open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tavo Burat

**Tavo Burat** (a l'anagraf taliana *Gustavo Buratti Zanchi*, Stezà (Berghem), 22 Magg 1932 - Biela, 18 Dicember 2009) l'è stat un giurnalista, pueta e maester de scöla piemuntes, che l'ha militaa per la difesa di lenguv minuritari e di popul minaciaa.

## Al so laurà
Tavo Burat l'ha lauraa cume maester e püblicista, ma l'è semper staa part de la militanza pulitega sia denter che föra dai partid. L'è staa segretari per l'Italia de l’assuciazion internazional per la difesa di lenguv e di cultür minaciaa (dal 1964), e l'ha fat tant laurà per la rivendicazion di dirit linguistegh di popul d'Italia, suratüt per quel piemuntes e franco-pruvenzal, anca travers la so culaburazion cun la *Compagnìa dij Brandé* per la difesa de la maderlengua piemuntesa.

## Pueta
El Tavo Burat a l'è staa un impurtant pueta in lengua piemuntesa e anca in lengua ucitana. In di agn l'aveva püblegaa di plachet che hinn staa miss insema in del 2008 *[[Poesìe]]* per la Cà 'd studi piemunteis.

## La vita pulitega

* Dirigent regiunal del Psi (1975-1984)
* Cunsilier cumünal de Biela (1956-1994)
* Assessur de la Cumünità muntana *Bassa Valle Cervo* (1970-1993)
* Rapresentant del grüp di *Verdi* int la cumission per la revision del *Statuto della Regione Piemonte* (1997-1998)
* Cunsilier nazional de la *Federazione dei Verdi* (2000-2009).
* Curdinadur del Center de stüdi *dolciniani* (1974-2009).
* Fundadur del *Consiglio federativo della Resistenza* de Biella.
* Diretur de l'"Alp" (1974-2009)

### La difesa di minuranz linguistegh
Al Tavo Burat l'è stat vön di fundadur de:
* *L'Escolo dòu Po* (la scöla del Po) a Crissö (1961), per la lengua e la minoranza pruvenzala.
* La *Cà dë Studi Piemontèis* (Türin, 1969), per al stüdi de la lengua e leteradüra piemuntesa.

## L'atività de giurnalista e ricercadur
L'ha culaburaa cun *l’impegno*, la *Cà de Studi Piemonteis*, la *Rivista Biellese*, *Riforma della scuola*, e *L’Alpe* (Grenoble).

## I so över
### In Italian

* *Diritto pubblico nel Cantone dei Grigioni* (1957)
* *La situazione giuridica delle minoranze linguistiche in Italia*, in *I diritti delle minoranze etnico-linguistiche* (1974)
* *In difesa degli altri*, in U. Bernardi, *Le mille culture, Comunità locali e partecipazione politica* (1976)
* *Decolonizzare le Alpi*, in *Prospettive dell’arco alpino* (1981)
* *Carlo Antonio Gastaldi. Un operaio biellese brigante dei Borboni* (1989)
* *Federalismo e autonomie. Comunità e bioregioni* (1997)
* *Fra Dolcino e gli Apostolici tra eresia, rivolta e roghi* (2000)
* *L'anarchia cristiana di Fra Dolcino e Margherita* (2002)
* *Eretici dimenticati. Dal Medioevo alla modernità* (2004)
* *Banditi e ribelli dimenticati. Storie di irriducibili al futuro che viene* (2006)

L'à pò scriìt tace artìcoi de stòria sura i problémi lenguìstech di minorànse.

### In Piemuntés

* *Finagi* (Ca dë studi piemontèis, 1979)
* *Lassomse nen tajé la lenga*, (ALP, 2005)
* *Poesìe*, (Ca dë studi piemontèis, 2008)

## Nòti
Re

**Re** (dal latin: *rex*, ma etimulugicament reculegabil al sanscrit *raja*) l'è la parola druvada in lumbard e olter lenguv rumanz (presempi al talian e al furlan) per indicà un titul nubiliar del suvran mas'c. Al curispundent feminil l'è regina, anca se in certi cas ben rar gh'è staa di donn che i henn staa curunaa cun al titul de re, cume presempi Edviga de la Pulonia.
Olter derivaa del latin *rex* i henn druvaa int olter lenguv rumanz: (franzes: *roi*, spagnöl: *rey*, purtughes, catalan e ucitan: *rei*).

Int la gerarchia di titul nubiliar, in certi cas quel de re al pö vess suta dumà a quel d'imperadur, e di völt anca so suburdinaa. Tant munarchij de l'Europa i gh'han la so urigen int l'investidüra da part de l'imperadur int al periud de l'età de mezz, anca se de suvent l'era dumà di furmalità.
Novej

**Novej** (*Noviglio* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant.
Novili la se troeuva a sud de Milan, in direzion de la Provincia de Pavia.
El paes el cunta vari frazion, ciamaa Santa Corinna, Conigh, Cassina Conagh, Cassina Tavernasch, Mairan, Copiagh e Tainaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Novej l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Zèner

*Zèner, l’è ü lièl de la clasificasiù di vivèncc che l’è sóta la famèa e sura la spéce.
*Zèner, l'è öna distinsiù tra 'l concèt de maschìl e de femìnil in de la società, in de la stòria, in de la cültüra.
*Zèner, l'è öna manéra de clasificà i elemèncc de la geometréa.
*Zèner, l'è öna categurìa che l’è bazàda sö la inflesiù de serte categurie lessical.
*Zèner, l'è l'idéa 'n generàl o l'insèma de piö spéce.
*Zèner l'è öna manéra de clasificà i òpere d'art a partì da i caraterìsteghe e dal contenüt de chèste.
Pantijaa

**Pantijaa** o **Pantejaa** (nom ufizial in italian: *Pantigliate*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Pantigliaa la se troeuva a est de Milan, in direzion de la Provincia de Lòd.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Pantigliaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Peschera (MI)

**Peschera** (nom ofizial in italian: *Peschiera Borromeo*, ciamada anca **Peschera Borromee** per analogia) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Peschera la se troeuva al confin oriental de Milan. Peschiera la gh'ha vari frazion: Bellaria, Bellingera, Bettola, Canz, Linaa, Mezzaa, Mirazzan, San Boeuv e Zel Foramagn.

## El territòri
El sò territòri, anca se l'entra in bòna part drent al Parch Agricol Sud Milan, de on quaj desenni el gh'ha pu ona vocazion agricola. De fatt ghe s'è sviluppaa on center residenzial important e cont ona connotazion produttiva fòrta.

Del pont de vista ambiental l'è important assee 'l Parch Natural del Carengion, in origin reserva de cascia di cont Borromee e adess òasi WWF. 

La frazion de Linaa la da 'l nòmm a l'aeropòrt de Milan-Linaa, che 'l se troeuva sparsa longh in di territòri comunai de Peschera, Segraa e Milan.

Semper a Peschera se troeuva anca l'Idroscalo, che l'ha ajuttaa el comun a conservà, almanch a differenza de alter paes de l'hinterland milanes, ona quaj area verd.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Peschera l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Stòria
Duranta el Medioev la zòna de Peschera l'era important per el commerz de la saa che la vegniva su del Lamber e de lì l'andava a Milan.

Se sa minga tant de la nassida de Peschiera, ma on temp l'era ricca de canai e laghett: de chì el sò nòmm. In sul sò territòri eren present vari cassinn, compagn de Mirazzan, Biassan, Longhignara, Bettola e San Bòvi.

La frazion pussee antiga l'è quella de Mirazzan, indove 'l se troeuva el Castell Borromee, prima monastee e poeu residenza estiva di cont Borromee.

Quand che 'l territòri milanes l'era dividuu in tanti piev, Peschiera l'appartegniva a la Piev de Mezzaa. Ironicament, con l'età napoleòniga l'è stada pròppi Mezzaa a vess taccada a Peschiera, insemma ai comun de Cassignaniga, Foramagn, Pantigliaa e Zel. Tucc quij center hann trovaa l'autonomia con la nassida del Regn Lombard-Venet. 

In del 1933 gh'è stada l'union tra 'l comun e quell de Linaa (cont i frazion de Mezzaa e Zelforamagn).

Dòpo la Segonda Guerra Mondial, Peschiera (che del 1863 la se ciamava offizialment anca *Borromeee*) la s'è sviluppada fina a diventà quella che l'è al dì d'incoeu. In del 1988 l'ha ricevuu el titol de città.

## Personagg legaa a Peschiera
*Bruno Lauzi (Asmara, 8 agost 1937 - Peschiera, 24 ottober 2006), cantant e poeta.
*Flavio Oreglio (Peschiera, 26 agost 1958), còmich e scrittor.

## Vos correlaa
*Mezzaa
*Linaa
*Borromee
*Aeropòrt Milan-Linaa
*Idroscalo
Pessan

**Pessan** (*Pessano*) l'è ona frazion del comun milanes de Pessan con Bornagh, situaa a nord-est del capploeugh.
Fina al 1870 l'era on comun autonom, che al temp di piev milanes el faseva part de la Piev de Gorgonzoeula.
## Vos correlaa
* Pessan con Bornagh
* Bornagh
Giurnalista

Un **giurnalista** a l'è vün che'l scriv articul, repurtage, edituriaj, nutizi,... per mezz de cumünicaziun 'me i giurnai, agenzij de stampa, radio, internet e televisiun.
Pioltell

**Pioltell** (*Pioltello*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Pioltell la se troeuva a 15 km a est de Milan e la gh'ha quatter frazion: Limed, Rugacesi, San Felis e Seggian.  
A Pioltell la gh'è ona presenza granda de immigraa de l'Italia meridional e de persònn che vegnen foeura de l'Italia: al dì d'incoeu quij chì rappresenten el 10% de la popolazion total del comun.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Pioltell l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Òvera (MI)

**Òvera** (*Opera*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. Òvera l'è situada a sud-est de Milan, cont el qual la confina, e la gh'ha ona frazion, ciamada Noverasch. A Òvera se troeuva anca ona preson.

## Stòria

La font stòrica pussee antica che la testimònia l'esisenza de on sitt ciamaa *Òvera* l'è del 1280 e l'è dovuda al Goffred de Busser, che 'l regòrda, in del sò Liber Notitiæ Sanctorum Mediolani, *in plebe Locate, in Mirasolum, ecclesia S. Mariae [...]  in plebe Locate... Loco *'Ovari*', ecclesia S. Petri*. L'istess topònim latin de *Overa* el se troeuva anca in del nòmm de la vesina frazion Noverasch, cont el toeu via el suffiss *-sch* (tipich de center d'origin preromana) e on prefiss *in-* de l'espression "IN-OVERA-SCO".

Giamò a partì del Medioev Alt (per esempi in di capitolari del Carl Magn) la paròla *Opera* la gh'eva el significaa giuridich de *Fabbrica*: donca l'espression "Overa S. Petri* doprada del Goffred de Busser la pò vorè dì *fabbrica de on monastee de San Peder*, del qual però gh'è minga i document. A bon cunt, el dì de festa a Òvera l'è pròppi el 29 giugn, var a dì [[San Peder]] e [[San Paol|Paol]].

Tanto Òvera che [[Mirasol]] eren loeugh de la *Plebe Locate'', incoeu Piev. De la piev, center religios e amministrativ, se conoss ona documentazion giamò ai temp di Franch.

Oltra a Òvera e a Mirasol, al temp del Goffred de Busser, i center de la piev eren Locaa, Mulazzan, Fizzonasch, Quint, Rozzan, Santa Maria a la Fontana, Torrigg, Vigentin e i dò cassinn de Boted e Selvanesch. Tucc quij center chì gh'aveven ona gesa a la qual vegniven i sacerdòtt dipendent de la piev. Donca i abitant de Òvera, che in di secoi passaa eren legaa a Milan, in del XIII secol andaven a Piev per i bisògn de tucc i dì.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Òvera l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Pozz (MI)

**Pozz** (pernonzia local: *[pos]*; in Italian: *Pozzo d'Adda*) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant. 
Pozz la se troeuva a nòrd-est del capploeugh, vers el fiumm Adda.
La gh'ha ona frazion ciamada *Bettola*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Pózz l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Pregnana

**Pregnana** (*Pregnana Milanese*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. Pregnana la se troeuva a òvest de Milan, in de la zòna de Rò.

## Sitt interessant
**Gesa parrochial di sant Peder e Paol**
A l'è stada fada sù in de la segonda guerra mondial, consacrada el 30 Giugn del 1945 dal cardinal de Milan Schuster. A l'è 'na costruzion importanta perchè l'è stada fada sù grazie al impegn di pregnanes che la voeureven davera tant. Gh'hinn denter affresch che cunten la vita de Crist. In del lat dester gh'è l'altar de la Regina Pacis che el fa memoria del bombardament in su la città del 1945.
A pregnaa soratutt in de la campagna gh'hinn anca quei cassinn.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Pregnana l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Roeudin

**Ròden** (*Roeudin* in del dialett del loeugh; *Rodano* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Ròdan el se troeuva a 13 km a est de Milan. El paes el gh'ha vari frazion.

## Stòria
I center abitaa che partegnen al comun d'incoeu eren o sotta a la Piev de Segraa o a quella de Piev de Settara: dòpo vess staa taccaa insema in la Piev de Gorgonzoeula, hinn staa tutt regruppaa in del feud de Melz.
El Galeazz Maria Sfòrza, cont on decrett del 9 genar 1475, l'ha deciduu che tutt i terr de quell feud, conceduu a la Lucia Marlian, chì fudessen liberaa de tucc i legamm de sudditanza de Milan. La division formal del feud l'è vegnuda in del luj del 1533.

Dòpo vari controversi longh i secoi in merit a la division del feud, el comun del Ròdan inscì 'me l'è adess l'è staa faa sù el 21 giugn 1869 cont on Regio Decrett del re Vittòri Emanuel II, che inscì el mudava on decrett del medemm ann in del qual i territòri de Carevass, Ròdan, Briavacca, Segraa e Limit gh'avarissen avuu de vess unii a Pioltell.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Roeudin l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Rosaa

**Rosaa** (*Rosate*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant.
Rosaa la se troeuva a sud-òvest de Milan, in direzion de la Provincia de Pavia.
Rosaa, che l'è stada vun di capploeugh stòrigh de la Burgaria (voeuna di contei milanes al temp di Longobard e di Franch) e 'l center de la piev omònima, la gh'ha ona frazion, Cavolett, e vari cassinn. Inoltra l'è gemellada cont el comun polacch de Tarnowo Podgórne e con quell todesch de Rohrdorf.

## I Cassinn
Cassina Contina, Cassina Malpaga, Cassina Cassinetta, Cassina Villanoeuva, Cassina Micòna, Cassina Melghera, Cassina Mottaroeula, Cassina Trinchera, Cassina Cavolett, Cassina Roeuda, Cassina Crosina, Cassina Mentiron, Cassina Vittòria, Cassina Vallin Ross, Cassina Bertòra, Cassina Gaggianesa, Cassina Longòna, Cassina Arlugh, Cassina Santa Caterina, Cassina de Mezz, Cassina Noeuva, Cassina Confaloniera.

## Vos correlaa
*Burgaria
*Piev de Rosaa

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Rosaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
San Colomban al Lamber

**San Colomban al Lamber**, ò pussee semplicement, **San Colomban** (*San Culumban al Làmbor* in de la parlada lodesana del loeugh; *San Colombano al Lambro* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant.

San Colomban l'è ona exclave de la Città Metropolitana de Milan situada drent a la Provincia de Lòd: el paes el confina cont i comun de Borghett Lodesan, Graffignana, Livraga, Sant'Angiol e Vòri. Inoltra, San Colomban la confina con la Provincia de Pavia (comun de Chignoeu e Miradoeu). L'è exclave perchè, cont on referendum, l'ha scernii de rimanè in la Provincia de Milan quand l'è nassuda quella de Lod.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de San Colomban al Lamber l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:
Mercaa

Un **mercaa** (o anca *marcaa*) l'è un sistema, un istitüzion, o una strutüra travers la qual la gent la pö fà del cumerc, e scambiàss roba o servizzi ecunomegh, furmand inscì part de l'ecunumia. 

I mercaa i pören cambià da vön a l'ólter cume grandezza, pusizion geugrafega, manera de funziunament, e int i gener de roba che i cumercen.
Rozzan

**Rozzan** (*Rozzano*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant.
Rozzan l'è taccaa a Milan, a sud-ovest del centro. A Rozzan, l'Olona la s'incontra cont el Lambrett.
El paes el gh'ha vari frazion de Cassin Scanas (indove 'l gh'è on castell di Viscont), Pont Sest, Quint e Valleambrosia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Rozzan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
San Donaa

* Sant
** San Donaa d'Arezz
** San Donaa Martir
** San Donaa de Mont Vergin
* Paes
** San Donaa (Sicilian: *Santu Donatu*; Italian: *San Donato di Lecce*), comun de la Provincia de Lecc.
** San Donaa (Sicilian: *San Donatu*; Italian: *San Donato di Ninea*), comun de la Provincia de Cosenza.
** San Donaa (Italian: *San Donato Milanese*), comun de la Provincia de Milan.
** San Donaa (Italian: *San Donato di Val Comino*), comun de la Provincia de Frosinon.
** San Donaa (Venezian: *San Donà*; Italian: *San Donà di Piave*), comun de la Provincia de Venezia.
Ùrden (biologìa)

En biologìa, ai fì de la tasonomìa, l**'ùrden** l'è giü dei leèi de clasificasiù scentìfica dei organìsmi vivèncc, tat de la zoologìa, come de la botànica.

Endel'organizasiù sistémica, l'ùrden el stà a 'n leèl piö bas de la clas e 'n leèl piö sùra de la famìa. Endèla stèsa clas isé se g'harà dét giü o piö ùrdegn, e ògna ùrden l'è dividìt en giöna o piö famìe.

;Ezèmpe: I *[[Paserifórmi]]* (*[[Passeriformes]]*) i è 'n *ùrden* de la clas dei Ozèi (*[[Aves]]*). Chèsto ùrden l'è dividìt en quàte sota-ùrdegn, dei quài giü (chèl dei *[[Oscini]]*) 'l conté i ozèi europèi.

## Us ligàde
* Clasificasiù scentìfica
* Tasonomia
* Sistemàtica
* Nomencladüra binomiàl
Pruteina

I **pruteinn** a hinn macrumulecul faa de cadenn de aminuacid ligaa intra de lur cunt un ligam ciamaa ligam peptidigh. A hinn biomulecul de strütüra cumplessa e massa muleculara elevada.
Un aminuacid a l'è faa d'un atum de carboni (C) central ligaa a un grüp carbussiligh -COOH, un grüp amminigh -NH2 e un grüp R che'l pö cambià e che'l carateriza l'aminuacid. El ligam peptidigh a l'è el prudot de la cundensaziun di grüp NH2 e COOH de dü diferent aminuacid per furmà un ligam CO-NH (ligam dubi C=O al resta un grüp carbuniligh, intanta che'l ligam peptidigh a l'è el ligam culuraa de blö in de la figüra): in quela manera chì dü aminuacid a hinn saldaa insema per furmà un "dipeptid". Cun quel prucediment chì se fann sü di cadenn che poden vess de poch aminuacid, ciamaa "oligopeptid", ma anca d'un nümer propi grand, i "polipeptid". I polipeptid se poden cunsideraa di pulimer e i aminuacid di monomer.

## Strütüra

I pruteinn presenten quater diferent nivej de strütüra, a partì de l'urden di aminuacid in d'una cadena fina a rivà a la strütüra 3D de pruteinn cumpless, che la dipend propi di aminuacid che gh'è in de la cadena e del so urden. 

* **Strütüra primaria:**
A l'è la sequenza lineara di aminuacid giuntaa insema cunt el ligam peptidigh.

* **Strütüra segundaria**
A hinn i prim particular cunfurmaziun spaziaj che poden ciapà i cadenn per efet de la furmaziun de ligam a idrogen. A hinn per esempi furm carateristigh 'me la "alfa eliga" e'l "beta fujet", o anca furm globülar.

* **Strütüra terziaria**
A l'è la furma definitiva dìun ünità peptidiga (cumpagn de dì una pruteina deperlee) che l'è el resültaa de l'interaziun de tüt i cadenn de la strütüra segundaria e - a bun cünt - propi de tücc i aminuacid de la pruteina. La strütüra terziaria a l'è fada de domini, che hinn toch carateristigh e distinguibel de la pruteina, despess cunt una funziun biuchimiga specifega.

* **Strütüra quaternaria**
A l'è el resültaa de l'assuciaziun de dü o püssee sub-ünità peptidigh per ligam fiach in manera propi specifega (e di völt i punt disulfür).

Se ciama "pruteina cuniugada" una pruteina che la gh'ha anca un grüp minga polipeptidigh ('me un jun metaligh), ciamaa grüp prustetigh.

## Funziun
I pruteinn i gh'hann diferent funziun, per esempi:
* Strütürala (es. cheratina)
* Reguladris(es. Insülina e urmon in general).
* Traspurtadris (es. Emoglobina)
* Defensiva (es. i imünoglobülin)
* Enzimatega.

## Sintesi
In di urganism vivent i pruteinn se sintetizen cunt un prucess ciamaa sintesi pruteiga per mezz de l'infurmaziun che la gh'è dent in del DNA.

In del laburatori, i straa a hinn dò:

* la sintesi del Merrifield (o in fas solida): i polipeptid se sintetizen in sü un süport solid pulimerigh induè che vegnen ligaa vün a la völta i aminuacid. Se taca cunt el prim che l'è faa aposta per ligass mej a la resina e per destacass minga düranta la sintesi e pöö cunt i alter. 
* la sintesi enzimatiga: se dupren di enzim aposta per furmà o s'cepà ligam peptidigh (chimotripsina, tripsina, elastasi, pepsina, etc.).

## Varda anca
* Biochimica
Cumpost urganich

La definiziun de **cumpost urganigh** a l'è minga ünega e acetada de tücc i scienziaa. Vüna la pö vess "un cumpost urganigh a l'è un cumpost chimigh qualsessia che'l gh'ha dent atum de carboni. Per resun storegh se cunsideren (minga semper urganigh ma) cumpost inurganigh i carbunaa, l'anidrid carboniga, i cianür e i furm alutropigh del carboni 'me la grafit".

## Varda anca
* Lista de cumpost urganich
Aminuacid

I **aminuacid** a hinn mulecul urganigh che gh'hann un grüp carbussiligh e un grüp aminigh. In biuchimiga se parla püssee di **L-α-aminuacid**, cun furmula generiga NH2CHRCOOH e che gh'hann el grüp carbussiligh e quel aminigh a hinn ligaa a l'istess atum de carboni, ciamaa dunca *carboni α*, cun cunfigüraziun L (asca la glicina che l'è achirala perchè R=-H).

El röl di aminuacid in di esser vivent a l'è quel de furmà i pruteinn.

## I aminuacid principaj
I aminuacid che gh'hinn in di pruteinn de tücc i esser vivent a hinn 20 (anca se di stüdi disen che pudarien vess 23) e la sò presenza in d'una pruteina a l'è cudifegada in del DNA. A l'è pussibil truà di aminuacid, püssee rar, ciamaa "ucasiunaj" che vegnen prudot per mudifegh chimigh dopu de la biosintesi de la pruteina.

Una manera de classifegà i aminuacid a l'è in bas a la pularità e a la carega, prupietà che dipenden tüt e dü di carateristigh del grüp R:

* Pular (senza carega). Gly, Ser, Thr, Cys, Tyr, Asn, Glu.
* Apular (senza carega) o idrofobigh Ala, Val, Leu, Ile, Pro, Phe, Trp.
* Carega negativa (acid). Asp, Glu.
* Carega pusitiva (basigh). Lys, Arg, His.
San Donaa (MI)

**San Donaa** (*San Donato Milanese*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Situada a sud-est de Milan, cont el qual la confina, San Donaa la gh'ha dò frazion: Poasch e Sorighee.

## Stòria
La stòria de San Donaa la scomincia cont el rivà di vari popolazion de epoca pre-romana, anca se 'l ver svilupp de la zòna gh'è staa pròppi sòtta el domini latin. In del 333, la strada che la portava de Milan a Lòd l'era longa sedes mia: a ògni mia la gh'era ona preja che la mostrava la distanza de Milan. San Donaa la se trovava a la quinta preja.

A l'altezza de ògni pedra de fatt la via principal la s'incontrava cont ona via minor, e arent a quij carròbbi chì hinn staa costruii di ges, trai quai anca quella de San Donaa (on vescov de Arezz molto popolar in la diòcesi milanesa) intorna a la qual l'è nassuu el center de la città futura.

Sòtta l'epoca di Longobard (VII secol) la nass la piev de San Donaa, a òpera de l'esercit del Grimoald, duca de Benevent, che 'l gh'aveva di ambizion vers Pavia e l'aveva miss i sò trupp pròppi in sul territòri de San Donaa.

La fondazion vera e pròppia la se sa nò quand che la gh'è stada, ma se pensa che a fàll el sia staa on abaa de la vesina Abbadia de Ceravall.

Dòpo l'oocupazion longobarda, tutt el territòri l'è staa part d'on feud unich che, in del XI secol, l'è staa proppietà de la famiglia nòbil di De Advocati. Quand che quella famiglia chì la s'è estingiuda, i ben hinn finii in di man de l'Arcivescov de Milan, gina al XVI secol.

El territòri che 'l ciappava dent i comun de Ceravall, San Donaa e Bolgian l'è staa teater de tanti sconter militar. El 9 settember 1158 el Federich Barbarossa el s'è stabilii chì per sett dì, dòpo avè saccheggiaa Milan. El 13 luj 1278 gh'è stada ona battaglia tra Viscont e Torrian per el possess de la Signoria milanesa. Infin, el 14 settember 1515, l'è vegnuda la Battaglia di Gigant, trai fòrz milanes e svizzer e quij frances, finida con la vittòria di transalpin e la resa de Milan al Francesch I. Anca la resa di nòbil milanes l'è stada fada a San Donaa, per la precision a la Cassina Roma.

In età napoleònica (1809) l'è staa taccaa a San Donaa el comun de Bolgian. Dòpo duu ann, San Donaa l'è stada unida a Viboldon. Quand che l'è nassuu el Regn Lombard-Venet, tucc i center hann trovaa la soa veggia autonomia.

San Donaa la gh'ha avuu on ròl stòrich subit dòpo i Cinqu Giornad de Milan (1848), perchè l'armistizzi trai Piemontes e i Austriach che l'ha portaa a la fin de la Prima Guerra d'Indipendenza l'è staa firmaa, anmò ona vòlta, a Cassina Roma.

In del 1862 San Donaa la gh'ha ciappaa el nòmm offizial de *San Donato Milanese*. In del 1870 gh'è stada taccada Bolgian.

Dòpo l'Unità, i territòri comunai gh'hann avuu on mucc de modifich. San Donaa l'ha ceduu a Milan i paes de San Martin e Triulz de Sora in del 1922, Ceravall e Nosed in del 1924. Inveci in del 1932 hinn passaa de Milan a San Donaa i frazion de Poasch, Sorighee, Bagnoeu, Cassina Bosch e Teccion.

In del 1976, San Donaa la gh'ha avuu el titol de città.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de San Donaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Furmula chimica

Una **furmula chimica** a l'è una rapresentaziun cunvenziunala di atum che furmen un element o un cumpost chimigh. I simbul di atum se ciapen de la taula periodica e ogni atum 'l gh'ha in bass (subscrit) un nümer per dì se quij atum lì a hinn püssee de vün. Questa chì a l'è la **furmula bruta**.
La **furmula de strütüra** la fà vidè anca infurmaziun di ligam e de la dispusiziun di atum in de la mulecula.

## Varda anca
* Chimica
* IUPAC
Fons

* **[[Fungi|Fons]]**, fùrme de vìta.

* **[[Fons (FR-30)|Fons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Gard, en Francia
* **[[Fons (FR-07)|Fons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment de l'Ardèche, en Francia
* **[[Fons (FR-46)|Fons]]**, l'è 'n cümü del Dipartiment del Lot, en Francia
Robert Whittaker

**Robert Harding Whittaker** (* Kansas, 27 de dezèmber del 1920 - † ibidem, 20 de utùer del 1980) l'è stat 'n ecòlogo vegetàl, algòlogo e botànich americà, atìf 'ntra 'l 1950 e 'l 1980.

Nasìt a Wichita, stat del Kansas, el s'è laureàt a l'università de Topeka e dòpo ìga fat el militàr, el g'ha utignìt el duturàt a l'università Università del Illinois. Lé l'è deentàt giü dei piuniér del üzo dei marcadùr radioactìf endèl stüde dei ecosistémi. 

El g'ha prupunìt — frà le ótre ròbe — apò a 'l sistéma de anàlizi de gradiènt endèl stüde de le comunità vegetài. L'è stat apò atìvo fés endèl setùr de le comunità de piànte, la söcesiù ecològica de chèste e la prudutività.

Pero 'l sò contribùto principàl ai stüde scentìfich l'è stàda la sò propòsta de clasificasiù tasonòmica dei éser vivèncc en sich Régn: Animalia, Plantae, Fungi, Protista e Monera (chèsto öltèm al dé d'encö l'è obsoléto). 

Per chèsta rizù l'è stat envidàt a fà part de la *[[National Academy of Science]]*, l'académia de le scènse dei Stàti Ünìcc, endèl an 1974. 

El g'ha insìt el prémio de la "*Ecological Society of America*" come "*Ecòlogo eminènt*" endèl stès an che l'è mórt.

## Òpere
* Robert H. Whittaker. 1969. New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms. *Science* 163: 150-160. Entrez Pubmed 5762760 
* Robert H. Whittaker *Communities and Ecosystems*, Macmillan, 1975. ISBN 0-02-427390-2
* Robert H. Whittaker (Ed.), *Classification of Plant Communities, 1978 (Handbook of Vegetation Science)*, Kluwer Academic Publishers, ISBN 90-6193-566-0
Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck

**Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck** l'è stat en botànich e 'n zoòlogo Todèsch, nasìt ai 14 de febrér del 1776 à Erbach, en paizì del Odenwaldkreis endèl sud de la pruvìncia del Hesse e mórt ai 16 de mars del 1858 à Breslàvia (al dé d'encö Wrocław en Polònia).

Dòpo 'l duturàt de midizìna endèl 1800, l'ensègna botànica a l'üniversità de Erlangen endèl 1818, e pò a Bonn endèl 1819, e a Berlìno endèl 1848. L'è diritùr del Giarì botànich de Erlangen e pò dòpo 'l fónda e 'l dirìge chèl de Bonn (del 1818 al 1830).  Endèl 1816, el se önés a l'Académia Leupuldìna, giöna de le asociasiù cültürài piö pristigiùze de töta Europa. Endèl 1818, el deènta presidènt de l'Académia Leupuldìna, pozisiù che manté 'nfìna che 'l scàmpa.

L'è cunusìt come l'autùr de *Handbuch der Botanik* (du vülüm, 1820-1822), *Bryologia Germanica* (du vülüm, 1823-1831), *Naturgeschichte der europaïschen Lebermoose* (quàter vülüm, 1833-1838) e *Hymenopterorum Ichneumonibus affnium, Monographiae, genera Europaea et species illustrantes* (du vülüm, 1834).

El stüdia suratöt le àlghe de àiva dólsa e i fóns. El gh'ìa apò 'na colesiù importànta de insècc.

Endèl 1848, el se mèt en pulìtica. Per vìa de la sò upuzisiù al goèrno, chèsto 'l ghe ritìra 'l sò 'ncàrech de profesùr e la sò pinsiù. Nees von Esenbeck el mör en cundisiù de poertà.

L'è 'l fredèl de Theodor Friedrich Ludwig Nees von Esenbeck (1787-1837), botànich e farmacòlogo todèsch.

## Riferimèncc
* Stefan Vidal (2005). The history of Hymenopteran parasitoid research in Germany, *Biological Control*, **32** : 25-33.
Theodor Friedrich Ludwig Nees von Esenbeck

**Theodor Friedrich Ludwig Nees von Esenbeck** l'è stat en botànich e farmacòlogo todèsch, nasìt ai 26 de löi del 1787 à Erbach e mórt ai 12 de dezèmber del 1837 a Hyères.

El g'ha 'nsegnàt a Bonn e l'è cunusìt come autùr de: 

* *Handbuch der medicinisch-pharmaceutischen Botanik*. Düsseldorf 1830-1832.
* *Plantae officinales, oder Sammlung officineller Pflanzen*. Düsseldorf 1821-1833.
* *Genera Plantarum Florae Germanicae*. Bonn 1833-1838.
* *Das System der Pilze*. Bonn 1837.
* *Sammlung schön blühender Gewächse in lithographierten Abbildungen, für Blumen- und Gartenfreunde*. Düsseldorf 1825-1831.

L'è 'l fredèl de Christian Gottfried Daniel Nees von Esenbeck (1776-1858), ach botànich.
Borsan

**Borsan** (*Borsano* in italian; *Bursàn* intel dialett del loeugh) l'è on quarter del comun de Busti Grandi in Provincia de Vares. On temp l'era on comun indipendent e l'è staa tacaa a Busti del 1928 in poeu. Del 1869 al 1912 a l'era unii al comun de Senagh de Bust, che adess l'è on alter quarter de Busti Grandi.

## Vôs correlaa
* Busti Grandi
* Sacognagh
* Cassina de Burghett
* Dialett bustòcch
Lista de cumpost urganich

Questa chì a l'è una lista d'un quaj cumpost urganigh semplis, cun nom e furmula chimica.

*CH4  -  Metan
*C3H8  -  Prupan
*C4H10  -  Bütan
*C8H18  -  Utan
*C2H6O  -  Alcul etilich
*C2H4O2  -  Àcid acetich
*C3H6O  -  Acetun
*C10H20O  -  Mentol
*C6H8O6  -  Acid ascorbic (Vitamina C)
*C9H8O4  -  Acid acetilsalicilich (Aspirina)
*C3H8O3  -  Glicerol
*C6H12O6  -  Glücosa
*C6H12O6  -  Frütosa
*C¹2H22O11  -  Sacarosa
*(C6H10O6)n  -  Celülusa
*C18H34O2  -  Acid uleich
*C27H46O  -  Culesterol
*(C2H4)n  -  Polietilen
*(C8H8)  -  Polistiren

## varda anca
* Cumpost urganigh
Paderna (Paderna Dugnan)

**Paderna** (*Paderno*) l'è voeuna di duu component principaj de Paderna Dugnan, in Provincia de Milan, e voeuna di sett frazion complessiv del comun.
La frazion la confina a sud con Cusan, a nòrd con Dugnan, a òvest cont el Vilagg e a est cont la Calderara.

## Stòria
Paderna l'è staa a longh on comun indeperlù, situaa in de la Piev de Des.
Paderna e Dugnan eren staa giamò unii in del period napoleònigh (1810-1816) e poeu de noeuv, in manera definitiva, in del 1869.

## Riferiment
* Paderno - LombardiaBeniCulturali
Aflüent

Un **aflüent** (ciamaa anca *tribütari*) a l'è un fiüm o rial che i sò aquj i vann in d'un alter püssee impurtant.

I aflüent d'un fiüm se classifichen in *aflüent per la drita* e *aflüent per la manzina*, cun la pruspetiva de vün che'l varda 'l fiüm in de la direziun de la curent cunt i spal a la sò urigin.
Macrumulecula

Una **macrumulecula** a l'è una mulecula de dimensiun grand e pes mulecular elevaa. I macrumulecul a hinn cumün in di sistema vivent e in de la scienza di materiaj.

I macrumulecul a hinn despess di pulimer sintetigh, artifiziaj o nadüraj.

Per la IUPAC, però, "macrumulecula" 'l saria mej dupral dumà per i mulecul ünegh de dimensiun grand e minga per i pulimer, che se duvarien ciamaa dumà pulimer.

I macrumulecul biulogigh püssee impurtant a hinn:

*i polisacarid, che pertuchen ai  glücid (per esempi la celülusa);
*i pruteinn;
*el DNA e 'l RNA, che hinn acid nücleigh;
*i lipid cumpless.

'Me pulimer sintetigh podum dì per esempi i gom e i fiber.
Massa muleculara

La **massa moleculara** d'un cumpost chimigh (ciamada anca *pes mulecular*) è la massa de dumà una mulecula de quel cumpost lì, espressa in ünità de massa atomiga (o UMA o dalton) o - 'me che'l süced de solet in chimiga- in g/mol se se riferissum a un nümer de l'Avogadro de mulecul. La massa muleculara la se pö cüntà 'me la soma di mass atomigh de tücc i atum che furmen la mulecula.

Per esempi, una völta che se cugnussen i mass de l'idrogen (1,0079 u) e de l'ussigen (15,9994 u) la massa muleculara de l'aqua (H2O) a l'è:

 2 × 1,0079 u + 15,9994 u = 18,0152 u

I mass di mulecul vann de valur piscinit 'me quela de l'H2 (2,0158 u) a sentenn de mijaja de u per i macrumulecul 'me i pulimer, i pruteinn e i acid nücleigh. Per dagh un'ideja de la massa d'una mulecula piscinina, 'me quela de l'aqua, tegnì cünt che  1 u = 1,66054*10-27 kg, dunca in d'un gram d'aqua gh'è pressapoch 3,34*1022 mulecul.

Per i cumpost chimigh minga mulecula e in particula per i cumpost jonigh e i zwitterjun, se pö minga parlà propi de massa muleculara, ma pütost de *massa o pes furmula*, in riferiment a la soma di mass atomigh di atum de la so furmula minima.

Per esempi, per el sulfaa de sodi la furmula minima a l'è Na2SO4 e dunca el pes furmula a l'è: 

 2 × 22,98977 u + 32,06 + 4 × 15,9994 u = 142,04 u

Una quantità in gram d'un quaj cumpost ingual al so pes mulecular (o pes furmula) al gh'ha dent  6,022*1023 (el nümer de l'Avogadro) de mulecul de la sustanza, che in del SI a l'è ciamada mol).
Prunus armeniaca

La pianta de **mognagh** (*Prunus armeniaca* L. - *pianta de mignàghe* o *pianta de bignàghe* 'n bergamàsch, *pianta de ambrognàghe* 'n bresà) o anca **erbicòcch** in del milanès andaghée a l'è una pianta che la fa part de la fameja di Rosaceae, e dal gener di Prunus.
Al Linné el cherdeva che l'eva una pianta urigenaria de l'Armenia, da indè che 'l vegn al nom specifegh "armeniaca" e la derivazion lumbarda *mugnaga*. La pianta l'esisteva però anca in Cina, e l'è rivaa in Europa un bel poo de secul indree travers la civiltà araba.


## Descrisiù
L'è 'na piànta de grandèsa media, àlta 'ntra 5 e 7 meter.

Le fòie i è altèrne e le g'ha 'na fùrma elìtica cordifórme. L'òrlo l'è dò ólte capetàt.

I fiùr i è biànch o ròza smórt, i g'ha la fùrma tìpica de chèi de le Rosaceae. I vé fò prìma de le fòie.


I fröcc i è de le drùpe glubùze co la pèl velütàda. I è de 'n culùr tìpich, tra 'l zàlt e l'aràncio. El giandì 'l se destàca bé de la pólpa del fröt e dét gh'è 'na màndulìna che la pöl véser dólsa o amàra a segónt de la sórt.


## Disgrazi
Intra  i fung che menen di malànn a la pianta de mognàgh i pussée importnat hinn el corineo, la Monilinia, l'òidio (*[[Podosphaera oxyacanthae]]*), il mal del piomb parassitari, el fusicòccum e i marsciùr caosàa de *[[Armillaria mellea]]* e de la *[[Rosellinia necatrix]]*.

Intra i insètt, i pussée importànt hinn la mosca mediterranea de la frutta (*[[Ceratitis capitata]]*), la tegoeura orientàl (*[[Cydia molesta]]*), l'anarsia (*[[Anarsia liniatella]]*), el roditòr  ross del legn (*[[Cossus cossus]]*), la cocinilia bianca (*[[Diaspis pentagona]]*) e la coccinila del San Josè (*[[Quadraspidiotus perniciosus]]*).

Intra i batteri regordom el tumór batterich (*[[Agrobacterium tumefaciens]]*, polifag), la rògna (*[[Pseudomonas syringae]] pv. Syringae*) ed il tumór batterich di drupacei (*[[Xantomonas campestris]]*).

Di grave dagn ai coltivazion di piant di mognagh vegnen provocàa del virus de la Sharka (Plum Pox Virus).

## Riferiment
Lorenz Banfi

El **Lorenz Banfi** (*Lorenzo Banfi* in italian) l'è on linguista, autor letterari, storich e politich insuber nassuu a Soree in Provincia de Milan el 9 de luj del 1963.

El s'è diplomaa in chimica industrial e l'è staa anca scultor oreves, e incoeu òst, rievocador stòrich e attivista politich e religios. Fin de fioeu l'ha studiaa religion e cultura di popolazion celto-germanich e di nativ american. A metà di ann '90 l'è staa in tra i fondador dell'associazion cultural Terra Insubra, vuna di primm realtà de studi e de promozion de la stòria e de la cultura insubra.

Espert de stòria e lengov insuber e esponent del paganesim euròpeo, in di ann '90 e 2000 l'è staa autor de tanti articol e relator in diversi convegn. Per on quai ann l'ha anca portaa i sò conoscenz al pubblich cont ona trasmission radiofònica che la se ciamava *Ritorno al bosco* (Tornà in del bosch) e l'andava in onda in sù Radio Padania Libera. L'ha pubblicaa la traduzion in milanes di carmi eddich *[[Havamal]]* e *[[Voeuluspa]]* (2000), de *[[El princip piscinin]]* (2001), del Dracula del Bram Stoker (2010) e el romanz *Il Bardo* (2002)

In del 2005 l'è staa vun di fondador de l'associazion Domà Nunch e president fin al 2013.

## Referenz


## Ligamm de foeura
* http://www.terrainsubre.org
* http://www.domanunch.org 
* El Lorenz Banfi el legg Dracula in Milanes
Nücleun

**Nucleon** a l'è el nom di partisel sübatomigh che gh'è dent in del nücli de l'atum: el prutun e'l neütrun.

El nümer tutal de nücleun in de l'atum a l'è ciamaa nümer de massa.
Nümer de massa

El **nümer de massa** a l'è el nümer de nücleun gh'è dent in del nücli, che'l vör dì anca la soma di prutun e di neütrun. Al vegn segnaa in volt a la manzina del simbul chimigh.
Simbul chimich

El **simbul chimigh** a l'è manera cürta de scriv el nom d'un element chimigh. De solit a l'è de vüna o dò leter, anca se cunt i element sintetigh i leter poden vess trè.

I simbul chimigh de tücc i element se tröven in de la taula periodiga. 

I simbul chimigh se dupren per scriv i equaziun chimigh, 'me per esempi:

For example: C + O2 → CO2

Induè che C a l'è el carboni e O l'ussigen.

El simbul al pö curispund al nom lumbard 'me per el carboni ma anca al nom latin, per esempi per el sodi (Na) che'l se dis *natrium* in latin.
Carlu Dossi

**Carlu Dossi** (Zenevèd, (Pavia), 27 de màrs 1849 – Cardina, frasiòn de Cum, 19 de nuèmber 1910), l'è stai un scritùr Italian. L’ha cuntribüìd in manèra nutèvul, cui so scrìtt liberàì, à la Literatüra e a la Pulìtica.

El feva part de la prima generasiòn de la Linea lumbarda.

## Se l’ha scrìtt

* *L'altrieri. Nero su bianco*, Milan, 1868
* *Vita di Alberto Pisani scritta da Carlo Dossi*, Milan, 1870
**Elvira, elegia*, Milan, 1872
**Il regno dei cieli*, Milan, 1873
* Ona famiglia de cialapponi, Milan, 1873, cun Gigi Pirelli
**Ritratti umani, dal calamaio di un medico*, Milan, 1873
* *La colonia felice, Utopia*, Milan, 1874
* *Gocce d'inchiostro*, Ruma, 1880
* *Ritratti umani, dal calamajo di un medico*, Milan, 1874
* *Ritratti umani - Campionario*, Milan 1885
* *La desinenza in "A". Ritratti umani*, 1878 e 1884
* *Amori di Carlo Dossi*, Milan, 1887
* *Fricassea critica d'arte, letteratura e storia*, Cum, 1906
* *Rovaniana*, *dòpu la mòrt*, 1944 (incumplèt)
* *Note azzurre*, una pàrt in del 1912, cumplèt dòpu la mòrt in del 1964'', Milan.

## Ligamm de föra

* I so scrìtt sü LiberLiber
Flüid

Un **flüid** a l'è una sustanza che la sa defurma in manera cuntinua (la flüiss) in resposta a un sforz de taj. A l'è un particular stat de la materia che'l tira dent i liquid, i gass, el plasma e, in d'un quaj cas, i solid plastigh.

I liquid se diferenzien di gass per el fat che furmen una süperfiss libera (che la crea minga el cuntenidur induè che'l gh'è el liquid) a diferenza di gass.
Isotop

I **isotop** (let.*in de l'istess sit*) a hinn variant d'un istess element chimigh per via d'una massa atomiga diferenta (el nümer atomigh a l'è semper quel). La resun che gh'è i isotop a l'è che in del nücli de l'atum, el respunsabel de la püssee part de la massa, el nümer di prutun a l'è fiss a segunda de l'element (->nümer atomigh fiss), ma la gh'è minga una curispundenza univuga del nümer di prutun cunt el nümer di neütrun. Per un element podum vegh dunca diferent nümer de neütrun in del nücli e, alura, diferent isotop.
Federalism

El **Federalism** (del Latin: *foedus*) a l'è un concet pulitigh induè che un grüp de member a hinn ligaa insema cun un *coo* che'l guverna in manera rapresentativa. El termin federalism a l'è dupraa anca per descriv i sistema de govern induè che 'l pudè a l'è spartii in d'una quaj manera - de pü o de men granda - intra un'uturità centrala e i so ünità pulitigh custituent (stat, pruinc...). El federalism a l'è un sistema induè che el pudè de guvernà a l'è spartii intra pudè centraj e decentraa, in quel che l'è ciamaa despess federaziun. I sustenidur del federalism a hinn de solet ciamaa *[[federalista]]*.

## Varda anca

* Confederazion
* Federazion

### Federalista famos
* Gianfranch Miglio
* Alcide de Gasperi
* Umbert Bossi
* Ferruccio Parri
* Luigi Einaudi
* Adriano Olivetti
* Ugo Foscolo
*Carlo Cattaneo
Federaziun

Una **federaziun** (del Latin: *foedus, foederis*), ciamaa anca stat federal, a l'è una furma de guvern del stat caraterizada d'una üniun pulitiga de stat che *de pü o de men* se guvernen deperlur, o regiun sota un pudè central che l'ha daa lur una quaj utunumia (piscinina o granda).

In d'una federaziun, el status de utuguvern a l'è marcaa in de la custitüziun e'l pö minga alterà el pudè central in manera ünilaterala.

## Nazion federaj
### Repubblich federaj
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Monarchij federaj
*
*
*
*
*
*

## Varda anca
* Federalism
Federalista

"**Federalista**" a l'è:
* el pensee pulitigh del federalism;
* vün che'l sustegn el federalism;
* un partii pulitigh che'l sustegn 'l federalism o ghe l'ha in de la so agenda pulitiga.
Biumulecula

Una **biumulecula** a l'è un cumpost chimigh che'l gh'ha un röl impurtant in di urganism vivent. I biumulecul a hinn de solet mulecul urganigh.

## I biumulecul
* lipid: triglicerid, fosfolipid, glicolipid, steroj
* vitaminn
* urmun
* pruteinn
* acid nücleigh: DNA e RNA
* neurotrasmetidur;
* carbuidraa: disacarid, polisacarid,...

Intra i munomer che furmen i mulecul biulogigh:
* aminuacid
* nücleotid
* fusfaa
* monosacarid
* acid grass
Bataia de Fumbi

La **bataia de [[Fumbi]]** del 8 de magg del 1796 l'è staia la prima bataia intra l'Armada d'Italia de Napoleon e i suldaa austriach in Lumbardia. 

Al cumbatiment l'ha vüst scuntràss quatermila granadiee frances al cumand del General Jean Lannes, e un grüp d'austriach. 

Rivaa ind al ludesan dop avè guadaa al Po a Piasenza, i trüp frances i han afruntaa un grüp d'austriach al cumand del General Lipthay che i han cercaa desperatament de arginà l'onda de l'esercit nemis. 

I austriach i s'henn truvaa in dificultà per via de la so difesa malurganizaa e un nümer pütost bass de suldaa. I henn scapaa ind al pais de Pissigheton, menter i frances i henn rivaa fin a Cudogn.
La Salle (AO)

**La Salle** (duranta el fascismo *Sala Dora*; *La Sala* in arpitan; *La Sola* in del dialett del loeugh) a l'è on comun de la Provincia d'Aòsta che 'l cunta  abitant (dàto del ). El se troeuva in de la bassa Valdigne, e 'l fa part de la Comunità Montana Valdigne-Mont Blanc.
In del territòri comunal se troeuven i ruin del Castell de Châtelard.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Bonarda

Al **Bonarda** (anca *la* Bonarda/Bunarda) l'è un vin DOC prudut in vari pruvinc padan, ma suratüt int l'Ultrepo paves e int al piasentín.
L'üga druvaa per la so prodüzion l'è la Cruvatína, che int i zonn de l'Ultrepò e del Piasentín l'è ciamada tradiziunalment *Bonarda*.

## Caratteristich
***culur**: russ fambrùs intens.
***udur**: parfüm intens e delicaa.
***güst**: sech o amàbil, un cicín tànegh, fresch e di völt anca frizant.

## Zonn de prodüzion
* Ultrepò paves (Bunarda de l'Ultrepò)
* Pruvincia de Piasenza (Bunarda di Coll Piasentn)
* Pruvinc de Ast, Lissandria, Türin e Cüni (Bunarda Piemuntes)
* Pruvinc de Biela e Versee (Bunarda de la Sesia)
* Pruvincia de Nuara (Bunarda Nuarés)

## Storia
L’urigin del nom Bonarda l'è mia cugnussüda.
Segonda certi autur al nom vegn dal lungubard *Bono* con la gionta de “hard”, che in lungubard al vureva dì *curagius e fort*.
San Giorgiu

**San Giòrg** (*San Giorgiu* in del dialett del loeugh; *San Giorgio su Legnano* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant.

San Giòrg la se troeuva in la Pianura Padana, a 30 chilòmeter nòrd-òvest de Milàn, vers la Provincia de Vares. Inoltra l'è situada arent a la val de l'Olòna.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de San Giorgiu l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Giuseppe Moretti

**Giuseppe L. Moretti** (nasìt a Roncàr (PV) endèl 1782; mórt endèl 1853) l’è stat en botànich e micologo italià.

## Biografìa

*Moretti* l’è stat en botànich che g’ha stüdiàt e clasificàt le piànte de la penìzola itàlica, e che g’ha ìt ‘na corespondènsa coi scensiàcc del sò tép, come col Willian Henry Fox Talbot, de la Società lineàna de Lóndra. 

Endèna lètera del 16 de dezèmber del 1823 el descrìf divèrse spéci del zèner *[[Saxifraga]]*, e ‘ndèn ótra del 2 de zögn del 1826, l’enfùrma ‘l Talbiot dei ligàm che gh’è ‘ntra la flòra che se tróa ‘n Calàbria, Sicilia e chèla dei Abrùsi.

L’è stat profesùr de botànica a l’università de Pavìa, del 1826 al 1853, e Prefèt del "Giardì Botànich de Pavìa".

*Moretti* el g’ha discriìt endèl 1823 la spéce *[[Ophrys bertolonii]]* de la famìa de le Orchidaceae.
Domenico Agostino Vandelli

**Domenico Agostino Vandelli** (Padova, 8 de löi del 1735 – Lisbona, 27 de zogn del 1816) l'è stat en scensiàt, natüralìsta e botànich italià.

El Vandelli el s'è furmàt a l'Università dei Stüde de Pàdova endóche l'oté la docènsa.

El ciàpa 'l duturàt en midizìna condèna tézi 'ntitulàda: *Dissertationes tres: de Aponi thermis, de nonnullis insectis terrestribus et zoophytis marinis, et de vermium terrae reproductione atque taenia canis*. 
El scrif endèl 1761, 'na lètera al Linèo (1707-1778), che l'è dientàda famùza endèl àmbet scentìfich, sö le holothuries. per chèsta rizù ghe vegnarà dedicàt endèl 1767 la nomencladüra del zèner *[[Vandellia]]* de la famìa de le Scrophulariaceae.

Endèl 1765 l'oté la nòmina a letùr en chìmica e 'n scènse natürài de l'Università de Coimbra che la l'ìa ciamàt diretamènte e 'l fónda l'Ort Botànich de Coimbra. 

Vandelli endèl 1788 el püblica el Disiunàre de historia naturalis, e 'n òpera sö *Florae lusitanicae et brasiliensis specimen* (Coimbra).

Endèl 1791 el làsa l'encàrech de supervizùr de l'órt botànich de Coimbra che 'l vegnarà dat al Félix Avelar Brotero.
Endèl 1793 el diènta el prim diretùr del Giardì botànich del Palácio da Ajuda a Lisbona. L'Académia de le Scènse de Lisbona la l'ha iligìt mèmber.

Fiöl del Girolamo Vandelli, académich rinomàt per la  chirurgìa a Padova, l'ìa contemporàneo e sòcio de Giovanni Battista Morgagni.

## Rezültàcc scentìfich
La part che 'l g'ha ìt el Vandelli endèl stüde de  le scènse natürài l'è stada 'mportànte e fondamentàl. Divèrse piànte e spéci le pórta la raìs del sò cognòm (Vandellis, Vandellia, Vandellii). Chèste atribusiù i è duzìde o a le sò òpere de catalogasiù o perchè i piànte scuprìde e discriìde pròpe de lü. 'Ntra chèste val la péna regordà:

 
**[[Vandellia cirrhosa]]* 
**[[Vandellia beccarii]]* 
**[[Vandellia sanguinea]]*
**[[Blanus cinereus]]*

**[[Saxifraga vandellii]]*, 
**[[Barbacenia vandellii]]*, 
**[[Lafoensia vandellis]]*, 
**[[Androsacea vandellis]]*, 
**[[Palustris vandellia]]*, 
**[[Mayaca vandellii]]*, 
**[[Allium cirrhosum ]]vandellis*;

Endèl 1761 el Vandelli el catàloga e 'l descrìf (apò a condèn dizègn) 'na tartarüga gigànta che la vé dunàda a l'Università de Padova. La denominasiù de *Dermochelys Coriacea Testudo* la gh'è sintìda càra al Linèo per la sò prìma descrisiù de la spéce *[[Dermochelys coriacea]]* püblicàda endèla XII edisiù del Systema Naturae.

## Riferimèncc