open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Val Travaja

La **Val Travaja** (*Valtravaglia* in Italian) a l'è ona vall del Varesòtt. La val la gh'ha a nòrd el Lagh Maggior e a sud la Val Ganna.
L'è percorruda del riaa Margorabbia (affluent de la Tresa che 'l nass in de la Val Ganna) e la gh'ha a destra el grupp di Bedeloni (di quai la scima pussee alta l'è el Mont Sett Termin, a 972 meter) e a mancina el Mont Pian Nav ( 1058 m.).

In del Medioev la vall l'è stada voeuna di piev de l'arcidiòcesi de Milan. In del 1513 l'è stada occupada di Svizzer, che poeu l'hann restituida a l'Imperi in cambi del territòri de Mendris. De quell moment, la Val Travaja l'ha segutaa la stòria de tutt el Ducaa de Milan.  I vari feudatari de la vall hinn staa prima i fraa del monastee de San Peder in Ciel d'Òr a Pavia (VIII-XI secol), poeu i vescov de Milan (XI-XIV secol), la famiglia Viscont (1397-1416), i cont Rusca de Còmm (1416-1583, cont ona quai interruzion), i cont Marlian (1583-1783) e infin i cont Crivei (1783-1797).

I comun pussee important a hinn Montegrin Valtravaja, Brissagh-Valtravaja, Germignaga, Grantola, Pòrt Valtravaja, Brezz de Beder e Mesenzana.

## Font
*Sitt de informazion sora el Varesòtt 
*Sitt de informazion sora Montegrin
Bernaa

*Bernaa, comun de la Provincia de Milan.
*Bernaa, frazion del comun brianzoeu de Arcor.
*Bernaa, frazion del comun comasch de Casnaa e Bernaa.
*Bernaa, frazion del comun varesott de Casal Litta.
Giro 2010

Ol **Giro del 2010** l'è stacc ol Giro d'Italia nömer 93, l'è partìt da da Amsterdam col "Crono Prologo" 'l 8 de Mas del 2010, l'è riàt ol 30 de Mas a Verùna e l'è stai venzìt dal Ivan Basso coridùr de bici de Varés. 

I ótre màie i è menimà finìde sö i spàle de trì aüstralià: ol Cadel Evans, campiù del mónt e vincitùr de la tapa de Montalcino, l’à ciapàt la màia rósa de la clasìfica a póncc, ol Matthew Lloyd, che l’à enzìt la tapa a Carara (MS), l’à enzìt la màia érda del iscaladùr piö brào e ‘l Richie Porte, che l’è stacc ach trì dé ‘n màia ròza, l’à ciapàt la màia bianca del piö brào tra i zùegn.

La Cima Coppi l'è stacia 'l mut Gavia e 'l prim a riàga sö 'n sìma l'è stacc ol Johann Tschopp.

## Clasìfica generàl - Màia röza

## I Tape

## Àrda ach

Tour de France 2010
Agògna

L**'Agògna** (inscì anca in Piemontes; *Agogna* in Italian; *Aconia* in Latin; *Gogna* in d'on quai dialett rural) a l'è on riaa italian piscinin ma longh (140 km), che 'l scorr in Piemont e Lombardia. L'è on affluent de mancina del Pò. In del period napoleònich l'haa daa el nòmm a on dipartiment del Regn Italich.
## Percors
L'Agògna la nass del Mont Mottaron (in la località ciamada *Alp Noeuva*), in la zòna tra el Lagh Maggior e 'l Lagh d'Òrta, a püssee de milla meter de altezza. La traversa prima la Provincia de Novara, poeu la passa in de la Provincia de Pavia, indove el ciappa i aqui de l'Erbognon e 'l finiss in del Pò.
### Comun traversaa
* In Piemont: Briga, Amen, Invò, Bolzan, Gozzan, Borbanee, Curesg, Mom, Caltignaga, Novara, Granòzz, Vispolaa e Borgh Lavezzee.
* In Lombardia: Nicòrev, Saree, Castell d'Agògna, Olevan, Velezz, Lumell, Galliavola e La Mezzana.

## Riferiment
Sool (GL)

**Sool** a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.26 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Sool al se tröva a una altitüden de 637 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Engi, Ennenda, Mitlödi, Obstalden, Quarten (SG), Schwanden.

## Evoluzion demogràfega
El grafegh chi de sotta el mostra l'evoluzion de la popolazione intra el 1850 e 'l 2008:
 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:back value:rgb(1,1,1)
  id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.8)
 
 
ImageSize = width:550 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
 
Period = from:0 till:590
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:back
 
BarData=
  bar:1850 text:1850
  bar:1860 text:1860
  bar:1870 text:1870
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2008 text:2008
 
PlotData=
  color:bars width:25 align:left
 
  bar:1850 from:0 till:539
  bar:1860 from:0 till:585
  bar:1870 from:0 till:513
  bar:1880 from:0 till:488
  bar:1890 from:0 till:483
  bar:1900 from:0 till:461
  bar:1910 from:0 till:435
  bar:1920 from:0 till:403
  bar:1930 from:0 till:575
  bar:1940 from:0 till:415
  bar:1950 from:0 till:429
  bar:1960 from:0 till:381
  bar:1970 from:0 till:293
  bar:1980 from:0 till:248
  bar:1990 from:0 till:258
  bar:2000 from:0 till:303
  bar:2008 from:0 till:302
 
PlotData=
  bar:1850 at:539 fontsize:S text:539 shift:(-12,5)
  bar:1860 at:585 fontsize:S text:585 shift:(-12,5)
  bar:1870 at:513 fontsize:S text:513 shift:(-12,5)
  bar:1880 at:488 fontsize:S text:488 shift:(-12,5)
  bar:1890 at:483 fontsize:S text:483 shift:(-12,5)
  bar:1900 at:461 fontsize:S text:461 shift:(-12,5)
  bar:1910 at:435 fontsize:S text:435 shift:(-12,5)
  bar:1920 at:403 fontsize:S text:403 shift:(-12,5)
  bar:1930 at:575 fontsize:S text:575 shift:(-12,5)
  bar:1940 at:415 fontsize:S text:415 shift:(-12,5)
  bar:1950 at:429 fontsize:S text:429 shift:(-12,5)
  bar:1960 at:381 fontsize:S text:381 shift:(-12,5)
  bar:1970 at:293 fontsize:S text:293 shift:(-12,5)
  bar:1980 at:248 fontsize:S text:248 shift:(-12,5)
  bar:1990 at:258 fontsize:S text:258 shift:(-12,5)
  bar:2000 at:303 fontsize:S text:303 shift:(-12,5)
  bar:2008 at:302 fontsize:S text:302 shift:(-12,5)
 
TextData=
  fontsize:S pos:(19,32)
  text:Évolution de la population de Sool depuis 1850
 
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Source OFS
 


## Riferiment
Schwanden (GL)

**Schwanden** a l'è un cumün svizzer del Canton Glarona. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.63 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Schwanden al se tröva a una altitüden de 521 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Elm, Engi, Glaruna, Haslen, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Nidfurn, Schwändi, Sool.

## Storia
Schwanden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1240 col nom de *de swando*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* 
*
Rì

* Rì frasiù del cümü de Sónech en Pruvìncia de Brèsa.
* Rì per ol sariulì de la Pruinsa de Bèrghem che l' pasa per Predùr.
* Rì per ol sariulì de la Pruinsa de Bèrghem che l' pasa per Palasàch e Brembàt de Sura.
Predùr

**Predùr** (nòm uficiàl en italià: *Predore*) l'è 'n cümü de  de la pruinsa de Bèrghem. El se tróa sö la rìa dèl lach d'Isé a 36 km de la sità de Bèrghem e a 189 méter söl lièl del mar.

## Laùr Vecc
En rìa al lach, dét a la ìla Lansa, sa tróa la Tur Smezada dol XII sécul che la fàa part de la fortificasiù de Predùr. 'Ndol paìs sa dìs che du fredèi, giü Guelfo e l'óter Ghibelì, i ghìrà tacàt béga, giü 'l vulìa tegnìla 'n pé, l'otèr tìrala zó. I g'ha zügàt öna partìda a scacchi per decidì chèl che fà co la Tùr. Al ghìra vinsìt chél che ulìa tiràla zó e isé 'l g'ha decis de tiràn zó sul che la mèsa.

250 meter sura 'l paìs, ghè 'l Santüare de la Madóna de la Nef, tìrat sö 'nturen al XV sécul. Per rìaga ta ghè de fà na stradina strèta e 'n pé o 'na scalèta de 288 pasèi.

## Cümü tacacc
Isé, Sàrnech, Taèrnola, Ìgol e Idànga

## Evulusiù demogràfega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Predùr l'è ilüstràt in de la tabèla ché sóta:

## Amministrasiù
Ol 30/05/2006 ghé stade le elesiù che gà ést insì ol sindéch Lorenzo Girelli.

## Sit dol cümü
http://www.comune.predore.bg.it/

## Àrda ach
* Rì

## Riferimèncc
Valassina

La **Valassina** (inscì anca in Italian) a l'è ona vall de la Provincia de Còmm, indove el passa la prima part del percors del fiumm Lamber. L'è situada in del Triangol Larian, var a dì la zòna che la se troeuva in mezz ai duu ramm del Lagh de Còmm.
El paes pussee important de la vall, tanto che ghe da anca 'l nòmm, l'è 'l comun de Ass. Alter center a hinn Canz (che però queivun el considera anmò brianzoeu), Lasnigh, Rezzagh, Caj, Valbròna, Sorman, Magrej, Civenna e Barni (oltra al vegg comun de Ònn, che al dì d'incoeu el se troeuva in del comun lecches de Olivee). El princippi de la vall, inscì 'me la fin de la Brianza, l'è segnaa de la cascada de la Vallategna.

Duranta el Medioev, la Valassina l'è stada voeuna di piev de l'Arcidiòcesi de Milan.
Trillian

El **Trillian** l'è un client multiprutucol par Windows cread dai Cerulean Studios che'l dà la pussibilità de culegass a püssè IM da apena un client cume ad esempi AIM, ICQ, MSN Messenger, Yahoo! Messenger, IRC, Novell GroupWise Messenger, Bonjour, XMPP e Skype (i ültim quater apena cun Trillian Pro che'l suporta plug-in speciài).
Ventotene

**Ventotene** l'è 'n ìzola e cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 633 abitàncc, 'na superfìce de 1,54&nbsp;km² e 'na densità de 411 ab./km². El teretóre del cümü 'l cuàrcia zó töta la superfìce de l'ìzola omònima.

## Evulusiù demogràfica
Terracina

**Terracina** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 35.148 abitàncc, 'na superfìce de 136&nbsp;km² e 'na densità de 258 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fondi, Monte San Biagio, Pontinia, Sabaudia, San Felice Circeo, Sonnino.

## Evulusiù demogràfica
Spigno Saturnia

**Spigno Saturnia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 2.662 abitàncc, 'na superfìce de 38&nbsp;km² e 'na densità de 70 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ausonia (FR), Coreno Ausonio (FR), Esperia (FR), Formia, Minturno.

## Evulusiù demogràfica
Sonnino

**Sonnino** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 6.278 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 100 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amaseno (FR), Monte San Biagio, Pontinia, Priverno, Roccasecca dei Volsci, Terracina.

## Evulusiù demogràfica
Ol Rì de Predùr

Ol **Rì** (italianizàt per erùr en *il Rino*) l'è 'n sariulì de la pruinsa de Bèrghem che ‘l pàsa sul che per Predùr e l' fenès in del lach d'Isé.

Ol Rì ach in estàt, quan' che 'l fà cólt e 'l piöf mia, l'à gh'à sèmper ü falì de aqua, dzsà che probabilmènt l'è alimentàt da öna o piö surtide.

## Ol nòm

I’è ciamàcc *Rì* ach di óter sariulì de la Pruinsa de Bèrghem e de ótre pruìnse lumbàrde, ad ezèmpe 'l Rì de Brembàt de Sura; de fati l’ nòm Rì prima de ès ü nòm pròpe l’è ü nòm cümü che l’và bé per töcc i sariulì picinì che i vé fò da öna éna, da öna còrna tat che söl Tirabósch s’pöl lès in italià: *Ri – Rivo, aqua piccola che esce di vena*.
Ol Rì de Brembàt de Sura

Ol **Rì** (italianizàt in *Rino*) l’è ü sariulì de la Pruinsa de Bèrghem che l’ nas söl Mut de la Éna (430 méter) sura la Bèita ‘n del teritòre del cümü de Palasàch.

## Ol sò percórs

Ol Rì ‘l pasàt la Bèita, l’ pàsa apröf a San Suzèm, ‘n chèl tòch ché l’ ciàpa pò i aque che i vè zó dal Mut di Röde (330 méter), pò l’traèrsa fò Presàt e apéna a mesdé de Trezóls, che l’è ‘n cümü de Brembàt de Sura, l’ se böta dét in de la Lésna, dòpo i facc ü percórs de piö o méno 4 chilòmeter.

## Ol nòm

I’è ciamàcc *Rì* ach di óter sariulì de la Pruinsa de Bèrghem e de ótre pruìnse lumbàrde, ad ezèmpe 'l Rì de Predùr; de fati l’ nòm Rì prima de ès ü nòm pròpe l’è ü nòm cümü che l’và bé per töcc i sariulì picinì che i vé fò da öna éna, da öna còrna tat che söl Tirabósch s’pöl lès in italià: *Ri – Rivo, acqua piccola che esce di vena*.
Sezze

**Sezze** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 21.779 abitàncc, 'na superfìce de 101&nbsp;km² e 'na densità de 216 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bassiano, Carpineto Romano (RM), Latina, Pontinia, Priverno, Roccagorga, Sermoneta.

## Evulusiù demogràfica
Sermoneta

**Sermoneta** l'è 'n cumü da provincia de Latina, region de Lazzi, con circa de 6.350 abitàncc, 'na superfìce de 44&nbsp;km² e 'na densità de 144 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bassiano, Cisterna di Latina, Latina, Norma, Sezze.

## Evulusiù demogràfica
Santi Cosma e Damiano (LT)

**Santi Cosma e Damiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 6.581 abitàncc, 'na superfìce de 31&nbsp;km² e 'na densità de 212 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelforte, Coreno Ausonio (FR), Minturno, Sessa Aurunca (CE).

## Evulusiù demogràfica
Rocca Massima

**Rocca Massima** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 1.104 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 61 ab./km². El cunfìna coi cümü de Artena (RM), Colleferro (RM), Cori, Segni (RM).

## Evulusiù demogràfica
Priverno

**Priverno** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 13.129 abitàncc, 'na superfìce de 56&nbsp;km² e 'na densità de 234 ab./km². El cunfìna coi cümü de Maenza, Pontinia, Prossedi, Roccagorga, Roccasecca dei Volsci, Sezze, Sonnino.

## Evulusiù demogràfica
Ponza

**Ponza** l'è 'n ìzola del Mar Tirreno, che fà part del arcipélago de le ìzole Pontine.

El teretóre de l'ìzola 'l fà cümü de per sò cönt e 'l pórta 'l stès nòm de l'ìzola stèsa.

El cümü 'l fà part de la pruvìncia de Latina, regiù del Làsio e 'l cönta presapóch 3.107 abitàncc, el g'ha 'na superfìce de 9,87&nbsp;km² per 'na densità de 315 ab./km².

## Evulusiù demogràfica
Pontinia

**Pontinia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 12.818 abitàncc, 'na superfìce de 112&nbsp;km² e 'na densità de 114 ab./km². El cunfìna coi cümü de Latina, Priverno, Sabaudia, Sezze, Sonnino, Terracina.

## Evulusiù demogràfica
Monte San Biagio

**Monte San Biagio** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 5.991 abitàncc, 'na superfìce de 66&nbsp;km² e 'na densità de 91 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amaseno (FR), Fondi, Sonnino, Terracina, Vallecorsa (FR).

## Evulusiù demogràfica
Latina

**Latina** l'è 'na cità e cümü italià, de la regiù del Làsio, capolöch de la pruvìncia omònima. El g'ha presapóch 108711 abitàncc, 'na superfìce de 277&nbsp;km² e 'na densità de 392 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aprilia, Cisterna di Latina, Nettuno (RM), Pontinia, Sabaudia, Sermoneta, Sezze.

## Evulusiù demogràfica
Aprilia (LT)

**Aprilia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 58.796 2002 abitàncc, 'na superfìce de 177,70&nbsp;km² e 'na densità de 319 ab/km².

El cunfìna coi cümü de Anzio (RM), Ardea (RM), Ariccia (RM), Cisterna di Latina, Lanuvio (RM), Latina, Nettuno (RM), Velletri (RM).

## Evulusiù demogràfica
1446

El **1446** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Formia

**Formia** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 35.758 abitàncc, 'na superfìce de 73&nbsp;km² e 'na densità de 490 ab./km². El cunfìna coi cümü de Esperia (FR), Gaeta, Itri, Minturno, Spigno Saturnia.

## Evulusiù demogràfica
Itri

**Itri** l'è 'n cümü italià, de la regiù del Làsio, en Pruvìncia de Latina. El g'ha presapóch 8.733 abitàncc, 'na superfìce de 101&nbsp;km² e 'na densità de 86 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campodimele, Esperia (FR), Fondi, Formia, Gaeta, Sperlonga.

## Evulusiù demogràfica
Vicques (JU)

**Vicques** a l'è un cumün svizzer del distret de Delémont, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.75 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.



El cumün de Vicques al se tröva a una altitüden de 455 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Courchapoix, Vermes, Rebeuvelier, Courroux, Bärschwil (SO).

## Ligam de föra
* Official website
Courtedoux

**Courtedoux** a l'è un cumün sgüisser del distret de Porrentruy, in del Cantun Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.13 km² e in del  el gh'eva una pupulassiun de  abitant.

El cumün de Courtedoux el se tröa a una altitüden de 470 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Porrentruy, Bressaucourt, Chevenez, Bure.

## Riferiment


## Ligam de föra
*
Luragh Marinon

**Luragh** (nom ufizial in italian: *Lurago Marinone*) l'è on comun de la Provincia de Còmm de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². Se gh'ha minga de sconfondes cont el comun comasch che 'l gh'ha el nòmm medemm, Luragh d'Erba.

L'è tacaa ai comun de Appian, Carbonaa, Fenegrò, Limid, Mozzaa e Venian.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Luragh Marinon l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Luragh d'Erba

**Luràgh** o anca (*Lurago d'Erba* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km². El sò nòmm l'è compagn a quell de Luragh Marinon (*Lurago Marinone*), ma i duu hinn minga l'istess comun.

## El Comun

El Comun de Luragh l'è formaa da cinch zòni, ch'hinn sit sui collinn che fann part del territòri del Comun:
* **Luragh**, in su la collina orientala, in dovè che se troeuvan el center stòrich e i monument pussee important;
* **Calpurgn**, in su la collina ocidentala;
* **Colciagh**, in de la part ocidentala del Comun;
* **Carégia**, in de la part sud-ocidentala, al confìn cont Inverigh, vesin a la soa frazion de Cremnagh;
* **Caregioeula**, in de la part setentrionala del paes, al confin cont Mongòzz e vesin a la ferrovia Còmm-Moltee-Lecch.

## I munument

I munument pussee important hin:
* la gesa de **San Gioànn Evangelista** (a Luràgh), consacrada in del 1913 e'l vesìn campanil, dedicàa ai soldàa mòrt in de la Prima Guèra Mondiala;
* el **Batistér**, faa sù in del XVII secol, che se troeuva in del center stòrich;
* la **Vila Sormani** (a Luràgh), fada sù in del XVII secul, d'in dovè se poeu vedè on bèl panorama sù la Brianza Vôlta;
* la gesa de **San Giorg** (a Colciagh), on temp la gesa pussee importanta de tutta Luràgh e che incoeu la se troeuva dent a la cassina cont l'istess nòmm;
* la gesa de **San Steven** (a la Carégia).

## I cassini

Anca a Luràgh, cumè in on frach de paes in de la Brianza, gh'hin divers cassini; i pussee important hin:
* la **Ca' Bassa** (visìn a la Caregioeula), incoeu abandonada e in ruina;
* la **Ca' Vôlta**, tra la Caregioeula e Luràgh;
* la **Ca' di Ronch**, sù ona colina visina a la Ca' Vôlta;
* la **Ca' de San Ròcch**, ai pee de la colina de Luràgh;
* la **Ca' Montesell**, sù la strada che va da Luràgh ad Anzàn;
* la **Ca' de San Giorg**, a Colciagh.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Luragh d l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
ICQ

L**'ICQ** l'è el prim messagiadù al mument par calculadù, cread da Mirabilis, 'na cumpagnìa in start-up israeliana fundada a Tel Aviv. El prugrama l'è stai lanciad ind al nuembor dal 1996. El num l'è un giögh de parole ins la fras "*I seek you*" (*Mi son adré a cercat* in ingles).
Lambrett

*el Lambrett (it. *Lambretto*), afluent del Lamber arent a Lasnigh.
*el Lambrett (it. *Lambretto*), ramm segondari del Lamber a Monscia.
*el Lambrett (it. *Lambro Meridionale*), defluent de l'Olona che 'l passa a sud de Milan.
Seves (fiumm)

El **Seves** (*Seveso*) o **Sceves** a l'è on fiumm lombard. El nass a Cavallasca (Provincia de Còmm), in sul Mont Sass, a on'altezza de 490 meter. L'è longh 55 km e 'l sò percors l'è scovert domà per on tòcch brev. Quand che 'l riva a Milan (l'è vun di trii fiumm che le traversa, insema al Lamber e a l'Olòna), el ciappa i aqui del riaa Mòlia e 'l se uniss a la Martesana, cont el formà el Cavo Redefossi. 
On temp el finiva in del Lamber arent a Meregnan, ma el percors l'è staa deviaa in epoca romana: allora ona part l'è stada indirizzada fina a quella che l'era ciamada *Fòssa Romana* (cont el nòmm de Grand Seves), menter la part che la restava la formava la ronsgia Vettabbia. In del XX secol el fiumm l'ha ciappaa el percors che 'l mantegn anca al dì d'incoeu. El cors del Grand Seves (Italian: *Grande Sevese*) l'esist anmò, sòtta el nivell stradal: dòpo avè giontaa i pròppi aqui a quei de la Darsena de Pòrta Cicca l'origina el Cavo Vettabbia.

## Comun traversaa
*Provincia de Còmm: Cavallasca, San Fermo, Montan, Grandaa, Civell, Casnaa, Luisagh (frazion de Porteghett), Fin, Cusciagh, Vertemaa, Cantù (frazion de Asnagh), Carimaa.
*Provincia de Monza e Brianza: Lentaa, Barlassina, Seves, Cesan Maderno, Bovis-Masciagh, Vared.
*Provincia de Milan: Paderna Dugnan, Cusan, Corman, Bress, Milan.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Canal Scolmador
Prunus persica

Ol **Pèrsech** (*Prunus persica*) l'è öna piànta de la famèa de le Rosaceae che la fà ü fröt che s'pöl mangià, dóls e gustùs, che l'è ciamàt pèrsech. L'è öna spéce che la é de la Cina. 

## Descrisiù
I fòie i è lanceolàde, lónghe tra 7 e 16 ghèi, làrghe 2 o 3 ghèi co i venadüre pinàde.

I fiùr i böta al prensépe de la primaéra, prìma che i crèse i fòie e de sólet i è desperIùr o piö de rar a dù a dù, i gh'à ü diàmeter de tré ghèi, i è de culùr ròza con sich tèpai, sich pétai e tàce stàmi compàgn de töte i Rosaceae.

I fröcc i è di drùpe che i gh'à la pólpa zàlda ma ach piö ciàra che la tènt al biànch. La pèl g'ha ü culùr che pöl indà dal zàlt al rós, l'è velütàda e pelùza. Ol gàndol l'è bèl gròs, dür e l'è facc de lègn.

## Ol pèrsech - nus

Ol pèrsech - nus l'è öna particolàr cùltivar de pèrsech, dezà che la gh'à la pèl bèla lìscia e sènsa gnà ü pél; la pólpa la pöl ès biànca o zàlda.
Carèta

La **Carèta**, dèta ach 'Cariöla' dàle bande de Brèsa, l'è'na laùra che la tà àida à pùrtà'n gìr ol materiàl.

## Descrisiù

La Carèta l'è furmada da:
* öna o du Röde 'ndo che la pògia;
* dù mànecc per tiràla sö;
* dù pè per pogiàla;
* en Casù per metìga dét i laùr.

## Uso
L'è dovrada 'ndoi cantier dai magùcc ch'ì böta'n gìr ol cimènt e i quadrèi.
Pèrsec

* Pèrsec per ol pès de lach.
* Pèrsec per ol fröt.
* Pèrsec (italià: *Persico Dosimo*) per ol cümü de la Pruìnsa de Cremùna.
Perca fluviatilis

Ol **Perca fluviatilis** (nòm popolàr: *Pès pèrsech*) l'è'n pès che n'Itàlia 'l vif 'ndoi lach setentriùnai.

## Descrisiù
Ol Pèrsech al g'hà na forma uàl, la schéna 'ncürvada con dò pìne, öna co i spìne. Sö la pànsa l'è de culùr bianch.

Le pìne che 'l g'ha söla pansa i è de culùr aràncio, chèle söl pèt i è zalde.

## Riferimèncc
Reinhold Messner

El **Reinhold Andreas Messner** (nassüü 'l 17 de setember del 1944 a Barsenun) l'è un   alpinista, scritur, pulitegh Südtiroles.
El Messner l'è vün di alpinista püssee cugnussüü al mund, ma anca vün di püssee cuntruversiaj: la sua omnipresenza int i Media, i so fras poch diplumategh, e la sua versiun de la mort del so fradèl Günther Messner düranta la scalada del Nanga Parbat in del 1970 che l'è gnüda dübidada di so cumpagn de spediziun hinn i tema pü cuntruversiaj. 

## La Vita
El Messner l'è chersüü a Villnöß in Südtirol e l'è citadin unurari del cumün. Incö 'l viv a Meran però in di mis de lüj e agust l'è de cà in del so castel Juval (prutegiüü del guerna) a l'entrada de la Val Senales. Pö a Sulden suta l'Ortles el cress i yak e l'ha faa sü un resturant ciamaa *Yak und Yeti*. Pö 'l tra inanz el müsee ciamaa Messner Mountain Museum. La sua segunda residenza l'è a Münegh.

El Messner l'ha stüdiaa Agrimensüra a l'üniversidaa de Padua ma l'ha mai finii. Per un ann l'ha insegnaa matematega in una scöra media.

El Messner l'è staa spusaa cunt la Ushi Messner (nassüda Demeter) del 1972 finn al 1977. Pö de la relaziun amurusa cunt la Nena Holguin el gh'ha avüü 'nat tusa. El 31 de lüj del 2009 l'ha infin spusaa la sua cumpagna de lunga vita Sabine Stehle. Insema i düü gh'hann trii bagaj. 

El Messner l'è staa finn di agn 80 cunt i Verd e l'è staa elegiüü in del parlament  de l'EU in del 1999. In del 2004 l'ha pruaa a candedass cunt i verd bavares (l'eva staa cataa a fà 'na reclam a 'na dita de füsij - cunt tant de füsil de casciadur in man che 'l ciapa la mira...) ma gh'hann dii de no.

## Spediziun Alipnistegh
Finn al 1970 el Messner l'ha faa spediziun in Europa, suratüt in di Dolomit, pö però l'ha tacaa sü a scala i ,unc püssee volt de vot mila meter.
Porrentruy (distret)

El **Distret de Porrentruy ** (en todèsch: *Pruntrut*) l'è giü dei tré distrècc del Canton Giüra, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è la citadìna de Porrentruy. La lèngua piö parlàda 'ndel distrèt l'è 'l fransés e la popolasiù totàl l'è de  abitàncc.

## Cümü
El distrèt de Porrentruy l'è furmàt de 23 cümü:





## Riferimèncc
Vouvry

**Vouvry** a l'è un cumün svizzer del distret de Monthey, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 33.5 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Vouvry al se tröva a una altitüden de 387 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aigle (VD), Chessel (VD), Collombey-Muraz, La Chapelle-d'Abondance (FR-74), Novel (FR-74), Port-Valais, Saint-Gingolph, Vionnaz, Yvorne (VD).

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official website
Zermatt

**Zermatt** ([parnunsia: []; in (Dialet Vales: []), ciamada *Prât-Borgno*, *Gèrmate* o *Dzèrmate* in arpitan; *Praborgne* in frances storich; *Pratobornum* in latin, a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfis del teritori del cumün l'è de 242.67 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Zermatt el se tröva a una altitüden de 1608 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alagna Valsesia (IT-VC), Ayas (IT-AO), Ayer, Bionaz (IT-AO), Evolène, Gressoney-La-Trinité (IT-AO), Macugnaga (IT-VB), Randa, Saas-Almagell, Täsch, Valtournenche (IT-AO).

## Riferiment
* Swisstopo maps

## Ligam de föra

* Zermatt.ch Sit Ufizial
* Sit web de la Air Zermatt 
* Cumün de Zermatt 
* Photo gallery
Vernamiège

**Vernamiège** a l'è staa un cumün svizzer del distret de Hérens, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 7.4 km² e in del dicember del 2010 al gh'eva una popolazion de 182 abitant.

Cunt el referendum popolar del 24 de Fevree del 2008, i citadin dei cumün de Nax, Vernamiège e Mase han acetaa la fusion per furmà un cumün növ ciamaa Mont-Noble. La decision l'è vegnüda ufizial al prim de ginee del 2011, data che la segna inscì l'istituzion de quest cumün.

L'abitaa de Vernamiège al se tröva a una altitüden de 1321 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Mase, Nax, Sion e Vex.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official website
Sion (VS)

**Sion** (en tudesch: *Sitten*) a l'è una cità svizzera, capital del Canton Vales e del distret de Sion. La süperfiss del teritori aministraa de la cità de Sion l'è de 25.6 km² e in del  la gh'eva una popolazion de  abitant.

Sion la se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayent, Conthey, Grimisuat, Grône, Les Agettes, Nendaz, Saint-Léonard, Salins, Savièse, Mont-Noble e Vex.

## Cità 'ngemelaa
*  Colón, Argentina
*  Philippi, United States
## Riferiment

* 

## Ligam de föra

* Official website  
* Tourism guide
Simplon (VS)

**Sempiun** (nomm ufizial en todèsch: *Simplon*; in svizzer tudesch: *Simplu*; in italian: *Sempione*; in dialet ussulan: *Sampion*) a l'è un cumün svizzer del distret de Brig, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 90.9 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Sempiun al se tröva a una altitüden de 1476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Brig-Glis, Eisten, Ried-Brig, Saas Almagell, Saas Balen, Saas Grund, Visperterminen, Zwischbergen.

L'è un abitaa de lengua tudesca, ma del punt de vista geugrafegh el fa part del bacin idrugrafegh del Pò, e de la Val Dver, a sud del Pass del Sempiun, ciuè in sül versant meridiunal di Alp.

Insema co l'abitaa de Gondo (anca lü colocaa in sül versant meridiunal di Alp) i hinn i ünegh abitaa del Vales colocaa in del bacin del Po, tücc i alter i fan part del Bacin del Rodano. El pertegn al Canton Vales giamò dal 1495, dato che dopu i cunfin tra l'Italia e la Svizzera i hinn minga pü staa cambiaa. Però l'è restaa in de la giurisdizion del Vesch de Novara fina al 1822, quanc che la paròcchia l'è passaa a la Diocesi de Sion.

El villasg el ghe da nom a una via de comunicaziun de prima importanza intra l'Italia e i paes de là di Alp: la strada del Sempiun, che la part de Milan e la riva 'nfina a Briga.

## Riferiment
Obergoms

**Obergoms** a l'è un cumün svizzer del distret de Goms, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 155.60 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

L'è stat isitüìt endèl 2009 de la füziù dei cümü de Obergesteln, Oberwald e Ulrichen.

El cumün de Obergoms al se tröva a una altitüden de 1377 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Münster-Geschinen, Reckingen-Gluringen, Guttannen (BE), Gadmen (BE), Büdree (TI), Realp (UR) e Furmassa (IT-VB).

## Ligam de föra

## Riferiment
Bré (BS)

**Bré** (nòm uficiàl: *Breno*; en Latì: *Brenum*) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa. El g'ha presapóch 4.957 abitàncc, 'na süperfìce de 58 km², per 'na densità de 85 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagulì, Bièn, Braù, Sét, Siidà, Cundì (TN), Daù (TN), Lùzen, Malégn, Niàrt, Prèsten.


## Cuurdinade

## Evulusiù demogràfica
Libertarianism

El **Libertarianism** (de l'ingles *Libertarianism*) a l'è un muviment liberal nassüü in di agn '70 del XX secul. Despess a l'è dupraa 'me sinonim de anarco-capitalism, o de alter so curent. 

In ingles, *libertarism* e *libertarianism* a hinn dupraa 'me sinonim in pulitiga, intanta che in di alter lenguv neolatin se fà distinziun perchè el libertarism a l'è un cuncet grand che'l tira in mezz anca l'anarco-cumünism e 'l sucialism libertari. El libertarianism a l'è inscambi un pensee che'l liga l'anarco-individualism cunt el liberalism classigh, e'l gh'ha 'me curent principaj l'anarco-capitalism e l'anarco-liberalism. Per quela resun chì i libertarian, che se definissen de solit 'me *liberaj cuerent, rigurus e nemis de la cuerciziun*, i prupognen una visiun pulitiga che l'è luntana sia de la manzina che de la drita, e porten inanz a bun cünt in manera radicala i tesi tipigh del liberalism classigh 

## Ecunumista e pensadur libertarian
* Anthony de Jasay
* David Friedman
* Hans-Hermann Hoppe
* Frank Chodorov
* Friedrich von Hayek
* Bruno Leoni
* Carlo Lottieri
* Ludwig Von Mises
* Robert Nozick
* Murray N. Rothbard
* Pascal Salin
* Thomas Szasz
* Luigi Marco Bassani
* Paolo Bernardini

## Referenz


## Bibliugrafia
* Barry Norman, *Del liberalismo classico e del libertarianismo*, ELiDiR, Roma, 1993 
* Murray N. Rothbard *[http://www.mises.org/rothbard/newliberty.asp *For a New Liberty: The Libertarian Manifesto*]*, 1973
* Carlo Lottieri, *Il pensiero libertario contemporaneo*, Macerata, Liberilibri, 2001.
* **Paolo Zanotto**, *[http://www.unisi.it/ricerca/dip/gips/document/monografie/mon_02.pdf *Il Movimento Libertario americano dagli anni sessanta ad oggi: radici storico-dottrinali e discriminanti ideologico-politiche*] *, Siena, Università degli Studi di Siena, 2001.

### Muviment pulitigh libertarian
* Movimento Libertario Sit  	 
* Libertari Italiani Sit 
* Libertarian Party Sit
* Radicali Italiani

### Autur libertarian
* Luigi Marco Bassani
* Paolo Bernardini
* Anthony de Jasay
* David Friedman
* Hans-Hermann Hoppe
* Frank Chodorov
* Bruno Leoni
* Carlo Lottieri
* Robert Nozick
* Murray N. Rothbard
* Pascal Salin
* Thomas Szasz

## Ligam de föra
* Istituto Bruno Leoni
* Movimento Libertario
* "Libertarians" Italian 
* The Ludwig von Mises Institute, center de stüdi anarco-capitalista
* Cato Institute, ''think-tank'' libertari
* Radicali Italiani
* Rothbardiana
Libertarism

Cun la parola **Libertarism** se cunsideren principalment dü significaa pulitigh diferent:
* al vegn dupraa in cuntrapusiziun al liberalism 'me sinonim de anarchism perchè fin del Votcent 'l gh'aveva quel significaa lì;
* al vegn dupraa per Libertarianism.
A l'è evident dunca che i do definiziun a hinn despess in upusiziun. I libertari de manzina sustegnen rob 'me l'abuliziun del stat, de la prupietà privata, de la religiun e de la familia. A l'incuntrari i libertarian vören limità el rol del stat al minim (o anca eliminàl, se hinn anarco-capitalista e dann impurtanza a la pussibilità de urganizzà una sucietà senza 'l Stat per la tendenza de l'om de furmà istitüziun spuntani 'me la familia e per el dirit natüral a la prupietà privata.
Martigny

**Martigny** (*Martegné* in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Martigny, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 24.97 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de artigny al se tröva a una altitüden de 471 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bovernier, Charrat, Dorénaz, Fully, Martigny-Combe, Salvan, Vernayaz, Vollèges.


## Galeria


File:Martigny town center.jpeg|Downtown Martigny
File:HotelduParc.jpg|View from Hotel du Parc
File:Cowfight1.jpg|Cow fight in the amphitheatre
File:Martigny Bull.jpeg|A statue of a minotaur in the centre of Martigny
File:LaubenGaengeMartigny.jpg|Main square
File:Fondation Gianadda.jpg|Fondation Gianadda
File:Flags martigny.jpg|Flags of Switzerland, Martigny and Valais


## Riferiment


## Ligam de föra
* 
* Martigny Homepage /
* Homepage of Transports Martigny et Regions (TMR SA)
* MAP of Railroads and Bus lines of Martigny region 

* 
* Cow fights - Les vaches d'Hérens  
*
Leukerbad

**Leukerbad** a l'è un cumün svizzer del distret de Leuk, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 67.2 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Leukerbad al se tröva a una altitüden de 1402 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden (BE), Albinen, Ferden, Guttet-Feschel, Inden, Kandersteg (BE), Lenk im Simmental (BE), Mollens.

## Riferiment


## Ligam de föra

* Leukerbad Tourism 
* Official website 
* More information to Leukerbad's history
Anniviers

**Anniviers** a l'è un cumün svizzer del distret de Sierre, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 243.15 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Anniviers al se tröva a una altitüden de 1202 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Agarn, Chippis, Oberems, Sierre e Mont-Noble.

L'è staa istitüii in del Ginee del 2009, resültaa de la fusion dei ex-cumün de Ayer, Chandolin, Grimentz, Saint-Jean, Saint-Luc e Vissoie, e inscì l'è vegnüü a ess el terz cumün püssee grand per estension de tüta la Svizzera.

## Riferiment
Östlich Raron (distret)

El **Distret de Östlich Raron** (en fransés: *District de Rarogne oriental*) l'è giü dei quatórdes distrècc del canton Vales, en Svìsera.  Endèl  el gh'ìa 'na popolasiù totàl de  abitàncc. El capolöch l'è la citadìna de Mörel.

## Cümü
I cümü del distrèt de Östlich Raron i è:





## Riferimèncc
Sierre (distret)

El **Distret de Sierre **l'è giü dei quatórdes distrècc de Canton Vales, endèla Svizzera meridiunàla. Endèl  el gh'ìa 'na popolasiù totàl de . El capolöch l'è la citadìna de Sierre.

## Cümü
I cümü del distrèt de Sierre i è:





## Riferimèncc
Brig-Glis

**Brig-Glis** (*Briga-Glis* 'n italià; *Brigue-Glis* en fransés) a l'è un cumün svizzer del destret de Briga, in del Canton Vales. La süperfis del teritori del cumün l'è de 38.0 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Brig-Glis al se tröva a una altitüden de 691 meter sura 'l nivel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lalden, Mund, Naters, Ried-Brig, Simplon, Termen, Visp, Visperterminen.

## L'Istoria del Paes
El cumün de Brig-Glis l'è nassüü 'l 1° de Sgenee del 1973 de la füsiun di cumün de Brig, Glis (insem al vilasgin ciamaa Gamsen) e Brigerbad. De chel di li el paes la'ha müdaa cera grazzia al desvelüp edilizzi pütost fort, suratüt in de la frassiun de Glis. Già in de l'etaa de mezz el riaa del lögh, ciamaa Saltina, 'l straripava e 'l lagava tüt el paes. L'ültema volta che la Saltina l'è gnüda föra de l'àrgen l'è staa in del 1993 quand che l'agua l'è rivada sü finn in scima a la stassiun. La roba menada sü de l'agua l'ha faa sü un mutin adoss a la stassiun che l'era volt 3 meter. In del 1997 l'han faa sü in paes vün de quij punc che 'l va sü e sgiò insci de limità i dagn de l'agua volta.


## Riferiment
* 



## Ligam de föra

* Brig-Glis municipal website
Bozent

El **Bozzent** (*Bozzente* in Italian) a l'è on riaa de la Lombardia occidental longh 37 chilòmeter. El nass arent ad Appian e a Castelnoeuv, in Provincia de Còmm. In del sò cors l'è alimentaa de on mucc de affluent e 'l traversa i provincc de Còmm, Vares e Milan, anca se in certi part, vist che 'l gh'ha de passà per zònn molto abitaa, el scorr sòtta el nivell di strad e di cà. El Bozzent el finiss el pròppi cors a Rò, indè l'entra in de l'Olòna, del qual l'è l'affluent pussee important (insema al Lura). Purtròpp l'è fess inquinaa.
## Comun traversaa
*Provincia de Còmm: Castelnoeuv, Appian, Carbonaa, Mozzaa.
*Provincia de Vares: Cislagh, Gerenzan, Rescaldina, Origg, Ubòld.
*Provincia de Milan: Nervian, Limbiaa, Rò.
## Affluent
A hinn affluent del Bozzent i riaa Val de Mugg, Vaiadiga, Lambarin, Fòss di Val e  Antiga. Inoltra en eren affluent, prima che 'l percors del Bozzent el fuss deviaa per evità di inondazion, anca el Cao (in Italian *Gradeluso*, *Gradaluso* o *Bozzentino*) e 'l Raboeu (Italian: *Fontanile di Tradate*).
## Bibliografia
* Antonio Lecchi, *Piano della separazione, inalveazione e sfogo de’ tre torrenti di Tradate, del Gardaluso e del Bozzente (con carta prima e dopo i lavori). A Sua Altezza Serenissima il Signor Duca di Modena (Ferdinando III, Duca d’Este), eccellentissimo amministratore del Governo e capitano generale della Lombardia Austriaca*, Milan, 1762.
* *Storia dei tre torrenti - Bozzente, Gradeluso e Fontanile*, Comun di Cislagh, 1986.
## Vos correlaa
*Olòna
*Lura
*Uricc
*Rò
Venceremos

**Venceremos** l'è 'na cansun scriüda del Sergio Ortega e pö re-scriüda del Víctor Jara che l'è devegnüda un simbul de libertaa in Südamerica.

### Versiun Uriginala

### Versiun del Victor Jara
Lissandretta

**Lissandretta** (*İskenderun* in Turch; *al-ʼIskandarūn* in Arab; *Alexandrétta* in Grech; *Alessandretta* in Italian; *Alejandreta* in Spagnoeu; *Alexandrette* in Frances; *Alexandretta* in Todesch stòrich) a l'è ona città de la Turchia meridional, per la precision de la Provincia de Hatay. La se troeuva longh el Mar Mediterrani, del qual l'è on pòrt important, in del golf che 'l pòrta 'l sò nòmm. L'è vesina al confin con la Siria.

L'è stada fondada del Lissander el Grand e l'è stada part de la Siria francesa tra el 1919 e 'l 1939. On temp la cuntava ona presenza numerosa anca de Arab e de Armen, che però adess l'è molto diminuida, anca grazie ai operazion de guerra etniga operaa di Turch ai inizzi del XX secol.
Fin

* Fin, comun de la Provincia de Còmm, (*Fino Mornasco*).
* Fin, comun de la Provincia de Bergom, (*Fino del Monte*).

* Fi, letra vintün dal alfabet gregh.
Honoré de Balzac

L**'Honoré de Balzac** (Tours, 20 magg 1799 – Paris, 18 agost 1850) l'è staa on romanzee, critich, drammaturgh, giornalista e stampadór frances. L'è consideraa el pussee grand maester del romanz realistich francés del XIX secol.

I sò romanz e raccont sont organizaa in d'on'opera coerenta ciamada dai critich la Comedia umana (in francés *Comédie Humaine*), on nomm ch'el ricorda la Divina Comedia del Dant Alighee.

## Bibliografia
* 1829 - I scioan (*Les chouans*)
* 1830 - La fisiologia del matrimoni (*La physiologie du mariage*)
* 1830 - Scenn de la vita privada (*Scènes de la vie privée*)
* 1830 - Sarrasine (*Sarrasine*)
* 1831 - La pell de zigrin (*La peau de chagrin*)
* 1831 - L'albergh ross (*L'auberge rouge*)
* 1832 - El prèvi de Tours (*Le curé de Tours*)
* 1832 - Pierina
* 1832 - Louis Lambert (*L'histoire intellectuelle de Louis Lambert*)
* 1832 - El Colonnell Chabert (*Le Colonel Chabert*)
* 1833 - El medich de campagna (*Le médecin de campagne*)
* 1833 - Ugenia Grandet (*Eugénie Grandet*)
* 1834 - La cerca del assoluu (*La recherche de l'absolu*)
* 1834 - Papà Goriot (*Le père Goriot*)
* 1835 - Séraphîta (*Séraphîta*)
* 1835 - La tosa con i oeugg d'or (*La Fille aux yeux d'or*) 
* 1835 - Storia di trèdes (*Histoire des Treize*)
* 1836 - El gili de la vall (*Le Lys dans la vallée*)
* 1837 - Grandezza e decadenza del Cesar Birotteau (*César Birotteau*)
* 1837 - I stori che fan divertì (*Contes drolatiques*)
* 1838 - I impiegaa (*Les employés*)
* 1841 - Una faccenda tenebrosa (*Une ténébreuse affaire*)
* 1842 - Memori de dò gioin spos (*Mémoires de deux jeunes mariées*)
* 1842 - Ca' de scapol (*La Rabouilleuse*)
* 1842 - La donna de trent'ann (*La femme de trente ans*)
* 1842 - El colonnell Bridau (*Un ménage de garçon*)
* 1843 - I illusión perduu (*Illusions perdues*)
* 1843 - La musa del dipartiment (*La muse du département*)
* 1844 - Norina (*Honorine*)
* 1844 - Un princip de la Bohème
* 1844 - Un agent de faccend
* 1844 - Gaudissart II
* 1846 - La cusina Betta (*La cousine Bette*)
* 1846 - I miseri piscinin de la vita di spós (*Petites misères de la vie conjugale*)
* 1847 - El cusin Pons (*Le cousin Pons*)
* 1847 - Splendór e miseri di cortigian (*Splendeurs et misères des courtisanes*)
* 1847 - L'ultima incarnazzión del Vautrin
* 1854 - El deputaa de Arcis
* 1855 - I contadin (*Les paysans*) - finii da la vedova
* 1856 - I borghesott (*Les petits bourgeois*) - finii dal Charles Rabou
* ? - Gioanna la pallida
Islom Karimov

L**'Islom Abdug'aniyevich Karimov** (in rüss: *Ислам Абдуганиевич Каримов*, trasliterad anca cume *Islam Abduganiyevich Karimov*; Samarcanda, 30 genar 1938 - 2 settember 2016) l'è staa un pulìtich uzbech. Dal 1990 l'era 'l president de l'Uzbekistan, fina a la sua mort. L'era lauread a l'Università Statal Economega de Tashkent. 

## Riferiment
Digsby

El **Digsby** l'è un prugrama prupietari par calculadù che'l serviss par messagiass in sü l'Internet. El prugrama l'è stai svilüpàd da la sucetà *dotSyntax, LLC.*, l'è stai scrit in *wxPython* e'l dröva *WebKit* par i rendering.
1451

El **1451** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Brencia

El riaa **Brencia** (*ol Brencia* in Italia; *la Brencia* in Svizzera) a l'è on cors d'aqua che 'l scorr tra la Provincia de Còmm e 'l Canton Tisin, longh 12 chilòmeter. El nass in Lombardia tra el Mont Generos e 'l Mont d'Oriment, a 1389 meter, scorr in de la Val Brencia, el passa in Svizzera, indove 'l traversa tutta la Val de Mugg, poeu 'l torna anmò in Italia. Chì el va dent al Lagh de Còmm tra Tavernola (frazion de Còmm) e Cernòbbi.
## Comun traversaa
* Italia: San Fedee, Maslianich, Còmm, Cernòbbi.
* Svizzera: Brencia, Mòrbi de Sòtta, Castel San Peder, Balerna, Vacall, Ciass.
Serenza

La **Serenza** (inscì anca in Italian) a l'è on riaa brianzoeu de la Provincia de Còmm longh 12 chilòmeter.
La nass a Cantù (frazion de Vighizzoeu) e 'l traversa i comun de Figin, Novedraa e Carimaa, indè la ghe finiss drent al Seves.
L'è vun di cors d'aqua pussee inquinaa de la provincia.
Villagrande Strisaili

**Villagrande Strisaili** (en lèngua sàrda: **Biddamanna Istrisàili**) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 3.645 abitàncc, 'na superfìce de 210&nbsp;km² e 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzana, Desulo, Fonni, Girasole, Lotzorai, Orgosolo, Talana, Tortolì.

## Evulusiù demogràfica

## Colegamèncc estèrni
* '''Ulloro Escursiù'''
Ussassai

**Ussassai** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 764 abitàncc, 'na superfìce de 47&nbsp;km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Gairo, Osini, Seui, Ulassai.

## Evulusiù demogràfica
Urzulei

**Urzulei** (*Orthullè* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 1445 abitàncc, 'na superfìce de 130&nbsp;km² e 'na densità de 11 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baunei, Dorgali, Orgosolo, Talana e Triei.

## Evulusiù demogràfica
Tortolì

**Tortolì** (*Portus Ilii* 'n latì; *Tortuelie* 'n sardagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 9.956 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 255 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzana, Bari Sardo, Elini, Girasole, Ilbono, Lotzorai, Villagrande Strisaili.

## Evulusiù demogràfica
Perdasdefogu

**Perdasdefogu** (en lèngua sàrda: **Foghesu**) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 2.331 abitàncc, 'na superfìce de 77&nbsp;km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ballao (CA), Escalaplano, Seui, Ulassai, Villaputzu (CA).

* Perdasdefogu

## Evulusiù demogràfica
Ulassai

**Ulassai** (*Ulassa* 'n sardagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 1.614 abitàncc, 'na superfìce de 122&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Esterzili, Gairo, Jerzu, Osini, Perdasdefogu, Seui, Tertenia, Ussassai, Villaputzu (CA).

## Evulusiù demogràfica
Loceri

**Loceri** (*Lotzeri* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 70 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bari Sardo, Ilbono, Lanusei, Osini, Tertenia.

## Evulusiù demogràfica
Lanusei

**Lanusei** (*Lanusèi*  'n sardagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 5.755 abitàncc, 'na superfìce de 53&nbsp;km² e 'na densità de 109 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzana, Bari Sardo, Cardedu, Elini, Gairo, Ilbono, Jerzu, Loceri, Osini, Tertenia.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Jerzu

**Jerzu** (*Iersu* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 3.361 abitàncc, 'na superfìce de 102&nbsp;km² e 'na densità de 33 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzana, Cardedu, Gairo, Lanusei, Osini, Tertenia, Ulassai, Villaputzu (CA).

## Evulusiù demogràfica
Ilbono

**Ilbono** (*Irbonu* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 2.292 abitàncc, 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzana, Bari Sardo, Elini, Lanusei, Loceri, Tortolì.

## Evulusiù demogràfica
Gairo

**Gairo** (*Gairu* 'n lèngua sàrda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 1.684 abitàncc, 'na superfìce de 78&nbsp;km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arzana, Cardedu, Jerzu, Lanusei, Osini, Seui, Tertenia, Ulassai, Ussassai.

## Evulusiù demogràfica
Baunei

**Baunei** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 3.885 abitàncc, 'na superfìce de 215&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Dorgali, Lotzorai, Talana, Triei, Urzulei.

## Evulusiù demogràfica
Arzana

**Arzana** (*Àrtzana* 'n sardagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, endèla Pruvìncia de l'Ogliastra. El g'ha presapóch 2.583 abitàncc, 'na superfìce de 162&nbsp;km² e 'na densità de 16 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aritzo, Desulo, Elini, Gairo, Ilbono, Jerzu, Lanusei, Seui, Seulo, Tortolì, Villagrande Strisaili, Villaputzu (CA).

## Evulusiù demogràfica
Zerfaliu

**Zerfaliu** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Oristano. El g'ha presapóch 1.141 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ollastra, Paulilatino, Simaxis, Solarussa, Villanova Truschedu.

## Evulusiù demogràfica
Palmas Arborea

**Palmas Arborea** *(*'Pramas Arborea*' em [[língua sarda|sardo]])* l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sardegna, en Pruvìncia de Oristano. El g'ha presapóch 1.335 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 34 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ales, Oristano, Pau, Santa Giusta, Villa Verde, Villaurbana.

## Evulusiù demogràfica
Oristano

**Oristano** (en lèngua sàrda: *Aristanis*; en spagnöl: *Oristán*; en català: *Oristany*; en latì: *Aristianis*) l'è 'na cità e 'n cümü italià, la regiù de la Sardegna, capolöch de la pruvìncia omònima.

El g'ha presapóch 29.185 abitàncc, 'na superfìce de 84&nbsp;km² e 'na densità de 347 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baratili San Pietro, Cabras, Nurachi, Palmas Arborea, Santa Giusta, Siamaggiore, Siamanna, Simaxis, Solarussa, Villaurbana, Zeddiani.

## Evulusiù demogràfica