open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Scima di Cogn

La **Scima di Cogn** (*Cima dei Cogn*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn.
La gh'ha on'altezza de 3.063 meter sora el nivell del mar. La se troeuva in Isvizzera, al confin in tra el Canton Tesin (Val de Malvaja) e 'l Canton Grison (Val Calanca).
A l'è ona scima del grupp de la Scima Rossa.
## Vos corelaa
*Scima Rossa
Val Rendena

La **Val Rendena** l'è ona vall del Trentin.
## Geografia
A l'è ona vall del Trentin ocidental. L'è 'l sit indè che la nass la Sarca, el fiumm che, dopo avè traversaa el Trentin, el ghe va dent al Lagh de Garda, per poeu sortìnn foeura cont el nomm de Minsc.

La Val Rendena l'è strengiuda in tra l'Adamell a ovest e 'l Grupp del Brenta a est. A nord a gh'è la Val de Sol e la Valdenon, intant che a sud a troeuvom i Giudicari. El primm paes de la vall a l'è Verdesina, l'ultem inveci Carisoeu. A nord de Carisoeu i partissen la Val Genova a ovest e i vai Brenta, Vallesenella, Agola, Nambron e la Val de Campej.
### I comun de la vall
Pinzoeu, Carisoeu, Giustin, Massimen, Caderscion, Stremb, Bozenagh, Spiazz, Pelugh, Vigh, Darè, Villa.

## Economia
On temp, l'economia de la vall a l'era fondada in su l'agricoltura e in su la produzion de formai. Tanti rendenes de mestee faseven i moletta (che doperaven on sò taron particolar).
Al dì d'incoeu inveci la vall a l'è cognossuda per i sò atrazion turistegh invernai. El paes de Madonna de Campej l'è vun di pussee famos in tutta l'Italia per i impiant de sci.
La Val Rendena l'è anca el coeur del Parch Natural Adamell-Brenta, che la gh'ha la soa sede a Stremb.
Tutta la vall a l'è traversada de ona pista ciclabel che la partiss de Tion per rivà fin su a Carisoeu, e che la seguiss el percors de la Sarca.

## La lengua
El dialett de la Val Rendena el partegn a la variant trentina ocidental de la lengua lombarda. El gh'ha tanti pont de contatt sia coi dialett di Giudicari, sia cont el nones e 'l solander.
I dialett de l'alta vall i gh'hann di tratt pussee conservativ, intant che quei de la bassa se vesinen pussee a la koinè trentina.

## Vos corelaa
* Sarca
* Dialett trentin ocidental
Scima del Canton

La **Scima del Canton** (nomm ofizial: *Cima dal Cantun*) l'è ona montagna di Alp Retegh.
La gh'ha on'altezza de 3.354 meter sora el nivell del mar.
La se troeuva dent a la Val Bregaja, in di Grison.
Pizz Canfinal

El **Pizz Canfinal** (scrivuu ofizilament *Piz Canfinal*) a l'è ona scima di Alp Retegh.
A l'è volt 2.812 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in sul confin in tra la Svizzera (Val Pos'ciav, Canton Grison) e l'Italia (Valtellina, Lombardia).
Silva Semadeni

La **Silva Anita Semadeni**, nassüda 'l 8 de fevree 1952 a Basileja residenta a  Pus'ciav, l'è un' istorega, politega e insegnanta sgüissera. La insegna a la scöra cantunala de Cuira (al gimnasi bilengh), e l'è un'espunenta del Partii Sucialdemucrategh Sgüisser.

## Biugrafia
La Silva Semadeni l'è chersüda sü a Pus'ciaf, in del Cantun Grisun. La Silva l'ha stüdiaa l'istoria, l'etnulugia e la literadüra Taliana a Zürigh, Firens e Berlin.

Del 1994 fin al 1996 l'ha representaa 'l Partii Sucialdemucrategh Sgüisser in del Cunsej cumünal de Cuira, capital di Grisun. Del 1995 fin al 1999 a l'ha representaa 'l so cantun cuma cunsejera nassiunala in del parlament sgüisser a Berna. In del 2011 la Semadeni l'è stada 'ncamò elegiüda in del Cunsej Nassiunal Sgüisser. I so mir pulitegh prinsipaj hin i setur de la prutessiun de la natüra, de l'energia e de la cultüra.

Del 2002 a l'è la presidenta de la Pro Natura, la pü impurtanta organisassiun per la prutessiun de la natüra in Sgüissera. Al didincö a l'è vüna di member de la Cumissiun del Parc Naziunal Svizzer (ENPK), e de la Cumissiun dal Fond Svizzer per la Cuntrada (FSC), del cunsej d'aministrassiun de l’IBC Energie Wasser Cuira, del cunsej de la fundassiun del Cunvent San Jon a Müster. La Semadeni l'è stada pü agn vüna di member del Cunsej de la fundassiun de la Pro Helvetia, la fundassiun nassiunala che la prumöf la cultüra sgüissera (2000-2008).

La Silva Semadeni l'è maridada e la vif a Cuira.

## Ligam in sü la Red
* Sit Web Ufizial  de la Silva Semadeni  (Tudesch, Talian, Rumantsch Grischun)
* La Silva Semadeni in sü la pagina web del Partii Sucialdemucrategh Griscunes (in Tudesch)
* ''Natur-Anwältin.'' Intravista in del *[[Coopzeitung]].* 26/2007 (in Tudesch)
Safari Park de Pumbia

Ul **Safari Park da Pumbia** l'è un parch safari, divertiment e faunistich istituì in dal cumun da Pumbia in pruvincia da Novara, fundà e ideà da Angelo Lombardi in dal 1976 in principi cul nòm da *Zoo Safari*.
Mombell (Limbiaa)

**Mombell** (*Mombello* in italian) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Limbiaa.

El paes el se troeuva a nord-ovest del centro comunal, in sul confin cont el comun de Bovis Masciagh, cont el qual el spartiss la stazion di treni, servida del servizzi ferroviari suburban de Milan.

A l'è in scima a on coll, che 'l ghe da el nomm. El coll de Mombell l'è tutt quattaa su de on gran numer de pin e alter piant compagn.

Mombell a l'è cognossuu soratutt per el sò ospedal psichiatregh, in del parch de la Villa Pusterla, in fonzion fina a on quai ann fa, indova che 'l gh'è staa dent el Benito Albino Mussolini, fioeu illegittim del Duce.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Gesa de Sant Ambroeus (Limbiaa)
San Gioàn

* **[[San Gioàn (Evangelista)|San Gioàn]]**, evangelista e sant de la Céza Catòlica;
* **[[San Gioàn (Polàen)|San Gioàn]]**, frasiù del cümü de Polàen, en Pruvìncia de Brèsa.
Zanà

**Zanà**, (o apò *Zenà*; en Italià: *Zanano*) l'è 'na frasiù del cümü de Sarès, en Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa a nord del capolöch del cümü e 'l sò teretóre l'è strersàt de la Mèla e de la stràda pruvinciàla SP BS-48 (ciamàda de le Trè Ai).

El nòm del paés el par vègner del nòm de la "gens" preromàna dei *Gennanates* che 'n antichità la popolàa la bàsa/média Val Trompia. El nòm del paés l'è atestàt col nòm de *Zenate* alméno 'nfìna al 1300.

## De éder
* el Palàs Avogàdro, 'na abitasiù furtificàda fàda sö 'ndèl sècol XIV de la famìa Avogadro de Brèsa, piö tàrde sgrandìda fò e dotàda de 'na capèla dedicàda a S. Martì. Al dé d'encö l'è dopràda come séde de móstre.
Gombio

::*"...e se te öt pröà le péne de l'infèrno,<BR>
::*vé 'ndela àl de Gombio d'istàt e pò d'invèrno."
:: (proèrbe locàl che 'l fà riferimènt al clìma frét d'invéren e calt d'istàt)

**Gómbio**, (nòm uficiàl en Italià: *Gombio*) l'è 'na frasiù del cümü de Polàen, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 430 abitàncc e la se tróa a 480 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda dré la stràda pruvinciàla SP BS-48 che la percór la Val Gombéra e la coléga la bàsa Val Trompia (la cumìncia a Put de Zanà) a Polàen e pò la va zó 'nfìna a Izé.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a la S. Marìa de la Néf.
Caldana

**Caldana** (istess in italian) l'è ona frazion del comun varesott de Coeuch Trevisagh.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, ai pee del Camp di Fior.
## Referenz
Calozz

**Calozz** (*Calozzo*) l'è ona frazion del comun laghee de Pianell, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva de lagh.
## Referenz
Campagnan (Macagn)

**Campagnan** (*Campagnano*) l'è ona frazion del comun verbanes de Macagn, in de la Provincia de Vares.
El paes el se troeuva dent in de la Val Vedasca, a nord del center comunal, arent a la strada che la va dent a la vall.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927: al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valtravaja.
## Referenz
Civell

**Civell** (o anca *Scivell*, *Civello* in Italian) l'è vun di duu center principai del comun brianzoeu de Villa Guardia, in de la Provincia de Comm.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928, quand che l'è staa unii a Masc. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Fin.
In de la gesa dedicada ai Sant Cosma e Damian a troeuvom di quader e di dipint de pitor important del manierismo lombard, compagn del Camillo Procaccini e del Sceran.
## Referenz
San Gioàn (Polàen)

**San Gioàn** l'è 'na frasiù del cümü de Polàen, en pruvìncia de Brèsa. La se tróa a presapòch 600 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda sö le culìne 'ntra Polàen e 'l cümü de Breó, a caàl entra la Franciacürta e la Val Trómpia. 'Na stràda la coléga diretamènte chèsta frasiù al paés de Óme.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a San Gioàn Batésta.
Campedell

**Campedell** (*Campedello*) l'è ona frazion de la città de Ciavenna, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, arent al comun de Prada. A l'è staa on comun indipendent (*vicinanza* in del lenguagg giuridegh grisones) fina al 1802.
## Referenz
Nòboi

**Nòboi**, (nòm uficiàl en Italià: *Noboli*) l'è 'na frasiù del cümü de Sarès, en Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa sö la spónda dèstra de la Mèla a nòrd del capolöch del cümü, pròpe en corespondènsa de la 'mbocadüra de 'na valitìna lateràla cürta e seràda.

El par vìga urìgin antìche, tat che se pènsa che la pöde véser stàt el prim teretóre abitàt de 'na popolasiù stàbil de töta la Val Trompia. Endèl 1935, endèna gròta ciamàda "Büza del Töf", a la 'mbocadüra nord de la valitìna, gh'è stat troàt de le pónte silìcee con striadüre celèste a fùrma de fòia de lauro, fórse pónte de lànce. I è stàde stimàde éser de época neolìtica (3000-4000 prìma del Signùr). I è conservàde al Muzèo de Stória Natüràla de Brèsa.

De época romàna i è 'nvéce du repèrcc archeològich che pórta el nòm de la divinità cèltica Brasenno. En mànech de bróns de 'na pegnàta co la 'nciziù 'n latì che se pödares tradùcer come *"A Brasenno P.P. Firmus g'ha fat vóto, ubligàt per la gràsia risiìda"*. Ach dedicàda a Braseno (staólta condena N apéna) 'na làpida vutìva troàda 'ndèl 1712, mürada sönden pilàster en via Becarìa 8 : *"A Brasenno Sextus Valerius Primus ubligàt per la gràsia risiìda"*. Se pènsa che a Nòboi pöde ésega stat en sit de adorasiù de chèsta divinità.

A presapóh en chilòmetro a sud de l'abitàt de Nòboi gh'è 'l put romàno a tré arcàde che streèrsa la Mèla, che 'l sirvìa per colegà Sarès co la stràda antìca che minàa 'n val e che la vignìa sö de Vìla, la pasàa de Cogós, la riàa a Nòboi, e pò la nàa 'n nacc envers Gardù e Inzì. Al tép de le piéf, Nòboi el fàa part de la Piéf de Inzì.

Nòboi el fà mìa paròchia de per sò cönt ma l'è agregàt a la paròchia de Zanà. Endèl paés gh'è però 'na cizìna dedicàda a San Bernardì.

## Riferimèncc
* Sit sö la Storia de Sarès 
* www.sarezzo.eu
Araa

L' **araa**, cognossuu anca 'me **raa**, **aradell**, **arader** (cont i variant *aradro*, *aradra, arator* e *arater*), **quadria**, **piò**, (o *plò*, *piov*), **pertegaa** o **sciloria**, **sloria** (quell araa cont domà vuna de oregg inscambi de duu), l'è on arnes doperaa in de l'agricoltura in del smoeuv la terra e pareggiàlla per la somna.
In di temp antigh, prima che 'l fudess staa inventaa, se doperava on picch traa innanz de boeu o de omen.
El serviss per quattà sgiò la terra giamò doperada in de la stagion passada, per soffegà la gremegna e preparà la terra per la noeuva somna.
El termen *piò* a l'è doperaa anca 'me unidaa de mesura.
## El nomm
El nomm *araa* e i derivaa (*aradell* ecc.) l'è compagn de l'ispagnoeu e portoghes *arado*, del catalan *arada* e de l'italian antigh *arato*, e 'l vegn del latin *arātrum* (compagn del grech *árotron* e del galles *aradr* e 'l nors antigh *arðr*). 
La parolla *piò* (doperada soratutt in de la Lombardia oriental, ma anca in d'on quai cantonin del Tesin, in del Mantovan, in Emilia e in del Trentin cont ona quai variant fonetega, compagn de *plò*) invceci l'è de origen germanega: la vegnariss del germanegh *PLOG(O), del qual vegnen foeura el todesch antigh *pfluoh* e l'ingles antigh *plog*, *ploh* . In di lengov modern l'è compagn del todesch *pflug*, de l'ingles *plow* o *plough*, del danes *plov*, islandes *plógur*, lussemburghes *plou*, bass todesch *ploog*, olandes *ploeg*, norveges e svedes *plog*, scots *pleuch*. El medemm termen germanegh l'è poeu rivaa in di lengov slav (ma anca al romen) *plug*, *pług* o *pluh*, in del lituan *plūgas* e, travers i idioma retegh e alpin, fignanca al Latin medieval *plovus*, *ploum* o *plovum*.
El termen *sciloria* l'è compagn del piemontes *slòira*, che forsi el ven giò del francon *sikiloria*, che 'l voeur dì "folsc".
El nomm *quadria* l'è doperaa a Bormi e a Pos'ciav e 'l vegn giò del latin *quadriga*, che 'l voeur dì anca "araa". L'è compagn del ladin *cadria*, che 'l gh'ha semper l'istess significaa.

Infin, *arater*, doperaa in del lodesan, l'è on italianismo (cf. it. *aratro*).
Anca el termen *piò* 'me unidaa de mesura l'è de origen germanega: el *plog*, o *ploh* l'era 'l tocch de terra ch'on giov de boeu 'l feva cunt de arà in d'on dì.

## I part de l'araa
L'araa l'è faa su de vari part:
*El **[[timon (araa)|timon]]** (o *timonscina*)
*El **[[burett (araa)|burett]]** (o *gambin*, *gambiroeu*, *stomegh*):
*El **[[dental (araa)|dental]]**
*El **[[manegh (araa)|manegh]]** (o *streva*, *manett*):
*L**'[[oreggia (araa)|oreggia]]**
*El **[[colter]]** (o *coltra*, *cortella* o *cortell de l'araa*, *contell*, *tajador*)

## Referenz
Piò

* **[[Piò (ünidaa de mesüra)|Piò]]**, ünidaa de mesüra
* **[[Pio (Arnes)|Piò]]**, arnes per arà i camp.
Visentin

*Vergun o vergott che 'l gh'entra con la città veneta de Vicenza.
*La Provincia de Vicenza.
*El dialett visentin.
Virle

**Virle** o **Irle** (nòm uficiàl en Italià: *Virle*) l'è 'na frasiù del cümü de Rezàt, en pruvìncia de Brèsa. La se tróa a poch de piö de 'n chilòmetro a est del cèntro abitàt principàl de Rezàt e a 10 km a sudèst de Brèsa.

El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928 quan che endèl quàder de 'na reorganizasiù generàl de le istitusiù locài l'è stat agregàt a Rezàt. Come cümü, a pàrter del 1862, el portàa 'l nòm uficiàl de "Virle Treponti".

## Riferimèncc
Padovan

*Vergun o vergott che gh'entra con la città veneta de Padova.
*La Provincia de Padova.
*El dialett padovan.
Silièrghe

**Silièrghe** (nòm uficiàl en Italià: *Ciliverghe*) l'è 'na frasiù del cümü de Mazà, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha 3422 abitàncc (dàto uficiàl del dezèmber del 2012) e la se tróa a poch de piö de 2 km en diresiù sud de Mazà e a 11 km a sudèst de Brèsa.

El paés el s'è furmàt entùren a 'n culìna ciamàda amò 'ncö *"Monte Coeli Aperti"*, nòm che 'l vé del fat che la se résa sö a "cél deèrt" de la brüghiéra e de le làme che gh'ìa töt entùren. Sö chèsta culìna s'è nat a furmàs el prim ensèma de abitasiù e sö divèrse cartìne dei sècoi XIV e XV gh'è segnàt apéna l'indicasiù de Monte Coeli Aperti.

'Ntra i sècoi XV e XVI cumìncia le atività de bunìfica isé come 'n tacc óter teré de la zòna en chèl perìodo lé. Le tère le vé bunificàde dei abitàncc locài e con tat de acc nutarìi, le vé spartìde 'ntra de lur.

Silièrghe però la restàa amò sóta Virle e per ògna funsiù religiùza la zét la gh'ìa de fà 'n bèl toch de stràda per püdì nà 'n céza, isé entùren a la metà del sècol XVIII el paés el se destàca de Virle: endèl 1755 el deènta cümü autònomo e 'ndèl 1757 el deènta paròchia de per sò cönt. La località ciamàda Bètole la vé asegnàda a Silièrghe.

Endèl 1929, endèl quàder de 'na riorganizasiù generàl de le istitusiù locài, Silièrghe la vé agregàda a Mazà.

## Riferimèncc
Curtìne

**Curtìne** (nom uficiàl en Italià: *Cortine*) l'è 'na frasiù del cümü de Nàe, en pruvìncia de Brèsa. La gh'a presapóch dumìla abitàncc e la se tróa sö la stràda ècia che colegàa Boès a Nàe.

Endèl cors del medioévo la fàa cümü de per sò cönt e l'ìa lüminàda 'ndèl "Liber potheris" endèle anotasiù del 1225 (col nòm de "Cortinis") e del 1232 ("in contrada de Curtinis"). La s'è destacàda de la piéf de Nàe zamò 'ndèl 1565 e l'è stàda fàda paròchia.

L'è restàda cümü separàt enfìna a le fì del sècolo XVIII. A pàrter del prim de màgio del 1797 l'è stàda 'nserìda 'ndèl Cantù de Gàrza Ucidentàl. Endèl 1798 la vé agregàda al cümü de Nàe.

Endèl 1978 a Curtìne, 'ntàt gh'è saltàt fò 'na necròpoli romàna furmàda de 52 sepultüre coi sò ornamèncc e ogècc a corédo, datàda 'ntra 'l prim sècol prìma del Signùr e 'l prim sècol dòpo del Signùr.
I repèrcc che gh'è stat troàt i è conservàcc endèl Muzèo de S.Giùlia a Brèsa.

La céza parochiàla l'è dedicàda a San Marco.

## Riferimèncc


* Passi Pitcher L. *"Sub Ascia. Una necropoli romana a Nave"* - Panini Franco Cosimo Editore - ISBN: 8876860878
Somna

La **somna** (alter sinonem: *sorna*, *someneri*, *somenà*, *somnanda* o *somnadura*) l'è la tecnega che la se vesina de pu a la manera natural con la qual la somenza la se spantega. 
La somenza de norma la nass de la reproduzion di piant, e vann in gir cont el vent, intant che cont el someneri hinn i omen a menài in gir per i camp.
L'omm che 'l va in gir a somenà el se ciama *somenador*. 
## Referenz

## Vos corelaa
*Somenza
Campee

El **campee** l'era l'omm che per mestee el gh'aveva de controllà i camp e i sò frutt.
In de la bassa (per esempi in del Milanes e a Pavia), el campee el gh'aveva anca de controllà i foss, i ronsg e in general tucc i canai de irigazion in di camp, arent ai molin e in di riser.
## Vos corelaa
*Ronsgia
Risera

Ona **risera** l'è ona sistemazion artifizial del terren, fada su per coltivà el ris.
I riser se poeuden trovà on poo indepertutt in del mond, e soratutt in de l'Asia oriental (per esempi Cina, Corea, Taiwan, Giapon, India, Thailandia), ma anch in Italia (e, in del Canton Tesin, arent al Pian de Magadin).
## I riser in Italia
La presenza di riser l'è bella granda, soratutt in de la Bassa lombarda e piemontesa (anca se ghe n'è ona quaiduna anca in Veneto, Emilia, Sardegna e, fina al XVIII secol, anca in Sicilia).
In Lombardia e Piemont i riser je troeuvom in de la Lumellina, in de la Bassa milanesa, in del Novares e in del Vercelles, oltra che in del Mantovan.
In di riser gh'è ona presenza bella granda de airon, ma anca de zanzar.
## Vos corelaa
*Ris
*Mondina
*Paniscia
Breva

**Breva** l'è 'l nomm che 'l vegn daa a vari vent del nord de la Lombardia e in del Canton Tesin, che boffen in sui lagh prealpin.
La breva pussee famosa l'è quella che la boffa de sud in sul Lagh de Comm insemm al Tivan.
## Vos corealaa
*Breva e Tivan
*Vent
Caronasca

La **Caronasca** l'è on vent che 'l boffa in sul lagh de Lugan.
La ciappa el sò nomm del paes de Carona, che al dì d'incoeu l'è on quarter de la città de Lugan, in del Canton Tesin.
'Sto vent el boffa de sud invers al nord.
## Vos corelaa
*Carona
Du Cange

**Charles de Fresne, scior de Cange**, mej cognossuu 'me **Du Cange** (Amiens, 18 de dicember del 1610 - Paris, 23 de ottober del 1688) l'è staa on istoregh, on lenguista e filologh frances.
## Vita
L'ha studiaa legg a Orléans e l'è staa avocatt al foro de Paris a partì del 1631. Quand che l'è tornaa a Amiens el gh'ha 'vuu l'ofizzi del soeuser, che l'eva on nodar.
A bon cunt, a l'è famos minga tant per el sò lavorà giuridegh, ma per i sò studi de lenguistega e de filologia: defatt a l'ha scrivuu giò 'n bell numer de glossari latin e grech (i sò manoscritt hinn conservaa a la Bibliothèque Nationale de France). L'è staa on gran ricercador, che 'l s'è dedicaa a la lengua latina, sia quella antiga che quella medieval: i sò contemporani l'hann ciamaa *el Varon frances*. In di sò oeuver l'è ben studiaa el passagg del latin classegh a quell imperial e poeu a quell medieval (soratutt in del regn di Franch), fina a la nassida de la lengua francesa. In del 1667 el minister Colbert el gh'ha daa l'incaregh de analizzà e catalogà i manoscritt grech de la Libreria Real.

El Du Cange l'è staa anca on studios de la storia: l'ha studiaa soratutt el tard imperi e l'Alt medioev: i sò oeuver hinn citaa anca de l'Edward Gibbon, che 'l parla proppi ben de lu.

La soa vita l'è stada studiada del Léon Feugère, che l'ha publicaa ona soa biografia a Paris in del 1852. Ad Amiens gh'hann faa su 'na statoa in sò onor.

## Oeuver
La sò oeuvra pussee cognossuda l'è 'l Glossarium ad scriptores mediae et infimae latinitatis (*Glossari di scrittor de la latinità media e bassa*), publicaa in del 1678 in trii volumm, e che l'è amò 'dess on istrument indispensabel per tucc i lenguista e i latinista. Quell lavorà chì l'è cognossuu anca cont el nomm de *El Du Cange*. La soa forma del dì d'incoeu la gh'ha dent on suplement faa su del filologh Pierre Carpentier, giontaa in de l'edizion del 1766.

El Du Cange l'ha scrivuu anca:
**Histoire de l'Empire de Costantinople sous les empereurs français* (1657)
**Histoire de Saint Louis par Jean de Joinville* (1688)
**Historia byzantina* (1680)
**Zonaras *(1686)
**Glossarium mediae et infimae graecitatis *(1688) 

L'ha lassaa anca on bell poo de oeuver scrivuu a man, in tra i quai a gh'è la descrizion geografica de la Francia (*Géographie de la France par provinces*).
El *Glossarium mediae et infimae latinitatis* scurtaa e agiornaa de Johann Christoph Adelung l'è staa restampaa cont ona quai integrazion di fraa benedettitt in del 1733-1736, poeu del G. A. Louis Henschel; l'è staa restampaa l'ultima voeulta in del 1840-1861. L'edizion final la cunta vott volumm. 
## Ligamm de foeura
*El ''Glossarium'' online
*Biografia in todesch
*La soa bibliografia in de la enciclopedia catolega
*On'altra edizion del ''Glossarium''
Mölenèt

**Mölenèt** (nòm uficiàl en Italià: *Molinetto di Mazzano*) l'è 'na frasiù del cümü de Mazà, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha 6025 abitàncc (dàto uficiàl del dezèmber del 2012) e la se tróa a 1,5 km en diresiù sud de Mazà e a 11 km a sudèst de Brèsa.

L'è la frasiù che g'ha piö tacc abitàncc del cümü de Mazà, la fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a Sant Antóne de Pàdova.



## Dècc
*- Dàm del làder o del poarèt ma dìm mio che sò de Mölenèt*



## Riferimèncc
Trescan

**Trescan** (*Trescano*) l'è vuna di frazion del comun brianzoeu de Ogionn, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a est del center comunal, in su la strada che la va de Dolzagh a Ell.
## Referenz
Peslagh

**Peslagh** (*Peslago*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Ogionn, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal, in su la strada che la ven su de Dolzagh.
A someja che 'l sò nomm el vegna del latin *post lacum* (cioè "dedree al lagh"), per la soa vesinanza ai laghett brianzoeui.
## Referenz
Luzzana (Molten)

**Luzzana** (parnonzia local: [ly'tsana]; italian: *Luzzana*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Molten, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, in su la strada che la riva a Rogen e al lagh de Pusian. L'è streversada de la strada statal del Lagh de Comm e de la Spluga.

## Referenz
Baravigh

**Baravigh** (*Baravigo*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Ogionn, in de la Provincia de Lecch.
Fina al 1928 l'eva ona frazion del comun de Imberid, che al dì d'incoeu l'ha perduu la soa otonomia ministrativa e l'è anca lu sotta la ministrazion comunal de Ogionn.
## Referenz
Carioeu

**Carioeu** (*Cariolo*) l'è ona località del comun brianzoeu de Civaa, in de la Provincia de Lecch.
A se troeuva a ovest del center comunal, in su la riva del Lagh de Non.
## Referenz
Crebbi

**Crebbi** (*Crebbio*) l'è ona frazion del comun larian de la Badia, in de la Provincia de Lecch.
El paes, che l'è la frazion pussee grossa del comun, el se troeuva in su 'na collina arent al lagh, a nord del center comunal e sotta la frazion de Maggiana (comun de Mandell).
Fina al 1928 l'eva ona frazion de Linzanegh, cognossuda in italian anca 'me *Grebbio*.
## Referenz
Borbin

**Borbin** (*Borbino*) l'è ona frazion del comun larian de la Badia, in de la Provincia de Lecch.
A l'è staa on comun indeperlù almeno fina al 1751. El partegniva a la Piev de Mandell.

## Referenz
Onn

**Onn**, o anca **Vonn** (*Onno*) l'è ona frazion del comun larian de Olivee, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, denanz a Mandell. A nord a gh'è 'l paes de Limonta (on'altra frazion del comun) e donca l'è la frazion pussee meridional del comun; inscambi a sud se pò andà o a Valbrona o a Valmadrera. A l'è ai pee del Sass de Onn.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. El partegniva a la Piev de la Valassina. Compagn de Limonta (ma al contrari de Vassena), a l'è in de l'arcidiocesi de Milan.
El sò nucli storegh l'era pussee a sud de quell del dì d'incoeu: l'è staa traa giò in del 1896 d'on aqueri bell grand.
## Referenz
Folsà

**Folsà** l'è giöna de le frasiù del cümü de Brèsa. La g'ha presapóch 1770 (dato del 2008) abitàncc e la se tróa a 5 km a sud de la cità. La fà part de la Circuscrisiù Sud.

L'è lüminàt endèn docümènt del 1077 col nom de "Falciano", ma la sò urìgin la par piö antìca: el nòm el fà pensà a 'n fónt asegnàt a 'n padrù de nòm "Fulcius" o "Felice". El gh'ìa de éser colocàt sö l'antìca stràda che minàa a Cremùna che forse la riprindìa el percors de giü dei cardi de la centüriasù romàna.

El g'ha fat cümü 'nfìna al 1865, quan che l'è stat agregàt a Brèsa.

La frasiù de Folsà la fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a San Silvèstro.
Üràch Mèla

**Üràch Mèla** (nòm uficiàl en italià: *Urago Mella*) l'è 'na frasiù del cümü de Brèsa. L'è 'nserìt endèla circuscrisiù ovest e 'l g'ha presapóch desmìla abitàncc

L'abitàt stòrich el se tróa sö la spònda dèstra de la Mèla a tré chilòmetri a nordòvest del cèntro de la cità, e 'l cunfìna a nòrt col cümü de Cobiàt.

L'ìa zamò lüminàt endel Estimo Visconteo del 1385 come cümü de per sò cönt e l'ìa 'nserìt endèla Quàdra de Gösàch. Piö tàrde, 'ndèl 1493 l'ìa 'ndèla Quàdra de Lemezàne e 'ndèl 1764 en chèla de Nàe.

Endèl 1805 el cümü de Üràch Mèla el vé agregàt a chèl de Brèsa.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Sit del cümü de Brèsa
Vimogn

**Vimogn** (*Vimogno*) l'è ona frazion del comun lecches de Premaluna, dent in de la Valsasna.
El paes el se troeuva pu o manch a sud del center comunal, in su la strada che la va a Introeubi.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927: al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsasna.
## Referenz
Tartavall

**Tartavall** (*Tartavalle Terme*) l'è ona frazion del comun lecches de Tasen, in de la Valsasna.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal, in su la strada che la va a Perlasch.
Tartavall l'eva cognossuu per i sò aqui alcalinn, che in di temp passaa hann faa in moeud che 'l nassess on istabiliment termal. Al dì d'incoeu l'istabiliment el ven doperaa domà per trànn foeura de l'aqua potabel.
## Referenz
Pioverna

La **Pioverna** l'è on riaa de la Lombardia.
La nass del Grignon, a la Bocchetta de Campion (1.813 meter sora el nivell del mar) e la traversa tutta la Valsasna, per poeu rivà denter al Lagh de Comm arent a Belan.
Arent a Introeubi la ciappa i aqui de l'Aquadur, e poch pussee inanz anca quei de la Troeuggia. A Tasen inveci la se gionta con la Maladiga.
Dent in de la Pioverna se poeuden trovà tanti speci de pess, compagn di trutt.
Curon

El **Curon** (*Curone*) l'è on riaa de la Lombardia, per vess pussee precis in la Brianza.
A l'è longh domà vott chilometri: el nass arent a la Bernaga (frazion de Peregh) e la riva fina a Osnagh, indè 'l che se butta dent in de la Molgoretta.
Anca l'è curt assee, quell riaa chì l'è cognossuu per la purezza di sò aqui e per i tant piant e animai che ghe viven dent, e che se sposen cont el paesagg inforna.
Per 'sta reson, el Curon l'è proteggiuu de l'istituzion del Parch Regional de Montaveggia e de la Vall del Curon.
## Comun traversaa
Peregh, Montaveggia, Rovagnaa, Olgiaa, Meraa, Cernusch, Osnagh.
Concenee

**Concenee** (*Concenedo*) l'è ona frazion del comun lecches de Barz, in de la Valsasna.
El paes el se troeuva in su 'n bricch a est del center comunal, minga delongg del comun de Cassina.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1927. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valsasna.
## Referenz
La Mandolòsa

**La Mandolòsa** (nom uficiàl en italià: *Mandolossa*) l'è 'n cèntro abitàt colocàt a presapóch 9 km a òvest de la cità de Brèsa. Del pont de vìsta aministratìf l'è ripartìt sö tré cümü: Brèsa, Gösàch e Roncadèle.

La località l'è sitüàda en corepondènsa de la conflüènsa de dù torèncc, el Gandùer e La Canàl (e 'l córs d'aiva che se fùrma, de lé 'n zó 'l ciàpa nòm pò a lü de torènt Mandolòsa e 'l và a finì, dòpo de 'n percórs de 3 km, endèla Mèla) e al cruzàl de le dò stràde per Izé e per Milà.

L'è segnàda zamò sö le cartìne piö antìche e lüminàda 'ndei docümèncc medievài co nòm ògna ólta diferènt ("Mandolotia", "Mandolosse", "Mandolacia", "Mandoloza", ecc.). L'ìa colocàda dré al percórs de 'na stràda romana.

Se sà che 'na ólta gh'ìa 'n mülì (adès l'è stat sbatìt zó) che l'ìa sò de l'Abasìa de la Badìa.

L'è dotàda de 'na stasiù feruviària colocàda sö la lìnea Brèsa-Izé-Édol, ma del 2008 oramài la fà mìa piö servìsio per el traspórt de persùne.

## Riferimèncc e artìcoi corelàcc
* Gussago Insieme (PDF) - pag.3
* Corriere delle Sera: La «chiesa di latta» dà ospitalità agli ortodossi sfrattati dal presepe
Regolee (Perled)

**Regolee** (*Regoledo*) l'è ona frazion del comun laghee de Perled, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva in su 'n bricch a nord del center comunal, mia delongg di frazion de Gitana e de Gisasc.
## Referenz
Bevera

***[[Bevera (Lamber)|Bevera]]**, riaa afluent del Lamber.
***[[Bevera (Olona)|Bevera]]**, riaa afluent de l'Olona.
***[[Bevera (Sirtol)|Bevera]]**, frazion del comun de Sirtol.
Bevera (Lamber)

La **Bevera** (*il Bevera* in italian) l'è on riaa de la Lombardia e, per vess pussee precis, la Brianza.
La nass del San Gines, in del comun de Coll, e la scorr in d'ona direzion est-ovest. La finiss dent al Lamber arent a Baggee, frazion de Meron. L'è longa 22 chilometer.
## Comun traversaa
Coll, Santa Maria Oè, Rovagnaa, Castell, Barzagh, Garbagnaa Monastee, Siron, Molten, Bosis, Rogen, Bulciagh, Costa Masnaga, Meron.
Le Siìne

**Le Siìne** (nom uficiàl en italià: *Civine*) l'è 'na frasiù de mut del cümü de Gösàch, en Pruvincia de Brèsa. L'è sitüàda a 3,5 chilòmetri a nòrt en lìnea d'ària (ma de 5 km stràda) del capolöch del cümü. La g'ha presapóch en sentenér de abitàncc e la se tróa a 'n altèsa de presapóch 500 méter sùra 'l leèl del mar.

L'abitàt l'è sitüàt söl versànt orientàl dei mucc che sepàra la part piö ucidentàla de la Franciacürta de la basa Val Trompia.

Zamò dei prim agn de sècol XVII la frasiù de le Siìne la fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a San Giròlem. La cumunità la g'ha come patròni pò a i sancc Abdon e Sennen, ai quài, endèl 1796 gh'è stat dedicàt 'na santèla en località Riére.

## Bibliugrafìa
V. Nichilo, *Civine di Gussago, tra storia e memoria* (Siìne de Gösàch, entra stória e memória), Fondasiù Civiltà Bresàna, Brèsa 2003
Foppenigh

**Foppenigh** (parnonzia local: [føpe'nik] (*Foppenico*) l'è ona frazion del comun lecches de Calolz e Cort.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, in de la Val San Martin. El gh'ha dent tre località pussee piscininn: *Lavell*, *Monastee *e *Serta*.
## Referenz
Lorentin (Italia)

**Lorentin** (parnonzia local: [luren'ti]; italian: *Lorentino*) l'è vuna di frazion del comun lecches de Calolz e Cort.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, in de la Val San Martin.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
## Referenz
Faviran

**Faviran** (parnonzia local: [favi'ra]; italian: *Favirano*) l'è ona frazion del comun lecches de Torr de Bus.
El paes el se troeuva in de la Val San Martin, a nord-ovest del center comunal, al confin cont el comun de Calolz e Cort.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1805.
## Referenz
Lorentin (Svizzera)

El **Lorentin** (parnonzia local: [loren'tiɲ]; italian: *Lorentino*) l'è ona frazion del comun tesines de Cugnasch-Gerra.
El paes el se troeuva dent a la Val Verzasca, a nord de la Gerra, in su la strada che la riva su a Frasch. L'è vuna di frazion pussee grand, e l'è in su la riva de la Verzasca.
## Referenz
La Fromighera

La **Fromighera** (parnozia local: [er fromi'gera]) l'è vuna di frazion del comun tesines de Cugnasch-Gerra, in del distrett de Locarn.
El paes el se troeuva dent in de la Val Verzasca, a sud de la Gerra e arent al fiumm.
## Referenz
Lorentin

***[[Lorentin (Italia)|Lorentin]]** (*Lorentino*), frazion del comun de Calolz e Cort.
***[[Lorentin (Svizzera)|Lorentin]]** (*Lorentino*), frazion del comun de la Gerra.
Cortasc

El **Cortasc** o **Cordasc** (parnonzia local: [kor'taʃ] o [kor'daʃ] (in italian scrivuu anca *Cortaccio*) l'è ona frazion del comun tesines de Cugnasch-Gerra, in del distrett de Locarn.
El paes el se troeuva dent a la Val Verzasca, a nord del Lorentin e de la Gerra, in su la strada che la va su a Frasch. L'è traversaa de la Verzasca.
## Referenz
Giùf Gardéna

Ol **giùf Gardéna** ciamàt *Ju de Frara* in ladì badiòt, *Jëuf de Frea* in ladì gardenés e *Grödner Joch* in todèsch l’è ü giùf che ‘l se tróa in di Dolomìcc in pruìnsa de Bulsà a 2.121 méter söl mar. Ol giùf ‘l se tróa tra la Al Gardéna e la Al Badìa e ‘l sepàra ol Sèla a mesdé e ‘l Cir a mut. 

Ol giùf Gardéna, insèma a i giùf Sèla, Pordòi e al Campolongo l’è ü di quàter giuf che i se tróa töt intùren al Sèla e che i è ligàcc tra de lùr da di impiàcc de sci e töcc insèma i è cosgnusìcc col nòm de Sellaronda o Gir di Quàter Giùf in del comprensòre del Dolomiti Superski.

Da Sèlva de Al Gardéna se rià sö al giùf co l’ovovìa Dantercepies e dal giùf s’tùrna zó ‘n paìs co la pista che la gh’à l’istès nòm, menimà da la Al Badìa gh’è de ciapà da Colfosc l’ovovìa Plans-Frara e pò la segiovìa del Cir. Sö al giùf Gardéna s’tróa trì rifùgi, i ‘mpiancc per scià, l’hotel Cir, ü tabachì e öna cezìna.
Giùf (arnés)

El **Giùf** u **Sgiuf** (*Zuf* en Lumbàrd Urientàl, *Giögh* in Ludesàn de la *Bassa*), l'è un arnés che'l servìss par tacà dù vache, dü bö o dü cavài, al car, al carét o anca all'arater, par mes d'un timón.

El **giùf** l'è fai cun 'na tràu ad legn longa un metor che la gh'ha la furma ad arch dubi che'l se pogia ins la cupa d'le bestie; in bass, al center, gh'è un anél ad fer che l'è tacàd al giùf cun d'le tresse ad pel, che pasun a travèrs al legn par mes d'un büs.

L'anél l'è fissàd al timón dal car o de l'arater cun un ciòd ad fer che'l se ciama cavigia. Chel sistema chi l'è bón ad migliurà la trassión parchè el sfrüta el sfors d'la gnüca e di spal d'le bestie.

Par sfrütà la forsa d'la crapa se legun dü cinte (curegìn) ai corn d'le vache, culegade a dü anéi sistemadi ins al frunt dal giùf.

Altor dü cinte püssè grand (curege), i en misse ala bas di corn par es fissade ala fin dal timón par mes d'un altor gross ciòd ad fer.

Par prutég la testa d'le vache o dal bö, se pöd met fra la süca e il giùf un capüc ad pel che'l se ciama curnàl e che'l gh'ha dü büs indùe i passun i corn. 

El *giùf* che'l se taca apena a 'na bestia el se ciama giuàt o anca *giuìn*.

In aràldica el giùf l'è un simbul d'unión, cuncordia, devussión, passiensa e sutumissión al princip.
Monscender (giov)

El **Monscender **(italian: *Monte Ceneri*; in romancc sursilvan: *Munt Schiember*) l'è on coll e on giov alpin del Canton Tesin, in Isvizzera.
A se troeuva a on'altezza de 554 meter sora el nivell del mar, e 'l fa de colegament in tra el Pian de Magadin (nord) e la Val del Vedegg (a sud).
Del pont de vista orografegh, l'è 'l pont de confin in tra i Prealp Varesinn (ovest) e i Prealp Comasch (est). L'è traversaa de 'na strada cantonal. L'otostrada e la ferrovia del San Gotard ghe passen sotta cont ona galeria.

## Importanza coltural
El Monscender, anca se l'è minga inscì volt, el spartiss in duu tocch el Canton Tesin: a nord el Sorascender (*Sopraceneri*), a sud el Sottascender (*Sottoceneri*). A nord a gh'è i città de Belinzona e Locarn, a sud quei de Lugan e Mendris. I dialett del nord hinn pussee vesin al modell lombard alpin (foeura che in di dò città e in di comun intorna), quei del sud inveci hinn compagn al modell milanes.
## Vos corelaa
*Monscender
*Pian de Magadin
*Galleria de bas del Monscender
Pass de l'Ombraj

El **Pass de l'Ombraj** (italian: *Giogo di Santa Maria*; romancc: *Pass da l'Umbrail*; todesch: *Umbrailpass* o *Wormser Joch*) l'è on giov de montagna di Alp Retegh.
A se troeuva a 2.501 meter sora el nivell del mar, al confin in tra la Svizzera (Canton Grison, Val Monastee) e l'Italia (Lombardia, Valtolina). El mena del comun de Val Monastee a quell de Bormi.
L'è 'l giov pussee alt de tutta la Svizzera.

## Vos corelaa
*Mont Ombraj
Pass de la Maloeuggia

El **Pass de la Maloeuggia** (italian: *Passo del Maloggia/Maloja*; romancc: *Pass dal Malögia*; todesch: *Malojapass*; alemann: *Dr Malojabass*) l'è on giov de la Svizzera (Canton Grison).
A se troeuva a on'altezza de 1.815 meter sora el nivell del mar. L'è tutt denter al comun de Bregaja, e 'l colega i località de Casascia (Val Bregaja) e de la Maloeuggia (Engadina).
Gianfranch Ravasi

**Gianfranch Ravasi** (Meraa 18 d'utùber 1942) l'è un Cardinàl e Arcivésch catòlich italiàn.

Dal 2007 l'è president del *Puntificio Cunsìli d'la Cultüra*, d'la *Puntificia Cumissiòn d'Archeulugia Sacra* e del *Cunsìli del Cuurdinamento tre Academie Puntificie*.

## Mòtt

*« Praedica Verbum »<br>(« Predica la Parola »)*

## Ligàm de föra

* Prufìl üficiàl sül Sit Catholic-Hirarchy

## Alter pruget
Ruch (Gösach)

**Ruch**, (en Italià: *Ronco*) l'è 'na frasiù del cümü de Gösàch, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 1300 abitàncc e la se tróa a 'n pér de chilòmetri a èst del cèntro aministratìf del cümü e la cunfìna con Padergnù che l'è frasiù de Rodènch. L'abitàt l'è colocàt sö la stràda che de Gösàch la và 'nvers Rodènch, percors che l'ìa pò a chèl de 'na antìca stràda romàna che de Piedeldòs (facilmènt el cèntro abitàt uriginàre de Gösàch) nàa 'nvers Rodènch.

## Stória
L'è lüminàt endèl Estimo visconteo del an 1385 'ntra i cümü de la quàdra de Gösàch e 'l g'ha cuntinuàt a fa part de la stèsa quàdra apò a sóta la Repüblica de Venésia (Valentini, 1898).
El vé agregàt al cümü de Gösàch (che alùra 'l gh'ìa nòm uficiàl de "Gussago con Civine") endèl 1805 endèn cümü nöf che g'ha ciapàt nòm de "Gussago con Ronco", che 'l ciapàa dét apò a Breó e Padergnù e che 'l mantegnarà chèsto nòm enfìna al 1859.

Del pont de vista de le istitusiù religiùze, la céza de Ruch, dedicàda a San Zinù, l'è lüminàda come céza parochiàl zamò 'ndèl 1532 (Guerrini 1925, p. 47-48) e amò 'ncö l'è paròchia separàda de chèla de Gösàch.

## Riferimèncc
* Andrea Valentini *Ricerche intorno al gonfalone antico della città di Brescia*- 1898 - Editore Queriniana
Balis

**Balis** (*Balisio*) l'è ona frazion del comun de Ballabi, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva al princippi de la Valzasna, ai pee del Grignon (per el qual el partiss on sentee lì arent), a nord-est del center comunal.
"Balis" a l'è anca el nomm del coll indè che la se troeuva la frazion.
## Referenz
Pian de Magadin

El **Pian de Magadin** (italian: *Piano di Magadino; *todesch: *Magadinoebene*) l'è ona region del Canton Tesin, in Isvizzera.
A se troeuva in tra la scima del Lagh Magior e la città de Belinzona e la ciappa el sò nomm del paes de Magadin, al dì d'incoeu frazion del comun de Gambarogn (distrett de Locarn). A l'è longh pu o manch ona vintena de chilometer.

A l'è nassuu de la gera e di alter sediment lassaa giò del fiumm Tesin, che proppi lilinscì el se butta dent al Lagh Magior. Fina a quand che l'hann minga bonificada (in tra el 1888 e 'l 1961), a l'era ona zona de stagn e de boll, e donca puttost malsana.
Grazzie ai bonifegh, la zona l'è vegnuda puttost fertil, e gh'hann mettuu tanti camp e riser. Inoltra, el delta del fiumm (ciamaa *Boll de Magadin*) l'è vegnuu ona riserva natural, indè che se troeuven tanti razz de animai (per esempi, trisent speci diferent de usei).
Inoltra hann mettuu in pee on bell poo de infrastrutur: ghe passa la strada cantonal che la ven su del Gambarogn (e de l'Italia) fina a Locarn, oltr'a quella che la va fina a Belinzona. Hinn dree a fà su ona strada e ona galeria che la colegarà el Pian al Monscender e a tutt el Luganes.
Arent ai Boll de Magadin a gh'è l'areoport de Locarn: quell territori chì, ciamaa cont el domm de *[[i Gerr (Locarn)|i Gerr]]*, a l'è on'exclave de la città tesinesa.

## Vos corelaa
*Tesin
*Lagh Magior
*Belinzona
*Locarn
*Magadin
*I Gerr
*Areoport de Locarn
Padergnù

* Padergnù, cümü de la pruìnsa de Trènt.

* Padergnù, frasiù del cümü de Rudench Saià 'n pruìnsa de Brèsa.
* Padergnù, frasiù del cümü de Sànga 'n pruìnsa de Bèrghem.
Padergnù (Rodènch-Saià)

**Padergnù**, (en Italià: *Padergnone*) l'è 'na frasiù del cümü de Rudench Saià, en pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 'n pér de chilòmetri a òvest del cèntro aministratìf del cümü e la cunfìna con Ruch che l'è frasiù de Gösàch. L'abitàt l'è colocàt sö la stràda che de Gösàch la và 'nvers Rodènch, percors che l'ìa pò a chèl de 'na antìca stràda romàna che de Piedeldòs (facilmènt el cèntro abitàt uriginàre de Gösàch) nàa 'nvers Rodènch.

Del pont de vìsta de le istitusiù religiùze, la comunità de Padergnù la s'è destacàda de chèla de Rodènch e l'è nìda a fà paròchia de per sò cönt del 1969. Laa sò céza l'è dedicàda a San Roch.
Piedeldòs

**Piedeldòs**, (en Italià: *Piedeldosso*) l'è 'na frasiù del cümü de Gösàch, en pruvìncia de Brèsa. L'è giöna de le contràde che fùrma el cèntro stòrich e aministratìf del paés e se pènsa che la sàpe il nùcleo uriginàre entùren al qual s'è furmàt col pasà del tép töt el paés.

L'abitàt l'è colocàt sö la stràda che và sö 'nvers el Pas de la Forsèla, vìa de comünicasiù principàl che colegàa la part orientàla de la Franciacürta co San Vigìlio e la bàsa Val Trompia.

Piedeldòs l'è séde de l'antìca piéf, dedicàda a Sànta Marìa Asùnta (cunusìt de la zét del pòst apò col nòm de "céza dei mórcc"), e che gh'è stat istitüìt zamò 'ndèl sècol VIII. La consèrva 'n pülpet de urìgin longobàrda stüdiàt e cunusìt col nòm de *"pülpet de Mayorans"* (o *"Mavioranus"*).

## Riferimèncc
* Attilio Mazza, *Il Bresciano - Volume II. Le colline e i laghi*, Bèrghem, Editur Bortolotti, 1986.
Quadra

La **quadra** l'ìa 'na südiviziù aministratìva e giürìdica 'n vigùr endèle zòne de Brèsa e Bèrghem.

'Na quàdra l'ìa 'n ragrüpamènt de cümü che fàa riferimènt a 'n cümü *capoquadra* per rizù fiscài. 

Se g'ha nutìsie sigüre de l'ezistènsa de le quàdre endèl perìodo de la duminasiù venesiàna (1426/28 - 1797), ma se pènsa che l'urìgin de chèsta südiviziù la sàpe de la segónda metà del Trezènt.

## Riferimèncc
Proèze

**Proèze**, (nòm uficiàl en italià: *Provezze*) l'è 'na frasiù del cümü de Proài d'Izé en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 1150 abitàncc e la se tróa 'n mès a le culìne de la zòna nord de la Franciacürta a 264 méter süra del leèl del mar.

La fà paròchia de per sò cönt e la céza parochiàla l'è dedicàda a San Filàster.

## Stória
Ai tép dei romàni la fàa part del "pagus" de Izé. Piö tàrde, endèl medioévo, l'è atestàda la sò prezènsa endèla zòna aministràda de la piéf de Izé ma pò l'è stàda dàda 'n donasiù al monastér de Rodènch.

Le prìme testemognànse de 'n cümü 'ndependènt i è del sècol XIII. Segónt l'Estimo Visconteo del 1385 l'ìa asegnàda a la quàdra de Gösàch.

Endèla *Descrisiù Generàl del [[1764]]*, el cümü 'l fàa part de la quadra de Izé e del cümü fàa part apò a la comunità del Fantécol. En chèsto docümènt el cümü l'ìa segnàt col nòm *Provese e Fantecolo*.

Endèl 1810 el cümü el vé tiràt vià e 'l teretóre de Proèze e Fantécol l'è asegnàt a chèl de Montezèi, el turnarà a ìga la sò 'ndependènsa comünàla quan che la pruvìncia de Brèsa l'è nìda a fa part del regn Regn Lombardo-Veneto, co la nutificasiù del més de febrér del 1816. El vegnarà però suprimìt amò 'na ólta 'ndèl quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài mitìda 'n òpera endèl 1928 e 'l sò teretóre agregàt staólta al cümü de Proài d'Izé.

## Riferimèncc
Medioév

Ol **Medioév** (significàt **Età de Mès**) l'è öna di quatèr époche (antìca, medievàla, modèrna e de incö) de la stòria de l'Euròpa segónd la storiograféa modèrna.
La piö part di stòrech i dóvra cóme data de prensépe ol 476 (tóma de l'Impéro Romà) e per la fì ol 1492 (scoèrta de l'Amèrica).
L'espressiù *Medioév* la compàr per la prìma ólta in del XV sècol in latì, e la riflèt ol pensà di chi agn là, che l' tegnìa in granda considerassiù la cültüra clàsseca e l' spressàa chi ótre.

## Ótre datassiù
Per ol presépe:
* Ol 410, an del sach de Róma da part de l'Alarich.
* L'espansiù àraba e la fì de l'üniù del Mediteràneo in del VII sècol.
* L'incoronassiù del Carl Magn in del 800.

Per la fì:
* Ol 1348, an de la masìma espansiù de la Pèst Nigra.
* Ol 1453, an de la tóma de Costantinopel.
* Ol prensèpe de la Refórma Protestànt (1517).

## Divisiù
Ol Medioév l'è dividìt in dü perìodi:
* Ólt Medioév (V-X sècol)
* Bass Medioév (XI-XIV sècol)

Ön'ótra divisiù l'è 'n quatèr perìodi:
* Tàrda Antichità (IV-VI sècol)
* Ólt Medioév (VII-X sècol)
* Pié Medioév (XI-XIII sècol)
* Bass Medioév (XIV-XV sècol)

## Fóncc
Alensà

**Alensà**, (en Italià: *Valenzano*) l'è 'na frasiù del cümü de Pasirà, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha de méno de 'n sentenér de abitàncc e la se tróa a 210 méter süra del leèl del mar, endèla regiù geogràfica ciamàda Franciacürta.

Se pènsa che la pöde véser stàda 'l cèntro abitàt piö antìch entra chèi del cümü de Pasirà e aisebé che adès l'è abitàda de póche donzéne de abitàncc endèi sècoi pasàcc l'è stàda cümü autònomo. L'è lüminàda 'ndèl "Estimo Visconteo" del 1385 'ntra i cümü che fàa part de la quàdra de Gösàch. Endèl 1805 el cümü l'è stat suprimìt e Alensà l'è stat agregàt a Camignù e i è nìcc a furma el cümü ciamàt col nòm uficiàl "Camignone con Valenzano". Endèl 1810 el nöf cümü el vé agregàt a Rodènch ma 'ndèl 1816 el tùrna a recuperà la sò autonomìa. Endèl 1928, endèl quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài, Camignù, con ensèma Alensà, i è stacc agregàcc al cümü de Pasirà.

## Riferimèncc
Ciregg

**Ciregg** (anca **Sciresg**; italian: *Cireggio*) l'è ona frazion del comun cusian de Umegna, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in su la riva de sira del Lagh d'Orta, a sud del center comunal, in su la strada che la mena a Gnon.
## Referenz
Cusgiagh

**Cusgiagh** (a Intra ciamaa *Cusciagh* o *Cuzzagh*; in italian: *Cuzzago*) l'è ona frazion del comun ossolan de Premosell, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la bassa vall (212 meter sora el nivell del mar), a est del center comunal, in su la strada che la va giò fin'a Ornavass e poeu a Mergozz. A l'è sott el Pizz Proman e 'l Scopell, in tra el Rii di Molin e 'l Rii Megioeula.
L'è staa nominaa per la prima voeulta (cont el nomm de *Cauclago*) in del 1015 in d'on att del vescov Peder III de Novara. Fina al 1928 l'eva on comun indipendent.
In del mezz de la piazza principal a gh'è ona statoa a on can, che l'è on poo el simbol del paes (per rid).
## Referenz

## Ligamm de foeura
*A proposet de Cusgiagh
Verbanes

*Vergun o vergott che gh'entra con la città de Verbania.
*Vergun o vergott che gh'entra cont el Lagh Magior (el *Verban*).
*La Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
*Vun di dialett verbanes.
Finer

**Finer** (*Finero*) l'è ona frazion del comun ossolan de Malesch, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva in de la Val Vigezz, ai pee del Pizz de la Brasca e a sud del center comunal.
## Referenz
Frin

**Frin** (*Frino*) l'è ona frazion del comun verbanes de Ghifa, in de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
La frazion la se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la mena a la frazion de Susell.
## Referenz
Forn (Val Strona)

**Forn** (*Forno*) l'è ona frazion del comun de la Valstrona, in de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
El paes el se troeuva in d'on spiazz squasi in fond a la vall, a 903 meter sora el nivell del mar. Minga delongg de lì a troeuvom i frazion de Otra e de Preja.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
## Referenz
Desc

**Desc** (*Deccio*) l'è ona frazion del comun verbanes de Ghifa, in de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal, in su la strada che la va su a Novaj e poeu a Ogebbi.
## Referenz
Farmacognuzìa

La **farmacugnuzìa** l'è 'na scènsa che la sa ócupa del stüde e cugnuscimet dei midizine, defati chèsta paróla la vé dal gréch antìch *pharmakon* (midizina) e *gnosis* (conosciensa).
Miöla

## Midizìna
*Miöla òsea - tesüt cunetìf ca empienes ol canal miölàr di òs
*Miœla spinala - tesüt nervùs en dela colona vertebrala
*Miöla slongada - tesüt nervùs deter la scatola cranega, entrames del ensefal e dela miöla spinala, de endoe i part i nerf cranegh

## Botanega
*Miöla (botanega) - tesüt piö entèren en dol lein
Gont

***[[Gont (Grandola)|Gont]]** (*Gonte*), frazion del comun de Grandola.
***[[Gont (Ogebbi)|Gont]]** (*Gonte*), frazion del comun de Ogebbi.
Gont (Ogebbi)

**Gont** (*Gonte*) l'è ona frazion del comun de Ogebbi, in de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh Magior, a nord del center comunal e in su la strada che la riva su a Canner.
## Referenz