open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gandì

**Gandì** (*Gandín* in Insübregh) l'è un cumün de la Val Seriana che 'l se tröa a vint-quater chilometer de Berghem a 550 meter sura 'l nivel del mar. El cünta , cont ona süperfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².  

## L'Istoria del Paes

Gandì 'l par che 'l gh'abia i so redis in de la prima mitaa del quint secul inans de Crist.
El prenzipi del so clu istoregh, Gandì 'l ghe l'ha 'vüü in de l'etaa de mezz: l'è del 6 de Lüj de l'an 1233 l'at de emanzipassiun, cunt el qual el popul gandines el s'è ciapaa la libertaa di duè füdataj. El palpee de l'at, lungh un bel 6,5 meter, l'è ancamò tegnüü in paes al didincö.

Düranta la segunda guera mundiala, in di agn de l'ucüpassiun di nazi-fascista, hin staa scundüü a Gandì di Giüdee vegnüü de föra. La gent che l'ha tolt part a chel' uperassiun de jüd chi l'è stada tanta e, anca se 'l paes l'è staa restelaa di fascista pü völt, la red de prutessiun l'è restada franca e de Giüdee n'è 'gnüü depurtaa gnanca vün. El 25 de avril del 1948, i Giüdee traa al segür a Gandì, gh'han daa al cumün un palpee de rengrassiament. El 9 de avust del 2004, l'Istitüt Yad Vashem de Gerüsalem el gh'ha daa al Vincenzo Rudelli, al Giovanni Servalli e ai spus Francesco Lorenzo e Maria Chiara Nodari e Bortolo e Battistina Ongaro, la volta unurifescensa de giüst intra i nassiun.

## Lengua
La parlada de Gandin l'è vöna de quij parlad lumbard un puu particular già che, tra l'olter, l'ha mantegnüü, fin al didincö, la cumbinassiun cunsunantega "pl", "cl", "fl", "bl" (plöf, "claf", "glazz", "flur", "blàa", inscambi di püssee cumün "piöf", "ciaf", "giazz", "fiur", "biàa") e 'l spustament vucalegh de "a" a "e" ("egua" inscambi di püssee cumün "agua" u "acqua"): düü trat tipegh e cumünabej del Rumanc e del Lumbard Alpin.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nümer dei abitant del cumün de Gandìn l'è mostraa in de la tabela chì suta

## Galleria de Foto


Image:Gandino3.JPG|Palass Loverini 
Image:Gandino4.jpg|Panurama
Image:Gandino14.JPG|Vedüda de la Baselega



## Referens

     
## Ligam in sü la Red
*sit dedegaa a Gandì
Karlsruhe (Regierungsbezirk)

El **Distret Goernatìf de Karlsruhe** l'è giü dei quàter distrèt (en todèsch: *Regierungsbezirke*) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Karlsruhe.

## Diviziù aministratìve

I dùdes circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm *Regionalverband*:
* **Rhein-Neckar**: Mannheim, Rhein-Neckar, Neckar-Odenwald e Heidelberg;
* **Mittlerer Oberrhein**: Baden-Baden, cità extracircondariàl de Karlsruhe, circondàre de Karlsruhe e Rastatt;
* **Nordschwarzwald**: Calw, Enzkreis, Freudenstadt e Pforzheim.
Nosee (Milan)

**Nosed** (*Nosedo*) a l'è on quarter de Milan, situaa in de la periferia sud de la città. El se troeuva in de la Municipi 4.

## Stòria
El sò nòmm probabilment l'è riferii a ona presenza antiga de alber de nos.
El ven nominaa per la prima vòlta in del 1346 cont el nòmm de *Nosea*.
L'è staa a longh on comun indeperlù, che 'l partegniva a la piev de San Donaa.
L'è staa unii a Milan sòtta Napoleon (1808-1816), poeu in del Regn Lombard-Venet l'è tornaa anmò indipendent. In del 1870 la gh'è stada la fusion con Ceravall, taccada al capploeugh lombard in del 1923.
## Nòt
Altensteig

**Altensteig** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Karlsruhe. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Calw. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 53.21 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Altensteig l'è sitüàt de la bànde de la Forèsta Négra (*Schwarzwald*), a 'na altèsa de 504 méter sura 'l leèl del mar.



## Riferimèncc




## Óter progècc
Vigentin

El **Vigentin** (*Vigentino* in italian) l'è on quarter de Milan, situaa in del sud de la città, in del Municipi 5 e la soa via principal l'è la via Giuseppe Ripamonti.
## Stòria
L'è on antigh centro rural. L'è staa ciamaa *Vigentin* perchè l'era lontan vint (*viginta* in latin) miglia de Pavia.

L'è staa on comun indipendent per molto temp, foeura de la zòna milanesa e che 'l partegniva a la Piev de San Donaa. Voeuna di pòrt di Bastion de Milan la se ciamava Pòrta Vigentina, situada longh la strada per Pavia, che la passava anca per Vigentin.

Come tant alter paesitt l'è staa unii a Milan sòtta Napoleon, per poeu tornà indipendent al temp di Austriach.

In del 1869 Vigentin l'è vegnuu pussee gròss perchè gh'hinn staa taccaa i comun de Quint Sô e Vaian. Grazzie a la vesinanza con Milan, in del cors del XIX secol el comun l'ha vist vengì pussee grand la soa popolazion e la soa importanza. In del 1923 l'è staa unii al capploeugh lombard insema a alter des comun.

## Alter progett

## Vos correlaa
* Comun inglobaa a Milan
* Pòrta Vigentina
* Foppon de San Rocch
Lampugnan

**Lampugnan** (*Lampugnano* in italian) l'è on quarter de Milan, che 'l fa part del Municipi 8 (Milan).

L'è situaa a òvest del centro stòrigh, in direzion de la Fera. Al dì d'incoeu el quarter l'è famos perchè ghe se troeuva el PalaSharp.

## Stòria
La prima vòlta che se sent parlà de Lampugnan l'è 'l 1276.
Comun indeperlù, el faseva part de la Piev de Trenn. La scormagna di sò abitant a l'eva *scigollatt*, perchè lì intorna gh'era ona motta de camp de scigoll.
In del 1841 Lampugnan l'è staa unii a Trenn, che poeu l'è vegnuu part de Milan in del 1923.
Domà dòpo la fin de la segonda guerra mondial Lampugnan l'ha perduu la soa forma de centro agricol pien de cassinn, per vegnì vun di centri de l'espansion edilizzia milanesa.
In del 1980 l'è stada fada ona fermada del metrò (ligna M1).

## Not


## Ligamm de foeura
* Sitt de informazion sora i vegg cassinnn de Lampugnan (pdf)
Osasco

**Osasco** a l'è una cità del Brasil in del Stat de São Paulo. La gh'ha 718.646 abitant (2009).

## Alter futugrafie


Image: OSASCO SP 2016V.jpg|
Image: OSASCO MARÇO 2016W.JPG|
Long Beach (California)

**Long Beach** a l'è una cità sitüada al süd de Los Angeles, sü la costa del Ucean Pacifich, e l'è la sèsta cità püssee granda de la California. L'è sitüada in de la Cuntea de Los Angeles e la furma una regiun metrupulitana cun chesta cità.

La gh'ha circa 493.000 abitant.

## Cità Gemelaa
*  Virginia Beach, Virginia
*  Bacolod, Filipinn
*  Kolkata, India
*  Manta, Ecuador
*  Phnom Penh, Cambogia
*  Qingdao, Cina
*  Sochi, Russia
*  Valparaíso, Chile
*  Yokkaichi, Giapun
*  Izmir, Turchia
*  Guadalajara, Messich
*  Mombasa, Kenya

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Santa Ana (California)

**Santa Ana** a l'è una cità sitüada al südest de Los Angeles, e l'è la capital de la Cuntea de Orange.

La gh'ha circa 356.000 abitant.

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Foresta Negra

La **Forèsta Negra**, (en todèsch: *Schwarzwald*; en latì *Marciana Silva*) l'è 'na zòna muntuùza de urìgin paleozòica sitüàda 'ndèla part sud-ocidentàl de la Germània, endèl stat federàl del Baden-Württemberg. L'è 'l piö grànt masìcio de la fàsa de mucc del *[[Mittelgebirge]]*.

## Geografìa
La Foresta Nera la và del *Dreiländereck*, che l'è la zòna 'ndóche se tóca le lìnee de cunfì de Svìsera, Frància e Germània en diresiù nord per presapóch 160 km, e la ghe cor dré a la fòsa Renana. Endèla part piö meridiunàla la rìa a ìga 'na larghèsa de 60 km, 'nvéce a nord l'è làrga apéna 30 km

El fiöm Kinzig el fà de cunfì 'ntra la Forèsta Négra setentriunàla (*Nordschwarzwald*) e la Forèsta Négra Central]] (*Mittlerer Schwarzwald*). El fiöm Dreisam envéce 'l sègna 'l cunfì co la Forèsta Négra meridiunàla (*Südschwarzwald*), 'ndóche gh'è le sìme piö àlte e l'è a le ólte ciamàda apò Forèsta Néra Alta (*Hochschwarzwald*)

### Mucc
El mut piö alt de la Forèsta Négra l'è 'l Feldberg (1.493 m s.l.m.), übicàt endèla part meridiunàla. Endèla stèsa zòna gh'è apò 'l Seebuck (sìma segondària del Feldberg che rìa ai 1.448 m), el Herzogenhorn (1.415 m) e 'l Belchen (1.414 m). Endèla part setentriunàla la sìma piö àlta l'è 'l Hornisgrinde (1.164 m).

### Fiöm e lach
I fiöm piö 'mportàncc che nàs endèla Forèsta Négra i è l'Enz (105 km), el Neckar (367 km), el Wutach (118 km), el Kinzig (95 km), el Murg (96 km), el Nagold (92 km), el Wiese (55 km). 
De la Forèsta Négra nàs apò a 'l Brigach (43 km) e 'l Breg (49 km) che piö a oriènt (a Donaueschingen) i se önés e i fùrma 'l Danùbio.

I lach piö 'mportàncc i è 'l Schluchsee, el Titisee, el Feldsee, e 'l Mummelsee.

## Pòscc türìstich
Le cità de Fribùrgo 'n Brisgòvia e Baden-Baden i è le méte piö 'mportàncc del pónt de vìsta artìstich, ma apò a le citadìne de Gengenbach e Sasbachwalden, de Staufen e Schönwald im Schwarzwald.
Del pónt de vìsta paezagìstich envéce se segnàla i mucc Feldberg, Belchen, Kandel e 'l Schauinsland. 

Praticament töta la zòna de la Forèsta Négra la fà part de du parch natürài. Chèl de la Foresta Nera centro-setentriunàla e chèl de la Forèsta Négra meridiunala. Con 3.750 km² e 3.700 km² i è 'l prim e 'l segónt per grandèsa de töta la Germània.


## Óter progècc


## Colegamèncc estèrni
* **(fr)** Sit uficiàl de l'ente per el turismo   
* **(de)** stória e imàgini  
*  Fribùrgo e la Forèsta Négra  
*  St. Georgen Live  Forèsta Négra  
*  Friburgo, cittadina da sogno 
*  http://biaraven.wordpress.com/2008/05/30/triberg-le-cascate-piu-alte-della-germania/
*  http://biaraven.wordpress.com/2008/05/30/friburgoil-teutonico-borgo-cosmopolita/
Stockton (California)

**Stockton** a l'è una cità de la California, sitüada al est de San Francisco, e l'è la capital de la Cuntea de San Joaquin.

La gh'ha circa 290.000 abitant.

## Cità Gemelaa
*  Shizuoka, Giapun
*  Iloilo City, Filipinn
*  Empalme, Messich
*  Foshan, Cina
*  Parma, Italia
*  Battambang, Cambogia
*  Asaba, Nigeria

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Bakersfield

**Bakersfield** a l'è una cità sitüada a la fin meridiunala de la Vall de San Joaquin, e l'è la capital de la Cuntea de Kern.

La gh'ha circa 334.000 abitant.

## Cità Gemelaa
* Bucheon, Curea del Süd
* Minsk, Bielurüssia
* Wakayama, Giapun
* Cixi, Cina
* Santiago de Querétaro, Messich

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Chula Vista

**Chula Vista** a l'è una cità de la California, in de la Cuntea de San Diego, e furma cun la cità de San Diego una regiun metrupulitana. 

La gh'ha circa 230.000 abitant.

## Cità Gemelaa
*  Cebu City, Filipinn
*  Odawara, Giapun
*  Tijuana, Messich

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Glendale (California)

**Glendale** a l'è una cità de la California, sitüada al nord de Los Angeles, in de la Vall de San Fernando.

La gh'ha circa 208.000 abitant.

## Cità Gemelaa
* Kapan, Armenia
* Higashiosaka, Giapun
* Hiroshima, Giapun
* Rosarito Beach, Baja California, Messich
* Tlaquepaque, Messich
* Goseong, Curea del Süd

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Friburgh (Regierungsbezirk)

El **Distret Goernatìf de Friburgo** l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: *Regierungsbezirke*) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Fribùrgo 'n Brisgòvia.

## Diviziù aministratìve

I dés circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm *Regionalverband*:

* **Hochrhein-Bodensee**: Costansa, Lörrach e Waldshut;
* **Südlicher Oberrhein**: Fribùrgo 'n Brisgòvia, Breisgau-Hochschwarzwald, Emmendingen e Ortenaukreis;
* **Schwarzwald-Baar-Heuberg**: Rottweil, Schwarzwald-Baar e Tuttlingen.
Stocarda (Regierungsbezirk)

El **Distrèt Goernatìf de Stocàrda** l'è giü dei quàter distrècc (en todèsch: *Regierungsbezirke*) del Baden-Württemberg, en Germania. La sò capitàl l'è la cità omònima de Stocàrda.

## Diviziù aministratìve

I trédes circondàre i è ragrüpàcc en 3 sóta-regiù che 'n todèsch le g'ha nòm *Regionalverband*:

* **Stocàrda**: Stocàrda, Böblingen, Esslingen, Göppingen, Ludwigsburg e Rems-Murr;
* **Heilbronn-Franken**: Heilbronn, Heilbronn (circundari), Hohenlohekreis, Main-Tauber e Schwäbisch Hall;
* **Ostwürttemberg**: Heidenheim e Ostalbkreis.
Modesto

**Modesto** a l'è una cità de la California, sitüada al südest de San Francisco, e l'è la capital de la Cuntea de Stanislaus.

La gh'ha circa 210.000 abitant.

## Cità Gemelaa
*  Aguascalientes, Messich
*  Khmelnytskyi, Ücraina
*  Kurume, Fukuoka, Giapun
*  Vernon, British Columbia, Canada
*  Vijayawada, India

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Galiaa (NO)

**Gajaa** (Piemuntes: *Gajà* u *Galià*; Italian: *Galliate*) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Bernaa (MI), Camra, Cuggion (MI), Nuara, Rübichett (MI), Armantin, Turbigh (MI).

## Storia
Vist el sò süfìss in *-aa* l'è prubabil la sua urigin celtega. El nòm *Galeatum* el vegn föra per la prima völta in del 840, quand el vescuf nuares Adalgis l'ha dunaa i decimm de quest löch al Capitul de Nuara. In del 911 el re d'Italia Berengrari I l'ha acunsentii a la custrüsiun de un castell per difendes cuntra i Üngar (in lucalitaa Gajà Vecc).

A la metaa del XI secul l'arcidiocesi de Milan l'ha faa sü un nöf center, ciamaa Gajà Nöf, per cuntrastà l'influensa nuaresa. In del 1154, l'imperadur Federich I de Hohenstaufen, nemis di milanes, l'ha traa giò quest nöf paes, ma giamò düü agn dopu quest chì a l'era staa recustruii.

La lota per Gajà tra Nuares e milanes l'è 'ndada innanz tra i secui XIII e XIV. In d'un primm mument, i Nuares hinn riessii a trà giò i castei de Gajà Nöf, ma in del 1356 el Galeass Viscunt, düca de Milan, l'ha ciapaa de nöf el cuntròl del teritori. Inscì, la zona l'è divegnüda impurtanta per la sua pusisiun arent al fiümm Tisin. L'ha seguii i sòrt del Dücaa de Milan finna al 1738, quand che l'è staa daa, cume tütt el teritori de l'udierna Pruincia de Nuara, al Regn di Savoia. Düranta la segunda guera d'indipendensa (1859), l'è staa el löch del quartee general del Vitori Emanuel II, prima de la bataja de Magenta.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Galiaa (NO) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gajaa (VA)

**Galiaa** (nom ufizial in italian: *Galliate Lombardo*) l'è un cumün varesot cunt una pupulaziun de , ona süperfis de 3,7 km² e 'na densità de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Azzaa, Boeusc Lomnagh, Daveri e Vares.

El paes el se tröva arent al sò caplögh de pruvincia e 'l gh'ha 'me patron i Sant Gervas e Prutas.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Galiaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Fremont (California)

**Fremont** a l'è una cità de la California, sitüada al nord de San Jose, California, in de la Cuntea de Alameda.

La gh'ha circa 254.000 abitant.

## Cità Gemelaa
*  Puerto Peñasco, Messich
*  Fukaya, Giapun
*  Horta, Azores, Portugal
*  Lipa City, Filipinn
*  Jaipur, India

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Loscia

Loscia (in del dialett local: ['loʃa]; italian: *Lozza*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , 'na superfiss de 1,7 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el se troeuva longh el cors del fiumm Olòna e in de la region del Sever.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Lóscia l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Giagum Capitel Trii

## Giagum
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Trii
1Mè fradèj, devegnee no maèster, tant de vialter, savend che nümm ricevarèmm un giüdizi püssee grand, 2già che nümm ufendum tücc in de tant coss. Se quajdün el ufend no in de parola, lü l'è un omm perfètt, capaz de mètt a la brija anca 'l so corp intregh. 3E se mètum i *frén* in di buch di cavàj perchè m'übiden, e dirigum el so corp intregh. 4Varda anca i naav, essend inscì grand e rüzaa de vént fort, l'è dirigiüda d'un timún piscinìn cumè a due la vör la vöja de chell che 'l ghe guida. 5In de l'istessa manera, anca la lengua l'è un mémber piscinìn e la vanta de grand coss.
Varda che piscinìn fögh el piza che granda furèsta! 6E la lengua l'è un fögh, un mund d'iniquitaa, la lengua la ven metüda intra noster mémber, chèla che *l'impalta* tütt el corp e la *mètt a fiàma* 'l curs de la vita e 'l ven pizaa de la Gehenna. 7Defàtt, ognidün géner de bèstia, de üsèll, de retìl e de animál marín, el ven dumaa e hinn staa dumaa del géner ümán, 8ma nigün po dumà la lengua de vèss ümán, un mal instàbil, pièn de tòssegh murtál. 9Cun lee benedisum el Signúr e Pader, e cun lee maledisum a i vèss ümàn che hinn staa faa a la sumejanza de Diu; 10de la buca medema la ven föra la benediziún e la malediziún. Mè fradèj, el dév minga vèss inscì! 11Una funtana la po bütà föra de l'avertüra medema aqua dulza e aqua mara? 12Forsi, mè fradèj, un figh el po fà ulív, o una vid figh? Né una funtana d'aqua salada la po fà aqua dulza.
13Chi intra vialter l'è savi e scroch? El duarìa fà vedè con el so bun cumpurtamént i so oper in d'ümiltaa de savièza. 14E se gh'avii una gelusìa mara e *ambiziún persunala* in di voster cör, vantee vialter no e disii büsij cuntra la veritaa. 15Chesta l'è minga la savièza che la ven giò de l'alt, ma teréna, natürala, diabolega; 16già che due gh'è gelusìa e *ambiziún persunala*, gh'è là instabilitaa e ogni cosa maligna. 17E la savièza de l'alt l'è prima püra, pö pacifega, mansüèta, übediént, pièna de misericordia e bonn frütt, senza distinziún de personn, senza ipucrisìa. 18E 'l frütt de la giüstizia l'è sumenaa in de la pas per quij che fann la pas.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Düü
*Inanz a Capitel Quater →
*A l'indes
Prezàt

**Prezàt** (*Prezzate* 'n italià) l’è ü bórgh in del cümü de Mapèl che l'se tróa a 260 méter söl lièl del mar in de l’ólta pianüra de la bergamasca pròpe a i pé di prim còi sóta l’Albènsa. 
Prezàt l’ se tróa strécc tra la strada statàl n° 342 Briantéa e la ferovìa Bèrghem – Lèch a sira e ‘l teritòre del cümü de Brembàt de Sura a matìna. 

A Prezàt s’pöl amò èt dò tur e chèl che rèsta del castèl medioèvàl, insèma a chèl che l’ rèsta de la ègia céza de Sant Alisànt, cioè l’abside e ‘l campanìl ormài inglobàcc in del istàl di frà e la nöa céza che l'è del 1927 e l'è sèmper dedicàda a Sant Alisànt.

A Prezàt gh’è nasìt in del 1025 da öna famèa de nòbei longobàrcc, Sant Albèrt de Prezàt che la fondàt ol monastér de San Giàcom de Püntida e l’abasìa de Fontanèla.
Giagum Capitel Quater

## Giagum
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Quater
1De due vegnen i guèrr e i racul intra vialter? No de scià, di voster passiún che cumbaten in di voster member? 2Vurii, e gh'avii no; mazii e gh'avii invidia, e pudii minga utegnì; raculii e fii la guèra. Gh'avii no perchè vialter avii minga dumandaa. 3Dumandii e ricevii no, perchè dumandii mal, per spend per i voster passiún. 4Adülter, savii no che la messizia cunt el mund l'è inemessizia de Diu? Dunca, chissessìa 'l vör vèss un amis cunt el mund s'è miss un nemis de Diu. 5O pensii che vujamént la Scritüra la dis: Lü el vör a l'invidia el Spirit che 'l sta de cà in nümm? 6Ma dann a nümm una grazia püssee granda: già che la dis: Diu el s'uponn ai arugant, ma ai ümil el da grazia.
7Dunca, sutametees a Diu; e resistee 'l diàul, e 'l scaparà de vialter; 8fees vesin a Diu, e 'l se farà vesin a vialter. Netee i voster man, pecadúr, e pürifeghee i voster cör, quij de anema dupia. 9Afligees e piangee e caragnee: che 'l voster rid el müd a piangiüda e la letizia a tristeza. 10Fees ümil denanz al Signur, e 'l ve levarà in alt.
11Dii no mal vün de l'alter, fradèj; chi 'l dis mal d'un fradèll o el giüdega el so fradèll el dis mal de la lég e 'l giüdega la lég; e se te giüdeghet la lég, te see minga vün che 'l fa la lég, ma un giüdes. 12Gh'è vün Legisladúr e Giüdes, che 'l po salvà e destrüg: ma chi te seet, tì che te giüdeghet el to prossim?
13Scultii adèss, quij che dii: Incöö o duman andarèmm a tal zità, e passarèmm là un ann, e farèmm un negozi e guadagnèmm; 14ma nigün de vialter el sa cume sarà la vostra vita duman! Già che sii un vapur che 'l cumpar per un pocch temp e pö el spar. 15Inscambi, duvarìuv dì: Se 'l Signúr el vör, vivarèmm e farèmm chèsta cossa o chèla cossa. 16Ma adèss vantii in de la vostra aruganza; ogni tal vant l'è malign. 17Dunca, chi 'l sa fà el bén e 'l ghe fa no, l'è un pecaa per lü.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Trii
*Inanz a Capitel Cinch →
*A l'indes
Giagum Capitel Cinch

## Giagum
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Cinch
1Scultii adèss, i sciúr: caragnee e vusee per i miséri che vegnen sura de vialter. 2I voster richèzz hinn marscii, e i voster vestii hinn staa mangiaa de camul, 3el voster or e 'l voster argént hinn destrütt de rügin, e 'l lur rügin sarà un testimun cuntra vialter e mangiarà la vostra carna cume un fögh. Avii müciaa di tesor in di ültim dì! 4Vardee, la paga di lauradúr che hann *tajaa* i voster camp, che hinn staa sfrusaa, la vusa de vialter, e i sgar de quij che hann seghezaa hinn naa denter di urègg del Signur Sabaoth. 5Avii vivüü in *de la pumpa* sü la tèra e una vita dada ai voster piasè, avii nüdrii i voster cör per el dì del sacrifizi! 6Avii cundanaa e mazaa 'l giüst, e lü 'l t'ha resistüü no!
7Dunca, che siuv paziént, fradèj, fin'a la vegnüda del Signur. Vardee 'l massee: el specia 'l frütt preziús de la tèra, e l'è paziént per chèst, fin che 'l ricev la piöva de l'autün e chèll de la primavéra. 8Che siuv paziént, anca vialter, dee forza ai voster cör, perchè la vegnüda del Signur l'è vesina! 9Lamentees no vün cuntra l'alter, fradèj, perchè siuv minga cundanaa. Vardee, el Giüdes el sta ai port! 10Ricevii cume un esempi, fradèj, de l'afliziún e de la paziénza i prufètt che hann parlaa in del nomm del Signúr. 11Vardee, nümm ciamum beàtt quij che perseveren; avii sentii la perseveranza de Giobb, e avii vedüü la fin del Signúr--che 'l Signúr l'è pièn de cumpassiún e misericordia.
12Ma prima de tüss coss, mè fradèj, giüree no vialter, né per el cel, né per la tèra, né qualsessìa alter giüramént; ma che el voster «sì» el sia sì, e «no» no, perchè burlii no giò suta 'l giüdizi.
13L'è afligiüü quajdün intra vialter? El duvarìa pregà. L'è quajdün alégher? El duvarìa cantà salm. 14L'è malaa quajdün intra vialter? El duvarìa ciamà i *anzián* de la gésa, e duvarìen pregà per lü, despö avend vungiüü cun oli in del nomm del Signúr. 15E l'uraziun de la féd salvarà 'l malaa e 'l Signúr el ghe dessedarà; e se lü l'ha faa pecaa, ghe sarànn perdunaa. 16Defàtt, cunfessee vialter vün a l'alter i pecaa e preghee vün per l'alter perchè siuv guarii. L'uraziún che l'è faa d'un giüst l'è valurús cumè! 17Elia l'era un vèss üman de l'istessa natüra cume nümm, e l'ha pregaa tant che 'l piöva no, e l'ha minga piuvüü sü la tèra per trii agn e ses més; 18e l'ha pregaa de növ, e 'l cel l'ha daa la piöva e la tèra l'ha germujaa 'l so frütt.
19Mè fradèj, se quajdün intra vialter l'è staa imbrujaa de la veritaa, e quajdün el ghe torna indree, 20che 'l sàpia che chi 'l torna indree un pecadúr de l'errúr de la sua via salvarà la sua anema de la mort e quatarà una granda quantitaa di pecaa.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Quater
*Inanz a Prima Peder Capitel Vün →
*A l'indes
Dialett svev

El **dialett svev** (nòmm local: *Schwäbisch*) l'è ona variant settentrional del todesch alemann, parlada soratutt in Germania (Baden-Württemberg e Baviera) e in d'on quai alter paes europee (Russia, veggia Jugoslavia, Ungheria, Romania) 'me lengua de minoranz etnigh germanigh.
El svev el gh'ha di vesinanz fonetigh e lessicai cont el Bavares, l'altra lengua che la partegn al grupp de l'Alt todesch (Oberdeutsch). Vun di sò caratteristigh in comun col Bavares l'è che in del passaa in d'on quaj paes i vocai turbaa /ü/ e /ö/ gh'eren minga. Al didincoeu però se senten ancamò anch in quij paesitt e domà la /ü/ la vegn parnonziada di voeult ancamò /i/ inscambi de /ü/.

## Variant
El svev el gh'ha 'me centri principai i città de Stoccarda (*Schdùagert*), Augusta (*Augschburg*), Ulma (*Ulm*), Reutlingen (*Reitlenga*) e Tubinga (*Dibenga*).
I sò variant hinn:
*Svev de sora (*Oberschwäbisch*).
*Svev de sòtta (*Unterschwäbsch*).
*Svev oriental de  (*Ostschwäbisch*)
*Allgäuerisch, parlaa in del sud de la Svevia, al confin con Austria e Svizzera.
*Sathmarisch, parlaa a Satu Mare (Romania).
## Esempi de lengua: el Pader Nòster
L'orazion del Pader Nòster in del dialett de l'Oberschwaben, in la zòna de Ravensburg (*Raveschburg* in dialett):

Vatr unsr im Himml,
g'heiligt sei dain Nama,
dai Reich komme,
dai Wille g'schehe,
wia im Himml, so au uf Aerda.
Unsr däglichs Brod gib eis heit,
und vrgib eis eisere Schulda
wia au mir vrgeabat eisere Schuldigr.
Und fiahr eis nit in Vrsuchung,
sondrn erles eis vom Besa, amen.

## Vos correlaa
*Todesch alemann
*Bavares
*Svevia
## Ligamm de foeura
*Friedrich G. G. Schmidt, ''Die Rieser Mundart'', Baltimora, 1898
Segunda Peder Capitel Vün

## Segunda Peder
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

← 1 Peder 5 • **2 Peder 1** •  2 Peder 2 →
### Capitel Vün
1Simun Peder, un sèrv e apostul de Gesü Crist, a quij che hann utegnüü a sort cun nümm la féd istèssa preziusa in de la giüstizia del noster Diu e Salvadúr Gesü Crist. 2Che cressen föra de misüra per vialter grazia e pas in de la cugnussénza de Diu e de Gesü el noster Signúr.
3Cumè tücc che vann a la vita e a la pietaa hinn staa daa a nümm de la sua puténza divina, travèrs la cugnussénza de Lü che l'ha ciamaa a nümm per gloria e virtü, 4travèrs i quaj i prumèss preziús e püssee grand hinn staa daa, perchè travèrs chèst divegnii i cumpagn de la natüra divina, avènd scapaa de la currüziún che l'è in del mund in del desidéri. 5E per chèsta resún, avènd impegnaa ogni diligénza, furnee a la vostra féd la virtü, e a la virtü la cugnussénza, 6e a la cugnussénza la temperanza, e a la temperanza la perseveranza, e a la perseveranza la pietaa, e a la pietaa el bén de fradèll, e al bén de fradèll el bén. 8Già che chèst coss in de vialter, che gh'hinn e cressen, se meten no inütil né senza frütt a la cugnussénza del noster Signúr Gesü Crist. 9Già che lü a qual gh'hinn minga chèst coss l'è orb, tubìs, avènd desmentegaa la pürifegaziún di so pecaa antigh. 10Dunca, fradèj, che siuv vialter püssee diligént de fà segür el voster ciamaa e la vostra eleziún; già che se fii chèst coss, scapüsciarii mai. 11Già che inscì la sarà furnida bundantamént l'entrada al regn etèrn del noster Signúr e Salvadúr Gesü Crist.
12Dunca, mì sun dree a regurdàv semper de chèst coss, anca bén i sapiuv e siuv stabilii in de la veritaa che l'è presént. 13E mì cunsideri giüst, intanta che a sun in de chèsta ténda, de dessedàv cunt un regord, 14già che a suu che 'l tö via de la mia ténda l'è prèst, cumè anca 'l noster Signúr Gesü Crist el m'ha faa vedè, 15e anca cercaruu diligentamént che despö de la mia surtida vialter poduv regurdàv de chèst coss.
16Già che no travèrs el seguì adree di fàul inventaa èmm faa cugnusüü a vialter la puténza e la vegnüda del noster Signúr Gesü Crist, ma sèmm devegnüü testimon d'ögg de la sua grandéza. 17Già che quand l'ha ricevüü unúr e gloria, e una tal vús l'era purtaa a lü de la gloria magnìfega: «Chèst l'è 'l mè fiöö predilètt, in de lü huu truaa sudisfaziún», 18e nümm èmm sentii chèsta vús che l'era purtaa del cél, intanta che serum cun lü sü la santa muntagna. 19E gh'èmm la parola prufetega e püssee següra, a la qual fii bén a vardà, cumè una lampeda che la splend in d'un lögh scür, fin chè 'l dì 'l faga ciar e la stèla de la matina la se leva in di voster cör, 20savend chèst prima, che ogni prufezia de la Scritüra la süced no de la propia interpretaziún de nigün, 21già che una prufezia l'è mai staa purtaa de la vuluntà d'un vèss üman, ma i vèss üman hann parlaa de Diu intanta ch'eren purtaa del Spirit Sant.



### Navigaziun
*← Indree a 1 Peder 5 
*Capitej de 2 Peder: **Capitel 1** •  Capitel 2 • Capitel 3
Lengua todesca alemanna

El **todesch alemann** (nòmm nativ: *alemannisch*) l'è ona lengua germaniga che la par che la vegna de la lengua di antigh Alemann.
L'è considerada on dialett (in del sens de *lengua minoritaria*) del todesch standard. L'è parlada in del sud de la Germania, in Svizzera, in Alsazia, in part de l'Austria, in del Liechtenstein e in d'ona quai vallada de l'Italia. In Svizzera i dialett alemann hinn conossuu cont el nòmm collettiv de Schweizerdeutsch (cioè *svizzer todesch*).
## I variant
*Svev (*Schwäbisch*), parlaa in del Baden-Württemberg e in part de la Baviera. El gh'ha ona quai vesinanza col Bavares. Ona quai variant sveva l'è parlada in Romania (el *Sathmarisch*).
*Alemann alt (*Hochalemannisch*), parlaa in de la maggior part de la Svizzera todesca, foeura che Basilea, el bass Canton Grison e i Canton Valles, Svitt e Glaròna. l'è parlaa anca in del Liechtenstein e in part del Vorarlberg.
*Alemann altissim (*Höchstalemannisch*), parlaa in de la bassa Svizzera todesca, in del Liechtenstein e in di colòni walser italiann (situaa in Val d'Òssola, in Valsesia e in Val d'Aòsta). 
*Alemann bass (*Niederalemannisch*)
**Alemann del Lagh de Costanza (*Bodenseealemannisch*), parlaa longh el Lagh de Costanza, tra Germania, Svizzera e Austria.
**Alemann del Reno de Sora (*Oberrheinalemannisch*), parlaa in sul confin tra Germania e Francia (Alsazia) e a Basilea.

## Esempi de lengua; el pader nòster
*Variant svizzera:
Fader unser, du in Himile bist;
din Name vuerde geheiliget,
din Riche chome;
din Wille geskche in Erdo, also in Himele.
Unser tagoliche Brot kib unso hiuto,
unde unsere Schulde belass uns,
also auch wir belazend unsern Schuldigen,
und in Chorunga mit leitest du unsich,
nu belose unsich fom Uble, amen.
*Variant alsaziana:
Unser Vàdder wo im Himmel isch;
heilig sei dinner Nàmme,
Din Reich soll komme;
Dinne Wille soll geschehn wie im Himmel au uf de Ard.
Unser däjlich Brot gib uns hit,
Un vergib uns unseri Schulde,
wie mir au denne vergebe wo uns schuldig sinn;
Un loss uns nitt in Versuchung komme,
àwwer màch uns frei vm àllem wàs schlecht isch, amen.
*Altra variant alsaziana
Vàdder unser em Hemmel,
ghäiligt sej diner Nàmme,
din Räich soll kumme,
dine Wille gschahn em Hemmel wie uf Arde.
Geb uns hit unser dajli Brot,
un vergeb uns unseri Schuld
wie äu mer vergan en unser Schuldiger
un fiehr uns net en Versüechung
awer erlees uns vum Beese, amen.

## Vos correlaa
*Lengov germanigh
*Todesch
*Svizzer todesch
*Walser
*Satu Mare
## Ligamm de foeura
*Ludwig Schandein, ''Gedichte in Westricher Mundart'', Stoccarda, 1854
*G.A. Seiler, ''Die Basler Mundart'', Basilea, 1879
*Friedrich, ''Die Rieser Mundart'', Baltimora, 1898
Püntìda

**Püntìda** (*Pontida* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al San Martì. L'è a mesa strada tra Bèrghem e Lèch, e in dèl pais la pasa e la fà fermada la ferovìa Bèrghem - Lèch.

Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 313 méter söl lièl del mar. El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². 

El cunfìna coi cümü de Imbìer, Brivi (LC), Calch (LC), Cavrì, Carvìch, Cisà, Palasàch, Sóta 'l Mut, Éla d'Ada.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Püntìda l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Sóta 'l Mut

**Sóta 'l Mut** (nòm uficiàl en italià: *Sotto il Monte Giovanni XXIII*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l'ólta pianüra del l'Isola chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb a 17 km de la sità e a 305 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Imbìer, Carvìch, Mapèl, Püntìda, Téren.

## Persùne 'mportànte
In chèsto pais l'è nàsit l'Angel Giuzèpe Roncalli che l'è pò deentàt Papa col nòm de Gioàn XXIII.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sóta 'l Mut l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Paés enzemelàcc

*  Marktl, Germania.

## Riferiment
Zandòbe

**Zandòbe** (in Italià *Zandòbbio*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Cavalina sö la ria del Chére.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l' se tróa a 17 km de la sità e a 278 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Credér, Entràdech, Forèst, Trescùr Balneàre e Ilónch.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Zandòbe l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Verdelì

**Verdelì** (nòm uficiàl en italià: *Verdellino*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la média pianüra bergamàsca a 13 km de la sità e a 172 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l'è nasìt sö öna mòta (1 -2 méter de dislivèl) 'n del bèl mès de la pianüra bergamàsca. El cunfìna coi cümü de Boltér, Ciserà, Leàt, Ös de Sóta, Verdèl.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Verdelì l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Tur de Ròer

**Tur de Ròer** piö de spès adóma **Tur** (*Torre dé Roveri* in Italià) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem a 9 Km de la sità e a 271 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs l'è sitüàcc sö i primé culine tra i àl Seriana e Cavalina. El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Pedrèngh, San Pól d'Àrgon e Scans.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Tur de Ròer l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Tur Palaisina

**Tur Palaisìna**, che i abitàncc dèl pòst i ciamà de spès adóma *Tur* (nòm uficiàl en italià: *Torre Pallavicina*) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha presapóch , 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de 111 ab./km². El se tróa a presapóch 38 km de la sità de Bèrghem, a 95 méter söl lièl del mar e l'è bagnàt da l'Òi.
 
L'è l' öltem paìs de la basà bergamàsca, de fati l'è söl cunfì con i pruìnse de Cremùna e Bresa. El cunfìna coi cümü de Fontanèla, Cals, Rüdià (BS), Pümenèngh, Rocafrànca (BS) e Sunsì (CR).

## Andamènt demogràfech
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Tur Palaisina l'è ilüstràt in de la tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Aléf

**Aléf** (nòm uficiàl en italià: *Valleve*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n de la ólta Al Brembana a 53 km de la sità e a 1141 méter söl lièl del mar.

El g'ha , condèna süperfis de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

## Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Aléf l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Altòrta

**Altòrta** l'è ü paìs in pruinsa de Bèrghem che l'se tróa 'n de la Al Tòrta öna àl lateràl de la Al Brembana.

El g'ha , condèna süperfis de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol pais l'se tróa, a 50 km da la sità, a 938 méter söl leèl del mar. 

## Evoluzion demografega

L'andament del nömer deI abitàncc del cümü de Altòrta l'è mustràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Còsta Imagna

**Còsta Imagna** (nòm uficiàl en italià:*Costa Valle Imagna*) ciamàt spès adomà *Còsta*, l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n la Al d'Emagna sö'l versàncc bergamàsch del mut Albènsa, a 23 km de la sità e a 1020 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Carèn (LC), Róncola, Sant Imbù, Torr de Bus (LC), Alsèca.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còsta Imagna l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Cüs

**Cüs** (*Cusio* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Vréra üna àl laterà de la Al Brembana a 33 km de la sità e a 1025 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Cassèi, Gerola Alta (SO), Örniga e Santa Brigida.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cüs l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Vos correlade
* Vall Vrera
* Strada agro-silvo-pastoral Coll de la Madalena-Vall d'Infern

## Riferiment
Curt Nöa

**Curt Nöa** (nòm uficiàl en italià: *Cortenuova*) l'è ü cümü de la pruìnsa de Bèrghem e l'è metìda 'n de la mèza pianüra bergamàsca tra la ria mans'na del Sère e 'l Oi.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs 'l se tróa a 24 km de la sità e a 133 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cals, Seedàt, Cóv, Martinènch E Romà.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Curt Nöa l'è mostràt in de la tabela ché sóta:

## Riferimèncc
Énden

**Énden** (*Endine Gaiano* in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha , 'na superfìce de 20 km² e 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Fonté, Gandì, Monestaröl, Ranzanìch, Sólt e Sùer. El se tróa 'n de la Al Caalina, so la spónda setentriunàla del Lach de Spinù, a 32 km de la sità de Bèrghem e a 382 méter söl lièl del mar.

## Frasiù
Énden el g'ha divèrse frasiù sparnegàde:

*Énden* l'è 'l cèntro principàl, 'ndoe che gh'è la sede del cümü. *Fànöf* la se tróa a 1,61 km de Énden, *Custitusiù* a 0,86 km, *la Roa* a 3,08 km, *Pura* a 1,16 km, *Figadei* a 3,05 km, *San Filìs* a 3,43 km, *Tirónega* a 2,65 km, *Val de le Fontàne* a 4,93 km e *Almaiù* a 1,82 km).

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Énden l'è mustrat 'n de la tabela ché sóta:

## Riferimèncc
Fara de Söla

**Fara de Söla** (*Fara Olivana con Sola* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se troa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca al cunfì con la pruìnsa de Cremùna.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol pais e l' se tróa a 29 km de la sità e a 107 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Barià, Castel Gabià (CR), Cóv, Fornöv, Iss, Musanega e Romà.

## Ol nòm

*Fara*, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.

*Söla,* l'è öna paròla che la derìa dè "söl", suolo in Italià (*Lebèr: "Paesi e luoghi di Bergamo. Note di etimologia di oltre mille toponimi". Autùr: Umberto Zanetti. Editùr: Grafica & Arte. 1986*). Ergü l'à scrécc che al nom al ghè stacc dacc per ol fato che öna olta a l'éra na cassìna desperlè, sperdìda ndì bosch apröf al Foss bergamasch; chèsto al pöl mia dàs perchè se la föss issè la frassiù la sa ciamerèss "Sùla" piötòst de "Söla".

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fara de Söla l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Fara Gera d'Ada

**Fara d'Ada** (*Fara Gera d'Adda* in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca sö la ria a drécia de l'Ada, che 'n chèl tòch ché l' fà de cunfì tra la pruìnsa de Bèrghem e la pruìnsa de Milà. I cümü tacàcc i è: Calòniga, Puntiröl e Treì 'n pruìnsa de Bèrghem e Casà e Àer en pruìnsa de Milà. Ol paìs 'l se tróa a 20 km de la sità e 131 a méter söl lièl del mar.

El cönta  abitàncc (dàto del  ), distribüìcc sö 'na superfìce de 10,62 km² per 'na densità de  ab./km².

## Ol nòm

Ol nòm üficiàl dovràt da la Repüblica Italiana l'è *Fara Gera D'Adda*, 'ndóe

**Fara*, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.

**Géra*, paròla che la é dal Latì *glarea* e l'è chèl insèma de sàs picinì e redundì de fiöm mia piö gràncc de 6 ghèi e mia piö picinì de 0,4 ghèi, che i è dovràcc, ad ezèmpe, per fà 'l calceströs. Géra l'è öna di tànte paròle lumbàrde che pari pari i'è stàce ciapàde per bùne 'n de la denominasiù üficiàl italiàna, ach se i è mia italià.

* *[[Ada]]*, l'è ü di fiö piö 'mportàncc de la Lumbardéa che 'l pàsa mia de luntà del paìs de Fara.

## 'l andamènt del nömer di abitàncc

'n de la tabèla ché sóta, s'pöl vèt 'l andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Fara d'Ada: 

## Riferimèncc
Gróm

**Grom** (*Gromo* in italian) l'è  un cumun de la provinza de Berghem e l' se trova 'n de la Vall Seriana a 40 km de la sità e a 676 meter sul livell del mar.

El g'ha 'na popolazzion de , con d'una superfice de  km² e 'na densità de popolazzion de  ab./km².

El confina coi cumun de Ardes, Gandellin, Oltressenda Volta, Bongion, Vallgoj e Vilminor.

## Evoluzzion demografega

L'andament del n umer dei abitàncc del cumun de Gróm l'è mostrad in de la tabella ché sóta

## Riferiment


## Oter progecc

## Vos corelade
*Palazz Miles (Grom)
Trescùr Balneàre

**Trescùr Balneàre** (*Trescore Balneario* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàasa Al Caalina a 15 km de la sità e a 271 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol pais l'è famus per i tèrme. El cunfìna coi cümü de Albì, Caròbe, Cenàt Sura, Cenàt Sóta, Credér, Entràdech, Gandòss, Gorlàgh, Lössàna, San Pól d'Àrgon e Zandòbe.
. 

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Trescùr Balneàre l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Ìgol

**Ìgol** (*Vigolo* in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha , 'na superfìce de 12 km² e 'na densità de  ab./km². El se tróa sùra al Lach d'Izé a 49 km de la sità de Bèrghem e a 616 méter söl lièl del mar.

El cunfìna coi cümü de Dréra, San Ròch, Fonté, Parsànega, Predùr, Taèrnola e Idànga.

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ìgol l'è ilüstràda in de la tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Ilónch

**Ilónch** (*Villongo* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Calèpe a 25 km de la sità e a 233 méter söl lièl del mar e 'l gh'à .

Ol teritóre del cümü de Ilónch 'l cunfìna coi cümü de Dréra, Credér, Forèst, Paràdech (BS), Sàrnech e Zandòbe.

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ilónch l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Gorlàgh

**Gorlàgh** (*Gorlago* 'n Italià) l'è ö cömü de la pruinsa de Bèrghem e 'l sa tróa a 13 km de la sità e a 233 méter söl lïèl del mar.

Al gh'à 'na popolassiù de , con d'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolassiù de  ab./km².

Al cunfìna coi cömü de Bólgher, Caròbe, Costamesàt, Montèl, San Pól d'Àrgon e Trescùr Balneàre.

## Evulusiù demogràfega

L'andamènt del nömer di abitàncc del cömü de Gorlàgh sa 'l vèt in de la tabèla ché sóta.

## Riferiment
Lèna

**Lèna** (*Lenna* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la olta Al Brembana a 28 km de la sità e a 465 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Camerada, Doséna, Mòi, Piasa Brembana, Roncobèl, San Gioàn Biànch e Alnigra.

## Mauro Codussi

A Lèna l'è nasìt vèrs ol 1440 ol Mauro Codussi che riàt a Venésia in del 1468 l'è dientàt ol piö 'mportànt architèt del Rinasimènt venesià.  

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lèna l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Palösch

**Palösch** (*Palosco* in Italià) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha , 'na superfìce de 10 km² e 'na densità de  ab./km². El se tróa vizì a l'Oi a 20 km de la sità e a 157 méter söl lièl del mar.
El cunfìna coi cümü de Bólgher, Calsinàt, Seedàt, Martinènch, Mürnìgh, Palasöl (BS), Pontòi (BS) e Telgàt.

Endèla campàgna 'ntra Palösch e Pontòi, endèl 1156 gh'è stat combatìt öna di batàie piö violènte 'ntra chèle che 'ndèl Medioéf g'ha confrontàt Bresà e Bergamàsch. L'è stàda ciamàda *"batàia de le Grumóre"* e l'è finìda co la vitória dei Bresà.

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt de la popolasiù del cümü de Palösch l'è ilüstràda in de la tabela ché sóta:

 
## Riferimèncc
Prezès

**Prezès** (*Presezzo* in Italià) l'è ü cümù de la pruìnsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de l' Isola bergamasca a 8 km de la sità e a 236 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Bunàt Sura, Mapèl e Put San Piéro. Per Prezès la pàsa la Lésna.

## Storia
Prezès l'e nat cume pais rumà e ol so nom l'era "*praesidium"*. ol cümù atual l'è l'uniü de du pais medieai: Presez e Caversegno (Caersegn en Lombard mudern; Capersegno en Italià). Prezes cume töta la bergamasca l'è stacia sota Venesia e dopo Napoleù sota l'Austria.

Adoma in dei agn '50 ol pais al se svilpuat e al gh'a asurbit i campagne de i dintorn.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer de i abitàncc del cümü de Prezès l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Ranzanìch

**Ranzanìch** (endèl dialèt locàl: [ranha'nik]; nòm uficiàl en italià: *Ranzanico*) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caàlina a 719 méter söl lièl del mar. El g'ha , 'na superfìce de 7,04 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacàt ai cümü de Biansà, Énden Gaià, Gandì, Monestaröl, Pèa, Spinù.

## De èt

La céza de San Bernardì de Siena sö la stràda ègia che la menàa a Énden.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Scans

**Scans** (*Scanzorosciate* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 7 km de la sità e a 297 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Cenàt Sura, Cenàt Sóta, Górel, Nèmber, Pedrèngh, Pradalónga, Ranga, San Pól d'Àrgon, Tur de Ròer, Éla de Sère.

## Stòria e frassiù
Nassìt in del 1927 da la fusiù di cumün de Scans e Rossàt, al gh'à sich frassiù, ognüna co' la sò paròchia: Scans (paròchia de San Péder e Paòl); Rossàt (Paròchia de Santa Maria Assünta); San Pantaleù con Negrù, Piassól e Selinàt (Paròchia de San Pantaleù e San Nicòla); Tribülina con Nicolù (Paròchia de San Gioàn in di Bosch) e Gaàren Vescovàd (Paròchia Santissima Trinità).

## Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Scans l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Seedàt

**Seedàt** (nòm uficiàl en italià: *Cividate al Piano*) l'è ü de cümü la Pruinsa de Bèrghem. El g'ha , 'na superfìce de 9 km² e 'na densità de  ab./km². 

El se tróa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca sö i rìe del Òi, a 22 km de la sità de Bèrghem e a 147 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de  Cals, Curt Nöa, Martinènch, Palösch, Pontòi (BS) e Üràch d'Òi (BS).

## De èt

*La cezìna de Santa Margherìta.
*Ol castèl de Seedàt, ach se l'è stat cambiàt e trasformàt pròpe tat e l'è piö che óter ü ròs de cà, de fati de uriginàl 'l rèsta l'ingrès e ü tòch de müra.
*La céza parociàl de San Nicolò.
*Ol santöàre.

## Evulusiù demogràfega
L'evulusiù del nömer de abitàncc del cümü de Seedàt l'è ilüstràda 'ndèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
San Bernard (San Iacum)

**San Bernard** (*San Bernardo ai Monti*) l'è una fraziun del cumün ciavenasch de San Giacum , in de la Pruvincia de Sundri.
## Storia
Un temp (1200-1815) la Val de San Giacum l'era tüta un cumün sul, spartii in trii toch:
* *Terziere di dentro Isola*, cunt i quartee de Isula, Madesim, Pianasc e i squader de Tegiaa e Rasdeja.
* *Terziere di mezzo di Campodolcino*, cunt i quartee de Campdulcin, Fracis, Starlegia, Vò e Purtarezza.
* *Terziere di fuori San Giacomo*, cunt i quartee de San Giacum, San Bernard, Ulmu, Sumaruvina e Lirun.

San Bernard el gh'aveva anca lü di squader, ciuè quei de Strecc, Pos Cota, Scanabech, Martinun, Drogh, Filighegg, Runcasc e Valesegna.

Questa sitüaziun l'è restada inscì 'me l'era sia sota i Milanes che sota i Grisun: dumà i frances de Napuleun l'han desfada per fà sü al sò post i trii paes del dì d'incö, ciuè San Giacum, Madesim e Campdulcin.

Cul passà del temp San Bernard, che l'è un sit abitaa sin dal Mediuev, l'ha perdüü un frach de abitant, che adess hin dumà una quindesena. Al sò post a gh'è però una mota de türista che riven ogni estaa.