open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enz Bianch

L**'Enz Bianch** (Enzo Bianchi a l'anagrafe taliana, nassüü el 3 de Marz del 1943 a Castervé, Castel Boglione in talian), a l'è un monegh e scritur piemuntes, el fundadur e'l prior de la cumünità munastega de Bose. 

## Biugrafia
Düranta i agn de l'üniversità, l'ha furmaa vün di prim grüp biblegh cunt i sò amis che eren de diferent cunfessiun cristian. A l'era anca ativ in di ambient de la FUCI, la federaziun di stüdent üniversitari catolegh. In di esperienz de quij agn là a l'è nassüü el sò desideri e la sò vucaziun per la vita munastega.

Dopu de la laurea in ecunumia a l'üniversità de Türin al s'è ritiraa deperlü in d'una cassina a Bose, frasiùn del cumün de Magnan, una fraziun piscinina de Magnan, in pruincia de Biela, una cassina che l'aveva missa a post cun di amis che'l gh'aveva stüdiaa insema. A l'è restaa indeperlü per i prim trì agn, a scumincià del 8 de desember del 1965, el dì che lü l'aveva scernii per tacà cun la sò esperienza, propi quel de la fin del Cuncili Vatican II.

Dopo a hinn rivaa i prim fredej e surel, catolegh e prutestant, che insema a lü hann scuminciaa a viv insema, in del celibaa, in di uraziun e in del laurà. La cumünità l'ha ciapaa dunca l'aprövaziun del vescuv diucesan.

Dopu di prim temp de la cumünità, l'Enz Bianch l'ha dedicaa in di agn el sò minister al predicà, in de la cumünità, ma anca in di Ges lucaj, catolegh, prutestant e urtudoss. A l'ha scriüü de religiun e de roba cuntempuranea anca in giurnaj 'me *[[La Stampa]]*, l*'[[Avvenire]]*, *[[La Repubblica]]*, *[[Famiglia Cristiana]]* e, in giurnaj frances, 'me *[[La Croix]]*, *[[Panorama (mensil frances)|Panorama]]* e *[[La Vie]]*.

A l'ha faa anca el diretur per 15 agn, fina al 2005, de la la rivista *Parola, Spirito e Vita*, a l'è member de la redaziun de la rivista internaziunala de teulugia *[[Concilium]]*, e'l fa part del cumitaa scentifegh de Biennale Democrazia.

In de l'2000 l'Üniversità de Türin la gh'ha daa a lü la laurea ad honorem in *Soria de la [[Gesa]]*.

## Över
L'Enz Bianch a l'è l'autur d'un frach de över, surtii cun la cà editris de Bose *Qiqajon* o cunt i editur principaj eurupei. Intra i liber püssee impurtant, regordum:

* *Il radicalismo cristiano*, Gribaudi, 1980
* *Pregare la parola*, Gribaudi, 1990
* *Adamo, dove sei? Commento a Genesi 1-11*, Qiqajon, 1994
* *Altrimenti. Credere e narrare il Dio dei cristiani*, Piemme, 1998
* *L'Apocalisse di Giovanni*, Qiqajon, 1999
* *Nuove apocalissi. La guerra in Iraq, l'Islam, l'Europa e la Barbarie*, Rizzoli, 2003
* *Cristiani nella società*, BUR Biblioteca Universale Rizzoli, 2003
* *Lessico della vita interiore*, BUR, Biblioteca Universale Rizzoli, 2004
* *La differenza cristiana*, Einaudi, 2006
* *Il pane di ieri*, Einaudi, 2008

## Note


## Ligam de föra (tücc in talian)

* L'Enz Bianch in del sit de la cumünità de Bose
* I articuj de l'Enz Bianch in del sit de la cumünità de Bose
* I cument de l'Enz Bianch per Famiglia Cristiana ai vangej di dumenigh e di fest
* El sit ufizial de la Cumünità de Bose
* L'intervista del Fabio Fazio a "Che tempo che fa"
Mancasturma

**Mancasturma** (*Maccastorna*,in Italian) l'è un cumün del süd de la pruìncia de Lod, Lumbardia, che l'é bagnád da l'Ada, e l'é püssee visìn a Cremuna che a Lod, sò pruìncia.

## Storia

L'é vün di Cumün püssee picinìn d'Italia cun apéna  abitant (dàto del  ).

Sül sò teritóri la ghé una cesa, el palási del Cumün, e una Traturìa rüstica. Al ghé anca un belìssim castéll del secul XIII-XIV.

Denans a la cesa, a ghé la piása Papa Pául VI, cun un giardinétt püblich.

Una vinténa d'ann fa, i hann custrüid un punt che culega Mancasturma a Cróta, praticament la pruìncia de Lod cun quela de Cremuna.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Mancasturma l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Futugrafii

Image:Maccastorna (LO) - chiesa di San Giorgio Martire.jpg|La cesa de San Giórg
Image:MACCASTORNA-CASTELLO-02.JPG|L'entrada del castell


## Riferiment
Giovan Batista Pirelli

**Giovan Batista Pirelli**, (*Giovanni Battista Pirelli* in Italian), (Varenn, 27 de dicember 1848 - Milan, 20 de otober 1932), l'è staa un imprenditor e politigh italian, prim propietari e fondador de la *[[Pirelli]]*.
Enzo Biagi

**Enzo Biagi**, (Lizzan in Belvedè, 9 de agost 1920 - Milan, 6 de november 2007), l'è staa on scrittor, giornalista e conduttor televisiv italian.

L'è consideraa vun di pussee important in Italia del secol XX

## Not
Melìd

**Melìd** (*Meleti* in Italian) l'è un cumün del süd de la pruìncia de Lod, Lumbardia, che el g'ha urigin adiritüra in de l'Età de mezz.

## Storia
L'é stái prüpretá de diverse famiglie: i *Stampa*, i *[[Pusterla (familia)|Pusterla]]*, i *Selvatico*, i *Corno*. L'é stái adiritüra del vésc de Lod che, in del 1344, l'é stái custrett a dághel ai *Visconti*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Melìd l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Cultüra

Gh'é tré bele custrüsión de véd:
* la cesa de la paróchia (San Cristofer), cun i afrésc del pitùr ludesán *Felice Vanelli*.
* la cesina di Sant Quirico e Giülita
* el castell.

## Alter futugrafìi


Image:Meleti-chiesa-Italy.JPG|La cesa del paés
Image:Meleti-campanile-Italy.JPG|El campanìn


## Riferiment
Castegnàt

**Castegnàt** (en Italià: *Castegnato*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta, a 8 km a Òvest de la cità de Brèsa.

El cümü de Castegnàt el se tróa al cunfì orientàl de la zona geogràfica de la Franciacürta. El nòm el par vègner de *"castinea"*, e se pènsa che 'l stàes a 'ndicà 'n bósch de castègne che 'l se troàa a sud del paés. Se g'ha nutìsia che 'ndèla zòna gh'ìa dei posedimèncc dei convèncc de Sànta Giulia e de Rodènch. Pò, dòpo, 'l g'ha fat part del teretóre de Brèsa e, sóta Venésia, 'ndèl 1426, Castegnàt l'è stàt asegnàt a la quàdra de Gösàch e al quartér de Roàt.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
San Steu

**San Stéu** (*Santo Stefano Lodigiano* in Italian) l'è un cumün del süd de la pruìncia de Lod, Lumbardia, cun  abitant (dàto del  ).

In del só teritori, la *Fundasión Franzini Tibaldeo* l'ha fái el *Musée del Giugátul e del Fiulìn*, cun püsee de 1.700 giügátui da véd.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Steu l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Fer

El **Fèr** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Fe**. El g'ha nömer atòmich 26, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fèr el g'ha vintisés prutù. 

L'è 'l metàl che bónda de piö sö la Tèra, tat che 'l rìa a costetöéser el 34,6% de la màsa del nòst pianéta. Sö la grösta terèstre l'è prezènte endèla pursiù del 4,75%.

En natüra se 'l tróa mìa pùro ma sèmper ligàt a óter elemèncc. El fèr pùro el g'ha aspèt arzentàt. L'òm el g'ha 'mparàt zamò de l'antichità a caàl fò dei minerài e dopràl per fà sö i sò strümèncc, tat che töta 'n éra de la nòsta evulusiù l'è ciamàda età del fèr.

L'è 'n componènt primàre de 'na gran varietà de léghe, 'ntra le piö 'mportànte gh'è l'aciàio e la ghìza.

L'è apò 'n elemènt principàl endèl cìclo vitàl de quàze töcc i éser vivèncc (föra che póch batéri).
Ghisa (liga)

La **ghisa** (ciamaa anca *ferass* per via de la poca quantità de fer che la gh'ha denter) l'è una liga de fer e carboni cun una percentüal alta de carboni (> 2,06% fin al 6%) che la se fà cun di tratament a cald di minerali de fer.
Australia

L**'Australia** (nom ofizzial: **Commonwealth of Australia**) a l'è un paes de l'Oceania, con capitala Canberra, anca se i cità pussee popolos, grand e important a inn Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth e Adelaide. A l'è el sest paes al mond per grandezza, cont una superfis de 7.741.220 km² e una popolazzion de pussee de 25 milion de persone, che viven per la pupart in sui coste. El paes a l'è spartid in Stat federad e territori, ognedun cont i so podé.

## Etimologia
El nom del paes el vegn del latin *australis*, o ben meridional, per via de l'espression latina "terra australis incognita" (=terra meridional descognossudaa) che l'indicava un imaginari continent che 'l ciapava denter squas tut l'emisfer austral. El termin latin el vegn poeu del gregh *αυστηρός*, o ben gram, succ, perchè atigament el nom l'indicava l'ora, un vent che 'l bofa de sud.

## Geografia

L'Australia a l'è in de l'emisfer austral, serciad de l'Ocean Pacifegh a est e de l'Ocean Indian a ovest e a sud, a nord del Mar de Timor e del Mar di Arafura e del Mar di Corall in del nord-est, inscambi a sud de la Granda Zoca Australiana e a sud-est del Mar de Tasman. De sorapu a nord, la Terra de Arnhem e la penisola de Capo York formen la Zoca de Carpentaria. L'Australia a l'è fada su del *Mainland* o ben la part continental o l'isola principal, cont i Stat del Noeuv Galles del Sud, el Victoria, el Queensland, l'Australia Ocidental e l'Australia Meridional; el Stat insular de la Tasmania e di olter isole minor, 'me i Isole Cocos e Keeling, l'Isola de Nedal, l'Isola Norfolk, l'Isola de Lord Howe, l'Isola Macquarie (ritenuda part de la Tasmania) e l'isola Heard. Canberra la reclama anca el Territori antartegh australian cont i so bas.

Popolada di aborigen per pussee de  agn, a l'è stada colonizada del Regn Unid a partì del XVIII secol. I australiani, a inn un popol multietnegh, con minga domà aborigenen e europee, ma anca asiategh e american.

## Organizazzion politiga
L'Australia a l'è una monarchia parlamentar federal del Commonwealth, el re a l'è el Carl III, inscambi el prim minister a l'è l'Anthony Albanese (del 2022).

## Alter proget
Canberra

**Canberra** (IPA: in ingles , [kæ̃ːmbɹə]) o lombardisàda in ***Cambèra*** a l'è la capitala de l'Australia e, con la so popolazzion de  persone, l'è anca la pussee grand cità del de denter australian. La se troeuva in del Territori de la Capitala Australiana, vun di territori de l'Australia, serciad del Stat del Noeuv Galles del Sud, a 300 km a sud-ovest de Sydney e a 650 km a nord-est de Melbourne.

'Me sed del governo australian, Canberra a l'è sed del Parlament, de la Volta Cort d'Australia e de tante olter istituzzion governative.

## Storia
Prima de la colonizazzion di europee, l'area de incoeu de Canberra l'era abitada di popolazzion aborigen Ngunnawal e Walgalu. L'esplorazzion e la colonizazzion europea inn tacad intorna al 1820 e la region l'è stada interessada de quater spedizzion esplorative in tra el 1820 e 'l 1824. El prim stabiliment europee a l'è probabilment del 1824, quand che un quai allevador de l'Erik Sigleish hann tirad in pè una locanda in su quella che incoeu l'è cognossuda 'me la penisola de Acton. El Sigleish el crompa la cassina in del 1826 e el la ciama "Canberry".

La zona indova che la nass la cità l'è stada scernida 'me sed de la capitala nazzional in del 1908 e, 'me Brasilia e poche olter capital del mond, l'è stada progetada per quell scopo chì. El prim de sgenar del 1910; el governo federal el met in pè in de l'ann dopo un concors internazzional per la progetazzion de la cità. El proget del Walter Burley Griffin el vegn scernid in del 1913, el Griffin el vegn nominad diretor sgeneral di lavorà e la costruzzion la taca. 

El nom "Canberra" el vegn sia del nom ingles del sit *Canberry* sia de la parolla Ngunnawal *Kambera*, che la voeul dì "sit d'inconter".

## Geografia fisega
### Territori

Canberra la ocupa un'area de 805,6&nbsp;km² e la se troeuva arent a la cadena di mont Brindabella, a circa 150 chilometer de distanza de la costa orientala australiana. La so altituden l'è compresa in tra i 550 e i 700 meter in sul livell del mar. La cità l'è traversada del fium Molonglo, che el forma el lagh del center citadin, el lagh artifizzial Burley Griffin.

## Alter proget

## Ligam de foeura
* Sit istituzzional
Figi

I **Figi** a hinn un paes de l'Uceania.
A hinn un rosc de isul de 322 isul (dumà 106 abitaa) e 522 isulot.

La capital a l'è Suva.
I gh'hann una süperfiss de 18.274 km² e una pupulaziun de pressapoch 850.000 abitant.



## Storia muderna
I Figi a hinn staa un pussediment del Regn Ünii del 1874 al 1970, quand che hann utegnüü l'indipendenza.

## Lenguv ufiziaj
I Figi gh'hann trì lenguv ufiziaj: el figian, l'ingles e l'hindustani-fijan.

## Urganizaziun pulitiga
I Figi (nom ufizial: **Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti** / **फ़िजी गणराज्य فِجی رپبلک ** / **Republic of the Fiji Islands**) a hinn una repübliga.
El president a l'è el Epeli Nailatikau (del 2009).
El prim minister a l'è el Frank Bainimarama (del 2007).
Suva

**Suva** a l’è, del 1882, la capital di isul Figi.

La gh'ha pressapoch 80.000 abitant.

## Geugrafia
Suva a l'è in de la part süd-urientala de l'isula de Viti Levu.
Azzal

L**'azzal** l'è el nom che ghe se da a la liga fada prinzipalment de ferr e carbòni, cont na percentual de carbòni che la va no sora al 2,1%, sedenò se trata pu d'azzal ma de ghisa.

Quest material chì l’è soratut drovad per la construzzion de infrastruture, anca sgiontad al ciment (ciment armad), per mez de bare metalleghe mitude chinscì dent el botum a sostegnìll, de arnes de cusina, de la pupart de i ciav, de cabel resistent a la tension elevada, e parecc olter quai.
Martel (arnes)

El **martel** (anca *martee*) l'è un arnes che 'l se dröva per picà di bot sura a un material, sia diretament che per via d'un quaj alter arnes, cume presempi 'l scüpel.

L'è furmaa da una massa, che la dà l'energia cinetica per la bota, incastraa denter int un manegh che 'l serva per tegnìl in man.
Tradiziunalment el manegh l'è de legn, ma al dì d'incö 'l pö vess anca de fer o plastica.
Fiö

**Fiö** (fem. **fiöla**) el gh'ha dü significaa:
*la creadüra ümana, animal o vegetal in relazion a vön o tüt dü i entità ch'i l'hann fat nass (ciamaa genitur). 
*l'om quand che l'è giuvin.
Turutütela

El **turutütela** l'è un persunagg tradiziunal de la leteradüra ural e de la cultüra pupulara. I turutütela i ndaven in gir per i pasquee, i mercaa e i usterii indè ch'i cantaven e i cüntaven sü stori ins i rob de tüt i dì.
I scampaven cun i ufert del so püblich che de suent i cataven sü int el capel.
La Lumbardia storica l'è stada bastanza famusa per i so turutütela, che di völt i eren numinaa anca int i curt ucitan, el pais da indè che i vegniven i truvadur, che i eren pö una speci de turutütela anca lur.
Corvèc

**Corvècc** (*Cornovecchio* in Italian) l'è un cumün de  persune (dàto del  ) sü la spunda dèstra de l'Ada. El sé tröva póch distant da dùe l'Ada la sé trà in del Po.

In sül sò teritóri gh'é dü traturìe, un negósi e la cesìna cun el funt batesimàl dal '500 e una statua d'la Madòna dal 1750.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Corvècc l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
San Roch (LO)

**San Ròch** (*San Rocco al Porto* in italian) l'è un cumün del süd de la Lumbardia, in pruìncia de Lod cun  abitant (dàto del  ).

## Storia

L'é l'ültim paés de la pruìncia de Lod prima del Po e de Piasensa. La tradisión la dis che San Ròch, el famùs pelegrìn, malád de pést, el se sia fermad propi chi per ripusás. 

Quant al *Port*, in de l'antichitá gh'era un port ch'el culegheva el teritori cun la citá de Piasensa.

A San Roch è nasüd mons Dumènich Mezzadri, vesc de Chioggia dal 1920 al 1936.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Roch l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Alter futugrafii


Image:San Rocco al Porto (LO) - chiesa di San Rocco - vista notturna.jpg|La cesa de San Roch de nòtt


## Riferiment
Cor Giun

**Cor Giùn** (*Corno Giovine* in Italian) l'è un cumün de  persune (dàto del  ) , sü la riva sinistra del Po, in de la *Bása Ludesana*.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cor Giun l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Pitching wedge

Ol **Pitching wedge** (de spès ciamàt dóma *Pitch*) in del zöch del Gòlf l'è ü fèr. I fèr i è chèle mase che i gh'à la crapa de metàl, öna piastra - pianèla de métàl piö o méno "dervida" - 'nclinada a segónda de la distansa che i gh'à de faga fà a la balina. I è nümeràcc da l'ü al nöf, pò gh'è i *Wedge* che i è sich. I fèr i si a dóvra de sólet per tirà dal Fairway o per tirà ol prim cólp dal Tee de partènsa però dóma se la büsa l'è córta (Par 3). 

Tra i *Wedge* gh'è ol Pitch che l' se l' dóvra de sólet per tirà al Green quando ocór fà di tir córcc ma bèi vólt isé la balina quando la pica söl Green la se fèrma lé e la cór mia vià.
Pròpe per chèsto la crapa del bastù l'è bèla dervida o 'nclinada, ma 'mpó de méno del Sand.

Marcàt sóta la crapa de la masa gh'è scricc PW e col Pitch de sólèt se fà 'mpó piö de 100 méter.
Ryder Cup

La **Ryder Cup** l'è ü troféo de Gòlf che l'se té ögne dù agn e che l'ciapa 'l nòm dal Samuel Ryder che l' l'à 'nventàt a la métà di agn Vinte del mèla e nöf (1900).

L'è öna sfida tra squadre, tra i dò squadre piö fórte al mónt, zögada dal 1927 al 1971 tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc e i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna.

Dal 1973 al 1977 la sfida l'è stacia amò tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc contra però i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna e de l'Eire fina a che, a partì dal 1979, la sfida l'è stacia Usa cóntra Europa.

I Stacc Unìcc i l'là ensida vintesìch vólte, la Gran Bretagna desperlé dóma trì, 'nsèma a l'Irlanda l'à dóma perdìt e l'Euròpa l'à ensida sèt vólte.

### Palmarès
Sèt bèl

**Sèt bèl**: a Scua l'è isé ciamàt ol sèt de danér che l'è ü di quàter póncc de mas 'nsèma a i carte, a i danér e a la primiéra.
Maratunù

**Maratunù**: a Scua se dis che ü zögadùr l'à fai Maratunù quando l' ghe ria a ciapà sö töcc i danér, da l'ü che l' se ciama Bòcio fina 'l dés. 
Apéna ü l' ghe ria a fà Maratunù la partida la fenès söbet e 'l zögadùr che l' l'à facc 'l vèns la partida ach se l'è mia riàt a vintù (o vintesìch) e pò se l' gh'à méno póncc di óter.
Predestinassiù

La **predestinassiù** (del latì *praedestinatio*, formàt de *prae*, prìma, e *destinor*, determinà ol destì), indela tradissiù cristiana l'è la decisiù che in vertü de lé Dio l' istabilìss fin de l' eternità ce che 'l sarà elèt, var a dì catàt fö per la salvessa eterna. 

Di ólte se parla ach de dópia predestinassiù, mia domà a la salvessa, ma pò a la danassiù, indel sens che Dio a'l determinarèss *ab aeterno* mia domà ce che 'l sarà salvàt, ma pò a ce che 'l sarà danàt  a la pena eterna.

**Link esterni.**

La predestinazione.

Salvezza e Sovranità di Dio.
Sumaia

**Sumàia** (*Somaglia* in Italian) l'è un cumün de la Pruincia de Lod, cun , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

Ind al 2010, Sumaia l'è diventada famusa in tüta Italia tra i apassiunad de la Apple. La cà dal *pum sgagnad* l'ha difati dervid el sò center lugistich par el süd Europa ind al picul cumün ludesan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Sumaia l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Cavriöl

**Cavriöl** (o *Cavreöl*; en Italià: *Capriolo*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta póc chilòmetri a Sud del Lach d'Izé, a 25 km a Òvest de la cità de Brèsa.

Cavriöl l'è colocàt ai pé de le ölteme culìne ucidentài, söla spónda mansìna del Òi, póch de sóta de 'ndóche 'l vé fò del Lach d'Izé, 'ntra 'l fiöm e 'l mut Àlt. La puzisiù del castèl de Cavriöl la fa pensà a 'na furtificasiù de urìgin preistòrica e 'l par sigür che l'ìes cunusìt amò n'época romàna, aisebé che gh'è restàt póche o nesöne tràse. 

La borgàda la vé lüminàda per la prìma ólta 'ndèn docümènt de l'an 879 quan che Carloman de Baviera 'l g'ha dunàt dei gran posedimèncc sitüàcc endèla zòna al Convènt de San Salvadùr de Brèsa. Endèl sècoi IX e X, vé fat sö  'l castèl che pò dòpo 'l vegnarà cuncidìt come fèudo a la famìa dei Lantieri de Paràdech.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Isul Salomon

I**'isul Salomon** a hinn un paes de l'Uceania.
A hinn faa de pressapoch 1.000 isul in de l'Ucean Pacifich a est de la Növa Guinea.

I gh'hann una süperfiss de 28.896 km² e una pupulaziun de pressapoch 550.000 abitant.
La capital a l'è Honiara.



## Storia muderna
I Isul Salomon a hinn staa un pruteturaa del Regn Ünii del 1893 al 1978, quand che hann utegnüü l'indipendenza.

## Lenguv ufiziaj
La lengua ufiziala a l'è l'ingles, ma'l parla dumà l'1-2 % de la pupulaziun.
In di isul se parlaven 74 lenguv, ma 4 adess a hinn estint.
La pupulaziun la parla suratüt una lengua franca, el pijin.

## Urganizaziun pulitiga
i isul Salomon a hinn un regn del Commonwealth.
El re a l'è el Carl III.
El prim minister a l'è el Derek Sikua (del 2007).

## Alter proget
Honiara

**Honiara** a l’è la capital di Isul Salomon.

La gh'ha pressapoch 84.520 abitant (2017).

## Geugrafia
Honaria a l'è in sü la costa setentriunala de l'isula de Guadalcanal.
Kiribati

**Kiribati** a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa de trì rosc de isul in de l'Ucean Pacifich a caval de l'equadur, spantegaa in püssee de 3 miliun de chilometer quadraa.

Al gh'ha una süperfiss de 726 km² e una pupulaziun de pressapoch 105.000 abitant.
La capital a l'è South Tarawa.



## Storia muderna
I *isul Gilbert* a hinn staa un pussediment del Regn Ünii del 1892 e, del 1914, a hann faa part, cunt i *isul Ellice* (al dì d'incö *[[Tuvalu]]*), de la culonia di *isul Gilbert e Ellice*.
Del 1974 la culonia a l'è turnada spartida in dü e in del 1979, i isul Gilbert hann utegnüü l'indipendenza cunt el nom de Kiribati.

## Lenguv ufiziaj
Kiribati al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el gilbertin (o ikiribati) e l'ingles.

## Urganizaziun pulitiga
Kiribati (nom ufizial: **Republic of Kiribati**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Taneti Maamau (del 2016).
South Tarawa

**South Tarawa** a l’è la capital de Kiribati.

A l'è in sü l'atol de Tarawa e la gh'ha 40.000 abitant.
Nauru

**Nauru** (*Naoero* in naurean) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa dumà d'un isula de la Micronesia.

Nauru a l'è l'ünegh paes al mund che'l gh'ha minga una capital ufiziala.
A l'è la repübliga püssee piscinina del mund, cunt una süperfiss de 21 km², e una pupulaziun de pressapoch 13.000 abitant.



## Storia muderna

Nauru a l'è staa un pussediment de la Germania del 1888 al 1914; pöö l'hann aministraa l'Australia, la Növa Zelanda e'l Regn Ünii. In del 1968 l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Lenguv ufiziaj
Nauru al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el naurean e l'ingles.

## Urganizaziun pulitiga
Nauru (nom ufizial: **Ripublik Naoero / Republic of Nauru**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Lionel Aingimea (del 2019).
Naurean

El **Naurean** (nom nativ: *dorerin Naoero*) l'è una lengua Astrunesiana parlaa in Nauru. El gh'ha pü o men 7,000 parlant, asquas tüt bilengu in ingles.
Vori

**Vori** (*Orio Litta* in Italian) l'è un cumün de la Pruincia de Lod, cun  abitant (dàto del  ).

## Storia

Fundad dai Ruman, Vori el se trueva sura a un teritori paludus, che l'è stai bunificad dai Benedetin de San Pedor in Lod Veg a cumincià dal 885.

El paes l'è stai cuinvolt in d'le beghe tra i Cumün lumbard e l'Impero.

Divegnüd pussediment dai Lampugnani in dal 1375, l'è passad in man a tanti, fin a quand i Cavazzi in dal 1700 i han fai d'i gran mesté.

El sò munüment püssè famus l'è la Villa Litta Carini, in testa a la qual se tröva l'Umon de Vori.

## Curiusità

El num el g'ha da derivà da *Horreum* o *Hordeum*, parole latine culegade al fürment.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Vori l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Firenz

**Firenz** (*Firenze* in Italian; *Florentia* in latin; *Florence* in ingles e frances; *Florenz* in todesch; *Fiorenza* in lombard antich) l'è la cittaa capital de la Toscana e de la sò provincia.

Cont i soeu 365.774 abitant, l'è la città pussee granda de la region. I soeu abitant se ciamen *fiorentin*, e la sò stòria l'incomincia quand a gh'era l'Imperi roman.

In de l'età de mezz la diventa el center del Renassiment italian, e l'è cognossuda in tutt el mond per la sò belezza. Per on poo de temp l'è stada anca capital del Regn d'Italia.

El sindich l'è 'l Dario Nardella, che 'l ha tolt la carega del Matteo Renzi quand che l'è divegnuu premier.

## Sport
L'ACF Fiorentina (nassuda in del 1926) l'è la principal squadra de folber de Firenz.

## Notte
Gilbertín

L**'Ikiribati** (anca *Kiribates* o *Gilbertín*) l'è una lengua Astrunesiana parlaa in Uceania. L'è vöna di pochi lenguv con l'urdin VOS (verb, cumplement, suget).
Salisburgh

**Salisburgh** (*Salzburg* in tudesch; *Såizburg* in bavares; *Salisburgo* in italian; *Salzburgo* in spagnö e purtughes; *Salzbourg* in frances; *Solnohrad* in cech; *Soľnohrad* in sluvach; *Solnograd* in sluven) a l'è la capital del stat austriegh del Salisburghes. Al gh'ha una pupulaziun de pressapoch 150.000 abitant.
La cità a l'è famusa perchè chì a l'è nassüü el Wolfgang Amadeus Mozart. 

A Salisburgh al passa el fiüm Salzach.

La cità la fa part di cità patrimoni de l'ümanità de l'UNESCO: sit interessant a hinn:
* el Palaz Mirabell (*Schloss Mirabell*)
* la cità vegia (*Altstadt*)
Graz

**Graz** (*Gradec* in sluven; *Štýrský Hradec* in cech; *Štajerský Hradec* in sluvach; *Græcia* in latin; *Grác* in üngheres; *Gráca* in dialet prekmürian; *Gradac* in serb) a l'è la segunda cità püssee granda de l'Austria e la capital del stat de la Stiria.
Al gh'ha pressapoch 250,000 abitant e quater üniversità.

A l'è una cità statütaria.

## Ligam de föra

* Sit ufizial

  ]
Linz

**Linz** (*Linec* in cech e sluvach; *Lentia* in latin;) a l'è una cità de l'Austria de pressapoch 185.000 abitant.
A l'è la capital del stat de l'Austria Volta. A Linz al gh'è un center famus per l'art che l'è el "Lentos" e la "Brucknerhaus" per i cuncert.

A l'è una cirà statütaria.
Lod Veg

**Lod Vèg** (*Lodi Vecchio* in Italian, *Laus Pompeia* in Latin) l'è un cumün del Ludesan cun  abitant (dàto del  ).

## Storia

L'é stai el prim insediament de l'antica citá de Lod.

Sül só teritori la ghé la *Basilica di 12 Apóstui* (o de San Basán).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Lod Vegg l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Ligamm de föra

* Sitt del Cumün

## Riferiment
Belo Horizonte

**Belo Horizonte** a l'è una cità del Brasil, la capital del stat de Minas Gerais. Al gh'ha pressapoch 2.4 miliun de abitant e un'area de 330.9 km². A l'è la terza area metrupulitana del paes.

## College e Üniversità
* Federal University of Minas Gerais (UFMG);
* Universidade do Estado de Minas Gerais (UEMG);
* Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG);
* Universidade José do Rosário Vellano (UNIFENAS);
* Centro Universitário Newton Paiva;
* Universidade Salgado de Oliveira (UNIVERSO);
* e anca alter.

## Munüment

* Cesa de San Francésc d'Assisi

## Persunagg

* Fradèl Betto

## Cità gemelaa
* Toronto, Canada
* Oporto, Purtugal (1986)
* Milan, Italia
* Avana, Cuba
* Betlem, Palestina
* Boston, USA (2007)
* Fort Lauderdale, USA (2003)
* Newark, New Jersey, USA (2006)
* Masaya, Nicaragua (2002)
* Granada, Spagna (1975)
* Minsk, Bielurüssia (1987)
* Luanda, Angola (1968)
* Tegucigalpa, Honduras (2004)
* Zahle, Liban (1974)
* Homs, Siria (2001)
* Tripul, Libia (2003)
* Cuenca, Ecuador (2004)
* Córdoba, Argentina (2007)
* São Paulo,  Brasil
* Lisbuna, Purtugal (2007)
* Wuxi, China (1996)
Aracaju

**Aracaju** a l'è la capital muderna del stat de Sergipe, in del nord-est del Brazil. Al gh'ha pressapoch 470.000 abitant (stima del 2003) e al se tröa intra i cità de Salvador and Maceio. A l'è stada pianificada e fada sü per vess la capital del stat in del 1855.
Poncion (Val Gana)

El **Poncion** (italian: *Poncione di Ganna*) a l'è ona scima di Prealp Varesine.

A l'è volt 993 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in Lombardia (provincia de Vares), in del territori di comun de Quass e de Gana.

A l'è cognossud per la soa forma compagn d'on cono (o de 'na *poncia*). In su la scima a gh'è ona cros, che l'è stada missa lì in del 1954.

## Not
Belém

**Belém** a l'è una cità brasiliana, la capital del stat de Pará. Al gh'ha pressapoch 1,4 miliun de abitant e un'area de 1.070 km².
Don Viturión

**Don Viturión** (Varés, 15 d'aprìl 1926 - Gulu, Uganda, 2 de setémber 1994) l'è stai un prét misiunàri italiàn nasüd 'me **Vittorio Pastori** che l'è stai atìu in Uganda.

## Biugrafia

Nasüd in del 1926, el gh'èva un risturànt a Varés. L'ha lasàd tüt par andà adré al prevòst Ricu Manfredini, quand l'é diventàd vésch de Piasénsa.

In del 1972 l'ha fundàd a Piasénsa el muvimént *Africa Mission*, che fin a incö l'ha 'ütàd i puarìn dal Africa Négra.

Per un frach de an l'ha decìs de restà diàcun, ma pö l'è stai urdinàd prét dall'arcivésch de Gulu, Mons. Cipriano Biyehima Kihangire el 2 de setémber 1984.

In tüta la so vita l'ha fai 147 viàg Italia-Africa-Italia per dagh da mangià ai por fiulìn africàn.

## Dü só pruérbi

* *Di gras, l'é bèl fidás...*

* *Chi g'ha fam, el g'ha fam sübit; chi g'ha séd, g'ha séd bun'ura; chi patìs, patìs adés*!

## Bibliugrafia

* Lisander Pasquali, *Don Vittorione. Il bulldozer degli ultimi*, Milan, Edisión Pauline, 1996 - ISBN 978-88-315-1227-5

## Ligam de föra

* Sit di amis de Gulu
2009

El 2009 (MMIX cun i nümer ruman) l'è un ann che l'è scuminciaa de giuvedì andanda adree al calendari gregurian.

## Còza lè sücedít

* Int el 2009, col tìtul de Se ta cati... ta copi!, l'è sturtii la version in Lumbard cürada dal TEPSI (Teater Pupular de la Svizzera Taliana) del cinema western *The searchers* (I cercaduu) diret dal John Ford in del 1956. 

### Avrìl

* 6 de Avrìl - Ü teremòt de 6,2 gradi de la scala Richter, a i ure 3.32 de la nòccla pruìnsa de l'Aquila, i mórcc i è 308, 1.500 i ferìcc e 65.000 chèi restàcc sènsa cà.

## Chi gh'è nasìt

                            
## Chi gh'è mórt

18 Dicember - Tavo Burat, giurnalista, pueta e maester de scöla piemuntes, che l'ha militaa per la difesa di lenguv minuritari e di popul minaciaa.
Cynodon dactylon

La **Gramègna róssa** (ach: **fenaröl**; nom latì *Cynodon dactylon (L.) Pers.*) l'è öna pianta erbàcea de la faméa di Poaceae (Graminacee) che la düra co 'n d'öna raìs che la stréssa féss tàt, ramificada e che a i grópp la gh 'à raìs e cassàdene ch ' i fa sö i borèi impé o bütàcc zó a i pé e che pó dopo i leà sö; chèsti, ramificàcc in bàss, i ria a tocà i 20 - 30 ghei.

### Fòie

I fòie, öna sè e öna no 'dré al borèl, i è spartìde in dù: la guàina che la sara dét ol borèl e la làmina che la partìss de chèsto piö o meno bütada zó; chèsta l' è prope debù drìssa, piata e la se ristrens demenemà indela pónta gössa; öna fira de pìi la sègna la separassiù tra guàina e làmina, la banda de chèstaché l' è segnàda de pìi lóngh, specialmèt 'drè al pé.

### Fiùr

Ol fiùr l' è fà de 3/7 spighe, francàde a la pönta d' ol borèl, ognöna formàda de tàte spighète; chèssce i gh' à al pé comè dù fòietene modificàde ciamàde glüme e i è formàde de ü pér de fiùr che però ne crèss sö domà ü, ol fiùr l' è seràt dét in dú de chèle fòietene modificàde lè, öna co la pansa che la arda in fò e chèl' ótra co la pansa che la arda in dét, che i ciàpa ol nóm de glümete.

### Fröcc

Ol fröt l'è öna baléna sèca che gnàch quànd che l'è bèl marüt a'l se dervìss per lassà borlà fó i gré de sömessa. l' è seràt dét tra di glümete margnöche.

### Indoe l' è

Impö de per töt del mar a la culéna in di prà pié de èrba, in campagna e in di löch lassàcc indà.

### La dróga

La raìs

### Quànd la se cata

La raìs  's pöl catàla töt l' an (mèi, però, in setèmber-utùer o in mars-avrìl), la se nèta de la tèra e i se trà vià i raìsine de banda.

### Come la se té lé

I raìs a i se fà secà in pià sitìl al sùl o i se teca sö a fassècc mia tròp strècc. Pò dopo se ras'-cia vià la pelesina per tö zó la rösca sberlüsenta che la quarcia e i se fà zó i raìs a tochèi. I se mèt via in sachèi de carta o tila.

### Propietà

*diüreteghe, depüratìe, antifiamatòrie, refrescàcc, disetàcc*

Prensépe atìv: möcilagìni, söchèr, amìdi, sostàsse co 'l fà de saù, ü glücosìde de la anilìna.
La gramègna róssa la vé dövrada, di erborare, comè dróga al post d' ol Dèt Canì (gramègna), üsàt de sèmper per i sò vertü diüreteghe e südurifere.

L' infüsiù de gramègna róssa l' è ü ècc reméde tradissionàl per pörgàss in primavéra. L' è bùna per cürà i 'nfiamassiù di reni e de la sgiunfèrla, per la góta artètica e i reümatismi, e pò a per sircà de eliminà di calcói pissenì de la cistifelèa e del sistéma ürinare.

Ün üs curiùs de la gramègna róssa l' è chèl de fà öna bira a bù mercàt e refrescàt.

I raìs tostàde i è ü bù sostitüt d' ol cafè sensa i sò magagne.

Per migliurà ol saùr d' infüsiù de gramègna róssa se sögeréss de scogà i raìs per ü menüt, pó dopo cambià l' aqua, e dövrà chèst' öltema infüsiù.
Mont Piambell

El **Mont Piambell**, (*Monte Piambello* in Italian), l'è una montagna di Alp, denter in de la cadena di Prealp Varesinn.

El mont el se trova in de la provincia de Vares, in del teritòri de la Valganna. L'è alt 1.125 meter, e l'è 'l pussee alt de tuta la vall.

I sò origin hinn quej d'on volcan, ativ 250 milion d'agn fa, in del permian.
## Not
Giüsepp Siri

**Giüsepp Siri** (Génua, 20 de magg 1906 - Génua 2 de magg 1989) l'è stai un Cardinál e Arcivèsc católic, Arcivésc de Génua dal 1946 al 1987.

## Biugrafia

Nassüd a Génua el 20 de magg 1906, l'é stai urdináa pret in del 1928. El s'é laureád in *Teulugia Sacra* a l'Üniversitá Gregoriana, a Ruma. In del 1944  l'è stai cunsacráa vesc aüsiliari de l'arcidiocesi de Génua.

El 14 de magg 1946, Papa Piu XII l'ha prumoss a arcivesc de la citá. L'é stai creád cardinal propi da Piu XII in del 1953 e l'ha partecipad ben a quater *Cuncláv*: in del 1958, in del 1963, e dù volte in del 1978. Che le dò ültime volte chì, se dìs che l'é stai vün di candidáa al Papaa.

El 15 de dicember 1960 l'ha celebrá el spusalìsi del Re Baldovino I del Belgiu.

El s'é ritiráa el 6 de lüi 1987.

L'era tifüs acanìd del Genoa.

## Mótt

*« Non nobis Domine » (« Minga a nüm Signùr »)*

## Bibliugrafia

*Nicola Buonasorte, *Siri. Tradizione e novecento*, Il Mulino, Bulógna, 2006 (ISBN 88-15-11350-9).
*Pául Gheda, *Il card. Giuseppe Siri e la Conferenza Episcopale Italiana al Concilio Ecumenico Vaticano II*, Giunti, Firense 2006.
*Benny Lai, *Il Papa non eletto. Giuseppe Siri cardinale di Santa Romana Chiesa*, Laterza, Ruma-Bari 1993.
*Giácum Galeazzi - Intervista a Benny Lai sül Cardinal Siri
Niue

**Niue** (*Niuē* in lengua niue) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa dumà d'un isula 2.400 km a est de la Növa Zelanda.

La capital a l'è Alofi.
Al gh'ha una süperfiss de 260 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.700 abitant.



## Storia muderna

Niue a l'è stada un regn indipendent fina al 1900, pöö a l'è vegnüda un pruteturaa del Regn Ünii e in del 1901 a l'è stada giuntada a la Növa Zelanda.
In del 1974 l'ha utegnüü l'indipendenza, cunt un acordi de libera assuciaziun cun la Növa Zelanda.

## Lenguv ufiziaj
Niue al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el ''niue'' e l'ingles.

## Urganizaziun pulitiga
Niue (nom ufizial: **Niue / Niuē Fekai**) a l'è un stat assuciaa a la Növa Zelanda.
Al recugnuss 'me regina Elisabeta II del Regn Ünii.
El prim ministr a l'è el Toke Talagi (del 2008).
Alofi

**Alofi** a l’è la capital de Niue.

Al gh'ha 614 abitant.

## Geugrafia
Alofi a l'è in sü la costa ovest de l'isula de Niue.
Palau

**Palau** (*Belau* in palauan) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa d'un bel poo de isul piscininn de la Micrunesia.
Al gh'ha una süperfiss de 458 km² e una pupulaziun de pressapoch 20.000 abitant.
La capital a l'è Melekeok.



## Storia muderna
Palau a l'è staa un pussediment de la Gurmania del 1888 al 1914; pöö a l'è staa sota l'ucüpaziun del Giapun e, dopu de la segunda guera mundiala, di Stat Ünii d'America. In del 1994 a l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Lenguv ufiziaj

Palau al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el palauan e l'ingles.

## Urganizaziun pulitiga
Palau (nom ufizial: **Beluu er a Belau / Republic of Palau**) a l'è una repübliga.
Ël president a l'è el Johnson Toribiong (del 2009).
Melekeok

**Melekeok** a l'è vun di Stat de Palau, indova che la se troeuva la capitala, Ngerulmud.
Al gh'ha 391 abitant (2000).

## Geugrafia

Melekeok a l'è in sü la costa urientala de l'isula Babeldaob, quela püssee granda de Palau.
Papua Növa Guinea

**Papua Növa Guinea** (*Papua New Guinea* in ingles; *Papua Niugini* in tok pisin) a l'è un paes de l'Uceania.

A l'è tacaa a ovest a l'Indunesia.
La capital a l'è Port Moresby.
La gh'ha una süperfiss de 462.840 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.887.000 abitant.


La Papua Növa Guinea la se tröa per la püssee part in de la metà urientala de l'isula de la Növa Guinea, ma la gh'ha dent anca alter isul piscininn de l'Ucean Pacifich.
In de l'altra metà de la Növa Guinea a gh'hinn i pruinc indunesiann de Papua e de Papua Ucidentala.
El pais a l'è staa minga espluraa cumpletament. A l'è pussibil che in di zonn püssee dent de l'isula ghe sien di pupulaziun, piant e besti che se cugnussen minga.

## Storia
El toch setentriunal del paes a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 fina a la prima guera mundiala, quand che l'ha ucüpaa l'Australia, che del 1904 la ministrava giamò, per cünt del Regn Ünii, el toch meridiunal.
In del 1975 el paes l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Lenguv
Papua Neuva Guinea a l'è vün di paes cun la püssee granda diversità de cultür: a gh'hinn püssee de 850 lenguv indigen, ognidüna d'un grüp etnich cun la sò cultüra tradiziunala. Dumà el 18% de la pupulaziun la viv in di cità.
I lenguv ufiziaj a hinn l'ingles, el tok pisin e l'hiri motu.

## Urganizaziun pulitiga
Papua Növa Guinea (nom ufizial: **Independent State of Papua New Guinea / Independen Stet bilong Papua Niugini**) a l'è un regn del Commonwealth e el re a l'è el Carl III.
El Prim Minister a l'è el James Marape (del 2019).

## Alter proget
Port Moresby

**Port Moresby** (*Pot Mosbi* in tok pisin) a l’è la capital de Papua Növa Guinea.

A l’è anca la prima cità del paes per impurtanza ecunomiga e per pupulaziun, cun pressapoch 255.000 abitant.

## Geugrafia
Port Moresby a l'è un port impurtant in sül Gulf de Papua, in del toch süd-uriental de l'isula de la Növa Guinea.

## Cità gemelaa
Port Moresby a l'è gemelaa cunt:
*  Jinan, Cina
*  Townsville, Australia
Pául Coelho

**Pául Coelho**, (Rio de Janeiro, Brasil, 24 d’agùst 1947) l'è un scritùr e pueta brasilian.

L’ha cumenciáa a vés cugnussüd in italian in di agn ’90 cul liber *L’Alchimista*

## Bibliugrafia italiana

* *Il cammino di Santiago* (*O diario de um mago*) (1987)
* *L'alchimista* (*O Alquimista*) (1988)
* *Sulla sponda del fiume Piedra mi sono seduta e ho pianto* (*Na margem do rio piedra eu sentei e chorei*) (1994)
* *Monte Cinque* (*O Monte Cinco*) (1996)
* *Il manuale del guerriero della luce* (*O manual do guerreiro da luz*) (1997)
* *Veronika decide di morire* (*Veronika decide morrer*) (1999)
* *Il diavolo e la signorina Prym* (*O demonio e a srta Prym*) (2000)
* *Le confessioni del pellegrino* (2000)
* *Undici minuti* (*Onze minutos*) (2003)
* *Life* (2004)
* *Lo Zahir* (*O Zahir*) (2005)
* *Sono come il fiume che scorre* Pensieri e riflessioni 1998-2005 (2006)
* *Sfide- Agenda 2007* (2006)
* *Le cose che ho imparato nella vita*
* *La Strega di Portobello* (*A bruxa de Portobello*) (2007)
* *Enigma- Agenda 2008* (*Enigma 2008*) (2007)
* *Gioia- Agenda 2009* (*Alegria 2009*) (2008)
* *Brida* (2008) (*Brida*) (1990)
* *O Vencedor está Só* (2008)

## Ligamm de foeura

* Sitt üficial 
* Blog üficial 
* Video intervista, 1988
Sumatra

**Sumatra** a l'è vüna di isul de la Sunda; a l'è a nord-ovest de Giava e a süd de la penisula de la Malesia.
Puliticament la fa part de l'Indunesia.
La gh'ha una süperfiss de 470.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 45 miliun d'abitant.
La cità püssee impurtanta a l'è Medan.
Giava

**Giava** (*Jawa* in indunesian) a l'è vüna di isul de la Sunda; a l'è a süd-est de Sumatra, a ovest de Bali e a süd del Borneu.
Puliticament la fa part de l'Indunesia.
La gh'ha una süperfiss de 132.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 114 miliun d'abitant. A l'è l'isula püssee pupulada del mund.
La cità püssee impurtanta a l'è Giacarta, che l'è anca la capital de l'Indunesia.
Bali

**Bali** a l'è vüna di Isul piscininn de la Sunda; a l'è a est de Giava, a ovest de Lombok e a süd del Borneu.
Puliticament la fa part de l'Indunesia.
La gh'ha una süperfiss de 5.632 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.151.000 abitant.
La cità püssee impurtanta a l'è Denpasar.
Celebes

**Célebes** (*Sulawesi* in indunesian) a l'è vüna di isul de la Sunda; la se tröa intra l'isula del Borneu e'l rosc de isul di Mulüch.
Puliticament la fa part de l'Indunesia.
La gh'ha una süperfiss de 174.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 16 miliun d'abitant.
Mulüch

I **Mulüch** (*Maluku* in indunesian) a hinn un rosc de isul (pressapoch 1.000) che'l fa part del püssee grand *rosc de isul males*.
Se tröen in de l'Ucean Pacifich a est de Célebes, a ovest de la Növa Guinea e a nord ed Timor.
Puliticament fan part de l'Indunesia.
I gh'hann una süperfiss de 74.505 km² e una pupulaziun de pressapoch 2 miliun d'abitant.
Samoa

**Samoa** a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa de la part ucidentala del rosc de isul di isul Samoa, a metà strà intra la Növa Zelanda e i Hawaii.
La part urientala del rosc de isul la se ciama Samoa Americann e l'è un pussediment di Stat Ünii d'America.

La gh'ha una süperfiss de 2.831 km² e una pupulaziun de pressapoch 215.000 abitant.
La capital a l'è Apia.



## Storia muderna
El rosc di isum Samoa a l'è staa spartii, in del 1899, intra la Gërmania e i Stat Ünii.
In del 1914 la Növa Zelanda l'ha ucüpaa la part tudesca e l'ha ministrada fina al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza cunt el nom de *Samoa Ucidentaj*. In del 1997 l'ha müdaa el nom in *Samoa*.

## Lenguv ufiziaj
Samoa la gh'ha dò lenguv ufiziaj: el samoan e l'ingles.

## Sport
El sport naziunal a l'è 'l rugby.
La squadra naziunala (cunt el suranom *Manu Samoa*) l'ha partecipaa a quater Campiunaa del Mund e l'è intra i 12 püssee fort al mund. 

## Urganizaziun pulitiga
Samoa (nom ufizial: **Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa / Independent State of Samoa**) a l'è una repübliga.
El cap del stat (el sò titul in samoan a l'è *O le Ao o le Malo*) a l'è el Va'aletoa Sualauvi II (del 2017).
El prim minister a l'è el Naomi Mata'afa (del 2021).
Apia

**Apia** a l'è la capital de la Samoa.

A l'è in sü la costa setentriunala de l'isula de Upolu.
La gh'ha pressapoch 40.000 abitant.
Papua

**Papua** è l'è ciamada la part ucidental de l'isula de la Növa Guinea.

Puliticament la fa part del Indunesia.
Pader Damián

**San Damián de Molokai**, püsé cunnusìd cume **Pader Damián **, (Tremelo, Belgiu, 3 de genár 1840 - Molokai, Hawaii, USA, 15 d'aprìl 1889) l'è stai un missiunari del Belgiu, che el se ciameva **Giüsepp de Veuster **.

L'ha laurád un frach per i lebrùs de Molokai, e l'é stái pruclamáa beát dal Papa Giuánn Pául II in del 1995. El prìm dicember del 2005, la *Radio VRT* l'ha pruclamàd Beàt Damiàn el püsé grand Belga de semper.

El 11 de utùber del 2009 Papa Benedétt XVI l'ha pruclamàd Sant.

## Bibliugrafia

* Gavan Daws, *Holy Man: Father Damien of Molokai*, University of Hawai'i Press, 1994.
* Hilde Eynikel, *Molokai: The Story of Father Damien*, Alba House: 1999.
* Richard Stewart, *Leper Priest of Moloka'i: The Father Damien Story*, University of Hawai'i Press: 2001.

## Ligam de föra

* Articul sü Pader Damián 
* Umelia de Giuánn Pául II per la beatificaslán de Pader Damián
Scülpér

**Scülpér** (nòm uficiàl en italià: *Schilpario*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem in de la ólta Al de Scalf.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

Ol paìs l' se tróa a 65 km de la sità e a 1124 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Vilminùr, Sù (BG), Bùren (BS), Servé (BS), Lós (BS), Òsem (BS), Paìsch Loé (BS) e Tei (SO).

## De èt

1) Öna còrna istoriada a Pià Sèrsegn che la gh'èra de ès ü altàr di Drüidi del méla 'nacc Crist.

2) Sö sö i montagne chèl che l' rèsta di garite de la prima guèra mondiàl, desà che se i Austriaci i ghe födès riàcc a sfondà sö 'l Adamèl ol frónt l' sarès pasàt pròpe di bande de Scülpér.

3) I belèse natüralistéghe de la al che co i sò bèle peghére la s'è conservada bé e l' è restada érda e piéne de natüra.

4) A Scülpér l'è praticàt ol sci de fónt desà che gh'è di bèle piste lónghe 'n di bósch de peghér.

## Ol Cardinàl Angelo Mai

A Scülpér l'è nasìt ol cardinàl Angelo Mai (1782 - 1858).

## I miniére

Scülpér zamò 'n de la preistòria l'éra abitàt per i sò miniére de fèr che i gh'à dacc de laurà per tace sécoi a la zét del paìs suradetöt tra 'l méla e sich e 'l méla e sés (1500 -1600).

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Scülpér l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Uspedalét

**Uspedalétt** (*Ospedaletto Lodigiano* in Italian) l'è un cumün ad la Pruìncia ad Lod, cun  abitant (dàto del  ) .

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Uspedalétt l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Zin el Abidine Ben-Alì

Ol **Zin el Abidine Ben-Alì** (In Àrab زين العابدين بن علي Zin al-ʿĀbdīn Bin Alì) (nasìt a Hammam-Sousse, 'n Tünisia, 3 de setèmber 1936) l'è stacc ol Presidènt de la Tünisia dal 7 de noèmber del 1987 al 14 de zenèr del 2011 quàndo l'à dözìt iscapà dal sò paìs. 

## Per saìn de piö

* Sitt de Ben Alì in Àrab 
* Sitt de Ben Alì in Francés
Lilli Gruber

**Lilli Gruber** (el só num cumplét l’è **Dietlinde**, Bulsan, 19 d’april 1957) l'è una giurnalista e pulitica Italiana.

L’è diventáda famùsa, in di agn ’80, cume giurnalista del *TG 2* e perché la legeva le nutisie pugiáda cul gùmbet a *trì-quart* sü la scrivania.

I del 2004 l’è stata eléta al Parlament Europeu in de la lista del *Ulivo*, ma l'è turnada a fá la giornalista in del 2008.

## Liber

**Quei giorni a Berlino*, Nuova Eri, 1990;
**I miei Giorni a Baghdad*, Rizzoli, 2003
**L'altro Islam - Un viaggio nella terra degli sciiti*, Rizzoli, 2004;
**Chador - Nel cuore diviso dell'Iran*, Rizzoli, 2005;
**America anno zero - Viaggio in una nazione in guerra con se stessa*, Rizzoli, 2006;
**Figlie dell'Islam* - Rizzoli 2007;
**Streghe* - Rizzoli 2008.

## Ligam de föra
*Sit üficial
Castegnù

**Castegnù** l'è ü bórgh de montàgna töt fài de cà de préda e l'è 'n del cümü de Dógn a i pé del Cat Ólt in de la Al de Dógn. Lé apröf gh'è Stà Margé e La Ria.
Öna ólta l'éra öna frasiù de Poscànt, quando che chèsto 'l fàa cümü desperlü 'nfìna al 1928.

Per indà a Castegnù öna ólta riàcc a Poscànt se traèrsa fò la Piasa, se à sö amò ü tòch vèrs ol Cat Ólt e se rìa a ü cruzàl: a drécia gh'è La Ria e Stà Margé, a mansìna Castegnù.

## Ol nòm
Ol nòm de Castegnù 'l gh'avrès de ègn da Castègna, dezà che i gh'è amò al dé de 'ncö tàte piànte de castègna e fò sùra Castegnù l'è 'l paìs di biligòcc e amò al dé de 'ncö tra i cà del paìs s'pöl vèt i secadùr 'dóe öna ólta s'fàa sö i biligocc.

## La fèsta del paìs
Töcc i agn a Castegnù ol 15 de zenér, che l'è 'l dé de San Mauro, se té la Sagra di Biligòcc.

Dal 2011, a noèmber, se té ön ótra fèsta ciamàda "*Sapori e Cultura a Castegnone di Poscante*", gh'è i bancarèle in di stràde, s'vèt la zét del pòst a fà i laurà de öna ólta, in di cà del paìs s'pöl vèt come l'è che i éra i stàle de öna ólta, ma ach i cüzine e i stànse di cà de la zét de montàgna e pò gh'è formài, castègne, vì, vinbrülé e di óter mangià del post che i vé ofrìcc a töcc.
Stà Margé

**Stà Margé** l'è ü bórgh picinì 'n del cümü de Dógn a i pé de Cat Ólt (1146 m) in de la Al de Dógn. Lé apröf gh'è Castegnù e La Ria.
Öna ólta l'éra öna frasiù de Poscànt che l'fàa cümü desperlü.

Per rià a **Stà Margé** öna ólt riàcc a Poscànt, se traèrsa fò la Piasa, se à sö amò ü tòch vèrs ol Cat Ólt e se ria a ü crusàl: a drécia gh'è La Ria e Stà Margé, a mansina Castegnù.

## Ol nòm

Ol nòm de Sta Margé l'è ligàt a Margé (Maréa), fòrse 'l völ dì Santa Maréa.
Córt Frànca

**Córt Frànca** (en Italià: *Corte Franca*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta póc chilòmetri a Sud del Lac d'Izé, a 25 km a Òvest de la cità de Brèsa.

Cort Frànca l'è 'n cümü nasìt endèl 1928 de l'üniù dei ex cümü de Burgunàt, Colombér, Nigulìne e Timulìne e per dàga 'l nòm i g'ha ciapàt el nòm Franciacürta e i g'ha ribaltàt l'urden dei du elemèncc e isé i g'ha utignìt Córt Frànca. 

I ufìci del cumu i è a Timulìne.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc