open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Earth, Wind & Fire

I **Earth, Wind & Fire** (in lombard: *terra, vent e foeugh*) hinn on grupp musical american fondaa a Chicago in del 1969.
La formazion del grupp, fondaa del Maurice White, l'è mudada in del cors di agn.
L'è vun di grupp pussee important e influent de la storia del funky e de la discomusic.  In de la soa cariera hann venduu oltra 90 milion de disch e publicaa 35 album.
## Discografia
* 1970 - *[[Earth, Wind & Fire (album)|Earth, Wind & Fire]]*
* 1971 - *[[The Need of Love]]*
* 1972 - *[[Last Days and Time]]*
* 1973 - *[[Head to the Sky]]*
* 1974 - *[[Open Our Eyes]]*
* 1975 - *[[That's the Way of the World]]*
* 1976 - *[[Spirit (Earth, Wind & Fire)|Spirit]]*
* 1977 - *[[All 'N All]]*
* 1979 - *[[I Am (album Earth, Wind & Fire)|I Am]]*
* 1980 - *[[Faces (album Earth, Wind & Fire)|Faces]]*
* 1981 - *[[Raise!]]*
* 1983 - *[[Powerlight]]*
* 1983 - *[[Electric Universe]]*
* 1987 - *[[Touch the World]]*
* 1990 - *[[Heritage]]*
* 1993 - *[[Millennium (Earth, Wind & Fire)|Millennium]]*
* 1997 - *[[In the Name of Love (Earth, Wind & Fire)|In the Name of Love]]*
* 2003 - *[[The Promise (Earth, Wind & Fire)|The Promise]]*
* 2005 - *[[Illumination (Earth, Wind & Fire)|Illumination]]*
* 2005 - *[[That's the Way of the World]]* (ristampa SACD)
* 2013 - *[[Now, Then & Forever]]*
Asphodelus

L**Asphodelus** l'è 'n zèner de piànte erbàcee bienàle o perèni che fà part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. Le costetöés el zèner tìpich de la sotafamìa de le Asphodeloideae che fìna a póch tép endré, prìma de éser includìda endèle Xanthorrhoeaceae, la gh'ìa ranch de famìa endependènta. I è piànte uriginàrie del sud e del cèntrode l'Europa ma le s'è difundìde en töt el mónt come piànte ornamentàle per vìa dei sò bèi fiùr e del fat che i è fàcii de fà nì sö e de cürà.

## Descrisiù
I è piànte de sòlet tüberùze e col gamp ramificàt. Le gà fòie piàne o fistulùze, töte bazài. I fiùr i è reünìcc en gràte o panòcie; le g'ha i pedezèi brateàcc e articolàcc e i tépali, praticamènt töcc precìs entra de lur, en bris saldàcc ensèma a la bàze; i stam i g'ha la bàze piö làrga, papilùza, chèi intèrni piö lónch che chèi estèrni. El stil l'è giü sul. El fröt l'è 'na càpsula col pereànse töt o parsialmènt persistènt, e con 1 o 2 granì de somésa per ògna lòculo.

## Spéci acetàde
**[[Asphodelus acaulis]]* Desf.		
**[[Asphodelus aestivus]]* Brot.		
**[[Asphodelus albus]]* Mill.		
**[[Asphodelus ayardii]]* Jahand. & Maire		
**[[Asphodelus bakeri]]* Breistr.	
**[[Asphodelus bento-rainhae]]* P.Silva		
**[[Asphodelus cerasifer]]* Gay	
**[[Asphodelus cerasiferus]]* J.Gay		
**[[Asphodelus fistulosus]]* L.	
**[[Asphodelus gracilis]]* Braun-Blanq. & Maire	
**[[Asphodelus lusitanicus]]* Cout.	
**[[Asphodelus macrocarpus]]* Parl.	
**[[Asphodelus microcarpus]]* Salzm. & Viv.		
**[[Asphodelus ramosus]]* L.		
**[[Asphodelus refractus]]* Boiss.		
**[[Asphodelus roseus]]* Humbert & Maire	
**[[Asphodelus serotinus]]* Wolley-Dod			
**[[Asphodelus tenuifolius]]* Cav.		
**[[Asphodelus viscidulus]]* Boiss.

## Curiuzità
Endèla Grécia antìca, se mitìa i asfodeli sö la tómba dei mórcc e i vignìa dopràcc endèle cerimònie de òbet, perchè se cridìa che i aidiàes a fà pasà 'l mórt endèi Camp Elìzi, che i sarès stàcc tapesàcc de chèsti fiùr.

## Riferimèncc
Pablo Picasso

El Pablo Ruiz, mej cognossuu tant 'me **Pablo Picasso** (Malaga, 25 de ottober del 1881 - Mougnis, vott de april del 1973) l'è staa on pitor, scultor e litograf spagnoeu.
A l'è staa vun di pussee important artista del Noeuvcent (l'è staa el fondador del cubism) e de la storia de l'art universal.

## Vos corelaa
*Cubism
Polver

La **polver** (o *polvera*, *puffia*) l'è 'l nomm generegh doperaa per ciamà la materia spartida in partesei de diameter comprenduu tra 1 e 100 micrometer.
In su la terra la polver la se troeuva in l'atmosfera e la riva de vari sorgent, tant 'me 'l soeul, eruzzion volcanegh, l'inquinament. I polver sospenduu per ari gh'hann di efett bei gross in sul clima e la salut de l'omm.
La pover la se troeuva anca in del spazzi, e la fa nass la lus zodiacal. I nivoi de gas e polver hinn consideraa i antenaa di sistema planetar.
El comportament fisegh de la polver la ghe va dree a legg che poeuden minga semper vess paragonaa a quei di solid o di fluid.
La polver de la cà l'è fada su de polver atmosferegh insemma a la polver provocada de chi che viv in cà (tocchelitt de ongg, de pell e de fiber di vestii). In gener la vegn trada via con l'aspirapolver, coi strasc o con la scova.

## El nomm
El termen *polver* coi sò variant el riva del latin *pulvis, pulvĕris*, con l'istess significaa (termen ligaa anca a *pŏllen, pollĭnis*). L'è doperaa in quasi tucc i lengov romanz, magari cont ona quai mudazion (aragones e spagnoeu *polvo*, catalan *pols*, frances *poudre*, galizzian *po*, portoghes *poeira*, romen *praf*, romanc *pulvra*, sardegnoeu *prùere*).
## Referiment
Aloe variegata

***Aloe variegata***, l'è 'na spéce de piànte suculènte che fà part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. L'è endémica del Sudafrica e de la Namibia.

## Descrisiù
En natüra la vé àlta 20 o 30 ghèi, con 18÷24 fòie reünìde en tré fìle, ògna fòia la rìa a 10÷15 ghèi de longhèsa e 3÷6 ghèi de larghèsa, coi òrli iregolàr, de culùr vért scür biànch spórch, co le pónte dentàde biànche. I fiùr i è de culùr aràncio reünìcc endèna 'nfiurescènsa a gràta.

## Sinònim
:*Aloe ausana* Dinter   
:*Aloe punctata* Haw.   
:*Aloe variegata* var. *haworthii* A.Berger   

## Riferimèncc
* Succulents.co.za: ''Aloe variegata'' 
* ''Aloe variegata'' L.
Frithia

***Frithia*** l'è 'n zèner de piànte suculènte de dimensiù pesène che fà part de la famìa de le Aizoaceae. I è endémiche del Sudafrica. El zèner Frithia l'è 'mparentàt strèt col zèner Lithops e col zèner Fenestraria.

La crès en pòscc picàcc al sul e la fùrma dele rözète de fòie carnùze che rèsta quàze del töt sotràde de la sàbia e de la girulìna, rèsta fò apéna la pùta de le fòie. La fiorés en istàt e la fà sö dei bèi fiurilì de culùr ròza e biànch en mès.

El zèner Frithia el töl dét apéna dò spéci acetàde:
**[[Frithia humilis]]* Burgoyne
**[[Frithia pulchra]]* N.E.Br.

## Riferimèncc


## Bibliografìa
*Gideon Smith u.a.: Mesembs of the World: Illustrated Guide to a Remarkable Succulent Group. Briza Publications 1998, S. 102-103. ISBN 1-875093-13-3 
*Heidrun E. K. Hartmann: Illustrated Handbook of Succulent Plants: Aizoaceae F-Z, Springer Verlag, Berlin/Heidelberg/New York 2001, S. 27, ISBN 3-540-41723-0 

## Colegamèncc estèrni
*http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
*Frithia pulchra INFOJARDIN
Giornada Europea di Lengov

El 26 de settember del 2001 l'è staa proclamaa la **Giornada Europea di Lengov**. L'inizziativa l'è nassuda del Consej d'Europa, cont el sostegn de l'Union Europea.
El sò intent l'è quell de incoraggià el studi di lengov in del continent europee.
In tra i sò obietiv principai a gh'è la sensibilizazzion in su l'importanza de imprend i lengov per mejorà el plurilinguism e la comprension intercoltural, promoeuv la diversità lenguistega de l'Europa e incoraggià on studi di lengov per tutt la vita.
I ocasion de la Giornada se fa ona serie de event in tutt el continent.
A gh'è circa 225 lengov in Europa, che 'l voeur dì el 3% di lengov mondiai.
## Vos corelaa
*Consej d'Europa
*Union Europea
*Lengov d'Europa
*Giornada Internazzional de la Lengua Mader
Asphodeloideae

Le **Asphodeloideae** Burnett 1835 i è 'na sotafamìa de le Xanthorrhoeaceae. I è piànte monocotilédone uriginàrie de le regiù temperàde e tropicài de l'Eurasia e de l'Africa, co la piö grànda diversificasiù e varietà en Sudafrica. Le crès de preferènsa en ambièncc sèch. El zèner tìpich l'è l'Asphodelus e chèl che töl dét el nömer piö grant de spéci l'è el zèner Aloe.
La sotafamìa l'è stàda recunusìda dei sistémi de clasificasiù piö modèrni compagn del APG III (2009) e APWeb (a parter del 2001 ) come part de la famìa de le Xanthorrhoeaceae *sensu lato* ensèma co dele otre sotafamìe emparentàde (Xanthorrhoeoides e Hemerocallidoides). La circuscrisiù de chèsta sotafamìa l'è sota cuntìnua reviziù de menemà che se và 'n nacc co le anàlizi del DNA isé che se seghéta a tirà dét o lasà fò chèsto o chèl zèner per mantignìla monofilética.

## Riferimèncc
Lenzoeu

El **lenzoeu**, o **linzoeu**, o **ninzoeu** l'è ona tira de stoffa (ma anca de seda, coton...), despess doprada in cobbia, che se mett de soravia el materazz del lecc. A chella manera chi, 'l corp de quij che ghe dorma de sora, gh'hann on queicoss che le separa del materazz (soratutt per quistion de igiene e protezion de la pell).
La gh'ha di form diferent a segonda de la grandezza del lecc, e la pò vess colorada in svariad foeusg. L'è semper pussee larga e longa respett a la dimemsion del lecc, degià che la gh'ha de vess ben destendudu desora el materazz.
## El nomm
El termen *lenzoeu* (con la variant, pussee moderna, *ninzoeu*) el riva del latin *linteolum* (che 'l voeur dì "patell"), diminutiv de *linteus* (che 'l voeur dì "lin"). L'è doperaa anca in alter lenguagg (cf. catalan *llençol*, portoghes *lençol*, sicilian e sardegnoeu *lenzolu*, forlan *linzûl*, venet *ninzoło*, napoletan *lenzulo*). 
## Referenz
Materazz

El **materazz** (in bressan: **stremazz**) l'è ona sorta de gross cossin. De norma l'è mettuu sora 'na red taccada a on lett: in sostanza l'è la bas indè che se pò dormì o anca domà possà.
On temp i materazz gh'aveven dent la paja, ma anca el crin di besti, la lana di pegor, piumm o alter materiai compagn. Al dì d'incoeu, inscambi, i materazz gh'hann dent di moeuj, quattaa de vari straa de lana, ma anca de la gomma.
Telenovela

La **Telenovela** l'è un gener de telefilm nasüd in dl'America Latina. Per vèss cunsideràd telenovela, un telefilm el g'ha de pasà almenn le 100 puntade, e cüntà d'le facènde e d'le beghe d'una famiglia cunusüda e magari anca putenta. Gh'è semper d'i persunagg principài, che ghe gira inturni d'i alter un po' men famùs.

I paès indùe se fà e se vèd püsè telenovelas i'enn el Brasil, Messich, Argentina, Colombia e Venezuela e de spèss i impòrten i prugràma in tütt el mund.

Adritüra, el prufesùr american Thomas Tufte el parla de fenòmen telenovelas. Al dì d'incö, da quant i'enn rivàd i reality show, le telenovelas i'enn calàde un po'.

## Telenovela in Italia

La prima telenovela in Italia l'è rivada in del 1982 dal Brasil in sü Rete 4, e la 'sciameva *La schiava Isaura*. Da alùra, in tütt i canài de television nasiunài e privàd gh'è semper stài d'le telenovele ch'i hann tegnüd la gent tacàda a le cadreghe o a le utùmane.

## Riferimént
Strasc

On **strasc** ([stras] in de la Bassa e in la Lombardia oriental) l'è on tocch de stoffa otegnuu de vegg lenzoeu de coton, vestii o alter tessuu che vann pu ben per la soa fonzion original (perchè, per esempi, hinn deventaa malconsciaa col passà del temp, o perchè l'è pu de moda), ma che l'è bon de vess doperaa 'me material sgresg.
El vegn despess drovraa per nettà giò in cà o per alter lavorà compagn, indè che la qualità de la stoffa l'importa minga e donca el strasc el pò vess sacrifica.
On temp vegniven venduu di strascee, che giraven per i strad per ciamài ai donn de cà.
Strascee

El **strascee** o **strasciaroeu** ([stra'ser] o [strasa'røl] in lombard oriental) l'era quell omm che on temp el girava per i strad e per i cà, per toeu su e portass via, in sul sò carrett, i strasc. 
Poeu dopo j'avaria venduu a tocch ai carter, che cont i strasc gh'avarien tiraa foeura la carta.
## Referiment

## Vos corelaa
*Strasc
*Cartera
## Ligamm de foeura
*Poesia in sul strascee.
Arèla

L’**arèla**, ciamàda isé in töta la Lumbardéa e ach in Vèneto, (*arèla* a Verùna e *arèa* a Venésia), l’è öna canèta de làca o de stagn che öna ólta secàda l’ìa dovràda de spès, almànch ‘nfìna a la metà del sécol XX, suradetöt per fà i sofécc in di cà e sofécc de arèle i è ciamàcc ach *sofécc a la venesiàna*. 

Al prensépe del méla e nöf (1900) i arèle i vengnìa tacàde sóta i traf de lègn con di ciócc e del fil de fér, tra de lùre i éra ligàde e tegnìde destacàde öna de l’ótra con dò córde 'ntresàde fàcie sö co i fòie di canète de stagn, chèste córde i se ‘nturciàa tra de lure e i passàa sùra - sota i arèle.

Chèst insèma de arèle ‘l vegnìa rebocàt co la mólta che la se ‘nfilàa 'mpó dét tra i arèle e 'mpó la restàa tacàda vià sotà i arèle, ndóe 'l restàa méno d'ü dit de mólta tacàt vià bèl frànch a i arèle. A la fì la mólta la egnìa lisciàda, pitüràda e ach decoràda e ‘l sofét l’éra bèl e che prónt. 

In Val Gardena i arèle i è stàcie dovràde per fà l'intònech di faciàde di cà, ligàde tra de lure con dò córde fàcie co i fòie di canète de stagn e pò francàde al mür con di ciócc e del fil de fér, in de la stèsa manéra schigàda de fà i sofécc.
Resegadusc

El **resegadusc** o **ressegadusc** (alter nomm: *resegusc/ressegusc*, *ressegunsc*, *resegadura/ressegadura*, *segadura*, *bulla*, *bullon/bollon*, *trid*, *tridell*, *tridumm*) l'è l'insemm di frament che vegnen foeura quand che se taja la legna. Al dì d'incoeu el termen el se riferiss soratutt ai buscaj de legn che resten lì in terra in di lavorà de legnamee.
L'è doperaa in vari maner, per esempi: 
#la costruzzion de ass formaa de resegadusc compress; 
#l'usagg 'me material coibent a in l'industria e l'agricoltura; 
#l'usagg 'me material per nettà giò i paviment;
#l'usagg 'me part del pykrete, che l'è faa per el 14% de resegadusc e per el rest de giazz;
#l'usagg 'me material de brusà
## El nomm
El termen *resegadusc* (e la variant contratta *resegusc*) el riva de l'union de la parolla *[[resega]]* cont el sufiss *(ad)usc*. El termen *resegadura* inscambi el gh'ha on'orign compagna de l'italian *segatura*.
I nomm *trid*, *tridell* e *tridumm* inscambi hinn derivaa del verb "tridà".
**Resegadusc* l'è doperaa soratutt a Milan, in de la Brianza, in del Comasch e in del Tesin.
**Resegusc* l'è doperaa soratutt in de l'Olt Milanes, in del Varesott, in del Novares e in de l'Ossola.
**Resegadura* (o segadura) l'è doperaa soratutt in de la Bergamasca e in del Bressan.
***Bulla* l'è doperaa soratutt in de la Bassa lombarda, per esempi in del Lodesan (Sant Angiol, Codogn...)
### Variant
**Resegadusc, ressegadusc*
**[rezega'yʃ] (Milan, Brianza, Comm)
**[rɛzga'yʃ] (Meda)
**[razega'yʃ] (Saronn)
**[rezega'øʃ] (Carnaa)
**[rɛzga'yʃ] (Meda)
**[razɑga'yʃ] (Canz)
**[razga'dyʃ] (Introeubi, Cortisciasca)
**[razega'dyʃ] (Colegh, Valtolina)
**[razga'dytʃ] (Bregaja)
**[razaja'dyʃ] (Aurisgen)
**[razja'dyʃ] (Camp)
**[resega'dyʃ] (Senogn)
**[resiga'duʃ] (Chironegh)
**[rəʒga'dyʃ] (Rivoeuj)
**[raziga'dyʃ] (Pos'ciav)
**[resega'yʃ] (Ligornett)
**Resegusc, ressegusc, ressegunsc*
**[rasa'gyʃ] (Bienaa, Nervian)
**[rizi'gyʃ] (Boffalora)
**[rizi'gyʃʊ] (Gajaa)
**[raz'gyʃːu] (Borbanee)
**[risi'gyʃ] (Gnun)
**[risi'gʊʃ] (Ornavass)
**[rɛsi'gyʃ] (Domm)
**[rɛdjɛ'viʃ] (Malesch)
**[rɑse'gyʃ] (Indemen)
**[raze'gys] (Branz)
**[ra'sjỹːnʃ] (Premia, Trasquera)
**[rasi'ynʃ] (Osch)
**[raʒ'giʃ] (Antrona)
**Bulla*
**['bylɒ] (Sant Angiol,  Mortas)
**['bøla] (Vigeven)
**['bylɛ] (Godiass)
**['bylɑ] (Isola Sant Antoni)
**Bullon, bollon*
**[by'luŋ] (Cozz)
**[bu'loŋ] (Novara)
**Tridell*
**[tri'del] (Pescaroeu, Cremona)
**Tridumm*
**[tri'øm] (Toscolan)
**Resegadura, ressegadura, segadura*
**[razga'dyra] (Gromm, Bergom)
**[rahga'dyra] (Stabell, Monasteroeu)
**[razega'dyrɒ] (Boren)
**[rahega'dyra] (Lumezann)
**[rɛhga'dyra] (Martinengh)
**[rɛzga'dyra] (Roman)
**[rasega'dyrɒ] (Bressa, Solferin)
**[sɛga'dyrɛ] (Bagolin)
**[sega'ura] (Tiarn)
**[(ra)sega'dura] (Fontanee)
**[rɑsjɑ'dyːrɑ] (Cozz) 
**[rɑzgɑ'dyːrɑ] (Montù)

## Referiment

## Vos corelaa
*Legn
*Buscai
Carlota Baró

**Carlota Baró** (Barcelona, 12 de màrs del 1989) l'è un'atris spagnöla de televisiòn. In Italia l'è cunusüda per vèss *Mariana* in d'la telenovela El Segrèt.

## Biografia

Nasüda a Barcelona en 1989, la stüdia a l' *Escuela Company* e la se diploma in dànsa muderna a l' *Escuela Mar Estudio de Danza*, e anca in Letri a l'Üniversità Pompeu Fabra. La parla Spagnöl, Catalàn e Inglès.

## Television

* 2011-2013: *[[El Segrèt]]*: Mariana Castaneda, la fiöla de Rosario: dopu una vita turmentada, la và a servìsi da Dona Francisca.

## Riferimént


## Ligamm de föra
* Blog üficiàl de Carlota Baró
* Scheda de Carlota Baró in sül IMDB
Álex Gadea

**Álex Gadea** (nùm cumplèt **Alejandro Gadea García-Rojo**, Alzira, 22 d'lüi del 1983) l'è un atùr spagnöl de cinema e televisiòn. In Italia l'è cunusüd per vèss el sciùr Tristàn (*don Tristàn* Spagnöl) in d'la telenovela El Segrèt

## Biugrafia

Nasüd in del 1983, Álex Gadea el stüdia a la *Scòla d'Art Dramàtica Cristina Rota* a Madrid, e 'l fa divèrs laurà per pagàss i stüdi.

El cumencia a vèss cunusüd cun *L'Alqueria Blanca*, e dòpu de vèss in del cast d'la telenovela *El Segrèt*. El làsa el pòst in del 2013, quant el vegn masàd al só scùnd spusalìsi.

## Filmugrafia

### Film
* 2006: *Adrenalina largo*
* 2007: *Il nuovo Orden*
* 2009: *Turno di notte*
* 2012: *Il carni cerio*

### Televisiòn

* 2007: *L'Alqueria Blanca*
* 2011-2013: *[[El Segrèt]]*: don Tristàn, üficiàl dl'Esèrcit, ch'el se spùsa cun Pepa (Megan Montaner)
* 2013: *Ciegas a citas*

## Riferimènt


## Ligamm de föra

* Scheda de Álex Gadea in sül IMDB
Megan Montaner

**Megan Montaner** (nùm cumplèt **Megan Gracia Montaner**, Huesca, 21 d'agùst del 1987) l'è un'atris de cinema, de televisiòn e mudèla spanöla. In Italia l'è cunusüda per vèss l'ostetrica *Pepa* in d'la telenovela El Segrèt.
**Megan Montaner Año 2014.jpg poner fotp!!!!**

## Biugrafia

Nasüda a Huesca in del 1987, la stüdia per vèss estetista. La cumencia a laurà per la televisiòn de Huesca e dòpu pòc la partìss per Madrid per stüdià a la *Scòla d'Art Dramàtica Cristina Rota* tra l'2008 e l'2010.

I sò prìm laurà i'enn *Tiempo de descuento* e  *Eva de La pecera* insü Telecinco. Dòpu la g'ha una pàrt secundaria in *Vuelo IL8714*, ch'el parla d'un incidènt d'aereo d'la Spanair el 20 d'agùst del 2008. 

Ma el sücess el rìva in del 2011 quant l'è l'ostetrica *Pepa* (la dòna de *Tristàn*, Álex Gadea) in dla telenovela de Antena 3 El Segrèt; la sò part l'è fa nàss i fiulìn de tüta Puente Viejo, e fà del ben in generàl. Ma la mör quant la crùmpa la sò fiulina Aurora.

## Filmugrafia

## Riferimént


## Ligamm de föra

* Scheda de Megan Montaner in sül IMDB
Alejandra Onieva

**Alejandra Onieva** (Madrid, 1 de giügn del 1992) l'è un'atris spanöla de televisiòn. In Italia l'è cunusüda per vèss *Soledad* in d'la telenovela El Segrèt.

## Biografia

Nasüda a Madrid in del 1992, la stüdia a l' *Interactive Studio e Fourth Wall*

El Segrèt, l'è stài el sò prìm laurà in televisiòn: la interpreta *Soledad*, la fiöla semper trìst e deprèsa de *Dona Francisca* (María Bouzas).

## Filmografia

### Cinema

### Television

## Riferimént


## Ligamm de föra

* Scheda de Alejandra Onieva in sül IMDB
Mario Martín

**Mario Martín** (2 d'agùst del 1948) l'è un atùr spagnöl de cinema e televisiòn. In Italia l'è cunusüd per vèss don Anselmo, el cüràt de Puente Viejo in d'la telenovela El Segrèt.

## Filmugrafìa parsiàl

**Zapico* (1996)
**Sfida per la vittoria* (2000)
**Black Symphony* (2001)
**Paso Adelante ([[2002]]-[[2005]])
**Il mio nuovo strano fidanzato* ([[2004]])
**Spinnin*' ([[2007]])
**El Segrèt'' (2011 - incö)

## Ligamm de föra

* Scheda de Mario Martín in sül IMDB
SSC Napoli

La **Società Sportiva Calcio Napoli** (**Società Sportiva de Folber Napol** in lombard), pussee semplicement ** Napol**, scorciada, l'è la principal squadra de folber de Napoli indoe l'è stada fondada in del 1926. Adess la giuga in de'l campionaa italian de Serie A. La gh'ha la divisa celest e bragh curt bianch.

In del sò palmarèss gh'hann 4 scudett, 1 Coppa UEFA, 6 Copp Italia e 3 Supercopp italiane.

El sò giugadur pussee cognosuu l'è staa el Diego Armando Maradona. 

El sò stadi l'è 'l Diego Armando Maradona che gh'h**a** 54.726 pòst a sedè.

## Jogadors e Alenadors
Jogadors e Alenadors de la squadra scrivudi in lombard:

***Jogadors***

*  Massimilian Allegri (1997-1998)

## Ligamm de foeura
*Sit Web del Napoli
Adelfa Calvo

**Adelfa Calvo** (Malaga, 5 de màgg del 1962) l'è un'atris spagnöla de cinema e televisiòn. In Italia l'è cunusüda per vèss *Rosario* in d'la telenovela El Segrèt.

## Biografia

Nasüda a Malaga in del 1962, la comencia a vèss cunusüda in del 2004 cun *Wonder Years* e in del 2008 cun *Hospital Central*. La fà dü film in del 2010 e 2011, ma 'l sücèss el rìva in del 2011 cun la telenovela *El secreto de Puente Viejo*.

## Television
* 2004: *Wonder Years*: la màma de Fuencisla
* 2006: *Il bacino Occidentale*
* 2008: *Ospedale Centrale*: la màma de Nicola
* 2010: *Bayberry*
* 2011-2013: *[[El Segrèt]]*: Rosario Pacheco Castaneda, la serva de Dona Francisca; e dòpù che m Pepa, la diventa la serva de Tristàn.

## Filmugrafia

* 2010: *Beautiful*
* 2011: *Non avere paura*

## Riferimént


## Ligamm de föra

* Scheda de Adelfa Calvo in sül IMDB
Alleluia

**Allelulia**, insèma a àmen e osànna l’è öna di trè paròle ebraìche amò dovràde in di preghiére catòleghe. Chèsta paròla la öl dì “lodì ‘l Signùr” e l’è fàcia dal vèrb *hallal* che a la segónda persùna plüràl ‘l diènta *hallelu* e da la paròla *Yah* che l’è la versiù scortàda del nòm *[[Yahweh]]* che ‘l völ dì *Déo* in ebràich.

In de la liturgéa cristiàna l’è ciamàt Alleluia pò ach ü cant che ‘l se tróa in de la Liturgéa di Ure e sura de töt in de la Sànta Mèsa, ‘ndó che l’è cantàt apéna prima de lès sö 'l Vangél.  L’Alleluia l’è stacc al prensépe dovràt adóma ‘l dé de Pasqua, col pasà del tép l’è stacc dovràt ach per ol tép pasquàl e pò per töt l’an litürghic fò che per la Quarìsma ‘ndo che s’cànta amò 'l Tractus.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

La **Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** a l'è on'università de Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasil, che l'è stada fondada in del 1958.

## Ligam de foeura
* Sit istituzional
El Segrèt

**El Segrèt** (tìtul uriginàl in Spagnöl: *El secreto de Puente Viejo*) l'è 'na telenovela trasmìsa sül canàl Antena 3 dal febrar 2011 e rivàda quasi a 1.000 puntade.

## Storia e pòst

El pòst, Puente Viejo, l'è completament inventàd, anca se s'ved che Pepa la riva dal nord d'le Asturie vers süd. Inpü, la telenovela la parla de cità che i'esisten realment, cume Munia, La Puebla, Astorga, Monforte Villalpando, e quindi s'pöd pensà che l'è ambientada in Castiglia e León. 

Puente Viejo l'è un pòst indùe pudaress stàgg un qualsìasi paès del mund: gh'è i bòn e i catìu, ghè el prèt che mètt d'acordi tütt, la buthighera petègula e el so omm sìndic. Gh'è la la sciùra che dà el laurà a mèss paès che l'è catìva me l'ài, e l'òst ümil ch'el vör bèn a tütt.

I'estèrn i'enn stài giràd visìn a Madrid, a La Granjilla de La Fresneda e a Torremocha de Jarama.

Sèmm in pricìpi del secul XX: la prima serie l'è ambientada in del 1901-1903; la secunda la cumencia insì: *16 ann dòpu...*

## Persunàgg principài
* Álex Gadea: Tristán Castro Montenegro 
* Megan Montaner: Pepa Aguirre 
* María Bouzas: Francisca Montenegro 
* Ramón Ibarra: Raimundo Ulloa 
* Sandra Cervera: Emilia Ulloa 
* Fernando Coronado: Alfonso Castañeda Pacheco 
* Alejandra Onieva: Soledad Castro Montenegro 
* Mario Martín: Don Anselmo 
* Maribel Ripoll: Dolores Asenjo 
* Enric Benavent: Pedro Mirañar López Regueira Jaca de Togores y Pérez de Pulgar 
* Selu Nieto: Hipólito Mirañar Asenjo 
* Adelfa Calvo: Rosario Pacheco 
* Carlota Baró: Mariana Castañeda Pacheco 
* Iago García: Olmo Mesía 
* Jordi Coll: Gonzalo Valbuena/Martín 
* Loreto Mauleón: María Castañeda Ulloa 
* Carlos Serrano: Fernando de Mesía 
* Miquel García Borda: Roque Fresnedoso 
* Diana Gómez: Pía Toledano 
* Aida de la Cruz: Candela Mendizábal 
* Mario Zorrilla: Mauricio Godoy

### Persunàgg mòrt, sparìd o scapài vìa

* Sara Ballesteros: Angustias Osorio (†) 
* Xose Barato: Alberto Guerra (†) 
* Pablo Espinosa: Ramiro Castañeda Pacheco 
* Pablo Castañón: Sebastián Ulloa 
* Cuca Escribano: Águeda de Mesía (†) 
* Leonor Martín: Gregoria Casas 
* Jonás Beramí: Juan Casteñeda Pacheco (†) 
* Aloma Romero: Adolfina Samaniego 
* Andrea Duro: Enriqueta

## Riferimént


## Ligàmm de föra

* Sitt üficiàl d'la telenovela ''El secreto de Puente Viejo''
Locarnes

*El territori de Locarn, per esempi el sò distrett.
*Quaicoss o quaivun che gh'entra con Locarn.
*El dialett locarnes.
Carlo Martel

**Carlo Martel**, *Carolus Martellus* en latì (*Herstal, Bèlgio, 23 de ost del 686 – † 22 de utùer del 741) l'è stat Magiurdòm de palàs del régn de Austràsia del an 715 enfìna a che l'è mórt. L'ìa fiöl ilgìtim de Pipino de Herstal (ciamàt el Zùen o Pipìno II) e de la sò concubìna Alpaïde de Bruyères. L'ìa el nóno de Carlo Magn.

A la mórt de sò pàder (714), Carlo, che 'l gh'ìa zamò 29 agn, el g'ha ciapàt el pòst de magiurdòm de palàs. Ma dàto che l'ìa ilegìtim, Plectrude, spùza de Pipìno, la g'ha tramàt per sbötàl zó, per fà che 'l sò pòst el födès ciapàt del sò fiöl Teodebaldo (cunusìt apò coi nòm Teodoaldo, o Thibaud, o Thieud), che alùra el gh'ìa de ìga 6 agn e l'ìa l'eréde legìtim, e isé Carlo l'è stàt mitìt en prizù.

Però, divèrse pruìnce del régn le g'ha mìa acetàt che la födès 'na fómna a goernà, e g'ha cuminciàt a manifestàs dele ribeliù, prìma en Neustria endel 715, quan che Ragenfrido —magiurdòm del palàs de Neustria— el g'ha batìt el Teodoaldo endèl bósch de Cuise e 'l g'ha guidàt le sò trüpe enfìna a le spónde de la Mosa. L'Itàlia setentriunàla la s'è soleàda e la s'è ünìda a la Neustria; Sasònia e Austrasia le g'ha fat estès a lùre.

En chèl momènt lé Carlo l'è riàt a scapà de prizù (715) e 'l s'è mitìt a la guìda de le ribeliù en Austrasia. Prim de töt el s'è scuntràt coi neüstrià de Chilperico II e Ragenfrido e 'l i ha batìcc en dò batàie: Amblève (716) e Vichy (21 de mars del 717). Pò dòpo el s'è dirigìt envèrs Colonia, endóche stàa Plectrude col sò fiöl, ai quài ghe rèsta mìa óter de fà che acetà la scunfìta e lasàga el potére 'n mà a Carlo.

Endèl 732 dòpo del Signùr, Carlo Martel el batarà i àrabi endèla famùza Batàia de Poitiers (o de Tours) che l'è cunsideràda decizìva endèla guèra cùtra i àrabi che de alùra i g'ha cuminciàt a pèrder puzisiù e a céder i teré cunquistàcc endel Euròpa ucidentàla.
Tre vai ambrosiann

I **tre vai ambrosiann** (italian: *tre valli ambrosiane*) hinn quei zonn del Canton Tesin a nord de Belinzona che, ancamò al dì d'incoeu, doperen el ritt ambrosian in di sò mess.
Coresponden al territori de la Leventina, de la Val de Bregn, de la Riviera e di comun de Molen, Pronz, Gnosca, Tesseree e Brissagh.
Quei vai chì partegniven, al temp di longobard, al contad de Stazzona. Intorna al 948 el vescov Aton de Vercei el gh'ha ceduu i vai ai canonegh de Sant Ambroeus de Milan (anca se gh'è on quai storegh che 'l sostegn che 'l se tratta d'on fals). Anca se cont el passà del temp quei terr hinn passaa ai Svizzer (prima de tutt la Leventina), hinn restaa ligaa a l'arcidiocesi de Milan, fina a la nassida de quella de Lugan.
## Bibliografia
*Gian Piero Bognetti, Le *pievi delle valli di Blenio, Leventina e Riviera* / estratto da *Archivio storico della Svizzera italiana*. - 1941, anno 16, fasc. 2 
*Adriano Cavanna, Giulio Vismara, *Il Patto di Torre: febbraio 1182: gli antecedenti e la formazione della comunità di Val Blenio*, Repubblica e Cantone del Ticino, Bellinzona 1982.
*Gerolamo Biscaro, *Le origini della signoria della Chiesa metropolitana di Milano sulle valli di Blenio, Leventina e Riviera, nell'alto Ticino* in: Bollettino Storico della Svizzera Italiana,  Anno 32 (1910), Bellinzona 1910, 32-71.
Scima de Visghed

La **Scima de Visghed** (nomm ofizial: *Cima di Visghéd*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 1.932 meter sora el nivell del mar. La se troeuva in de la Val Rivera, pussee precisament in del comun de Lodrin (Canton Tesin).
Pizz de Brunesc

El **Pizz de Brunesc** (nomm ofizial: *Pizzo di Brünesc*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.429 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva dent a la Val Maggia, in la cadena de mont che la separa la Val Bavona de la Val de Pescia.
Bissa (araldega)

La **Bissa**, ol **Bisson** o la **Visconta** l'è on simbol araldegh, vun di pussee cognossuu de Milan e del sò territori storegh. A l'era in principi el stemma di Vescont e l'è deventaa donca poeu assee recognossuu per tutt el milanes, doperaa in di stemma de 'n poo de comun de la Lombardia storega oltra che de la pupart di sovrann che han governaa in sul Ducaa de Milan.

L'è staa doperaa anca di aziend milanes important, compagn del Bisson de la Fininvest e del marchio de l'Alfa Romeo.

## Riferiment
*Il Biscione di Milano: storia, leggende e significato
*Scaricamazza, Dario, (italiano), *[https://www.academia.edu/101176726/Il_Biscione_dei_Visconti_La_Lipsanoteca_di_Brescia_e_linvenzione_araldica Il Biscione dei Visconti. La Lipsanoteca di Brescia e l'invenzione araldica],* Milano, Preprint, 2023.

## Nott


## Vos corelaa
*Stemma del Ducaa de Milan
Pipino de Herstal

**Pipino de Herstal**, ciamàt apò **Pipino II** o **Pipino 'l Zùen** (Herstal, entùren al 640 – Jupille (encö en Bèlgio), 16 de dezèmber del 714), l'è stat el Magiurdòm de Austrasia a pàrter del 680 presapóch, (mórt de Wulfoaldo), enfìna al 714. Prìma difensùr de l'autonomia austrasiana cùtra i magiurdòm de palàs de la Neustria e pò, dòpo la batàia de Tertry, del 688 l'è stat prumutùr de la reünificasiù dei régn dei Franch, sóta 'l goèrno de magiurdòm ünech. L'ìa el bubà de Carlo Martel.

## Matremóne e desendènsa
Entùren al 670, Pipino el gh'ìa spuzàt Plectrude — che l'anònim che g'ha portàt en nacc el crònica del Fredegario el gh'ìa definìt nobile e de bé — che al g'ha dat du fiöi
* Drogone (?- mars del 708), magiurdòm de palàs de la Burgundia e duca de Champagne
* Grimoaldo (?- bril del 714), magiurdòm de palàs de la Neustria e eréde del Pipino.

Poch prìma del 690, Pipino el s'è spuzàt per la segónda ólta, en cundisiù de bigamia, che 'n quàch crunìsta i cunsìdera cuncubinàt, có Alpaide che la g'ha dat en fiöl:
* Carlo piö tàrde ciamàt Martel (ca. 690- bril del 714), magiurdòm de palàs de töcc i régn dei Franch.

De 'na cuncubìna che se conós mìa gne nòm gne stìrpa, Pipino el g'ha ìt en óter fiöl:
*  Childebrando, cónt de Borgogna e duca de Proensa, che l'è stat giü dei crunìsti che g'ha cuntinuàt l'èòpera del Fredegario, e che de 'na spùza de la quàla se conós gne nòm gne stìrp, el g'ha ìt en fiöl:
** Nibelungo, che g'ha portàt en nacc le cròniche de sò pàder come cuntinuadùr de Fredegario.

## Riferimèncc
Carlo Bertolazzi

El **Carlu Bertulazz** (Riolta, 2 de nuember 1870 - 2 de giugn 1916) l'è stai un scritur de liber e de cumedie, giurnalista e critich lumbard e italian.

El feva part de la secunda generasiòn de la Linea lumbarda.
Carloman

**Carlomàn** (*presapóch* 715 – 17 de óst del 754), prim dei fiöi de Carlo Martel e de Rotrude de Treviri, l'è stat magiurdòm de palàs de Austrasia del 741 al 747.

Endèl 741 el g'ha ereditàt l'Austrasia, la Svevia e la Türingia, che 'l g'ha goernàt come sovrà ma sènsa ìga tìtol de rè. El g'ha ìt de sostègner batàie en cuntinuasiù cùtra l'Alamania, i pòpoi de l'Aquitania, i Bàvari e i Sàsoni, el riarà a otègner vitòrie cùtra de töcc.

L'è stat el prumutùr de 'na rifùrma ecleziàstica portàta 'n nacc de San Bonifacio. Endel 744 el g'ha cidìt el teretóre endel qual ch'è stat fat sö l'abasìa de Fulda, e 'l g'ha portàt en nacc, a cumincià del cuncìlio germànih del 742, 'na pulìtica ambisiùza de moralizasiù dei cöstöm dei òm de céza, per el respèt dei bé de la Céza e de le sédi episcopài, de spès en mà a dei làich.

Dòpo de nömerùs combatimèncc, el renönsia al potére per fas religiùs. L'encùntra el papa Zacarìa  para domandàga de püdì ciapà la vèste e pò 'l se ritìra endèla abasìa de Montecassino endel 747, el lasarà isé a sò fiöl Pipino el Breve töcc i sò poesdimèncc.

Endel 753, l'è mandàt en Francia per 'na misiù de pàce, e 'l mör a Vienne endèl 754. L'è sotràt a Montecassino.
Vulgar

**Lingua vulgar**  a l'era un möd de dì druvaa in l'Età de Mezz per indicà i lenguv parlaa del völgh (in latin *vulgus*) derivaa del latin ma debun stacaa del latin classegh, che, cun la diminüziun de i cumünicaziun determinada de la Tuma de l'Imper Ruman d'Ucident, al s'era evulüü in möd devers de regiun a regiun, inflünzaa de sübstraa devers per via de devers idioma uriginari di popul cunquistaa, nös che de süperstraa daa di dialett di völgh barbarich (germanich, slav, etc) cunfinancc.
## Del Vulgar al Lumbard

## Vus arent
*Koinè lombarda medieval
Plectrude

**Plectrude** o **Plectrudis** (nasìda entùren 650 e mórta endèl 717), fiöla del cónt palatì Ugoberto, siniscàlch de Clotario III, e facilmènt de Irmina de Oeren, l'è stàda giöna de le spùze de Pipino de Herstal, magiurdòm de palàs de Austrasia. L'ìa de stìrpa Ugobertina, 'na famìa potènte che gh'ìa divèrse tère 'ntra Colonia e Treviri.

L'è 'na sànta de la céza cristiàna, celebràda ai 10 de óst.

## Riferimèncc
Carloman I

**Carloman I** (28 de zögn del 751 – 4 de dezember del 771) l'è stat rè dei Franch del 768 'nfìna a la sò mort endèl 771. L'ìa el segont dei fiöi de Pipino el Breve e de Bertrada de Laon e 'l fredèl de Carlo Magn. Se sà póch de lü föra de chèl che g'ha a che fà con sò pàder e sò fredèl.

Söl pónt de mörer, Pipino el Breve el g'ha lasàt de testamét de spartéser el régn 'ntra Carloman e Carlo Magn. La part che gh'è tocàt a Carloman l'ìa la part centràl del Regn dei Franch, co la capitàl a Soissons, e l'ìa custitüìda de la piàna de Parìgi, el Masìf Central, la Languedoca, la Proènsa, la Borgògna, l'Austrasia meridiunàla, l'Alsàsia e l'Alamania; chèsti teretóre i èra póch integràcc e circundàcc de chèi ereditàcc de sò fredèl Carlo Magn, e, aisebé che le regiù del Carloman i födès piö fàcii de difènde, i éra però piö poarècc e i rindìa de méno.
Dòpo la mort de Pipino, endel stès momènt che sò fredèl Carlo Magn el vignìa consacràt rè dei Franch à Noyon, lü el vé consacràt el stès dé (9 de utùer del 768 a Soissons, che la deentarà la capitàl del sò régn.

L'è upiniù cundividìda dei stòrich che Carloman e Carlo Magn i se ösmàes mìa tat de giü con l'óter, ma la rizù de chèsta rivalità l'è mìa cunusìda: quach stòrich i dis che ognü dei du fredèi el cunsideràa sè stès come l'erede legìtim dei teretóre e dei tìtoi del pàder – Carlo Magna come prim fiöl, Carloman come fiöl legìtim (quach stòrich i pènsa che Carlo Magn el sàpe nasìt prìma del matremóne de Pipino co Bertrada, ma l'è 'na teurìa mìa acetàda de töcc).

Fatostà che, endel més de mars del 769, Carloman el làsa che sò fredèl el se la ède deperlü a placà 'na ribeliù s•ciopàda en Aquitania cùtra i Franch e guidàda de Hunaldo, fiöl de Waifer. Carloman el speràa de mèter isé 'n dificoltà el fredèl ma chèst'öltem el rìa a bàter i riultùs sènsa tròp problémi e Carloman envéce el và a finì de ìga fat 'na bröta impresiù ai feüdatàre Franch.

Carloman el mör a la 'mprüìza ai 4 de dezèmber del 711 a Samoussy. Aisebé che 'l gh'ìes dei eredi, en particolàr el föl mas•cc piö grant de nom Pipino, la part del régn che l'ìa sò de Carloman, dòpo de 'na reüniù dei nòbii piö potènti, l'è stàda asegnàda a Carlo che isé 'l g'ha finìt per duminà sö töt el régn sènsa spargimènt de sanch.  

El corp de Carloman l'è stat sotràt endèla céza abasiàl de Saint-Remi, à Reims ma endèl sècol XIII l'è stat trasportàt a Parìgi, endèla Bazìlica de Saint-Denis. 

## Riferimèncc
Pipino el Breve

**Pipino el Pesèn** o **Pipino el Breve** (en fransés: **le Bref**. Ciamàt isé se pènsa per vìa de la sò statüra) re dei Franch (Jupille(?) 714 - Saint-Denis 768). L'ìa fiöl de Carlo Martel e de Rotrude de Treviri. L'ìa el bubà de Carlomagn.

Endèla diviziù del regn fàda endèl (741) de sò pàder el g'ha utignìt el tìtol magiurdòm de palàs de la Borgogna, la Neustria e l'Aquitania. Per vìa de le renónsia al potére de l'Austrasia de sò fredèl Carloman (747) l'è deentàt l'ünich a ìga en mà el potére de töt el régn. L'è riàt a otègner l'apröasiù del papa Zacarìa e isé a fas elèger re (751) a Soissons de 'na asemblèa del pòpol dei Franch, entàt che Childerich III, che lü stès ensèma a Carloman i gh'ìa fat elèger rè (743), l'è stat ezautoràt e seràt sö enden monastér. La seremónia de consacrasiù solène a rè l'è datàda 28 de löi del 754 per mà del papa Stéfen II (III), endèla bazìlica de Saint-Denis. 
Per ricambià de chèsto piazér Pipino l'è calàt en pér de ólte en Italia a combàter cutra Astolfo re dei Longobarcc (754 e 756). La restitüsiù de chèsti teretóre al papa i è pò nacc a costetöéser el prim nùcleo de teretóre entùren ai quàs s'è pò furmàt el Stat de la Céza. 
Dòpo chèsti facc el Pipino el s'è dedicàt a consolidà le strütüre oulìtiche del sò rég; batìcc i Sàsoni söl Reno endel 758 e ciapàda Narbona ai Arabi l'an dòpo, l'è riàt, per mès de 'na düra campàgna düràda sés més a ìga rizù de 'na coalisiù 'ntra Basch e duca de Aquitania e isé a duminà 'na bùna part de la Frància meridiunàla.

## Matremóne e desendènsa
Endèl 744 Pipino el spùza Bertrada de Laon fiöla de Caribert de Laon. De chèsto matrmóne nasarà:
* Carlo, piö tàrde ciamàt Carlo Magno (742 o 748-814), Rè dei Franch (768), Longobarcc (774), e Imperdùr d'Ocidènt (800).
* Carloman (751-771), Rè dei Franch (768).
* Gisela (757-811), Badèsa de Chelles
* Pépin (756-762)
* Berta
* Rotaide
* Isberga
* Adelaide.

## Riferimèncc
Nezara viridula

La ***Nezara viridula***, cumünement cugnussüda cumè ***simess verda*** (olter variant: ***simass, sümass, simega, sümega, sümegh, pedra*** e ***pidera***), a l'è un insett fitofagh ch'al tö part in la fameja di Pentatomidae. Prubabilment uriginari de l'Etiopia, incö i henn spantegaa in tüt el mund.

Cume la grand part di Eteroter, chel insett chì al gh'ha di giandul udurifer che i büten fö un udur piötost fastidius, cume sistema difensiv cuntra i predatur.

El nomm al ven del latin *cimex*.

## Biulugia
Al gh'ha una granda polifagia, cunt el besogn de majà speci de vegetaj ch'i tön part in püssee de 30 famij, sia monocotiledoni sia dicotiledoni. El limett del spantegà de l'insett l'è el fregg invernal in di lögh induve el clima a l'è Clima temperaa: in di ültem agn, la simess la s'è spantegada püssee a Nord, specialment in del Nord-Ovest talian de la pianüra, induve che la temperadüra media de sgener la va minga apus del 1.5 °C.

## Riferimencc
Pro Lombardia Indipendenza

**Pro Lombardia Indipendenza**, cognossuu anca cont el nomm de *Pro Lombardia*, l'è on partii politegh italian che 'l voeur l'indipendenza de la Lombardia de l'Italia, cont di mezz democrategh e nonviolent, in de la forma federala, per respettà la tradizion comunala de la Lombardia.

Al di d'incoeu el moviment l'insubiss domà l'indipendenza de la Region Lombardia, ma el spera anca che i territori de la Lombardia storega (de lor identificaa 'me la Lombardia, l'Emilia, El Tortones, la Lombardia svizzera e i provincc de Noara e 'l VCO) poeudan giontass in del devegnì.

A l'è member de la European Free Aliance, l'allianza di moviment independentista de tutta l'Europa intrega.

## Storia
El moviment el nass in del 2011 per regoeuj i reppresentant de l'independentism lombard. In del 2015 el moviment el se socia a la Lianza Libera Europea, de che l'è osservator.

In del 2017 el collettiv autogovernista Avanti Lombardia el nonzia, el dì de la Festa de la Lombardia, de sgiontàss in Pro Lombardia, che al contemp la accetta de parlà pu domà de independenza ma anca di àlter formi de autogoverno.

El 14 de april 2018 el grupp del Moviment di Giovin Padan de la Bassa Bergamasca el nonzia, in polemica cont i scern nazionalista de la Liga Salvini, de deventà part de Pro Lombardia per menà innanz la soa lotta independentista.

## Representant
**President:**
* **Alfredo Gatta** (2019-Incoeu)
* Giovanni Roversi (2013-2019)
* Alberto Reboldi (2011-2013)

**Portavos:**
* **Alessandro Ceresoli** (2019-Incoeu)
* Juri Orsi (2015-2019)
* Giacomo Consalez (2013-2015)
* Giovanni Roversi (2011-2013)

## Varda anca
* Indipendentism lombard
* Avanti Lombardia

## Ligamm da foeura
* Sit oficial 

## Not esplicativ


## Riferiment
* Cos’è pro Lombardia 
* PRO LOMBARDIA ENTRA IN EFA
* AVANTI LOMBARDIA CONFLUISCE IN PRO LOMBARDIA INDIPENDENZA
* Mgp Bassa Bergamasca - Facebook
Ælle del Sussex

**Ælle** (o **Aelle**, o **Ella**), l'è (o el sarès) stat el prim rè del Sussex, regiù de l'Inghiltèra meridiunàla, a pàrter de l'an 477 enfìna a fórse 'l 514. Le 'nformasiù a mèret de chèsto personàgio i è isé màgre che la sò ezistènsa stèsa la pöl mìa éser pröàda con sigürèsa.

A stà a la *Crònaca anglo-sàsona*, Ælle e tré dei sò fiöi, partìcc del continènt, i sarès sbarcàcc Gran Bretagna de le bànde del promontóre de Selsey Bill e i g'harès afrontàt i abitàncc locài (i Brétoni antìch). Endel 491, i g'harès riportàt 'na vitòria emportànta endèl sit del vilàgio che al dé d'encö l'è ciamàt Pevensey, che gh'è costàt divèrsi mórcc ai difensùr e fat scapà i póch scampàcc. Semài che i facc riportàcc de la tradisiù i è mìa verificàbii, i topònim del Sussex i demóstra en maniéra ciàra che la regiù la g'ha patìt 'na colonizasiù estéza e de data antìca de la part dei Sàsoni, che 'l confermarès l'edèa che se tratarès de giöna de le sò prìma cunquìste.

Ælle l'è, a stà al crunìsta Béda el Veneràbil (sècol VIII), el prim rè a ìga ezercitàt l'«imperium» — cioè el potére feüdàl — sö i óter régn anglo-sàsoni endel sud de l'Humber. Endèla *Crònaca anglo-sàsona*, cumpunìda presapóch quàter sècoi dòpo de lü, Ælle l'è definìt come 'l prim bretwalda, o «signùr de Bretagna»; ma gh'è negót che pröa che 'l g'hape portàt chèsto tìtol a l'época. El dé de la mórt de Ælle le mìa cunusìt, isé come chi che 'l pöde éser stat el sò söcesùr a la guìda dei Sàsoni del Sud.
S'cena

La **s'cena** o **schena** l'è la part dedree del corp uman. De sora a gh'è 'l coll e de sotta inscambi el dedree.
L'insemma di oss che la tegnen su l'è ciamaa *[[firon de la s'cena]]*.
## El nomm
El termen *s'cena* o *schena* el riva del longobard *skena*, con l'istess significaa.
La variant pussee s'cetta l'è *schena*, intant che "s'cena" l'è doperaa domà a Milan e forsi l'è influenzaa de l'italian *schiena*.
## Vos corelaa
*Firon de la s'cena
*Spall
*Crappa
Beda el Venerabil

**Beda el Veneràbil**, cunusìt apò a come **San Beda** (nasìt entùren al 672 – mórt ai 27 de magio del 735), l'è stat en frà biniditì del monastér de San Piéro en Monkwearmouth (al dé d'encö part del Sunderland), e del sò monastér agregàt de San Pàol, encö Jarrow. 
Töcc du chèsti monastér i éra stacc fondàcc del San Benedèt Biscop, sò maestro. 

Beda l'è cunusìt come scritùr e erüdìt e la sò òpera piö cunusìda l'è la *[[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]]* (*Stória ecleziàstica del pòpol dei Angli*), che 'l gh'è valìt el tìtol de "Pàder de la Stória Ingléza". Beda el g'ha scriìt apò de 'n mòcc de óter argomèncc, de la müzica a la religiù.

L'è stat deciaràt sant e dutùr de la Céza catòlica. La memória litürgica l'è ai 25 de màgio (prìma l'ìa ai 27 de màgio); endèl Rit Ambrözià la memória litürgica l'è fisàda ai 23 de màgio.

## Oter progècc
Didal

El **didal** o **didaa** (variant local: *dedal*, *dal*) l'è quell arnes che 'l serviss per sponges minga i man intant che se cusiss. El se infila in del did medi e l'è dovraa per ruzà dent la guggia in di materiai de cusì (in general tessuu o coramm).
L'è vun di strument pussee antigh inventaa de l'omm, e 'l pò avèggh di formi diferent a segonda del material de cusì e de la guggia dovrada.
On didal de solet l'è faa de azzal, ma ghe n'è anca de veder, oss, bronz, ferr, avori, legn, argent, or.
## El nomm
El termen *didal* el riva del latin *digitalem*. Con variant diferent, l'è dovraa on poo indepertutt in del mond neolatin.
## Vos corelaa
*Guggia
Bertrada de Laon

**Bertrada de Laon** (Laon, magio del 720 - Choisy-au-Bac, 18 de óst del 783) l'ìa la fiöla de Cariberto Hardrad, el cónt de Laon e de Gisela de Laon. L'è cunusìda apò a col nòm de **Berta**. L'è nàda en spùza a Pipino el Breve endel 743 o 744 — alùra magiurdòm de palàs e che piö tàrde el deentarà rè dei Franch — e la g'ha dat du fiöi: Carlo, cunusìt come Carlo Magn, endel 742 (o per sèrte óter stüdiùs 748 , e Carloman I, endel 751 .

L'ìa scötömàda "Bèrta del pè gròs", perchè par che la gh'ìes en pè piö gròs de l'óter.

## Riferimèncc
Bataja de Crevola

La **bataja de Crevola** l'è stada combattuda a Creula el 28 de april del 1487 in tra i soldaa del Ducaa de Milan e quei svizzer (Canton Vales).
## La bataja
Al temp a gh'era ona granda rivalità in tra i ossolan e i abitant del vesin Canton Vales. L'Ossola la partegniva al Ducaa de Milan, intant che 'l Vales l'era sotta el domini del princip-vescov de Sion (al temp, el Jost von Silenen). Dopo on quai sconter in de la Val Dever, el vescov l'ha deciduu de passà ai maner pussee fort e de conquistà tutta la vall.
In del 1487 el vescov, insemma ai sò leaa svizzer, l'è marciaa fina a Domm. El sò esercit l'era spartii giò in tre colonn: vuna (de valesan) la rivava de la Val Dever, on'altra (de svizzer) l'è passada de la Vall Antigori, e l'ultema (semper de svizzer) l'è partida de la Val Bognanch. In tutt a gh'era circa 4.500/6.000 omen, contra i 500/600 soldaa milanes. Inscì i svizzer hinn staa bon de ciappà vari posizion strategich. Ma on bell moment gh'è rivaa i rinforz de Milan, che hann costringiuu i svizzer a retiràss arent al pont de Crevola el 27 de april. El dì dopo i milanes, comandaa del Giovann I Boromee, hinn staa bon de batt i svizzer e scasciài via de la vall.
## Conseguenz
La vitoria milanesa l'ha frenaa per on poo i ambizion svizzer in su l'Ossola, e l'è stada ona sort de rivincita dopo la batosta de la bataja de Sgiornigh. In di agn dopo i valesan gh'hann provaa ancamò 'na quai volta a conquistà la vall, ma hinn staa battuu in del 1494.
Lassa pur che 'l mond el disa

**Lassa pur che 'l mond el disa ''(ma Milan l'è on gran Milan)**'' l'è ona canzon scrivuda del Giovanni D'Anzi e de l'Alfredo Bracchi in del 1939.
L'è vuna di canzon pussee famos del cantant milanes, e vuna de quei che la celebra (cont ona ponta de ironia) pussee l'orgoeuj de vess milanes e viv a Milan.
## El test
Se sa che a parlà de Milan se fa minga fadiga,
con tanti argoment per i man el discors el scarliga
ciapèm per esempi i semafor che grand meravilia
te par de vedè tanta gent a ballà la quadrilia

Lassa pur che 'l mond el disa
ma Milan l'è on gran Milan
Porta Cicca e la Bovisa
che d'intorni proppi san
e la nebbia che bellezza,
la va giò per i polmon

e quand fiocca che gioia
gh'è el parco e i bastion
per scià senza andà al Mottaron
fa nagott se poeu pioeuv
e andemm giò a tomborlon
in la puccia a puccià el panetton.

Se sa che a Milan gh'è in progett la metropolitana
però ògni dì sto progett semper pu el se lontana
in cambi numm semm che in pittura Milan la fa scoeula
gh'è d’intorna domà cartellon del formagg Gorgonzoeula.

Lassa pur che 'll mond el disa
ma Milan l'è on gran Milan
el Carrobi e la via Brisa
el carrett di ciappacan
se te veet sul Montemerlo
par de vess a San Vincent

cossa l'è Montecarlo, San Remo, Menton
in confront de l'Olona e 'l Tombon
a Paris gh'è la Senna e ’l Danubi l'è blu
ma a Milan gh’è el Navili e poeu pù.

Lassa pur che 'l mond el disa
ma Milan l'è un gran Milan
on bel piatt de busecca con dent i borlott
on oss buss cont intorna el risott
on litrott de quell bon cont on bell minestron
fan content ogni milaneson!
## Ligamm de foeura
*Alter canzon del Giovanni D'Anzi
Kobane

**Kobanê** o **Kobanî** (ciamàda in àrabo ach *Ayn al-Arab*) l’è öna sità cùrda che la se tróa in del nòrt de la Sìria söl cunfì co la Türchìa. In del 2004 la gh’éra 44.821 abitàncc, quàze töcc Curdi (89%) con öna quach de àrabi (5%), de türchi (5%) e de arméni (1%).

## La stòria
La sità l’è nasìda ‘ntùren a la stasiù di tréni tiràda ‘n pé in del 1912 da la ‘mpréza todèsca *Koban Railway Company* sö la lìnea che la ména a Bagdad. I cùrdi alùra i à tacàt a fà sö di cà ‘ntùren a la stasiù, pò i è riàcc in del 1915 i arméni che i scapàa dal genocìdio ‘n Türchia. A la metà del sécol XX i gh’éra ‘n Kobane 3 céze arména, ma quàze tócc i arméni in di agn ’60 del sécol XX i è ‘ndàcc a stà in de la Repüblica Socialista Soviètica de l’Arménia. 

Dòpo che l’è s-ciopàda fò la guèra civìl in Sìria  i *Unità de Protesiù Popolàr* cùrde, ol Yekîneyên Parastina Gel o YPG, i à ciapàt la sità ol 19 de löi del 2013 e i spéra de rènt indipendènt chèsto tòch de Kurdistàn che ‘l se tróa ‘n Siria.
Ol 02 de löi del 2014 la sità l’è stàcia tacàda dal Istàt Islamèch del Irak e del Levante, alùra i cùrdi i è scapàcc in Türchia e in de la sità l’è stàcia guèra stràda per stràda tra i peshmerga cùrdi e chèi de l’Isis.