open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Langenthal

**Langenthal** a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 17.2 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Langenthal al se tröva a una altitüden de 481 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aarwangen, Bleienbach, Lotzwil, Obersteckholz, Roggwil, Thunstetten e Pfaffnau (LU).

El prim de ginee del 2010 el cumün fina alura independent de Untersteckholz l'è staa agregaa a Langenthal.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial del cumün
* Website of the higher schools in Langenthal 
* Website of the local 2nd division ice hockey team
Emmental-Oberaargau (region aministrativa)

La **regiù aministratìva del Emmental-Oberaargau** (en todèsch: *Verwaltungsregion Emmental-Oberaargau*), l'è giöna de le sich regiù aministratìve del Canton Berna, custitüìde al prim de zenér del 2010.

La comprènt du cìrcoi aministratif (Verwaltugskreise):
Oberland Bernes (region aministrativa)

La **regiù aministratìva de l'Oberland Bernés** (en todèsch: *Verwaltungsregion Oberland*), l'è giöna de le sich regiù aministratìve del Canton Berna, custitüìde al prim de zenér del 2010.

L'è furmàda de apéne 'n cìrcoi aministratif (*Verwaltugskreise*):




## Geografìa
L'Oberland Bernés l'è la part piö àlta del Canton Berna en Svìsera, sitüàt endèla part meridiunàl del cantù. El töl dét la zòna 'ntùren al lach de Thun e al lach de Brienz, e le ài de le Alpi Bernéze.

I dialècc svìser todèsch parlàcc endèl Oberland i è clasificàcc come Todèsch Alemànich, a diferènsa de chèi de la cità de Berna e de la part setentriunàla del cantù endóche i è clasificàcc come Todèsch Bernés Alt Alemànich (High Alemannic Bernese German).
Javier Zanetti

**Javier Adelmar Zanetti** (Buenos Aires, 10 agust dal 1973) l'è 'n ex calciatur argentin, che l'èra difensur e centrucampista da l'Inter, de cui l'è staa anca capitan (dal 2001 al 2014, ann in cui s'è ritirent dal folber giugaa) e ca l'gà anca giugà ne la Nazional Argentina. Adèss l'è 'l vice-president de l'Inter.

## Palmarèss

### Titoi nazionai
* **[[Coppa Italia]] - 4 titoi**
:Inter: 2004-2005, 2005-2006, 2009-2010, 2010-2011

* **[[Supercoppa italiana]] - 4 titoi**
:Inter: 2005, 2006, 2008, 2010

* **[[Serie A|Campionad italian]] - 5 titoi** 
:Inter: 2005-2006, 2006-2007, 2007-2008, 2008-2009, 2009-2010

### Titoi internazionai
* **[[Coppa UEFA|Coppa UEFA/Europa League]] - 1 titol** 
:Inter: 1997-1998
* **[[Coppa di Campion|Coppa di Campion/UEFA Champions League]] - 1 titol** 
:Inter: 2009-2010
* **[[Coppa del Mond per club]] - 1 titol** 
:Inter: 2010

## Ligamm de foeura

* Sit Web de l'Inter
Hasle bei Burgdorf

**Hasle** a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.89 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Hasle al se tröva a una altitüden de 571 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Burgdorf, Heimiswil, Lützelflüh, Oberburg, Rüderswil, Rüegsau, Vechigen, Walkringen.

## Frazzion
Hasle bei Burgdorf l'è furmaa de quater frazzion stòreghe, ognüna simbulizzada de le quater föie de nissöla in sül stemma del cumün:
* Hasle
* Biembach
* Schafhausen
* Goldbach

## Riferiment

* 

## Ligam de föra
* Website of Hasle bei Burgdorf and Ruegsau 
* Aerial photos of the village
*
Langnau im Emmental

**Langnau im Emmental** a l'è un cumün svizzer, capolögh del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 48 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Langnau im Emmental al se tröva a una altitüden de 736 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eggiwil, Lauperswil, Signau, Sumiswald, Trachselwald, Trub, Trubschachen.

L'è sitüaa in del Emmental superiur intra Berna e Lüserna.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial de Langnau
* Langnau Jazz Nights website
* International Cartoon Festival website  (in Todesch)
Oberösch

**Oberösch** a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.1 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Oberösch al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ersigen, Niederösch, Rumendingen, Utzenstorf.

Oberösch l'è sitüaa in sül Fiümm Ösch, a nord del paes de Burgdorf.

## Storia
Oberösch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 886 col nom de *Osse*. Püssee tard, in de l'ann 1310 l'è ciamaa col nom de *Oeschge superioris*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Riferiment
Noemi

**Noemi** (Ruma, 25 de genar 1982), che in realtà la se ciama **Veronica Scopelliti**, l'è una cantant italiana che l'è anca buna de sunà la ghitara e 'l pianofort.

## Biograféa
Noemi l’è ü suernòm d’art, dezà che ‘l sò nòm giöst l’è Veronica Scopelliti. La Noemi l’è nasìda a Ruma ol 25 de Genar del 1982, dal bubà Armando e da la màder Stefania.

## Discugrafia

### Albüm
* 2009 - *[[Sulla mia pelle]]* (#3 IT - #44 EU)
* 2010 - *[[Sulla mia pelle|Sulla mia pelle (Deluxe Edition)]]* (#3 IT - #42 EU)
* 2011 - *[[RossoNoemi]]* (#6 IT)
* 2014 - *Made in London*
* 2016 - *Cuore d'artista*
* 2018 - *La luna*
* 2021 - *Metamorfosi*

### EP
* 2009 - *[[Noemi (EP)|Noemi]]* (#8 IT - #97 EU)

### Sìngoi

* 2009 - *[[Briciole]]* (#2 IT - #51 EU)
* 2009 - *[[L'amore si odia]]* cun Fiorella Mannoia (#1 IT - #34 EU)
* 2010 - *[[Per tutta la vita]]* (#1 IT - #42 EU)
* 2010 - *[[Vertigini]]*
* 2011 - *[[Vuoto a perdere]]* (#6 IT - #47 EU)
* 2011 - *[[Odio tutti i cantanti]]*
* 2011 - *[[Poi inventi il modo]]*

## Festival de Sanremo
* 2010 – 60° Festival de Sanremo: la riva in final cun *Per tutta la vita* (Diego Calvetti – Marco Ciappelli)

## Tour
* 2009 - *Noemi tour* 
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I* 
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II* ,  Slovenia
* 2011 - *RossoNoemi tour* 

## Ligam de föra

* Sit ufizial
* YouTube ufizial
* Arca di Noemi 
* YouTube Arca di Noemi
Yzeures-sur-Creuse

**Yzeures-sur-Creuse** a l'è un cumun franzes dal departament da Indre-et-Loire, en la region da Centre, Franza. Yzeures cont ona popolazion de 1500 abitant.

## Geugrafia
Yzeures al se tröa a la cunflüenza de la Creuse in de la Gartempe.

## Nom
La se ciama **Yzeures-sur-Creuse** dumà del 1926.
Prima la se ciamava *Hicciodero*, *Iciodorum vicus*, *Pagus Iciodorensis*, *Ysorium*  e *Yzeures*.

## Stòria

## Demugrafia



Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)

ImageSize  = width:700 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:2000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831
  bar:1836 
  bar:1841
  bar:1846 text:1846
  bar:1851
  bar:1856 text:1856
  bar:1861
  bar:1866 text:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 
  bar:1921 text:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 
  bar:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1968
  bar:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990
  bar:1999
  bar:2006
  bar:2007 text:2007

PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 1298
  bar:1800 from:0 till: 1286
  bar:1806 from:0 till: 1347
  bar:1821 from:0 till: 1389
  bar:1831 from:0 till: 1690
  bar:1836 from:0 till: 1774
  bar:1841 from:0 till: 1828
  bar:1846 from:0 till: 1880
  bar:1851 from:0 till: 1874
  bar:1856 from:0 till: 1938
  bar:1861 from:0 till: 1908
  bar:1866 from:0 till: 1903
  bar:1872 from:0 till: 1855
  bar:1876 from:0 till: 1837
  bar:1881 from:0 till: 1792
  bar:1886 from:0 till: 1823
  bar:1891 from:0 till: 1874
  bar:1896 from:0 till: 1843
  bar:1901 from:0 till: 1793
  bar:1906 from:0 till: 1777
  bar:1911 from:0 till: 1728
  bar:1921 from:0 till: 1625 
  bar:1926 from:0 till: 1653
  bar:1931 from:0 till: 1607
  bar:1936 from:0 till: 1520
  bar:1946 from:0 till: 1527
  bar:1954 from:0 till: 1445
  bar:1962 from:0 till: 1529
  bar:1968 from:0 till: 1588
  bar:1975 from:0 till: 1737
  bar:1982 from:0 till: 1820
  bar:1990 from:0 till: 1747
  bar:1999 from:0 till: 1477
  bar:2006 from:0 till: 1467
  bar:2007 from:0 till: 1463

TextData=
  fontsize:S pos:(30,20)
  text:source INSEE



## Aministraziun
El sindich a l'è el Alain Chartier (del 2007).

## Ecunumìa

## Cültüra

* Müseu Mado Robin
* Müseu Minerve

## Monüment

## Figüre sélebre
* Mado Robin
* Agnès Sorel
* Paul Haviland
* Suzanne Lalique

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Tour de France 2010

Ol Tour de France del 2010 l'è stacc ol Tour nömer 97 e l'è partìt ol  3 de löi col pròlogo da Roterdam in di Paìs Bas per rià a Parigi ol 25 de löi dòpo i giràt per 3.640,9 Km in 20 tàpe piö 'l pròlogo; chèsto Tour l'à ölìt regordà i sènto agn de la prima ólta che i coridùr i è pasàcc sö i Pirenei in del 1910.

I è partìcc in 197 dividìcc in 22 squàdre, ma n'è riàcc a Parigi dóma in 170 e mai prìma i n'è riàcc isé 'n tacc a là fì del Tour.

La córsa l'è partìda col pròlogo de 8 km da Rotterdam in di Paìs Bas e adóma co la tèrsa tàpa l'è riàda 'n Fransa e per fàl l'è pasàda ach sö i stràde de la Parigi-Roubaix. Riàcc a la tàpa nömer 8 i coridùr i è 'ndài sö sö i Alp e da la tàpa 14 a la 18 i à corìt sö e zó di Pirenei, per rià a Parigi dòpo i fàcc 52,9 km de cròno giöst ol dé prima.
 
Ol Tour 2010 l'è stài venzìt dal Alberto Contador, che l'à enzìt isé ol sò tèrs Tour, ma l' gh'à üt ol sò bèl de fà per tègnega tèsta al Andy Schleck che l'è riàt segónt e l'è stài màglia zàlda per 6 dé. Ol Andy Schleck l'à perdìt la maglia zàlda dezà che, quando 'l Alberto Contador l'là atacàt in salìda, al Andy la gh'è saltàda zó la cadéna de la bìci. Chèsta smàgia sö la sò maglia zàlda l'è però stàcia netàda vià ol dé de la tàpa del Tourmalet in de la quàl l'à tegnìt la röda del Andy Schleck sènsa fadìga e, anse, l'à proàt pò a 'ndà vià desperlü e l'à fai vèt de ès ol piö fórt e pò l'là batìt in de la cròno.

Tèrs l'è riàt ol Denis Menchov, che pròpe in de l'öltima cròno l' gh'è riàt a pasàga denàcc al Samuel Sánchez.

Per ol rèst ol Anthony Charteau l'è enzìt la màglia a balì rós di scaladùr, ol Alessandro Petacchi la màglia érda a póncc, 'l Andy Schleck la màglia biànca di zùegn, ol Sylvain Chavanel chèla del piö grintùs e la RadioShack la clasìfica a squàdre. 

Ol coridùr che l'à enzìt piö tàpe l'è stacc ol Mark Cavendish che l'à enzìt sich vólte, menimà 'l Alberto Contador l' n'à enzìda gnà öna.

## I tàpe del Tour

## La clasìfica finàl - Màglia zàlda

## La clasìfica a póncc - Màglia érda

## La clasìfica di scaladùr - Màglia a balì rós

## La clasìfica di zùegn - Màglia biànca

## La clasìfica a squàdre - Nömer zalt

## Àrda ach

Giro 2010
Adolfo Bioy Casares

L'Adolfo Bioy Casares (nassüü el 15 de setember del 1914 a Buenos Aires, murüü el 8 de marz del 1999 semper a Buenos Aires) a l'è staa un scritur argentin de rumanz e stori cürt. A l'è anca famus per l'amicizia e la lunga culaburaziun literaria cunt el Jorge Luis Borges, che insema hann scrivüü cunt el pseudonim de Honorio Bustos Domecq. A l'era spusaa cunt una scritura argentina anca lee, la Silvina Ocampo.

In manera cumpagna del Borges, la so övra literaria la mes'cia in manera uriginala el fantastigh e'l real e l'è cunsideraa un scritur postmudern.

## Rumanz (tituj in spagnööl)
* *La Invención de Morel* (1940)
* *Plan de invasión* (1945)
* *El sueño de los héroes* (1954)
* *Diario de la guerra del cerdo* (1969)
* *Dormir al sol* (1973)
* *La aventura de un fotógrafo en La Plata* (1986)

## Liber
* *Prólogo* (*1929)
* *17 disparos contra el porvenir* (1933)
* *La estatua casera* (1936)
* *La trama celeste* (1948)
* *Luis Greve, muerto* (1937)
* *Las vísperas de Fausto* (1949)
* *Historia prodigiosa* (1956)
* *Guirnalda con amores* (1959)
* *El lado de la sombra* (1962)
* *El gran serafín* (1967)
* *El héroe de las mujeres* (1978)
* *Historias desaforadas* (1986)

== Cunt el Jorge Luis Borges ==
:(cunt el pseudonim H. Bustos Domecq)
* *Un modelo para la muerte*
* *Libro del Cielo y del Infierno*
* *Las Crónicas de Bustos Domecq''
Roberto Bolaño

El **Roberto Bolaño Ávalos** (Santiago del Cile, 28 d'april del 1953 – Barselona, 14 de lüj del 2003), a l'è staa un scritur e pueta cilen.

## Biugrafia
El Roberto Bolaño a l'è nassüü a Santiago del Cile in del 1953 ma l'ha passaa la so infanzia in cità 'me Los Ángeles, Valparaíso, Quilpé, Viña del Mar e Cauquenes. A tredes agn 'l va a viv in Messich cunt la so familia. 'L passa la adulescenza cuncentraa in de la letüra in d'una biblioteca pübliga de Cità del Messich.

In del 1973 'l turna in Cile cunt el pruposit de dagh el süport al Salvador Allende. Dopu un viagg lungh 'l riva in Cile ma l'è dumà poch dì prima che l'Augusto Pinochet 'l va al pudè. 'L se met cun la resistenza cuntra la ditadüra. 'L finiss in galera a Concepción ma'l vegn liberaa vot dì dopu, grazia a do puliziot che duveven vardàl ma che l'aveven stüdiaa insema a lü ai temp.

'L turna alura indree in Messich e'l funda el muviment infrarealista insema al pueta Mario Santiago Papasquiaro (che'l servarà de mudel per l'Ulises Lima del rumanz *Los detectives salvajes*, in lumbard *I detective selvadegh*). El muviment, una roba definida tipu Dada a la messicana, 'l andava cuntra i pudè che cumandaven in de la puesia messicana, che la gh'aveva 'me riferiment assulüü l'Octavio Paz. El muviment 'l rumpeva cun la cultüra literaria ufiziala e'l se mustrava 'me un avanguardia. Un quindes pueta eren staa vesin al muviment ma i principaj a hinn staa propi el Bolaño e'l Papasquiaro.

Dopu l'emigra in Catalogna, induè che la viveva la so mader. 'L se guadagna de viv in tanti maner, per esempi 'me vigilant notürn in d'un camping a Castelldefels. Dopu la riva la familia e'l sücess literari, che ghe permet de dedigàss esclüsivament a la literadüra.

Cun di prublema al fidegh prubabilment ligaa a un passaa de tossicudipendenza, e intanta che'l speciava un trapiant, l'è mort a Barselona per insüficienza epatiga. Minga finii 'l surtiss in 5 toch 'l so ültim liber, el rumanz *2666*.

El Bolaño l'è staa vün di scritur principaj de la literadüra cuntempuranea e in particular de quela latin-americana e in spagnöö. La so övra a l'è ligada un frach a l'America Latina e la gh'ha una curispundenza forta cun la so esperienza de vita.

## Bibliografia (in spagnöö)

* Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce (1984), scrivüda cun l'Antoni García Porta.
* La pista de hielo (1993)
* La literatura nazi en América (1996)
* Estrella distante (1996)
* Llamadas telefónicas (1997)
* Los detectives salvajes (1998)
* Amuleto (1999)
* Monsieur Pain (1999)
* Nocturno de Chile (2000)
* Tres (2000), poesia.
* Los perros románticos. Poemas 1980-1998 (2000)
* Putas asesinas (2001)
* Amberes (2002)
* Una novelita lumpen (2002)
* El gaucho insufrible (2003)
* Entre paréntesis (2004)
* 2666 (2004)
* El secreto del mal (2007)
* La universidad desconocida (2007)

## Ligam de föra

* Roberto Bolaño  -- Futugrafij del Mathieu Bourgois
* Roberto Bolaño 
* sololiteratura.com: Roberto Bolaño
* Pagina del "Moviment Infrarrealista de Poesia"
Paul Auster

El **Paul Auster** (Newark, New Jersey, USA 1947 ) a l'è un scritur, pueta, tradütur e diretur de cinema american.

## Biugrafia
A l'è nassüü a Newark el 3 de febrar del 1947 d'una familia uriginaria de l'Europa centrala e ebraiga. El legg tant de bagaj e'l taca a scriv i so prim puesij in de l'adolescenza. 'L se laurea a la Columbia University in del 1969 e pöö 'l part cunt una petrulera. Intra 'l 1971 e'l 1974 'l viv in Francia. A l'è un periud dedigaa suratüt a la puesia (i liber *Unearth* del 1974 e *Wall Writing* del 1976).
Al se met a scriv rumanz a la fin di agn '70. El riva al sücess literari internaziunal cun la famusa *Trilugia de New York*, fada de trì liber cürt. Ultra a fà el scritur 'l se dediga anca al cinema 'me scenegiadur (*[[Smoke]]* e *[[Blue in the face]]*) e anca regista (*[[Lulu on the Bridge]]*).
A l'è spusaa cunt la so segunda miee, la scritura Siri Hustvedt, famusa anca lee, e i dü i hann una tusa, Sophie (l'aveva giamò avüü un fiö de la prima miee, la scritura Lydia Davis).

## Tema e stil
A l'è cunsideraa un scritur postmudern. Tema tipigh de la so övra a hinn l'assürd, l'esistenzialism, i stori del crimin, la recerca de l'identità e del sens.
I so liber principaj a hinn *The New York Trilogy* (1987), *Moon Palace* (1989), *The Music of Chance* (1990), *The Book of Illusions* (2002) e *The Brooklyn Follies* (2005).

## Bibliugrafia
### Rumanz
* *Squeeze Play* (1982) (scrivüü cunt el pseudonim Paul Benjamin)
* *The New York Trilogy* (1987)
** *City of Glass* (1985)
** *Ghosts* (1986)
** *The Locked Room* (1986)
* *In the Country of Last Things* (1987)
* *Moon Palace* (1989)
* *The Music of Chance* (1990)
* *Auggie Wren's Christmas Story* (1990)
* *Leviathan* (1992)
* *Mr. Vertigo* (1994)
* *Timbuktu* (1999)
* *The Book of Illusions* (2002)
* *Oracle Night* (2004)
* *The Brooklyn Follies* (2005)
* *Travels in the Scriptorium* (2006)
* *Man in the Dark* (2008)
* *Invisible* (2009)

### Puesia
* *Disappearances: Selected Poems* (1988)*
* *Ground Work: Selected Poems and Essays 1970-1979* (1991)*
* *Collected Poems* (2007)*

=== Scenegiadur ===
* *The Music of Chance* (1993)
* *Smoke]]* (1995)
* *Blue in the Face* (1995)
* *Lulu on the Bridge* (1998)
* *The Inner Life of Martin Frost* (2007)

=== Alter ===
* *The Invention of Solitude* (1982)
* *The Art of Hunger* (1992)
* *The Red Notebook* (1995)
* *Hand to Mouth'' (1997)
Villoresi

*Canàl Villoresi, canàl de irigasiù del milanés e de la Briànsa;
*Eugenio Villoresi, inzegnèr de Munscia;
*Luigi Villoresi, pilòta de Milà; 
*Pamela Villoresi, atrìce de cinema e de teàter toscàna;
*Villa Villoresi, éla in del cümü de Sèsto Fiurentì; 
*Teàter Villoresi l'è ü teàter a Munscia; 
*Lorenzo Villoresi, profümér de Firènse.
Miguel de Cervantes

El **Miguel de Cervantes Saavedra** (nassüü el 29 de setember del 1547, murüü el 23 d'april del 1616) a l'è staa vün di principaj scritur de la literadüra in spagnöö e de la literadüra ucidentala. A l'è cunsideraa el püssee impurtant scritur in lengua spagnöla de tücc i temp, grazia a la so övra massima, el *[[Don Quijote de la Mancha]]*, pübligaa in del 1605 cunt el prim liber e in del 1615 cunt el segund. A l'è staa autur anca de puesia e teater.

L'ha cumbatüü in de la Bataja de Lepanto, induè che l'era staa ferii e l'aveva perdüü l'üs de la man manzina.

## Bibliugrafia

### Rumanz

* *La Galatea* (1585)
* *El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha* (1605)
* *Novelas ejemplares* (1613)
* *Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha* (1615)
* *Los trabajos de Persiles y Sigismunda* (1617)

### Puesia

* *Viaje del Parnaso* (1614)

### Teater

* *Ocho comedias y ocho entremeses nunca representados*
* *El cerco de Numancia*
* *La conquista de Jerusalén*
John Ronald Reuel Tolkien

El **John Ronald Reuel Tolkien**, ciamaa anca dumà **Tolkien** a l'era un filologh e scritur ingles nassüü el 3 de genar del 1892 a Bloemfontein (Südafrica) e murüü el 2 de setember del 1973, a Bournemouth (Regn Ünii).

A l'è famus per vess l'autur de la trilugia *The Lord of the Rings* (*[[El sciur di anej]]*), che l'è cunsideraa vün di liber fantasy püssee impurtant de semper. Alter so över impurtant a hinn *The Hobbit* (*L'Hobbit*) e *The Silmarillion* (*El Silmarillion*).

El Tolkien a l'era un espert de lenguv e de filulugia germaniga, e anca un catoligh fervent.
Cecina (LI)

**Cecina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 26.355 abitàncc, 'na superfìce de 42&nbsp;km² e 'na densità de 628 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbona, Casale Marittimo (PI), Castellina Marittima (PI), Guardistallo (PI), Montescudaio (PI), Riparbella (PI), Rosignano Marittimo.
Allen Ginsberg

L'Allen Ginsberg (nassüü a Newark el 3 de giügn del 1926, murüü el 5 de april 1997 a New York) a l'è staa un pueta american de familia ebraiga uriginaria de l'Europa urientala.

A l'è staa un espunent impurtant de la Beat Generation. I so influenz a hinn staa el mudernism, el jazz el Buddhism e l'ebraism de la so familia. A l'è staa ligaa ai alter autor Beat, per esempi el William Burroughs, el Jack Kerouac e'l Neal Cassady, un amicizia celebrada in di rumanz del Kerouac.

El Ginsberg a l'era omosessual.

## Över (in ingles)

* *Howl and Other Poems* (1956) (*Howl e Kaddish*)
* *Kaddish and Other Poems* (1961)
* *Reality Sandwiches* (1963) (*Sandwichs de la realitat*)
* *Planet News* (1968) (*Novèlas de la planeta*)
* *The Gates of Wrath: Rhymed Poems [[1948]]-[[1951]]* (1972)
* *The Fall of America: Poems of These States* (1973)
* *Iron Horse* (1974)
* *Mind Breaths* (1978)
* *Plutonian Ode: Poems [[1977]]-[[1980]]* (1982)
* *Collected Poems: [[1947]]-[[1980]]* (1984)
* *White Shroud Poems: [[1980]]-[[1985]]* (1986) (*Linçòl blanc*)
* *Cosmopolitan Greetings Poems: [[1986]]-[[1993]]* (1994)
* *Howl Annotated* (1995)
* *Iluminated Poems* (1996)
* *Selected Poems: [[1947]]-[[1995]]* (1996)
* *Death and Fame: Poems [[1993]]-[[1997]]* (1999)
Fulica atra

La **fulaga** (Fulica atra, Linnaeus 1758) l'è una speci de usel acquategh da la famiglia dai Rallidae.

## Riferiment
Mary Shelley

La **Mary Shelley**, (Londra, 30 de agust del 1797 - 1 de febrar del 1851) a l'è stada una scritura inglesa, tusa di scritur William Godwin e Mary Wollstonecraft. A l'è famusa per el so liber, Frankenstein del 1818.

Nassüda **Mary Wollstonecraft Godwin**, a l'è stada la miee del pueta rumantigh Percy Bysshe Shelley.
Gabriel García Márquez

El Gabriel García Márquez (nassüü el 6 de marz del 1927 a Aracataca, Culumbia – Cità del Messich, 17 de aprile dal 2014)) a l'è staa un scritur culumbian, Premi Nobel per la Literadüra in del 1982. A l'è famus per el so liber *Cien Años de Soledad* (*Cent agn de sulitüdin*) e per el stil literari ciamaa *[[realism magich]]*.

## Över
* *[[La hojarasca]]*, 1954.
* *[[Relato de un náufrago]]*, 1955.
* *[[Un día después del sábado]]*, 1955
* *[[El coronel no tiene quien le escriba]]*, 1961.
* *[[Los funerales de la Mamá Grande]]*, 1962.
* *[[La mala hora]]*, 1962.
* *[[Cent ans de soletat|Cien años de soledad]]*, 1967.
* *[[Monólogo de Isabel viendo llover en Macondo]]*, 1968.
* *[[Relato de un náufrago]]*, 1970.
* *[[La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada]]*, 1972.
* *[[Cuando era feliz e indocumentado]]*, 1973.
* *[[Chile, el golpe y los gringos]]*, 1974.
* *[[Ojos de perro azul]]*, 1974.
* *[[El otoño del patriarca]]*, 1975.
* *[[Todos los cuentos]] (1947-1972)*, 1976.
* *[[Crónica de una muerte anunciada]]*, 1981.
* *[[Textos costeños]]*, 1981.
* *[[Viva Sandino]]*, 1982.
* *[[El olor de la guayaba]]*, 1982.
* *[[El secuestro]]*, 1982.
* *[[El asalto: el operativo con el que el FSLN se lanzó al mundo]]*, 1983.
* *[[Erendira]]*, 1983.
* *[[Diatriba de amor contra un hombre sentado]]*, 1984
* *[[El amor en los tiempos del cólera]]*, 1985
* *[[Las Aventuras de Miguel Littín Clandestino en Chile]]*, 1986
* *[[El general en su laberinto]]*, 1989.
* *[[Doce cuentos peregrinos]]*, 1992.
* *[[Del amor y otros demonios]]*, 1994.
* *[[Noticia de un secuestro]]*, 1996.
* *Obra periodística 1: [[Textos costeños]] (1948-1952)*
* *Obra periodística 2: [[Entre cachacos]] (1954-1955)*
* *Obra periodística 3: [[De Europa y América]] (1955-1960)*
* *Obra periodística 4: [[Por la libre]] (1974-1995)*
* *Obra periodística 5: [[Notas de prensa]] (1980-1984)*
* *[[Vivir para contarla]]*, 2002.
* *[[Memoria de mis putas tristes]]*, 2004.
Federico García Lorca

El **Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca** (5 de giügn del 1898-19 d'agust del 1936) a l'è staa un scritur, suratüt pueta e autur de teater, e anca pitur, pianista e cumpusidur spagnöö. A l'è mort in de la Guera Civila Spagnöla in del 1936, a 38 agn. El Lorca l'è prubabilment vün di tanc "desaparecidos", cupaa di Naziunalista spagnö in di dí prima del s'ciop de la Guera. In del 2008, un giüdes ispagnö l'ha dervii un investigaziun in de la sua mort. Hann perfinn pruà a vardà in d'un fupun arent ad Alfacar, ma pürtrop, anca li, gh'hann truaa negot.

## Över

### Puesia
* *Impresiones y paisajes* (1918)
* *Libro de poemas* (1921)
* *Oda a Salvador Dalí* (1926)
* *[[Romancero gitano]]* (1928)
* *[[Poeta en Nueva York]]* (1930)
* *Poema del cante jondo* (1931)
* *Llanto por Ignacio Sánchez Mejías* (1935)
* *Diván del Tamarit* (1936)
* *Sonetos del amor oscuro* (1936)

### Teater
* *[[Mariana Pineda]]* (1927)
* *La zapatera prodigiosa* (1930)
* *Retablillo de Don Cristóbal*
* *El público* (1930)
* *Así que pasen cinco años* (1930)
* *Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín* (1933)
* *[[Bodas de sangre]]* (1933)
* *[[Yerma]]* (1934)
* *Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores*
* *[[La casa de Bernarda Alba]]* (1936)
* *Comedia sin título* (1936).

## Citaziun Unurari
* I Clash parlen del Lorca in de la sua cansun Spanish Bombs (*Bomb ispagnö*): "Oh please leave the Ventana open, *Federico Lorca* is dead and gone, bullet holes in the cemetery walls, the black cars of the guardia civil". (John Graham Mellor, mej cugnussüü cunt el nom de Joe Strummer l'eva dii int una vegia intravista che la canzun "Spanish Bombs" cunt la citaziun del Lorca l'è la sua canzun preferida di Clash).
Deserto di Accona

Ol **dezèrt de Acona** (deserto di Accona in italià) l'è 'n Toscàna, l' se tróa 'n pruìnsa de Siéna, in del teritòre del cümü de Asciano e l'è pròpe in del cör di Crete Senesi.

Dezà che 'n chèsto pòst i vé zó méno de 600 mm de aqua a l'àn l'è stài clasificàt tra i pòscc "semi aridi" dal Peveril Meigs che l'è stacc incaricàt da l'Unesco de dizegnà öna càrta omo - climàtega di dezèrcc del mónt.

Con isé póca aqua l'è düra coltìà ach i ölìe e l'öa, de piante e de èrbe i n'à crès pròpe póche e 'l pòst l' gh'à ün aspèt lünàr. In del dezèrt de Acona de sólet i è coltiàcc ol formét e 'l girasùl, adóma grasie a l'aqua ciapàda de fò del dezèrt.

Ol dezèrt de Accona l'è isé ciamàt 'nfina dal medioéf e l' se l' vèt in del famùs afrèsch del Ambrogio Lorenzetti dal tìtol de *Allegoria ed Effetti del Buono e del Cattivo Governo* cioè "alegorìa e rizültàcc del bù e del catìf goèrno".

A mesdé del dezèrt la se tróa l'Abasia de Monte Oliveto Maggiore, nasìda cóme éremo.
Lengua cruata

El **cruat** (nom nativ: *hrvatski jezik*) l'è una lengua slava muderna. El cruat l'è efetivament una lengua slava, perchè i sò parlant despess i parlen anca lenguv regiunal e le duperen dumà per parlà cunt i gent furest. El Cruat l'è lengua ufizial de la Cruazia, de la Bosnia-Erzegovina e del Muntenegher. I sò dialet despess hin influenzaa dai vari lenguv regiunal e lucal parlaa in 'sti teritori chì.

 


Image:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Image:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Image:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Image:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Image:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Image:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Image:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Image:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Image:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Image:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Image:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Image:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Image:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Image:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Image:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Image:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Image:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Image:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Image:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Image:Latin alphabet Njnj.png|(**enj**)
Image:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Image:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Image:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Image:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Image:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Image:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Image:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Image:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Image:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Image:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Image:Latin alphabet i+e.svg|(*i(j)e*)
Image:Latin alphabet r+r.svg|(*ŕ*)


## El ''Pader noster'' in Cruat

* L''''cruat''' Institute  
* L''''cruat'''Academy
Lista di re de Scòzia

El regn de Scòzia l'è nassuu de l'union di territòri di Pitt e di Scòtt. Formalment, el regn a l'esist anmò al d'incoeu, anca se l'è taccaa a la coròna inglesa in del Regn Unii de Gran Bretagna e Irlanda del Nòrd a partì de l'Act of Union del 1707. De quell moment, la numerazion di **re scozzes** l'è l'istessa de quella di re ingles.
## Dinastia di [[Alpin]]
* Kenneth I 843-858
* Donald I 858-862
* Costantin I 862-877
* Aedh 877-878
* Eochaid 878-889
* Giric 878-889
* Donald II 889-900
* Costantin II 900-943
* Malcolm I 943-954
* Indulf 954-962
* Dubh 962-966
* Cuilén 966-971
* Kenneth II 971-?973
* Amlaib ?973-977
* Kenneth II 977-995
* Costantin III 995-997
* Kenneth III 997-1005
* Malcolm II 1005-1034

## Dinastia di [[Dunkeld]]
* Duncan I 1034-1040

## Dinastia di [[Moray]]
* Macbeth 1040-1057
* Lulach 1057-1058

## Dinastia di Dunkeld
* Malcolm III 1058-1093
* Donald III 1093-1094
* Duncan II 1094
* Donald III 1094-1097
* Edgar 1097-1107
* Lissander I 1107-1124
* David I 1124-1153
* Malcolm IV 1153-1165
* Ghielm I 1165-1214
* Lissander II 1214-1249
* Lissander III 1249-1286
* Margherita
* *Interregnum* 1286-1292

## Dinastia di [[Balliol]]
* Giovann 1292-1296
* *Interregnum* 1296-1306

## Dinastia di [[Bruce]]
* Robert I 1306-1329
* David II 1329-1371

## Dinastia di [[Stuart]]
* Robert II 1371-1390
* David III 1390-1406
* Giacom I 1406-1437
* Giacom II 1437-1460
* Giacom III 1460-1488
* Giacom IV 1488-1513
* Giacom V 1513-1542
* Maria I 1542-1567
* Giacom VI 1567-1625
* Carlo I 1625-1649
* *Repubbliga* 1649-1659
* Carlo II 1659-1685
* Giacom VII 1685-1689
* Maria II 1689-1694
* Ghielm II 1689-1702
* Anna 1702-1707
* *Act of Union* 1707-...

## Vos correlaa
* Lista di re d'Inghilterra
* Scòzia
* Inghilterra
* Regn de Scòzia
* Act of Union
* Regn Unii
Emmental (circol aministrativ)

El **Circol aministratif del Emmental** (en todèsch: *Verwaltungskreis Emmental*; en fransés: *Arrondissement administratif de l'Emmental*) l'è giü dei dés cìrcoi aministratìf, custitüìcc el prim de zenér del 2010, del Canton Berna, en Svìsera. La popolasiù del cìrcol l'è de  (dato del ) e 'n magiurànsa de lèngua todèsca.

Ensèma al cìrcol aministratìf de Oberaargau el fùrma la regiù aministratìva del Emmental-Oberaargau e l'è furmàt dei 42 cümü elencàcc endèla tabèla ché sóta:





## Riferimèncc
Lido de Jesolo

Ol **Lido de Jesolo** l'è la part söl mar del cümü de Jesolo che la cór da la boca del Piave a matina 'nfina a la boca del Sile a sìra.

I è 14 Km de spiàge de sàbia zàlda con a i spale öna lónga filéna de albèrgh, de rèsidens e de campègi, de segónde cà e de negòse, che i se mès-cia 'mpó a i Pì de mar adóma di bande del Piave e l'è per chèsto che chèsto tòch del Lido de Jesolo l'è ciamàt la *Pineta*.

Ol Lido l'è egnìt sö quàze töt in de la segónda metà del '900, ach se zamò prima de la segónda guèra mondiàl l'éra zamò öna stasiù de mar.

L'aqua del mar l'è bàsa e s'tóca per ü bèl tòch se s'và 'n là 'n del mar; pròpe per chèsto s'pöl incórses bé del'éfèt de la maréa che pórta 'nàcc e 'ndré l' mar d'ü bèl tòch, ma ach l'altèsa de la maréa, che l'è de 80/90 ghèi, mia póch per ol Mar Mediteràneo, la permèt de 'ncórses sènsa fadìga del mar che l' se spòsta.
San Sir

## Sancc

* San Sir, Sant de Pavia;
* San Sir, Sant e èscof de Zèna;

## Paìs

* San Sir, cümü de la Pruìnsa de Còm; 
* Burgh San Sir, cümü de la Pruìnsa de Pavia;
*San Sir, quartér de Milà.

## Óter laùr

* San Sir, ol stadio de fùbal de Milà.
Seeland (region aministrativa)

La **regiù aministratìva del Seeland** (en todèsch: *Verwaltungsregion Seeland*), l'è giöna de le sich regiù aministratìve del Canton Berna, custitüìde al prim de zenér del 2010.

La comprènt 65 cümü, distribüìcc en du cìrcoi aministratif (Verwaltugskreise):
Aegerten

**Aegerten** a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.1 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Aegerten al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Studen, Jens, Port, Brügg, Schwadernau.

## Storia
Aegerten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1225 col nom de *villa Egerdon*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Ligam de fö
* 
* Official statistics for Swiss municipalities 

## Riferiment
Biel/Bienne

**Biel/Bienne** a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.20 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Biel/Bienne al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brügg, Ipsach, Evilard, Nidau, Orpund, Orvin, Pieterlen, Port, Safnern, Twann-Tüscherz, Vauffelin.

## Galeria de foto

File:Swiss-bienne-city-1.JPG|el Lagh de Biel
File:Parc municipal2005.JPG|El parco de la cità
File:CH Biel Schüss.JPG|el fiümm Suze
File:CH Biel Altstadt-8.JPG
File:Biel.jpg|Place du Ring
File:CH Biel Altstadt-2.JPG
File:CH Biel Altstadt-6.jpg
File:Picswiss BE-98-55 Biel Bienne- Funiculaire nach Magglingen (Macolin).jpg|la funicular de Magglingen


## References


## Ligam de fö

* Sit ufizial de Biel/Bienne
* Tourism Biel Seeland
* 
* Biel International Chess Festival 
* Federation of the Swiss Watch Industry FH
* Chamber of economy Biel-Seeland
Evilard

**Evilard** (en todèsch **Leubringen**) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland. La popolazion l'è de magioranza linguistega todèsca (60%) ma con una minuranza franséza importanta (35%). La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.70 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Evilard al se tröva a una altitüden de 697 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Lamboing, Orvin, Twann-Tüscherz.

## Evoluzion de la popolazion



## Ligam de föra

* 
*  Eidgenössische Hochschule für Sport Magglingen 

## Riferiment
Aarberg

**Aarberg** a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.93 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Aarberg al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Kappelen, Lyss, Radelfingen, Seedorf.

L'evoluzion de la popolazion de Aarberg l'è mostrada in de la table chi sotta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial 
* de: Schloss Aarberg
* 
* Aarberg Tourism (limited English Content)
Bern (distret)

El **distret de Berna**, l'ìa 'na diviziù aministratìva (Amtsbezirk) del Canton Berna (Svìsera), en vigùr enfìna al 31 de dezèmber del 2009.

I cümü del distrèt a pàrter del prim de zenér del 2010 i è cunflüìcc endèl cìrcol aministratìf (Verwaltungskreis) de Berna-Mittelland, endèla regiù aministratìva (Verwaltungsregion) del Oberland Bernes.
Canton Apenzel de Föra

El **Canton Apenzel de Föra** (en todèsch: *Appenzell Ausserrhoden*; en fransés: *Appenzell Rhodes-Extérieures*; en romàncio: *Appenzell dador*; en italià: *Appenzello Esterno*; en alemà: *Appezäll Osserrhode*) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera, l'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Dét. 

La popolasiù del cantù l'è de  abitàncc (dàto del ) 'n magiurànsa de religiù cristiàna protestànta e de lèngua todèsca.

I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Dét per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt e 'nvéce l'Apenzel de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich.

La séde del goèrno del cantù l'è a Herisau e l'autorità giüdisiària l'è a Trogen.

## Südiviziù aministratìva
L'ìa cunsideràt en *[[mez canton|mès cantù]]* (*halbkanton*, *semicantone*) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr. 

Enfìna al 1995 l'ìa dividìt en tré distrècc: *Hinterland*, *Mittelland* e *Vorderland*. Al dé d'encö i però la sudiviziù 'n distrècc l'è stàda abulìda. 

Al momènt el Canton Apenzel de Föra l'è spartìt endèi 20 cümü (*Einwohnergemeinden*) elencàcc ché sota:
Trogen (AR)

**Trogen** a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.01 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Trogen al se tröva a una altitüden de 903 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altstätten (SG), Bühler, Gais, Oberegg (AI), Rehetobel, Speicher, Wald.

L'è séde de l'autorità giüdisiaria del Canton.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official Page 
* 
* Pestalozzi Children Foundation
Trebbia

El **Trebbia** (anca al femminil; inscì anca in Italian) l'è on fiumm de l'Italia del nòrd longh 115 km, affluent de dritta del Pò. El traversa i provincc de Genova e de Piasenza e 'l marca per on tratt brev el confin tra Emilia-Romagna e Lombardia arent ai comun de Brall de Pregoeula e de Cort (Provincia de Pavia). L'è 'l fiumm de l'Emilia-Romagna con la portada media maggior (40 m³/s).
## El percors
El fiumm el nass in Liguria ai pendis del Mont Prelà (1406 m) e dòpo vess passaa in de l'Appennin ligur (indè che 'l ciappa i aqui del riaa Terenzon), el va dent a la Provincia de Piasenza. El mantegn semper on andament puttòst tortuos. El passa arent al Mont Lesima, indè che 'l ciappa el riaa Burech e l'Avet, che l'è 'l sò affluent pussee important. De fatt l'avè trovaa l'Avet in del sò percors ghe dà el dobbi de la portada che 'l gh'eva fina a quell moment chì. Dòpo vess passaa per ona quai frazion de Cort, el ciappa i aqui del Carlon e del riaa Bòbbi (che 'l ven giò del Mont Penes). A 'sto pont el fiumm el toeu on andament Nòrd-Est e 'l finiss in de la Pianura Padana. El Trebbia el finiss in del Pò pròppi arent a Piasenza.

In del sò percors, el fiumm el traversa i comun de Montebruno, Fontanigorda, Rovegno, Gorreto, Otton, Zerb, Cerignal, Cort, Bòbbi, Cor, Trav, Rivergar, Gragnan e Piasenza.
## Vos correlaa
* Val Trebbia
* Pò
* Avet
Canton Apenzel de Dent

El **Canton Apenzel de Dét** (en todèsch: *Appenzell Innerrhoden*; en fransés: *Appenzell Rhodes-Intérieures*; en romàncio: *Appenzell dadens*) l'è giü dei vintisés cantù de la Svizzera. L'è 'l méno pupulùs de töcc e 'l segónt piö picinì come superfìce. L'è sitüàt endèla part nord-orientàla del paés. El cunfìna coi cantù de San Gal e Apenzel de Föra. 

La popolasiù del cantù l'è de  abitàncc (dàto del ) 'n magiurànsa de religiù cristiàna catòlica e de lèngua todèsca.

I teretóre de chèsto cantù i s'è ünìcc a la Confederasiù Svìsera endèl 1513 e zamò 'ndèl 1597 'l s'è dividìt del Apenzel de Föra per quistiù religiùze: l'Apenzèl de Dét l'è 'n magiurànsa catòlich e 'nvéce l'Apenzel de Föra l'è 'n magiurànsa protestànt.

La capitàl del cantù l'è la citadìna de Appenzell.

## Südiviziù aministratìva
L'ìa cunsideràt en *[[mez canton|mès cantù]]* (*halbkanton*, *semicantone*) ma adès chèsta denominasiù l'è mìa piö 'n vigùr. 

L'unità aministratìva piö pesèna del cantù l'è 'l distrèt e mìa 'l cümü, e al momènt el Canton Apenzel de Dét l'è spartìt endèi 6 distrècc (*Bezirk*) elencàcc ché sota:

*Appenzell
*Gonten
*Oberegg
*Rüte
*Schlatt-Haslen
*Schwende
Nur

El **Nur** (*Nure* in Italian) a l'è on fiumm de l'Emilia-Romagna che 'l scorr quas completament in de la Provincia de Piasenza, a part 1200 meter in de la Provincia de Lòd (Lombardia).
El Nur el nass in de l'Appennin Ligur, in del grupp del Mont Maggiorasca. Dòpo on percors de circa 75 chilòmeter (che 'l passa anca in de la vall omònima, el finiss in del Pò in del comun de Caors, pussee precisament in de la frazion de Roncaroeu.

I comun traversaa a hinn El Ferree, I Farin, Bettola, El Pont de l'Òli, Vigolzon, San Giòrg, Podinzan, Pontnur, Piasenza, Casei Land (LO) e Caors.
El Nur el gh'ha vari affluent, che però hinn riaa de pòcca importanza 'me la Lardana.
## Vos correlaa
* Appennin ligur
* Val Nur
* Pò
* Pianura Padana
* Piasenza
* Provincia de Piasenza
Teresina (Brazìl)

**Teresina** l’è öna sità del nòrt del Brazìl che la se tröa sö i rìe del fiöm Rio Parnaiba, l’è la capitàl del Istàt de Pauaì e l’è colegàda al pòrt de Parnaìba söl Atlàntech da canài e ferovìe.
 
## Stòria e nòm de la sità
La sità l’è nasìda in del 1851 col nòm de *Villa Nova do Poty*, ma zamò l’an dòpo in del 1852 i gh’à cambiàt nòm in Teresina, in onùr de l’imperatrìce Teresa Cristina, moér del Imperadùr del Brazìl don Pedro II.
Teresina

* Teresina l'è ü nòm de dòna, ol diminutìf de Teresa.
* Teresina, l'è öna sità del Brazìl.
* Teresina o Telesina l'è ü zóch de carte de la famèa del poker.
Appenzell (distret)

**Appenzell** a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 16.9 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Appenzell al se tröva a una altitüden de 780 meter sura al livel del mar e l'è furmaa de una aprt de la citaa de Appenzell, e dei center abitaa de Rinkenbach, Kau e Meistersrüte.

In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün

## Storia
El distret l'è stat furmaa ufizialment in del 1872 de l'union de le "rhodes" de *Lehn* e *Rinkenbach*.

## Referiment

*

## Ligam de föra
*Appenzell Tourism 
*Appenzell
Lagh d'Ider

El **Lagh d'Ider** (*Lago d'Idro* o *Eridio* in Italian; *Lacus Eridius* in Latin) l'è on lagh de origin glacial che 'l se troeuva tra la Lombardia (Provincia de Bressa) e 'l Trentin.
L'è situaa a 386 meter sora el nivell del mar e 'l ciappa i aqui del fiumm Ces (che pòcch prima l'ha vist rivà 'me affluent el riaa Caffer). On alter immissari del lagh a l'è 'l Re de Anf. El gh'ha ona superfis de 10,9 km² e 'l riva a la profondità de 122 meter. L'è on lagh che 'l gh'ha di problema de inquinament.

## Comun del Lagh
* Lombardia: Anf, Bagolin (frazion de Pont del Caffer), Ider.
* Trentin: Bondon.

## Alter progett
Gonten

**Gonten** a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 24.7 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Gonten al se tröva a una altitüden de 902 meter sura al livel del mar.

In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün

## El nom
Inturen al 1200 el paes l'eva ciamaa *Gumbton*, e chèsto nom el faa riferimènt a una pocia de àiva con tacàt una torbiera.

## Storia
El distret de Gonten l'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 con l'union de *Gonten* con le "rhodes" de *Stechlenegg* e *Rinkenbach*

## Riferiment


## Ligam de fö
* Appenzell Tourism 
*
Oberegg (distret)

**Oberegg** a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 14.7 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

Oberegg al se tröva a una altitüden de 870 meter sura al livel del mar e 'l furma una exclave del Canton Apenzel de Dent gia che l'è circundaa dei canton Apenzel de Föra e San Gal

In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial (German)
* Appenzell Tourism 
*
Val de Sol

La **Val de Sol** (*Val di Sole* in Italian; *Val de Sól* in Solander; *Sultzberg* o *Sonnertal* in Todesch) l'è ona vall del Trentin nòrd-occidental, situada longh el cors alt del fiumm Noce.

El nòmm de la vall el gh'entra nagòtt cont el Sô, ma con l'antiga dea celtiga di aqui *Sulis*, che i Roman aveven identificaa con la Minerva. De fatt in de la vall a gh'è vari pòst indè che se troeuven di stabiliment termai, come Peio e Rabbi.
El capploeugh de la vall a l'è Malè. La val la confina a òvest con la Lombardia (provincc de Sondri e de Bressa), a est con la Val de Non, a sud con la Val Rendena, a nòrd con l'Ades Alt. In de la vall se troeuven i grupp de montagn de l'Adamell e de l'Ortles.
## I comun de la vall
In de la vall se troeuven i comun de:
*Cavizzana (*Chjavizana*)
*Caldes (*Chjaudes*)
*Terzolas (*Tergiolas*)
*Malè (*Malé*)
*Rabbi (*Rabi*)
*Croviana (*Crovianå*)
*Monclassico (*Monclassech*)
*Dimaro (*Dimar*)
*Comezzadura (*Comezadurå*)
*Mezzana (*Mezanå*)
*Pellizzano (*Plician*)
*Ossana (*Ossanå*)
*Peio (*Péj*)
*Vermiglio (*Verméj*)
## La lengua

La parlada local de la Val de Sol la se ciama *Solander*, che di lenguista disen che la faga part di dialett ladin. De fatt la maggior part di parlad de la val la gh'ha tanti influenz ladinn, soratutt in de la val de Rabbi e in quella de Peio, menter i paes de Pellizzano e Ossana gh'hann di influss del Lombard alpin (i frazion de Pellizzano però hinn famos per on dialett ladin molto conservativ). El Solander l'è molto simel anca al vesin Nònes. Ovviament però la lengua pussee parlada in de la vall a l'è l'Italian.

## Ligam da la red
*Sit de l'Azienda de Türism Val de Sol

## Vos correlaa
* Solander
* Val de Non
* Nònes
* Trentin
Amen

* Àmen, paròla ebràica dovràda a la fì di preghiére.
* Amén, cümü de la Pruìnsa de Nuàra.
Lagh del Segrin

El **Lagh del Segrin** (pronunciaa anca [sa'griŋ] o [sa'greŋ]; *Lago del Segrino* in Italian) a l'è on lagh lombard piscinin e de origin glacial situaa in de la Brianza comasca, tra i comun de Canz, Longon ed Eupili.
L'è famos per la soa posizion tranquilla e la qualità di sò aqui, ròbb che hann ispiraa ona mòtta de scrittor in del Vòttcent.

## Caratteristigh fisigh e geològigh
El lagh el gh'ha ona forma slongada in direzion nòrd-sud, ona longhezza de circa 1800 meter e ona larghezza de on massim de 400 meter vers la part meridional. L'è limitaa a est di mont Pesora e Cornizzoeu e a òvest del mont Sciòscia.
El lagh l'è nassuu de ona morena glacial e 'l gh'ha nissun emissari.
Lech

* **[[Lecch|Lech]]**, citaa de la Lombardìa;
* **[[Lech (AT-8)|Lech]]**, cumün del Vorarlberg.
* **[[Lech (fiüm)|Lech]]**, fiüm che 'l cunflüiss in del Danübi.
* **[[Lech (Svizzera)|Lech]]**, frassiun del cumün de Onsernon, Svissera.
Rüte

**Rüte** a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 40.9 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Rüte al se tröva a una altitüden de 799 meter sura al livel del mar. L'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 e de alura al gh'ha minga pü avüü mudificazion rilevant del so teritori.

El distret de Rüte el cunfina al Nord con el distret de Appenzell e col cumün de Gais (AR), a est coi cumün de Eichberg (SG), Oberriet (SG) e Altstätten (SG), a sud col cumün de Sennwald (SG) e Wildhaus-Alt St. Johann (SG), a ovest col distret de Schwende.

Del distret fa part anca i center abitaa de Brülisau, Eggerstanden, Hirschberg, Obere Steinegg e Steinegg.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Appenzell Tourism
Schlatt-Haslen

**Schlatt-Haslen** a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 17.9 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El distret de Schlatt-Haslen al se tröva a una altitüden de 740 meter sura al livel del mar. L'è sitüaa in de la part pü setentriunal del canton. El cunfina a nord col cumün de Teufen (AR), a est con Bühler (AR) e Gais (AR), a sud coi distret de Appenzell e Gonten, e a ovest coi cumün de Hundwil (AR) e Stein (AR).

L'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 de l'union de la *rhode* de *Schlatt* col center abitaa de *Haslen*

In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa püssee pissena l'è 'l distret, quest el vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün

## Riferiment


## Ligam de föra
* Appenzell Tourism