open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Latronico

**Latronico** (*Latruonicu* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 5.150 abitàncc, 'na superfìce de 75&nbsp;km² e 'na densità de 69 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbone, Castelluccio Inferiore, Castelluccio Superiore, Castelsaraceno, Episcopia, Fardella, Lauria.
Grumento Nova

**Grumento Nova** (*Grumentum* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.837 abitàncc, 'na superfìce de 66,17&nbsp;km² e 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Marsicovetere, Moliterno, Montemurro, Montesano sulla Marcellana (SA), Sarconi, Spinoso, Tramutola, Viggiano.
Lauria

**Lauria** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 13.745 abitàncc, 'na superfìce de 175&nbsp;km² e 'na densità de 79 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelluccio Superiore, Castelsaraceno, Lagonegro, Laino Borgo (CS), Latronico, Moliterno, Nemoli, Tortora (CS), Trecchina.
Lavello

**Lavello** (*Laviddë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 13.067 abitàncc, 'na superfìce de 132&nbsp;km² e 'na densità de 99 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascoli Satriano (FG), Canosa di Puglia (BA), Cerignola (FG), Melfi, Minervino Murge (BA), Montemilone, Rapolla, Venosa.
Ginestra

**Ginestra** (Zhura 'n arbëreshë) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 718 abitàncc, 'na superfìce de 13&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barile, Forenza, Maschito, Ripacandida, Venosa.
Genzano di Lucania

**Genzano di Lucania** (*Jinzanë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 6.012 abitàncc, 'na superfìce de 207&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acerenza, Banzi, Gravina in Puglia (BA), Irsina (MT), Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio, Poggiorsini (BA), Spinazzola (BA).
Gallicchio

**Gallicchio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.018 abitàncc, 'na superfìce de 23&nbsp;km² e 'na densità de 44 ab./km². El cunfìna coi cümü de Armento, Guardia Perticara, Missanello, Roccanova, San Chirico Raparo, San Martino d'Agri.
Francavilla in Sinni

**Francavilla in Sinni** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 4.184 abitàncc, 'na superfìce de 48&nbsp;km² e 'na densità de 87 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiaromonte, Fardella, San Costantino Albanese, San Severino Lucano, Terranova di Pollino.
Fardella

**Fardella** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 765 abitàncc, 'na superfìce de 27&nbsp;km² e 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carbone, Castelluccio Inferiore, Chiaromonte, Episcopia, Francavilla in Sinni, Latronico, San Severino Lucano, Teana, Viggianello.
Corleto Perticara

**Corleto Perticara** (*Curlétë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 3.025 abitàncc, 'na superfìce de 88&nbsp;km² e 'na densità de 34 ab./km². El cunfìna coi cümü de Armento, Gorgoglione (MT), Guardia Perticara, Laurenzana, Montemurro, Pietrapertosa, Viggiano.
Cersosimo

**Cersosimo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 845 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alessandria del Carretto (CS), Castroregio (CS), Noepoli, Oriolo (CS), San Giorgio Lucano (MT), San Paolo Albanese.
Forenza

**Forenza** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 2.544 abitàncc, 'na superfìce de 115&nbsp;km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acerenza, Avigliano, Filiano, Ginestra, Maschito, Palazzo San Gervasio, Pietragalla, Ripacandida.
Castelgrande

**Castelgrande** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.231 abitàncc, 'na superfìce de 34&nbsp;km² e 'na densità de 36 ab./km². El cunfìna coi cümü de Laviano (SA), Muro Lucano, Pescopagano, Rapone, San Fele.
Campomaggiore

**Campomaggiore** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 980 abitàncc, 'na superfìce de 12&nbsp;km² e 'na densità de 82 ab./km². El cunfìna coi cümü de Accettura (MT), Albano di Lucania, Calciano (MT), Pietrapertosa.
Castelluccio Superiore

**Castelluccio Superiore** (*Castiddr* endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 992 abitàncc, 'na superfìce de 32&nbsp;km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelluccio Inferiore, Laino Borgo (CS), Latronico, Lauria.
Brienza

**Brienza** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 4.055 abitàncc, 'na superfìce de 82,69&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atena Lucana (SA), Marsico Nuovo, Polla (SA), Sala Consilina (SA), Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda, Satriano di Lucania.
Bella

**Bella** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 5.445 abitàncc, 'na superfìce de 99&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atella, Avigliano, Balvano, Baragiano, Muro Lucano, Ruoti, San Fele.
Barile

**Barile** (*Barilli* 'n arbëreshë) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 3.229 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ginestra, Rapolla, Rionero in Vulture, Ripacandida, Venosa.
Baragiano

**Baragiano** (Barajão) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 2.752 abitàncc, 'na superfìce de 29&nbsp;km² e 'na densità de 95 ab./km². El cunfìna coi cümü de Balvano, Bella, Picerno, Ruoti.
Banzi

**Banzi** (*Bantia* 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.513 abitàncc, 'na superfìce de 82&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Genzano di Lucania, Palazzo San Gervasio, Spinazzola (BA).
Atella

**Atella** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 3721 abitàncc, 'na superfìce de 88&nbsp;km² e 'na densità de 42 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avigliano, Bella, Calitri (AV), Filiano, Rionero in Vulture, Ripacandida, Ruvo del Monte, San Fele.
Armento

**Armento** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 800 abitàncc, 'na superfìce de 58&nbsp;km² e 'na densità de 14 ab./km². El cunfìna coi cümü de Corleto Perticara, Gallicchio, Guardia Perticara, Montemurro, San Chirico Raparo, San Martino d'Agri.
Anzi

**Anzi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.930 abitàncc, 'na superfìce de 76&nbsp;km² e 'na densità de 25 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abriola, Brindisi Montagna, Calvello, Castelmezzano, Laurenzana, Pignola, Potenza, Trivigno.
Albano di Lucania

**Albano di Lucania** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.602 abitàncc, 'na superfìce de 55&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brindisi Montagna, Calciano (MT), Campomaggiore, Castelmezzano, Pietrapertosa, San Chirico Nuovo, Tolve, Tricarico (MT), Trivigno e Vaglio Basilicata.
Acerenza

**Acerenza** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 3.010 abitàncc, 'na superfìce de 77&nbsp;km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cancellara, Forenza, Genzano di Lucania, Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio, Pietragalla.
Avigliano

**Avigliano** (*Avëglianë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 12.021 abitàncc, 'na superfìce de 84&nbsp;km² e 'na densità de 143 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atella, Bella, Filiano, Forenza, Pietragalla, Potenza, Ruoti.
Balvano

**Balvano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 2.007 abitàncc, 'na superfìce de 41&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baragiano, Bella, Muro Lucano, Picerno, Ricigliano (SA), Romagnano al Monte (SA), Vietri di Potenza.
Abriola

**Abriola** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Basilicata, en Pruvìncia de Potenza. El g'ha presapóch 1.804 abitàncc, 'na superfìce de 96&nbsp;km² e 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzi, Calvello, Marsico Nuovo, Pignola, Sasso di Castalda, Tito.
C (letera)

La **C** o **c**, nom in lumbard **ce** ['tʃe] (al dì d'incö anca italianizaa a *ci*) l'è la terza lettera de l'abecee latin e de quel lumbard. 

In lumbard la *C* la gh'ha mia un valur funemich singul, perchè la rapresenta sia l'africada postalveulara surda [tʃ] (de suvent ciamada *c dulza*) che la plusiva velara surda [k] (ciamada anca *c düra* a seconda del cuntest funulogich. 

La letera 'c' la rapresenta anca el son plusiv palatale surd int l'alfabet funetich internaziunal.

## Storia

La ‹C› la vegn da l'istessa letera de la ‹g›. I Semitich i la ciamaven *gimel*, un segn che l'è stat prubabilment adataa dal geruglifich egizian che 'l rapresentava un tira sass. Un'oltra pussibilità l'è che la füdess el disegn d'un camel, che in semitich l'eva dit *gamal*.
Internet Relay Chat

L**'Internet Relay Chat** (IRC) l'è staia la prima furma de cumunicazion istantanea in sü l'Internet. La dà sia la pussibilità de cumunicazion direta tra dü persune, sia la pussibilità de dialugà ind al stess mument a un grüp de druadù in püssè d'una stanza de discüzión, ciamada canal.
1572

El **1572** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
E

La **E** l'è la quinta letera de l'abecee latin, de quel lumbard e anca de quel etrüsch. La gh'ha l'istessa furma de la *epsilon* greca e de la 'E' cirilega. Int l'alfabet funetich internaziunal, la [e] la rapresenta una vucala fruntala medio-alta.
Larpa Iudre

Ul **Larpa Iudre** a l'è un gergh parlaa nal Mendrisiott, la regiun püssee a sud dala Svizera.

## Storia
Ul Larpa Iudre a l'è nassüü cent ann fà, quand cuminciava a vess parlaa dai paesan e dai vendiduu lucai da Mendris par fass capì tra da lur ma mia dala gént che l'eva mia dal post. Ul Larpa Iudre al ghà un stil tütt soo e cumpletament different da tüti i dialet ticines.

## Stil
La particularità dal Larpa Iudre a l'è chesta: a sa taja i parol in do e a sa invertiss i do part, legend prima vüna e pö l'oltra. Ul stess nom da questu gergh (*Larpa Iudre*) al vör dì "Parla indree".

## Un quai vucabul
### Nom da Paes e Post
***Ndrisiome**
:*[[Mendris]]*
***Biosta**
:*[[Stabi]]*
***Giomu**
:*[[Mügg]]*
***Bioca**
:*[[Cabi]]*
***Ganlü**
:*[[Lügan]]*
***Dinmaga**
:*[[Magadin]]*
***Chirzü**
:*[[Zürigh]]*
***Schebia**
:*[[Biasca]]*
***Rusgene**
:*Generus*

## Di esempi da fras

***A voo a taca i ghifu**.
: *A voo a ciapà i füng*.
***Stabari, damm na rinbi**.
: *Barista, damm na bira*.
***Dü cerbü da zusaga**.
: *Dü bücer da gazzusa*.
***La zölaca l'è nabo ma lè santape e nciavu**.
: *La cazzöla a l'è bona ma a l'è pesanta e vuncia*.
***Fa ul gagiü dal tòsse lòbe!**.
: *Giüga al Set Bell!*.

## Bibliugrafia
* *Ndrisiome* scrivü da Mirko Valtulini e da Diego Bernasconi cun la culaburaziun da Franco Lurà

## Pagine colegade
Gaì: la parlàda di pastùr bergamàsch.
Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini

**Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini** (Beit Kassab, 1808 – Kfifane 14 de dicémber 1858) l'è stái un religiùs libanès, sant de la césa católica.

La sò festa l'è el 14 de dicémber

## Biugrafia

Giüsèpp Kassab Al-Hardini l'è nasìd a Hardin, in del Liban, indel 1808. A vint'ann, in del 1828 l'è entrài in Seminàri e l'ha scèlt de fàss ciamà *Nimatullah* (*Gràsia de Diu*). L'è stài urdinàd prèt el dì de Nadal del 1833 a Kfifane. L'è stài prufesùr de Teulugia e el g'ha vìd cume stüdent anca un alter sant libanès: Charbel Makhlouf.

L'ha spès quasi tüta la vita in adurasiòn dal *Santìsim*, a pregà la Madòna, e a recità el rusàri .

L'è mòrt de polmonita el 14 de dicémber del 1858, a Kfifane. L'è stàì fà sant da Papa Giuànn Pàul II.

## Riferimènt


## Ligamm de föra

* Pagina sü San Nimatullah Youssef in sü l'Enciclupedia d'i Sant
Trunsan (VC)

**Trunzan** (nom ufizial in italian: *Tronzano Vercellese*) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva a nord del Po, in direziun de la Pruvincia de Biela e 'l gh'ha una fraziun, ciamada Salumin.

L'è tacaa ai cumün de Ales, Biansé, Burgh d'Ales, Cröva, Runsëch, San Giurman, Santià.

Trunsan l'è gemelada cunt el cumün frances de Eyguières (dipartiment di Buch del Roden, in de la regiun Pruvenza-Costa Azüra).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Trunsan l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
La Val (VC)

**La Val** (nom ufizial in italian: *Valduggia*) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes el se tröva in de la Valsesia e 'l cunfina cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Boca, Gargal, Grignasch, Magiura, Pogn e Suris) e cun quela de Verbania (cumün de Bulej). La Val l'è anca famusa per vess el sit indè che l'è nassüü el pitur Gaudenzio Ferrari, vün di prutagunista del Manierismu lumbard
El paes el gh'ha vari fraziun e quela püssee alta l'è Rasciön (*Rastiglione*).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Valdügia l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gebenstorf

**Gebenstorf** (*Gäbischtorf* in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 5.64 km², e al se tröva a una altitüden de 375 meter sura al livel del mar.

El cumün de Gebenstorf a l'è tacaa ai cumün de Baden, Birmenstorf, Brugg, Turgi, Untersiggenthal, Windisch.

## Storia
Gebenstorf l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1247 come *Gobistorf*.  

L'andament storegh de la popolazion de Gebenstorf l'è indicaa in de la tabela chi sott:

* sènsa Turgi e Wil

## Riferiment


## Ligam de föra
* 
*
Varal

## Pòs-cc
*Varall (*Varallo* *Pombia* in Italià), cümü de la pruìnsa de Noàra.
*Varall (*Varallo* ò *Varallo Sesia* in Italià), cümü valsesià de la pruìnsa de Vercèi.

## Persùne
*Marcello Varallo, sciadùr milanés.
*Tanzio da Varallo, pitùr valsesià.
Gränichen

**Gränichen** (*Gräneche* in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 17.21 km², e al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar.

El cumün de Gränichen a l'è tacaa ai cumün de Hunzenschwil, Muhen, Oberentfelden, Schafisheim, Seon, Suhr, Teufenthal, Unterkulm.

## Riferiment


## Ligam de föra
*Official webpage of Gränichen
*Castle of Liebegg
*Agricultural School
*AAR Bus und Bahn (public transport)
*
Hallwil

**Hallwil** a l'è un cumün svizzer del distret de Lenzburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 2.18 km², e al se tröva a una altitüden de 475 meter sura al livel del mar.

El cumün de Hallwil a l'è tacaa ai cumün de Boniswil, Dürrenäsch, Leutwil, Seengen, Seon.

The Castle of Hallwyl is located in the neighboring municipality Seengen.

## Riferiment


## Ligam de föra
*
Hellikon

**Hellikon** (*Hellike* in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Rheinfelden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 7.04 km², e al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar.

El cumün de Hellikon a l'è tacaa ai cumün de Hemiken (BL), Buus (BL), Zuzgen, Obermumpf, Schupfart, Wegenstetten .

## Riferiment


## Ligam de föra

* Official Website of the Hellikon Municipality
* 

## Riferiment
Kaiseraugst

**Kaiseraugst** (*Chaiseraugscht* in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Rheinfelden, in del Canton Argovia. El gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 4.91 km². El se tröva a una altitüden de 269 meter sura al livel del mar.

El cumün de Kaiseraugst a l'è tacaa ai cumün de Augst (BL), Giebenach (BL), Grenzach-Wyhlen (DE-BW), Olsberg, Rheinfelden (DE-BW), Rheinfelden.

## Ligam de föra
*

## Riferiment
Koblenz (AG)

**Koblenz** a l'è un cumün svizzer del distret de Zurzach. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 4.09 km², e al se tröva a una altitüden de 319 meter sura al livel del mar.

El cumün de Koblenz a l'è tacaa ai cumün de Klingnau, Küssaberg (DE-BW), Leuggern, Rietheim, Waldshut-Tiengen (DE-BW).

El nomm al ven del Latin *Confluentia*. **Koblenz** el se tröva en mira a Waldshut in del Baden-Württemberg (Germania) indue 'l fiüm Aar el se sbüta in del fiüm Ren. 

## Riferiment
1576

El **1576** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Varal (VC)

**Varal** (nom ufizial in italian: *Varallo*, o anca *Varallo Sesia*, in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes a l'è cunsideraa el caplögh de la Valsesia, e 'l se tröva induve che se incrusen el Mastalun e 'l Sesia. Inultra el cunfina cun la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula (cumün de Cesara, Bulèj, Gnugn, Quarna de Sota e Struna).

L'è un sit che l'üniss atività indüstriai e türistigh: a Varal de fat el se tröva l'umonim sacher munt, vün di center püssee impurtant del catulicesim in Piemunt, ultra a vess un sit fundamental per la storia de l'art italiana.

Varal l'è gemelada cul cumün frances de Die (dipartiment de la Drôme, in de la regiun Roden-Alp).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Varal l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Vilarbòit

**Vilarbòit** (nom ufizial in italian: *Villarboit*) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Alban, Arbö, Balòch, Casanöva, Culubian, Furmijan-a, Grésg, San Giacu.

El paes a l'è traversaa dal riaa Ruvasenda (da nord a süd), dal riaa Marciazza (che 'l marca el cunfin cunt Alban) e dal fiüm Cerv (a süd-ovest). Inultra, el Ruvasenda e 'l Marciazza hinn incrusaa cul Canal Cavur, che je passa cun düü *pont canai*.

Ultra al caplögh, a gh'è dò fraziun, ciuè San March (a nord) e Büsunengh (a süd).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vilarbòit l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Robert Gerard Sands

- (Bobby Sands)

El **Robert Gerard Sands**, in irlandes **Roibeard Gearóid Ó Seachnasaigh**, mej cognossuu cont el nom de **Bobby Sands** (Belfast, 9 de Marz del 1954 - Long Kesh, 5 de Magg del 1981) l'è staa on attivista nordirlandes.
L'è mort ai temp del scioper de la fam del 1981, int la preson de Long Kesh (conossuda cont el nomm de *Maze*) approeuv a Lisburn.

## Biografia

Nassuu a Abbots Cross, on sobborgh settentrional de Belfast e cressuu in del quarter a maggioranza protestant d Rathcoole, el s'è trasferii diversi voeult con la soa famia per via di intimidazion subii dai lealist protestant, anca se l'è mai staa ciar se la famia del Sands la fudess cattolega, vist che la parentella "Sands" la vegn gio dal papagrand de Bobby, che l'eva protestant. Dopo avè lassaa la scoeula, Bobby Sands l'ha faa 'l garzon in di cantier, ma poeu l'è dovuu scapà per via di minacc di lealista.

## La produzion letteraria
La straordinaria produzion letteraria de Bobby Sands la poeu vess dividuda in tre grand oeuver e in d'on periodo de tempo che 'l va da la so primm impresonament in de la Cage 11 (i *cages* i'eren gabann prefabbregaa in de la parte vegia de la preson de Long Kesh) fin a a la soa mort premadura in di *Blocch H* de la preson de Maze.

### Oeuver
* On dì de la me vita
* Skylark Sing Your Lonely Song
* El Diari

## Commemorazion a nivell internazional
A Milan, 5.000 student i hann brusaa la Union Jack ind el menter i vosaven "Libertà per l'Ulster".

## Cinema
* *[[Ona scerna d'amor]]* (1996) de Terry George, con la Helen Mirren e la Fionnuala Flanagan. Titol original *Some mother's son* (el fioeu de ona quaj mader). El mostra el scioper de la fam, vist e vivuu cont i oeugg de do mader irlandes. Bobby Sands l'è interpretaa da l'artista nordirlandes John Lynch.
* *[[El silenzi de la turla]]* (2005) de David Ballerini. Bobby Sands l'è interpretaa da Ivan Franek.
* *[[Hunger]]* (2008) del Steve McQueen. Bobby Sands l'è interpretaa da Michael Fassbender.

## Ligamm da foeura
* Biografia  su on sit repubblegan irlandes
* Bobby Sands Trust
Laufenburg (AG)

**Laufenburg** a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 2.28 km², e al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar.

El cumün de Laufenburg el se tröva in sü i spond del fiüm Reno indue che quest el segna el cunfin col stat federal del Baden-Württemberg (Germania). In sü l'altra sponda del fiüm, propi in mira gh'è la citadina tudesca omònima de Laufenburg. Le du citaa fina al prinsipi del secul XIX i eva una citaa ünega. L'è staa ai temp de Napoleon che el Reno l'è staa cunsideraa el cunfin tra Svizzera e Germania e de alura la citaa l'è stada separada in du part.

I alter cumün tacaa i hinn Mettauertal, Gansingen, Mönthal, Elfingen, Hornussen, Kaisten.


## References


## Ligam de föra
* 
* Laufenburg (Baden)
* Laufenburg AG
Leimbach (AG)

**Leimbach** (*Leimbech* in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Kulm. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 1.15 km², e al se tröva a una altitüden de 520 meter sura al livel del mar.

El cumün de Leimbach a l'è tacaa ai cumün de Gontenschwil, Reinach, Zetzwil.

## Storia
Leimbach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1300 col nom de *Leimbach*.  

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment
Mettauertal

**Mettauertal** a l'è un cumün svizzer del distret de Laufenburg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 21.56 km², e al se tröva a una altitüden de 381 meter sura al livel del mar.

El cumün de Mettauertal l'è staa istitüii al 1 de ginee del 2010, co la fusion dei ex-xumün de Hottwil, Etzgen, Mettau, Oberhofen e Wil.

A l'è tacaa ai cumün de Schwaderloch, Leibstadt, Leuggern, Mandach, Villigen, Gansingen, Laufenburg e coi cümün todesch de Albbruck (DE-BW) e Laufenburgh (DE-BW).
Murgenthal

**Murgenthal** a l'è un cumün svizzer del distret de Zofingen. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 18.61 km², e al se tröva a una altitüden de 412 meter sura al livel del mar.

El cumün de Murgenthal a l'è tacaa ai cumün de Boningen (SO), Brittnau, Fulenbach (SO), Pfaffnau (LU), Roggwil (BE), Rothrist, Vordemwald, Wolfwil (SO), Wynau (BE).

## Riferiment
Schinznach-Dorf

**Schinznach-Dorf** a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 8.85 km², e al se tröva a una altitüden de 383 meter sura al livel del mar.

El cumün de Schinznach-Dorf a l'è tacaa ai cumün de Holderbank, Linn, Oberflachs, Schinznach-Bad, Thalheim, Veltheim, Villnachern, Zeihen.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Heritage sites of national significance
The Reformed Church and Erlach Chapel is listed as a Swiss heritage site of national significance.

The village of Schinznach-Dorf is designated as part of the Inventory of Swiss Heritage Sites.

## Economy
, Schinznach-Dorf had an unemployment rate of 1.64%.  , there were 129 people employed in the primary economic sector and about 25 businesses involved in this sector.  318 people are employed in the secondary sector and there are 21 businesses in this sector.  320 people are employed in the tertiary sector, with 50 businesses in this sector.  

 there was a total of 821 workers who lived in the municipality.  Of these, 563 or about 68.6% of the residents worked outside Schinznach-Dorf while 540 people commuted into the municipality for work.  There were a total of 798 jobs (of at least 6 hours per week) in the municipality.  Of the working population, 14.5% used public transportation to get to work, and 46.7% used a private car.

## Religion
From the , 372 or 22.7% were Roman Catholic, while 1,014 or 61.9% belonged to the Swiss Reformed Church.

## Riferiment
Wallbach (AG)

**Wallbach** a l'è un cumün svizzer del distret de Rheinfelden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 4.55 km², e al se tröva a una altitüden de 288 meter sura al livel del mar.

El cumün de Wallbach a l'è tacaa ai cumün de Bad Säckingen (DE-BW), Möhlin, Mumpf, Wehr (DE-BW), Zeiningen.

## Riferiment


## ligam de föra
* Official Website of the Municipality of Wallbach
* Website of the creche Kinderkrippe Wallbach
Windisch

**Windisch** a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 4,91 km², e al se tröva a una altitüden de 357 meter sura al livel del mar.

El cumün de Windisch a l'è tacaa ai cumün de Birmenstorf, Brugg, Gebenstorf, Hausen e Mülligen.

## Storia

Windisch l'è colocàda indel sit del camp militar  de Vindonissa.  In del an 1064 el cumün l'è menziunaa col nom de *Vinse*.


File:Amphitheater of Vindonissa.jpg|Anfiteàtro de Vindonissa
File:Königsfelden05.jpg|Gesa de l'abassia de of Königsfelden 
File:Koenigsfelden 04.jpg|Dedent de la Gesa de l'abassia de Königsfelden
File:Windisch Villa.jpg|
File:Vindonissa 01.jpg|Clinica psichiàtrega de Königsfelden


L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## References


## ligam de föra
*
1580

El **1580** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Hausen

* **[[Hausen am Bussen]]**: cümü todèsch del circondàre de Alb-Donau, stat federàl del Baden-Württemberg
* **[[Hausen am Tann]]**: cümü todèsch del circondàre de Zollernalbkreis, stat federàl del Baden-Württemberg
* **[[Hausen ob Verena]]**: cümü todèsch del circondàre de Tuttlingen, stat federàl del Baden-Württemberg
* **[[Hausen im Wiesental]]**: cümü todèsch del circondàre de Lörrach, stat federàl del Baden-Württemberg

* **[[Hausen (Miltenberg)]]**, cümü todèsch del circondàre de Miltenberg, stat federàl de la Baviera
* **[[Hausen (Kelheim)]]**, cümü todèsch del circondàre de Kelheim, stat federàl de la Baviera
* **[[Hausen (Forchheim)]]**, cümü todèsch del circondàre de Forchheim, stat federàl de la Baviera
* **[[Hausen (Rhön-Grabfeld)]]**, cümü todèsch del circondàre de Rhön-Grabfeld, stat federàl de la Baviera
* **[[Hausen bei Würzburg]]**, cümü todèsch del circondàre de Würzburg, stat federàl de la Baviera

* **[[Hausen (Eichsfeld)]]**: , cümü todèsch del circondàre de Eichsfeld, stat federàl de la Türingia

* **[[Hausen bei Brugg]]**, cümü svìser del Canton Argovia.
Rheinfelden (AG)

**Rheinfelden** (Aleman: *Rhyfälde*, [)]) a l'è un cumün svizzer, caplöch del distret de Rheinfelden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 16.12 km², e al se tröva a una altitüden de 280 meter sura al livel del mar. El se tróa 15 chilòmetri a est de Basilea.

El cumün de Rheinfelden a l'è tacaa ai cumün de Kaiseraugst, Magden, Möhlin, Olsberg, Rheinfelden (DE-BW), Schwörstadt (DE-BW).

La cità la se tróa sö la spónda svìsera del fiöm Réno en mira a la cità todèsca omònima, endèl Baden-Württemberg. Le dò cità i éra ünìde prìma che Napuliù Bonapart 'l stabilìes el cunfì 'ntra Germània e Svìsera söl fiöm Réno endèl 1802. Amò 'ncö le dò bànde i è ligàde del pont de vìsta sociàl e eeconòmich.

## Ligam de föra

*  Sit ufizial
* La birerìa Feldschlösschen
Boromee

Quella di **Borromee** (*Borromeo* in Italian) a l'è voeuna di famili pussee important de la nobiltà milanesa, che la gh'ha on certo splendor anca al dì d'incoeu.
Originaria del Lagh Maggior, la gh'ha avuu tra i sò member pussee conossuu i cardinai Carlo (sant patrònn de Milan insema a l'Ambroeus e al Galdin) e 'l Federigh, che l'è diventaa famos per vess staa vun di protagonista del romanz *[[I Promessi Sposi]]* del Lissander Manzon.
Zapponeta

**Zapponeta** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 3.013 abitàncc, 'na superfìce de 40&nbsp;km² e 'na densità de 75 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cerignola, Manfredonia, Margherita di Savoia, Trinitapoli.
Trinitapoli

**Trinitapoli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani. El g'ha presapóch 14.448 abitàncc, 'na superfìce de 147&nbsp;km² e 'na densità de 98 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barletta, Cerignola (FG), Margherita di Savoia, San Ferdinando di Puglia, Zapponeta (FG).
Torremaggiore

**Torremaggiore** (*Turrëmaggiurë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 17.019 abitàncc, 'na superfìce de 208&nbsp;km² e 'na densità de 82 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalvecchio di Puglia, Castelnuovo della Daunia, Lucera, Rotello (CB), San Paolo di Civitate, San Severo, Santa Croce di Magliano (CB), Serracapriola.
San Severo

**San Severo** (*Sanzëvírë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 55.861 2001 abitàncc, 'na superfìce de 333&nbsp;km² e 'na densità de 167,75 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apricena, Foggia, Lucera, Rignano Garganico, San Marco in Lamis, San Paolo di Civitate, Torremaggiore.
San Giovanni Rotondo

**San Giovanni Rotondo** l'è 'n cumun italian, de la region de la Puglia, en provincia de Foggia. El g'ha pressapoch 26.078 abitàncc, 'na superfìce de 259&nbsp;km² e 'na densità de 101 ab./km². El confina coi cumun de Foggia, Manfredonia, Monte Sant'Angelo, San Marco in Lamis.

## Padre Pio
In del monastér de San Giovanni Rotondo gh'è stacc per tance agn ol Padre Pio de Pietrelecina, che l'é l'è pò mórt ol 23 de setèmber del 1968. L'ha fad su un ospedal lilinsì, che anca incoeu l'è un gran center sanitari e imporant per l'economia local.

## Olter progecc
Rodi Garganico

**Rodi Garganico** (*Ruodë* o *Rurë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 3.778 abitàncc, 'na superfìce de 13&nbsp;km² e 'na densità de 291 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ischitella, Vico del Gargano.
San Ferdinando di Puglia

**San Ferdinando di Puglia** (*Sanfërdënèndë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani. El g'ha presapóch 14.326 abitàncc, 'na superfìce de 41&nbsp;km² e 'na densità de 349 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barletta, Canosa di Puglia, Cerignola (FG), Trinitapoli.
Panni

**Panni** (*Pannë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 977 abitàncc, 'na superfìce de 32&nbsp;km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Accadia, Bovino, Montaguto (AV), Monteleone di Puglia, Orsara di Puglia, Savignano Irpino (AV).
Orta Nova

**Orta Nova** (fina al 1862 apena *Orta*) l'è 'n cumun italian, de la region de la Puja, en provincia de Foggia. El gh'ha pressapoch 17'422 abitancc, 'na superfice de 103&nbsp;km² e 'na densità de 169 ab./km². El confina coi cumun de Ascoli Satriano, Carapelle, Cerignola, Ordona, Stornara, Stornarella.

## El dialet
El dialet ortes a l'è compagn de quell de Foggia e l'è part de la lengua napolitana.

I prim us leterari del dialet ortes gh'è stad grazzia al *Potito di Pietro* (1935-2019), docent de scoeula de la cità e member de la ministrazzion comunala in tra i agn '70 e i agn '90. In del giornalin de la soa scoeula el dava foeura di esempi e di cunt in ortes.

In del 2004 el dà foeura *Steve na vote*, 'na catada de 30 esempi de la zona de Orta Noeuva, seguid di Cunt del Venerdì Sant. In del 2013 el dà foeura el dizzionari del dialet ortes.

### Carateristegh
In ortes la "e" la pò vesser muta o sonora, e la "a" la pò vesser anca velarizada.

In del dizzionari del dialet ortes, la a velarizada l'è representada da la letera "å", la e muta da la "e" e la e sonora da la "é".

La b al principi de paroola l'è semper geminada. Di olter consonant che pòden vessél al principi inn:
*d
*g
*z

L'ortes el gh'ha anca el son /ʃ/, che in del dizionari l'è scrivud 'me "š", ma se gh'è la dopia "s" 'l se scriv "ssc"

### Diferenze cont el foggian de cità
El dialet ortes el dopera pussee del foggian la "g" dolza, ad esempi "Agg fat", che in lombard el voeul dì "hoo faa", a Orta Noeuva l'è parnonziad cont la "g" dolza, a Foggia con la "g" dura.

In del dialet de Foggia, la "a" velarizada l'è pussee spantegada e doperada che in del dialett de Orta Noeuva.

Gh'è anca di diferenze de gener di parolle, compagn de *zinne* ("canton") che a Orta a l'è feminin, a Foggia mascolin.

## Riferiment
*Una parola, un perché: mbusse. Puntata 1
*Ciao Potito Di Pietro, se ne va il più grande cultore del dialetto ortese

## Bibliografia
**Dizionario dialettale ortese*, 2013, del Potito di Pietro

## Alter proget

## Ligam de foeura
*Sit ofizzial
Orsara di Puglia

**Orsara di Puglia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 3.268 abitàncc, 'na superfìce de 82&nbsp;km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bovino, Castelluccio dei Sauri, Celle di San Vito, Faeto, Greci (AV), Montaguto (AV), Panni, Troia.
Ordona

**Ordona** (*Herdonia* 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 2.524 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 65 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascoli Satriano, Carapelle, Foggia, Orta Nova.
Monte Sant'Angelo

**Monte Sant'Angelo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 13.865 abitàncc, 'na superfìce de 242&nbsp;km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cagnano Varano, Carpino, Manfredonia, Mattinata, San Giovanni Rotondo, San Marco in Lamis, Vico del Gargano, Vieste.
Manfredonia

**Manfredonia** (*Sipontum* en latì; *Manbrëdonje* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 56.773 abitàncc, 'na superfìce de 351&nbsp;km² e 'na densità de 162 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carapelle, Cerignola, Foggia, Monte Sant'Angelo, San Giovanni Rotondo, San Marco in Lamis, Zapponeta.
Lucera

**Lucera** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 34.911 abitàncc, 'na superfìce de 338&nbsp;km² e 'na densità de 103 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alberona, Biccari, Castelnuovo della Daunia, Foggia, Pietramontecorvino, San Severo, Torremaggiore, Troia, Volturino.
Lesina

**Lesina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 6.286 abitàncc, 'na superfìce de 159&nbsp;km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apricena, Poggio Imperiale, San Paolo di Civitate, San Nicandro Garganico, Serracapriola.

## Oter progecc

## Us curelade
*Lagh de Lesina
Monteleone di Puglia

**Monteleone di Puglia** (*Muntë Lionë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.413 abitàncc, 'na superfìce de 36&nbsp;km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Accadia, Anzano di Puglia, Ariano Irpino (AV), Panni, San Sossio Baronia (AV), Sant'Agata di Puglia, Savignano Irpino (AV), Zungoli (AV).
Foggia

**Foggia** (*Fovea* 'n latì; *Foggë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Puglia, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Foggia 'l g'ha presapóch 146.072 abitàncc, 'na superfìce de 507&nbsp;km² e 'na densità de 288 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascoli Satriano, Carapelle, Castelluccio dei Sauri, Cerignola, Lucera, Manfredonia, Ordona, Rignano Garganico, San Giovanni Rotondo, San Marco in Lamis, San Severo, Troia.
Faeto

**Faeto**(*Fayéte* o *Faìte* 'n arpità) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 799 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Biccari, Castelfranco in Miscano (BN), Celle di San Vito, Greci (AV), Orsara di Puglia, Roseto Valfortore.

Faeto a l'è, 'nsèma a Celle di San Vito, ü dèi dü cümü de la Puglia endóche se pàrla 'n dialèt arpità.
Deliceto

**Deliceto** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 4.119 abitàncc, 'na superfìce de 75&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Accadia, Ascoli Satriano, Bovino, Candela, Castelluccio dei Sauri, Sant'Agata di Puglia.



Immagine:Veduta_deliceto.jpg|Panoràma de l'alt
Immagine:Deliceto_neve.jpg|Dòpo 'na fiocàda
Immagine:Deliceto_piazza.jpg|Piàsa Belvedere ésta del Castèl
Immagine:delicetoPiazza.jpg| Piàsa Belvedere
Immagine:Deliceto_lontano.jpg|Panoràma
Immagine:Deliceto_dintorni.jpg|Dintorni
Immagine:Deliceto.jpg|Panoràma de l'alt
Chieuti

**Chieuti** (*Qefti* 'n arbëreshë) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.788 abitàncc, 'na superfìce de 60&nbsp;km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campomarino (CB), San Martino in Pensilis (CB), Serracapriola.
Cerignola

**Cerignola** (*Cërëgnuolë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 57.150 abitàncc, 'na superfìce de 593&nbsp;km² e 'na densità de 96 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ascoli Satriano, Canosa di Puglia (BT), Carapelle, Foggia, Lavello (PZ), Manfredonia, Orta Nova, San Ferdinando di Puglia, Stornara, Stornarella, Trinitapoli, Zapponeta.
Celle di San Vito

**Celle di San Vito** (*Cèles de Sant Vuite* 'n arpità; *Celle de San Uìte* 'n püiés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 185 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 10 ab./km². El cunfìna coi cümü de Biccari, Castelluccio Valmaggiore, Faeto, Orsara di Puglia, Troia.

I abitàncc de Celle di San Vito i fà pàrt de la minorànsa arpitàna de Puglia.
Ischitella

**Ischitella** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 4.558 abitàncc, 'na superfìce de 87&nbsp;km² e 'na densità de 52 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cagnano Varano, Carpino, Rodi Garganico, Vico del Gargano.
Isole Tremiti

Le **Isole Tremiti** i è 'n arcipélago italià sitüàt endèl mar Adriatich meridiunàl.

Del pont de vìsta aministratìf, le Isole Tremiti le fùrma 'n cümü de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El cümü 'l cönta presapóch 367 abitàncc. La superfìce l'è de 3&nbsp;km² e la densità de 122 ab/km².
Celenza Valfortore

**Celenza Valfortore** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.984 abitàncc, 'na superfìce de 66&nbsp;km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carlantino, Casalnuovo Monterotaro, Gambatesa (CB), Macchia Valfortore (CB), Motta Montecorvino, Pietramontecorvino, San Marco la Catola, Tufara (CB), Volturara Appula.
Castelnuovo della Daunia

**Castelnuovo della Daunia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.763 abitàncc, 'na superfìce de 61&nbsp;km² e 'na densità de 29 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalnuovo Monterotaro, Casalvecchio di Puglia, Lucera, Pietramontecorvino, San Giuliano di Puglia (CB), Santa Croce di Magliano (CB), Torremaggiore.
Casalvecchio di Puglia

**Casalvecchio di Puglia** (*Kazallveqi* 'n arbëreshë) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 2.167 abitàncc, 'na superfìce de 31&nbsp;km² e 'na densità de 70 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalnuovo Monterotaro, Castelnuovo della Daunia, Pietramontecorvino, Torremaggiore.

Casalvecchio l'è 'n cümü bilìngue, perchè ché se pàrla amò 'ncö l'antìch dialèt arbëreshë de urìgen albanésa.
Casalnuovo Monterotaro

**Casalnuovo Monterotaro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.955 abitàncc, 'na superfìce de 48&nbsp;km² e 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carlantino, Casalvecchio di Puglia, Castelnuovo della Daunia, Celenza Valfortore, Colletorto (CB), Pietramontecorvino, San Giuliano di Puglia (CB).
Carlantino

**Carlantino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.294 abitàncc, 'na superfìce de 34&nbsp;km² e 'na densità de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalnuovo Monterotaro, Celenza Valfortore, Colletorto (CB), Macchia Valfortore (CB), Sant'Elia a Pianisi (CB).
Cagnano Varano

**Cagnano Varano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 7.142 abitàncc, 'na superfìce de 158&nbsp;km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpino, Ischitella, Monte Sant'Angelo, San Marco in Lamis, San Nicandro Garganico.

## Oter progecc

## Us curelade
*Lagh de Varan
Bovino (FG)

**Bovino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 3.991 abitàncc, 'na superfìce de 84&nbsp;km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Accadia, Castelluccio dei Sauri, Deliceto, Orsara di Puglia, Panni.
Apricena

**Apricena** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 13.638 abitàncc, 'na superfìce de 171&nbsp;km² e 'na densità de 80 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lesina, Poggio Imperiale, Rignano Garganico, San Marco in Lamis, San Paolo di Civitate, San Severo, San Nicandro Garganico.
Anzano di Puglia

**Anzano di Puglia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 2.232 abitàncc, 'na superfìce de 11&nbsp;km² e 'na densità de 203 ab./km². El cunfìna coi cümü de Monteleone di Puglia, San Sossio Baronia (AV), Sant'Agata di Puglia, Scampitella (AV), Vallesaccarda (AV), Zungoli (AV).
Alberona

**Alberona** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 1.134 abitàncc, 'na superfìce de 49&nbsp;km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Biccari, Lucera, Roseto Valfortore, San Bartolomeo in Galdo (BN), Volturara Appula, Volturino.
Accadia

**Accadia** (*Accdij* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Foggia. El g'ha presapóch 2.678 abitàncc, 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de 89 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bovino, Deliceto, Monteleone di Puglia, Panni, Sant'Agata di Puglia.
Andria

**Andria** (*Andrië* o *Jandrië* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani.

L'è 'l capolöch de la sò pruv'ncia 'nsèma a Barletta e Trani.

El g'ha presapóch 95.653 abitàncc, 'na superfìce de 407&nbsp;km² e 'na densità de 226 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barletta, Canosa di Puglia, Corato, Minervino Murge, Ruvo di Puglia, Spinazzola, Trani.

## Evulusiù demogràfica
Canosa di Puglia

**Canosa di Puglia** (*Canausë* 'ndèla parlàda locàla; *Canusium* en latì; *Kanoúsion* en gréch antìch) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani. El g'ha presapóch 30.374 abitàncc, 'na superfìce de 149&nbsp;km² e 'na densità de 204 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andria, Barletta, Cerignola (FG), Lavello (PZ), Minervino Murge, San Ferdinando di Puglia.

## Evulusiù demogràfica
Barletta

**Barletta** (*Varrèttë* o *Barlettë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani.

L'è 'l capolöch de la sò pruvìncia 'nsèma a Trani e Andria.

El g'ha presapóch 90.602 abitàncc, 'na superfìce de 146&nbsp;km² e 'na densità de 621 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andria, Canosa di Puglia, Margherita di Savoia, San Ferdinando di Puglia, Trani, Trinitapoli.

## Evulusiù demogràfica
Minervino Murge

**Minervino Murge** (*Mënarvèinë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani. El g'ha presapóch 10.156 abitàncc, 'na superfìce de 255&nbsp;km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andria, Canosa di Puglia, Lavello (PZ), Montemilone (PZ), Spinazzola.

## Evulusiù demogràfica
Trani

**Trani** (*Tranë* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani.

L'è 'l capolöch de la sò pruvìncia 'nsèma a Barletta e Andria.

El g'ha presapóch 52.345 abitàncc, 'na superfìce de 102&nbsp;km² e 'na densità de 513 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andria, Barletta, Bisceglie, Corato.

## Evulusiù demogràfica
Valenzano

**Valenzano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Bari. El g'ha presapóch 17.164 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 1144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Adelfia, Bari, Capurso, Casamassima.
Bisceglie

**Bisceglie** (*Vëscègghië* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Barletta-Andria-Trani. El g'ha , 'na superfìce de 68&nbsp;km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Corato, Molfetta, Ruvo di Puglia, Terlizzi, Trani.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Polignano a Mare

**Polignano a Mare** (*Pëghëgnènë* 'ndèla parlàda locàl) é um município italiano de la regiù de Puglia, provincia de Bari, con circa de 16.000 abitàncc, 'na superfìce de 62&nbsp;km² e 'na densità de 263 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castellana Grotte, Conversano, Mola di Bari, Monopoli.

A Polignano a Mare l'è nasìt el famùs cantànt italià Domenico Modugno.
Bari

**Bari** (*Bàre* in del dialet local) a l'è una cità de la Puja, caploeugh de la cità metropolitana omonema e de la region intrega. El gh'ha circa 316'015 abitant, una superfiss de 116 km² e una densità de popolazzion de 2692 ab/km². El confina coi comun de Adelfia, Bitonto, Bitritto, Capurso, Giovinazzo, Modugno, Mola di Bari, Noicattaro, Triggiano e Valenzano.

Center mediterrani, l'è caraterizad de un center storegh bell vegg, con vari element bizantin, e pien de gese, 'me el Dom e la Basilega de San Nicola, ma anca de sit storgeh 'me el Castell normand-svev, cont un slargàss che gh'è stad a partì del secol XIX, cont el fà su del quarter de Murat e che l'ha vist el desvilup de vari quarter pussee moderni.

La cità la gh'ha un port, un reoport, una stazzion di treni a longa percorrenza e vari servizzi ferroviari local, el pussee important quell metropolitan, ma gh'è anca quei di ferrovie Appulo-Lucane che conlighen la cità a Matera, oltra a una red de bus gestida de vari operador tant 'me AMTAB e Ferrovie del Sud Est.

Bari l'è ben cognossud anca per la soa cusina, con piat compagn di panzerot, di spaghet a l'assassina, di cartellate, di tarai e di scagliozzi. A nivell de coltura gh'è vari musee, tant 'me quell de Santa Scolastega, el Musee nicolaian e la Pinacoteca de Bari, gh'è anca vari teater tant 'me el Margherita e 'l Petruzzelli.

## Galleria di foto

Archivi:Bari, palazzo della provincia, di luigi baffa, 1935, 01.jpg|El Palazzi de la Provincia
File:San Marco dei Veneziani - Bari.jpg|La Gesa de San March di Venezzian
Archivi:Bari, santa maria del carmine, 01.jpg|La Gesa del Carmen
Archivi:Bari - Basilica di San Gregorio - 2023-09-02 16-13-59 001.JPG|La Gesa de San Grigoeu, la pussee veggia de la cità a vesser consacrada
File:Lungomare di bari nuova, palazzo dell'areonautica, di saverio dioguardi 01.jpg|El Palazzi de l'Aeronautega
File:Apulija, Italija 2017.jpg|El Cors Vitori Emanuell, vun di stradon pussee important de la cità
Spomenik u talijanskom gradu Bariju.jpg|Statua del Niccolò Piccinni
Archivi:Crkva, Bari 2017.jpg|La Gesa de Sant Isep
Archivi:Palazzo del Governo (Bari).jpg|El Palazzi del Governo


## Ligam de foeura
*Sit ofizzial 

## Alter proget
Zollino

**Zollino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Puglia, en Pruvìncia de Lecce. El g'ha presapóch 2.194 abitàncc, 'na superfìce de 9&nbsp;km² e 'na densità de 244 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calimera, Corigliano d'Otranto, Martano, Martignano, Soleto, Sternatia.