open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tetti Giulian

El **Luci Tetti Giulian** (latin: *Lucius Tettius Iulianus*; 45 circa - dòpo el 88) a l'è staa on general e on politich roman. A l'era fradel del Cai Tetti African.

## Biografia
El Tetti Giulian a l'è semper staa legaa aj ambient militar, vist che in del 68-69 a l'era giamò el comandant de la Legion VII Claudia. In del 70, quand che l'era pretor, el Licini Mucian l'è riessii a convincc el Senaa a podè vess present a la primma reunion e inscì l'ha toeu via l'onor al Giulian.

Vundes ann dòpo l'ha servii in de la Guardia Pretoriana, per poeu vess inviaa in Numidia. in del 83 a l'è divegnuu *consul suffectus* e in del 88 a l'è staa mandaa in de la Mesia de Sòtta per prevegnì invasion barbarich. In sul limes del Danubi, el Tetti Giulian el gh'ha avuu ona granda esperienza, che l'ha iuttaa a respingg on attacch di Roxolan.

Disciplinaa e impetuos, al Giulian l'imperador Domizian el gh'ha daa l'ordin de comandà ona campagna militar contra el re di Dach, el Decebal. 
El Tetti Giulian, cont el doprà el *castrum* de Viminazi (incoeu *Kostolac* in Serbia, che in Romen el se dis *Caştelu*) a 'è riessii a rivà fina a la capidal daca, Sarmizegetusa, dòpo avè vingiuu la segonda battaglia de Tap. Ma anca se la guerra l'era dree a andà ben per i Roman, el s'è dovuu finìlla precipitosament a causa de on'invasion in sul Danubi di Quad e Marcomann. Dòpo questa pas, el Decebal l'ha poduu conservà el pròppi regn per alter quindes ann, menter del Tetti Giulian, de 'sto moment in poeu, gh'hinn minga alter notizzi.

## Bibliografia
*Dion Cassi, *[[Stòria romana]]*, LVII, 6-10
*Svetòni, *[[Vid di Dodes Ceser]]*, Domizian
*Tacit, *[[Stòri]]*, I, 79,5; II, 85,2; IV, 39,1; 40,2

## Vos correlaa
*Conquista de la Dacia
*Domizian
Epaticch

L**'Epaticch** (latin: *Epaticcus* o *Epaticcu*; ...-35) a l'era el fradell del re Cunobelin di Cativellaun (e donca fioeu del Tassiovian), tribù celtega de la Britannia. Di moned cont el sò nòmm, trovaa in de l'area de Calleva Atrebatum (incoeu *Silchester*, in de la contea de l'Hampshire), che l'era la capidal di Atrebat, demostren che el n'è diventaa el re intorna al 25. Fòrsi el gh'ha avuu el permiss del fradell per regnàgh sora, al fin de aumentà l'egemonia cativellauniga, che l'Epaticch l'ha portaa in del sud-est de la Britannia.

El sò successor a l'è staa el nevod Caratach.
Green

Ol Green in del zöch del Gòlf l'è chèl tòch de la büsa de gòlf indóe s'ria dòpo ol Fairway e gh'è la banderina e la büsa de mandaga dèt la balina. 

I se ciama green perchè i è fai de èrba (e mia de tèra batida cóme i Brown) e l'èrba l'è ólta tra i 3 e 4 milimetèr.
Brown

Ol Brown in del zöch del Gòlf l'è chèl tòch de la büsa de gòlf indóe s'ria dòpo ol Fairway e gh'è la banderina e la büsa de 'mbüsà la balina. 

I se ciama Brown perchè i è fai de tèra batida con sura ü vél de öle (e mia de èrba cóme i Green); i Brown i si a tróa per lo piö 'n Africa.
Fairway

Ol **Fairway** in del zöch del Gòlf l'è chèl tòch de la büsa de gòlf tra 'l Tee e 'l Green indóe gh'è sarès de tirà la balina dal Tee de partensa, 'ndóe ghe sarès de zögala ü cólp dré l'óter e de 'ndóe s' gh'avrès de tirala al Green. 

In del Fariway i pöl èsga di Bunker ach se de sólet i è quase töcc 'ntùren a i Green.

Söl Fairway l'èrba l'è ólta 1 - 2 ghèi.
Giána Beretta Molla

**Santa Giána Beretta Molla** (Magenta, 4 utùber 1922 - Punt Nöu de Magenta, 28 d'aprìl 1962) l'é stái una duturésa lumbarda, spùsa, mader, e santificada dal Papa Giuánn Pául II in del 2004, perché cun un tumùr a l'utero, l'ha preferìd purtá a la fìn la só gravidansa pütost che cüráss.

L'esempi che l'ha dài l'é quell de la suferensa de una mader e de una spusa mudéll.

La só festa l'é el 28 d'aprìl.

## Bibliugrafia
*Antóni Maria Sicari, *Il grande libro dei ritratti di santi. Dall'antichità ai giorni nostri*, Jaka Book, Milan, 1997, ISBN 8816303247.
*Elio Guerriero, Péder Molla, *Santa Gianna Beretta Molla*, Edizioni San Paolo, Cinisell (Milan), 2004, ISBN 8821551806
*Giána Beretta Molla, *Il tuo grande amore mi aiuterà a essere forte. Lettere al marito*, a cura di Elio Guerriero, Edizioni San Paolo, Cinisell (Milan), secunda edisión, 2005, ISBN 8821540456.

## Ligamm de föra

*Fundasión Giána Beretta Molla
Nik Novecento

**Nik Novecento**, (Bulógna, 19 de febrár 1964 - Ruma, 15 utùber 1987) l'é stái un atùr italián de cinema e televisión.

L'é mort a Ruma per una malfurmasión al cör el 15 utùber 1987.

El só num ver a l'era **Leonardo Sottani**.

## Biugrafìa

Nasüd a Bulógna el 19 de febrár 1964, in de la sò brév esistensa l'é diventád sübit pupulár per la só simpatia.

### Televisiòn

L'ha laurád in televisión al *Maurizio Costanzo Show*, a *Hamburger Serenade * de Pupi Avatie a *Jeans*.

### Film

In del cinema l'é stái vün di atùr preferìd própi de Pupi Avati.

### Filmugrafia
**Una gita scolastica* - (1983)
**Noi Tre* - (1984)
**Festa di laurea* - (1984)
**Impiegati* - (1984)
**Una domenica sì* - (1986, de Cesar Bastelli)
**Ultimo minuto* - (1987)
**Strana la vita* - (1987)
* *Sposi* - (1988, postuma)
Leonard da Vinci

El **Leonard de ser Piero da Vinci**, mej cognosuu appena 'me **Leonard da Vinci** o anca domà **Leonard** (*Leonardo da Vinci* in Italian), (Vinci, 15 de april del 1452 - Amboise, 2 de magg del 1519), l'è staa un artista, scienziaa, pitor, scultor e, in general, geni universal fiorentin, recognosuu come vun di pussee grand gèni del Rinassiment italian e in general de la storia del mond.

L'ha scominciaa i sò oeuver pussee important a la cort del Ducaa de Milan cont el Lodovigh el Moro, l'ha poeu lavoraa a Roma, Bologna e Venezia per passà i sò daree agn in Franza, a la cort del Franzesch I de Franza. In tra i sò prototip quell de avion e elicotter, de vetura, de sottamarin e anca de carr armaa. 

I sò oeuver pussee famos a hinn staa la Gioconda, l'Omm Vitruvian e La Zena Darera e la Fomna con l'armelin.

## Riferiment
*Leonardo da Vinci - Treccani

## Alter progett

## Vos correlaa
*Carr armaa del Leonard
Togo

El **Togo** (*Togo* in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'è tacaa al Benin, al Ghana e al Burkina Faso e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Lomé.
Al gh'ha una süperfiss de 56.785 km² e una pupulaziun de pressapoch 6.500.000 abitant.



## Storia muderna
El Togo a l'è staa un pussediment de la Germania del 1884 al 1919 e de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Togo (nòm ofissial: **République Togolaise**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Faure Gnassingbé (del 2005).
El Prim Minister a l'é el Victoire Tomegah Dogbé (del 2020).
Lagh Maggior

El **Lagh Maggior** o **Verbano** (*Lago Maggiore* o *Verbano* in Italian) l'è un lagh natural d'origin glacial, ch'el se troeuva in Italia e in Svízzera, in provincia de Vares, de Novara e de Verban-Cusio-Ossola. La part tisinesa la se troeuva in del Distrett de Locarno.

L'è el second lagh pussee gross d'Italia (212 km²), l'è profond 370 meter, l'è el pussee longh d'Italia con i sò 54 km, l'è largh al pussee 10 km con la media de 3 e mezz.
## Comun in sul lagh
### Lombardia
Angera, Besòzz, Brebbia, Brezz de Beder, Castelveccana, Germignaga, Ispra, Laven-Mombell, Leggiun, Luin, Monvall, Maccagn, Pin, Pòrt Valtravaja, Ranch, Sest, Tronzan.
### Piemont
Aròna (NO), Baven (VB), Belgiraa (VB), Canner (VB), Cannoeubi (VB), Castellett (NO), Dormellett (NO), Ghiffa (VB), Lesa (NO), Meina (NO), Oggebbi (VB), Stresa (VB), Verbania (VB).

### Canton Tisin
Scona, Brissagh, Gambarògn, Locarn, Minus, Muralt, Ronch (Svizzera), Tendru-Cuntra.

## External Link
*Lake Maggiore Official Complete Guide
Lomé

**Lomé** a l'è la capital del Togo.

A l'è anca la prima cità del Tògo per impurtanza ecunomiga e cultürala e per pupulaziun, cun 737.751 abitant (2006).

## Geugrafia
Lomé a l'è in sül Gulf de Guinea, propi al süd-ovest del Togo, al cunfin cunt el Ghana.

## Cità gemelaa
Lomé a l'è gemelaa cun:
*  Taipei, Taiwan
*  Bay City, Stat Ünii d'America
*  Shenzhen, Cina
*  Duisburg, Germania
Ghana

El **Ghana** a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'è tacaa a la Costa d'Avori, al Burkina Faso e al Togo e 'l a bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'é Accra.
Al gh'ha una süperfiss de 238.534 km² e una pupulaziun de pressapoch 22.200.000 abitant.



## Storia muderna
El Ghana a l'è staa un pussediment del Regn Ünii, cunt el nom de *Costa d'Or*, del 1874 al 1957, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Ghana (nom ufizial: **Republic of Ghana**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Nana Akufo-Addo (del 2017).
Scighera

La **scighera** (ciamada anca *gheba*, *nebia* o *borda* se la visibilità l'è sotta de 1 km, ghiberinna o *[[nebbiètta|nebiètta]]* quand che la visibilità a l'è pussee de 1 km ma de men de 10Km) a l'è on fenomen metereologich che l'è provocaa de l'evaporazion de l'aqua che la gh'è in del soeul o in d'ona distesa de aqua in superfis. A contatt con l'aria, el vapor de l'aqua al vegn pussee fregg e 'l se condensa in d'on aerosol formaa de gott piscininn che rifrang la lus del Sô e la fan vegnì d'on colô pannaa (bianch). 

D'Inverna in de la pianura padana al capita despess che ghe sia la scighera, soratutt dopo che 'l cala o 'l leva su el Sô. In sti daree ann  de scighera ghe n'è 'n poo de men respètt a on temp.

La scighera la sa forma minga domà in pianura ma anca in del fond di vall.

## Meccanismi de formazion de la scighera
A gh’è du meccanismi de formazion de la scighera: 
***Scighera de irradiazion**. I scighér de irradiazion se formen al soeul a caosa di inversadùr tèrmich de irradiazion che se fànn su quand che el soeul el se infrèggia per via de la radiazion terrèstra e se infrèggen anca in strat de aria arent a soeul.
I condizion bon de fa formà i scighér de irradiazion hinn: 

- *[[Ciel]] serén*, de manera che el sia possìbil on raffreddament a la svèlta del soeul per irradiazion ( effètt sèrra scars).
-di condizion anticiclonich indoe gh’è de la scarsa ventilazion e di mòti verticàj discendent che pròvochen di inversadur tèrmich de subsidenza e sbassen l’altèzza de messedada a  on strat arent al soeul;

-stagion invèrnal;

-velocità del vent tra 2 e 5 noeud bon de mes’cià assée l’aria de fàla infrèggià a contàtt cont el soeul, ma mingà tròpp de falà scaldà cont i strat de sora.
* **Scighera de [[advezion]]**. La scighera de advezion a l’è quèlla che la se ingenera quand che ona massa d'aria ùmeda e relativament calda la curr adasi adasi sora ‘na superfice pussée frèggia. On esempi tipich a l’è quèll che la briza de mar la pòrta de l’aria calda marittima e donca ùmeda sora la terraferma pussée frèccia. 

## Vos correlaa
*Inversadura termica

## Riferiment
Mont Bianch

El **Mont Bianch** (*Mont Bllanc* in arpitan, *Mont Blanc* in frances e *Monte Bianco* in italian) a l'è la montagna pussee volta de la cadena di Alp e de tuta l'Europa, cont i so 4.810,90 meter. La montagna a l'è traversada del confin in tra la Franza e l'Italia, donca la mitaa setentrionala del massizz del Mont Bianch la se troeuva in del departement de la Volta Savoja, inscambi la mitaa meridionala la se troeuva in de la Vall d'Aosta. La montagna la se troeuva per intregh in de la region etnolenguistega de l'Arpitania.
Segond l'Institut Geografegh Nazzional de la Franza e i autoritaa frances, la scima la partegn tuta a la Franza, inveci segond l'Italia el confin el traversa la scima, tant 'me che l'è stabilid in del Tratad de Turin del 1860.

## Geografia
La montagna la se spantega in sul territori di comun de Chamonix-Mont-Blanc e Courmayeur. El comun franzes de Saint-Gervais-les-Bains el revendega un territori piscinin in sul versant al mezdì de la scima, che 'l constituiss un exclave del territori comunal. El borgh de Chamonix a l'è lilinscì a pu o manch 10 km de distanza a nord de la scima, inscambi el center abitad pussee vesin a la montagna a l'è Entrèves, frazzion de Courmayeur.

Segond la SOIUSA, el mont e 'l so massizz el fa part de la sezzion di Alp Graie, in di Alp Nord-Ocidentai.

A gh'è tancc giazzer ch'i circonden la montagna, per esempi, el giazzer di Bossons che 'l vegn de bass longh el versant setentrional del mont Maudit fina a la frazzion *Bossons*.

El Mont Bianch a l'è serciad de tre vallade: la val Veny e val Ferret al mezdì in Italia e la val Chamonix al nord, in Franza.

## Clima

I condizzion meteorologeghe i poeuden cambià in d'ona manera svelta fiss. Aproeuv a la scima, el vent el poeul rivà fina a i 150 km/h e la temperadura de l'aria fina a i -43°C. A partì de circa 3700 m s.n.m. l'unega precipitazzion a l'è la fioca, e l'è pussee abondanta in istad parché l'aria freggia a l'è manch umida. El zer termegh el poeul rivà a i 5000 m de voltituden.

## Referimencc


## Olter proget
Ouagadougou

**Ouagadougou** a l'è la capital del Burkina Faso.

A l'è anca la prima cità del Burkina Faso per impurtanza ecunomica, cumerciala e cultürala e per pupulaziun, cun pressapoch 1.200.000 abitant (2005).

## Storia
In del 1441 la cità, cunt el nom de *Wogodogo*, a l'era vegnüda la capital del regn di Mossi, un stat impurtant che l'era finii cun la culunizaziun francesa.

## Cità gemelaa
Ouagadougou a l'è gemelaa cun:
*  Grenoble, Francia
*  Cità del Kuwait, Kuwait
*  Leuze-en-Hainaut, Belgi
*  Lion, Francia
*  Québec, Canada
*  San Miniato, Italia
*  Türin, Italia
Accra

**Accra** a l'è la capital del Ghana.

A l'è anca la prima cità del Ghana per impurtanza ecunomiga e per pupulaziun, cun 1.970.400 abitant (2005).

## Geugrafia

Accra a l'è in sül Gulf de Guinea.

## Cità gemelaa
Accra a l'è gemelada cun:
*  Chicago, Stat Ünii d'America
Madagascar

El **Madagascar** a l'è un paes de l'Africa süd-urientala, de pressapoch 20.200.000 abitant.
A l'è furmaa d'un'isula cunt l'istess nom e alter isul püssee piscininn inturna a la costa.
La capital a l'è Antananarivo, ciamada in frances *Tananarive*.

## Storia

## Geugrafia
El Madagascar al gh'ha una süperfiss de 587.041 chilometer quadraa.
A l'è in de l'Ucean Indian süd ucidental e a l'è a una distanza del Muzambich de pressapoch 400 chilometer, in del punt püssee stret del Canal del Muzambich.

El punt püssee volt de l'isula a l'è in del Tsaratanama, a 2886 meter, al nord de l'isula; a gh'hinn anca di vulcan spantegaa per tüta l'isula.

## Urganizaziun pulitiga
El Madascar (nom ufizial: **Repoblikan'i Madagasikara**/**République de Madagascar**) a l'è una repübliga, che al dì d'incö l'è senza president, perchè quel vegg a l'è staa mandaa via e hin dree a vutà quel növ.
El president a l'è Andry Rajoelina (del 2019).
El prim minister a l'è Christian Ntsay (del 2018).
Antananarivo

**Antananarivo** a l'è la capital del Madagascar.
Al gh'ha 1.538.349 abitant (2007).

## Cità gemelaa
Antanarivo a l'è gemelaa cun:
*  **[[Yerevan]]**, Armenia
*  **[[Suzhou]]**, Cina
*  **[[Nissa]]**, Francia
*  **[[Fontenay-aux-Roses]]**, Francia
*  **[[Vorkuta]]**, Russia

## Aministraziun
El sindich a l'è l'Andry Rajoelina.

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Erevan

**Erevan** (*Երևան*) a l'è la capital de l'Armenia.
Al gh'ha 1.088.000 abitant.

## Cità gemelaa
Erevan a l'è gemelaa cun:

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal
Balon

*Balón - aeromòbil che 'l vola cont el sfruttà el Princippi de l'Archimede
*Balón - gioeugh del folbal.
Olòna

L**Olòna** ò anca **Oròna** e **Olona** (*Olona* anca in Italian) l'è on fiumm de l'Italia del nòrd.

El nass a la *[[Rasa]]*, in provincia de Vares, el corr vers meridion in Valganna, e poeu vers Milan, per finì la soa corsa in del Pò, a San Zenon visin a Pavia.

## Comun traversaa de l'Olòna
### Provincia de Vares
Vares, Valganna, Indun, Malnaa, Lòzza, Vedan, Gornaa, Castion, Castel Sever, Lonaa, Cairaa, Gòrla Maggior, Fagnan, Gòrla Minor, Solbiaa Olòna, Olgiaa, Marnaa, Castellanza.

### Provincia de Milan
Legnan, San Vittor, Canegraa, Parabiagh, Nervian, Pojan, Pregnana, Rò, Per, Milan, Rozzan, Basili, Piev, Lacciarella.

### Provincia de Pavia
Bornasch, Giussagh, Zeccon, San Genesi, Lardiragh, Sant'Alessi con Vialon, Cura Carpignan, Albuzzan, Vistarin, Copian, Filighera, Genzon, Belgioios, Cort Olòna, Còsta di Nòbil, San Zenon.

## Not
Giovan Rivera

El **Giovan Rivera** (**Gianni Rivera** o **Giovanni Rivera** in italian), anca ciamaa 'l *Golden Boy* (fioeu d'or), ma anca *Abatin* (Lissandria, 18 de agost 1943) l'è staa un giugadór de balon e, quand che l'ha finii cont el fòlber, l'ha taccaa su a fà 'l politegh.

## Ligamm de foeura

* Sit Web del Milan
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (Roma, 29 de setember 1901 - Chicago, 28 de november 1954), l'è staa un fisich italian, diventaa statunitens duranta el fascism.

Premi Nobel in del 1938, l'è staa el primm a progettà e fà su on reattor nuclear, che l'aveva generaa el process de fission.
Cigliè

**Cigliè** (en piemontés: *Sijé*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 188 abitàncc, 'na superfìce de 5&nbsp;km² e 'na densità de 38 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bastia Mondovì, Clavesana, Mondovì, Niella Tanaro, Rocca Cigliè.

## Evulusiù demogràfica
Tee

Ol **Tee** in del zöch del Gòlf l'è chèl tòch de la büsa de gòlf de 'ndóe se tira ol prim cólp e se sirca de 'ndà söl Fairway o se la büsa l'è mia tat lónga söbet söl Green. 

De sólèt i è a furma de retàngol e gh'è quàter partense: i rós per i dòne, i nìgher per i dòne 'n gara, i zalcc oper i òmeng e i biànch per i òmeng in gara e che i è de manimà sèmper piö de luntà de la büsa. 

Söl Tee l'èrba l'è ólta 1 - 2 ghèi.
Valdigne

Cont el termin **Valdigne** s'intend la part superior de la Val d'Aòsta. La Valdigne la scomincia a Morgex e la finiss a Courmayeur, con l'inglobà tutt i vall lateraj, come 'l Vallon de La Thuile, la Val Ferret e la Val Veny. La vall la comprend l'inizzi del cors de la Dòra Baltea, el fiumm pussee important de la region e 'l Mont Bianch.

In de la Valdigne se troeuven cinch comun:
*La Salle
*Morgex
*Pré-Saint-Didier
*La Thuile
*Courmayeur

'Sti comun hinn raggruppaa in de la Comunità Montana de la Valdigne-Mont Blanc

I dialett arpitan (*patois*) de la vall a hin quij de la Val d'Aòsta pussee influenzaa del Frances.
Bunker (Golf)

Ol **Bunker** in del zöch del Gòlf l'è ün ostàcol de sàbia, öna büza piéna de sàbia, larga e lónga fìna a dés - quìndes e piö méter e l'è fónda pò piö de ü méter; ol bunker 'l dà 'mpàs a i zögadùr sùra de töt quàndo i gh'à de tirà al green o al brown.

I bunker de sólet i è mètìcc intùren al green, ma i pöl ès metìcc ach ché e là in del Fairway.
Mader Teresa

Santa **Mader Teresa de Calcuta**, o püse semplicement, **Mader Teresa**, l'era una suora é diretrìs dé la scöla catòleca albanéza , che a l'anagrafe, la s'ciaméva **Agnes Gonxha Bojaxhiu**.

## Biugrafia

Nasüda a Skopje el 26 d'agùst 1910, l'é diventada suora de le *Suore de la Caritá* e in del 1931 l'é stái mandada misiunária in India, per ucüpás di póver, i malád, e i sensa cá. L'é pü turnái indré a cá sua.

L'é stai mudéll de dulcesa e de aiüt per tüti, in India, a Calcuta, in dué la steva, ma anca in tütt el mund. L'ha fundá l'Urdin de le *Misiunarie de la Caritá*.

L'ha venciüd el Premi Nobel per la Pás in del 1979.

L'é morta el 5 de setember 1997.

## Beata

L'è stai pruclamada Beata da Papa Giuánn Pául II in del 2003: el miracul che l'ha fai dervì el prucess de beatificasión, l'é stai quant el só spirit l'ha guarìd una fiulìna müsülmana.

## Santa
L'è stai pruclamada Santa da Papa Francesch el 4 de setembor del 2016 a Piaza San Peder.

## Ligamm de foeura

* Biugrafia sul sitt di Misiunari de la Carità 
* Biugrafia sul sitt del Vatican
Morgex

**Morgex** (*Morgèx* o *Mordzé* in Arpitan; *Valdigna d'Aosta* sòtta el fascismo; *Morgentia* ò *Morgentium* in latin) a l'è on comun de la Provincia d'Aòsta con  abitant. El se troeuva in de l'alta Val d'Aòsta, in de la zòna de la vall ciamada *[[Valdigne]]* (nòmm del qual el vegn anca la soa denominazion italianizzada de l'epoca fascista). Morgex el fa part de la Comunità Montana Valdigne-Mont Blanc.

In del territòri comunal de Morgex se troeuva el Vallon d'Arpy, indove gh'è, oltra a on lagh, el Còll San Carl (*Tête d'Arpy* in frances), che l'è on valich alpin.

## Vos correlaa
*Valdigne
*Còll San Carl
*Lagh d'Arpy
*La Thuile
La Salle

*La Salle (in valdostan: *La Sola*), comun de la Provincia de Aòsta.
*La Salle, comun frances del dipartiment de Saona e Lòira.
*La Salle, comun frances del dipartiment di Vòsg.
Vasco Rossi

**Vasco Rossi** ò anca domà **Vasco** (Zòcca, 7 de febrar 1952), l'è on cantantautor italian. L'è consideraa vun di pussee important cantant italian del dì d'incoeu (e voeuna di pòcch rockstar del panorama musegal italian), e del 1978 l'ha inciduu 22 album de musega. 

## Discography
* 1978 - *Ma cosa vuoi che sia una canzone* 
* 1979 - *Non siamo mica gli americani* 
* 1980 - *Colpa d'Alfredo* 
* 1981 - *Siamo solo noi* 
* 1982 - *Vado al massimo* 
* 1983 - *Bollicine* 
* 1984 - *Va bene, va bene così* 
* 1985 - *Cosa succede in città* 
* 1987 - *C'è chi dice no* 
* 1989 - *Liberi liberi* 
* 1990 - *Fronte del palco* 
* 1990 - *Vasco live 10.7.90 San Siro* 
* 1993 - *Gli spari sopra* 
* 1996 - *Nessun pericolo... per te* 
* 1997 - *Rock (album)|Rock* 
* 1998 - *Canzoni per me* 
* 1999 - *Rewind (Vasco Rossi)|Rewind* 
* 2001 - *Stupido hotel* 
* 2002 - *Tracks (Vasco Rossi)|Tracks* 
* 2004 - *Buoni o cattivi* 
* 2005 - *Buoni o cattivi live anthology 04.05* 
* 2008 - *Il mondo che vorrei*
* 2009 - *Tracks 2 inediti e rarità*
* 2011 - *Vivere o Niente*
Carla Fracci

**Carla Fracci** (inscì anca in italian; Milan, 20 de agost 1936 - 27 de masg 2021) l'è stada ona ballerina italiana.

## Biografia
Fioeula de on manetta de Milan, nel 1946 la va a scoeula al Teater a la Scala, e in del 1958 la devegn la püsée importanta de tucc.
Ricu Manfredini

**Ricu Manfredini** (Süsàra (MN), 20 de genár 1922 - Bulogna, 16 de dicember 1983) l'è stai Arcivèsc católic de Bulogna, fin a la sò mort, in del 1983.

## Biugrafia

Nasüd a Süsàra, in pruìncia de Mantua, el 20 de genár 1922 l'é diventád pret el 26 de magg 1945, e l'é stai pret milanás per 24 ann. In de chel periodo chì, l'ha cunusüd don Lüìs Giussani de *CL*.

L'é stai prevóst a Vares.

El 4 de utùber 1969 lé cunsacrá Vesc de Piasensa dal Cardinal Colombo, Arcivesc de Milan. A Piasensa el resta fin al 18 mars 1983, quand Papa Giuánn Pául II la trasferìs a Bulogna, cume nöu Arcivésc.

Pürtrópp, l'ha minga fai in temp a diventá Cardinal (tìtul de diritt a l'Arcivesc de Bulogna), perché l'è mort el 16 de dicember 1983.

## Ligamm de foeura

*Sitt de l' Arcidiocesi de Bulogna
*Center Cultüral Ricu Manfredini
Rough

Ol **Rough** in del zöch del Gòlf l'è l'insèma de töi chi tòcc de büsa che gh'è tra 'l Tee e 'l Fairway e 'n banda al Fairway e al Green.

La balina la gh'avrès mia de finì 'n del Rough, ma l'è mia vietàt finiga dèt e dal Rought s'pöl zögala l'istès sènsa penalità, desà che s'è zamò pünìcc dal fato che l'è malfà zögàla dal Rough 'ndóe l'èrba l'è bèla ólta.

In del Rough l'èrba l'è olta da i 5 a i 10 ghèi 'n Lombardéa, ma 'ndi óter paìs l'è pò piö ólta e per esèmpe 'n Scòsia la ria fina a 30 e piö ghèi.
Putter

Ol **Putter** (de spès ciamàt adóma Putt) in del zöch del Gòlf l'è chèla màsa che s'dóvra per imbüzà la balìna öna ólta che s'è riàcc o s'è apéna fò dal Green. 

L'è öna màsa che la gh'à la cràpa drécia e mia sbièza, dezà che la gh'à mia de tirà 'n vólt la bàlina ma fàla dóma rödelà, menimà i ótre màse i gh'à töte la crapa sbièza per tirà sö de tèra la bàlina. 

Ol putter dovràt in del Gòlf l'è piö o méno stès a chèl che s'dóvra pò 'n del Minigolf, fò che l'è piö pezànt e 'mpó piö gròs.
Butter

El **butter** a l'è un emulsion d'aqua in del grass del latt. L'è un condiment, ma che 'l se dopera anca in di medesin, 'me lubrificant o in di crem.
Lobamba

**Lobamba** a l'è la capital tradiziunala e legislativa del Eswatini, la sed del Parlament e la residenza de la *iNdlovukazi*, la Regina Mader. La se tröa in del toch ucidental del stat, in de la val d'eZulwini, a 16 km de Mbabane, in del distret de Hhohho. La gh'ha una pupulaziun de pressapoch 5.800 abitant.
Roàt

**Roàt** (endèl dialèt locàl ciàmat apò *Ruàt*; en Italià: *Rovato*), l'è 'n cümü de 1 abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta, ai pè del Mont'Òrfen, a 25 km a Òvest de la cità de Brèsa.

La puzisiù de Roàt piö o méno a metà stràda tra Brèsa e Bèrghem, e al cruzàl de la stràda che mìna 'n Val Camònega, la g'ha favurìt la formasiù d'en cèntro de comèrcio de 'na cèrta 'mportànsa per la zòna de la Franciacürta. La tradisiù del mercàt de le bès•cie de Roàt del lönesdé la g'ha de piö de 500 agn.

## Gastronomìa

Endèl setùr de la cuzìna, Roàt l'è dientàt famùs en töta Itàlia per vìa del *Manzo all'olio*, piat tìpico de la zòna. Endèl més de noèmber, se festègia chèsta tradisiù e töcc i ristoràncc del paés i prepàra chèsto piat come part d'en mnù special a prése convensiunàt.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Mauritius

**Mauritius** a l'è un paes de l'Africa.

A l'è furmaa de l'isula de Mauritius, che la se tröa in de l'Ucean Indian, 900 km a est del Madagascar, e d'una quaj altra isula piscinina. 
La capital a l'è Port Louis.
Al gh'ha una süperfiss de 2.040 km² e una pupulaziun de pressapoch 1.250.000 abitant.



## Storia muderna
Mauritius a l'è staa un pussediment de la Francia del 1715 al 1810 e del Regn Ünii fina al 1968, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
Mauritius (nom ufizial: **Republic of Mauritius / République de Maurice**) a l'è una repübliga e l'è cunsideraa la demucrazia avanzada de tüt el cuntinent. El partegn al Commonwealth.
El president a l'è 'l Prithvirajsing Roopun (del 2019).
El prim minister a l'è el Pravind Jugnauth (del 2017).
Cap Verd

**Cap Verd** (*Cabo Verde* in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.

A l'è faa d'una desena de isul, minga tüt abitaa, in de l'Ucean Atlantich, 500 km a ovest del Senegal.
La capital a l'è Praia.
Al gh'ha una süperfiss de 4.033 km² e una pupulaziun de pressapoch 420.000 abitant.



## Storia muderna
Cap Verd a l'è staa un pussediment del Purtugal del 1456 al 1975, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
Cap Verd (nom ufizial: **República de Cabo Verde**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Carlos Veiga (del 2021).
El prim minister a l'è el Ulisses Correia e Silva (del 2016).
Seychelles

I **Seychelles** (*Sesel* in lengua creola di Seychelles) a hinn un paes de l'Africa.

A hinn faa d'un rosc de isul de 115 isul (dumà 33 abitaa) in de l'Ucean Indian, 1.600 km a est de la costa africana, al nord-est del Madagascar. 

La capital a l'è Victoria.
I gh'hann una süperfiss de 455 km² e una pupulaziun de pressapoch 80.000 abitant.



## Storia muderna
I Seychelles i ha ucüpaa la Francia in del 1756 e'l Regn Ünii in del 1814, dopu di guer del Napoleun.
In del 1976 hann utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
I Seychelles (nom ufizial: **Repiblik Sesel / République des Seychelles / Republic of Seychelles**) a hinn una repübliga.
El president a l'è el Wavel Ramkalawan (del 2020).
Cumor

I isul **Cumor** (*Komori* in lengua comora, *لقمر* in arab, *Comores* in frances) a hinn un paes de l'Africa.

El stat a l'è faa de trì isul in del Canal de Muzambich, al nord-ovest del Madagascar e denanz al Muzambich.
La capital a l'è Moroni.
I gh'hann una süperfiss de 2.235 km² e una pupulaziun de pressapoch 800.000 abitant.



## Storia muderna
I Cumor a hinn staa un pussediment de la Francia del 1912 al 1975, quand che hann utegnüü l'indipendenza.
Mayotte, che la fa part de l'arcipelagh di Cumor, l'ha vutaa per restà sota la Francia, ma la rivendica el guern di Cumor.

## Urganizaziun pulitiga
I Comore (nom ufizial: **Udzima wa Komori / اتحاد القمر‎ / Union des Comores**) a hinn una repübliga.
El president a l'è l'Azali Assoumani (del 2019).
Victoria (Seychelles)

**Victoria** (ciamada anca *Port Victoria* e *Mahé*) a l'è la capital di Seychelles.

A l'è anca la prima cità di Seychelles pper impurtanza ecunomiga e per pupulaziun, cun 24.970 abitant (2002).

## Geografia
Victoria a l'è al nord-est de l'isula de Mahé.
Mahé (isula)

**Mahé** a l'è l'isula püssee granda di Seychelles.

La gh'ha una süperfiss de 155 km² e una pupulaziun de pressapoch 72.000 abitant.
In de l'isula de Mahé la gh'è Victoria, la capital de la repübliga di Seychelles.
São Tomé e Príncipe

**São Tomé e Príncipe** (inscì in purtughes) a l'è un paes de l'Africa.

A l'è faa de dò isul São Tomé e Príncipe, in de l'Ucean Atlantich, 225-250 km a nord-ovest del Gabon.
La capital a l'è São Tomé.
Al gh'ha una süperfiss de 964 km² e una pupulaziun de pressapoch 157.000 abitant.



## Storia muderna
São Tomé e Príncipe a l'è staa un pussediment del Purtugal del secul quel de XVI al 1975, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
São Tomé e Príncipe (nom ufizial: **República Democrática de São Tomé e Príncipe**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Carlos Vila Nova (del 2016).
El prim minister a l'è el Jorge Bom Jesus (del 2018).
São Tomé (isula)

L**'isula de São Tomé** (in purtughes *Ilha de São Tomé*) a l'è l'isula principala del rosc de isul de São Tomé e Príncipe, che l'è faa de dü isul. La gh'ha pressapoch 133.600 abitant (2004), el 96% del tutal del stat, e una süperfiss de 854 km² (l'isula a l'è 48 km per 32 km).

D'urigin vulganiga, la sò altitüdin massima a l'è el Brich de São Tomé, de 2.024 m.

## Divisiun aministrativa

L'isula, insema ai isulot arent, la furma la pruincia de São Tomé, che l'è dividüda in 6 distret:

* Água Grande
* Cantagalo
* Caué
* Lembá
* Lobata
* Mé-Zóchi

## Lucalità de l'isula

* Agua-Coco
* Bela Vista
* Blublu
* Bombom
* Bom Successo
* Dona Augusta
* Dona Eugenia
* Formiga
* Graça
* Guadalupe
* Henrique
* Monte Rosa
* Neves
* Nova Olinda
* Ponta Figo
* Porto Alegre
* Ribeira Afonso
* Santa Catarina
* Santa Clotilda
* Santa Cruz
* Santana
* São João dos Angolares
* São José
* Trindade
Dante Lafranconi

**Dante Lafranconi** (Mandell, 10 de márs 1940) l'è el vèsc emerit de Cremuna dal 16 de nuèmber 2015.

## Biugrafia

Nassüd a Mandell el 10 de márz 1940, l'é urdináa pret el 28 de giügn 1964 e el cumincia el só ministeri in de la Diocesi de Cum e a insegná Teologia, Storia de la Cesa e Patrologia. In del 1986 l'è numináa Delegáa episcupal par la Pastural de la famiglia.

L'é cunsacráa vesc de Savona-Noli el 25 de genár 1992 da mons. Maggiolini, vesc de Cum. L'é stai trasferìd a Cremuna el 08 de setémber 2001 e 'l ghè restài fin al 16 de nuèmber 2015, quan gh'è rivàd mons. Antonio Napolioni.

## Stema e mótt

*« Afflante spiritu » (« Cul spirit ch'el bùfa »)*

## Lìber

In del 2001, Mons Lafranconi, l'ha publicáa a quater mán insema a Lüis Accatoli, el liber *Non stancatevi del Vangelo. Un vescovo e un papà ai catechisti e agli educatori*.

## Ligam de föra

*Sit d'la Diocesi de Cremuna
Sàbio

**Sàbio** (en Italià: *Sabbio Chiese*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Val Sàbia, a 31 km a Nordèst de la cità de Brèsa.

El teretóre del cümü de Sàbio l'è streersàt del fiöm Cés, a metà stràda 'ntra 'l lac de Gàrda e 'l Lac d'Ìder. L'è delimitàt de le dò stretòie söl Cés de Carpenéda a val e de Bàrghe a mut. L'abitàt piö antìc l'ìa custrüìt söle spónde del torènt Vrènda poc prìma de 'ndóche chèsto 'l se sböta 'ndèl Cés. El s'è svülüpàt de menemà entùren a la córna endóche gh'è 'l Santöàre de la Madóna de la Ròca.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Sàbio sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Lagh d'Arpy

El **Lagh d'Arpy** (italian: *Lago d'Arpy*; frances: *Lac d'Arpy*) a l'è on lagh piscininn (el gh'ha ona superfis de 0,02 chilòmeter quadraa) e d'origin glacial de la Val d'Aòsta (precisament in de la Valdigne). El se troeuva minga lontan del Còll San Carl, in del Vallon d'Arpy, situaa in del territòri comunal de Morgex.

Intorna al lagh se troeuven el Mont Charvel, la Becca Poignenta e 'l Mont Colmet.

Situaa a on'altezza de 2066 meter sora el nivell del mar, l'è facil rivàgh, e l'è ona meta consueta per i escursion estiv.

## Bibliografia
*Sergio Piotti, *I laghi della Val d'Aosta*, Ferrari editrice, 2002, ISBN 8887489092
Carugaa

**Carugaa** (nom ufizial in italian: *Carugate*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l gh'ha ona popolazion de 13.979 abitant.
El paes el se troeuva al confin con la Provincia de Monscia e Brianza (comun de Agraa, Brughee e Caponagh) e l'è denter ai territori de la Martesana e del Vimercates.
## Storia
L'etimologia del nomm l'è minga ciara.
Segonda la tradizion, Santa Marcellina, sorella de Sant Ambroeus e San Satir, l'è vivuda a Carugaa.
Ai temp di piev, Carugaa el faseva part de la Piev de Vimercaa.
In di primm del Noeuvcent, a Carugaa el lavorà principal l'era la seda.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Carugaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Arnoldo Mondadori

**Arnoldo Mondadori** (inscì anca in italian), (Pogg Rusch, 2 de november 1889 - Milan, 8 de giugn 1971), l'è staa on editor e imprenditor italian.
## Biografia
Anmò fiolett, Mondadori el finiss minga la scòla, e'l va a laurà 'me fondeghee a Mantoa. In del 1907 la sortiss la soa prima pubblicazion, *Luce!*, on giornal anarchista.
Príncipe (isula)

**Príncipe** a l'è la püssee piscinina di dò isul principaj de São Tomé e Príncipe. El teritori de l'isula a l'è un distret ünegh e del 29 de april del 1995 al furma una pruincia utonuma.

## Geugrafia
L'isula a l'è in de l'Ucean Atlantich al largh de l'Africa ucidentala, la gh'ha una süperfiss de 136 km² e una pupulaziun de pressapoch 5000 abitant. La sò altitüdin massima a l'è de 948 meter e l'è ciamada el *Brich de Príncipe*. El brich a l'è dent in del *Parch Naziunal de Obo*, al süd de l'isula.  Un temp in del nord e in del center de l'isula a gh'eren di piantagiun, ma incö quij teritori chì a hinn per la püssee part quataa di furest.

## Storia
L'isula l'hann descuerta i purtughes el 14 de genar del 1471 e ciamada **Santo António**. In del 1502 a l'è divegnüda una dunaziun de la curuna e ciamada *isula de Príncipe*. In del 1573 a l'è turnada a vess un aministraziun direta de la curuna purtughesa e l'è stada giuntada a São Tomé (isula) per furmà la culonia de São Tomé e Príncipe, che pöö in del 1975 l'ha cunquistaa l'indipendenza. 

## Demugrafia
El paes principal a l'è Santo António, la sed d'un reuport. Se parlen el purtughes, el Principense (o *Lunguyê*) e, anca se de men, el Forro, una lengua creola.

## Cüriusità
Alter isul püssee piscininn a gh'hinn inturna a Príncipe, cumè *Ilheu Bom Bom*, *Ilhéu Caroço*, *Tinhosa Grande* e *Tinhosa Pequena*. In quij isul chì l'Arthur Eddington e i sò gent aveven faa la pröa sperimentala de la Teuria de la relatività de l'Albert Einstein düranta l'ecliss del 1919.
Bòcio

Ol **Bòcio** l'è 'l nòm che se dà a l'as de danér quàndo s'zóga a Scùa co i càrte bergamàsche. I óter trì as i è ciamàcc Pisì, as de bastù e as de spàde.
Adolf Hitler

L**'Adolf Alois Hitler**, (Braunau am Inn, 20 avril 1889 – Berlin, 30 avril 1945) l'è staa on politegh austriech naturalizzaa todesch, Cancelliee de'l Reich (Reichskanzler) del 1933 e Führer de la Germania nazista del 1934 al 1945. L'è staa *Führer* (Guida) del Partii Nazionalsocialista di Lavorador Todesch (*Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*), conossuu anca cont el nomm abbreviaa de *Partii Nazista*, e el massim ideòlogh de'l nazionalsocialism.

L'Adolf Hitler l'ha conquista el poder cont el cavalcà del scontent e l'orgoeuj ferii del popol todesch, a causa de la perdita ne la prima guerra mondial e de la vita grama che la dava di pensee a la Repubblica de Weimar. Cont el drovà la soa abilità oratòria e l'insoddisfazion di class medi, l'ha presentaa on manifest politegh cont denter nazionalism, anticomunism e antisemitism, e dòpo fatt different (fallii Putsch in del 1923, con vòtt mes de carcer) l'è rivaa a la Cancelleria in del 1933 e l'ha crea la dittatura, ciappand anca la carega de capp del paese dòpo la mòrte del president Paul von Hindenburg. 

Cont on grand ed efficaz programma de restrutturazion econòmega e riarm militar, Hitler l'è staa dree a ona politega estera aggressiva, che la gh'aveva de slargà el Lebensraum (*spazzi de vita*) todesch a spesa de le popolazion de l'Europa oriental. In tant azion de sfida a la comunitaa internazional, l'è rivaa a invad la Polònia el 1º settember del 1939, provocand el s'ciòpp de la seconda guerra mondial. Battuu di esercit leaa, cont i trupp sovietegh giamò rivaa in città, el s'è tolt la vita in del sò bunker de Berlin il 30 april 1945 insemma a la miee Eva Braun (maritada on para de vor indree).

## Riferiment
*Adolf Hitler - Treccani

## Alter proget

## Vos corelaa
*Mein Kampf
Casàch San Martì

**Casàch San Martì** (de sòlit ciamàt apéna *Casàch*; en Italià: *Cazzago San Martino*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Franciacürta, a 17 km a Òvest de la cità de Brèsa.

El cümü de Casàch San Martì isé come che l'è adès l'è stat custitüìt endèl 1928 de l'uniù de tré cümü separàcc: Casàcch, Burnàt séde de 'na antìca piéf, e Calì. La frasiù piö pupulùza l'è chèla del capolöch Casàch con de piö de quatermìla abitàcc, la segónda l'è chèla de Burnàt con de piö de 2500.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Marta Abba

**Marta Abba**, (Milan, 25 de giugn 1900 - Milan, 24 de giugn 1988), l'è stada un'atris de teater e cinema italiana.

Amisa del scritor Lüìs Pirandello, l'è considerada voeuna di pussee important del sò secol.

L'ha faa anca du film: *Il caso Haller*, regia de Lisander Blasetti, 1933; e *Teresa Confalonieri*, regia de Guido Brignone, 1934.

## Bibliografia

* *Caro maestro... lettere a Luigi Pirandello ([[1926]]-[[1936]])*, edizion *Mursia* (1994) cont i pressapòch 280 leter da Marta Abba al maester Pirandello.
* *Lettere di Luigi Pirandello a Marta Abba*, edisón *Mondadori*, collana *I Meridiani* (1995) cont i pressapoch 560 leter  da Pirandello a Marta Abba.
Enzo Ferrari

**Enzo Anselmo Ferrari**, (Modena, 18 de febrar 1898 - Maranèl, 14 de agòst 1988), l'è staa un imprenditor e pilota italian, prim propretari e creator de la Ferrari.
Federigh Borromee

El **Federigh Borromee** (Milan, 18 agost 1564 – Milan, 21 settember 1631) l'è staa on cardinal italian, arcivescov de Milan.

Cusin del San Carlo Borromee, a l'è regordaa del Lissander Manzon in del sò romanz, *[[I promessi sposi]]* 'me on grand òmm de coeur e savè.


File:Cardinale&DonAbbondio.jpg|thumb|A destra el Cardinal Borromeo che'l ciciara con Don Abbondio in del romanz del Lisander Manzon, *[[I promessi sposi]]*
**Federigo Borromeo**, (Milan, 18 de agost 1564 - Milan, 21 de setember 1631), l'è staa on cardinal italian, arcivescov de la sò citaa dal 1595.
File:Gratia de' principi.tif|thumb|*Gratia de' principi*, 1632

File:Borromeo, Federico – Archiepiscopalis fori Sanctae Mediolanensis Ecclesiae taxae, 1624 – BEIC 15124397.jpg|thumb|upright|*Archiepiscopalis fori Sanctae Mediolanensis Ecclesiae taxae*, 1624
Michel Maria Giambelli

**Michel Maria Giambelli** (Flér, 23 de márs 1920 - Bragánsa Pará, 26 de dicember 2010) l'è stái un prét *Barnabita* e dal 10 d'april 1996 l'era anca vèsc emérit de la diocesi de Bragánsa Pará, in Brasil

## Biugrafìa

Nassüd a Flér el 23 de márz 1920, l'é diventád prét Barnabita el 4 de lüi 1943.

L'é stái cunsacraa vésc de Guamá el 21 d'aprìl 1980. Quant, per decrét de Papa Giuán Pául II la diocesi l'ha cambiá num in *Bragánsa Pará*, Mons. Giambelli l'é diventáa el prim vésc de la növa diocesi.

El s'é ritiráa el 10 d'april 1996, e al só post la Santa Sed l'ha numináa el Mons. Lüìs Ferrando.

Al dì d'incö, da vesc emérit, l'ha prestád el sò ümil servìsi de prét, a l*'Uspedal [[Sant Antóni Maria Zaccaria]]* de Bragánsa Pará, cume capelàn. L'è mòrt in del stèss Uspedàl el 26 de dicember 2010.

## Se l'ha dìt

## Ligam de föra
* Sit del Cumün de Flér 
* Prufìl de Mons. Giambelli
Al Turbi

**Al Turbi** (*Retorbido* in talian) l'è un cumün de la pruvincia de Pavia che'l fà , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². U se tröva int l'Ultrepò Paves, arent a indè che la Vala Stafura la sbuca fö int la pianüra.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun dal Turbi l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



-
Burnàt

**Burnàt** (en Italià: *Bornato*) l'è 'na frasiù del cümü de Casàch San Martì, en Pruvìncia de Brèsa. L'è sitüàda 'ndèl cör de la regiù geogràfica de la Franciacürta. La cönta de piö de 2500 abitàncc e oramài l'è tacàda al capolöch *Casàch*. Enfìna al 1928 però l'ìa 'n cümü separàt e 'ndèl Medio Evo l'ìa séde de 'na piéf cristiàna.

## Vus curelàt
* Castèl de Burnàt
Bertold

El **Bertold** (anca *Beroldo*), second la tradizion lumbarda, l'è un vilan d'Al Turbi ai temp di Lungubard, che l'è pö stat prutagunista del liber de Giulio Cesare Croce *Le sottilissime astutie di Bertoldo*, scrivüü del '600, cumpagnaa dal sequel *Le piacevoli et ridicolose simplicità di Bertoldino*, che'l parlava del so fiö Bertuldín, e i so gabul con so mader Marcolfa. Püssee inanz, *Adriano Banchieri* l'ha trat insema una terza part, *Novella di Cacasenno*, che l'era pö la storia del fiö de Bertuldín (e nevud de Bertold). I tri stori i henn pö stat püublicaa tüt insema del 1620, cun el titul: *Bertoldo e Bertoldino, con l'aggiunta del Cacasenno*. 
Anmò incö, Bertold l'è el prutagunista de la sagra del polentón d'Al Turbi.
Galileo Galilei

El **Galileo Galilei**, (Pisa, 15 de febrar 1564 - Arcetri, 8 de genar 1642), a l'è staa on fisegh, astrònom, matemategh e filosof italian, consideraa el pader della scienza moderna. El so nomm a l'è associaa a di important contribuu in dei camp de la dinamica e de la astronomia ('me el perfezionament del telescopi che'l g'ha permettuu de desquattaa i satelliti de Giove) e in de l'introduzion del metod scientifegh (ciamaa despess *metod galileian*). De granda importanza l'è staa anca el so sostegn al sistema eliocentrich e a la teoria copernicana. A l'è staa on personagg central de la Rivoluzion scientifega.

Sospettaa de vess eretich per i so teorij scientifeghe e accusaa de dagh adoss a la filosofia aristotelega e a i Sacher Scrittur, a l'è staa processaa e condannaa dal Sant'Uffizi  e anca obligaa el 22 de Giügn del 1633 a rinegà tucc i so idee astronomeghe per poeu vess mandaa al confini in de la soa villa de Arcetri. Domà 359 agn despoeu, el 31 de otober del 1992, el papa Giovann Paol II el g'ha deciaraa recognossuu *"i error faa"* da la Gesa, a mett inscì conclusion a i lavor de ona session plenari fada sù aposta e scomenciada in del 1981.

## Riferiment
Sergio Franchi

**Sergio Franchi**, che, in realtá el se ciameva **Sergio Galli**, (Cudògn, 6 d'april 1926 - Stonington (USA) 1 de magg 1990) l'è stai tenùr e atur italian, famus un frach in America del Nord.

## Biugrafia

Nassüd a Cudògn el 6 d'april 1926, l'é partìd cun tüta la famiglia in Südafrica, in del 1947. Da sübet l'ha cuminciàa a stüdiá la *Lirica*, e l'é turnáa in Italia per stüdià.

In del 1962 el se trasferìs definitivament in America e in del 1972 l'é diventái american. El sücess l'ha cuminciá a rivà dal *musical* del 1965 *Do I Hear a Waltz?*

L'ha mai desmentegád i só uriginn e i só radìs: el turneva semper a Cudògn e a per truá i amìs.

## Sergio Franchi Foundation

L'ha cuminciáa a mett sü una scola lirica a Stonington (USA), e dópu la sò mort (per un mal, el 1 de magg 1990) la só dona Eva l'ha fai diventá una Fundasión per i cantant che i vören diventá tenùr e sopran.

## Film müsicáj

* Sing, aber spiel nicht mit mir (1963)
* Il segreto di Santa Vittoria (1969)
* Musical Comedy Tonight II (1981)

## Alter futugrafìe


Image: Young Sergio Franchi in Italy.jpg|Sergio Franchi da fiulìn, a Cudògn.


## Ligám de föra

*Sit üfizial
Giulio Cesare Croce

**Giulio Cesare Croce** (San Giovanni in Persiceto, 1550 – Bulogna, 1609) l'è stat un scritur, comediant e turutütela.

Nassüü da una famija de feree, l'ha ciapaa sü la prufession de fameja per un quaj agn. Quand che 'l gh'è mort el pader, so ziu l'ha a cercaa da dàgh una cultüra e da fàl stüdià. 
Un bel dì l'ha mucaa lì da fà 'l feree per andà in gir a fà 'l turutütela. 
El gh'ha avüü un bel sücess in gir per curt, fer e mercaa, indè che 'l cantava e 'l cüntava sü di stori cumpagnandess cun un viulín.
L'ha pöö tacaa a scriv liber, ch'u se püblicava da per lü cun i danee che'l tirava sü dai spetacul. Vöna di stori püssee famus che l'ha scriüü l'è quela de Bertoldo, persunagg de la Lumbardia ai temp di Lungubard. Invers a la fin de la so vita l'è restaa pover, e l'è mort in buleta. El gh'ha avüü 14 fiö.
Feree

El **feree** (anca *free o ferraioeu*; en lombàrt orientàl: *frér*) l'è una persona che la laura cun i metal, suratüt fer e azal. El so mestee l'è quel de dàgh furma, de solit cun el jüt del fögh e cun martel e incüsen.
Ai temp prima de l'indüstrializazión, i feree i gh'aven un status special int la sucetà perchè i eren quij ch'i faven i arnes per laurà la tera e i arm da guera.
Driver (Golf)

Ol **Driver** (pr. *dràaivër*; de spès ciamàt dóma Drive) in del zöch del Gòlf l'è ü di lègn. I lègn i è chèle mase che i gh'à öna crapa facia da öna bòcia 'mpò schisada sura e sóta e teàda de öna banda, pròpe 'ndóe la gh'à de picaga dét in de la balina. I lègn i è nümeràcc da l'ü al sèt e si a dóvra per tirà ol prim cólp dal Tee de partènsa, ma spècie chèi che i è nümercc dal trì al sèt s' pöl dovrài pò dal Fairway.
  
Ol Driver, che l'è 'l lègn ü, se l' dóvra dóma dal Tee de partensa e la sò crapa, compàgn de chèla de töcc i óter lègn, l'è facia de metàl, ma i è amò cimaàcc *lègn* desà che fina a 20 agn fà i gh'éra la crapa facia pròpe de lègn.

Ol Driver l'è 'l lègn che l'gh'à la crapa piö gròsa de töcc (fina a 460 cc) e la banda teàda, che la ghe pica dét a la balina, l'è quase drécia desà che l'è inclinada dóma de 10 - 15 gradi e pròpe per chèsto l'è ü bastù malfà de dovrà. 

Col Driver ü zogadùr profesionista 'l pöl fà fina a 300 e piö méter, mèntre ü diletànt che l' zöga bé 'l pöl rià a 240 - 250 méter, pròpe per chèsto ol Driver se l' dóvra dóma dal Tee di büse piö lónghe (Par 4 e 5).