open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enrico Crespi

L**'Enrico Crespi** (Bust Grand, 13 de agost del 1877 - Sestriere, tredes de luj del 1965) l'è staa on poeta lombard.
## Biografia
Restaa orfen de mader a ses agn, e de pader a noeuv, l'è staa fidaa a la zia Maria, che l'ha faa studiaa al coelegg di Salesian, poeu a Turin. L'è deventaa maester de disegn e pitura a Locarn.
L'ha faa el soldaa a Cremona e Piasenza; quand che l'è tornaa a Bust, l'ha lavoraa 'me impiegaa in vari aziend. In del 1904 el s'è sposaa. In de la prima guerra mondiala l'ha combattuu in de la zona de Brentonegh, in Trentin.
A on bell moment l'ha deciduu de scriv i sò poesii domà in lombard (bustocch); l'ha publicaa quatter volumm de poesii e l'ha scrivuu on rimari bustocch e la prima gramatega de 'sto dialett.
In tra i sò vari ativitaa, l'ha fondaa la sociazzion coltural La Famiglia Bustocca. L'ha scrivuu anca 'na muggia de articoi in su la storia de la soa città.
## Oeuver
* *Busti cha scumpaj - Robi vegi e noêui* (1957)
* *I mesi ed i lunari bustocchi* (1958)
* *Na fiamma e 'na canzon* (1959)
* *In cerca pa' i straj dul mondu* (1961)
* *Eco di voci lontane* (1961)
## On esempi de poesia
BASTEM (ciappada de *'Na fiamma e 'na canzon*)

Chi bastem cha sa senti dì da tanti,
in d'un atu da füja, senz'intenzion
da vuè ufendi Signui, Madona o Santi,
par men hin segn da poca educazion.

Ma candu a vedu da sti prufanazion,
da sti caricatüi, inscì ripügnanti,
cha hin véri insülti a nostra religion,
e j calpestan misteri, i püsè santi,

cha hin partu, a disu, d'animu parversu,
che dümà bava in sü 'l pasagiu al lasa
e che ogni dignità l'ha urmai già persu.

Che hin pegiu, a disu, pegiu d'una pesta;
parchè, se i prim hin di bastem cha pasa,
chesti hin bastem sacrileghi cha resta...
## Bibliografia
*Franco Poerio, *Rievocando Enrico Crespi* in *Almanacco della Famiglia Bustocca per l'anno 2000*, La Famiglia Bustocca, pp. 28-37.
*AA. VV. *Antologia dei poeti nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiler, 2006.
Carlo Azimonti

El **Carlo Azimonti** (Bust Grand, marz del 1888 - Bust Grand, marz del 1958) l'è staa on giornalista, politegh e poeta lombard.

## Vita
Nassuu de ona fameja de paisan, el s'è vesinaa al penser politegh socialista, anca per via di sò esperienz de vita: l'ha taccaa a lavorà in fabrega a vundes agn, e a quattordes agn l'ha tolt part al sò primm sciopero. L'ha faa anca el sindacalista, e in del 1906, per podè sbassà i or lavorativ a des, l'è staa bon de organizà on sciopero de vintmilla personn, minga domà a Bust, ma anca a Milan e Monscia. Anca se l'è riussii in del sò obietiv, l'ha perduu el sò lavorà. Alora l'ha taccaa su a fà el giornalista.

In del 1914, a 26 agn, l'è staa eleggiuu sindegh de Bust, e inscì l'è deventaa el primm citadin pussee gioven de tutt el Paes. Come sindegh, l'ha organizaa vari ent de assistenza.

In del 1922 l'è staa scasciaa via di fascista, anca se finna al 1924 al gh'ha lavoraa con la CGdL.

L'è staa nominaa comissari prefettizzi el duu de settember del 1943, ma dopo on para de mes l'è staa mandaa via di autorità fascista. Dopo on quai mes l'è tornaa a fà el comissari, e l'è staa inscì fina al 25 de april del 1945.

In del 1957, on ann prima de morì, l'è staa nominaa citadin benemerit.

## Oeuvera
L'Azimonti el s'è curaa de tegnì viva la coltura bustocca, e per 'sta reson l'ha publicaa ona muggia de oeuver dedicaa a la lengua e ai tradizzion del sò paes. L'è lu che l'ha publicaa el primm dizzionari bustocch, oltra che ona serie de liber dedicaa a la cusina, ai tradizzion popolar e a la storia social de Bust. Inoltra l'è staa anca autor de poesii e "panzanegh".
## On esempi
I primm stroff de la poesia *Ul ricevimento dul Preòstu Nôeu* (1937):

Sciur Munsciùi l'ha da perdunà
se neugn da Strà Ulgià
da pòar uperai e paisan
cunt tant da cùpa sü i man
sa presentam a ringrazial
cun nagùta da special.
Ma sa lü lo vôei,
ecc'ul chi: l'e 'l nostar côei.

Nagùta d'oltar chi chinscì
in da sti paraggi chì,
ma côei e bona vulantà
lü i u truéa in tütt'i cà
e in ogni casu e manèa
gha fàn sempar bèla ciéa
a chi gha veür fà quattar passi.
[...]

## Bibliografia
*AA. VV. *Antologia dei poeti nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiler, 2006.
Pinetto Fumagalli

El **Pinetto Fumagalli** (Briosch, 1888 - Comm, 1963) l'è staa on poeta lombard.
Nassuu in Brianza, l'è andaa a viv a Comm in del 1900, e l'è restaa lì fina a la mort.
L'ha scrivuu on liber de poesii in lombard, ciamaa *I do facc*.
## Ona poesia
QUAND SON RIVAA LA PRIMA VOLTA A COMM

È passa cinquant'ann, ma ghe l'hoo in ment,
come se 'l fuss staa ier, quand sont rivaa
a Comm la prima volta, tutt content
de vegnì a fà scoeul tecnich in cittaa.

Vun d'i primm dì d'ottober; quasi nott;
terra e ciel scur compagn; milion de stell...
mì sont al finestrin, quand, tutt a'n bott,
el treno, svoltand scià dal Baradell,

el me destend denanz on tâl scenâri
che me fà restà lì come de sass!
I stell, che prima éren domà per ari,
adess gh'hinn a centenn anca giò a bass...

Ghe n'è poeu, in fila, tucc distant l'istess
vunna da l'altra, giust on sett o vott
che paren là per taccà insemm de sbiess
el ciel de sôra cont el ciel de sott.

Stell depertutt: intorna, sott e sôra:...
me batt el coeur, capissi pù nïent;
gh'hoo comè l'impression che 'l treno el côra
a precipizzi in mezz al firmament...

Soo no se sont in sogn o dessedaa...
ma propi in quella senti 'l mè fradell
che 'l fà: "Pinetto, giò che semm rivaa!".
E, inlocchii, ciappi sù 'l mè fagotell.

## Bibliografia
*AA.VV., *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiller, 2006.
Piero Collina

El **Piero Collina** (Comm, 23 de marz del 1910 - Comm, 9 de agost del 1983) l'è staa on poeta e scritor lombard.
L'è consideraa vun di autor pussee important che hann scrivuu in comasch; anzi, per on quaidun (per esempi el Libero Locatelli e 'l Venosto Lucati) el saria staa el primm a scriv in del dialett spettasciaa de la città, cont el scernì de doperà ona grafia pussee vesina a la prononzia local, e cont el bandonà la grafia classega milanesa.
Oltra a scriv on gran numer de poesii, l'ha faa la traduzzion di *[[Spos Promettuu]]* del Manzon, l'ha curaa l'almanacch de la Familia Comasca e l'ha inventaa la figura de *Ol Tavà*.
La soa oeuvera pussee cognossuda l'è *Süi riv del Cösa*, publicada des agn dopo la soa mort.
## Esempi de poesia
I primm stanz de la poesia in quartinn ciamada *Il risveglio di Como*.

Ma l'è bell, quii bei matinn,
quand cumincia a ris'ciarass
san Tumaas, Brünaa, 'l Bisbin,
'ma l'è bell, guardà d'in bass!

Par de vess in d'un tazzin,
cunt ul boord tüt induraa:
Comm l'è tantu piscinin,
giù 'n del fuund, indurmentaa.
[...]
## Bibliografia
*AA. VV. *Antologia dei poeti nelle lingue e nei dialetti lombardi, dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiler, 2006.
Ascensa

L**'Ascensa**, segond quell che 'l cunta su el Noeuv Testament, a l'è staa l'ultem moment de la vita de Gesù in su la Terra. Quell lì, despoeu de quaranta dì de la soa Resurezzion, a l'è andaa su in ciel.
La recorenza l'è regordada in tutt i confession cristiann e, insemma a la Pasqua e a la Pentecost, l'è vuna di fest pussee important del calendari eclesiastegh.
In general in del calendari eclesiastegh l'Ascensa l'è mettuda in tra la metà e la fin del mes de magg.
Stronsio

El **strónsio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Sr**. El g'ha nömer atòmich 38, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de strónsio el g'ha 38 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt del paizì scosés de Strontian endoche se tróa dele miniére endel quàle se càa dei minerài endoche 'l gh'è dét.

En natüra, el strónsio el se prezènta sóta fùrma de quàter izòtopi diferèncc: 84Sr (0,56%), 86Sr (9,86%), 87Sr (7,0%) e 88Sr (82,58%). L'izòtopo 87 el vé del decadimènt radioatìf del 87Rb.

L'è 'n metàl mulzì, de culùr arzentàt che pöl tirà al zalt, El fà part dei metài alcalì terùs e l'è 'n elemènt che reagés facilmènt. Se 'l tróa mìa puro al stat natüral ma cumbinàt con dei óter compòscc.
Cloro

El **clòro** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Cl**. El g'ha nömer atòmich 17, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de clòro el g'ha didisèt prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.

A temperadüra e presiù stàndard el clòro el se prezènta come 'n gas, coi àtomi ligàcc a du a du (fùrma diatòmica), che g'ha culùr vért che tìra al zalt, dò ólte e mèza piö gréf de l'ària. L'è vilinùs fés e 'l g'ha 'n udùr che stoféga.

Enséma al sodio el fùrma la molécola del sal de cuzìna (cloruro de sodio: NaCl), e 'n chèsta fùrma l'è cunusìt zamò de l'antichità (alméno a pàrter del 3000 prìma del Signùr).
Argon

L**àrgon** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ar**. El g'ha nömer atòmich 18, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de àrgon el g'ha disdòt prutù. El fà part de la categurìa dei gas nobii.

L'è 'n elemènt stàbil, cioè che reagés quàze mìa e dóca che 'l se cumbìna mìa coi óter elemèncc. El g'ha mìa culùr gne udùr. El costetöés el 0,94% de l'atmosféra de la Tèra.
Nino Cimasoni

El **Nino Cimasoni** (1901-1968) l'è staa on poeta lombard.
Nassuu in del 1901 a Lugan de pader bosin, l'ha vivuu in del Varesott, per poeu morì in del 1968. L'ha lavoraa 'me giardinee a la Villa Cicogna de Bisus'c, a duu pass de Vares.
A l'è staa vun di fondador del *Cenacolo dei Poeti e Prosatori Dialettali Varesini e Varesotti*, vun di brocch de la Familia Bosina. I sò poesii hann taccaa a vess publicaa e regolt a partì di Agn '70.
## On esempi de poesia
La poesia *Pensionaa*, ciappada de la regolta *I poesii d'on giardinee*.

Mi e l Pobia semm du pensionaa
amis, cressuu insema e tucc duu... nett.
Mo semm giò da gir, mezz sgarelaa,
emm cercaa on mistee on poo quiett.

Ol Pobia, ca l'è grand, brutt e vilan,
l'ha troaa impiegh pa'ra stagion
come spoentapassar d'on paisan,
ca la paga fasoeu e formenton.

Però al ga fa inscì ogni tant:
on moviment coi brasc... e mia dormì!
L'è mia on mistee poeu tant pesant:
al gh'ha da fà... nagott ses or al dì!

Mi avaria troaa come fantasma
(m'ha offert ol post ol Cont Delbell)
ma l'è mia on mistee ca m'entusiasma,
anca parchè m'hann dii che su in castell

a compariss ogni tant quel... giust,
e a troall in sul mestee gh'ho mia gust:
al sarà in regola e autorizaa,
e poeu, s'intend, iscritt al sindacaa!

L'important l'è ciapà on poo da danee,
parchè a viv con ra pension, l'è grisa;
inn assee, sì e nò, da fumà e no bee
e a lavà nò (par no strasciala) la camisa!

Emm pensaa che, cont on quei quattrin,
'na quai sira a femm 'na pell da vin,
a femm "schiamazzo"... e sa femm ligà;
inscì ga tocarà dàmm da mangià

a spess da quii da Roma, che i pension
gai cressan ai stipendi d'on milion!
Lor disan: "S'ai femm crepà in partenza,
gh'è bel'e risanaa ra PREVIDENZA!"
## Bibliografia
*AA.VV., *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiller, 2006.
Tecnesio

El **tecnésio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Tc**. El g'ha nömer atòmich 43, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tecnésio el g'ha 43 prutù. El fà part de la categurìa dei metài de tranzisiù. L'è de culùr gris arzentàt, l'è radioatìf e l'è stat el prim elemènt a éser stat pruducìt en maniéra artificiàla, e chèsto fat l'è apò a l'urìgin del sò nòm perchè "τεχνητός (technetos)" völ dì artificiàl.
El tecnesio l'è giü dei ünech du elemèncc endei prim 82 a mìa ìga gne 'n izòtopo stàbil (l'óter elemènt l'è el promésio). I radio-izòtopi piö stàbii i è 98Tc, che 'l g'ha 'n tép de smezamènt (emivita) de 4,2 miliù de agn, 97Tc (2,6 miliù de agn) e 99gTc (211100 agn).
Cadmio

El **cadmio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Cd**. El g'ha nömer atòmich 48, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cadmio el g'ha 48 prutù. L'è mulzì e de aspèt metàlich, biànch arzentàt con quach riflès che tìra al celèst. L'è tòsech e bastànsa rar. 

En natüra se 'l tróa sèmper en cumbinasiù col zinch (piö de rar col piómp o col ram) e difàti a scuprìl l'è stat el chìmich todèsch Friedrich Stromeyer endèl oservà che 'na quach campiù de "calamina", en carbunàt de zinch, a scaldàl el cambiàa culùr quan che 'nvéce la calamìna pura la restàa precìza. Le impurità de chèsti campiù i éra dei compòscc de cadmio. El nòm latì de la calamina l'ìa *"cadmia"* (en greco *"kadmeia"*) e de lé gh'è nit el nòm de l'elemènt.
Telurio

El **telùrio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Te**. El g'ha nömer atòmich 52, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de telùrio 'l g'ha 52 prutù. L'è de aspèt metàlich — ma clasificàt come semi-metàl — biànch arzentàt che se 'nsomèa al stagn, del pónt de vìsta chìmich el se compórta en maniéra mìa tat diferènta del sùlfer e del selenio. Se 'l dòpra perlopiö endele léghe metàliche o come semi-cundutùr.

L'è stat scuprìt endel 1782 del chìmich todèsch Franz-Joseph Müller von Reichenstein, a Sibiu en Romania, ma a izolàl per prim e a dàga el nòm de telùrio l'è stat el Martin Heinrich Klaproth endel 1798.
Cróm

El **cróm** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Cr**. El g'ha nömer atòmich 24, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cróm el g'ha 24 prutù. L'è 'n metàl de tranzisiù de culùr gris löster arzentàt, che pöl ensomeàsen en pó al aciàio. L'è dür ma fràgil, mìa fàcil de coróder. L'è dopràt en metalurgìa pròpe per le sò caraterìstiche de rezistènsa a la curuziù e de brilantèsa.   

Divèrsi compòscc derivàcc del cróm i è dopràcc endel'indüstria dei coloràncc per la varietà de culùr che i sò compòscc i pöl vìga. Chèsta varietà de culùr la g'ha dat urìgin apò a 'l sò nòm, difàti en gréco *"chroma"* vülìa dì culùr.
Mercurio (element chimich)

El **mercùrio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Hg**. El g'ha nömer atòmich 80, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de mercùrio el g'ha 80 prutù. L'è 'n metàl de tranzisiù de culùr gris löster e arzentàt. A temperadüra e presiù standard el se tróa al stat lìquit, ünich metàl a ìga chèsta particolarità.

L'è stat dopràt per la custrusiù de strümèncc meteorològich come termòmetri e baròmetri, ma al dé d'encö, coi nöf strümèncc digitài, l'è nàt en pó 'n dizüzo. L'è 'n materiàl tòsech e vilunùs.
Federico Faggin

**Federico Faggin** (Vicenza, 1 de december del 1941) l'è on fisegh, inventor e imprenditor italian, progettista, insemma al Ted Hoff e al Stanley Mazor, el primm microprocessor, l'Intel 4004, dopo che l'ha cognossuu  l'azienda in d'on stage in USA per l'azienda de component tecnegh de la Olivetti.

## Riferiment
*Federico Faggin - Treccani

## Vos correlaa
*Ted Hoff
*Stanley Mazor
*Synaptics
Balaustium murorum

**Balaustium murorum** l'è ona zecìa descrita dal natüralista frances Jean-Frédéric Hermann in del 1804, in de l'opera *Mémoire aptérologique*. Balaustium murorum l'è mitüü in de la fameia dei Erythraeidae. 

## Referenz
Jean-Frédéric Hermann

**Jean-Frédéric Hermann** (Strasbùrgo 1768–1793) l'è stat en dutùr e natüralìsta fransés enteresàt perlopiö de entomologìa.

L'ìa fiöl de Jean Hermann, e 'l g'ha portàt en nacc l'ìndes de la colesiù de sò pàder endóche el g'ha discriìt divèrse spéci. El g'ha stüdiàt l'anatumìa cumparatìva dei órghegn de la bóca dei insècc e dei àcari e 'l g'ha püblicàt la *Mémoire aptérologique* enséma col sò zèner Frédéric-Louis Hammer endel 1804.
Brom

El **bróm** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Br**. El g'ha nömer atòmich 35, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de bróm el g'ha 35 prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.

A temperadüra e presiù stàndard el bróm el se prezènta come 'n lìquit, gréf, de culùr 'ntra 'l rós scür e 'l maròn, conden udùr fòrte e catìf.

Come i óter alògen, l'è caraterizàt de 'na gran reatività chìmica, a 'n leèl a mès entra chèla del iodio e chèla del cloro. El se delégua facilmènt endel'àiva e 'ndèi solvèncc orgànich, ai quài el ghe dà 'n culùr aràncio tìpich. El reagés con tacc elemèncc e 'l g'ha 'n efèt sbiancadùr elevàt.

L'è stat scuprìt del Antoine Balard endèle làme salmàstre de Montpellier endel 1826, ma la prudusiù en quantità l'è stàda ambiàda là apéna 'ndèl 1860.

En natüra se 'l tróa sóta fùrma de du izòtopi : 79Br y 81Br, en quantitù piö o méno equivalènte: 79Br al 50,69% e 81Br al 49,31%.
Iodio

El **iòdio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **I**. El g'ha nömer atòmich 53, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de iodio el g'ha 53 prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.

A temperadüra e presiù stàndard el iodio el se prezènta come 'n sòlido löster de culùr négher-blö, che a temperadüre mìa gne tat àlte el sublìma enden gas de culùr viòla e che g'ha 'n udùr che dà fastìde.

L'è méno reatìf dei óter alògen ma 'l fùrma estès dei compòscc con tacc elemèncc chìmich. El g'ha apò a 'na quach caraterìstica de semi-metal.

El iodio, aisebé che 'n quantità pròpe pesène pesène, el g'ha 'na funsiù biològica esensiàla endei éser vivèncc. I urmù pruducìcc de la ghiàndola tiròide, la tiroxina e la triiodotironina, le g'ha dét el iodio.

Endèle persùne che rìa mìa a asùmer co la sò diéta 'na quantità asé de iòdio - per ezèmpe sèrte popolasiù che stà 'n zòne intèrne, endóche se màia póch pès o óter alimèncc che vé del mar - la carènsa de iòdio la mìna a l'ensorgènsa del gós. Isé che 'n sèrte de chèste zòne se fà 'na fùrma de prevensiù per mès de sal adisiunàt con quantità pesène pesène de sài de iodio (chèl che se conós come sal iodàt e/o sal ioduràt). La carènsa de iodio l'è apò a 'ntra le càuze de ritàrdo mentàl.

L'è stat scuprìt del Bernard Courtois endel 1811.
Nìchel

El **nìchel** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ni**. El g'ha nömer atòmich 28, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de nìchel el g'ha 28 prutù. 

L'è 'n metal de tranzisiù de color biànch arzentàt condena sfömadüra lezéra de culùr ór. L'è 'n bù cundutùr elètrich e tèrmich. Se 'l laùra bé e per chèsta rizù se pöl apò a laminàl, snetàl e forzàl. L'è feromagnétich a temperadüra ambiènt. L'è 'n materiàl dèns compàgn de 'l fèr, liridio e l'osmio. Se 'l càta en divèrsi materiài, endei meteurìti (en léga col fèr) e, segónt chèl che se pöl iputizà, g'harès de éseghen en abondànsa endèla part piö intèrna del nòst pianeta, endóche 'l sarès el segónt metàl piö bondànte dòpo de 'l fèr, metal condel qual el cindivìt tàte caraterìstiche.
El patés  mìa tat la curuziù e se 'l dòpra de spès come coertüra, per mès del procès de eletro-depuzisiù.
L'è 'n elemènt esensiàl per le atività indüstriàle e giü de chèi piö domandàcc e piö car. El reagés póch apò a 'n ambièncc agresìf e se 'l cunsìdera rezistènt a la curuziù.

L'è dopràt de spès endèla léga co la quàla se fàbrica le monéde de töt el mónt.
Cobalto

El **cobàlto** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Co**. El g'ha nömer atòmich 27, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cobàlto el g'ha 27 prutù. 

L'è 'n metal de tranzisiù de culùr gris ciàr che tìra apéna apéna al celèst. Se 'l tróa de spès ensèma al nìchel. El g'ha proprietà feromagnétiche e l'è dür fés.
L'è inèrte del pón de vìsta chìmich; a temperadüra ambiènt l'è stàbil tat a cotàt co l'ària come a contàt co l'àiva; el vé atacàt póch a póch de 
àcidi clurìdrich (HCl) e solfòrich (H2SO4).
Mario Bellini

El **Mario Bellini** (Milan, 1 de febrar 1935) l'è on architet e designer italian.
El gh'hà 25 oeuver al MOMA de New York. 

Ha collaboraa per agn con l'Olivetti, el design de la Programma 101 l'è opera soa.

## Riferiment
Molibdeno

El **molibdéno** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Mo**. El g'ha nömer atòmich 42, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de molibdeno el g'ha 42 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt del gréco *"molybdos"* che völ dé *"che se 'nsomèa al piomp"*.

L'è 'n metàl de tranzisiù de culùr biànch arzentàt. L'è 'n metàl dür fés e 'ntra töcc i elemèncc l'è 'ntra chèi che g'ha 'l pónt de fuziù (2896 K) e de bói (4912 K) piö alcc. L'è dopràt endèle léghe metàliche en quantità pesène come per ezèmpe endel aciàio per fà che 'l deènte amò piö dür o che 'l rezìste a temperadüre amò piö àlte.

El molibdeno el g'ha 'mportànsa apò per el nütrimènt de le piànte e 'ndèi sistémi biològich el compàr en sèrte enzìm, compàgn de la xantina osidazi.
Tungsteno

El **tungsténo** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **W** (de la paròla *"wolframio"* che l'è 'n ótra maniéra de ciamà chèsto elemènt). El g'ha nömer atòmich 74, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tungsténo el g'ha 74 prutù. La paròla tungsténo la par vègner de le paròle svedéze *"tung"*+*"sten"* che völ dì *"préda düra"*.

L'è 'n metàl de tranzisiù che g'ha 'n culùr che 'l va del gris al bianch arzentàt. L'è 'n metàl dür fés e 'ntra töcc i elemèncc l'è chèl che g'ha 'l pónt de fuziù piö alt (3695 K) dòpo del carbonio (3773 K).

La stat puro se 'l dòpràa per fabricà i filamèncc de le lampadìne elètriche a 'ncandescènsa, ma apò a per le rezistènse dei fùregn elètrich co atmosféra redütùra o nèutre, contàcc elètrich per i distribüdùr de màchine, ma apò a come proiètil anticar, per via del sò pónt de füziù elevàt.
Titanio

El **titànio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ti**. El g'ha nömer atòmich 22, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de titànio el g'ha vintidù prutù. El sò nòm el fà riferimènt a le figüre mitològiche dei Titani.

L'è stat scuprìt endel 1789 endei minerài de rutilo del chìmich todèsch Heinrich Klaproth.

El titanio l'è 'n elemènt metàlich cunusìt per la sò rezistènsa a la curuziù (quàze compagn del platino) e per el sò rapórt rezistènsa /pézo bèl alt. L'è lizimbrì, dür, condena densità bàsa. Al stat pùro se 'l laùra bastànsa facilmènt, l'è löster, de culùr biànch arzentàt. 
Le léghe de titanio 'nvéce se laùra con piö fadìga, per le màchine ütènsii l'è rugnùs compàgn de l'aciàio inosidàbil. El pónt de fuziù bèl alt de chèsto elemènt el la rènt ütel come metàl refratàre. El titanio l'è rezistènt compàgn de l'aciàio ma 'l péza el 40% de méno; l'è 'nvéce piö gréf (60% en piö) de l'alumìnio ma l'è a l'endópe piö rezistènt. 

En natüra se 'l tróa sóta fùrma de sich izòtopi stàbii; 46Ti, 47Ti, 48Ti, 49Ti e 50Ti, de chèsti chèl che bónda de piö l'è el 48Ti  (73,8%).
Vanadio

El **vanadio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **V**. El g'ha nömer atòmich 23, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de vanadio el g'ha vintitré prutù. 

L'è 'n elemènt rar, dür e laoràbil, che se tróa sóta fùrma de compòst en sèrte minerài. Se 'l dòpra suradetöt en metalürgìa, per la prudusiù de léghe metàliche.  El g'ha 'na bùna rezistènsa a la curuziù de part dei àlcali, de l'àcit solfòrich e de l'àcit clorìdrich. A contàt co l'ària el se òsida a la svèlta a temperadüre de sùra dei 933 K (660 °C).
Del pónt de vìsta chìmich el g'ha 'n comportamènt a mèza stràda 'ntra 'l metàl e 'l mìa-metàl. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de 'n izòtopo apéna: el 51V, che l'è l'ünech stàbil.
Manganese

El **manganés** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Mn**. El g'ha nömer atòmich 25, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de manganés el g'ha vintisich prutù. 

L'è 'n metal gris-bianch, che se 'nsomèa al fèr; l'è dür ma fràgil fés, se rìa a fundìl a fadìga e 'l se òsida 'n gran facilmènt. El manganés metàlich el pöl deentà feromagnétich semài che se ghe fà 'n tratamènt specifich.

El manganés el g'ha 26 izòtopi cunusìcc, che g'ha nömer de màsa 'ntra 44 e 69, e sèt izòmer nücleàr. Apéna giü de chèsti izòtopi, 55Mn, l'è stàbil e 'l reprezènta la totalità del manganès natüràl che se tróa sö la tèra.

## Stória
El Manganés l'è stat dopràt zamò 'ndèla preistória sóta fùrma de diòsido de manganés come pigmènt négher en sèrte pitüre de  agn fà. 

I Egisià e i Romàni i dopràa dei compòscc de manganés per fabricasiù del védre, per dàga o töga culùr. Gh'è stat troàt del manganés enden quach mineràl de fèr dopràt dei Spartàni.

Endel sècol XI dei tèscc àrabi i dizìa che a mitìga del *magnesia nigra* endela prudusiù dei aciài fundìcc el ghe dàa piö tàta rezistènsa (Aciàio de Damasco); 

Endel sècol XVII, el chìmich todèsch Johann Rudolf Glauber l'è riàt a fà sö el permanganàt. Endela prìma metà del sècol XVIII, l'òsido de manganés l'ìa dopràt per la fabricasiù del clòro.

El chìmich svedés Carl Wilhelm Scheele l'è stat el prim a reconóser che el manganés l'ìa en elemènt chìmich, e 'ndel 1774, el sò coléga Johan Gottlieb Gahn, el l'ha izolàt en fùrma pùra per redüsiù del diòsido de manganés col carbònio, e 'l g'ha demustràt che l'ìa 'n metàl.

En prensépe del sècol XIX, i scensiàcc i g'ha cuminciàt a stüdià de dopràl endela fabricasiù de l'aciàio, e i g'ha utignìt el brevèt. Endel 1816, i g'ha fat càzo che a zontà del manganés al fèr, i la ndürìa sènsa che 'l dentàes piö fràgil. Endel 1858, el prim procedimènt de fabricasiù de l'aciàio (pocedimènt Bessemer) el g'ha lanciàt l'üzo del manganés en metalürgia.

## Riferimèncc
Deuterio

El **deuterio** (del grco Δεύτερος *segónt*), identificàt co la abreviasiù **²H**, l'è 'n izòtopo stàbil de l'idrògeno. En natüra se 'l tróa condena bondànsa del 0,015% en rapórt ai àtom de idrògeno ('n àtom de deutério ògna de 6500). El nùcleo del deutério l'è furmàt de 'n prutù e 'n neutrù (l'idrògeno el g'ha apéna 'n prutù, sènsa neutrù). Quan che l'izòtopo el pèrt el sò eletrù, el ione che rèsta el ciàpa nòm de **deuterù**.

El deuterio l'è stat scuprìt endel 1931 del Harold Clayton Urey, en chìmich de la Columbia University. Urey el g'ha insìt, endel 1934, el Premio Nobel de la chìmicha per chèsto sò stüde.
Galio

El **gàlio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ga**. El g'ha nömer atòmich 31, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de gàlio el g'ha 31 prutù. El sò nòm el vé del latì *"Gallia"*, cioè Francia ma per en zöch de paròle pò a de *"gallus"* cioè 'l gal. Difàti el sò scupridùr l'è stat l'Émile Lecoq de Boisbaudran, che 'l g'ha batezàt el nöf elemènt en unùr al sò paés, la Francia, ma pò a 'l sò nòm "Le coq" en fransés völ dì gal.

El gàlio l'è 'n metàl rar, mulzì e de culùr arzentàt. L'è fràgil fés a temperadüra ambiènt e 'l fónt póch de sùra de chèsta, tat che 'l pöl fundìs apéna a tignìl endèle mà. L'è giü dei póch elemèncc (ensèma al bismuto e a l'antimonio a prezentà en volüm piö grant de sòlido che de lìquit. 

Se 'l tróa en tràse endèla bauxite e 'nden quach mineràl de zinch. L'arseniùro de galio l'è 'n semicundutùr importànte, dopràt endena möcia de dispuzitìf eletrònich, duradetöt endèi diodi LED.
Germànio

El **germanio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ge**. El g'ha nömer atòmich 32, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de germanio el g'ha 32 prutù. El sò nòm el vé del latì *"Germania"*.

El germanio l'è 'n semi-metàl löster, dür, bianch-arzentàt che del pónt de vìsta chìmich el se compórta en bris compàgn del stagn e compàgn de chèsto el fùrma en gran nömer de compòscc organometàlich. L'è stat dopràt tat per fabricà i transistor, gràsie a le sò propietà de semicondutùr.
Rubidio

El **rubìdio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Rb**. El g'ha nömer atòmich 37, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de rubìdio el g'ha 37 prutù. El sò nòm el vé de la paròla latìna *"rubidus"* che völ dì rós scür.

L'è 'n metàl alcalì mulzì de culùr bianch arzentàt e se 'l vé 'n contàt co l'ària el reagés e 'l ciàpa föch deperlü condena fiàma che tìra al viòla. La sò temperadüra de fuziù l'è 'ntùren ai 40°C, dóca póch de sùra de la temperadüra ambiènt.

L'è stat scuprìt de Robert Bunsen e Gustav Kirchhoff endel 1861, endel mineràl de lepidolite, per mès de 'n spetroscòpio. Enfìna ai agn vint del sècol XX el gh'ìa nesöna aplicasiù endel'indüstria e dòpo l'è stat dopràt apéna endela ricérca per i camp de la chìmica e de l'eletrònica.
Itrio

l**ìtrio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Y**. El g'ha nömer atòmich 39, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de rubìdio el g'ha 39 prutù. El sò nòm el vé del nòm del paés svedés de Ytterby endoche gh'ìa dele miniére endoche se caàa la gadolinite, el mineràl endoche Johan Gadolin endel 1794 el g'ha troàt per la prìma ólta l'ìtrio. L'è curiùs el fat che amò óter tré elemèncc chìmich i ciàpa nòm de chèsto paés, cioè l'erbio, el terbio e literbio, sèmper per vìa dei minerài che se caàa endèle miniére de chèla zòna lé.

L'è 'n metàl alcalì mulzì de culùr arzentàt löster, bastànsa stàbil a contàt co l'ària. Dù compòscc chìmich a bàze de ìtrio i è dopràcc per la prudusiù dei fòsfor rós de le televiziù a colùr a tübo catòdich.
Quatter malnatt

**Quatter malnatt** l'è 'l disch quell di cinch del grupp milanes Teka-P, publicaa in del 2015.
L'album a l'è on'antologia de la canzon milanesa moderna, in italian e lombard (soratutt de Jannacci, Gaber, Svampa e Cochi e Renato), e 'l vanta la colaborazzion de vari protagonista del temp. Tutt i canzon vegnen sonaa cont on noeuv rangiament musical.
## Lista di canzon
#Veronica - 3:05 *(con [[Ricky Gianco]])*
#Gli indiani - 4:10
#Mì sont on malnatt - 3:36
#Silvano - 4:37
#Goganga - 2:50 *(con Flavio Pirini)*
#Al mercaa de Porta Romana - 3:08 *(con Nanni Svampa)*
#L'erba matta - 4:35 *(con Andrea Rodini)*
#Giovanni telegrafista - 4:16 *(con Sergio Farina)*
#La Ginetta - 3:13 *(con Ermanno Fabbri)*
#Lo shampoo - 3:57
#Purghi i mè peccaa - 3:50 *(con Nanni Svampa)*
#La busa noeuva - 3:58 *(con Gianluca De Angelis)*
Per fare certe cose...

**Per fare certe cose... (in debito formativo con Enzo Jannacci)** l'è l'album quell di quatter del grupp milanes Teka-P, sortii foeura in del 2013.
L'album l'è la registrazzion de on concert (Sest San Gioann, 29 de giugn del 2013) dedicaa a l'Enzo Jannacci, mort on quai mes prima. De fatti tutt i canzon del disch hinn di cover del Jannacci (soratutt del period 1964-1980).
## Lista di canzon
#*T'hoo compraa i calzett de seda* - 3:19
#*Faceva il palo* - 3:32
#*Andava a Rogoredo* - 3:00
#*L'Armando* - 2:47
#*Canzone intelligente* - 2:37
#*Ci vuole orecchio* - 4:54
#*La luna è una lampadina* - 4:12
#*Per la moto non si dà* - 2:35
#*La ballata del pittore* - 3:15
#*Libe-libe-là* - 3:23
#*Ho vito un re* - 6:40
#*E la vita la vita* - 4:36
A ramengo

**A ramengo** l'è 'l terz disch del grupp milanes Teka-P, sortii in del 2012.
L'album el gh'ha dent on bon numer de canzon originai, cantaa soratutt in lombard.
## Lista di canzon
#*Hoo perduu* - 3:51
#*A ramengo* - 3:32
#*Bimba* - 4:10
#*La tartifola* - 3:34
#*Dòna* - 4:27
#*Kilekemelefafà* - 2:55
#*Ester* - 3:58
#*Tuttalok* - 4:11
#*Scleri* - 3:14
#*L'è Natal* - 3:51
#*Caragna nò* - 5:37
#*Mestee de fà* - 0:36
Uomini, bestie e ragionieri

**Uomini, bestie e ragionieri** (in lombard el voeur dì *omen, besti e ragionatt*) l'è on album del Gipo Farassino, publicaa in del 1973.
El disch el gh'ha dent ona serie de canzon (in italian) a tema social, esistenzial e sentimental, semper cantaa con l'ironia e l'amarezza tipega del cantaudor turines.
## Lista di canzon
#*Gente* - 3:36
#*Mani nere* - 3:15
#*Carlo Rossi* - 3:39
#*La mia collina (Mon Île-de-France)* - 2:50
#*Un paese* - 4:12
#*È amore* - 3:06
#*Il pic-nic* - 4:41
#*Il mio viaggio* - 3:39
#*Noi* - 2:47
#*I persuasori occulti* -4:41
#*Fiaba 2000* - 3:08
#*Buon Dio* - 4:16
Q (romanz)

**Q** l'è on romanz storegh scrivuu del colettiv Luther Blisset (pussee tardi cognossuu 'me Wu Ming) publicaa de Einaudi in del 1999.
L'è staa voltaa anca in ingles, spagnoeu, basch, todesch, olandes, frances, danes, polacch, grech, russ, cech, corean e turch.
## Trama
La storia la cunta i aventur de on eretegh todesch in tra el 1521 e 'l 1555, che 'l viv tutt i grand esperienz de la reforma protestanta: i discussion teologich a l'università de Wittenberg, la revolta di contaditt comandada de Thomas Müntzer, el regn anabattista de Münster, per poeu passà a Anversa, a Venezia e a Costantinopel. In tutta la soa vita l'è costringiuu a scappà e a lassàss indree mort e rimpiant, anca perchè tutt i sò oeuver e speranz vegnen vanificaa de ona spia misteriosa ciamada "Q", al servizzi del cardinal Giovanni Pietro Carafa (poeu *Papa Paol IV*). Dopo desenni de viagg in gir per l'Europa el protagonista (che, compagn del sò nemis, el vegna mai ciamaa cont el sò nomm giust, ma che 'l segutta a cambiàll a segonda de indè che 'l va) el scerniss de tirà in trappola el vegg nemis per on ultem confront. Intorna a lor, incontrom i personagg e i protagonista de quell period de renovament religios e repression.
La bërgera

**La bërgera** (in lombard *la pastora*) cognossuu anca 'me **Bela** **bërgera** l'è ona canzon tradizzional piemontesa, probabilment la pussee cognossuda del repertori popolar del Piemont.
Se cred che la zona de origin de la canzon la sia provenzal o alpina; e che de lì la canzon la sia rivada in de la pianura piemontesa cont i cantastori.
L'è ona version piemontesa del tema provenzal de la *pastora fedela*, che la ghe resist ai *avances* d'on bell frances, perchè ghe preferiss el sò marì, che la fa ballà cont el son de la soa vioeula.
## El test
A l'ombrëtta d'un busson
bela bërgera a l'é andurmìa:
J'é da lì passé
très joli français
a l'ha dije: "Bela bërgera,
voi i l'evi la frev!"

"E se voi i l'evi la frev
faroma fé na covertura
con ël mè mantel
ch'a l'é così bel
faroma fé na covertura
passerà la frev..."

La bërgera l'ha respondù:
"Gentil galant, fé 'l vòstre viage,
e lasseme sté
con ël mè bërgé
che al son de la soa viòla
me farà dansé!"

Ël bërgé, sentend lolì,
l'é sautà fòra da la baraca:
con la viòla an man
s'ha butà a soné:
l'ha pià la bela bërgera,
la farà dansé.

## Referiment
La bella la va al fosso

**La bella la va al fosso** l'è ona canzon popolar de l'area setentrional, forsi tra i pussee cognossuu de la tradizzion lombarda.

In tra i sò caratteristegh pussee corios e famos a gh'è el ritornell, che l'è 'l crid d'on ortolan che 'l vosa *ravanei, remolazz, barbabietol e spinazz, trii palanch al mazz*.

## El test
Compagn de tanti olter canzon de la tradizzion popolar, anca quella chì la gh'ha vari version. Chì de sotta en mettom vuna de quest, contegnuda dent a l'antologia "Milanese" cantada del Nanni Svampa.

La bella la va al fosso
ravanei, remolazz,
barbabietol e spinazz,
trii palanch al mazz!
La bella la va al fosso,
al fosso a resentà,
oh, al fosso a resentà.

Intant che la resenta
a gh'è cascaa l'anell.

La svalza gli occhi al cielo
la vide il ciel seren.

La sbassa gli occhi all'onda,
la vide un pescator.

"Oh pescator dell'onda,
pescatemi l'anell!

e quan' l'avrai pescato
un regalo ti farò:

Andrem lassù sui monti
sui monti a far l'amor".
Selenio

El **selénio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Se**. El g'ha nömer atòmich 34, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de selénio el g'ha 34 prutù. El g'ha sich izòtopi stàbii, chèl che bónda de piö l'è el 80Se (el nùcleo el g'ha 46 neutrù) che 'l reprezènta presapóch la metà del selénio che se càta en natüra. L'è clasificàt come semi-metàl e 'l se prezènta en divèrse fùrme alotròpiche. Del pónt de vìsta chìmich el se compórta en maniéra mìa tat diferènta del sùlfer e del telùrio. 

L'è en micronütriènt per töte le fùrme de vìta che se conós e se 'l tróa endel pà, endei cereài, dendel pès, endela càrne, endèle lentìchie, endèla scórsa de le patàte e 'ndèi öf. L'è 'n antiosidànt, l'àisia a neütralizà i radicài lìber, el favorés la apoptózi, e l'agés de stimoladùr del sistema imunitàre e sö la funsiù de la tiròide. 

L'è stat scuprìt endel 1817 del chìmich svedés Jons Jacob Berzelius en asociasiù col telùrio. Endel vizità la fàbrica de àcit solfòrich de Gripsholm el g'ha oservàt en lìquit maròn/rós che a scaldàl a la fiàma el fàa sö en bröt udùr che 'nfìna alùra se 'l asociàa apéna al telùrio, ma a 'ndagà bé el Berzelius el g'ha stabilìt éser cauzàt del selenio. Piö tàrde, col perfesiunàs de le tècniche de anàlizi s'è püdìt troàl en divèrsi óter minerài ma sèmper en quantità bàase fés fés.
Arsénich

El **arsénich** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **As**. El g'ha nömer atòmich 33, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de arsénich el g'ha 33 prutù. El se prezènta apéne sóta fùrma de en ünech izòtopo stàbil, el 75As (el nùcleo el g'ha 42 neutrù). L'è clasificàt come semi-metàl e 'l se prezènta en tré fùrme alotròpiche principàle: zàlda, négra e grìza metàlica. Del pónt de vìsta chìmich el se compórta en maniéra mìa tat diferènta del fosforo.
Kripton

El **kripton** (o **cripto**) l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Kr**. El g'ha nömer atòmich 36, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de kripton el g'ha 36 prutù. El fà part de la categurìa dei gas nobii che i è caraterizàcc de 'na inèrsia chìmica quàze totàl. A la temperadüra e presiù standard el se prezènta come 'n gas sènsa gne culùr gne udùr; al stat sòlido el se prezènta come dei cristài bianch condena strütüra cübica.

L'è stat scuprìt endel 1898 de William Ramsay e Morris Travers endèi rèscc lasàcc de l'evaporasiù de töcc i óter elemèncc de l'ària lìquida.
Radon

El **radon** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Rn**. El g'ha nömer atòmich 86, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de xenon el g'ha 86 prutù. El fà part de la categurìa dei gas nobii che i è caraterizàcc de 'na inèrsia chìmica quàze totàl. A la temperadüra e presiù standard el se prezènta come 'n gas gréf fés, sènsa gne culùr gne udùr. 

L'è radioatìf e l'izòtopo piö stàbil, el 222Rn, el g'ha 'n tép de smezamènt de 3,8 dé, per chèsto l'è dopràt en radioterapìa. El perìcol piö gròs del radon l'è che 'l pöl cumulàs endèle cà e deentà giöna de le càuze de tümur al pulmù piö 'mportànte.

L'è stat scuprìt endel 1900 de Friedrich Ernst Dorn.
Niobio

El **niòbio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Nb**. El g'ha nömer atòmich 41, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de niòbio el g'ha 41 prutù. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de 'n izòtopo apéna: 93Nb.

L'è 'n metal gris, löster che ciàpa 'na sfömadüra che tìra al blö quan che 'l rèsta a contàt co l'ària a temperadüra ambient per en pó de tép. Le proprietà chìmiche del niòbio le se 'nsomèa fés a chèle del tantalio.

El sò nòm el l'ha ciapàt de *Niobe*, figüra de la mitulugìa gréca, fiöla de Tantalo. L'è stat scuprìt del chìmich inglés Charles Hatchett endel 1801, che però en prensépe el l'ìa batezàt *columbio* perchè el l'ìa troàt enden mineràl che se ciàma columbite. Endel 1809, el chìmich inglés William Hyde Wollaston l'ìa però riàt a la cuncluziù che 'l columbio e 'l tantalio i éra 'l stès laùr e per tat tép l'è mìa stat pusìbol de distìnguer i du elemèncc. L'è stat el chìmich todèsch Heinrich Rose a determinà endel 1846 endei minerài che cuntiognìa tantalio gh'ìa dét apò a 'n óter elemènt, che lü el g'ha ciamàt niobio e quach agn piö tàrde, 'ntra el 1864 e 1865, dei óter stüde i g'ha stabilìt che chèsto l'ìa nient'óter che 'l colombio che 'l gh'ìa troàt Hatchet al prensépe del sècol.
Tavazzan

**Tavazzan** (it. *Tavazzano*) l'è vun di duu center principai del comun lodesan de Tavazzan con Villavesch.
El paes el se troeuva in su la via Emilia, e 'l confina cont el comun de Sordi.
L'è staa nominaa la prima voeulta in del 1170, quand che l'eva apena on rosc de cassinn.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869.
Jeff Garlin

El **Jeffrey Todd** "**Jeff**" **Garlin** (Chicago, Illinois, 5 de giugn del 1962) l'è on comegh e attor american.
Larry David

El **Lawrence Gene** "**Larry**" **David** (Brooklyn, New York, 2 de luj del 1947) l'è on comegh e attor american.
Assedi de Leningrad

L**Assedi de Leningrad** (in russ: *blokada Leningrada*) duranta la Segonda Guerra Mondial l'è duraa del 8 de settember del 1941 al 18 de genar del 1944, e l'ha veduu a scontrass i todesch (e i sò leaa) contra i russ.
Neverland Ranch

**Neverland Ranch** a l'è una proprietà privada sitüada in de la cuntea de Sata Barbara, California, Stat Ünii d'America. L'è cognussüda perchè l'è staia la residenza preferida de la stela de la müsega pop Michael Jackson, che 'l l'ha crumpada in del 1988 e pö l'ha trasfurmada in d'un parch temategh dedicaa a ricever i invitaa e i fiulin malaa.

## Alter prugett
Arzent

L**arzènt** (**argént** in lumbart ucidentàl o anca **biamcùmm** in milanés arcàich) l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ag**. El g'ha nömer atòmich 47, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de arzènt el g'ha 47 prutù. 
Se 'l tróa en natüra sota fùrma de du izòtopi stàbii: 107Ag e 109Ag, dei quai el prim el bónda en bris de piö del segónt (51,839% cùtra 48,161%).

El sò nòm el l'ha ciapàt del latì *argentum* e del gréco *αργύριον*, du tèrmegn ligàcc a la raìs *αργός* che völ dì sterlüzét, bianch, löster. L'è 'n elemènt cunusìt zamò dei albùr de le nòste civiltà e l'ìa zamò lüminàt endei tèscc cuneiformi del III milenàre prìma del Signùr.

L'è 'n metàl mulzì, che se prèsta a éser laoràt, de culùr biànch e löster, suradetöt semai che se 'l fréga conden stras o vergót del zèner. El g'ha la cunducibilità elètrica piö alta de töcc i metài, de piö amò che nó 'l ram, che però el costa de méno. L'arzènt pùro el g'ha pò a la piö àlta cunducibilità tèrmica.

L'è stàbil a contàt co l'ària pùra e l'àiva pùra ma 'l vé scür semài che 'l vé 'n contàt co l'ozòno, e col àcit sulfìdrich o apò a co l'ària che g'ha dét tràse de compòscc del sùlfer.

I alogenùri d'arzènt i è fotosensìbii e l'efèt che la lùce la g'ha sö de chèsti el stà a la bàze de la tecnologìa de la fotografìa analògica (chèla sö pelìcola e càrta chìmica).

## Riferimencc
Indio

L**indio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **In**. El g'ha nömer atòmich 49, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de indio el g'ha 49 prutù. 
En natüra se tróa apéna en izòtopo stàbil: 113In ma el reprezènta apéna el 4,3% del totàl del indio che se tróa, difàti el 95,7% se 'l tróa sota fùrma de 115In che formalmènt l'è mìa stàbil, ma 'l g'ha 'n perìot de decadènsa de 4.41×1014 agn, dóca quàter ùrdegn de grandèsa piö lónch de l'età stimàda de l'ünivers, e per chèsta rizù se pöl cunsiderà stàbil pò a chèl.

El sò nòm el l'ha ciapàt del fat che 'l prezènta 'na lìnea blö (ìndaco) endèl sò spétro de emisiù. L'è stat scuprìt dei chìmich todèsch Ferdinand Reich e Hieronymous Theodor Richter endel 1863.

L'è 'n metàl mulzì fés, de culùr biànch arzentàt sterlüzènt e löster.
Tàlio

El **tàlio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Tl**. El g'ha nömer atòmich 81, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de tàlio el g'ha 81 prutù. En natüra se 'l tróa sóta fùrma de du izòtopi stàbii: 203Nb (29,5% del tàlio natüràl) e 205Nb (70,5%).

L'è 'n metal gris mulzì e che se prèsta a éser laoràt. A contàt co l'ària el vé de 'n culùr gris che tìra al blö che 'l la fà 'nsomeà 'n bris al piómp.

El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca *θαλλός* (thallos), cioè böt vért, per vìa de le emisiù del sò spétro che i è de 'n culùr vért bè brilànt.
Zirconio

El **zircònio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Zr**. El g'ha nömer atòmich 40, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de zircònio el g'ha 40 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla àraba *zarkûn*, che la vé del persià *zargûn*, che völ dì "che se 'nsömèa a l'ór").

L'è 'n metàl de tranzisiù biànch-gris, löster e 'n gran tant rezistènte a la curuziù. El zirconio l'è piö lizimbrì de l'aciàio e 'l g'ha 'na dürèsa comparàbil a chèla del ram. L'è stat scuprìt endel 1789 del Martin Heinrich Klaproth e izulàt endel 1824 del Jöns Jacob Berzelius.
Iridio

L**irìdio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ir**. El g'ha nömer atòmich 77, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de irìdio el g'ha 77 prutù. En natüra se 'l tróa sota fùrma de du izòtopi 191Ir (37.3%) e 193Ir (62,7%).

L'è stat scuprìt a Londra del chìmich inglés Smithson Tennant endel 1803. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca *Ἶρις* (corespondènt del latì *iris*), divinità de l'arcobaléno, perchè tacc dei sài che se oté de chèsta sostànsa i g'ha dei culùr bèi fòrti.

L'iridio el vé a 'nsomeàsen al plàtino; l'è 'n metàl de culùr biànch condena sfömadüra apéna apéna zaldìna. L'è dür fés ma l'è fràgil e dóca difìcil de laorà. L'è cunusìt per véser el metàl piö rezistènt de töcc a la curuziù chìmica. El pöl véser atacàt apéna a temperadüra elevàda con dei sài fundìcc compàgn del cloruro de sodio o del cianuro de sodio.
Bario

El **bàrio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ba**. El g'ha nömer atòmich 56, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de bàrio el g'ha 56 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla gréca *"βαρύς"* (barys) che völ dì gréf.

En natüra, el bàrio el se prezènta sóta fùrma de sèt izòtopi diferèncc, chèl che se càta piö de spès l'è el 138Ba (71,7% del totàl del bàrio dispunìbil). 
L'è 'n metàl mulzì, de culùr gris arzentàt, de aspèt el pöl someàsen al piómp, El fà part dei metài alcalì terùs e l'è 'n elemènt che reagés facilmènt.

L'è stat identificàt per la prìma ólta del chìmich svedés Carl Scheele endel 1774.
Cesio

El **cézio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Cs**. El g'ha nömer atòmich 55, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de cézio el g'ha 55 prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt de la paròla latìna *"Caesius"*, che völ dì "celèst compagn del cél", per vìa del culùr de 'n pér de rìghe caraterìstiche del sò spétro de emisiù.

En natüra, el cézio el se prezènta sóta fùrma de en ünech izòtopo stàbil, el 133Cs, ma el ghe n'ha apò a 38 instàbii, de piö de töcc i óter elemèncc föra che el francio; le màse atòmiche de chèsti izòtopi le và de 112 a 151. 
L'è 'n metàl mulzì, de culùr arzentàt/doràt, El fà part dei metài alcalì terùs, l'è 'n elemènt che reagés facilmènt e 'l fónt a póch de piö de la temperadüra ambiént (28,44°C).

L'è 'n espluzìf potènte semài che 'l vé 'n contàt co l'àiva, se l'è de cunsiderà tòsech. L'idròsido de cézio l'è 'na bàze 'n gran gaiàrda e la pöl coróder el védre.

L'è stat identificàt per la prìma ólta dei chìmich e fìzich todèsch Robert Bunsen e Gustav Kirchhoff endel 1860, endel'àiva mineràl de Dürkheim, en Germania.
Rutenio

El **ruténio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Ru**. El g'ha nömer atòmich 44, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ruténio el g'ha 44 prutù. 

En natüra, el ruténio el se prezènta sóta fùrma de sèt izòtopi stàbii, L'è 'n metàl dür, de culùr bianch arzentàt,

L'è stat izolàt per la prìma ólta dei chìmich todèsch del bàltich Karl Ernst Claus endel 1844.
Reno Anteriur

El **Reno Anteriur** (en todèsch: *Vorderrhein*; en romàncio: *Rein anteriur*) l'è 'n fiöm che 'l scór endèl Cantù dei Grigioni, 'n Svìsera. 
L'è giü dei du ram che ghe dà urìgin al fiöm Reno.

El vé fò del lach de Toma, arènt al pass de l'Oberalp e 'l streèrsa le góle del Ruinaulta. El fà de cunfì 'ntra le Àlpi Lepuntìne (a sud) e le Alpi Glarunéze (a nòrd).

El se önés al Reno Posteriur de la bànde de Reichenau, póch chilòmetri a mut de Coira, per furmà 'l Reno, giü dei fiöm piö lónch e 'mportàncc de l'Europa.
Reichenau (Tamins)

**Reichenau** l'è 'na località sitüàda endèl cümü de Tamins, endel cantù dei Grigioni en Svìsera. L'abitàt l'è duminàt de Castèl de Reichenau e 'l se tróa a la conflüènsa 'ntra 'l Reno Anteriur e 'l Reno Posteriur, i du ram che de lé 'n zó, dòpo che i s'è zontàcc ensèma, i fùrma 'l Reno. Sö l'ótra spónda del Reno, endel teretóre del cümü de Domat/Ems, gh'è la stasiù de Reichenau-Tamins de la feruvìa rética. El paés el se tróa a 603 méter de sùra del leèl del mar.

El nòm del paés el vé de l'abasìa todèsca de Reichenau, söl Lach de Costànsa, che ché la gh'ìa dei fóncc zamò dei tép de Carlo Magn.
Reichenau

***[[Reichenau (DE-BW)|Reichenau]]**, cümü del Land del Baden-Württemberg, sitüàt sö la spónda todèsca del Lach de Costànsa;
***[[Reichenau (Tamins)|Reichenau]]**, frasiù del cümü de Tamins endel cantù dei Grigioni, en Svìsera, sitüàt a la conflüènsa del Reno Anteriur col Reno Posteriur.