open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acetun

L' **acetun** o **prupanun** a l'è un cumpost chimich de furmula chimiga CH<sub>3</sub>(CO)CH<sub>3</sub>, el püssee semplis de la fameja di chetun. A l'è un liquid senza culur, che l'evapura facilment, a l'è infiamabil e'l gh'ha un sò udur carateristich. Al se dislengua senza prublema in de l'aqua. A l'è un reatif chimich fundamental e l'è dupraa per la fabricaziun di plastich, di fiber e alter prudot de sintesi, e cume sulvent.
## Numencladüra
La numencladüra de l'acetun per la IUPAC a l'è **prupanun**. A'l vegn ciamaa anca **dimetil chetun**.
Eter dietilich

L**'eter** o **eter dietilich**, ciamaa anca **eter etilich**, a l'è el püssee cumün di eter. A l'è un cumpost vulatil (punt de büiziun: 34.6ºC) e infiamabil. Al serviss cume sulvent.
Melamina

La **melamina** a l'è un cumpost urganich de furmula chimiga C3H6N6 che la gh'ha, cume nom sistematich IUPAC, 2,4,6-triamino-1,3,5-triazina. A l'è sulübil poch in de l'aqua.
Nitroglicerina

La **nitroglicerina** a l'è un esplusif un frach instabil, de furmula C3H5N3O9.

La nitruglicerina la vegn de la glicerina (C3H5(OH)3) che gh'hann sustitüii trì atum d'idrogen cun trì nitru-grüp (NO2): C3H5(O(NO2))3
La sua reaziun de cumbüstiun a l'è
4C3H5N3O9 --> 6N2 + 12CO + 10H2O + 7O2
Nümer CAS

El **nümer CAS** o **numer de register CAS** (in ingles *CAS registry number*) a l'è un'identificaziun nümeriga ünega per cumpost chimich, pulimer, sequenz biologich e legh. El nümer CAS a l'è faa de trì sequenz de nümer spartii cunt un trat. El *[[Chemical Abstracts Service]]* (CAS), de la American Chemical Society, el da un nümer identificadur a tücc i cumpost chimich che hinn staa descriüü in de la literadüra scentifiga.
In del *register CAS* a gh'hinn dent püssee de 30 mijun de cumpost catalugaa e'n vegnen giuntaa pressapoch 7000 al dì.
Per truà el nümer CAS d'un cumpost se la se cugnuss la sua furmula chimiga o la sua strütüra, se poden duprà 'sti database chì:
ChemIDplus del NIH 
Chemistry WebBook del NIST
 Cercador de la base de dades NCI 
 Chemfinder del Cambridge Soft's  

## Esempi
* Aqua – CAS: 7732-18-5
* Etanol – CAS: 64-17-5
Pirol

El **pirrol** a l'è un cumpost urganich eteruciclich e arumatich de furmula C4H5N. Caden linear de pirol furmen el pulimer pulipirol.
Raul Cremona

**Raul Cremona** (Milan, 5 de giugn 1956) l'è un attor, còmich e regista italián, che 'l fa párt del local comich cognossuu Zelig.
Ester

L**'ester** a l'è grüp funziunal e i ester a hinn un insema de cumpost urganich chel se utegnen per reaziun d'un alcol cunt un acid urganich o inurganich. L'ester el gh'ha la strütüra de l'acid cunt el grüp RO- de l'alcol che l'ha ciapaa el post de l'OH de l'acid. 
I ester se dupren un frach cume sulvent. I ester nitrich se dupren cume esplusif o per fà el celuloid. Ester fusforich e tiofusforich a hinn impurtant cume inseticida fusfuraa.
Toluen

El **Toluen** a l'è una mulecula arumatich de furmula C7H8 che l'è furmada d'un anel arumatich del benzen cun tacaa un grüp metil. A l'è anca un bun sulvent.
Benzen

El **benzen** a l'è un idrucarbür ciclich arumatich de furmula C6H6. In cundiziun ambient a l'è un liquid senza culur, che'l se dislengua poch in de l'aqua, e che'l gh'ha una temperadüra de büiziun de 80,1ºC.
Esco Dal Mio Corpo E Ho Molta Paura (gli inediti 1979-1986)

**Esco dal mio corpo e ho molta paura** l'è on disch del grupp milanes Elio e le Storie Tese, sortii in del 1993. El CD el contegn on mugg de vegg canzon del grupp, quij che cantaven in di primm agn '80, quand faseven i lor esibizion in di locai còmich milanes come el *Zelig* ò el *Magia* e aveven nanca mò faa nanca on disch (el primm l'hann faa domà in del 1989).

## Lista di canzon
#*Ùnanimi* 1:21
#*Noi siamo i giovani (con i blue jeans)* 3:00
#*Catalogna* 3:06
#*Abbecedario* 3:22
#*Cadavere spaziale* 4:13
#*Zelig: cunesiùn del pulpàcc* 3:35
#*La saga di Addolorato* 9:56
#*La ditta* 3:57
#*Ocio ocio* 4:21
#*You* 2:41
#*Aü* 1:06
#*Faro* 3:48
#*(Gomito a gomito con l') Aborto* 3:58
#*Né carne né pesce* 7:44
#*Sono Felice* 4:41
#*Amico Uligano* 4:14
#*Ho molta paura* 3:34

## Curiositaa
**Ùnanimi*, voeuna di canzon doprada per avrì i concert in di ann '80, l'è cantada senza i strument. Ghe canten tucc i member del grupp, ciaschedun cont ona pròppia stròfa: ma el pont a l'è che, a differenza de *Alfieri* ò de *L'Indianata*, i stròf a hinn sorappòst voeuna aj alter, inscì che 'l se capiss nagòtt.
**Zelig: la cunesiùn del pulpàcc* l'è dedicada al local Zelig e l'è cantada in d'ona sòrta de milanes on poo macherònich (per esempi: *qüesta sera sün propri trist/ vöri far trì pass a pèd/ vöri andar in qüel bel lügal/ döv se rid e se sta minga mal*). Nissun di member del grupp el sona el pròpri strument.
**La saga di Addolorato* l'è la canzon pussee longa de tutta la produzion musegal del grupp (quas des minut). La gh'hà minga on test precis, ma tutt i voeult quest chì el vegn improvisaa. La fa part donca del quel gener musegal che i Elio e le Storie Tese ciamen *gezz*, che  a diferenza del jazz, l'improvisa minga la musega, ma i paròll. A bon cunt, la parla de la trista stòria del giovin Addolorato che 'l vegn maltrataa di sò noeuf fradei (che hinn tucc pussee vegg de lù de vint ann e che se ciamen Cino, Dino, Gino, Lino, Mino, Nino, Pino, Rino e Tino). A la fin l'Addolorato el crea el grupp jazz Joy Division e 'l troeuva on mucc de moros (menter i sò fradei inveci nò).
*In *(Gomito a gomito con l') Aborto* el canta anca l'Antonio Cripezzi del grupp *[[I Camaleonti]]*.
**Sono Felice*, parodia de ona canzon scrivuda del Ron e cantada de la Milva, l'è dedicada al ciclista Felice Gimondi.
**Amico Uligano* l'era la sigla de *[[Mai dire gol]]* del 1992. Tra quij che canten in del còr gh'è anca l'Alex Baroni.
**Ho molta paura* l'è on medley de vegg canzon registraa *on live* di primm concert del grupp che 'l finiss con di messagg telefònich menacios lassaa de ona sciora (ciamada *Nasty Sciura* del grupp) al pianolista Rocco Tanica.

## Legamm de foeura
*Alter informazion sora el disch
*Video musegal de ''(Gomito a gomito con l') aborto''
*''Video musegal de Noi siamo i giovani (con i blue jeans)''
Los Angeles

**Los Ángeles** a l'è una cità de la California, vün di stat di Stat Ünì d'America, e quela püssee pupulada del stat: 3,976,322 abitant (2016).

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Las Vegas

**Las Vegas**a l'è una cità del Nevada, vün di stat di Stat Ünì d'America. A l'è anca la püssee pupulada del stat, cun 552.539 abitant (2006). A l'è famusa per i sò casinò.

## Ligam de föra
Sit ufizial
Missoula

**Missoula** a l'è una cità del Montana, vün di stat di Stat Ünì d'America. L'hann fundada in del 1866.

La gh'ha 57.053 abitant (2000) e l'è la segunda cità del stat per pupulaziun, dopu de Billings.

## Ligam de föra
Sit ufizial
Billings, Montana

**Billings** a l'è una cità del Montana, vün di stat di Stat Ünì d'America. L'hann fundada in del 1877.

La sua pupulaziun a l'è de 98.721 abitant (2005), e l'è la cità püssee pupulada del stat.

## Ligam de föra
Sit ufizial
San Francisco

**San Francisco** a l'è una cità de la California, vün di stat di Stat Ünì d'America, cunt una pupulaziun de 744,230 abitant.

### Dat
* Pupulaziun: 744.230 abitant
* Süperfiss: 600,7 km²
* Densità: 6.423,2 hab/km²
* Sindich: Gavin Newsom

## Ligam de föra
Sit ufizial
Indianapolis

**Indianàpolis** a l'è la capital del stat american de l'Indiana. La sò pupulaziun a l'è de 791.926 abitant (2000). A l'è anca la cità püssee abitada de l'Indiana. A l'era stada fundada in del 1821 e la quata una süperfiss de 966,3 km².

## Cità gemelaa
*  - Culonia (Germania)
*  - Munscia (Italia)
*  - Scarborough / Toronto (Canada)
*  - Piran (Sluenia)
*  - Taipei (Cina)
Helena, Montana

**Helena** a l'è la capital del Montana, vün di stat di Stat Ünì d'America. A l'è in del nord-est del paes. La gh'ha una pupulaziun de 25.790 abitant (2001) o 67.636 se cunsiderum l'area inturna.

## Pupulaziun
Segunt el cens del 2000, l'urigin etniga di abitant a l'è:
* 94,78% Bianch
* 2,10% Natif American
* 1,67% Ispan-American 
* 1,66% Mülti-razial 
* 0,78% Asiatich
* 0,38% Alter urigin
* 0,23% Negher
* 0,07% Pulinesian
Nashville

**Nashville** a l'è la capital del Tennessee, vün di stat di Stat Ünì d'America. L'hann fundada in del 1779. El gh'ha una pupulaziun de 569.891 abitant (2000). A l'è cunsiderada la capital de la müsega Country.

## Ligam de föra
Sit ufizial
Redmond

**Redmond** a l'è una cità in de la King County, in del stat de Washington (stat), Stat Ünì d'America). A l'è a est de l'area metrupulitana de Seattle. El gh'ha una pupulaziun de 46.391 abitant (2003). Redmond a l'è cugnussüda perchè a l'è la sede de la Microsoft e de la Nintendo of America.
Jefferson City

**Jefferson City** a l'è la capital del Missouri, vün di stat di Stat Ünì d'America. La gh'ha una pupulaziun de 39.636 abitant (2000). 
## Geugrafia
Süperfiss: 73.2 km², 70.6 de tera e 2.6 de aqua.
Bismarck, North Dakota

**Bismarck** a l'è la capital del North Dakota, vün di stat di Stat Ünì d'America. L'hann fundada in del 1872. El gh'ha una pupulaziun de 58.333 (2006) e l'è la segunda cità del stat dopu de Fargo.
Montpelier

**Montpelier** a l'è la capital del Vermont, vün di stat di Stat Ünì d'America. A l'è la quinta cità del stat per pupulaziun (7.828 abitant).

## Geugrafia
* Altitüdin: 160 meter 
* Latitüdin: 44º 15' 36" N 
* Lungitüdin: 072º 34' 32" O

## Alter pruget
Harrisburg

**Harrisburg** a l'è la capital de la Pennsylvania, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 48.950 abitant (2000). A l'è regurdada anca per l'incident nüclear de Three Mile Island.
## Geugrafia
I sò cuurdinaa a hinn 40º16'11" N i 76º52'32" O (40,269789; -76,875613). La sua süperfiss a l'è de 29,6 km², che 21,0 km² a hinn tera e 8,6 km² a hinn aqua.
Jackson (Mississippi)

**Jackson** a l'è la capital e la cità püssee pupulada del Mississippi, vün di stat di Stat Ünì d'America. La gh'ha una pupulaziun de 184.256 abitant (2000), che vegnen 529.456 se metum dent anca tüta l'area metrupulitana.

## Alter proget
Adrara

Chèsta pagina la sèrv per catà fò ol nòm giöst e tràs fò de l'imbròi

*per Adrara San Martino schisa che 'n banda - Drèra
*per Adrara San Rocco schisa che 'n banda - San Ròch
Montgomery (Alabama)

**Montgomery** a l'è la capital de l'Alabama, un stat in del süd di Stat Ünì d'America. A l'era stada la prima capital di Stat Cunfederaa d'America. La gh'ha una pupulaziun de 198.325 abitant.

## Geugrafia
* Altitüdin: 76 meter 
* Latitüdin: 32º 22' N 
* Lungitüdin: 086º 18' O

## Alter pruget
Knoxville

**Knoxville** a l'è una cità del Tennessee, Stat Ünì d'America . A l'è la terza cità del stat dopu de Memphis e de Nashville. La sua pupulaziun a l'è de 180.130 (2005), che la vegn de 655.400 se ciapum dent anca tüta l'area metrupulitana. Di quater cità püssee impurtant del Tennessee, Knoxville a l'è la segunda püssee vegia, vist che l'hann fundada in del 1786.
Kansas City (Missouri)

**Kansas City** a l'è la cità püssee granda del Missouri cunt una pupulaziun de 630,387 abitant e una süperfiss de 820 km2. L'àrea metropolitana la tegn dent alter 2 miliun de gent in dü stat: El Kansas e'l Missouri.
Hoboken (New Jersey)

**Hoboken** a l'è una cità del New Jersey, de la Cuntea de Hudson, Stat Ünì d'America. A l'è in sü la riva ovest del fiüm Hudson, propi in frunt a Manhattan. El gh'ha una pupulaziun de 38.577 abitant (2000).
Frankfort

**Frankfort** a l'è la capital del Kentucky, vün di stat di Stat Ünì d'America. La sua pupulaziun a l'è de 27.741 abitant (2000).

## Alter proget
Boise

**Boise** a l'è la capital de l'Idaho, un stat in del nort-est di Stat Ünì d'America. A l'è la cità püssee granda del stat, cun pressapoch 200.000 abitant. A l'è ligada ben cunt i alter stat grazie a un reuport internaziunal.

## Alter pruget
Camden, New Jersey

**Camden** a l'è una cità del Nova Jersey, Stat Ünì d'America. A l'è in de la Cuntea de Camden e l'è anca la sua cità püssee granda. La gh'ha 79,318 abitant (2006).

## Ligam de föra
* http://www.ci.camden.nj.us
Phoenix

**Phoenix** (in O'odham *Skikik*, in Yavapai *Wasinka*, in Apache de l'Ovest *Fiinigis*, in Navajo *Hoozdo*, in Mojave *Hachpa 'Anya Nyava*) a l'è la capital, la cità püssee granda e l'area metrupulitana püssee granda de l'Arizona, vün stat di Stat Ünì d'America.

## Geugrafia
Phoenix a l'è a 33°31'42" nort 112°4'35" ovest, in del center de l'Arizona. El gh'ha una süperfiss de 1.230,5 km², 1.229,9 de tera e 'pena 0,6 de aqua.

## Clima
De solit el cel a l'è bel ciar, cunt una media de 300 dì de suu a l'ann. La temperadüra la riva a 38&nbsp;°C per 89 dì a l'ann, suratüt de giügn a setember, ma la pö anca rivà a püssee de 40&nbsp;°C. La temperadüra püssee granda a l'è stada quela del 26 de giügn del 1990: 50&nbsp;°C.
Olympia, Washington

**Olympia** a l'è la capital del stat de Washington, vün di stat di Stat Ünì d'America. L'hann fundada el 28 de genar del 1859. La gh'ha una pupulaziun de 42.514 abitant. A l'è in de la Cuntea de Thurston.

## Geugrafia
* Altitüdin: 39 meter. 
* Latitüdin: 47º 02' 17" N 
* Lungitüdin: 122º 53' 57" O
Pierre (South Dakota)

**Pierre** a l'è la capital del South Dakota, vün di stat di Stat Ünì d'America. L'hann fundada in del 1880 e l'è del 11 de nuember del 1889 la capital de stat. La gh'ha una pupulaziun de 14.095 (2006) e l'è la segunda capital püssee piscinina di Stat Ünii d'America dopu de Montpelier, Vermont.
Belleville, New Jersey

**Belleville** a l'è una cità de la Cuntea d'Essex, New Jersey, Stat Ünì d'America. El sò nom uriginal a l'era *Second River* (segunt fiüm), perchè là al ghe passa propi el fiüm *[[Second River]]*. I abitant la ciamaven però *Belleville*, che l'è el nom ufizial del 1797.
## Cüriusità
* 3 member (Frank Iero, Ray Toro e Mikey Way) del grüp rock My Chemical Romance a hinn uriginari de Belleville, e un alter (Gerard Way) a l'ha stüdiaa chì.
* el pilota valenzian John Giner Muñoz a l'è nassüü chì.
Carson City

**Carson City** a l'è la capital del Nevada, vün di stat di Stat Ünì d'America. La gh'ha una pupulaziun de 52.457 (2000). Carson City a l'è una cità indipendenta, la fà minga part de alter cuntei. Cume alter cità e paes del Nevada, anca Carson City a l'hann fundada in di agn che gh'era stada la ricerca de l'or e di alter mineraj.
Charleston, West Virginia

**Charleston** a l'è la capital de la West Virginia, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 53.421 abitant (2000). A l'è anca la capital de la Cuntea de Kanawha.
Coeur d'Alene (Idaho)

**Coeur d’Alene** ([ˌkɝdəˈlein]) a l'è una cità de l'Idaho, Stat Ünì d'America. A l'è la cità püssee granda de la Cuntea de Kootenai. El gh'ha una pupulaziun de 41.328 abitant (2006).

## Alter pruget

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Lia Rumantscha

La **Lia Rumantscha** (LR) a l'è un urganizaziun fundada in del 1919 che la vör prumöf e mantegnì la lengua e la cultüra rumancia. La rapresenta anca i interess de la Rumancia in setur diferent, dent e föra del sò teritori.
## Varda anca
* Peider Lansel
* Men Rauch

## Ligam de föra
*El Sit de la Lia Rumantscha in sü l'Internet
Benito Jacovitti

**Benito Franco Giuseppe Jacovitti**, nasìt a Termoli ol 9 de màrs del 1923, mórt a Róma ol 3 de dicémber del 1997 l'è stàc ü di piö grancc disegnadùr de fümècc del XX sécol, col suernòm de Jac.

## Biugrafia artistica

L'à tacàt a disegnà fömècc in del 1940 söl giurnàl "Il vittorioso", l'è pò pasàt dal 1957 al setimanàl "Il Giorno dei ragazzi" e per chèla testada ché l'à creàt ol sò persunàs piö famùs che l'è ol Cocco Bill, ü càù bòi del far uèst. 

L'à lauràt pò per ol *Corrierino dei piccoli* e per *Linus*.

In da sò éta, oltre al *Cocco Bill*, l'à creàt pròpe tace persunàs: ol polisiòt *Cip* e ol sò nemìs, ol bandìt *Zagar*, *Caramba*, *Mandrago*, *Cin Cin*, *Microciccio Spaccavento*, ol detective *Tom Ficcanaso*, *Zorrykid* che 'l tö 'n gir ol Zòro e tace óter amò.

I sò disègn i è 'nconfondìbei: gh'è sèmper öna quach salàm co i gambe che i camina, öna quach pès fò de l'aqua, di ósèi o di érem col capèl che i gira e impienés ògne disègn.

In del *Zorrykid* gh'è di persunàs che i parla pò 'n milanés e 'n vèneto.
Ames (Iowa)

**Ames** a l'è una cità de l'Iowa, Stat Ünì d'America. A l'è a 48km a nord de Des Moines, la capital del stat. La cità a l'è cugnussüda perchè a gh'è la Iowa State University of Science and Technology (*Üniversità de Scenza e Tecnulugia del Stat de l'Iowa*).

## Ligam de föra
*Sit ufizial 
*Ames Historical Society
Des Moines

**Des Moines** (che in frances el vör dì "Di Mònach") a l'è la capital de l'Iowa. A l'è andada a fà part di Stat Ünì d'America el 22 de setember del 1851 cunt el nom *Fort Des Moines*, che 'l s'è scürtaa pöö a "Des Moines" in del 1857. Des Moines a l'è anca la capital de la Cuntea de Polk. La sua pupulaziun a l'è de 194.163 abitant (2005).

## Referenz

## Ligam de föra
* Sit ufizial de la cità 
* Blank Park Zoo
* Civic Center of Greater Des Moines
* Des Moines Art Center
* Des Moines Art Festival
* Des Moines Metro Opera
* Des Moines Public Library 
* Des Moines Public Schools 
* Des Moines Symphony
* Downtown Community Alliance
* Greater Des Moines Partnership 
* Historic Des Moines  Culeziun futugrafiga de la Drake University 
* The World Food Prize
* Iowa State Fair
* Living History Farms
* Salisbury House
* Science Center of Iowa
* The Des Moines Big Band
* desmoinesalive.com - Infurmaziun de risturant, bar, clubs, etc.
Surmiran

El **Surmiran** a l'è vün di dialet rumanc che'l se parla in del Grisun central, che l'è ciamaa el Surmeir.
## Esempi de dialet del Votcent
En bap veva duos fegls.
Et il pli giouen ô detg agl bap: "Bap! Do a me or la part della roba tgim tocca!" et el ô partia or ad el la roba.
Pacs deis siva ô igl fegl giouen, mess ensemel tot, et é ia ainten enna terra lunscheinta, e lo ô el futg eir la siu roba cun veiver schlaschdeaiment.
[...]
''Die Landessprachen der Schweiz'', 1819, pag. 354-355
Jauer

El **Jauer** l'è 'l dialet rumancc che 'l ven parlaa tradiziunalment in la Val Munastee 'me lengua magiuritaria. El sò nom el ven dal son "jau", una carateristiga de la Val Munastee e del paes de Zernez (Bassa Engadina) in la furma "jo". In del rest de l'Engadina dröven "eu" o "eau". I abitant de la Val Munastee han 'me nom *ils jauers", ciuè *quei che se ciamen "jau"*.

El jauer l'ha mai svilüpaa una lengua de scritüra. In di [[scoeula|scoll]], fina a l'an [[2008]], el veniva insegnaa dumà el vallader. Dal [[2009]] pö la ven druvada la lengua ünificada del [[Rumantsch Grischun]] per i ducüment scrit, cumünicaziun de l'aministraziun e in la scola.<br>
In del [[2007]] el ven föra el prim codes scrit per el jauer, cul liber *Dschon Uein id atras istorias grischunas* (ciuè *John Wayne e alter stori grisonn*) del sciur [[Plinio Meyer]]. El liber l'è staa pübligaa 'me [[audiuliber]] legiüü da Plinio Meyer medem. 
==Carateristigh lenguistigh==
El jauer, insema cul [[vallader]] e 'l [[puter]], el furma el [[ram ladin]] de la lengua rumancia. La cumünicaziun tra i varietà di trii idioma la se fa senza tropi prublema.<br>
Un trat carateristigh del jauer l'è l'acentüaziun de quei verb che in del rest de la [[Rumancia]] finissen cun la desinenza *-ar* acentüada. In la Val Munastee quei verb vegnen acentüaa in sü la penültima silaba, e la desinenza la ven indebulida cul diventà *-er*. Per esempi el verb rumancc *guardár* el ven *guárder*. Un'altra carateristiga, che se pò vedè suratüt in cumparaziun cul vallader, l'è la prunüncia de la silaba *-an*, acentüada 'me *-aun* (es. *rumantsch* => *rumauntsch*). 'Sti dò carateristigh s'ünissen in del verb *cháunter* (ciuè *cantà*), che in del vallader l'è prunünciaa *chantár*.
==Esempi de lengua==
**'Jauer**: ''La uolp d'era darchiau üna jada fomantada. Qua ha'la vis sün ün pin ün corv chi tegnea ün toc chaschöl in ses pical. Quai ma gustess, ha'la s'impissà, ed ha clomà al corv: "Cha bel cha tü esch! Scha tes chaunt es ischè bel sco tia apparentscha, lura esch tü il pü bel utschè da tots"''.
***Rumantsch Grischun*': *La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: "Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts"''.

## Vus curelaa
*Rumancc
*Vallader
*Putér
Sutsilvan

El **Sutsilvan** a l'è vün di dialet del rumanc, che'l se parla in de la Sutselva. El Sutsilvan a l'è el dialet rumanc püssee piscinin e anca quel püssee in pericul, vist che'l parlen poch i generaziun giuin.
## Esempi de dialet del Votcent
In tschiart omm veva dus felgs.
Et il pli giuven ha detg agli bab: "Bab, da a mi or la part della rauba che auda a mi!" et el ha partigiu or ad els la rauba.
Paucs düs suenter, ha il fegl giuven rimnau ensembel tutt, et es ius enten ina tiara dalunsch, et lau ha el fatg ir sia rauba cun se surdar a schliats plischeers.
E suenter ch'el veva veuschiu tutt, schi ei vengiu ina gronda fom enten quella tiara, et el ha entschiet a patir munconza.
Et el ei ius et ha priu survetsch tier in vischin da quella tiara. Quel ha termess el sin sia meria a parchiarar ils portgs.
El vess bugen empliu siu venter cun quel fretgs, ch'ils portgs migliavan, et ningin dava ad el de quels.
Mo ius en sesez ha el detg: "Conts luvreers han buldonza da paun enten la casa de miu bab, e jeu mierel cheu della fom!"
Jeu vi levar si, ir tier miu bab, e dir ad el *Bab! Jeu hai fatg puccau encunter il Tschiel e cunter tai*.
*Jeu sundel buce vergonz de vegnir nomnaus pli tiu fegl; tegn mei sco in dils tees luvreers!*".
E levont si eis el ius tier siu bab. Mo cura ch'el fuva aunc dalunsch, ha siu bab viu el, e muentaus da compassiun, es el currius vi tier, ha priu el entuovn culiez e bîtschari el.
Et il fegl ha detg ad el: "Bab! Jeu hai fatg puccau encunter il Tschiel e cunter tai, jeu sundel buce vergonz de vegnir nomnaus pli tiu fegl".
Mo il bab ha detg als sees survients: "Portei gleiti neutier il pli bial vestgiu et tirei eun ad el, mettei in anni enten siu maun e calzeers enten sees peis!
Mani neutier in vidé grass, e mazei el, sina quei che nus possien far in past de legria.
Partgei quest miu fegl ei staus morts et ei pusspei vivs, el ei staus piars et vegniu anflau". Et els han entschiert a migliar.
Ma il siu fegl vegl fuva sin il fons, e vegnient el datier della casa ha el udiu la musica e vuschs de legrìa.
Et ha clomau in digls fumegls, et ha spiau *tgei quai seigi?*.
Et quel ha detg ad el: "Tiu frar ei vegnius et tiu bab ha mazau in vadi grass, perquei ch'el ha survengiu el saun".
Ma prendent el quai en mal leva, ir en casa [...].
Mo quel respondeva a siu bab schend: "Preign mira! Jeu surveschel a ti schon tonts onns, hai mai surpassau tiu cumond, et ti hás mai dau a mi in bucc, per far ir past cun mees amitgs.
Mo suenter chia quest fegl, il qual ha spatischau sia rauba cun las pitaunas, ei vengius, sche has ti mazau in vidé grass".
Mo el scheva agli: "Fegl! Ti eis adina cun mei, et tutt quel che jeu hai ei tiu.
Ei convegnieva ussa da far in past e se legrar, perquei che quest tiu frar fuva morts, et ei vegniu vivs, fuva piars et ei vegniu anflau".
''Die Landessprachen der Schweiz'', 1819, pag. 351-352
Paolo Conte

El **Paolo Conte** a l'è un cantant nassüü a Asti (Piemont) el 6 de genar del 1937.

A l'ha scuminciaa la prufessiun d'aucat (suranom che'l gh'ha anmò adess), per pöö passà a la müsega, la sua passiun.

A l'è cugnussüü in tüt el mund e'l fa di cuncert suent in Francia, Germania, Regn Ünì, Canada anca alter paes.

El gh'ha un fredel che'l se ciama Giorgio, che l'è anca lü un cantant.
Bosnia e Erzegovina

La **Bosnia e Erzegovina** (in bosniegh e croat *Bosna i Hercegovina*, in serb *Босна и Херцеговина*), di voeulte per sinedoche ciamada semplizement **Bosnia**, l'è on Stat de la Vuropa balcanega. L'è tacada a la Serbia a est, al Montnegher al mezdì e a la Croazzia a nord e ovest. Ol Stat l'è compognud de do region storeghe: la Bosnia a nord e l'Erzegovina a mezdì, politegament inscambi el ciapa dent do entitaa autonome: la Republega Serba e la Federazzion de Bosnia e Erzegovina. In dol nord-est de la Bosnia gh'è on toch de territori che'l partegn a toeuiduu i entitaa a l'istess temp: ol distret de Brčko. Ol Stat el gh'ha ona popolazzion de 3.531.159 abitancc. La capital e la citaa pussee grand a l'è Sarajevo, situada in de la banda centrala dol paes.

Ol Stat l'è governad de ona Presidenza compognuda de trii presidencc, vun per ogni grup etnegh de la Bosnia - i bosniegh, i croacc e i serb. La comunità internazzional la nomina un Volt representant che 'l gh'ha vari poder.

## Geografia
### Geografia fisega

Ol reliev de la Bosnia e Erzegovina l'è assee montuos - la cadena di Alp Dinareghe l'intraversa in diagonal ol territori e la fa de confin natural in tra la Bosnia e l'Erzegovina. In sul confin cont ol Montnegher, in de l'Erzegovina orientala, el se troeuva ol mont Maglić che con la so voltezza de 2.388 m s.n.m. l'è ol poncion pussee volt dol paes. In de la banda setentrionala de la Bosnia, arent a Bagnaluca e Tuzla, la se spantega la pianura de Posavina.

Ol paes el gh'ha domà 25 km de linia costera. Ol territori de la citaa dalmata de Neum el costituiss l'unegh sboch al mar de la Bosnia. 

Ol fium pussee long l'è Sava che'l forma on confin natural cont la S'ciavonia. Ol so bacin idrografegh el quata ol 76% dol territori bosniegh. La Drina la forma inscambi on confin natural con la Serbia. In su la Drina gh'è ol lagh pussee grand dol paes, ol lagh Perućac, de origen artificiala.

Ol clima de la Bosnia l'è continental cont i precipitazzion abondante.

### Geografia politega
El paes l'è spartid in do entità: la Federazzion de Bosnia e Erzegovina e la Republega Serba, oltra a un distret che l'è formalment un condomini in tra i do entità ma in pratega l'è autonom, quell de Brčko.

La Federazzion l'è spartida a soa voeulta in des canton, menter la Republega Serba l'è spartida in set region: se i canton de la federazzion inn propi autonom, i region de la Republega Serba l'inn no.

El paes el gh'ha un'exclave in del territori de la Serbia, el villagg pisinin de Međurečje.

## Referimencc


## Olter progecc
Sarajevo

**Sarajevo** (*Сарајево* in alfabett cirilich; *Sarajeva* in albanes; *Saraybosna* in türch) a l’è la capital de la Bosnia e Erzegovina.
A l’è anca la prima cità de la Bosnia e Erzegovina per pupulaziun, cun 602.500 abitant (2006).

## Geugrafia
Sarajevo al se tröa al center del triangul de la Bosnia e Erzegovina. A Sarajevo el passa el fiüm piscinin Miljacka.

Ministrativament l'è spartii in di quater cumün de Stari Grad, Centar, Novi Grad e Novo Sarajevo, tücc in del cantun de Sarajevo.

## Cità gemelaa
Sarajevo a l’è gemelaa cun:

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Istočno Sarajevo
Gion Antoni Calvenzano

El **Gion Antoni Calvenzano** (Marignan, ... - ...) a l'era un pader capücin che l'era andaa in del Grisun per purtà inanz la Cuntrarefurma grisuna, ciamada anca Missiun retica, che l'aveva urganizada el cardinal e sant Carlo Borromeo. El Gion Antoni Calvenzano a l'è l'autur del catechism rumanc Curt Mussament.

## Riferiment
* Lessich Retigh
Curt Mussament

El **Curt Mussament** a l'è un catechism catolich in rumanc surtii in de l'ann 1611. L'aveva scriüü el pader capücin Gion Antoni Calvenzano in Sursilvan cun l'urtugrafia catoliga.
Providence

**Providence** a l'è la capital e la cità püssee granda del Rhode Island, vün di stat di Stat Ünì d'America. A Providence a l'era nassüü el grand scritur Howard Phillips Lovecraft.

## Storia
Providence l'ha fundada el Roger Williams in del 1636 cunt el nom de *Providence*, *Pruvidenza* in lumbard, cume refügi per i gent perseguitaa per questiun religius. La cità la se tröa in d'un teritori che l'era sota el domini di indian Narragansett.

## Edücaziun
### Üniversità
* Üniversità de Brown 
* Johnson & Wales University 
* Providence College 
* Rhode Island College 
* Scöra de Dissegn de Rhode Island
* Üniversità del Rhode Island 

### Cità gemelaa
* Penh, Cambogia 
* Firenz, Itàlia 
* Riga, Letonia 
* Santo Domingo, Repüblica Dominicana
Pittsburgh

**Pittsburgh** a l'è una cità de la Pennsylvania, Stat Ünì d'America, cun 2,5 miliun de abitant. La se tröa in del süd-est del stat, in sü i fiüm Monongahela e Allegheny, che cunflüissen per furmà l'Ohio e quel che l'è ciamaa *Golden Triangle*, *triangul dor*, che l'è el sciröö de la cità.
Pontiac (Michigan)

**Pontiac** a l'è una cità del Michigan, Stat Ünì d'America. A l'è la cità püssee granda de la Cuntea de Oakland. La gh'ha una pupulaziun de 66.337 abitant (2006).

## Ligam de föra
*Sit ufizial
Princeton, New Jersey

**Princeton** a l'è una cità in del New Jersey, Stat Ünì d'America. La se tröa in de la Cuntea de Mercer e la fa part de l'area metrupulitana de New York. A l'è cugnussüda per la sò prestigiusa üniversità, vüna di püssee antich del paes (1746).
Lansing

**Lansing** a l'è la capital del Michigan, vün stat in del nort di Stat Ünì d'America. Lansing a l'è in del süd del stat e l'è anca la cità püssee granda del stat, cun una pupulaziun de pressapoch 119.000 abitant.

## Geugrafia
* Altitüdin: 259 meter. 
* Latitüdin: 42º 43' 57" N 
* Lungitüdin: 084º 33' 20" O

## Gent famusa de Lansing
* John Hughes, regista de cinema
* Larry Page
* Magic Johnson, giügadur del basket
* Steven Seagal, atur e ghitarista
Little Rock

**Little Rock** a l'è la capital de l'Arkansas, vün di stat di Stat Ünì d'America. La gh'ha una pupulaziun de 204.370 abitant (2006) e l'è la cità püssee pupulada del stat.

## Alter pruget
Skopje

**Skopje** (*Скопје* in alfabet cirilich; *Shkupi* in albanes, *Üsküp* in türch, *Σκόπια/Skópia* in grech; *Scopia* in arumen) a l’è la capital de la Macedonia del Nord.
A l’è anca la prima cità de la repübliga per pupulaziun, cun 700.000 abitant (2007).

## Geugrafia

Skopje el se tröa in sül fiüm Vardar in sü vüna di püssee impurtant strad de cumünicaziun nord-süd di Balcan, intra el center Europa e Atene.

## Cità gemelaa

Skopje a l'è gemelada cun:
*  Ankara, Türchia
*  Blagoevgrad, Bülgaria
*  Bradford, Regn Ünì
*  Craiova, Rumania
*  Digiun, Francia
*  Dresda, Germania
*  East York, Canada
*  Ech Cheliff, Algeria
*  Istanbul, Türchia
*  Lecc, Italia
*  Manisa, Türchia
*  Nanchang, Cina
*  Nurimberga, Germania
*  Pittsburgh, Stat Ünì d'America
*  Tempe, Stat Ünì d'America
*  Waremme, Belgi
Appleton (Wisconsin)

**Appleton** a l'è una cità del Wisconsin, Stat Ünì d'America. Al se tröa in di cuntei de Calumet, Outagamie e Winnebago. La sua pupulaziun a l'è de 70.087 abitant (2000).

## Alter pruget
Burlington

**Burlington** a l'è la cità püssee granda del Vermont, Stat Ünì d'America e anca la capital de la Cuntea de Chittenden. El se tröa in sül lach Champlain. El gh'ha una pupulaziun de 38.889 abitant e la fa part de vüna di arei metrupulitan püssee piscininn de la naziun, che l'è furmada di cità de Burlington, South Burlington e Winooski, i paes de Colchester, Essex e Williston, e'l paesin de Essex Junction.

## Alter pruget
Calexico (California)

**Calexico** a l'è una cità de la California, Stat Ünì d'America. La se tröa in de la Cuntea Imperial e l'è a 196 km a est de San Diego e a 110 km a ovest de Yuma, Arizona. El sò nom, *Calexico*, el vegn de la cumbinaziun de *California* (*Cal-*) e *[[Messich|Mexico]]* (*-exico*), inscì cume la vesina cità messicana de Mexicali. El gh'ha una pupulaziun de pressapoch 66.000 abitant (2005).
Calexico l'hann fundada in del 1899 e incurpurada in del 1908. La cumpagnia *Imperial Land* l'ha laurà la tera desertiga in tera fertil per fagh un'agricultüra a bas ecunomiga. I sò prim abitant eren messican, suratüt dopu de la Revulüziun Messicana del 1910, e anca incö i messican a hinn la püssee part di gent.
La cità muderna de Calexico la rapresenta una cumbinaziun intra i dü cultür e arei, e'l s'è furmada anca una cunürbaziun cun la cità de Mexicali.
Manitou Springs

**Manitou Springs** a l'è un paes del Colorado in de la Cuntea de El Paso, Stat Ünì d'America. La sua pupulaziun a l'è de 4.980 abitant (2000). La sò süperfiss a l'è de 7.8&nbsp;km²

## Ligam de föra
*Sit üfizial 
*Mapa de la cità
*The Manitou Springs Chamber of Commerce and Visitors Bureau
*The Cliff House at Pikes Peak website
*Story Maddox Gallery
Concord, New Hampshire

**Concord** a l'è capital del New Hampshire, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 42.378 abitant (2006).
Columbia (Carolina del Süd)

**Columbia** a l'è la capital de la Carolina del Süd, vün di stat di Stat Ünì d'America. La gh'ha una pupulaziun de 117.508 (2005), che la vegn 689.878 se metum dent tüta l'area metrupulitana.
Colorado Springs

**Colorado Springs** a l'è una cità in de l'est del Colorado, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 375.744 abitant (2006) (575.003 in l'area metrupulitana). El gh'ha un'altitüdin de 1840 meter e'l se tröa a la bas d'un brich famus, el Pikes Peak di Muntagn Rucius. La capital del Colorado, Denver, a l'è a 109 km a nort. Colorado Springs a l'è anca la capital de la Cuntea de El Paso.

## Alter proget
Dover (Delaware)

**Dover** a l'è capital e la segunda cità püssee granda del Delaware, Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 34.735 abitant (2006).

## Alter pruget
Madison

**Madison** a l'è la capital del Wisconsin, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 208.054 abitant (2004), 366.905 se cuntum tüta l'area metrupulitana (2000), e l'è la segunda cità püssee pupulada del Wisconsin. El se tröa in de la Cuntea de Dane e l'è famusa perchè a l'è la sede de l'Üniversità del Wisconsin.
La cità a l'è ciamada anca la *cità di quater lach* perchè inturna a gh'hinn i lach Mendota, Monona, Wingra e Waubesa. El center de Madison a l'è in sü un istmo intra i lach Mendota e Monona. I dü lach se culighen pöö al lach Kegonsa a travers el fiüm Yhara. El Yhara el finiss pöö in del Rock River e, dunca, in del Mississippi.

## Alter pruget
Memphis

**Memphis** a l'è una cità del Tennessee, Stat Ünì d'America, che la se tröa in sül fiüm Mississippi. e'l gh'ha pressapoch 650.000 abitant (2000) (1.196.000 se metum dent anca tüta l'area metrupulitana). A l'è la capital de la Cuntea de Shelby. La cità a l'è famusa per Graceland, la vila induè che l'è mort l'Elvis Presley. A Memphis la gh'è anca una squadra del basket cugnussüda: i Memphis Grizzlies.
La cità a l'è cugnussüda per la müsega blues: a Memphis hann vivüü l'Elvis Presley, el B. B. King e a hinn nassüü artista cume l'Aretha Franklin, la Carla Thomas, el James Carr e l'Anita Ward.
Morristown (New Jersey)

**Morristown** a l'è una cità del New Jersey, Stat Ünì d'America. A l'è in de la Cuntea de Morris e'l gh'ha 18.842 abitant (2004). La cità a l'è cugnussüda cume la *capital militar e la revolüziun americana*  per la sua funziun strategiga in de la Guera d'Independenza Americana.

## Referenz

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Milton (Vermont)

**Milton** a l'è una cità del Vermont, Stat Ünì d'America, de la Cuntea de Chittenden. El gh'ha 9'479 abitant.

## Ligam de föra
*Sit ufizial 

## Alter pruget
New Haven

**New Haven** a l'è la terza cità püssee granda del Connecticut, Stat Ünì d'America. La se tröa in de la Cuntea de New Haven e l'è arent ai cità de Bridgeport e Hartford. La gh'ha una pupulaziun de 124.922 abitant (2000) per una süperfiss de 52.4 km² e una densità che l'è dunca de 2,532 abitant per km². A New Haven a gh'è la famusa Üniversità de Yale.

## Alter pruget
Raleigh

**Raleigh** a l'è la capital de la Carolina del Nord vün di stat di Stat Ünii d'America. El gh'ha una pupulaziun de 276.093 abitant (2000) e l'è la segunda cità del stat dopu de Charlotte.
Imbìer

**Imbiér** (nòm uficiàl en italià: *Ambivere*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 12 km de la sità e a 261 méter söl lièl del mar. L'è 'n de l’ólta pianüra de l’Ìsola bergamasca, a i pé de l’Cat.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Mapèl, Palasàch, Puntìda, Sóta 'l Mut.

Pèr Imbìer la pàsa la ferovìa Bèrghem-Lèch e la *[[Strada Briantea]]*.

## Céze e santöàre

A Imbìer gh'è 'l Santöàre de la Madóna del Castèl o Santöàre de la Madóna de Imbìer.

## Bèrghem Baghèt

A Imbìer gh'è nasìt in del 2006 la Bèrghem Baghèt, che l’è la prima e l’önega bànda de baghèt al mónt. 


## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imbìer l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Barsana

**Barzàna** l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 13 km de la sità e a 300 méter söl lièl del mar.

La popolasiù l'è de , distribüìcc sö 'na superfìce de  km² per 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Brembàt de Sura, Mapèl e Palasàch.

La part piö ègia del paìs l'è stàcia fàcia sö sö la còsta del Mut di Röde per ès al sigür da i àque de la Bregógna che la pàsa pròpe a i pé de la còsta a roèrs (nòrt) del Mut.

## Arzenàt
Al dé de 'ncö 'ndel teritòre cümünàl de Barzàna se tróa ach ol bórgh de Arzenàt che nel medioéf l' fàa cümü desperlü.

## Cà e palàs de Barzàna

### Stà Bruzàt
Mia de luntà del confì con Palasàch s' tróa Stà Bruzàt, öna ègia casìna, con d'ü còrp de fàbrica metìcc a L, casìna che l'è metìda pròpe sö la stràda che la mèna da Barzàna a Palasàch.
Stà Bruzàt l'ìa pròpe tacàda a la stràda che fò sùra 'n chèl tòch lé, de l'ótra banda, la gh'à la Bregógna, isé strécia tra la cà e l' sariulì, la stràda la ghe giràa 'ntùren con d'öna cürva pròpe strécia e pericolùza isé quando, a la fì di agn 80 - prensépe agn 90 del sécol XX, Stà Bruzàt l'è stai restrutüràt öna fèta picinìna de la cà l'è stàcia bötàda zó per islargà fò la stràda.
 
## I sariulì de Barzàna
Per Barzàna i pàsa la Lésna che la sègna 'l cunfì con San Bartolomé e la Bregógna.

## Riferimèncc
Valtelina

La **Valtelina** (*Valtelina* e *Valtulina* in valtelines, *Valtellina* in talian, *Veltlin* in tudesch, *Vuclina* in rumanc; *Valteline* in frances; *Valtoline* in frances e ingles storegh) l'è na valada de la Lumbardia, ins el cunfin cun la Svizra. 

Al dì d'incö l'è cugnussüü per i so piste de sci, i so aqui termal, i so furmag (suratüt el Bit, ciamaa insì per via del rial Bit) e el so vin.

'Na völta l'era un passag impurtant tra l'Italia e la Germania, e gh'è staa tanta guer per el cuntrol de 'sta val chì.

## Storia
La storia de la Valtolina la se pò spartì in vari moment:
*L'età antiga e la dominazzion romana
*L'età medieval, cont i guerr tra Comm e Milan
*L'età del domini Grison, con la Guerra de Valtolina
*El passagg sotta la Lombardia a partì del 1797
*El dì d'incoeu

## I cumün de la Valtelina
L'Abriga, Albaree, Andel, Arden, Bema, Berben, Bianzun, Büj, Burmi, Busagia, Caiö, Caspögg, Castel, Castiun, Cedrasch, Cercin, Cin, Ciür, Civ, Cös, Culurina, Dasc, Delebi, Dübin, Faed, Furcula, Füsinn, Geröla, Gesa, Gros, Grosut, Lanzada, Livign, Luver, Mantel, Masc, Mel, Muntagna, Murbegn, Pedesina, Pendulasch, Piantee, Piateda, Punt, Pustales, Resüra, Rugul, Sern, Spriana, Sundel, Sundri, Talamona, Tarten, Tej, Tiran, Traona, Tresiv, la Tur, Tuv, Val de Dent, Val de Sot, Val Masen, Valfürva, Verv, Vila de Tiran.
Verbania

**Verbania** l'è 'l capploeugh de la Provincia del Verban-Cusi-Ossola. Verbania la se troeuva in sul Lagh Magior e l'è nassuda in del 1939 da l'union di comun de Intra e de Palanza. L'è capploeugh de provincia a partì dal 1992 e l'ha ricevuu el *status* de cità in del 2007.

El gh'ha ona popolazzion de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai comun de Riscian, Baven, Cambiasca, Cossoeugn, Ghifa, Gravellona, Laven-Mombell (VA), Mergoeuzz, Misgina, Santin, Stresa e Vignon.

Oltra ai duu vegg centri, la città la cunta anca i frazzion de Antoliva, Biganzoeu, Uncc, Cavandon, Fontos, Possagg, Suna, Torced, Trobas, Zoverall.
## Geografia
La città la se troeuva in su 'n promontori a forma de triangol inversaa al center del Lagh Magior, che 'l marca la ponta setentrional del golf Boromee, indè che la ghe va dent la Tos. In su la riva sud-ovest a gh'è i paes de Palanza e Suna, intant che a nord-est, separada del cors del riaa San Bernardin, a gh'è la frazzion de Intra. A nord, infina, a gh'è Trobas. La zona l'è circondada de mont: a est a gh'è 'l Mont Ross, intant che a nord la scomincia la Val Granda e 'l Zeda (2.156 meter) e 'l pizz Marona (2.051 m). In del territori comunal a gh'è anca la reserva natural de Fontos, apena de foeura de la città, in del pont indove la Tos la ghe va denter al lagh. El territori comunal el s'estenda de on'altituden che la va di 197 meter in su la riva del lagh ai 693 de la scima del mont Ross; nonostant che la pupart del center abitaa el se troeuva in tra i 200 e i 400 meter. Ona part bella granda del territori comunal l'è quattaa de bosch.
## Storia

El comun l'è nassuu in del 1939 de la fusion di comun de Intra e de Palanza. El nomm del noeuv comun l'è derivaa de quell del Lagh Magior, ciamaa anca *Verban*.

El 20 de giugn del 1944 Verbania l'è staa el teater de on massacher: 43 partigian hinn staa fusilaa di SS todesch a Fontos, dopo vess staa constringiuu a passà a pè a travers de Intra, Palanza e Intra con denanz on cartell con scià la scritta *Quei chì hinn i liberador d'Italia opura hinn i bandii*?. Vun di fusilaa el s'è salvaa perchè, ferii, l'è staa creduu mort.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Verbania l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Giovanni Bressani

**Giovanni Bressani** l'è nasìt a Bèrghem ai 2 de Zenér del 1489, de 'na famìa nòbil e sciura uriginària de Dréra, e l'é mórt a Olmo al Brembo ai 23 de Mars del 1560.
L'ìa fiöl de Vincènso de profesiù giüdes e de Maria Tizzoni de urìgin verceléza.

L'era 'n amiradùr de Eràsmo de Ròterdam. Ghe piazìa scrìer dèle pasquinàde che tiràa 'n gir i pulìtich e i comerciàncc; el fàa tacà fò le sò pasquinàde per la sità e pò 'l se ritiràa 'n campàgna per schià le ritursiù.

## Òpere
La sò òpera l'è cumpunìda de scrìcc en Latì, Toscà e Bergamàsch, ma l'è con chèsta ültema lèngua che le sò poezìe le ciàpa 'na vivacità e 'na spontaneità che 'n latì e 'n toscà 'l gh'ìa mìa. Se tràta piö che óter de cumpuzisiù polémiche e satìriche, sermù per le cerimònie de spùze, noèle, sunècc sö argomèncc de ògna sórt che par che 'l fès recità 'n piàsa dei cantambànch.  
El Bressani el definìa 'l sò Bergamàsch *"tum quod rara tum quod ridicola"*.
'Na racòlta dei sò vèrs l'è stàda stampàda e püblicàda dòpo che l'éra mórt, endèl 1574 a Brèsa, col tìtol: 
* *Tumuli tum latina tum etrusca tum bergomea lingua compositi*.

### Pasquinada
La **Pasquinada** a l'é trascriìda de Umberto Zanetti. El prensépe:

*A fó la crida da part dol Bressà,* 
*sovè de quèl chi compón vèrs divèrs,* 
*che chi con ànim malign e pervèrs* 
*i sò composissió vörà biasmà,* 

### A ü forestér
El prensépe:

*Perchè l' m'è stàcc refèrt t'é büt a dì *
*che in dol nòst Bèrghem no s' sà fà ü sonèt *
*chi sì zentìl e bó e chi s' pòssi mèt* 
*a parengó de quèi di citadì,* 

### I olcèi de gàbia
El prensépe:

*I olcèi de gàbia, sovè cantarì, *
*come gasi, merlòcc, lódi, stornèi, *
*lisignöi, ocanèi, durcc, ravarì, *
*calandri, lögarì e assé ótr' olcèi,* 

### Contro i cattivi poeti
El prensépe:

*A i saràv lór pò da fì sciafinàt,* 
*costór ch'i mèt fò vèrs püblicamét *
*ch'in sìlabi, paròli o sentimét* 
*è defetós, gnè è cöndìt o salàt.* 

## Riferimèncc bibliogràfich
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi
## Interprogèt
*lmo.wikisource
**Epitafio di Francesco Petrarca

## Nòte
Richmond

**Richmond** a l'è la capital de la Virginia, Stat Ünì d'America. La cità a l'è indipendenta de la Cuntea de Richmond, a l'è al center d' un'area metrulupitana cugnussüda 'mè *Gran Richmond-Petersburg*, che l'è tacada ai cuntei de Henrico al nort e de Chesterfield al süd.
El desvilüp de la cità a l'è staa cumpagn de quel de alter cità del süd de l'America, cume Atlanta, Dallas o Charlotte.
Salem

**Salem** a l'è una cità del Massachusetts, Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 40.407 abitant (2004), una süperfiss de 48,9 km² e una densità de 1.925/km²,  e'l se tröa in de la Cuntea de Essex. El nom Salem a l'è staa culigaa a la parola ebraica *[[shalom]]*, che la vör dì pas. A Salem al gh'era staa el famus Giudizi ai Strij de Salem del 1692.

## Ligam de föra

Sit ufizial
Salt Lake City

**Salt Lake City** a l'è la capital de l'Utah, Stat Ünì d'America. La gh'ha na pupulaziun de 181.743 abitant (2000) e una süperfiss de 285.9 km². A l'è lucalizada ai cuurdinaa 40°45′N 111°53′W e a l'è in sü un'altitüdin de 1,320 m sura del nivel del mar.
La cità l'hann fundada i Murmun in del 1847 cun la direziun del Brigham Young. La se tröa a süd-est del Salt Lake (lach salaa).
Santa Fe, New Mexico

**Santa Fe** a l'è la capital del New Mexico, vün di stat di Stat Ünì d'America. La se tröa al center-nort del stat a un'altitüdin de 2103 meter, e l'è la capital de la Cuntea de Santa Fe. La gh'ha una pupulaziun de 62.203 abitant (2000), e l'è a 90 km da Albuquerque, la cità püssee granda del stat.
Springfield, Illinois

**Springfield** a l'è la capital de l'Illinois, vün di stat di Stat Ünì d'America. A l'è in de la Cuntea de Sangamon e'l gh'ha una pupulaziun de 111.454 abitant (2000).

## Alter proget
Springfield (Massachusetts)

**Springfield** a l'è una cità del Massachusetts cunt una pupulaziun de 152.082 abitant. A l'è la terza cità püssee granda del Massachusetts e la quarta del New England dopu de Boston, Providence e Worcester. A l'è la prima cità di Stat Ünì e anca quela püssee granda che l'è stada ciamada *Springfield*. 
A Springfield a gh'è la Basketball Hall of Fame e la squadra de Hockey sül giaz di Springfield Falcons. Chì a hinn nassüü anca el Theodore Geisel, püssee cugnussüü cumè el Dr. Seuss, l'inventur del Basket, el James Naismith, e l'atur Kurt Russell.

## Alter proget
Armagn

**Armagn** (inscì anca in piemuntés; *Armen*, parnunziaa [a'rmeŋ] in del dialet de Intra; *Armeno* in Italian) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Amén, Brovello-Carpugnino (VB), Culassa, Gignese (VB), Massin, Miasin, Nebiün, Omegna (VB), Pitnasch e Pisan.

El se tröva in di munt sura el Lach d'Orta (ciamaa anca *Cüsi*) e l'è el cumün püsé setentriunal de la sua pruincia (ultra a vessen vün di püsé estes). El cunfina dunca cun la Pruincia de Verbania.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Armagn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Saint Louis

**Saint Louis** a l'è una cità del Missouri, Stat Ünì d'America. A l'è indipendenta de la Cuntea de Saint Louis e la gh'ha 348.189 abitant. La sua area metrupulitana a l'è la püssee granda del Missouri cun 2.603.607 abitant (2000).

## Vus curelaa
*The Hill (Saint Louis)
Saint Paul

**Saint Paul** a l'è la capital del Minnesota, vün di stat di Stat Ünì d'America. El gh'ha una pupulaziun de 287.151 abitant (2000) e l'è la segunda cità püssee pupulada del Minnesota. A l'è in sül fiüm Mississippi e arent a la cità de Minneapolis.

## Geugrafia
* Altitüdin: 234 meter 
* Latitüdin: 44º 56' 39" N 
* Lungitüdin: 093º 05' 35" O

## Alter pruget
Aruna

**Aruna** (scrivüü in Piemuntes *Aron-a*, ma prunünciaa in de l'istessa manera; *Arona* in Italian) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuvara, situaa in sül Lagh Magiur.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Angera (VA), Cümiaagh, Drumlét, Invó, Meina, Ulesc Castel, Parscé.

L'è vün di center püssee grand de la pruvincia e di püssee antigh de tüta la regiun (l'è stada fundada di Ligür). Al dì d'incö, grazie a la sua pusiziun lungh la via tra 'l Sempiun e Milan, l'è un paes impurtant e svilüpaa, e anca un rinumaa center türistigh.

## Cultüra

* El Sancarlon

## Cumün gemelaa
L'è gemelaa cun trii paes eurupei: 
*  Compiègne (Francia);
*  Huy (Belgi)
*  Arona de Tenerife (Spagna).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Aruna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Burgh Tisin

**Burgh Tisin** (Piemuntés: *Borgh Tisén*; Italian: *Borgo Ticino*) a l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Cunturbia, Castlét, Cümiaagh, Dimian, Varal, Vrün.

L'è staa el lögh de nassida del pueta ümanista Antonio Cerruti (1503-1560). Düranta la segunda guera mundial (13 agust 1944) i nazista hann massaa, per vendicàss di partisan, 12 giuin innucent, ai quai l'è dedicada la piassa principal del paés.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Burgh Tisin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment