open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charlie Hebdo

**Charlie Hebdo** l'è 'n periodich satìrich setemanàl fransés fondàt endel 1992. Co le sò püblicasiù, che ghe dà spàsio suradetöt a vignète crìtiche, de spès iriverènte e contestàde, de sfónt pulìtich (el ciàpa de mìra en pó töcc i partìcc del Front Nasiunal enfìna ai partìcc piö de sinìstra), sociàl e religiùs (l'è riàt a fà 'ncapelà tat i musulmàni come i ebrei e i cris·cià). 

Le sò provocasiù le g'ha alimentàt discusiù a mèret de la libertà de espresiù, acüze de sinsigà le sensibilità religiùze, 'nfìna al pónt de patéser divèrsi atentàcc.

El piö grave l'è stat chèl del 7 de zenér del 2015, a la sò séde de Parìgi, endel córs del quàl du òm col mostàs quarciàt zó, che s'è deciaràcc mèmber de Al Qaida del Yemen, i g'ha copàt öndes persùne e ferìt en maniéra séria amò quàter, per vendicàs de le oféze a Maomèto. 'Ntra i morcc se cönta apò el diretùr Stephane Charbonnier (cunusìt col nòm d'art de Charb) e pò i ilüstradùr Cabu, Wolinski e Tignous.

## Riferimèncc
Atila

**Àtila** (pianüre del Danubio, entùren al 395 - Al de Tisza, 453) l'è stat l'öltem e 'l piö potènte sovrà dei Uni, ròs de pòpoi che se pènsa riàa de l'Azia. Àtila el g'ha goernàt el piö gròs impér europèo del sò tép, del 434 enfìna a che l'è mórt 453. Cunusìt en Ucidènt con scötöm de *"flagellum dei"* (presapóch *"la früsta del Signur"*), i sò posedimèncc i riàa de l'Europa Centrala 'nfìna al Mar Négher, e del fiöm Danubio 'nfìna al mar Baltich. 
Endèl perìot del sò régn l'è stat giü dei nemìci züràcc del Imper Romà, oramài zamò spartìt en dò parcc: L'impér de Oriènt co la capital a Constantinòpoli, (encö Istambul), e l'Impér Ucidentàl, co la capitàl a Roma e piö tàrde a Ravenna. 
Àtila el g'ha envadìt dò ólte i Balcani, l'è stat söl pónt de cunquistà la cità de Roma e l'è riàt a mèter sóta asédio Constantinòpoli. El g'ha minàt el sò ezèrcit enfìna 'ndela Francia centràla 'nfina a Aurelianus (encö Orleans), endoche a la fì el generàl Flavio Esio el l'ha ubligàt a ritiràs endela batàia dei Camp Catalaunich  del 451 (Châlons-en-Champagne). L'an dòpo l'è riàt a fà scapà l'emperadùr de ucidènt Valentiniano III de la sò capital, Ravenna, endel 452.

L'impér dei Uni l'è mìa düràt dòpo la mórt de Àtila e 'l s'è smembràt enfìna a sparéser. I Uni i è stacc en pòpol nòmade de casadùr e aleadùr dei quai s'è mìa conservàt docümèncc scrìcc de lur, isé le nutìsie che se g'ha de chèste zécc i è riportàde suradetöt de fóncc latìne. Chèsto el g'ha mìa empedìt a Atila de éser regordàt come 'na figüra legendària de la stória de l'Europa, e 'n buna part de l'euròpa ucidentàla romanizàda l'è deentàt el sìmbol de catiéria, distrüsiù e rapìna. En ótre parcc del teretóre che 'l g'ha goernàt envéce l'è regordàt compagn de 'n re nòbil e gaiàrt, e tre saghe scandinave i la mèt dét come giü dei sò persunàgi piö 'mportàncc.
Quater Motor per l'Europa

Le se definess i **Quater motor per l'Europa** (in italiàn *Quattro motori dell'Europa*, in tudesc *Vier Motoren für Europa*, in françés *Quatre moteurs pour l'Europe*, in spagnœl *Cuatro Motores para Europa*, in catalàn *Quatre Motors per a Europa*, in inglés *Four Motors for Europe*) i quater rejon considerade economicament qelle qe le tira per intrega l'Union Europea: el Baden-Württemberg, la Catalogna, la Lombardia e el Roden-Alp.

El 9 de setember 1988 i presidents dei quater rejon i g'ha firmad a Stocarda un acordi de cooperazion; i vertix istituzionai dei quater ents i tegn con cadenza quasi anual un inconter de coordinament per dei iniziative cumun.

A volte i se met, tra i "quater motor per l'Europa", la Provenza in lœg del Roden-Alp, o anc l'intrega Gran Bretagna (a volte domà l'Inghilterra); i gh'è minga però inconter periodic fra i esponents de qei ents territoriai.

La "Conferenza Social dei Rejon dei Quater Motor per l'Europa", çelebrada a Milàn de dent del 30 de Maj e el 1 de Jugn 2007 la g'à puntad a favorir i scambi e i conoscenze fra i organizzazion dei "quater motor" con l'Ungheria, la Romania e i republighe de la ex-Jugoslavia al fín de far promozion a projets de grup e vegner a contat coi finanziaments de la UE.
A la Conferenza Social i aderess come member asociads el Galles (Regn Unid), i Fiandre (Belj) e el Voivodat de la Piçina Polonia (Polonia).

## Le rejon

## Note

## Legam ind la red
* Spazi uficial
* Storia brev 
* Diàlog social 
* Inconter de Stoccarda 2007
Goti

I **Goti** (en latì *Gothones*) i éra 'na federasiù  de tribù germaniche orientài che g'ha 'nvadìt l'Europa centro-meridiunala endel öltem perìot de l'Imper Romano de Ucidènt, che, a stà a le sò stèse tradisiù, i éra uriginàrie de l'ìzola de Gotland e de la regiù del Götaland en Svesia. En divèrse ondàde i è sbarcàcc sö le còste del Mar Baltich e de ché le s'è müìde envers sud e le g'ha sotamitìt töte le popolasiù che le s'è troàde denacc. 
Dò tribù emparentàde strète, i *Gutar* e i *Götar*, che i è restàcc en Scandinavia, i è ach lüminàde 'ntra chèle che fàa part dei Goti coi nòm de Gotlandi e Geati.

'Na ólta riàcc a contàt col mónt romàno romà endèla zòna endóche el Danubio el se sböta en del Mar Négher e del Regn del Bosfor Cimerio entùren al 230, i éra cunsideràcc dei storiògrafi de chèl tép là come piö arènt ai Sciti che nó ai Germani, e i è stacc en divèrse ocaziù nemìci dei divèrsi emperadùr e sèrte ótre ólte aleàcc cutra dele ótre popolasiù bàrbare endel córs de töt el sècol III e IV. Se sà che la prìma südiviziù interna de chèsta federasiù de tribù, l'è stàda 'ntra le dò tribù piö grànde (se pènsa che 'n töt le födès mìa de meno de dùdes): chèla dei Tervingi a ucidènt e chèla dei Grutungi a oriènt.

La diviziù e la denominasaiù piö tàrda de Visigoti (ram ucidentàl; del todèsch *Westgoten*) e Ostrogoti (ram orientàl; del tedèsch *Ostgoten*) la risal apéna envers la fì del IV sècol, aisebé che 'l sàpe deentàt de üzo normàl mèter en relasiù i prim ai Tervingi e i segóncc ai Grutungi. Endel sècol IV e V i è stacc spuciacc envèrs ucidènt de l'avansàda dei Uni e, dòpo la fì de l'Imper Romà de Ucident (476), i g'ha fondàt i regn romano-barbarich dei visigoti, presapóch entra la Francia e la Spagna del dé d'encö, e 'l Regn Ostrogoto, che 'l tülìa dét l'Italia e la Penìzola balcànica norducidentàla.

## Riferimèncc
Mar Negher

El **mar Negher** (en rüss: *Чёрное море* [*Tsernoje More*]; en türch: *Karadeniz*; en grech *Μαύρη Θάλασσα*; en latì e grech antìch l'ìa ciamàt apò: *Pontus Euxinus* e * Πόντος Εὔξεινος*) l'è 'n mar intèrno che fà de cunfì 'ntra l'Europa orientala e l'Asia ucidentàla, delimitàt a sudèst de l'Europa, el Càucazo e la penìzola de Anatolia (Türchìa). 

El fà part, en öltema istànsa del sistéma del Océano Atlàntich al qual l'è colegàt per mès de divèrsi strècc che i la coléga al Mar Mediteràneo e al Mar Egèo: el stèt del Bòsforo el la coléga col Mar de Màrmara e 'l strèt dei Dardanèi al mar Egeo (part del Mar Mediteràneo); en piö, en óter strèt, chèl de Kerch, el la önés al Mar de Azov.
 
El Mar Negher el g'ha 'na superfìce de 436.350 km² e 'na profondità màsima de 2.214 m conden vülüm de 547.000 km³. 

El fiöm piö 'mportànt che porta àiva dólsa endel Mar Négher l'è el Danubio che g'ha 'na portàda de 200 km³/an.

I paés bagnàcc del Mar Négher i è: Türchia, Bulgaria, Romania, Ucraina, Rüsia e Georgia. Le cità piö 'mportànte sö le sò spónde i è (de sudest en sènso oràre): Istambul, Burgas, Varna, Mangalia, Constansa, Odesa, Sebastopoli, Yalta, Kerch, Berdyansk, Mariupol, Taganrog, Azov, Novorossiysk, Sochi, Sujumi, Poti, Batumi, Trebizonda, Samsun, Sinope e Zonguldak. 

## Riferimèncc
Schlumbergera truncata

***Schlumbergera truncata*** l'è 'na spéce de piànte carnùze che fà part de la famìa botànica de le Cactaceae, L'è endemica del Brazìle che però la s'è difundìda en töt el mónt come piànta ornamentàla cunusìda col nòm popolàr de **natalina**.

L'è 'na piànta perène, carnùza co le fòie piàte e fiùr de culùr biànch, ròza, rós o pórpora.

## Sinònim
* *Epiphyllum truncatum* Haw.
* *Cactus truncatus* Link
* *Cereus truncatus* Sweet
* *Zygocactus truncatus* K.Schum.
* *Epiphyllum altensteinii* Pfeiff.
* *Zygocactus altensteinii* (Pfeiff.) K.Schum.
* *Epiphyllum ruckeri* Paxton
* *Epiphyllum bridgesii* Lem.
* *Epiphyllum delicatum* N.E.Br.
* *Zygocactus delicatum* 

## Colegamèncc estèrni

* ''Schlumbergera truncata'' en Cactiguide

## Riferimèncc
Dévoluy

**Dévoluy** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del del circondàre (*arrondissement*) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. 
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 950 méter a 'na altèsa màsima de 2652 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Uni

I **Uni** i éra 'n pòpol nòmade de l'antichità, uriginàre de l'Asia centrala, cumparìcc sö la scéna europèa a cumincià del sècol IV dòpo del Signùr.

I g'ha ìt 'na part emportànta endei scunvulgimèncc ligàcc a le grande migrasiù che g'ha portàt a la fì del Impér Romà d'Ucidènt e col sò sovrà piö 'mportànt. Atila, i è stacc bù de mèter en pé 'n impér che nàa de l'Azia centràla enfìna a l'Euròpa centro-orientàla. Töt chèsto impér isé grant el scamparà mìa tat dòpèo la mórt de Atila e i sò disendèncc e söcesùr i ocüparà divèrse zòne de l'Euròpa orientàla e de l'Azia centràla 'ntra el sècol IV e 'l sècol VI.

La sò fórsa militàr l'ìa bazàda sura de töt sö la braüra dei sò arcér a caàl.

A stà a chèl che g'ha lasàt scriìt el stòrich Jordanes, I Uni i g'harès pasàt el Volga e doca i sarès riàcc en Euròpa endèl 374 , e a minài l'ìa en càpo ciamàt Balamir. I g'harès sotamitìt i Alani, en pòpol che abitàa el nòrt del Càucazo, e piö tàrde i Ostrogoti. L'entràda dei Uni la g'ha proocàt töta 'na filéna de migrasiù de pòpoi e de conseguènsa de invaziù de teretóre de part de pòpoi che se spostàa per mìa éser sotamitìcc. I Visigoti i envadarà el teretóre del Imper Romàno endel 376 e póch piö tàrde i Alani i farà estès.

Entùren a l'an 400, i Uni i éra padrù de 'n teretóre che nàa dei Carpàsi ai Ùrali. A chèl tép là i éra dividìcc en tré órde goernàde de tré fredèi: Ruga, Moundzouk e Oktar. Du fiöi de Moundzouk, Bleda e Atila, i ciaparà el pòst del pàder, ma el segónt el fenesarà per eliminà 'l prim e 'l deentarà el sovrà ünich dei Uni. El se stabelesarà en Panònia e de lé 'l vambiarà le sò cunquiste endèl 441. El se spuciarà enfìna en Galia ma dòpo la scunfìta endela Batàia dei Camp Catalàunich del zögn del 451 el dozarà ritiràs. El metarà a fèr e föch el teretóre de l'Italia setentriunàla l'an dòpo ma pò a de lé el se ritirarà dòpo ìga encuntràt el papa. Dòpo la mórt de Atila endel 453, l'impér dei Uni el se desfànta en póch tép. El sò prim fiöl, Ellac, l'è stat copàt dei Ostrogoti e dei Gepidi endel 454. I Uni alùra i g'ha ripiegàt envers le pianüre de la Rüsia. Dengizich, 'n óter fiöl de Atila, el g'ha atacàt l'Impér Romà d'Oriènt ma l'è stat copàt pò a lü endel 468. Piö tàrde i Uni i se spartarà en dò fasiù rivài, i Kutrigur e i Uturgur.
The Prodigy

I **Prodigy** a hinn un grüp de ingles de müsega eletroniga che'l s'è furmaa a Braintree, Essex in del 1990. El sò stil l'hann definii cume rave, techno hardcore, industrial, oldschool jungle e breakbeat in dij prim '90 agn o big beat e rock eletroniga cunt anca inflüenz punk. 
## Member del grüp
* Keith Flint, vus, dànsa 
* Maxim Reality, vus, rap
* Liam Howlett, taster, sintetisadur, bateria, campiunadur
### Vecc member
* Leeroy Thornhill, dànsa, taster
* Sharky, dànsa
## Discugrafia
### Album
* *[[The Prodigy Experience]]* (1992)
* *[[Music for the Jilted Generation]]* (1994)
* *[[The Fat of the Land]]* (1997)
* *[[Always Outnumbered, Never Outgunned]]* (2004)
* *[[Invaders Must Die]]* (2009)
* *[[The Day Is My Enemy]]* (2015)
**[[No Tourists]]* (2018)
### EP
* *What Evil Lurks* (1991)
* *Voodoo People* (1995)
* *Baby's Got A Temper* (2002)
* *Lost Beats* (2009)
### Live
* *[[World's On Fire]]* (2011)
### Compilation
* *[[The Dirtchamber Sessions Volume One]]* (1999)
* *[[Their Law: The Singles 1990-2005]]* (2005)
### Singuj
* *Charly* (1991)
* *Everybody In The Place* (1991)
* *Fire/Jericho* (1992)
* *Out of Space* (1992)
* *Wind It Up (Rewound)* (1993)
* *One Love* (1993)
* *No Good (Start The Dance)* (1994)
* *Voodoo People* (1994)
* *Poison* (1995)
* *Firestarter* (1996)
* *Breathe* (1996)
* *Smack My Bitch Up* (1997)
* *Baby's Got A Temper* (2002)
* *Girls/Memphis Bells* (2004)
* *Girls* (2004)
* *Hotride* (2004)
* *Spitfire* (2005)
* *Voodoo People (Pendulum Remix)/Out Of Space (Audio Bullys Remix)* (2005)
* *Omen* (2009)
* *Warrior's Dance* (2009)
* *Take Me To The Hospital* (2009)
* *Invaders Must Die EP* (2009)
* *Nasty* (2015)
## Ligam de föra
*sit ufizial
*Myspace
Battaja del fiüm Nedao

La **batàia del fiöm Nedao** l'è stàda combatìda en Panonia endel 454. Dòpo che l'Atila l'è mórt, endel 453,  s'è ambiàt fò dei cunflìcc per la söcesiù 'ntra el sò prim fiö, l'Elac e i sò fredèi. 'Na bùna part dei pòpoi germànich che i éra stacc asogetàcc dei Uni i g'ha ciapàt l'ocaziù per riultàs e turnà a éser endependèncc. El sit de la batàia l'è mai stat acertàt con sigürèsa, el stòrich gotich Iordanes (secol VI) el dis che 'l se troàa endela part meridiunàla del Impér Unich, ma 'l dà nesöna ótra indicasiù. Le ipotezi che se fà le la identìfica col Danubio, col Tibisco, co la Sava o conden sò aflüènt. 

## I facc
Ardarico, el rè dei Gèpidi, che l'ìa stat giü dei generài piö fedéi de l'Atila el s'è mitìt al có de la ribeliù  a la qual s'è zontàt apò i Ostrogoti col sò rè Teodomiro. A stà a chèl che 'l g'ha scriìt el Iordanes, de la coalisiù anti-Uni fàa part apò a i Eruli e divèrsi óter pòpoi germànich.

L'ezèrcit dei Uni l'è stat batìt e 'ndel córs de la batàia o póch dòpo Elac l'è mórt. Isé i pòpoi germànich che minàa la ribeliù i è riàcc a otègner l'endependèsa che i gh'ìa pirdìt divèrsi agn prìma e l'impér dei Uni el g'ha cuminciàt a dizintegràs, proceès che 'n póch agn el s'è completàt co la scompàrsa quàze totàl dei Uni del senàre europèo.
Sottamission

**Sottamission** (in lengua original *Soumission*) l'è on romanz del scrittor frances Michel Houellebecq, publegaa in Europa in dal genar dal 2015, in Italia l'è publegaa da Bompiani. El parla de 'na Franza del futur governada da on Partii islamegh arent ai Fradej musulmann.
Sava (fiüm)

La **Sava** l'è 'n fiöm che nas en Slovenia e 'l streèrsa pò a la Croàsia, la Bosnia e Erzegovina (la sègna el sò cunfì setentriunal) e la Serbia. L'è giü dei piö gròs aflüèncc del Danubio endel quàl la se sböta a Belgrado. El pont de partènsa de la Sava l'è cunsideràt per tradisiù la conflüènsa 'ntra la Sava Dolinka e la Sava Bohinjka, de le bànde de la citadìna de Radovljica. De lé 'nfìna a 'l pónt endoche la se sböta endel Danubio l'è lónga 945 km ma semai che se cunsìdera apò el piö lónch dei dù fiöm conflüèncc, la Sava Dolinka, la longhèsa totàl l'è de 990 km. I sò aflüèncc (i piö gròs i è: Drina, Bosna, Kupa, Una, Vrbas, Lonja, Kolubara, Bosut e Krka) i drena le àive de 'n area granda 95.719 km² che la töl dét 'na bùna part de le Alpi Dinariche.  Le cità piö 'mportànte che la streèrsa i è: Kranj, Lubiana, Zagabria, Sisak, Slavonski Brod, Brčko, Sremska Mitrovica, Šabac, Obrenovac e Belgrado.
Drina

La **Drina** l'è 'n fiöm de la penìzola balcànica, lónch 346 km.

La nas de la conflüènsa dei fiöm Tara e Piva che i se fùrma endel Montenegro e la và a finì de sbötàs endèla Sava de la quàla l'è 'n aflüènt de dèstra e doca la fà part del sistéma idrològich del Danubio/Mar Negher.

La sègna el cunfì 'ntra la Bosnia e Erzegovina e la Serbia, e 'ndèla antichità tarda la g'ha segnàt el cunfì 'ntra l'Imper Romà de Oriènt e l'Imper Romà de Ucidènt.
Ben Stein

El **Benjamin Jeremy** "**Ben**" **Stein** (Washington DC, 25 de november del 1944) l'è on attor comegh american.
San Gaudenzi

El **Gaudenzi** (latin: *Gaudentius*; Ivrea, 327 - Novara, 22 de genar del 418) l'è staa on vescov roman.
Primm vescov de Novara, l'è veneraa 'me sant de la Gesa Catolega e l'è 'l patron de la città e de la diocesi de Novara.

## La vita
Nassuu pagan, l'è staa convertii al cristianesim de Sant Usebi de Vercei.
L'è devegnuu amis del Sant Ambroeus, e l'ha menaa el messagg cristian in de la Bassa novaresa. L'è staa consacraa vescov de Novara del San Simplician, el sucessor de l'Ambroeus, in del 398. In 'sta manera el Novares l'è staa destaccaa del territori diocesan milanes.
## El culto
L'è regordaa el 22 de genar, che l'è 'l dì che l'è mort.
Oltr'a vess patron de Novara e de la soa diocesi, l'è patron anca de alter sit, tucc in de la zona lombarda e piemontesa oriental:
*Bacen
*Boca
*Cavallin
*Crosnall (frazzion de Omegna)
*Erbareti (frazzion de Sabbia)
*Fagnan
*Scugnaj
*Varall
*Rovegher (frazzion de Santin)
Sava

* **[[Sava (TA)|Sava]]**, comun de la provincia de Taranto;
* **[[Sava (fiüm)|Sava]]**, fium che bàgna Lubiana, Zagabria e Belgrad.
* **[[Sava de Serbia]]**, vescov e sant serb
Santa Agnesa

La **Agnesa** o **Nesa** (Roma, 290/293 - Roma, 21 de genar del 305) l'è stada ona tosa romana (de la *[[gens Clodia]]*), martira cristiana a l'età de dodes agn, ai temp di persecuzzion del Dioclezzian.
L'è onorada 'me santa de la Gesa Catolega.

## Agiografia
I notizzi in su la soa vita e 'l sò martiri hinn tant e despess anca descompagn vuna de l'altra. Per on quaivun el fioeu del prefett de Roma el s'era inamoraa de l'Agnesa senza vess ricambiaa, perchè la tosanetta l'aveva faa vod de castità al Signor. Dopo el refud de la tosa, el prefett l'ha menada a fà la vita de clausura in di Vestai. Ma l'Agnesa l'ha refudaa anca de fà quell lavorà chì, e alora el prefett l'ha fada sarà su in d'on bordell. Ma nissun l'ha voruu toccàlla, foeura che on omm che (segond la tradizzion) l'è staa inorbii de on angel, anca se poeu (per intercession de l'Agnesa), l'è tornaa a vedè. A 'sto pont, segond la tradizzion, l'è stada fada brusà in su 'na pira, ma i fiamm l'hann minga toccada, e i sò cavei hinn cressuu inscì tant de vess bon de quattàlla giò tutta.
Despoeu de 'sto miracol, l'Agnesa l'è stada sgavezzada cont on colp de spada. Dopo la soa mort el sò corp l'è staa soteraa in de la catacomba che incoeu l'è cognossuda cont el sò nomm.

## In de la tradzzion popolar
El dì dedicaa a la santa l'è 'l 21 de genar. In di proverbi de l'area lombarda se dis che in quei dì chì i giornad tacchen a vess on poo pussee cald, e donca se scomincia a vedè i lusert a vegnì foeura del letargh.

Inoltra i dì se slonghen:
Tirabuscion

El **tirabuscion** o **cavabuscion** l'è on arnes doperaa per tirà foeura del coll di botegli (in gener de vin) on buscion, de legnazz o de plastega, per dervì el contegnidor.
De solet a l'è faa de azzal, opura de loton, e quai voeulta el gh'ha di part in legn (tant 'me el manegh).
## El nomm
El termen *tirabuscion* l'è on francesism, derivaa de l'espression *tire bouchon*. L'è doperaa anca in alter lenguagg neolatin, tant 'me el sicilian (*tirabusciò*), el catalan (*tirabuixó*) e 'l piemontes (*tirabosson*).
Francesco Magni

El **Francesco Magni** (22 de giugn del 1949 - Briosch, 12 de sginee 2021) l'è staa on cantantautor lombard.
Cognossuu soratutt per la soa partecipazzion a Sanremm in del 1980 con la canzon *Voglio l'erba voglio*, l'è on autor de canzon in lengua lombarda.

## Discografia
*Il paese dei bugiardi (1978)
*Cocò (1980)
*Magnetico Tic (1983)
*Amami di meno, amati di più (1995)
*Sai mama (1996)
*Sai mother (1999)
*Scigula (2004)
*Balada del balabiott (2008)
*Renzo e Luzia (2012)
## Ligamm de foeura
*Sit ofizial
Giovann Batista Moron

El **Giovann Batista Moron** (italian: *Giovan Battista Moroni*; Albin, 1522 - cinch de febrar 1578/1579) l'è staa on pitor lombard.
Aliev del Morett, l'è staa on gran pitor de litratt. L'ha lavoraa soratutt in Lombardia, in de la Bergamasca e in del Bressan.
Scarpa

La **scarpa** l'è ona calzadura, cioè on ogett de mett in sui pee, di quai la ciappa la forma. La se descompagna del scarpon e del stival perchè la quatta nò la caviggia.
La serviss per protegg el pè del terren, ma anca per permett de caminà mej.
A l'è on ogett bell antigh, e i primm testimonianz je troeuvom in del 9000 p.d.C. A bon cunt, el sò usagg el s'è spantegaa de bon domà in de l'età moderna: in del Medioev, per esempi, la pupart de la pora gent la doperava i zoccor (scarp faa de legn).
La scarpa a l'è anca on ogett de moda (in manera particolar feminil) bell important. L'omm che 'l repara i scarp el se ciama *[[bagatt]]* o *[[scarpolin]]*.

I *scarp de tennis*, intenduu 'me scarp di pover, hann ispiraa vuna di canzon pussee famos de l'Enzo Jannacci, cioè "El portava i scarp de tennis", che la gh'ha 'me protagonista on barbon de Milan.
## El nomm
La parolla *scarpa* el riva del germanegh *skarpa*, cioè "sacoccia de pell". L'è spantegaa in tutt i lengov d'Italia.

## Varda anca
* Scarpon
* Zoccor
* Stival
* Tacch
* Bagatt
* Calzetta
* Pè
*Sciavatta
Vitoria del Regn Unii

La **Vitoria de Hannover** (ingles: *Alexandrina Victoria*; Londra, 24 de magg del 1819 - Isola de Wight, 22 de genar del 1901) l'è stada regina del Regn Unii del 1837 fina a la soa mort.
Oltr'a vess stada regina de Inghilterra, Scozzia e Irlanda, a partì del 1875 l'è stada incoronada Imperadora de l'India. El sò regn, duraa 63 agn, l'è staa el pussee longh de tutta la storia inglesa e l'ha vist a cambià ben profondament la società: on period de granda espansion colonial, economega, industrial, social, tecnologegh e anca coltural. Per quest a l'è ciamaa "età vitoriana".
A l'è stada anca l'ultema regina inglesa de la Cà de Hannover, perchè i sò fioeu hann ciappaa el cognomm del marì, cioè Sassonia-Coburgh-Gotha.
In de la soa discendenza a gh'è on gran numer de re e reginn de paes europee, anca al dì d'incoeu.
Mantegascia

**Mantegascia** (in del dialett local: [manti'gaʃa]; italian: *Mantegazza*) l'è ona frazzion del comun milanes de Vanzagh.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, al confin cont Arlun.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1841. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Nervian.
Isar

L**'Isar** l'è 'n fiöm che 'l scór endèl Tiröl, Austria e 'n Baviera, Germania. La surtìa la se tróa söi mucc de Karwendel, endèl Tiröl, de le bànde de Scharnitz; el và dét en Germania de le bànde de Mittenwald, e de lé el streèrsa la pianüra bavaréza endóche 'l tóca Lenggries, Bad Tölz, Geretsried, Wolfratshausen, Mònaco, Freising e Landshut prima prìma de sbötàs dét endèl Danubio de le bànde de Deggendorf dopo ìga percurìt 295 km.
L'è 'l quàrt fiöm de la Baviera dopo 'l Danubio, l'Inn, e 'l Meno.
Stendhal

**Marie-Henri Beyle**, mej cognossuu cont el nomm de **Stendhal** (Grenoble, 23 de genar del 1783 - Paris, 23 de marz del 1842) l'è staa on scrittor frances.

A l'è staa vun di pussee important autor de romanz de la letteradura francesa. I sò romanz 'me *[[La Certosa de Parma]]* e *[[El Ross e 'l Negher]]* hinn tra i pussee famos de la letteradura francesa del Vottcent, lengiuu e cognossuu anca al dì d'incoeu.

El Stendhal a l'era anca on apassionaa de l'art, e on gran stimador de l'Italia, indè che l'ha vivuu per tanti agn, prima 'me viaggiador (e compagnador del Napoleon), poeu anca 'me consol del Regn de Francia.

El gh'ha voruu inscì tant ben a Milan che in su la soa tomba l'ha faa scriv *Arrigo Beyle - milanese*.

## Riferiment
* Treccani
Bolzon (arnes)

El **bolzon** l'è on arnes doperaa di magnan.
A l'è faa de ferr e 'l gh'ha pu o manch la forma d'on fongg, con scià la part de sora semisferega e la bas poggiada in su 'n perno. El perno el pò vess infilaa anca in del bus de l'incuden, per consentì on lavoreri pussee incisiv.
L'era doperaa di magnan per levigà e solià i maccadur di recipient cont el fàggh pression del de dent intant che se deven di colp de martell al de foeura.
## Bibliografia
*Mario Salvadeo, Simon Pietro Pìcceni, *Parlaa calmun. Storia e gergo dei magnani di Lanzada*, Lanzada, Cooperativa Agricola di Consumo, 1998.
## Vos corelaa
*Magnan
*Bolzott
*Bolzon (ciod)
Ciodera

Ona **ciodera** l'è on arnes doperaa di magnan in del sò mestee.
A l'è ona pala de ferr olta 15 cm e larga 7-8 cm, e cont on spessor che 'l pò varià.
La serviva per fà su i ciod (ciamaa anca *[[rebattin]]*) de doperà per riparà i giontur d'on recipient o per mett su i sostegn del manegh de ferr di pairoeu.
## El nomm
El termen el riva del latin **clotaria*. L'è doperaa anca in italian (*chiodaia*) con pu o manch i istess significaa.
## Bibliografia
*Mario Salvadeo, Simon Pietro Pìcceni, *Parlaa calmun. Storia e gergo dei magnani di Lanzada*, Lanzada, Cooperativa Agricola di Consumo, 1998.
## Varda anca
*Rebattin
*Magnan
## Referiment
Mosella

La **Mozela** (fransés *Moselle*, todèsch *Mosel*, Lüsembürghés *Musel*) l'è 'n fiöm che 'l streèrsa Francia, Lusemburgo e Germania, per 'na longhèsa en töt de 545 km.

La mozèla la nas endèl masìcio dei Vosgi e la se svelöpa endel teretóre de la Frància francese nordorientàla. La pàsa de Épinal, Charmes, Nancy, Metz, Guénange e Thionville e dòpo la sègna per en bèl tòch el cunfì 'ntra la Germania e 'l Lüsemburgo, e pò 'ndel öltem tòch, a pàrter de la cità de Treviri la deènta en fiöm apéna todèsch. La fenés per sbötàs endel Réno, de le bànde de Coblènsa.

## Affluenti
I aflüèncc piö 'mportàncc i è:
* Meurthe
* Orne
* Sauer
* Saar
* Moselèta 
* Ruwer
Larry the Cable Guy

El **Daniel Lawrence** "**Larry**" **Whitney** (Pawnee City, 17 de febrar del 1963) l'è on attor comegh american. I sò disch di monologhi han ricevuu trii disch d'or.
Rongiana

**Rongiana** (italian: *Roggiana*) l'è ona frazzion del comun tesines de Vacall, in del bass Mendrisiott.
El paes el se troeuva a nord-est del center comunal, proppi al confin con la Lombardia (comun de Maslianegh).
Giö (pianeta)

**Giö**  l'è 'l quìnt pianéta del Sistema Solar. El fà part de chèi ciamàcc pianéta estèren o gasùs. El ciàpa el sò nòm del dia romàn omònim (Zeus endela mitulugìa gréca).

L'è 'l pianéta che g'ha la màsa piö grànda de töt el Sistéma Solàr e de sùl el fà dò ólte e mèza la màsa de töcc i óter mitìcc ensèma, 318 vólte chèla de la Tèra e tré ólte chèla de Satùren che l'è el segónt piö grànt dòpo de lü.

La distànsa média 'ntra Giö e 'l Sul l'è de 778 miliù de chilòmeter (presapóch 5,2 ólte la ditànsa média 'ntra la Tèra e 'l Sul) e 'l percór en òrbita 'ntréga ògna 11,86 agn.

L'è de cunsistènsa gasùza, furmàt per lo piö de idrògen e éle, sènsa 'na superfìce intèrna definìda. 'Ntra le caraterìstiche particolàr de la sò atmosféra la piö vistùza l'è la gran maciùna rósa, 'n anticiclù enòrme sitüàt a latitüden trupicàla del emisfér sud. co la strütüra dei nìgoi a bànde scüre e zòne löstre e la dinàmica de l'atmosféra globàla determinada dei vèncc fòrcc zonài a latitüdegn alternàde e velocità che rìa a 140 méter al segónt (504 km/h).

## Strütura interna

Dedét endel pianeta, l'idrògen, l'éle e l'argon, i se cumprìm de menemà. L'idrògen molecolàr el se comprìm 'nfìna a trasfurmàs enden lìquit de caràter metàlich a la profondità de presapóch 15.000 km de la superfìce. Piö sóta se pènsa che ghe sàpe 'na armèla ruciùza furmàda perlopiö de materiài zelàcc e piö spès che g'harès 'na màsa de sèt vólte piö grànda de chèla de la Tèra (aisebé che 'n modèl piö recènt el g'ha calculàt che la podarès rià a 14 o 18 vólte la màsa de la Tèra, ma ghe apò a sèrte stüdiùs che i pènsa che ghe sàpe pròpe nisü nùcle intèren, L'ezistènsa de divèrs leèi de materiài l'è determinàda del stüde del potensial gravitasiunàl del pianéta mizüràt de le sónde spasiài che gh'è stat mandàt a 'ndagà 'l pianéta. Semài che 'n nùcle intèren el g'hès de ésega adilbù, la sarès 'na pröa a favùr de la teurìa segónt la quàla el sistéma solàr el se sarès furmàt de 'n disch pianetézem (còrp rucùs primordiài). Giö el g'ha 'na màsa isé grànda che 'l g'ha gnemò liberàt el calùr cumulàt ai tép de la sò furmasiù e 'l g'ha doca 'na fónt intèrna de energìa calòrica che l'è stàda mizüràda con preciziù e la equival a 5'4 W/m².

## Satèlecc e anèi
Giö el g'ha 'n sam de satèlecc che ghe gìra 'ntùren (67 scuprìcc 'nfìna a al 2012) e 'n sistéma de anèi compagn de chèl de Satùren ma en bèl pó piö déboi e furmàcc perlopiö de pólver, isé déboi tat che i è stacc scuprìcc apéna endei agn '90 del sècol XX, per mès de la sónda Voyager.
Quàter dei sò satèlecc, Ganimede, Io, Calisto e Europa el i éra scuprìcc amò Galileo Galilei endel 1610. 

## Riferimèncc
Zelda Williams

La **Zelda Rae Williams** (Chicago, 31 de luj del 1989) l'è ona atris americana, fioela d'art de l'attor Robin Williams.
Marte (pianeta)

**Marte** l'è 'l quart pianeta del sistema solar en ùrden de distànsa del Sul e l'öltem dei pianeti de tipo terestre dòpo de Mercurio, Vènere e la Tèra. L'è ale ólte ciamàt el Pianeta Rós per vìa del sò culùr tìpich che l'è cauzàt de la gran quantità de òsido de fèr (rözen) che gh'è sö la sò superfìce.

El g'ha 'na atmosféra ràra fés e temperadüre médie al leèl del söl piötòst bàse ('ntra i −140 °C e i 20 °C), ma l'è 'ntra töcc chèi del Sistéma Solàr el pianéta che se 'nsomèa de piö a la Tèra. 

El ràgio a l'equatùr de Marte l'è de 3397 km, presapóch la metà de chèl de la Tèra e la màsa l'è dés vólte de méno. El prezènta 'n inclinasiù de l'as de rotasiù e 'na longhèsa del dé paragunàbii a chèle de la Tèra. La superfìce la móstra formasiù vulcàniche, vài, calòte polàre e dezèrcc de sàbia, ma apò sèrte formasiù geològiche che le làsa pensà che 'ndèn época pasàda ghe püdìes véser stat pò a l'àiva al stat de lìquit.

Entra le formasiù piö enteresànte sènsa döbe gh'è el Mut Olimpo, el vülcà piö grant che se conós de töt el sistéma solàr, che 'l rìa a 27 km de altèsa söl leèl médio del pianéta, e le Vài Marineris, 'na sórt de canyon piö grant de chèi che se conós sö la Tèra.

A l'oservasiù, Marte el prezènta dei cambiamèncc de culùr, che 'na ólta se pensàa duzìde a la prezènsa de vegetasiù stagiunàla, perchè ligàde ai perìodi de l'an marsià. Chèste ipòtezi i è stàde scontradìde endel córs de le divèrse misiù spasiài de oservasiù, fàde co le sonde e coi satèliti artificiài che gh'è stat mandàt de l'òm a stüdià Marte.

Entùren a Marte gìra du satèliti natürài, Fobos e Deimos, de dimensiù picinìne e co la fùrma iregolàra tat che se pènsa che i pöde véser du asteròidi catüràcc del camp gravitasiunàl del pianéta.

## Riferimèncc
Vener (pianeta)

**Véner** l'è 'l segónt pianéta del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul, conden orbita quàze rotónda sö la quàla el fà 'n gir entréch entùren al Sul en 224,7 dé terèstri. El ciàpa el sò nòm de la Dea de la mitulugìa romàna de l'amùr e de la belèsa.

L'è l'ogèt natüràl piö lüminùs endel ciél de nòt, dopo de la Lüna, condena magnitüden aparènta de -4,6, e per chèsta rizù l'è cunusìt amò de l'antichità. Véner el rìa a la sò lüminusità piö fòrta póch prìma che 'l fàghe dé o póch dòpo che 'l nàghe zó 'l Sul e l'è per chèsto che de spès l'è stat ciamàt dei pòpoi antìch "Stèla de la Dé" o "Stèla de la Séra".

L'è clasificàt come 'n pianeta terèstre e 'l vé definìt come 'l pianéta zemèl de la Tèra perchè 'l g'ha 'na dimensiù e 'na màsa mìa tat diferènta. 
La sò atmosféra l'è furmàda perlopiö de anidride carbonica e l'è 'n bel pó piö spèsa de chèla terèstre, tat che la presiù al söl l'è 92 ólte piö àlta de chèla de la Tèra. La densità e la cumpuzisiù de l'atmosféra le créa 'n efèt sèra isé grant che i la pórta a éser el pianéta piö calt del sistema solar.

Véner l'è cuarciàt zó de 'n strat de nìgoi spès spès e che riflèt fés la lùce del Sul. I nìgoi i è furmàcc perlopiö de àcit solfòrich che l'empedés de éder diretamènte la süperfìce del de fò.

El g'ha nisü satèlite natüràl che ghe gìra entùren e gnanche 'l g'ha anèi. El camp magnétich l'è 'n bel tòch piö fiàch de chèl de la Tèra. 

## Paràmeter urbitài e rotasiù

L'orbita de Véner l'è quàze rotónda, la g'ha 'n ecentricità urbitàla de mé del 1% e 'na distànsa média del Sul de 108 miliù de chilòmeter. Véner l'è 'l pianéta che rìa piö derènt a la Tèra e 'n ocaziù de le cungiunsiù inferiùre, la distànsa média 'ntra Véner e la Tera l'è de presapóch 41 miliù de chilòmetri.
El g'ha 'na velocità orbitàla de 35 km/s, e 'l ghe mèt 224,7 dé a fà 'n gir entréch entùren al Sul. 
La rotasiù de Véner entùren al sò as, che l'è mai stàda cunusìda 'nfìna a la segonda metà del sècol XX, l'è 'n diresiù contrària a chèla de quàze töcc i óter pianéta del nòst sistéma solàr (moimènt retrògret cioè 'n sèns oràre). La rotasiù l'è lènta fés, difàt en dé de Véner el düra piö o méno 243 dé terèster e l'è piö lónga del perìot de revulusiù entùren al Sul, condena velocità a l'equatùr de apéna 6,5 km/h, e chèsto völ dì che sö Véner el dé el düra de piö de l'an. Però per 'n oservadùr sö la superfìcia de Véner 'ntra n'alba e l'ótra pasarès apéna 117 dé terèster perchè entàt che 'l pianéta el gìra entùren a sè stès en sèns retrògret, el se spòsta apò a dré a l'òrbita, conden moimènt de revulusiù che và 'n sènso contràre a chèl de rotasiù. Isé el stès pónt sö la superfìcia el se vé a troà endèla stèsa puzisiù en rapórt al Sul ogna 117 dé terèster.

## Riferimèncc
Dì de la Merla

Con l'espression "**dì de la Merla**" vegnen ciamaa i dì 29, 30 e 31 de genar, opura i ultem duu de genar e el primm de febrar. Segond i tradizion popolar spantegaa in tutta l'Italia i sarissen i trii dì pussee fregg de l'ann.

## La storia
In quasi tutta la Pianura Padanna se cunta sù de secoj (en parla anca el Dante in del sò *[[Purgatori|Purgatori]]*) la storia di dì de la Merla. I modifegh a 'sta storia inn tanti e ogni paes en cunta vunna diversa. La pussee cognossuda l'è quella che la cunta che el nomm de quej dì lì el vegnariss de ona storia che la dis che per difêndes del grand fregg, ona merla e i sœu poresitt — che al temp i gh'even i piumm bianch — a s'hinn sconduu e logaa dent on camin, de dove hinn tornaa fœura el primm de febrar, tucc negher a causa de la carisna. De quell dì i merli hinn tucc negher.

Segond ona spiegazion pussee lavorada de la storia, ona merla, con di piumm bianch meravejos, la tribulava semper a genar, on mes fregg e ombrios che el se divertiva a spettà che la merla la vegniss fœura del nin in cerca de mangià, per portà in sù la Terra el fregg e el gel. Stufida di prepotenz continov, la merla on ann l'ha decis de fà scorta de magnà assee per on mes dopp, e la s'è sarada in de la sò tana, a tecc, per tutt el mes de genar; quell lì alora, al temp, el gh'eva domà 28 dì. L'ultem dì del mes la merla, che l'eva pensaa de avè inganaa el cativ genar, l'è vegnuda fœura de la tanna e la s'è missa a cantà per toeùll in gir. Genar se l'è ciappada inscì tant che l'ha domandaa trii dì imprest a febrar; avuu i dì, el s'è scadenaa con boffer de nev, gel e piœuva. La merla la s'è sconduda a la svelta in d'on camin e lilinscì l'è restada a tecc per trii dì. Quand la merla l'è 'gnuda fœura, l'era salva, ma i sò bej piumm eren deventaa tutt negher per via del fumm, e inscì l'è restada per semper cont i piumm de 'sto color.

Ona version de questa tradizion l'è stada registrada del Glauco Sanga in on sœu studi sora el dialett de Cigol  publicaa in sù l*Atlante Demologico Lombardo*:

## Tradizion
In tra i provincc de Lod, Cremona, Bressa e Piasenza gh'è di usanz comunn relativ a 'sti trii dì. On rosc de cantor, mas'c e femen, se trœuven a l'averta per cantà di canzon popolar indè che se parla de usej (*[[Bell usellin del bosch]]*, *Quell usellin che canta*, *La colombinna bianca*...) per trè sir de fila. La terza sira el ritt el finiss cont el pizzà on falò — tant 'me che el succed a la Giubiana, de area milanesa. Per el folklorista Carlo Agarotti quej ritt chì sarissen conligaa a di cerimoni per promœùv la fertilitaa de la natura.

## Varda anca
*Stori e tradizion di Dì de la Merla
Sergio Mattarella

El **Sergio Mattarella** (Palermo, 23 de luj del 1941) l'è on politegh italian.

L'è staa deputaa del 1983 al 2008, prima con la Democrazia Cristiana, poeu per el Partii Popolar Italian e infina per la Margherita. Duranta i sò agn in Parlament l'è staa, pussee d'ona voeulta minister e, in del 1998-1999, anca vispresident del Consili in del governo D'Alema I.

In del 2011 l'è staa eleggiuu del Parlament 'me giudes de la Cort Costituzional.

In del genar del 2015 l'è staa candidaa a la presidenza de la Republega Italiana: el 31 de genar, al quart scrutini, l'è staa eleggiuu con 665 vot (pussee di 505 necessari per l'elezzion).

L'ha giuraa fedeltà a la Costituzzion el 3 de febrar, e l'è staa rielegiuu in del 2022 al scrutini quell de vott, l'ha giuraa el midemm 3 de febrar.

## Fotografii

File:Sergio Mattarella Discorso Insediamento.jpg|Sergio Mattarella el dì del giurament


## Ligamm de foeura

*  Sergio Mattarella in OpenPolis
Lèngua d'i sègn hausa

La **lèngua d'i sègn hausa**, u HauSL, (nom natif Hausa Sign Language, Maganar Hannu) l'è 'na lèngua di sègn druada in de la Cumümidaa Surda in di Nigeria. El còdes ISO 693 l'è **hsl**. El sumeja che la sia parlada di 22.000 de gent.

## Referiment
Saturno (pianeta)

**Saturno** l'è 'l sèst dei pianéti del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul e 'l segónt per màsa dòpo 'l pianéta Giove. L'è caraterìstich per el sò sistéma de anèi isé spès e lüminùs che l'è stat oservàt de la tèra amò endel sècol XVII de Galileo Galilei che però, per vìa de le atresadüre òtiche rüdimentàle, el l'ìa töt fò per de le lüne. Ensèma a Giove, Urano e Nettuno, l'è clisificàt come 'n "gigante gasùs". El g'ha 'n ràgio médio 9,5 ólte chèl de la Tèra e 'na masa 95 piö grànda de chèla del nòst mónt.

Saturno l'è  furmàt per el 95% de idrogeno e per el 3% de elio. El giandì centràl l'è furmàt de silicàcc e gias, e l'è cuarciàt zó de 'n mantèl spès de idrògeno metàlich e piö a l'estèrno de idrògeno al stat de gas. 

Se calcùla che la velocità dei vèncc endel'atmosféra de Saturno la pöde rià 'nfìna ai 1800 km/h, en bèl tòch piö fòrti de chèi de Giove, ma 'n bris de méno de chèi de Netuno.

El sistéma de anèi l'è furmàt per lo piö de giàs e pólver de silicacc. Gh'è stat cöntàt enfìna a 'ncö 'na sesantìna de lüne, ma giöna de chèste, Titano, la piö granda, la g'ha particularità ünica de ìga 'na atmosféra de 'na sèrta cunsistènsa.

## Paràmetri orbitài

Saturno el gìra entùren al Sul a 'na distànsa média de 1,427 × 10 9 km, e 'l ghe met 29,458 agn terèstri a fà 'na revulusiù compléta. L'as de rotasiù l'è 'nclinàt de 26,731°, isé che 'l pianéta el g'ha 'n cìclo de stagiù che se 'nsomèa a chèl de la Tèra e de Marte, ma 'n bèl tòch piö lónch. El perìot de rotasiù de Saturno söl sò as el vària a segónt de la quota; i leèi süperiùr, a l'equatùr, i ghe mèt 10,23378 ure per fà 'n gir entréch, envéce el giandì e 'l mantèl i ghe mèt 10,67597 ure.
L'öltema stìma del perìot de rotasiù de Saturno l'è stada fàda endel més de setèmber del 2007 e l'è de 10 ure, 32 minücc e 35 ± 13 segóncc, e l'è bazàda sö 'na média de divèrse mizürasiù fàde de le sónde spasiài Cassini, Voyager e Pioneer

## Riferimèncc
Poscena di donn

La **Poscena di donn** (del latin *post cœnam*) l'era ona festa tradizzional varesotta, che troeuvom, per esempi, a Vares e a Casoraa.
La se inseriva in di vari tradizzion lombard per la fin de genar, e l'era dedicada ai donn. La se festeggiava l'ultem giovedì del mes de genar, tant 'me la *[[Giubiana]]*  o *Gioeubia* (festa a la qual la se colega): in sostanza, i donn se trovaven insemma in de la cusina de vuna de lor per fàss ona festoeula in tra de lor, cont el mangià quaicoss de pussee bon de la solita menestra: per esempi del salamm, o 'n tocch de formagg, cont on bicerin de vin. La poscena la finiva cont on quai scherz e ona cantada.
On temp l'esisteva anca la *poscena di omen*, che, inscambi, la se faseva el terz giovedì de genar. La poscena di omen l'è descomparida ancamò prima de quella di donn.

'Sti inconter invernai in tra i donn eren on quaicoss de ben spantegaa in tutt el territori de coltura lombarda: per esempi in del Canton Tesin i donn se trovava per filà insema in di sirad de inverna, per poeu giugà e cantà insemma.
## Referiment

## Bibliografia
*Natale Gorrini, Clemente Maggiora, *I nost paroll. Parolario bosino*, Vares, Famiglia Bosina, 2003.
## Varda anca
*Cantà sgenee
*Giubiana
*Filera
Porteghett

**Porteghett** (localment: [purta'gɛt]; italian: *Portichetto*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Luisagh, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a nord-est del center comunal, del qual l'è separaa de la ferrovia. L'è ona zona de stabiliment industriai.
Haworthia coarctata

***Haworthia coarctata*** l'è 'na spéce de piànte suculènte che fà part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. L'è uriginària del Sudàfrica.
 
## Descrisiù
L'è 'na piànta che fùrma de le rözète che crès a fùrma de pilastrì che pöl rià 'nfìna a 20 ghèi de altèsa. El culùr de le fòie el càmbia del gris-vért al rós-vért a segónt de come che le vé cultiàde, e ale ólte le prezènta màce biànche. La fùrma dele colònie bastànsa grànde.

## Varietà
	
**[[Haworthia coarctata var. adelaidensis]]* (Poelln.) M.B.Bayer
**[[Haworthia coarctata f. greenii]]* (Baker) M.B.Bayer
**[[Haworthia coarctata var. tenuis]]* (G.G.Sm.) M.B.Bayer

## Sinònim

## Riferimèncc
Haworthia cymbiformis

***Haworthia cymbiformis*** l'è 'na spéce de piànte suculènte che fà part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. L'è endémica del Sudàfrica.
 
## Descrisiù

Le piantìne i è pesène e le fùrma de le rözète de fòie bèle spèse e mustùze, de culùr vért ciar. La part apicàl de le fòie la g'ha la caraterìstica de ìga dele striadure traslüzènte. En natüra la crès mèza sotràda de la sàbia e la gerulìna e ànsa sö apéna chèsta part quàze trasparènta.


## Varietà e cultivar
* *Haworthia cymbiformis var. cymbiformis* 
* *Haworthia cymbiformis var. cymbiformis f. agavoides* 
* *Haworthia cymbiformis var. cymbiformis f. bilineata*
* *Haworthia cymbiformis var. cymbiformis f. planifolia* 
* *Haworthia cymbiformis var. incurvula*
* *Haworthia cymbiformis var. obtusa*
* *Haworthia cymbiformis var. ramosa*
* *Haworthia cymbiformis var. reddii*
* *Haworthia cymbiformis var. setulifera*

## Sinònim
* *Aloe cymbiformis* Haw. 
* *Catevala cymbiformis* (Haw.) Kuntze

## Riferimèncc
Candelora

La **Candelora** (o *Madonna de la Zerioeula*, o *Madonna Scendiroeula*) l'è ona festa cristiana celebrada el duu de febrar.
## La Candelora in Lombardia e in Tesin
La Candelora l'eva ona festa importanta, ligada a la fin de l'inverna e al vesinàss de la primavera. El concett l'era renduu anca cont ona serie de proverbi, per esempi:

### A [[Fracisc]]
El duu de febrar, dì de la Candelora, a la sira se usava trovàss tucc quei de la cà e i parent insemma a dì la corona.
Se faseva su 'na specie de oltarin a trii scalitt, se 'l fodrava de carta argenta e se 'l metteva sul tavol. In mezz al scalin pussee olt se metteva la statoina de la Madonna; de part e in di scalitt pussee bass, se metteva i candir che 'l preved l'aveva beneditt a fonzion.
Dopo d'avè pizzaa i candir, se smorenzava la lus e se diseva la corona.
Finii la corona, quand i candir a eren quasi consumaa, i olter fioeu tiraven su la scila e faseven di broccol che drovaven de dà sotta ai schi per minga fàggh taccà sotta la nev.
## Referiment

## Varda anca
*Imbolc
*Dì de la Marmotta
Brusà sgenee

El **brusà sgenee** l'è ona tradizzion lombarda (brianzoeula) che la reguarda la fin del mes de genar (*sgenee* in milanes antigh).
L'eva l'ultema fas de l'usanza del *[[cantà sgenee]]*, che però al dì d'incoeu l'è stada bandonada e desmentegada. Inoltra, se quella lì la reguardava domà i tosann, el brusà sgenee inscambi l'eva comun a omen e donn.
El 31 de genar i giovinott montonen su spitt, paja, melgasc e roved e metten in pee on fantocc, per poeu pizzà on falò e brusàll.
On temp, intant che 'l brusava, i gioven cantaven in cor ona longa canzon in su la fin de genar. Certi voeult i vosaven per fàss sentì anca de quei id paes intorna, che respondeven con l'istessa canzon, 'me in d'ona gara de cant.
In de la Bergamasca a la se ciama *scasciada del Sgeneron* ([ska'sada del zene'ru]).
## Referiment

## Bibliografia
*AA. VV., *Storia della Brianza*, Ogionn, ed. Cattaneo, 2011.
## Varda anca
*Cantà sgenee
*Giubiana
L'è foeu l'ors

**L'è foeu l'ors (de la tana)** l'era on scherz che se faseva on temp el duu de febrar in Valtolina e Valciavenna.
In sostanza l'obiettiv del scherz l'era quell de fà sortì foeura i gent de cà soa con qualsessia scusa, per poeu vosàggh (o cantàggh) adree "l'è foeu l'ors de la tana!".
Quell scherz chì (che 'l resist anmò de 'na quai banda 'me tradizzion folklorega) a l'è compagn del *[[l'è foeu sgenee]]* e del *[[tirà li tolli]]* (faa el 31 de genar).
Probabilment a l'era ona manera de demostrà che l'invern l'era dree a finì, e che donca l'era giusta scomincià a sortì foeura de cà.
## Varda anca
*L'è foeu ginee
*Candelora
## Ligamm de foeura
*vaol.it 
*paesidivaltellina.it 
*confraternitadelchisciol.it
Urano (pianeta)

**Urano** l'è chèl dei sèt dei pianéti del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul, el tèrs per diàmetro e 'l quart per masa. Aisebé che 'l sàpe vizìbil pò a öcc nüt, compagn dei oter sich pianéti cunusìcc zamò de l'antichità, lü 'nvéce l'è mai stat recunusìt come pianéta per vìa de la póca lüminuzità e de la sò òrbita lènta; difati l'è stat scuprìt apéna ai 13 de mars del 1781 de William Herschel, e l'è deentàt isé el prim  pianeta a éser scuprìt per mès de 'n telescopio.

La cumpuzisiù chìmica de Urano l'è mìa tat diferènta de chèla de Netuno e diferènta envéce de chèla dei giganti gasus piö grancc Giove e Saturno. L'è per chèsta rizù che i astrònomi i preferés tratài come 'na clas separàda ciamàda gigànti giasàcc. La sò atmosféra, aisebé che la g'hape en cümü con chèla de Saturno e Giove la bondànsa de idrògeno e elio, la g'ha però 'na prupursiù bèla grànda de "gias", come l'aiva, l'amoniaca e 'l metano, ensèma a tràse de idrocarbùri. 

La sò atmosféra la g'ha pò la particolarità de éser la piö frèda del sistéma solar, condena temperadüra mìnima che la pöl rià a 49°K (−224°C). La prezènta 'na strütüra cumplicàda de nìgoi, bèla stratificàda, endela quala se pènsa che l'aiva la se tróe 'ndei leèi piö bas e 'l metano 'n chèi piö alcc. La part intèrna del pianéta 'nvéce la sarès fàda de gias e córne.

Giöna de le caraterìste piö stràne del pianeta l'è l'orientamènt del sò as de rotasiù. Töcc i óter pianeti i g'ha l'as quàze perpendicolàr en rapórt al pià de l'orbita, envéce chèl de Urano l'è quàze paralél. Isé, 'ntat che 'l percór la sò òrbita, el g'ha 'n pólo che 'l vàrda 'nver el Sul per la metà del perìot de rotasiù e l'óter pólo che 'l varda el Sul per l'ótra metà.. El perìot de la sò revulusiù entùren al Sul l'è de presapóch 84 anni terèstri. L'òrbita de Urano la se tróa praticamènt söl pià de l'eclitica (inclinasiù de 0,7°).

Isé come i óter pianeti giganti, Urano el g'ha 'n sistéma de anèi planetàr, 'na magnetosféra e divèrsi satèliti; éscc de la tèra, per vìa de l'inclinasiù del pianéta, i sò anèi i pöl sèrte ólte someà a 'n sistéma concentrich töt entùren al pianeta.

## Riferimèncc
L'è foeu ginee

**L'è foeu ginee** o **generon** (in bormin: [dʒenei̯'roŋ]) l'è on scherz tradizzional che se faseva in Valtolina, Valciavenna e in del Comasch, faa el 31 de genar.
L'obiettiv l'era de fàggh di scherz a vun (de norma, fàll sortì foeura de cà cont ona quai scusa), per poeu gridàggh adree *l'è foeu ginee* opura *foeura ginee che l'è scià fevree*. L'era ona manera, oltra che de divertìss, per inguràss che la part pussee brutta de l'invern l'eva passada, compres i dì de la merla.
A fà i scherz de norma i eren i fiolitt e i bagai, ma di voeult je faseven anca i omen e i donn.
El duu de febrar se faseva el *l'è foeu l'ors*, che l'era pu o manch l'istess mestee. A Tiran, inscambi, gh'è ona tradizzion che la se ciama *[[tirà li tolli]]*.
Ancamò al dì d'incoeu in d'on quai paes, soratutt in de l'olta Valtolina (ma anca in del Comasch), se ripeten 'sti tradizzion.
## Varda anca
*Dì de la Merla
*L'è foeu l'ors
*Tirà li tolli
## Ligamm de foeu
*paesidivaltellina.it 
*fraciscio.it 
*Pro Loco de Castion 
*calendariovaltellinese.com 
*provinciadicomo.it
*brevanews.it
Haworthia mirabilis

***Haworthia mirabilis*** l'è 'na spéce de piànta suculènta de dimensiù pesène che fa part de la famìa botànica de le Xanthorrhoeaceae. L'è endémica del Sudàfrica.

## Descrisiù
L'è 'na pianta suculènta perenifòlia che la pöl ègner grànda dei 4 ai 45 ghèi. En natüra se la cata a 'na altitüden de 500 méter.

## Varietà
* *[[Haworthia mirabilis var. badia]]* (Poelln.) M.B.Bayer	
* *[[Haworthia mirabilis var. beukmannii]]* (Poelln.) M.B.Bayer	
* *[[Haworthia mirabilis var. calcarea]]* M.B.Bayer	
* *[[Haworthia mirabilis var. consanguinea]]* M.B.Bayer	
* *[[Haworthia mirabilis var. mirabilis]]*	
* *[[Haworthia mirabilis var. paradoxa]]* (Poelln.) M.B.Bayer	
* *[[Haworthia mirabilis var. sublineata]]* (Poelln.) M.B.Bayer	
* *[[Haworthia mirabilis var. triebneriana]]* (Poelln.) M.B.Bayer

## Sinònim
* *Aloe mirabilis* Haw.	
* *Apicra mirabilis* (Haw.) Willd.	
* *Catevala mirabilis* (Haw.) Kuntze	
* *Haworthia beukmanii*	
* *Haworthia retusa var. mirabilis* (Haw.) Halda	
* *Haworthia willowmorensis*

## Riferimèncc