open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ancarano

**Ancarano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 1.769 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 126 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascoli Piceno (AP), Colli del Tronto (AP), Controguerra, Sant'Egidio alla Vibrata, Spinetoli (AP), Torano Nuovo.
Basciano

**Basciano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 2.351 abitàncc, 'na superfìce de 18 km² e 'na densità de 131 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel Castagna, Colledara, Montorio al Vomano, Penna Sant'Andrea, Teramo.
Campli

**Campli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 7.263 abitàncc, 'na superfìce de 73 km² e 'na densità de 99 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellante, Civitella del Tronto, Sant'Omero, Teramo, Torricella Sicura, Valle Castellana.
Castel Castagna

**Castel Castagna** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 538 abitàncc, 'na superfìce de 17 km² e 'na densità de 32 ab./km². El cunfìna coi cümü de Basciano, Bisenti, Castelli, Cermignano, Colledara, Isola del Gran Sasso d'Italia, Penna Sant'Andrea.
Crognaleto

**Crognaleto** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 1.548 abitàncc, 'na superfìce de 123 km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amatrice (RI), Campotosto (AQ), Cortino, Fano Adriano, L'Aquila (AQ), Montorio al Vomano.
Calasca-Castiun

**Calasca-Castiun** (nòm uficiàl in italian: *Calasca e Castioj* in Piemuntes; *Calasca-Castiglione* in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes, sitüaa in la Val Anzasca, l'è nassüü in del 1928 da l'üniun di dü cumün che furmen el sò nom. El cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Rimela).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Calasca-Castiun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Caner

**Caner** (nòm uficiàl in italian: *Cannero*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva lungh i spund del Lagh Magiur e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vares (cumün de Brezz de Beder, Germignaga e Lüin). Ultra al center cumünal a gh'è vari fraziun, ciamaa Barbè, Cassin, Cegg, Donegh, Ugiogn, Pian Cassun e Punt. I isul che se tröven denanz al cumün e che hin ciamaa propi *[[Castei de Caner]]* partegnen, irunicament, al teritori de Canöbi.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Caner l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cavrèsc

**Cavrezz** (*Cavrèsc* in verbanes; *Cavress* in Piemuntes; *Caprezzo* in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes l'è sitüaa in la Val Granda e 'l gh'ha una fraziun ciamada Pont Nivia.
L'è tacaa ai cumün de Cambiasca, Ntragna, Misgina e Vignun.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavrèsc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cavaj (VB)

**Cavaj** (nòm uficiàl in italian: *Cavaglio-Spoccia*) a l'è un ex cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in la Val Canubina . L'è tacaa ai cumün de Canöbi, Cürsel, Falmènte, Gür e 'l cunfina anca cunt el Cantun Tisin (cumün de Brissagh e de Cent Vai).

Del 2019 a l'è part del cumün de Val Canubina.
## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cavaj (VB) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gyeonggi-do

**Gyeonggi-do** (hangul: 경기도; hanja: 京畿道) l'è la pruvincia püssee pupulusa in de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Suwon. Seoul--la capital e cità püssee impurtanta de la Curea del Süd--a l'è el center de la pruvincia, ma l'è devegnüda "cità speciala" in del 1946, separada dal rest de la pruvincia. Incheon--anca una cità impurtanta che uriginalment l'ha furmaa part de Gyeonggi-do--in de la stessa manera, l'è devegnüda "cità metrupulitana" in del 1981. Quest tre aministraziun furmen una regiun de 22,766,850 de abitant (in del 2005)--quasi 50% de tüta la pupulaziun de la Curea del Süd.

## Aministraziun
Gyeonggi-do l'è dividüda in 27 cità (*Si*; 시) e quater cunte (*Gun*; 군).

I seguent hinn i nomm di cità e cunte, scrivüü in de l'Alfabett latin, Hangul, e Hanja.

### I Cità
Suwon (수원시, 水原市) gh'ha quater distret:
* Paldal-gu (팔달구; 八達區)
* Yeongtong-gu (영통구; 霊通区)
* Jangan-gu (장안구; 長安區)
* Gwonseon-gu (권선구; 勸善區)

I alter cità a hinn:

### I Cunte

## Pruvinci gemelad
*  Pruvincia de Gauteng
*  Nord Holland 
*  Taipei
*  Moscow
*  Méssich
*  Virginia
*  Utah
*  Florida
*  Ha Tay
*  Assemblea del Nordoest
*  Cuntea de Vastmanlands
*  Cumunità autonuma de Catalunya
*  Süd Sulawesi
*  Prefetüra de Kanagawa
*  Pruvincia de Guangdong
*  Pruvincia de Shandong
*  Pruvincia de Liaoning
*  Kampot
*  British Columbia
*  Departiment de Alto Parana
*  Queensland

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Silvi

**Silvi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 14.376 abitàncc, 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de 719 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Città Sant'Angelo (PE), Pineto.

L'è 'nzemelàda co la cità todèsca de Memmingen.
Pruvinc de la Curea

La **pruvincia** (*Do*; hangul: 도; hanja: 道) l'è la divisiun pulitega principala de la Curea.

## Storia

In del 1413, el re Sejong l'ha dividüü la Curea in di vott pruvinc. Chest pruvinc chì l'eren Chungcheong, Gangwon, Gyeonggi, Gyeongsang, Jeolla, Hamgyŏng, Hwanghae e P'yŏngan.

In del 1895, tüta la Curea l'era riurdinada in di 23 distret, ma in del ann seguent, l'è vegnüda indree al sistema di pruvinc, cun 13 pruvinc: Nord Chungcheong, Süd Chungcheong, Gangwon, Gyeonggi, Nord Gyeongsang, Süd Gyeongsang, Nord Hamgyŏng, Süd Hamgyŏng, Hwanghae, Nord Jeolla, Süd Jeolla, Nord P'yŏngan e Süd P'yŏngan.

## Al dì d'incö
Dopu l'ucüpaziun giapunesa, cun la divisiun de la penisula Cureana, i pruvinc l'eren riurdinad un bel poo.

### Curea del nord

La Curea del Nord l'è dividüda in növ pruvinc, dò cità guernad diretament e trè regiun aministrativ speciaj.

### Curea del süd

La Curea del Süd l'è dividüda in növ pruvinc (vöna l'è "pruvincia autonuma speciala"), ses cità metrupulitan e vöna cità speciala (Seoul).
Pietracamela

**Pietracamela** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo colocàt a 1.005 méter de altèsa söl leèl del mar. El fa part de la *Comunità Montana Gran Sasso* e l'è 'nserìt endèl Club dei "Bórch piö bèi d'Italia".

El g'ha presapóch 312 abitàncc, 'na superfìce de 44 km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fano Adriano, Isola del Gran Sasso d'Italia, L'Aquila (AQ).
Pineto

**Pineto** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 13.079 abitàncc, 'na superfìce de 37 km² e 'na densità de 353 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Roseto degli Abruzzi, Silvi.

El cümü, enfìna al 1929 el gh'ìa per capolöch la frasiù de **Mutignano**, sitüàda en culìna, endèl entrotèra. Prìma amò 'l fàa part del cümü de Atri.

El capolöch de adèes envéce, sitüàt sö la còsta del Mar Adriatich, prìma de la custitüsiù del cümü. el gh'ìa nòm "Villa Filiani".
Castiglione Messer Raimondo

**Castiglione Messer Raimondo** (endèla parlàda locàl: *Castijùne*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 2.565 abitàncc, 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de 86 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bisenti, Castilenti, Cellino Attanasio, Montefino, Penne (PE).

El fà part de la *Comunità Montana del Vomano, Fino e Piomba*.
Tequixquiac

**Tequixquiac** (**Mbije** in Lengua Otomí) l'è vün di 125 cumün dal Stàt Federàl dal Messich; as tröva a 84 km da la capitàl Cità del Messich.

Al cumün al ciàpa al sò nùm da la paròla in *Nahuatl* **Tequixquiāc**, cl'è furmada da trè paròli: *Tequixqui-tl*, cl'è un mineràl; *ā-tl*, che vör dì *acqua*; e *-c* , che vurarès dì *pòst*. Quindi, al nùm par intrég vurarès dì *pòst ad l'acqua cùn Tequixquitl*. 

Santiago Tequixquiac a l'è la prima cità per pupulaziun e l'è un vilagg capital dela municipalitaa de **Tequixquiac**.

## Demugrafia

La municipalitaa gh'ha una süperfiss de 80.34 km² e una pupulaziun inturna ai 31.080 abitant (2005).
Fano Adriano

**Fano Adriano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 395 abitàncc, 'na superfìce de 35 km² e 'na densità de 11 ab./km². El cunfìna coi cümü de Crognaleto, Isola del Gran Sasso d'Italia, L'Aquila (AQ), Montorio al Vomano, Pietracamela, Tossicia.
Danilo Gallinari

**Danilo Gallinari** (Sant'Angiul, 8 agust 1988), l'è un giugadù de palacanèstor lumbard.

Fiöl d'art dal cestista Vittorio Gallinari, l'è un'ala de 208 ghei, da tanti cunsiderad cume vüna d'le migliur prumesse dal basket italian. El giöga ind el NBA par i Denver Nuggets.
Sant'Omero

**Sant'Omero** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo, endèl cör de la Val Vibrata. El g'ha presapóch 5.238 abitàncc, 'na superfìce de 33 km² e 'na densità de 159 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellante, Campli, Civitella del Tronto, Corropoli, Mosciano Sant'Angelo, Nereto, Sant'Egidio alla Vibrata, Torano Nuovo, Tortoreto.
Giulianova

**Giulianova** (*Gigljië* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. La g'ha presapóch 21.370 abitàncc, 'na superfìce de 27 km² e 'na densità de 791 ab./km².

El cümü de Giulianova 'l cunfìna coi cümü de Mosciano Sant'Angelo, Roseto degli Abruzzi, Tortoreto.

## Galerìa de fóto

Image:Giulianova_porto.jpg|Molo Sud Giulianova
Image:Santa_maria_a_mare.jpg|Céza de Santa Maria a mar
Image:Giulianova santuariomadonnadellosplendore facciata.jpg|El santüàri d'la Madóna del Splendùr
Isola del Gran Sasso d'Italia

**Isola del Gran Sasso d'Italia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 4.878 abitàncc, 'na superfìce de 83 km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calascio (AQ), Carapelle Calvisio (AQ), Castel Castagna, Castelli, Castelvecchio Calvisio (AQ), Colledara, Fano Adriano, L'Aquila (AQ), Pietracamela, Santo Stefano di Sessanio (AQ), Tossicia.

El fà part de la *Comunità Montana Gran Sasso*.
Cellino Attanasio

**Cellino Attanasio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 2.761 abitàncc, 'na superfìce de 43 km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Bisenti, Castellalto, Castiglione Messer Raimondo, Cermignano, Montefino, Notaresco.

El fà part de la *Comunità Montana del Vomano, Fino e Piomba*,
Civitella del Tronto

**Civitella del Tronto** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 5.217 abitàncc, 'na superfìce de 77 km² e 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascoli Piceno (AP), Campli, Folignano (AP), Sant'Egidio alla Vibrata, Sant'Omero, Valle Castellana.

El fà part de la *Comunità Montana della Laga* e l'è 'nserìt apò 'ndèl Club dei *Bórch piö bèi d'Italia*.
Céch Muril

**Cech Muril** (*Ciach Moril* in Piemuntes; *Ceppo Morelli* in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in la Val Anzasca e 'l cunfina sia cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Carcofur) e cul Cantun Vales (cumün de Saas Almagell). A l'è nassüü in del 1865 da la füsiun di cumün de Prequartera e de Burgun.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Céch Muril l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cesara

**Cesara** (l'acent el va in sü la *e*; inscì anca in Italian e Piemuntes) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva arent al Lagh d'Orta e 'l cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Civiasch e de Varal) e cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Pela). Ultra al center cumünal a gh'è tre fraziun: Culma, Egher e Grassuna.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cesara l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Mosciano Sant'Angelo

**Mosciano Sant'Angelo** (endèla parlàda locàl: *Muscianë*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 8.319 abitàncc, 'na superfìce de 48 km² e 'na densità de 173 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellante, Castellalto, Giulianova, Notaresco, Roseto degli Abruzzi, Sant'Omero, Tortoreto.
Campel

**Campel** (prunünciaa lucalment *Campél*; in italian: *Campello*) a l'è una fraziun del cumün tisines de Faid, in del distret de Leventina.
El se tröva in tra el caplögh cumünal e 'l paes de Calpiögna. Ultra i muntagn, a nord-est, a gh'è 'l cumün de Bregn.
L'è staa un cumün indipendent infina al 2011.
Quint (Svizzera)

**Quint** (*Quinto*) a l'è un cumün svizzer del distret de Leventina. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 1055 abitant e una süperfiss de 75 km², e al se tröva a una altitüden de 1011 meter sura al livel del mar.

El cumün de Quinto a l'è tacaa ai cumün de Airö, Lavizzara, Medel (Lucmagn) (GR), Bregn, Vosch, Pró, Tujetsch (GR).

El gh'ha i fraziun de Ambrì, Piotta, Varenz, Catt, Degg, Lurengh e Ronch.
Avegn Gurdev

**Avegn Gurdev** (nom ufizial: *Avegno Gordevio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Valmagia. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 27 km², e al se tröva a una altitüden de 293 meter sura al livel del mar.

El cumün de Avegn Gurdev a l'è tacaa ai cumün de Briui, Briom, Curip, Vertezz, Locarn, Magia, Mergoscia, Minüs, Urselina, Tegna e Versc.

## Riferiment
1800

El **1800** a l'è 'n ann del secol quell de desvot.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Penna Sant'Andrea

**Penna Sant'Andrea** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 1.756 abitàncc, 'na superfìce de 11 km² e 'na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Basciano, Castel Castagna, Cermignano, Teramo.

El fà part de la *Comunità Montana del Vomano, Fino e Piomba*.
Cussögn

**Cussogn** (pronùncia: *; Cussögn* in del dialet lucal e in piemuntes; *Cossogno*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in la Val Granda e 'l gh'ha dei frazion: Cicogna, Pogall e Üngiasca.
L'è tacaa ai cumün de Cürsel, Malesch, Misgina, Premusél, Santin, Truntan, Verbania.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cussögn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cevi

**Cevi** o anca **Scevi** (*Cevio* in italian; *Tschaabi* in del walser de Busch) a l'è un cumün svizzer, capolöch del distret de Valmagia, in del Canton Tesin. El gh'ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 14 km². El se tröva a una altitüden de 421 meter sura al livel del mar.

El cumün de Cevi a l'è tacaa ai cumün de Büdree, Bosch/Gürin, Briom, Camp, Cerentin, Furmazza (IT-VB), Lavizzara, Linesc e Magia.

## Geografìa
Cevi el se tröva a 23 km a nordovest de Locarn in de la Valmagia superiura. La gran part del teritori del cumün (64.6 percent) l'è de furesta. Un quart (25.1 percent) l'è montagnus, 5.2 percent l'è sfrütaa per l'agricultüra, e 5.1 percent a l'è residensial.

## Storia
El cumün l'è staa per un bel po' el paes principal de tüt el distret. In del 1858 la frazziun de Linesc la s'è destacada e l'è diventada cumün de per sò cünt.

In del 2006, i cumün de Cavergn e Bignasch i henn staa incurpuraa al cumün de Cevi.
## Referenz
Curona danesa

La **curona danesa** (in danes *dansk krone* o semplizement *krone*; plüral, *kroner*) l'è la muneda druvaa in Danimarca e int la dipendenza danesa de la Gruenlàndia.
Curona estuniana

La **curona estuniana** (in estunian *Eesti kroon* o semplizement *kroon*; plüral, *krooni*) l'è la muneda de l'Estònia. La se divid in 100 ghei o *senti* (singular *sent*). El codes ISO 4217 l'è **EEK**.
Gyeongsangnam-do

**Gyeongsangnam-do** (Süd Gyeongsang; hangul: 경상남도; hanja: 慶尚南道) a l'è una pruvincia in del südest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Changwon. 

La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al nord), Jeollabuk-do (al nordest), Jeollanam-do (al oest), e i cità metrupulitan de Daegu, Ulsan e Busan. 

## Storia
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.

## Aministraziun
Gyeongsangnam-do l'è dividüda in 8 cità (*si*; 시) e 10 cunte (*gun*; 군).

### I Cità

### I Cunte

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Curona sluvaca

La **curona sluvaca** (in sluvach *Slovenská koruna* o semplizement *koruna*; plüral, *korun*) l'è l'antiga muneda de la Sluvachia. L'è staia süstitüida da l'euro el 1 de genar del 2009.
Linesc

**Linesc** (nom ufizial: *Linescio*; in del walser de Busch: *Lenatsch*) a l'è un cumün svizzer del distret de Valmagia. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 6,58 km², e al se tröva a una altitüden de 668 meter sura al livel del mar.

El cumün de Linesc a l'è tacaa ai cumün de Cerentin e Cevi.

## Riferiment
Magia (Tesin)

**Magia**, ciamada anca **Masgia** e **Mansgia** (l'acent el va in sü la prima A; nom ufizial: *Maggia*) a l'è un cumün svizzer del distret de Valmagia. in del Canton Tesin. Al gh'ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 111 km², e al se tröva a una altitüden de 372 meter sura al livel del mar.

El cumün de Magia a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Briom, Camp, Caviglian, Cevi, Gress, Isurn, Lavizzara, Unsernon, Varsgialet e Versc.

## Riferiment
Valmagia (distret)

El distrèt de **Valmagia** (nòm uficiàl: *Distretto di Vallemaggia*) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Cevio.

L'è distrèt piö grant per superfìce ma l'è 'l segónt méno pupulùs del Canton Ticino dòpo de chèl de Bregn. La superfìce totàl del ditrèt l'è de 569,5 km² e la popolasiù l'è de 5.819 abitàncc (dàto del 2007).

El teretóre del distrèt l'è furmàt de la val omònima e de le divèrse valète laterài. 'Ntra chèste, chèle principài i è chèla de Campo, de Bosco/Gurin, la Val Bavona, la Val Lavizzara  e la Val Sambuco.

## Diviziù aministratìva
El distrèt de Valmagia l'è dividìt en tré sóta-distrècc, ciamàcc "cìrcoi" per en totàl de 8 cümü.

## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno
Briom

**Briun** (*Briom* o *Briui* in del dialet del lögh; *Briói* in del dialet de Senögn; *Brione* in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 48,5 km², e al se tröva a una altitüden de 756 meter sura al livel del mar, in sü la costa mansina de la val Verzasca.

El cumün de Briun a l'è tacaa ai cumün de Cevi, Cügnasch-Geira, Avegn Gurdev, Vertezz, Lavizzara, Senögn.

## Pruerbi in del dialet de Briun
*Da ch’as vulta el asen, u resta tacóo el per.
*Quand a gh’è sórb, u gh’è miga castegn.
*Sorb a castegn, i va miga begn.
*L’è mej fàss dä del cojóm che del balòss.
*I ‘gh n’ha tücc assee da pensä a cà sóa.
*L’è asen da natüra chèl ch’a chignuss miga er su scritüra.
*Dar pianta i ‘s chignóss i früt.
*Er consolazióm d’um desperóo l’è vedèn un altro a nä in malóra.
*Sant Andrea, se ‘r nev u ‘r trova im piagn u ‘r cascia in cólma, e se u ‘r tròva in cólma u ‘r cascia im piagn.
*Un óm sanza barba u n’è nè bech nè cavra, e una femna sanza tet la n’è nè cavra nè bech.
*U ‘n va pissèe de sgióna carna al macél ca de végia.

## Riferiment
Brione

* **Brione**, nòm uficiàl del cümü de **[[Breó]]**, en Pruvìncia de Brèsa.
* **[[Brione (TN)|Brione]]**, cümü italià de la pruvìncia de Trènt.
* **[[Brione (Verzasca)|Brione]]**, cümü del distrèt de Locarno, 'ndèla Svìsera Italiàna.
* **[[Brione sopra Minusio]]**, cümü del distrèt de Locarno, 'ndèla Svìsera Italiàna.

En piö, co la grafia **Brion** el pöl vìga chèsti significàcc:

* **[[Brión]]**, cümü spagnöl de la Provincia de la Coruña ;

* **[[Brion (FR-01)|Brion]]**, cümü fransés del dipartiment de l'Ain ;
* **[[Brion (FR-36)|Brion]]**, cümü fransés del dipartiment de l'Indre ;
* **[[Brion (FR-38)|Brion]]**,  cümü fransés del dipartiment de l'Isère ;
* **[[Brion (FR-48)|Brion]]**,  cümü fransés del dipartiment de la Lozère ;
* **[[Brion (FR-49)|Brion]]**, cümü fransés del dipartiment de Maine-et-Loire ;
* **[[Brion (FR-71)|Brion]]**,  cümü fransés del dipartiment de dipartiment de Saône-et-Loire ;
* **[[Brion (FR-86)|Brion]]**,  cümü fransés del dipartiment de la Vienne ;
* **[[Brion (FR-89)|Brion]]**,  cümü fransés del dipartiment de la Yonne.
Samuel Pizzetti

**Samuel Pizzetti** (Cudogn, 16 utubor 1986) l'è un nudadù italian specialisad ind le gare lunghe a stil lìbor. L'ha vensüd l'argent ind i 800 métor sl ai campiunat d'Europa dal 2008 de Eindhoven.
Briui

**Briui** (*Brione sopra Minusio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 536 abitant e una süperfiss de 3 km², e al se tröva a una altitüden de 486 meter sura al livel del mar.

El cumün de Briui a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gurdev, Mergoscia, Minüs, Tendru-Cuntra.
## Pruverbi in del dialet de Briun
* In un dì d’aurign u ‘s pò aidàn a trign.
* Er castegna, quand l’è tröp scunfia la scjopa.
* Per une cata u casca via er pianta.
* Dal parturign al murign u gh’è ‘l salt d’un chevign.
* Quand che una cà l’ha da fundàn, u manca mai aqua.
* S’ti vögn un bel ajegn, fal in del mès de feuregn.
* Er alba róssa, er sira la bófa, er matign la góta.
Riviera (distret)

El distrèt de **Riviera** (nòm uficiàl: *Distretto di Riviera*) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Osögna e la pretüra l'è a Biasca.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 166,4 km² (l'è 'l segónt piö pesèn, dòpo de chèl de Mendris) e la popolasiù l'è de 12.282 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2008).

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Riviera l'è furmàt de 'n cìrcol apéna per en totàl de 6 cümü:

## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno
Senögn

**Senögn** (nom ufizial en italian: *Sonogno*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 87 abitant e una süperfiss de 37,6 km², e al se tröva a una altitüden de 919 meter sura al livel del mar.

El cumün de Senögn a l'è tacaa ai cumün de Briom, Chiróni, Frasch, Cügnasch-Geira, Lavizzara.
Senögn a l'è sitüaa in del fund de la Val Verzasca.
Bregn (distret)

El **Distrèt de Bregn** (nòm uficiàl: *Distretto di Blenio*) l'è giü dei òt distrècc del Canton Ticino, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è Acquarossa.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 360,9 km² e la popolasiù l'è de 5.697 abitàncc (dàto del Dezèmber del 2008). L'è 'l distrèt méno pupulùs del Canton Ticino.

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Bregn l'è furmàt de 3 cìrcoi per en totàl de 3 cümü:

## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno
Cavian

**Cavian** (nom ufizial in italian: *Caviano*) a l'è un ex cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. In del 2010, quan che l'è staa incurpuraa a Gambarögn al gh’eva pressapoch 124 abitant e una süperfiss de 3,2 km². L'abitaa al se tröva a una altitüden de 282 meter sura al livel del mar.

In del ginee del 2010, insema coi cumün de Conton, Gerra, Indemen, Magadign, Piazzögna, San Nazzee, Sant Abondi e Vira el s'è fundüü in del növ cumün de Gambarögn.
Cravegia

**Cravegia** (nòm uficiàl in italian: *Craveggia*) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è vün di burgh püssee pituresch de tüta la Val Vigezz. El paes el cunfina cunt el Cantun Tisin (cumün de Unsernun e de Vergelet). I sò abitant hin ciamaa *craugiaign*. Se pò rivà a la fraziun de Bagn (un temp *Aqua Calda*) dumà da la Svizzera. I alter fraziun a hinn Prestinun, Siberia e Vucogn.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cravegia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Creula

**Crevula** (nòm uficiàl in italian: *Creussa* in Piemuntes; *Crevoladossola* in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in sü la strada del Pass del Sempiun e l'è dividüü da Dom dumà dal riaa Bogna, in curispundenza cun la Tos. Da Crevula parten la Val Diveder (quela del curs de la Tos) e la Val Antigori, che la porta al Sempiun. Ultra al center cumünal a gh'è i fraziun de Bisaa, Busch, Cad, Mucogna, Oira e Preja, anca se dumà Cad e Preja gh'han una certa cunsistenza.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Creula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Vos correlaa

* Bataja de Crevola

## Riferiment
Cürsel

**Cürsel** (*Curso e Oress* in Piemuntes; *Cursolo-Orasso* in Italian) a l'è un ex cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Cavaj (VB), Cussögn, Gür, Malesch, Misgina, Re e cunt el Cantun Tisin (cumün de Cent Vai).

A l'è nassüü da la füsiun di dü cumün de Cürsel e de Urass, in del 1928.

Del 2019 a l'è part del cumün de Val Canubina.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cürsel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Cent Vai

**Cent Vai** (*Centovalli*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 51 km², e al se tröva a una altitüden de 708 meter sura al livel del mar.

El cumün de Cent Vai l'è nassüü in de l'an 2009 de la fusion de i cumün de Intragna, Burgnon e Palagnedra. 

L'è tacaa ai cumün de Brissagh,  Cavijän, Cavaj (IT-VB), Cürsel-Urass (IT-VB), Isurn, Loson, Unsernon, Re (IT-VB), Ronch.

## Pruverbi in di dialet di Cent Vai
### Palagnedra
*Quand l'asan u stranüda, u fa bel tem'.
*Se u cucù u sona miga ai desdot, o l'è crü o l'è cot. 
*Tant fradéi, tant castéi.
*Un um l'è bon da fàn cor cent.
*San Martin) l’ha perdüü la capa per un punt.
*U mond l'è miga fäcc pai ciul.
*Tüt u 's conscia, mén l'oss du col.
*Polenta e minestra, e carn a la festa.

### Intragna
*La carta e i äsan i porta chel ch’a s'igh met sü.
*Chi cüra la sò pel, governa un gran castel.
*In mancanza da caväl, trota anca i äsan.
*La bóna cód fa 'l bon sagadóo.
*A 'sto mónd u 'gh va sempru 'na féta da cojón in tasca.
*Senza cazzuu va la cä col fond in su.
*Quand u Són u fa i ogjign, o vegn sgiü l’aqua pal cupign.
*U 's dis da ciöch chél ch’a si gh’ha in ment da santór.
*A l'opera u 's cognóss l'operari.
*Dai früit u 's cognóss la pianta.
*D'april gnanca un fil, da masg adasg adasg, da sgiügn slarga ‘l pügn.
*Par Sant'Agnesa, va la rapola sü la scesa.

## Riferiment
Cavijän

**Cavijan** (parnunzia lucal: *Cavijän*; italian: *Cavigliano*) l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2013.
## Pruverbi in del dialet de Cavijan
*I bun amis i ta la fa pisséi bela di ält.
*Par cugnóss un amis bisegnaréss mangià un sacj da saa insema.
*Una fémna la tira cent ómen, ma cent ómen i è mia bói a tiràa una fémna.
*La stirpa di cujói l’è sempru stäcia.
*I vacj vegg i crapa in du tecc di cujói.
*Pòura chela cjà che da óm no la sa.
*Lesg senza capii l’è cumè stàa in du lecc senza drumii.
*In 'sto mónd a s'ha sempru da tribulà: quand a 's riva a vess un poo cuntint, alora a 's mér.
*Il Signór u j'ha i mai da fer e péi da stópa, indù ch'u riva u copa.
*Per San Sgiuann, gropèe l'aj.
Brissagh

**Brissagh** (nomm ufizial: Brissago; *Brixagus* in Latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch  abitant (dato del ) e una süperfiss de 17,8 km², e al se tröva a una altitüden de 197 meter sura al livel del mar.

El cumün de Brissagh a l'è tacaa ai cumün de Scona, Canöbi (IT-VB), Cavaj (IT-VB), Gambarögn, Cent Vai, Pin (IT-VA), Ronch e Tronzan (IT-VA).

## Pruverbi in del dialet de Brissagh
*El ciär bégna mandàl inanz e mia dedree.
*Ciel róss, o aqua o bóf.
*L'óra del cojón la vegn per tucc.
*El sangh l'è mia tut compagn.
*L'usel de gabia, se on o canta de gioia o canta de rabia.
*Chi ch'è bón da chér i farà mai fortuna.
*Se piòv per l'Ascensión, e piòv per tucc i funzión.
*Se piòv per San Peder e San Giovann, l'uva la degreniss fin in do cavagn. 
*Quand che piòv el dì de l'Ascensión, tuta la fruta la va in d’un cantón.
*Chi che cusiss senza gróp, cusiss per navót.



## Riferiment
Prevet

El **prevet** (anca *pret*, pussee formalment *presbiter*) a l'è vun di nivei de l'orden sacher di gese cristiane che recognossen la sucession apostolega, tant 'me la gesa catolega, la gesa ortodossa, i gese miafisista e i gese anglicane, e che 'l gh'ha havud un'ordinazzion che 'l fa member del cler.

Al temp de la prima gesa eren i *vegg* (*presbýteroi* in gregh) che staven adree a la congregazzion local, e podeven vesser maridad, anzi, se l'eren, gh'haveven de vesser di boni marid per deventà, e gh'era poeu anca i soraintendent (o ben i vescov, in gregh *epískopoi*).

El protestantesim, in general, el denega che gh'è una diferenza in tra i sacerdot e i fedei, e i minister del cult inn no vist 'me di persone con di poder pussee.

## Riferiment
*Britannica

## Alter proget

## Vos corelade
*Vegg (religion)
*Prevost
*Arcipret
Curip

**Curip** o **Corip** (*Corippo*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 7,7 km², e al se tröva a una altitüden de 558 meter sura al livel del mar.

El cumün de Curip a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Vertezz, Mergoscia e Vegorn.

L'è colocaa in sü la costa mansina de la Val Verzasca. L'è el cumün che gh'ha manch abitant de tüta la Svizzera. In del teritori del cumün gh'è dent una part del Lagh de Vegorn.

## Evoluzion demogràfega

## Not
Minüs

**Minüs** (*Minusio*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6729 abitant e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 246 meter sura al livel del mar.

El cumün de Minüs a l'è tacaa ai cumün de Avegn Gordev, Briui, Locarn, Magadin, Müralt, Urselina, Piazzögna, Tendru-Cuntra, Gambarögn.
## Pruverbi in del dialet de Minüs
* Sbragg d'asan u va mia in ciel.
* Par San Giuvann, impienissum al cavagn; par San Pedru impienissum la sciüvera.
* Vardévas dal róss da matign, dai ciöch a mesdì, dai féman che i sa da latign.
* I cavii da la copa i fa vér la boca, e quii dal vis i fa vardà in Paradis.
* U va püssee cavrit a Pasqua che cavri a Natal.
Dravegn

**Dravegn** (*Draven* in Piemuntes; *Druogno* in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Mascira, Santa Maria e Truntan.

El paes el se tröva in de la Val Vigezz.

## Frazzion

* Coiem
* Iscesch
* Orzesch
* Sagroeugn

## Infrastruttur e straport

* Stazion de Dravégn
* Stazion de Coiem
* Stazion de Gagnon-Orzesch

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Dravegn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Scona

**Scona** (parnunzia: ['ʃkona]; *Ascona*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha  abitant (dato del ) e una süperfiss de 5 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.

El cumün de Scona a l'è tacaa ai cumün de Brissagh, Cent Vai, Locarn, Loson, Ronch, Gambarögn.

La cità de Scona l'è cugnussüda 'me località türìstega e la òspita tüt i ann un fèstival de müsica jazz, ciamaa New Orleans Jazz Festival Ascona.

## Pruverbi in del dialet de Scona
*In luj, per Sant'Ana, o denanz o dedree s'impieniss la fontana.
*Se pióv d'april, el dì de Pasqua come aqua.
*Natal in cà, Carnovaa in piazza.
*A Natal, un sbadigg de gal.

## Riferiment
Butega

La **butega** (anca *bütega*, *butìga*, o *butía*, dal latin *apotheca*) l'è un sit per el cumerc, che de solit el se tröva in mira a una via püblica. L'è fat da un sit per la vendita e un laburatori artigianal indè che se lavura la mercanzía prima de vendela.

Dal principi del XIX secul, l'indüstrializazion l'ha fat insì che i bütegh i divenissen semper men. Al dì d'incö se parla püssee de *negozzi*, indè che gh'è dumà la vendita, senza laburatori.
Mola

La **mola** l'è un arnes che 'l pö avegh diversi furm e misür,  a segonda del material che i gh'hann de mulà e da la laurazión ch'i fan. I henn druvaa per lüstrà, tajà, sbavà, güzà e ólter mestee cumpagn.
Piazzögna

**Piazzögna** a l'è un ex cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. In del 2010, quan che l'è staa incurpuraa al cumün de Gambarögn, al gh’eva pressapoch 397 abitant e una süperfiss de 3.91 km². El paes al se tröva a una altitüden de 365 meter sura al livel del mar.

In del mes de ginee del 2010, insema cunt i cumün de Cavian, Contone, Gerra, Indemini, Magadino, San Nazzaro, Sant'Abbondio e Vira Gambarogno l'haa furmaa el cumün növ de Gambarögn.
Falmènte

**Falmenta** (inscì anca in Italian e Piemuntes; *Falmènte* in Verbanes) a l'è un ex cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in de la Val Canubina e 'l gh'ha una fraziun, ciamada Creala (cunt dumà 25 abitant).
L'è tacaa ai cumün de Vran, Canöbi, Cavaj, Gür, Misgina e Trarich.

Del 2019 a l'è part del cumün de Val Canubina.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Falmènte l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Zarnón

**Zarnón** (*Onsernom* in del dialet de la Val Verzasca; *Onsernone* in italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 290 abitant e una süperfiss de 29.9 km², e al se tröva a una altitüden de 802 meter sura al livel del mar.

El cumün de Zarnón a l'è tacaa ai cumün de Cent Vai, Cravegia (IT-VB), Gress, Isurn, Magia, Musögn, Re (IT-VB), Vergelet.

## Istoria del Paes
El cumün de Zarnón l'è staa faa sü 'l prim de Sgenee del 1985 cunt el giuntà 'nsèma i cumün Comolögn, Crana e Rüss.

Comolögn l'è staa numenaa la prima völta in de l'ann 1438 cunt el nom de *Comolognium*, Crana in de l'ann 1228 cunt el nom de *Grana* ( ed in de l'an 1265 cunt el nom de *Crana*), menter Rüss l'è staa numenaa la prima völta in del 1231 cunt el nom de *de Ruxi* (pö in del 1277 cunt el nom de *Rusio*).

## Aministrassiun Cumünala
El Bürgarmaister (u sindech) de Zarnón l'è 'l Fernando Poncioni.

## Pruverbi in di dialet di fraziun de Zarnón
### Crana
* A val püssé un asan e un dutur che un dutur daparlüi.
* L'amur riturnò l'è um pagn riscaldò.
* L'è miéj perd la sela che al caval.
* Femna bruta fa bona cjà.
* Quand ch'a piòu e ch'a fa vint, al diavul u va in cunvint.
* Aqua passada la fa piü pózz.
* S'a piòu al d’ de la Scensión, per quaranta dì i è bon.
* Carlavà a cà de l’äit, Natal a cà suva.
* Avost e bergost, l’è quél mes ch’a saltan i ligost.
### Cumulogn
* La cata la va e la viégn e la sa da legn.
* Santa Catalina l'è una ladra e assassina.
* Candelèra Candelora, de l'inverno a 'n sem fora.
* Quel che la cativa magn nu prend, i cantui de la cjà i turna a rend.
* S’a piòu al dì de l'Ascensa, tüt al grägn per la sumenza.
* Al dutur u viv de carna malada, l'avucat u viv de carna rabiada, al prèvat u viv da carna morta.
### Rüss
* Bégna god l'amis cul sò defet.
* I cascjegn a San Roch i 's dev vadé a un tir de scjop.
* Ul pòuvru ch'a vò crumpà ul pagn, u pò migja mantignì cagn.
* Al vulcel da gabia, s'u nu canta d'amur u canta da rabia.
* Cumè ch'i 's cunscia sót, i dérm dent.
* Chér cuntint al suspira suvint.
* Dopu set ann e set mis, l'aqua la turna al sé pais.
* Sant Andrea da la barba bianca, s'u la trova in la culm u la porta in la curt, e s'u la trova in la curt u la porta in la culm.
* Cun l'art e l'ingann a sa viv miézz’ann, cun l'ingann e l'art sa viv l'alta part.
* Ai cjäi märsc a 'j va dree i móscj.
Isurn

**Isurnu** (*Isorno*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 341 abitant e una süperfiss de 17.1 km², e al se tröva a una altitüden de 678 meter sura al livel del mar.

El cumün de Isorno a l'è tacaa ai cumün de Cavijän, Cent Vai, Magia, Musögn, Unsernon.

El cumün l’è staa creaa in de l’an 2001 cun la fusion dei cumün de Arvess, Berzona e Legh.
Indemen

**Indemini** a l'è un ex-cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 38 abitant e una süperfiss de 11.3 km², e al se tröva a una altitüden de 950 meter sura al livel del mar.

Insema coi cumün de Contone, Gerra, Cavian, Magadign, Piazzögna, San Nazzaro, Sant'Abbondio e Vira Gambarogno el s'è fundüü in del növ cumün de Gambarögn.
Furmassa

**Furmazza** (nòm uficiàl in italian: *Formazza*; *Pomatt* in walser e in antigh tudesch; **Furmassa** in ussulan; *Formassa* in Piemuntes) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

## Geugrafia

El paes a l'è sitüaa in la Val d'Ossula e l'è un sit de lengua e cultüra walser. Ultra a vess el cumün püssee nord|setentriunal del Piemunt el cunfina cun la Svizzera: in particular, cunt el Cantun Vales (cumün de Binn, Reckingen-Gluringen e Obergoms) e cul Cantun Tisin (cumün de Bedret, Busch/Gurin e Cev). Furmazza la da el nom a vöna di val de l'Ossula e l'è traversada del fiüm Tos (walser: *Riis*), che propri in del sò teritori el furma una gran cascada (in walser: *Frütt Fall*).

## Tuponim lucai

Furmassa l'è staa vün di prim sit italian culunizaa dai Walser, che anmò incö cunserven la sua cultüra. Chì de sota hin prupunüü i nom di lucalità e di fraziun del lögh, cun la dubia denuminaziun italiana e walser:
*Antillone/Buneigä
*Brendo/In der Brandä; In der Brennu (Brüsáda?)
*Canza/Früttwald; Am Steg (In sü la via?)
*Chiesa/Andermatten; Andrmattu; Zer Chilchu; In der Mattu (In sül fund?) 
*Fondovalle/Staffelwald; Schtafuwald 
*Foppiano/Unter Stald; Unterstalmden; Unnerum Schtaldä
*Frua/Uf der Frütt (in sü l'agua?)
*Frua di Sopra/Auf der Frütt (in sü l'agua?)
*Grovella/Gurflen; Gurfelen; Gurfelä 
*Morasco/Morast; Moraschg
*Ponte/Zum Schteg; Zumstäg; Zumschtäg; Zer Briggu (in sü la via/al punt?)
*Riale/Kehrbäch(i); Cherbäch (Riaa cürvùs?)
*Valdo/Wald; Waald (Busch)
*San Michele/Sankt Michael; Tuffwaald (San Mighee)
*Agaro/Ager (Runch/camp?)
*Bruggi/Ds Brennig Hischeru  
*Cramec/Grameck 
*Ecco/Egga (cignö/col?)
*Ghighel/Gigeln 
*Hei/Hey (paja?)
*Regina/Königin

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Furmassa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Magadign

**Magadin** (*Magadign* in de la prunüncia lucala, un temp adiritüra *Magadün*; *Magadino* in Italian) a l'è un ex-cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. In del 2010 al gh’eva pressapoch 1604 abitant e una süperfiss de 7.3 km², e al se tröva a una altitüden de 196 meter sura al livel del mar.

In del Ginee del 2010, insema cunt i cumün de Cavian, Conton, Gera, Indemen, Piazzögna, San Nazzaro, Sant'Abbondio e Vira l'ha furmaa el cumün növ de Gambarögn.
Versc

**Versc** (*Verscio*) l'è una fraziun del cumün tesines de Terre di Pedemonte, in del distret de Lucarn.
A l'è staa un cumün indipendent fina al 2012.
## Pruverbi in del dialet de Versc
*D'aurì i canta i grì.
*S'a pióu par Santa Crós, marscia la castegna e véida la nós.
*San Martign, castegn e vign.
*Par Santa Caterina i zitel i trova la scindra anca sóta la cuertina.
*I égg negri i fa vardàa e i égg celestign i fa inamoràa.
*Quand i scorbat i vola a cent a cent, o ch'a piòu o tira vint.
*Bèu l'aqua dal cudèe, se ti la bévi mia da pinign ti la bevi da végg.
*Il cazzuu u sa chèl ca gh'è int la padela.
*Par San Giovann, u sa impieniss la gerla e il cavagn.
*Sa ti see cuntint, ti campi un dì pisséi.
*Sa ti véi stà san e cuntint, sta' luntan dai tè parint.
*L'óm u vegn da la porta, ma i gugnit i vegn dal chér.
Jeollanam-do

**Jeollanam-do** (Süd Jeolla; hangul: 전라남도; hanja: 全羅南道) a l'è una pruvincia in del südoest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è la Cuntea de Muan.

La pruvincia la cunfina cun Gyeongsangnam-do (al est), e Jeollabuk-do (al nord). La cità metrupulitana de Gwangju a l'è enclave denter in de la pruvincia.

## Storia
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.

## Simbul
* Üsel: Streptopelia orientalis
* Pess: Pagrus magor
* Fiur: Camellia japonica
* Pianta: Gingko biloba

## Aministraziun
La Süd Jeolla l'è dividüda in 5 cità (*si*; 시) e 17 cunte (*gun*; 군). 

### I Cità

### I Cunte

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Gangwon-do

**Gangwon-do** (hangul: 강원도; hanja: 江原道) a l'è una pruvincia in del nordest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Chuncheon. Prima de la divisiun de la Curea, chesta pruvincia chì e la pruvincia nordcureana de Kangwŏn aveven furmaa vöna pruvincia.

La pruvincia la cunfina cun Gyeonggi-do (al oest), Chungcheongbuk-do (al südest), e Gyeongsangbuk-do (al süd). La pruvincia nordcureana de Kangwŏn l'è al nord.

## Storia
La pruvincia l'è staia creada in del 1395, quand el re Sejong de la dinastia Joseon l'ha creaa il sistema uriginal de vott pruvinci. Quand la Penisula cureana l'è staia dividüda, el mezz meridiunal l'è devegnüü part de la Curea del Süd.

## Aministraziun
La Gangwon l'è dividüda in 7 cità (*si*; 시) e 11 cunte (*gun*; 군).

### I Cità

### I Cunte

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Ulsan

**Ulsan** (ciamada ufizialment **Cità metrupulitana de Ulsan**; hangul: 울산광역시; hanja: 蔚山廣域市) a l'è la setima cità püssee granda de la Curea del Süd. La gh'ha püssee de 1,1 miliun de abitant. 

La cità l'è situada in de la costa südest del paes. La cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al nord), Gyeongsangnam-do (al oest), e la cità metrupulitana de Busan (al süd).

## Cità gemelaa
*  Ahmedabad, Gujarat, India (dal 1965)
*  Hagi, Giapun (dal 1968)
*  Hualien, Taiwan (dal 1981)
*  Portland, Oregon, Stat Ünii d'America (dal 1987)
*  Changchun, Jilin, Cina (dal 1994)
*  Tomsk, Tomsk Oblast, Rüssia (dal 2003)
*  İzmir, Türchia (dal 2002)
*  Santos, São Paulo, Brazil (dal 2002)
*  Pruvincia de Khanh Hoa, Vietnam (dal 2002)
Incheon

**Incheon** (ciamada ufizialment **Cità metrupulitana de Incheon**; hangul: 인천광역시; hanja: 仁川廣域市) a l'è la terza cità püssee granda de la Curea del Süd. La gh'ha püssee de 2,7 miliun de abitant. 

La cità l'è situada in de la costa nordoest del paes. La cunfina cun Gyeonggi-do (al nord e süd), e la cità speciala de Seoul (al oest).

La cità a l'è un center impurtant de la traspurtaziun del paes.

## Aministraziun

Incheon l'è dividüda in vott quarter (*gu*; 구) e dò cunte (*gun*; 군).

* Bupyeong-gu (부평구; 富平區)
* Dong-gu (동구; 東區)
* Gyeyang-gu (계양구; 桂陽區)
* Jung-gu (중구; 中區)
* Nam-gu (남구; 南區)
* Namdong-gu (남동구; 南洞區) 
* Seo-gu (서구; 西區) 
* Yeonsu-gu (연수구; 延壽區) 
* Ganghwa-gun (강화군; 江華郡) 
* Ongjin-gun (옹진군; 甕津郡)

## Cità Gemelaa
*  Cina
** Dalian
** Tianjin
*  Australia
** Adelaide
** Gold Coast
** Cairns
** Launceston
** Perth
*  Alexandria, Egit
*  Tel Aviv, Israel
*  Kitakyushu, Giapun
*  Cità de Panama, Panama
*  Manila, Filipinn
*  Hai Phong, Vietnam
*  Yekaterinburg, Rüssia
*  Stat Ünì d'America
** Anchorage, Alaska
** Burbank, California
** Honolulu, Hawaii
** Philadelphia, Pennsylvania
Gwangju

**Gwangju** (ciamada ufizialment **Cità metrupulitana de Gwangju**; hangul: 광주광역시; hanja: 光州廣域市) a l'è la sesta cità püssee granda de la Curea del Süd. La gh'ha püssee de 1,4 miliun de abitant. 

La cità l'è situada in de la südoest del paes. La cità l'è circundada cumpletament dal Süd Jeolla.

## Aministraziun
Gwangju l'è dividüda in cinch quarter (*gu*; 구).

* Buk-gu (북구 || 北區)
* Dong-gu (동구 || 東區)
* Gwangsan-gu (광산구; 光山區)
* Nam-gu (남구; 南區)
* Seo-gu (서구; 西區)

## Cità Gemelaa
*  Guangzhou, Guangdong, Cina
*  San Antonio, Texas, Stat Ünì d'America
*  Sendai, Miyagi, Giapun
*  Cità de Tainan, Taiwan
*  Hobart, Australia
*  Medan, Indunesia
*  Maceio, Brasil
Gress

**Gress** (*Gresso*) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarn. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 35 abitant e una süperfiss de 11,1 km², e al se tröva a una altitüden de 996 meter sura al livel del mar.

El cumün de Gress a l'è tacaa ai cumün de Magia, Unsernon, Varsgialet.
Chungcheongnam-do

**Chungcheongnam-do** (Süd Chungcheong; hangul: 충청남도; hanja: 忠淸南道) a l'è una pruvincia in del oest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Daejeon. Daejeon l'è una cità metrupulitana (e inscì separada da la pruvincia), ma ancamò la serva cume capital de la Süd Chungcheong.

La pruvincia la cunfina cun Jeollabuk-do (al süd), Chungcheongbuk-do (al est), Gyeonggi-do (al nord), e la cità metrupulitana de Hongseong.

## Storia
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.

## Aministraziun
La Süd Chungcheong l'è dividüda in sett cità (*si*; 시) e növ cunte (*gun*; 군).

### I Cità

### I Cunte

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Locarn (distret)

El **distrèt de Locarno** (nòm uficiàl: *Distretto di Locarno*) l'è giü dei òt distrècc del Canton Tesin, endèla Svìsera italiàna. El capolöch del distrèt l'è la cità de Locarn.

L'è 'l segónt distrèt piö grant del Canton Ticino per superfìce dòpo de chèl de Valmagia. La superfìce totàl del distrèt l'è de 551.4 km² e la popolasiù l'è de 61.814 abitàncc (dàto del 2008).

El teretóre del distrèt el comprènt le ài Verzasca, Centovalli, Unsernun e de Vergelet e 'n piö 'l töl dét apò le ìzole de Brissàch, endèl Lach Magiùr.

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Locarno l'è dividìt en 7 cìrcoi e 37 cümü:

## Riferimèncc
* Lìsta uficiàla dei cümü, cìrcoi e distrècc del Ticìno
Lanzin de Cort

El **Lanzin de Cort** (anca *Lanzin Curt*, 1460 - Milan 2 fevrer 1512) a l'è stad un scritor e poeta lombard del temp del Renassiment lombard, regordad per i so sonet in milanes.

## Biografia
L'è nassud intorna al 1460 in del Ducad de Milan sforzesch e l'ha studiad a Pavia cont el maester Giorgio Merula.

Del 1481 a l'è un *contrascriptor*, pagad cont un salari de ses fiorin al mes, se pensa che 'l fuss un cobista de concet che 'l faseva i traduzzion di test classegh sota el controll del Merula midem. Del 1488 a l'è insegnant a Pavia e letor de metafisega.

Anca senza mai rivà a l'ecellenza, el gh'ha havud comunque di roeul de importanza in la ministrazzion milanesa, anca sota i frances che haveven ciapad temporaneament el Ducad, che gh'haveva consiliad de trovà un acord con la popolazzion e de stà minga a mortifegàlla. L'è stad del 1503 in la comission per scernì i porte del Dom de Milan e del 1505 l'è stad el representant milanes a l'orazzion per el Luis XII.

Quand che l'è mort el Gustin Bust gh'ha fad un monument funerari, che incoeu l'è dent al musee d'art antiga del Castell Sforzesch, e l'è mitud sota in la Gesa de San March.

## Literadura
El Curt l'ha lassad trii liber de poesia in latin e una ventina de sonet in milanes.

La soa poesia latina l'è stada a longh retegnuda bassa, sgresgia e fada mal, anca per via di giudizzi gram del Paol Giov, e domà in di ultim temp l'è stada studiada e revalutada.

In del so sonetà milanes, el voleva vesser vesin a la realtà, e ghe piaseva minga la manera de scriver del Petrarca. Vari so sonet critegaven el Baldassar Tacon, poeta e secretari de la cort sforzesca che 'l gh'haveva una moralità che 'l scompartiva no.

## Riferiment
*Storia di Milano di Paolo Colussi e Mariagrazia Tolfo
*Claudio Beretta, Letteratura dialettale milanese: itinerario antologico-critico dalle origini ai giorni nostri
*Stefano Meschini, Uno storico umanista alla corte sforzesca