open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mompià

**Mompià** (nòm uficiàl en italià: *Mompiano*) l'è 'na frasiù del cümü de Brèsa. L'è 'nserìt endèla circuscrisiù nòrt e 'l g'ha presapóch 7.700 abitàncc.

L'abitàt stòrich el se tróa a 'n pér de chilòmetri del cèntro de la cità, e 'l cunfìna a nòrt coi cümü de Boès e Nàe, a est col mut de la Madaléna, a òvest col quartér de le Cazase.

Endèl teretóre de Mompià gh'è 'l stàdio Mario Rigamonti de Brèsa

## Colegamèncc estèrni
* Sit del cümü de Brèsa
Panthera tigris corbetti

La **Tigre Inducines** ciamada anca **Panthera tigris corbetti** lé v'una sutaspeci da tigre ca la viv in Birmania, Tailandia, Laos, Cambogia, Vietnam e in dal sud ovest da la Cina.

## Riferiment
Panthera tigris jacksoni

La **Tigre Malesa** ciamada anca **Panthera tigris jacksoni** l'é v'una sutaspeci da tigre ca la viv in da la Penisula Malesa.

## Riferiment
Tigre d'Ör

**Tigre d'Ör** (en:**Golden Tiger, Golden Tabby Tiger o Strawberry Tiger**), l'è una tigre cun v'una variasiun da culur estremament rara provocada da un gen recesiv che l'è atualment apèna in tigri in catività. Cum'é la Tigre Bianca, l'è v'una furma da culur e l'é minga v'una sutaspeci separada. In dal cas da Tigre d'Ör, l'é ül gen *Wide Band*, e inveci la Tigre Bianca l'è dovüü al culor inibitur dal *Cincillà* gen.
Santa Fèmia

**Santa Fèmia** (nòm uficiàl en italià: *Sant'Eufemia della Fonte*) l'è 'na frasiù del cümü de Brèsa.
L'è 'nserìt endèla circuscrisiù Est (enséma co Caiunvìch, Bofalóra e San Pól) e 'l g'ha 'na popolasiù de presapóch 3500 abitàncc. Enfìna al 1928 el fàa cümü de per sò cönt.

L'abitàt el s'è furmàt entùren al monastér dedicàt a Santa Fèmia de Calcedonia, fondàt endèl an 1008 ai pè del mut de la Madaléna per portà 'n nacc i laurà de bunìfica dei teré de la zòna urdinàcc del vèscof de Brèsa Landolfo.

La prìma testemognànsa come cümü autònomo l'è del 1385, endèna registrasiù del Estimo Visconteo.

## Riferimèncc
Gris (ufologia)

I **Gris**, cugnusüü anca cum'é **Alieni da razza Alfa**, **Zeta** o **Reticulian** (dal nom dal sistema stelar *Reticuli*, che l'è stà attribuì ai gris dai ufòlogh), a'in la tipulugia da vita extraterester intelligent ca l'appar püssé da frequent in di teurii mudern dal cumplott e in alter fenomeni paranurmal currelà ai UFO, in particular i casi da rapiment alien.
Panthera tigris altaica

La **Tigre Siberiana**, ciamada anca **Panthera tigris altaica** o **Tigre de l'Amur**, l'é v'una sutaspeci da tigre ca la viv specialment sui muntagn da Sikhote-Alin in da la regiun da l'Amur, in Russia.

## Riferiment
Panthera tigris amoyensis

La **Tigre da la Cina meridiunal** ciamada anca **Panthera tigris amoyensis** l'é v'una sutaspeci da tigre nativa di pruvinci cines da Fujian, Guangdong, Hunan, Jiangxi da la Cina meridiunal.

## Riferiment
Gris

* **[[Gris (culur)|Gris]]**, culùr vìa de mès entra ìl bianch e 'l négher;
* **[[Gris (ufologia)|Gris]]**, fùrma de vìta aliéna imaginàda dei apasiunàcc de ufologìa.
Sta arrivando la fine del mondo

**Sta arrivando la fine del mondo** l'è on singol del grupp milanes Elio e le Storie Tese.
La canzon l'è sortida in del dicember del 2012 (el vundes l'è stada fada sintì in anteprima a Deejay Chiama Italia) e l'è venduda domà online. La toeu part al disch noeuv de la band, che 'l sortarà foeura in de la primavera del 2013. L'è la terza canzon in anteprima, dopo de *Enlarge your penis* e *Come gli Area*.
## La canzon
*Sta arrivando la fine del mondo* la se ispira a la famosa profezia di Maya, cioè quella leggenda che la dis che 'l mond el dovaria fenì el vintun de dicember del 2012.
La canzon la toeu in gir ironicament chi che cred a quella storia chì e 'l voeur minga trovàss impreparaa, e a la fin la se domanda se, a la fin di cunt, in realtà i Maya voreven domà scherzà.
Ghiron

**Ghiron** (parnonzia del sitt: [gi'roŋ]; *Ghirone* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Bregn.
El paes el se troeuva in del fond de la Vall de Bregn (per la precision, in de la Val Camadra), là indè che 'l nass el fiumm Brenn, vun di pussee important de tutt el Canton Tisin. Oltra i montagn, a gh'è 'l Canton Grison.
L'è staa on comun indipendent del 1853 infina al 2006. Prima de 'gnì on comun, l'eva ona frazion de Daigra.
Gris (culur)

El **gris** endèl sènso cümü de la paròla l'è cunsideràt en culùr vìa de mès 'ntra 'l négher e 'l biànch. Tecnicamènte però l'è mìa 'n culùr ma en valùr de intensità lüminùza (quantità de lùce imitìda de 'na sorgènt lüminùza) percepìda de l'öcc de l'òm come 'ntermèdia 'ntra 'l biànch e 'l négher.
Endèl sistéma RGB cudificàt sö 8 bits per canàl, ghe sarès 256 leèi de gris pusìbii, con dei valùr de rós, vért e blö en prupursiù presapóch precìze 'ntra de lur.
El valùr RGB (0,0,0) el corespónt al négher perfèt, e 'l valùr RGB (255,255,255) el corespónt al bianch perfèt.

Endèl ambiènt dei pitùr, la concesiù clàsica la cunsìdera 'l gris compàgn de 'n "bianch spórch", che se oté a zontàga al biànch 'na quantità piö o méno grànda de négher, ma gh'è a dele ótre maniére de fa sö 'l gris: en gris nèutro per ezèmpe se l'oté a mes•cià sö i tré culùr primàre (blö, rós e zalt) en parcc precìze.
UFO

**UFO** l'è n'a sigla in ingles che stà per **Unidentified Flying Object** o **Unknown Flying Object**, ciué uget vulant minga identificà.
Gordev

**Gordev** (*Gordevio*) l'è vun di duu centri del comun tisines de Avegn Gordev, in de la Val Maggia.
El se troeuva proppi al princippi de la vall, e a nord de Avegn.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2007.
Intragna (Svizzera)

**Intragna** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Cent Vai, in del distrett de Locarna.
El paes l'è traversaa del Melezz e 'l confina coi paes de Borgnon (ovest), Onsernon (nord-ovest), Mosogn e Isorna (nord), Cavijan (nord-est), Loson (est), Ronch (sud-est), Brissagh (sud) e Palagnedra (sud-ovest).
L'è stada indipendenta 'me comun infina al 2009. Giamò in del 1972 però a gh'era stada on'union cont on comun, quell de Rasa (che al temp el gh'eva domà ona desena de abitant).
Fradèl Betto

**Fradèl Betto** (in Portoghès **Frei Betto**; Belo Horizonte, Brasil, 25 d'agùst 1944) l'è un frà dumenicàn brasigliàn, pulìtic e scritùr, da sèmper da la part d'la pòra gent. 

## Biugrafia

Nasüd a Belo Horizonte el 25 d'agùst 1944, cul nùm de Carlos Alberto Libânio Christo, l'è stài cunsacràd frà dumenicàn el 10 de febràr del 1966 a São Paulo. 

L'è entràd sübit in d'la *[[Teulugia dla Liberasiòn]]*, e l'è stài mìss in presòn insema a Fradèl Tito quant gh'era la ditadüra, dù volte: in del 1964 per quìndes dì e in d'i ann 1969-1973. L'è stài cunsiglièr e asesùr del presidènt Lula in del prugètt *Fome Zero*.

L'è stài in Italia dal 7 al 12 d'aprìl 2014 e l'ha incutràd papa Francesch.

## Bibliugrafia

L'ha püblicàd d'i liber cun diferent argument: 
* Fiction: *Hotel Brasil* e *Entre todos os homens*
* Literatüra infantìl: *Uala, o amor*
* Fiction pr'i giùn: *Alucinado som de tuba* e *O vencedor*
* Cultüra: *A obra do artista - Uma visão holística do universo* e *Sinfonia universal- a cosmovisão de Teilhard de Chardin*, *Treze contos diabólicos e um Angélico*
* Memórie: *A mosca azul*, *Batismo de sangue* e *Alfabetto: autobiografia escolar*.

## Premi

Tra i tant prèmi ricevüd:

* Juca Pato, 1985, pr'el film *Batismo de Sangue*.
* Jabuti, da part d'la Câmara Brasileira do Livro, dù volte: in del 1982, sèmper per *Batismo de Sangue* e in del 2005, per *Típicos Tipos – perfis literários*.
* Intelectual do Ano, da part d'la *União Brasileira de Escritores* in del 1986, pr'el sò liber *Fidel e a Religião*.
* Prêmio de Direitos Humanos da Fundação Bruno Kreisky, a Viena, in del 1987.
* Troféu Sucesso Mineiro, in del 1996, dal Cumün de Belo Horizonte.
* Premio Paolo Borsellino, pr'el sò impègn insüi dirìtt ümàn. L'è stài el prìm brasigliàn a vèns ch'el prèmi chì, in del 1998.
* Medàia Chico Mendes d'la Resistensa, in del 1998.
* Medàia d'la Sulidarietà del Guèrn de Cuba, in del 2000.
* Troféu Paulo Freire de Compromisso Social in del 2000.
* Medàia Dom Helder Câmara in del 2006.

## Riferiment


## Ligàm de föra

* Artìcui de Frei Betto
* Sit d'i Dumenicàn brasigliàn
Anubias barteri

Ul **Anubias barteri** l'è una pianta aquatega che la ghe partegna a la fameja di Araceae.

## Riferiméncc
Xiphophorus maculatus

Ul **Xiphophorus maculatus** l'è una speci da pess trupical da la fameja di Poecilidae, da l'urden di Cyprinodontiformes. El gh'ha urigen in di zonn da l'America del Nord e da l'America central.

## Galeria Futugrafica

File:Red coral platy.jpg|Platy Cural
File:Platy blu.jpg|Platy Blue Spot
File:Dennerle Avannotto Platy.JPG|Avannott da tri setiman
Battaja de Arbed

La **Battaja de Arbed** (on paisott minga lontan de Bellinzona) l'è staa on sconter armaa tra el Dugaa de Milan e i svizzer. La battaja l'è stada fada el 30 de giugn del 1422.
## I antefatt
De on quai ann, i canton svizzer eren dree a ciappà terren in del Tesin del dì d'incoeu, per rivà a fà sù ona specie de zona-cossinett in tra de lor e 'l Statt de Milan. In tra el 1403 e 'l 1411 aveven conquistaa la Leventina, la Riviera e la Val Maggia; poeu, cont el sostegn de l'imperador, aveven crompaa Bellinzona ai scior de la città, i de Sacch. Ma el duca de Milan, el Filipp Maria Viscont, el s'è sentii in pericol. Prima l'ha provaa a conquistà Bellinzona cont i danee, ma l'è minga riessii a mettes d'accordi coi Svizzer. Donca, l'ha deciduu de toeula con la forza di armi. In del 1422 el cont de Carmagnola, con sedesmilla soldaa, l'ha conquistaa de noeuv Bellinzona e i vai Maggia e Riviera. Allora i Svizzer, dopo tanti discussion a nivell federal (e senza vess sostegnuu de Berna), hann mandaa giò on esercit de 2500 soldaa, che vegniven de Zurigh, Luzerna, Nidvald e de la Leventina. Però hinn minga riessii a conquistà Bellinzona, e inscì hann faa sù el sò campament lì arent, a Arbed, per spettà di renforz. Ma i soldaa svizzer gh'aveven minga tanta disciplina, e on ses'cent de lor l'è scappaa via e l'è andaa in de la Mesolcina per saccheggiàlla.   
## La battaja
El 30 de giugn el Carmagnola el s'è incorgiuu che i nemis aveven perduu di soldaa. Inscì l'ha deciduu de taccài anmò. Prima hinn partii i cavalier, che però hinn staa fermaa per 'na quai ora. A quell pont, el Carmagnola l'ha ordenaa ai sò soldaa de smontà di cavai e taccà a combatt a pee. I lanzer svizzer, ch'eren bon de combatt soratutt contra i cavalier, hann scominciaa a scappà, anca perchè intrattant eren dree a rivà anca i fant milanes, che voreven circondài. Per riessì a scappà, i Svizzer hinn andaa in direzion del mont Arpin; poeu dopo, anca per via del fatt ch'eren tornaa indree i disertor, hinn riessii a superà i linei di Milanes e hinn scappaa sù fina al San Gottard.  
## I conseguenz
Tucc duu i esercit hann perduu on bell poo de omen (i Svizzer 1330, i Milanes 1000). I canton svizzer hann perduu el controll di terr a sud de la gora del Piottin, e per de pù i Milanes hann poduu conquistà l'Ossola. A bon cunt, con la pas del 1426, hinn riessii a 'vèggh l'esenzion di dazzi per andà in del Ducaa.

On quai ann dopo (in del 1449) i Svizzer hann provaa anmò a vegnì giò in del Tesin, ma hinn staa battuu on'altra voeulta, a Cagion (on paes arent a Arbed, tant che al dì d'incoeu hinn taccaa insemma in de l'istess comun).

## Vos correlaa
*Francesco Bussone de Carmagnola
*Battaja de Cagion
*Arbed
Aquari

On **aquari** l'è on queicoss (ona vasca, on vas de veder...) impienii d'aqua che 'l permett de tirà sù e de vedè viv i besti aquategh, compagn di pess, anfibi, crostacei. El pò servì anca per levà di pient aquategh. 

Certi aquari inveci servissen domà per fà vedè i pess e i alter besti del mar, e hinn visitaa di torista.
Poecilia reticulata

Ul **Poecilia reticulata** ciamà anca **Guppy** o **Lebistes** l'è una speci de pess trupical d'acqua dulsa da la fameja di Poeciliidae.
Monodon monoceros

Ul **Narval** (*Monodon monoceros*) l'é un mamifer aquategh ca 'l viv in da l'Artide.
L'è famus par ul sò cornu (che pö in realtà l'è un gross denciun) ca 'l ga vegn föra in sü la facia.
Corydoras

Quell dal **corydoras** l'è un gener da pess trupical d'acqua dulsa da la fameja di Callichthyidae, sota-fameja di Corydoradinae.
Nichi Vendola

**Nichi Vendola** (Bari, 28 de óst del 1958) l'è 'n òm pulìtich italià, segretàre de Sinistra Ecologia Libertà e presidènt de la regiù de la Puglia 'n càrica del 2005 al 2015.

## Ligam de föra
*Nichi Vendola
Sinistra Ecologia Libertà

**Sinistra Ecologia Libertà** (SEL) l'è staa un muviment  pulitegh italian. El president l'era el Nichi Vendola. Incö l'è disligaa in Sinistra Italiana.
## Varda anca
* Nichi Vendola

## Sit ufizial
*Sit ufizial
Viarenna

**Viarenna** l'è 'l nomm lombard de ona veggia contrada de Milan, che in Italian la se ciama *via Arena*. 
L'è ona via che la se troeuva in del quarter de Porta Cines, e l'è ciamada inscì perchè lilinscì, ai temp di Roman, a gh'era l'anfiteater (*arena*) de la città. In d'on parchett lì arent a gh'è anmò 'n quai rest de l'arena romana.
La riva fina al sitt indove on temp gh'era la conca del Navili.

## Vos corelaa
*Conca de Viarenna
Cassina Mojazza

La **Mojazza** o **Mojascia** l'eva ona veggia cassina milanesa, che al dì d'incoeu la gh'è pù.
La se trovava foeura de la Porta Comasina (incoeu *Porta Garibaldi*), minga lontan de l'Isola, pù o manch indove adess a gh'è la piazza Lagosta.
El sò nomm el ven foeura de *moisc*, proppi perchè la zonna indove l'era stada fada sù l'era on poo moiscia.

La Mojazza l'è on poo cognossuda perchè lì arent gh'era staa faa sù on vegg cimiteri, indove gh'era anca i tomb del Ceser Beccaria, de l'Isepp Parin, del Francesch Melz d'Eril e del Melchiorre Gioia. Al dì d'incoeu l'esist pù nanca el cimiteri.
## Vos correlaa
*Foppon de la Mojascia
Isee (Svizzera)

**Isee** (*Iseo*) l'è ona frazion del comun tisines de Bioeugg, in del Luganes.
L'è semper staa on paesin piscinin, anca se fina al 2007 l'è staa on comun indeperlù.
Luntiga

**Luntiga** (parnonzia local: *Luntìa*; in italian: *Leontica*) l'è ona frazion del comun tisines de Aquarossa, in de la Val de Bregn.
L'è stada on comun indeperlee infina al 2004.
Loeugh (Svizzera)

*Chela vus chi la parla de la frassiun d'un cumün sgüisser - olter signifegaa i truee chinsci: [[Lech| Lech (desambiguassiun)]]*

**Loeugh** (parnonzia local: [lek]; in Italian: *Loco*) l'è ona frazion del comun tisines de Isorna, in de la Vall Onsernon.
L'è staa on comun indipendent infina al 2001. El gh'ha ona frazion che la se ciama Rossa.
Loeuden

**Loeuden** (parnonzia local: ['lødan]; al dì d'incoeu l'è parnonziaa anca ['lɔdan]; in italian: *Lodano*) l'è ona frazion del comun de Maggia, in del Canton Tesin.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2004. I sò abitant i se ciamen *marsc* ([mɛrʃ]).
Lopagn

**Lopagn** (*Lopagno*) l'è ona frazion de Cavriasca, in del Luganes.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2000. El gh'era di frazion che se ciamaven Scamp, Oeugg, Treggia e Somazz.
Lugasgia

**Lugasgia** (*Lugaggia*) l'è ona frazion del comun tisines de Cavriasca, in del Luganes.
La confina a nord-ovest con Cavriasca, a est con Sonvich (in mezz a gh'è 'l fiumm Cassaraa), a sud con Cader, Canoeubbi e Coman.
L'è stada on comun indeperlee infina al 2007. La gh'ha ona frazion ciamada Suregg.
Largair

**Larghee** (*Largair* in del dialett del sitt; *Largario* in italian) l'è ona frazion del comun tisines de Aquarossa, in de la Val de Bregn.
L'è staa on comun indeperlù fina al 2004.
Luganes

*El territori de Lugan, per esempi el sò distrett.
*Tutt quell che 'l ghe pertocca a Lugan.
*El dialett luganes.
Menzoni

**Menzoni** (parnonzia local: [ma'ndzoi]; *Menzonio* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Val Maggia.
El paes el se troeuva dent a la val Lavizzara e l'è traversaa de la Maggia. El confina coi frazion de Broeuj e de Brontall. A ovest, al de là di montagn, gh'è la Leventina.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2004.
Moghegn

**Moghegn** (*Mojegn* in del dialett de la Val Maggia; *Moghegno* in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Maggia.
El paes el se troeuva squasi in del fond de la vall e l'è traversaa de la Maggia. El confina coi paes de Loeuden, Maggia e Aurisgen. A sud, al de là di montagn, a gh'è la Val Verzasca.
Gh'hann trovaa i rest de ona necropel romana. In del Medioev l'eva ligaa a Loeuden e Aurisgen, ma in del XVIII el s'è destaccaa e l'è staa on comun indeperlù. L'è staa inscì fina al 2004.
La scormagna di abitant l'è *beroeu*.
Montagnoeura

**Montagnoeura** (*Montagnola*) l'è ona frazion del comun tisines de Collina d'Or, in del Luganes.
El paes el se troeuva arent al lagh de Lugan e 'l confina coi paes de Gentirin, Pambi-Noranch, Granscia, Barbengh, Agra e Carabietta. De là del lagh se troeuven i paes de Agn e de Majas.
A Montagnoeura gh'è la tomba del scrittor todesch Hermann Hesse, che l'ha vivuu e l'è mort lilinscì.
Mont (Castell San Peder)

**Mont** (*Monte*) l'è ona frazion del comun tisines de Castell San Peder, che 'l se troeuva in del Mendrisiott.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2004.
Morbi de Sora

**Morbi de Sora** (*Morbio Superiore*) l'è ona frazion del comun tisines de Brencia, in del Mendrisiott.
El paes el se troeuva in de la Val de Mugg e 'l confina coi paes de Canegg, Sagn, Morbi de Sotta e Castell San Peder. A nord-ovest, al de là di montagn a gh'è l'Italia.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2009.
Morbi

***[[Morbi de Sora]]** (*Morbio Superiore*), frazion del comun de Brencia.
***[[Morbi de Sott]]** (*Morbio Inferiore*), comun del distrett de Mendris.
Marolta

**Marolta** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun tisines de Aquarossa, in de la Val de Bregn.
L'è stada on comun indeperlee in del 2004. In del 2000 la gh'eva 43 abitant.
Val de Bregn

La **Val de Bregn** (anca *Val de Blegn*; parnonzi locai: [vɑl da breɲ] a Lontega, [val da breɲ] a Semion; *Valle di Blenio* in Italian; *Val da Blegn* in Romancc; *Palenzertal* o *Bollenztal* in Todesch storegh) l'è üna val dal Cantun Ticin.
La tö part al grup di Alp Lepontin e l'è traversada dal Ticin de Bregn, ün di affluenc püssee impurtanc dal Ticin. La cunfina a nord e a est cunt i vai di Grigiun (la Surselva e la Calanca), cunt la Val Riviera a sud e cunt la Leventina a ovest. 
I abitanc de la val i se ciamen *bregnin*.

## Geografia
La Val de Bregn la se troeuva strengiuda in tra la vall del Tesin a ovest (per vess pussee precis, la Leventina e la Riviera) e la Val Calanca a est. L'è traversada del fiumm Brenn (che in dialett l'è ciamaa anca *tesin*, in del sens de "gran fiumm"). In tra i sotta-vai pussee important a gh'è la Val Malvaja e la Vall de Camp. A nord a gh'è la Surselva (Canton Grison). Vun di giov de montagna che se troeuven in tra i dò vai l'è la Greina. 
In tra i montagn pussee important de la vall a cuntom:
*Adula, 3.402 m. 
*Bianca, 2.893 m.
*Siman, 2.580 m.
*Moncrecch, 2.252 m. 
*Sost, 2.220 m.

On alter pass proppi important a l'è quell del Lucmagn, che l'è staa doperaa on mucc de voeult in del passaa.

## Paes de la Val de Bregn
Del pont de vista politegh, al dì d'incoeu la Val de Bregn l'è on distrett del Canton Tesin, e la gh'ha trii comun: Aquarossa, Bregn e Sarravall.
Quei trii comun chì gh'hann on mucc de frazion, che fin a on quai ann fa eren anca lor di comun. I paes pussee important de la vall a hinn:
*Aquarossa
**Caster
**Corzones
***Cassee
***Cumiasca
**Doeuisg
***Maroeugn
***Mott
**Larghee
**Luntiga
***Camp Rovasch
**Lottigna
**Marolta
***Traversa
**Poeunt
**Prugiasch
*Bregn
**Camp
**Daigra
**Ghiron
**Rivoeuj
**Torr
*Sarravall
**Malvaja
**Ludian
**Semion

## Lenguagg

Compagn de tutt el Canton Tesin, anca in de la Val de Bregn la lengua offiziala l'è l'Italian. La lengua local inveci l'è 'l lombard. In particolar, el dialett local a l'è de tipo alpin, e l'è puttost conservativ. El dialett bregnon el gh'ha on status litterari ben pussee vegg respett ai alter parlà tisines, perchè l'era drovaa de on grupp de poeta 'me lengua convenzional de l'Accademiglia dra Val de Bregn, comandada (in tra i alter), del pittor Paol Lomazz.

## Religion
La Val de Bregn la se troeuva dent a la Diocesi de Lugan. Per on bell poo de temp, però la s'è trovada sotta l'Arcidiocesi de Milan e, per 'sta reson, anch al dì d'incoeu in de la vall la se fa la messa cont el rit ambrosian. Donca, l'è voeuna di tre vai ambrosiann del Canton Tesin.

## Vos correlaa
*Canton Tisin
*Distrett de Bregn
*Tesin de Bregn
*Dialett de la Val de Bregn
*Accademiglia de la Val de Bregn

## Ligamm de foeura
*vallediblenio.ch
*Informazion lenguistegh a proposet di mont intorna a Rivoeuj 
*blenio.com
Musgena

**Musgena** (*Mugena*) l'è ona frazion de l'Alt Malcanton, on comun tisines del distrett de Lugan.
El paes el se troeuva ai pee del Mont Ferree, e l'è 'l centro del comun. L'è traversada de la Majasina.
L'è stada on comun indeperlee infina al 2004. La scormagna di abitant a l'è *slavinaa* (parnonzia local: [zlavi'nɛː]).
Mugg

**Mugg** (*Muggio*) l'è ona frazion del comun tisines de Brencia, in del Mendrisiott.
El paes el se troeuva al princippi de la vall che la gh'ha l'istess nomm e 'l confina coi paes de Cabbi e de Castell San Peder. A nord, al de là di montagn a gh'è l'Italia.
L'è staa on comun indeperlù infina al 2009. L'è faa sù de dò frazion ciamaa Roncapian e Scudellaa.
Battaja de Smolensk

***[[Battaja de Smolensk (1812)]]**, tra Russ e Frances.
***[[Battaja de Smolensk (1941)]]**, tra Russ e Todesch.
Battaja de Smolensk (1812)

La **battaja de Smolensk** l'è staa on sconter in tra i Frances e i Russ, che gh'è staa el 17 de agost del 1812.
L'è stada la prima voeulta che i Frances s'hinn scontraa contra i Russ duranta l'invasion de la Russia voruda del Napoleon.

I armaa del general russ Barclay de Tolly e Bagration a s'eren giontaa insemma in de la città de Smolensk, e per quest la battaja l'è s'cioppada in mezz ai strad.
A la fin i Russ hann perdii 14.000 omen contra i 10.000 di Frances, e 'l dì dopo hann lassaa la città, dopo avèlla fà brusà.
Last.fm

**Last.fm** l'è 'na ràdio sö internet e pò a 'n *[[social network]]* nasìt del sò sit zemèl "Audioscrobbler" endèl més de óst del 2005.
Selesiù catalàna de fùbal

La **Selecció Catalana** (in Lumbàrt la Selesiù Catalàna), ciamàda ach **Selecció de Barcelona** e **XI Catalan**, l’è la Nasiunàl de fùbal de la Catalògna.

La Nasiunàl Catalàna l’è mia ligàda a la FIFA e gnà a la UEFA e per chèsto la pöl mia zögà ‘l Campiunàt Mundiàl e gnà ‘l Campiunàt Eüropéo de balù, l’è patrocinàda da la FCF, la *Federació Catalana de Futbol*.

La prìma partìda zögàda da chèsta nasiunàl l’è stàcia in del 1904 e la prìma partìda internasiunàla l’è stàcia zögàda ol 20 de fevrér del 1912 cóntra la Frànsa che l’à enzìt per 7 a 0.
Da alùra la nasiunàl catalàna l’à zógàt quàze 200 partìde cóntra di squàdre nasiunài, regiunài e cóntra di club de fùbal. Dal 1997 la Selecció Catalana in del tép del Nedàl la zöga óna partìda internasiunàla e in chès-ce agn la zögàt, ad ezèmpe, cóntra i nasiunài de la Nigéria, de l’Argentìna, del Brazìl e de la Colómbia.

## I magliète de la Selecciò Catalana

## I gàre internasiunàle de la nasiunàl catalàna

## I alenadùr de la nasiunàl catalàna
* Pichi Alonso, 1995 – 2005
* Pere Gratacós, 2005 – 2009
* Johan Cruyff, 2009 – 2012
Botia

Ul **Botia** l'é ul nom de un gener de pess trupical da la fameja di Botiidae. De quest gener chi esistan 13 speci diferent.
Tradescantia

***Tradescantia*** (conusìda pò a col nòm popolàr de **Erba mizéria**) l'è 'l nòm de 'n zèner de piànte erbàcee e perèni che fà part de la famìa botànica de le Commelinaceae e uriginàre de l'America. La töl dét 'na setantìna de spéci distribüìde del Canada meridiunàl enfìna a l'Argentina setentriunàla. L'è stàda portàda 'n Euròpa come piànta ornamentàl endèl sècol XVII. Vergöne de le spéci che fà part de chèsto zèner i è stàde ogèt de stüde citogenétich per vìa del fat che le s'è evulvìde per mès de scàmbe cromozòmich de natüra vària e diferensiàda, tat strütürài che nömèrich. Chèsto zèner l'è stat ogèt de atensiù pò a per la sò perdispuzisiù a deentà de le èrbe 'nfestànte fastidiùze per l'agricültüra e pò a per la pusibilità de dopràle come indicadùr biològich per la determinasiù de la prezènsa 'ndèl ambiènt de mutàgeni.  

El Linèo el g'ha dàt nòm a chèsto zèner en unùr a John Tradescant Jr. (1608-1662), natüralìsta e viazadùr che g'ha portàt endèl Regn Ünìt divèrse spéci de piànte americàne catàde sö endèle sò tre spedisiù en Virginia (Stati Ünìcc). La prìma spéce discriìda l'è stàda la *[[Tradescantia virginiana]]*, portàda 'n Europa 'ndèl 1629, e cultiàda come ornamentàla. 


## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Citogenetica

La **citogenetica** l'è chèla brànca de la biulugìa che la stüdia la morfologìa dei cromozòmi, per chèl che se rìa a éder col microscopio òtich, e 'l cariotipo, cioè l'ensèma dei cromosomi de 'na cèlula.

L'è stat endèl 1956 che gh'è stat acertàt la stabilità del cariotipo, cioè del nömer e de la strütüra dei cromozòmi.
S'è püdìt isé acertà chè le cèlule eucariote le pöl véser aploidi (condèn cromozòma per ogna tipo), o diploidi (con du cromozòmi per tipo). El nömer dei tìpi de cromosomi l'è definit per ogna spéce e se 'l sègna condèna "n": i asècc aploidi se i sègna co "n", chèi diploidi co "2n".

Confrontà i cariotipi de spéci diferènte l'è 'n grant ütil per recoströéser l'evulusiù de le spéci.
Tradescantia virginiana

***Tradescantia virginiana***  l'è 'na spéce de piànta fanerògama de la famìa de le Commelinaceae. 

## Descrisiù
L'è 'na piànta erbàcea che fòie altèrne, sèmpe, sö gambì tubulàr. Fiur celèscc, culùr pórpora, o biànch.

## Sinònim
**Ephemerum congestum* Moench 
**Knowlesia spicata* (Knowles & Westc.) Hassk.
**Leiandra divaricata* (Raf.) Raf.
**Tradescantia albida* Kunth ex C.B.Clarke 
**Tradescantia axillaris* Raf. 
**Tradescantia axillaris* var. *flexuosa* (Raf.) Raf.
**Tradescantia barbata* Raf. 
**Tradescantia brevicaulis* Raf. 
**Tradescantia caricifolia* Hook.
**Tradescantia ciliata* Kunth 
**Tradescantia congesta* (Moench) Penny ex Loudon
**Tradescantia crinigera* Nees
**Tradescantia cristata* Walter 
**Tradescantia divaricata* Raf.
**Tradescantia elata* Lodd. 
**Tradescantia flexuosa* Raf. 
**Tradescantia glabra* C.B.Clarke 
**Tradescantia levigata* Raf. 
**Tradescantia lyonii* Steud. ex Schltdl.
**Tradescantia pilosissima* Fraser ex Schult. & Schult.f.
**Tradescantia pumila* Raf. 
**Tradescantia rupestris* Raf. 
**Tradescantia speciosa* Salisb. 
**Tradescantia spicata* Knowles & Westc.
**Tradescantia splendens* K.Koch & C.D.Bouché
**Tradescantia trachyloma* C.B.Clarke 
**Tradescantia villosissima* Fraser ex C.B.Clarke 
**Tradescantia virginica* L. 
**Tradescantia virginica* forma *albiflora* Britton
**Tradescantia virginica* var. *drummondii* C.B.Clarke 
**Tradescantia virginica* var. *flexuosa* (Raf.) S.Watson
**Tradescantia virginica* var. *glabra* Nutt. 
**Tradescantia virginica* var. *villosa* S.Watson

## Riferimèncc

* USDA, ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?36812 (11 de löi del 2008)

## Colegamèncc estèrni
Rivoeuj

**Rivoeuj** (*Olivone*) l'è ona frazion del comun tesines de Bregn.
El paes el se troeuva in de la vall de sora e l'è traversaa del Brenn. L'è in sù la strada per rivà al Lucomagn. El confina coi paes de Ghiron, Daigra e Aquarossa. Oltra i montagn se troeuven la La Leventina, la Surselva e la Calanca.
L'è staa comun deperlù fina al 2006.
Palagnedra

**Palagnedra** (in del dialett del sitt l'è parnonziaa con la E averta; *Palagnedra* anca in Italian) l'è ona frazion del comun tesines de Centvai.
El paes el se troeuva al confin con l'Italia (comun de Cannoeubi, Cavaj-Spoccia, Cursel-Orass e Re).
L'è stada on comun deperlee fina al 2009.
Pizz de Clar

El **Pizz de Clar** o **Visagn** (parnonziaa [vi'zɛɲ] in del dialett de Crescian; *Poncion de Cree* [pu'ntʃoŋ da krɛː] in del dialett de Pronz; *Scimon de Cree* [ʃi'moŋ da krɛː] in del dialett de Molen; *Pizzo di Claro* o *Visagno* in Italian) l'è on mont (di Alp) del Canton Tesin, che l'è alt 2.727 meter. 
El ciappa el sò nomm del paes de Clar (o *Cree*), che l'è 'l paes che 'l se troeuva ai soeu pee.
L'è l'ultem mont a mezzdì de la cadena di Mont de l'Adula. El Pizz de Clar el spartiss la Val Riviera de la Calanca. Sott al pizz se troeuva el laghett de Canee.
El gh'ha dò scimm che hinn quasi istess: quella pussee a nord l'è pù alta de domà sett meter. La scima meridional la varda la Riviera, quella de nord inveci la varda la val de Crescian. I scimm hinn legaa de ona costa de 150 meter, e inscì la ven foeura ona forma a trapezzi che la se ved anca fin sù in Leventina.
## Not
Vall Calanca

La **Calanca** (*Calancatal* in todesch) l'è ona val di Grison.
L'è ona val lateral de la Mesolcina. L'è traversada de la Calancasca, che l'è quasi parallela a la Moesa, e la va de nord a sud.
La confina a ovest cont el Canton Tesin (val Riviera e val de Bregn). L'è voeuna di quatter vai di Grison indè che se parla Italian (e donca anch el Lombard).
Del pont de vista orografegh la se troeuva in di Alp de l'Adula, che l'è on sottagrupp di Lepontinn.
La bassa val, al contrari de quella de sora, l'è minga tant freggia.
## I montagn pussee alt
*Ponton del Fracion - 3.202 meter
*Scima Rossa - 3.161 meter
*Pizz Zapport - 3.152 meter
*Torron d'Oeurz - 2948 meter
*Cima de Gagella - 2.805 meter
*Pizz de Clar - 2.727 meter
*Pizz de Groven - 2.694 meter
*Scima de Bedoletta - 2.633 meter

## I paes
Tucc i paes de la Calanca toeuven part al circol con l'istess nomm, che 'l se troeuva in del distrett de la Moesa, in di Grison.
I comun de la vall a hinn: Arvigh, Bragg, Buscen, Castaneda, Cauch, Rossa, Santa Maria e Selma.

## Vos correlaa
*Calancasca
*Distrett de la Moesa
*Dialett de la Val Calanca
Umberto Ambrosoli

'l **Umberto Ambrosoli** (Milà, 10 de setèmber del 1971) l'è 'n aucàt e òm pulìtich italià.

Candidàt a i elesiù regiunàle de la Lumbardia del 2013 per il cèntro sinìstra l'à ciapàt ol 38,24% e l'è stài batìt dal Roberto Maroni che l'à ciapàt ol 42,81%.

Endèl 2009 el g'ha püblicàt *Qualunque cosa succeda*  sö sò pàder, l'aocàt Giorgio Ambrosoli, che gh'è stat copàt ai 11 de löi del 1979 per mà del William Joseph Aricò, en "killer" pagàt del banchér Michele Sindona. El lìber el g'ha insìt i prémi Tiziano Terzani e Capalbio.

## Ligam de föra
* Sit Umberto Ambrosoli

## Riferimèncc
Torron d'Oeurz

El **Torron d'Oeurz** o **Torenton** (parnonzia local a Osogna: [ol to'roŋ døːrdz]; parnonzia local a Biasca [toran'toŋ]; Italian: *Torrone Alto*, *Torent Alto* o *Torrone d'Orza*) l'è on mont de la Svizzera.
L'è alt 2.948 meter e l'è al confin in tra la Val d'Osogna (val Riviera) e la Calanca. In realtà l'è on rosc de montagn che 'l se destacca in direzion nord-ovest de la cadena de mont che la spartiss el Tisin di Grison. De 'sto grupp, la scima pussee alta la se ciama proppi Torron d'Oeurz. I alter scimm hinn quei che circonden la val d'Osogna e 'l fianch meridional de la val Pontiron.

I primm personn che gh'hinn rivaa in scima (in del 1892) hinn staa L. Darmstädter e J. E G. Stabeler.
## Not
Madon Gross

El **Madon Gross** (parnonzia local: *Madom Groeuss*, cioè [ma'dom grøs]; in Italian: *Madone Grosso*) l'è on mont del Canton Tesin.
L'è alt 2.741 meter e 'l toeu part ai Alp Lepontinn (quei Tesines del Verban). A l'è al confin in tra la Leventina (comun de Sgiornigh) e la Val Verzasca (comun de Frasch e de Senogn).
Scima de Cagnon

La **Scima de Cagnon** (in del dialett de la Val Verzasca: *er Scima de Cagnom*; in Italian: *Cima di Gagnone*) l'è on mont del Canton Tisin.
L'è alta 2.518 meter sora el nivell del mar e la toeu part ai Lepontinn (Alp Tesines del Verban).
La se troeuva in tra la Val Verzasca (Gerra) e la Leventina (Pollesg). Se pò passà de ona banda a l'altra, grazie a on pass. De la part leventinesa la nass la Val de Cagnon, de quella verzaschina inveci la Val Moeutt, che la ghe da anca el nomm a on riaa che poeu el feniss dent a la Verzasca.
## Not
Ponton Ninagn

El **Ponton Ninagn** (parnonzia de Iragna: [el po'ntoŋ ni'nɛɲ]; in Italian: *Poncione Rosso*) l'è on mont del Canton Tesin.
L'è alt 2505 meter sora el nivell del mar e 'l toeu part ai Lepontinn (grupp di Alp Tesines e del Verban). El spartiss la Val Verzasca (Vertezz) e la Val Riviera (Iragna e Lodrin).
De quell mont chì el nass anca el riaa d'Iragna, on poo pussee sotta a Ninagn, l'alp che la ghe da el sò nomm al mont.
## Not
Neon

El **Neon** (che in grech antigh el voeur dì *noeuv*) l'è on element chimegh de la tavola di element. El gh'ha 'me simbol **Ne** e 'l numer atomegh 10.
L'è vun di gas nobei (l'è 'l segond pussee legger), l'è inert e 'l gh'ha nò color. El se troeuva anca in de l'aria.
San Gerard di Tintur

**San Gerard di Tintur** (*in italian: San Gerado dei Tintori*) (Munscia, 1134? – Munscia, 6 da giugn dal 1207) l'è un sant da la Gesa Catolica, patron da Munscia insèma a San Giuvan Batista.

## Alter pruget
Richard Burton Cronin

**Richard Burton "Rich" Cronin** (West Roxbury, U.S.A., 30 luij 1974 – Boston, U.S.A., 8 da setembar dal 2010) l'è stò un cantant american e membar dal grup di Lyte Funky Ones.

## Discugrafia
### Album
#### Cun i Lyte Funky Ones
Gazziroeula

La **Gazziroeula** o **Garziroeula** (pronunciaa anca *Gazziròla*, cioè: [gadzi'rɔla]; *Sgazzariòra* in del dialett de Scertara *Gazzirola* o *Garzirola* in Italian) l'è ona montagna di Prealp.
L'è alta 2.116 meter e la toeu part al rosc di Prealp Luganes (pussee precisament, di Prealp Comasch).
La fa de confin in tra l'Italia (Val Rezz, in de la Val Cavargna) e la Svizzera (la Val Colla, che al dì d'incoeu l'è tutta in del comun de Lugan, ma pussee precisament lì de sotta gh'è Bogn).

Ai pee de la Gazziroeula gh'è voeuna di font del Cassaraa.
## Not
Pelvicachromis pulcher

Ül **Pelvicachromis pulcher** l'é un pess da la famiglia di Cichlidae uriginari da l'Africa occidental.
Metud Dennerle

Ül **Metud Dennerle** l'è v'una tecnica cumpleta ricugnusüda in tut ul mund per la realisasiun d'un acquari ulandes.

## Storia
In dal 1966 Ludwig Dennerle l'ha dervì a Pirmasens (Germania) v'un negozi d'acquarifilia. In dal 1969 la vegn aviada la produzion e la vendita da piant d'acquari. In dal 1979 la Dennerle l'ha miss in cummerc ül prim difusur da CO2cun spurgh automatich. In seguit l'ufèrta d'acesori tecnich la s'é slallargada fin a cuprì tucc gli aspett da l'acquarifilia, e la vegn lanciada la linea "Acquarifilia secund Natüra".
Pès

I **pès** i è dei animài vertebràcc acquàtich dotàcc de brànchie e de pìne, col còrp de sòlet töt quarciàt de scàie. Se i tróa tat endèle àive dólse (lach e fiöm) come che 'n àive salàde (mar): se i tróa tat endèle surtìe de mut (salmerì de le fontàne, gubiù) come che 'ndèle àive piö fónde deo océani (Saccopharyngiformes, Anoplogaster cornuta).

La prezènsa de pès endèi spècc de àiva però l'è mìa pròpo omogènea: presapóch el 50 % dei pès i vif endèl 17 % de la superfìce dei océani.

Sicóme che l'ambiènt sotamarì l'è mìa tat fàcil de frequentà per l'òm, se pènsa che divèrse spéci de pès le sàpe amò de scopréser.

El pès l'è sfrötàt de l'òm per:
* l'alimentasiù: pèsca e piscicültüra.
* atività ricreatìve: aquariofilìa, acquàre püblich.

## Clasificasiù scentìfica
Endèla clasificasiù filogenética, utignìda co l'aplicasiù de sistémi cladìstich, el ragrüpamènt dei pès l'è parafilétich. La clas dei pès (*Pisces*) de la clasificasiù clàsica l'è süperàda. Le spéci de pès che gh'è al dé d'encö i è repartìde endèi taxa Actinopterygii (che i è chèi piö cümü), Chondrichthyes (le ràse e i squàli), Dipnoi, Actinistia, Myxinoidea e Petromyzontidae.

## Riferimèncc
Viola odorata

***Viola odorata*** l'è 'na spéce de piànta erbàcea de la famìa botànica de le Violaceae. L'è uriginària de l' Europa e de l'Asia ma l'è stàda intruducìda pò a 'n töt el continènt americà.

## Descrisiù

La pöl rià 'nfìna a 10÷15 ghèi de altèsa, la g'ha 'na raìs perène e carnùza e la se propàga per mes de stulù. Le fòie i nè töt tacàde a la raìs, le g'ha 'n gambì lónch e le g'ha fùrma de cör o de rugnù (reniformi). I fiùr i è grancc 2 ghèi e i g'ha 'n gambì bel lónch e squadràt. I fiùr i è pröfömàcc (aróma dóls), sùi, de culùr viòla scür, iregolàr e con sich pétali, posisiunàcc endèla conformasiù tìpica del zèner Viola. El fröt l'è 'na càpsula con tré vàlve con dét divèrsi granì de somésa.


Per cunusìle de le ótre viöle se pöl doprà i aspècc elencàcc ché sóta:
* i fiùr i g'ha 'n aróma dóls
* i fiùr i è de culùr viòla scür o biànch,
* e fòie e i fiùr i vé fò töcc diretamènte de la rözèta bazàl,
* el carpèl l'è a fùrma de gancitì (e 'l fens mìa condèa apendìce srotondàda),
* i gambì de le fòie i è piluzècc,
* la se tàca dré a tèra per mès de stulù (sùra 'l teré).

## Distribusiù e habitat
La crès dré ai màrzegn del bósch o 'n radüre. I fiùr i tàca a fiurì amò prìma de la primaéra e i desmèt prìma che cumìnce l'istàt.

## Tasonomìa
*Viola odorata* l'è stàda discriìda uficialmènt per la prìma ólta del Linèo endèl *[[Species Plantarum]] 2: 934*, endèl 1753.

#### Varietà
* *Viola odorata var. sulfurea* (Cariot) Rouy & Foucaud [1896]
* *Viola odorata var. subcarnea* Parl. [1890]
* *Viola odorata var. propinqua* (Jord.) Rouy & Foucaud [1896]
* *Viola odorata var. jucunda* (Jord.) Rouy & Foucaud [1896]
* *Viola odorata var. floribunda* (Jord.) Rouy & Foucaud [1896]
* *Viola odorata var. dumetorum* (Jord.) Boreau [1857]
* *Viola odorata var. consimilis* (Jord.) Rouy & Foucaud [1896]
* *Viola odorata subsp. subcarnea* (Jord.) Corb. [1894]
* *Viola odorata subsp. stolonifera* (J.J.Rodr.) Orell & Romo [1992]
* *Viola odorata subsp. rierolae* Sennen [1936]
* *Viola odorata var. barraui* O.Bolòs & Vigo [1974]

#### Sinònim

## Riferimèncc


## Bibliografìa
* Chessi, Edmund. Hierbas que curan. Prima edisiù.
* Font Quer, P. Plantas Medicinales, El Dioscórides Renovado. Décima edisiù.
* Grau/Jung/Münker. Plantas Medicinales, bayas, verduras silvestres. Prima Edisiù.
* http://www.zonaverde.net/violaodorata.htm
* http://fichas.infojardin.com/perennes-anuales/viola-odorata-violeta-de-olor-violeta-dulce.htm
* http://www.ecoaldea.com/plmd/violeta.htm 
* http://www.sotoencameros.org/Violeta_Viola_odorata.1504.0.html
Pasciall

**Pasciall** (*Pazzallo*) l'è on quarter de Lugan, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva arent al lagh, e 'l confina coi paes de Carabbia, Pambi Noranch, Granscia, Paradis e Carona.
L'è staa on comun deperlù fina al 2004.
Gambaroeugn (mont)

El **Gambaroeugn** (*Gambarogno*) l'è on mont del Canton Tesin,
L'è alt 1.734 meter e 'l se troeuva in di Prealp Luganes. El ghe da el nomm a tutt el pian che 'l se troeuva de sotta de lù e anca al noeuv comun che l'è nassuu in del 2010, quand hann taccaa insemma i paes de Indemen, Cavian, Conton, Gerra, Magadin, Piazzogna, San Nazzar, Sant Abbondi e Vira.
Viola alba

***Viola alba*** l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Violaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta perène, col gambì alt 5÷15 ghèi. Fiùr biànch o viòla, pröfömàcc, de 1,5÷2 ghèi, pétali laterài condèn bris de bàrba, e stulù culùr viòla pò a lur, larch; Le stìpole i è lineàre-lanceolàde, co pél lónch. La fiurés en primaéra.

## Hábitat
Pràcc de mut, vài e bósch deèrcc.

## Distribusiù
Centro e sud de l'Europa.

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Pambi Noranch

**Pambi Noranch** (*Pambio Noranco*) l'è on vegg comun del Canton Tesin, e on quarter de Lugan.
L'è staa spartii in di dò paes de Pambi e de Noranch fina al 1904. L'è staa comun deperlù per alter cent agn anmò.
## Vos ligaa
*Pambi
*Noranch
*Lugan
Pescia (Svizzera)

**Pescia** (*Peccia* in italian) l'è ona frazion del comun tisines de Lavizzara, in de la Val Maggia.
La se troeuva in de la Val de Pescia, e l'è traversada de on riaa che 'l se ciama proppi compagn de lee. La confina coi paes de Cavergn, Praa-Sornigh e Fus.
In del 1834 e in del 1868 gh'era staa dò luvion che l'even trada giò squasi del tutt, ma poeu l'è stada refada sù. L'è stada on comun indipendent infina al 2004. La gh'ha i frazion de Veia, Cortignell, San Carlo e Pian.
Nelson Mandela

Al **Nelson Mandela** (Mvezo, 18 da Löi 1918 - Johannesburg, 5 dissember 2013) l'è stàt an pulìtic dal Sütàfrica, prìm presidént elezìt dopo 'l apartheid. Al g'à 'insìt al Nobel da la pàs 'ndàl 1993.
Cent Vai (vall)

**Cent Vai** (*Centovalli* in Italian) l'è 'l nomm de ona vall del Canton Tesin.
La scomincia a nord-est cont el paes de Intragna (che 'l se incrosa cont el princippi de la Vall Onsernon) e la seguta invers a l'ovest, fina al confin italian, al paes de Camed. Lì la scomincia la Val Vigezz (comun de Re), che la riva drizza fin squasi a Domm.
L'è traversada de la Melezza. I mont pussee important a hinn el Gridon (2.787 meter) a sud e 'l Pizz Ruscada (2.504) a nord. Intant che se va invers a la mattina, i scimm se sbassen semper pussee.
Al dì d'incoeu el sò territori l'è quattaa del comun che 'l gh'ha l'istess nomm.

## Storia
La prima voeulta che se sent parlà de la vall a l'è in d'on document del 1185, che le ciama *Centum Valles*. I paes de Borgnon, Rasa e Palagnedra toveven part a la *vicinia* di Cent Vai che, insemma a la vicinia de Intragna, feven sù la piev de San Vittor, sotta el controll de Locarna e Scona. in del 1838 hinn nassuu i comun indipendent de Borgnon e Palagnedra. In del 1864 l'è nassuda anca Rasa, che l'è stada taccada a Intragna in del 1972.
El comun di Cent Vai l'è nassuu in del 2009.

In tra el 1912 e 'l 1923 l'è stada fada sù ona ferrovia che la mena de Locarna a Domm, e che la passa proppi per i Cent Vai.

## Vos correlaa
*Melezza
*Cent Vai
*Val Vigezz
Mont de l'Aion

El **Mont de l'Aion** (Italian: *Monte Leone*) l'è ona montagna di Alp Lepontinn, quella pussee alta (3.552 meter).
El se troeuva al confin in tra el Piemont e 'l Canton Valles, anca se 'l se troeuva intregament in de la region geografega italiana. A ovest a gh'è 'l Sempion, a est inveci l'Alp de Veja, in de la Val Cairasca.
El sò nomm original el dovaria rivà de on'alp (Aion) che la se troeuva ai sò pee e che l'è vun di ses nucli de l'Alp de Veja. El nomm italian o che 'l vegn de on error di quei che hann scrivuu i cart geografegh, o che 'l vegn de ona faccia de leon che se dovaria riessì a vedè in tra i prei de la montagna.
## Vos correlaa
*Aion
*Alp de Veja
*Val Cairasca
*Pass del Sempion
*Alp Lepontinn
## Not
Val Cairasca

La **Val Cairasca** (inscì anca in italian) l'è ona vall del Piemont.
L'è ona sotta-vall de la Val Deveder, che poeu l'è an' lee ona sotta-vall de l'Ossola.
L'è ciamada inscì del nomm del sò riaa, la Cairasca. La Cairasca la nass in de l'Alp de Veja de alter ses rialitt vegnuu giò di giazzee intorna.
I paes de la vall a hinn Varz e Trasquera. A Varz, la Cairasca la va dent a la Deveria, che poeu l'andarà a finì dent a la Tos.
## Vos correlaa
*Val Deveder
*Cairasca
Val Colla (vall)

La **Val Colla** (inscì anca in Italian) l'è ona vall del Canton Tesin.
L'è traversada del Cassaraa e i sò mont pussee important a hinn el Camoghè e la Gazziroeula. A est de la Gazziroeula a gh'è 'l Pass San Luzi, che 'l mena a la Val Cavargna (Italia). Alter mont important a hinn el Barr, el Brè, i Dencc de la Veggia la Scima de Fiorina.
Tra i alber che cress in de la vall a cuntom i foo, el castegn, la beola, el lares e l'abiezz.

In de la Val Colla se troeuven i paes de Valcolla, Scertara, Bogn, Sciumadera, oltra a quei de Curtina, Cozz, Colla, Inson, Maj, Piandera, Scareja, Signora. Tucc 'sti paes, in del 2013, taccarann a toeu part al comun de Lugan.
## Coltura
La Val Colla, in passaa, l'eva cognossuda per i sò magnan, che se spostaven per tutt l'Europa. In tra de lor i drovaven on gergo ciamaa ruggin (tant 'me i magnan cavargnon i gh'eren el rongin). I abitant de la Val Colla in Lombard se ciamen *colletta* ([ko'lɛta]).
## Vos correlaa
*Cassaraa
*Camoghè
*Gazziroeula
*Lugan
*Ruggin
Camoghè

El **Camoghè** (inscì anca in Italian) l'è on mont di Prealp. L'è alt 2.228 meter.
La soa scima la spartiss el territori de Lugan con quell de Bellinzona. El Camoghè l'è spartii in tra la Val Morobbia, la Val Canegg e la Val Serdena I aqui di vallett de Serdena e de Canegg i fann nass el Vedegg, on fiumm che 'l riva giò fina in del Lagh de Lugan.
Val Morobbia

La **Val Morobbia** (Italian: *Valle Morobbia*) l'è ona vall del Canton Tesin.
La se troeuva dent al distrett de Bellinzona. I paes che ghe se troeuven denter hinn Pianezz e Sant Antoni. La confina a nord-ovest con la Mesolcina, a sud-est con la Val Dongana e a sud con la Val Cavargna.L'è ligaa ai vai italiann per via del Pass Sant Iori, che 'l ghe liga i Prealp Luganes ai Alp Lepontinn.
Tra i mont pussee important a troeuvom el Camoghè e la Gazziroeula. L'è traversada de la Morobbia, che poeu la va dent al Tisin arent a Giubiasch, in del Magadin.
On temp i duu comun de la vall eren giontaa insemma in del vegg comun de Valmorobbia. In del 1831 el comun el s'è spartii foeu in trii alter paes: Pianezz, Sant Antoni e Valmorobbia, che in del 1867 l'è stada taccada a Giubiasch.

I abitant de la vall se ciamen *morobbiott*.
## Vos correlaa
*Morobbia
Morobbia

La **Morobbia** (*Morobbia* anca in Italian) l'è on riaa del Canton Tesin.
La nass arent al Pass de Sant Iori e l'è longa circa quindes chilometri. La traversa ona vall che la ciappa el sò nomm e la traversa i comun de Sant Antoni, Pianesc, Camorin e Giubiasch. Rivada lainscì, la finiss denter al Tisin.
## Vos correlaa
* Val Morobbia
* Tisin
Val Cannobina

La **Val Cannobina** (*Valle Cannobina* in Italian; *Cannobinatal* o *Cannobinertal* in Todesch) l'è ona vall piemontesa, che la se troeuva in de la Provincia de Verbania.
La toeu sù el sò nomm del paes de Cannoeubi, el pussee gross de la vall.
L'è traversada del riaa Cannobin, che 'l nass in sù la Laurasca e 'l finiss dent al Lagh Maggior, dopo 25 km. A nord la confina con la Val Vigezz.
Tra i mont pussee important a gh'è 'l Gridon, al confin con la Svizzera.

On temp la vall l'eva cognossuda anca per la soa lavorazion del canov. Compagn del rest de la Provincia de Verbania, anca in de la Val Cannobina se parla on dialett lombard.
## I comun de la vall
La val la gh'ha dent i comun de Cannoeubi, Val Cannobina e Gurr. 

Se partom del lagh Maggior, el primm paes che troeuvom l'è Cannoeubi. Dopo de quell, se riva al comun de Val Cannobina (on comun dal 2019 da l'union de Cavaj-Spoccia, Cursel-Orass e Falmenta) che 'l gh'ha on bell poo de frazion: Cavaj San Donnin, Gurron, Nivetta, Lunecch, Spoccia, Falmenta e Crealla. Dopo de Falmenta se riva a Gurr, e infina a Cursel e Urass. A la Val Cannobina el ghe toeu part anca el paes de Finer, frazion del comun vigezzin de Malesch.
Bagn (Craveggia)

I **Bagn** (Italian: *Bagni di Craveggia* e, on temp, *Acquacalda*) hinn ona frazion del comun ossolan de Craveggia.
Se troeuven in de la Vall Onsernon (Canton Tesin), traversaa del riaa Isorna. Confinen cont el paes de Comologn.
A podom considerà i Bagn quaicoss compagn de on'enclave, anca se hinn minga destaccaa de l'Italia. De fatt, anca se se troeuven in del territori italian, per rivàggh besogna passà el confin con la Svizzera, e fà tutta la Vall Onsernon fina al paes de Spruga. Sedenò se pò rivàggh anca col passà per i montagn, e col partì a pee de Zen o de Craveggia.

I Bagn ghe pertocchen a l'Italia e minga a la Svizzera perchè i sò praa partegniven ai pastor vigezzitt, che in inverna eren bon de rivàggh a pee per i montagn prima de quell che riessiven a fà i svizzer.
Pass de Sant Iori

Quell de **Sant Iori** (in garzenatt: [san'tiɔði]; in italian: *Passo San Iorio*) l'è on pass de montagna in tra l'Italia e la Svizzera che l'è alt 2.010 meter. El separa i Prealp Luganes di Alp Lepontinn.
El pass el ghe liga insemma la Val Morobbia in del Canton Tesin (comun de Sant Antoni) coi vai Sant Iori e Alban in Lombardia. De la banda italiana, se ghe pò squasi rivà in vettura, intant che de l'altra banda gh'è domà di sentee.

La ciappa el nomm de on tal Sant Iori che se sa nò se l'è mai vivuu de vera, ma che in quii vai lì se credeva che 'l ghe viveva de bon. El Sant Iori el sariss staa on eremita che l'era rivaa fina a lì, l'aveva faa sù on gesioeu e l'aveva passaa la vita a fà del ben.
L'è staa on pass important giamò a partì del Medioev.