra com au cèu.
Dats uèi lo pan de cada die,
perdonas nostes dèutes,
com perdonam aus àudes.
Nes lèches pas cader ne las tentacions,
mès deliures dèu mau, amen.
christusrex.org  
## Vos correlaa
*Occitan
*Dialett aranes
*Guascògna
*Catalògna
Böegn

**Böegn**, (en Italià: *Bòvegno*) l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la  pruvìncia de Brèsa.

El se tróa 'n àlta Val Trompia, a la 'mbocadüra de 'na quach val lateràl, 'ntra le quàle la Àl de Gradezèle, che l'è chèla piö grànda, la Àl Sùrda e la Àl de la Mèola. El cunfìna coi cümü altrümplì de Còi, Ìrma, Marmintì e Pezàze e con chèi de la Àl Camònega de Artògne, Bèrs, Bièn, Ézen e Giànech.

Del sò teretóre fà part divèrse frasiù sparnegàde: Castèl, Gradezèle, Ledés, Magn, Pià, Predónt, Zìgole, Fùren, Sainù de sùra e Sainù de sóta. El Municìpio l'è sitüàt endèla frasiù de Castèl, endèla piasèta (Piazza Zanardelli) endóche gh'è apò la céza parochiàla dedicàda a San Giorgio e la Tór Medievàl (datàda 'ntùren al i sècoi XII-XIII). 

La murfulugìa del sò teretóre l'è caraterizàda de 'n altimetrìa bastànsa variàda: del sò teretóre fa part vergü dei mucc piö alcc de la Val Trompia, compagn del Cristùs (sö le càrte: "Monte Crestoso") che 'l rìa a 2215 méter s.l.d.m. e 'l Möfèt (sö le càrte: "Monte Muffetto") che 'l rìa a 2060 m. s.l.d.m. 

Del 1927 'nfìna al 1955 al cümü de Böegn gh'ìa stat agregàt apò a chèl de Ìrma.

Endèl 1963 al cümü de Böegn gh'è stat agregàt la frasiù de Sainù de sùra che fàa part del cümü de Pezàze.

## Antìca piéf
Böegn l'ìa séde de giöna de le quàter piéf antìche de la Val Trompia (le ótre i éra Inzì, Lemezàne e Consés). De chèste, chèla de Böegn l'ìa chèla che aministràa el teretóre piö grant: la ciapàa dét i teretóre de chèi che al dé d'encö i è i cümü de Marmintì, Pezàze, Irma e Còi enfinamài al Pas del Maniva e pò a i teretóre entùren a Pezór e Sém. La sò ezistènsa l'è atestàda zamò 'ndèi docümèncc del sècol XI.

## Böegn e la Rezistènsa
La zét del paés la g'ha dat en contribùto importànt a la Rezistènsa e per chèsta rizù gh'è stat consegnàt al cümü la Medàia de bróns al Mèret Civìl. 'Ntra el 15 e 'l 16 de óst del 1944 söl sò teretóre gh'è stat fat 'na stràge de part dei nazisti-fasìsti, riportàda 'ndèi lìber col nòm de "Eccidio di Bovegno", che la g'ha fat 15 mórcc. L'è 'l fat piö sanguinùs de la guèra civìl endèl bresà.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc