open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munticiàr

**Munticiàr** (en Italià: *Montichiari*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Orientàl a 20 km a Sudèst de la cità de Brèsa e 47 km a Nordòvest de Màntoa. El teretóre de Munticiàr l'è streersàt de Nort a Sud del Cés.

El presidènt de la Repüblica Italiàna Francesco Cossiga, ai 27 de Dezèmber del 1991 al g'ha decretàt che 'l cümü de Munticiàr el püdìa fregiàs del tìtol de Cità.

El Cèntro Fére de Munticiàr (*Centro Fiere del Garda*) l'è giü dei piö 'mportàncc de la Pruvìncia de Brèsa e l'è suratöt cunusìt per la féra del bes•ciàm (*Fiera Agricola Zootecnica Nazionale*) che l'è la segónda per emportànsa a lièl nasiunàl.

Munticiàr l'è apò a séde de l'Aeropórt *Brescia-Montichiari* entitulàt a *Gabriele D'Annunzio*. Inuauguràt ai 15 de Mars del 1999, el fa part del *Sistéma Aeropórcc del Garda* de proprietà al 85% del Aeropórt de Verùna-Vilafrànca *Valerio Catullo*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Havel

*Havel, fium todesch
*Havel, version ceca e slovacca del nomm Gall
*Václav Havel, primm president de la Cechia e ultim de la Cecoslovacchia
*Miroslav Havel, scacchista cecoslovacch
Robert Wyatt

El **Robert Wyatt** (nom ver **Robert Ellidge**, Bristol, 28 genar del 1945) a l'è un müsicista ingles de rock prugressif. In di agn '70 l'ha sunaa, cume cantant e baterista, in vün di grüp püssee famus del *progressive* de Canterbury, i Soft Machine. Dopu che in del 1971 l'ha mulaa i Soft Machine, l'ha furmaa un grüp növ, i Matching Mole. In del 1973 a l'è burlaa giò del balcun d'un palaz, tant che l'è diventaa paralizaa ai gamb. Per la paralisi l'ha pudüü pü sunà la bateria ma l'ha segütà a laurà cume sulista insema a alter müsicista o a laurà a alter pruget insema a alter artista. El sò album sulista püssee cugnussüü a l'è Rock Bottom, che l'è anca cunsideraa vün di disch püssee impurtant de semper.

## Discugrafia sulista
### Album
**[[The End of an Ear]]* (1970)
**[[Rock Bottom (album)|Rock Bottom]]* (1974)
**[[Ruth is Stranger than Richard]]* (1975)
**[[Nothing Can Stop Us]]* (1981, racolta de singuj)
**[[The Animals Film]]* (1982, culona sunora)
**[[Old Rottenhat]]* (1985)
**[[Dondestan]]* (1991)
**[[Flotsam Jetsam]]* (1994)
**[[A Short Break]]* (1996, EP)
**[[Shleep]]* (1997)
**[[Dondestan (Revisited)]]* (1998)
**[[Solar flares Burn For You]]* (2003)
**[[Cuckooland]]* (2003)
**[[Theatre Royal Drury Lane 8th September 1974]]* (2005)
**[[Comicopera]]* (2007)

### EP
**The Peel Sessions* (1974, "Alifib"/"Soup Song"/"Sea Song"/"I'm a Believer")
**Work In Progress* (1984, "Biko"/"Amber and the Amberines"/"Yolanda"/"Te Recuerdo Amanda")
**4 Tracks EP* (1984, "I'm a Believer"/"Yesterday Man"/"Team Spirit"/"Memories")
**Airplay* (2002, "Fridge"/"When Access Was A Noun "/"Salt-Ivy"/"Signed Curtain")

### Singuj
*"I'm a Believer"/"Memories" (1974)
*"Yesterday Man"/"I'm a Believer" (1974)
*"Yesterday Man"/"Sonia" (1977)
*"Arauco"/"Caimanera" (1980)
*"At Last I'm Free"/"Strange Fruit" (1980)
*"Stalin Wasn't Stallin'"/"Stalingrad" (1981)
*"Grass"/"Trade Union" (1981)
*"Shipbuilding"/"Memories of You"/"'Round Midnight" (1982)
*"The Age of Self"/"Raise Your Banners High" (1984)
*"Chairman Mao" (1987)
*"Free Will and Testament"/"The Sight of the Wind" (1997)
*"Heaps of Sheeps"/"A Sunday in Madrid" (1997)

## Ligam de föra
*Sit ufizial
*Discugrafia del Robert Wyatt
Soft Machine

I **Soft Machine** eren un grüp ingles del rock progressif de Canterbury che'l s'è furmaa in del 1966. I sò member fundadur eren el Robert Wyatt (baterista e cantant), el Kevin Ayers (bassista, ghitarista e cantant), el Daevid Allen (ghitara) e'l Mike Ratledge (pianista). 

## Discugrafia

* *[[The Soft Machine]]* (ABC Probe, 1968)
* *[[Volume Two]]* (ABC Probe, 1969)
* *[[Third]]* (Columbia, 1970)
* *[[Fourth]]* (Columbia, 1971)
* *[[Fifth]]* (Columbia, 1972)
* *[[Six]]* (Columbia, 1973)
* *[[Seven (album)|Seven]]* (Columbia, 1973)
* *[[Bundles]]* (Harvest, 1975)
* *[[Softs]]* (Harvest, 1976)
**[[Alive & Well: Recorded in Paris]]* (Harvest, 1978)
**[[Land of Cockayne]]* (EMI, 1981)
Matching Mole

I **Matching Mole** eren un grüp ingles de rock prugressif de la Scena de Canterbury, che l'aveva fundaa in del 1971 el Robert Wyatt, dopu che l'aveva mulaa i Soft Machine. I Matching Mole aveven minga aüü un gran sücess cumercial e aveven desmetüü de sunà in del 1972, quand che'l Wyatt l'ha scuminciaa la sua lunga cariera de sulista.

## Discugrafia
* 1972 *[[Matching Mole (album)|Matching Mole]]* (BGO)
* 1972 *[[Little red record]]* (BGO)
* 1995 *[[BBC Radio 1 Live in concert (Matching Mole)|BBC Radio 1 Live in concert]]* (Windsong) (live)
* 2001 *[[Smoke signals]]* (live) (Cuneiform)
* 2002 *[[March (album)|March]]* (live) (Cuneiform)
Tacit

**Tacit**, del Latin *Tacitus*, a l'è on nòmm de persòna masculin. Trai personagg famos che gh'aveven quest nòmm chì regordem:
*Publi Corneli Tacit, stòrich roman
*March Claudi Tacit, imperador de Roma (275-276)
March Claudi Tacit

El **March Claudi Tacit**, conossuu anca con domà el nòmm **Tacit** (*Marcus Claudius Tacitus* in Latin; 200 circa - giugn 276) l'è staa imperador de Ròma del november 275 fina a la soa mòrt.

## Biografia
L'uniga altra informazion sora la soa vita l'è che l'è staa consol in del 273, cont el Giuli Placidian. L*'[[Historia Augusta]]* la dis che l'era de l'istessa famiglia del famos stòrich Publi Corneli Tacit, ma l'è minga ona notizia certa.

In de l'autunn del 275, dòpo de la mòrt de l'Aurelian, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa; al moment lù l'era a Terni (*Interamna*) e, quand l'è rivaa a Roma, la soa elezion l'è stada reconossuda anca del Senad. La soa primma azion l'è stada quella de fà diventà on dio el sò predecessor e de fà coppà on grand numer de congiuraa sospettaa de avèll mazzaa.

El par che al contrari de l'Aurelian, la soa la sia stada ona politiga de reconciliazion cont el Senad. El gh'ha avuu avuu i titoi de *Auctor veræ Libertatis* (Creator de la vera Libertaa) e *Restitutor Rei Publicæ* (Salvador del Statt);

La mòrt de l'Aurelian l'aveva portaa la fin di progett de campagn in Orient, per la qual eren staa soldaa di tribuu germanigh come i Erui e i Meòtid. Quei chì, restaa senza danee, hann deciduu de devastà i region de l'attual Turchia. El Tacit l'ha allora nomenaa el sò fradellaster March Anni Florian prefett del pretòri, l'è andaa con lù in orient e l'ha vingiuu i ribei. Per quest el gh'ha avuu el soranòmm de *Gothicus Maximus* (*El pussee grand di Gòtt*).

L'imperador l'è mòrt in del giugn del 276, menter l'era dree a tornà in Italia. I stòrich Zòsim e Zonara disen che 'l sia staa coppaa de on quai de autor de l'assassini del governador de la Siria Massimin e de l'Aurelian. Gh'è succeduu el Florian.

## Vos correlaa
* Aurelian
* Florian
Nurs

**Nurs** el se riferiss al grüp de gent ch'i parlaven el Nurs antich, una lengua germanica del nord da indè che i henn pö nassüü el nurveges. l'islandes, el svedes, e 'l danes.
Put del Càfer

**Put del Càfer**, (en Italià: *Ponte Caffaro*) l'è 'na frasiù del cümü de Bagulì. L'è postàda söla spónda ucidentàl del Lac d'Ìder, endèla part Nòrt del lach, endèla piàna ciamàda *Pià d'Oneda*, endóche i fiöm Cés e Càfer i se sböta 'ndèl lach.

El fiöm Càfer el sègna 'l cunfì 'ntra la pruvìncia de Brèsa e chèla de Trènt e dóca pò a 'ntra Trentì e Lombardìa. Del 1861 al 1918 el segnàa pò 'l cunfì 'ntra 'l Regn d'Italia e l'Austria-Ungheria e prìma per divèrsi sècoi l'ìa sta el cunfì 'ntra la Repüblica de Venésia, e la Contèa del Tiröl e dòpo i agn de Napuliù 'ntra el Lombardo Veneto e l'Impér d'Austria.

A Put del Càfer, ai 25 de löi del 1866 s'è combatìt 'na batàia de la Tèrsa Guèra de 'ndependènsa 'ntrà i òm del Garibàldi e le trüpe del ezèrci de l'Austria Ungherìa.

## Us corelàde

* Bagulì
Boltér

**Boltér** (*Boltiere*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la média pianüra bergamàsca a 13 km de la sità e a 171 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Brembàt, Ciserà, Ös de Sóta, Puntiröl, Verdelì.

Ol paìs l'è nasìt sö öna mòta (1 -2 méter de dislivèl) 'n del mès de la pianüra.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Boltér l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
The Sound

I **The Sound** eren un grüp ingles de müsega post-punk che l'ha sunaa in del periud 1979-1988. El member principal a l'era l'Adrian Borland e i The Sound eren l'evulüziun del sò grüp de prima, i The Outsiders. 

## Discugrafia
### Album
**[[Jeopardy]]* (Korova, 1980)
**[[From the Lions Mouth]]* (Korova, 1981)
**[[All Fall Down]]* (Warner Bros. [WEA], 1982)
**[[Heads and Hearts]]* (Statik, 1985)
**[[Thunder Up]]* (PIAS, 1987)

### EP e singuj
**Physical World* (Torch, 1979)
*"Heyday" (b/w "Brute Force") 7" (Korova, 1980)
**Live Instinct* EP (Korova [Holland only], 1981)
*"Sense Of Purpose" 7"/12" (b/w "Point Of No Return," "Coldbeat") (Korova, 1981)
*"Hothouse" (b/w "New Dark Age" [live in Holland]) 7" (Korova, 1982)
*"Counting the Days" (b/w "Dreams Then Plans") 7" (Statik, 1984)
*"One Thousand Reasons" 7"/12" (b/w "Blood And Poison," "Steel Your Air") (Statik, 1984)
**[[Shock of Daylight]]* EP (A&M [U.S.]/ Statik, 1984) (cun la CD reissue de *[[Heads and Hearts]]*)
*"Temperature Drop" (b/w "Oiled") 7" (Statik, 1985)
*"Under You" (b/w "Total Recall") 7" (Statik, 1986)
*"Hand of Love" 7/12" (b/w "Fall Of Europe," "Such A Difference") (Play It Again Sam, 1987)
*"Iron Years" 7"/12" (b/w "Fall Of Europe," "I Give You Pain (live)") (Play It Again Sam, 1987)

### Compilation e lives
**Counting The Days* CD (Statik, 1986; el mej di The Sound)
**[[In The Hothouse]]* 2xLP (Statik, 1986; live at The Marquee in London, Aug. 27&28, 1985) (reissued twice, each time on 1 CD)
**[[Propaganda (Sound album)|Propaganda]]* CD (Renascent, 1999; 1979 studio session)
**[[The BBC Recordings]]* 2xCD (Renascent, 2004; live 1980-85)
**Dutch Radio Recordings* (*Vols. 1 - 5*) (live 1980-85) (2006, Renascent)

## Referenz

## Ligam de föra
*Brittle Heaven
Václav Klaus

Ol **Václav Klaus** l'è 'n pulitegh e ecunimista cech.

L'è stacc ol segónt presidènt de la Repüblica Céca elesìt in del 2003 l'è söcedìt al Václav Havel. L'è pö stacc söcedìt del Milos Zeman.

L'è stacc ach presidènt del goèrno de la Repüblica Céca dal 1992 al 1997.

El gh'ha 'n fiöl che l'è anca lü in pulitéga e 'l se ciama apò lü Václav.

## Arda apò
*Partii Civich Democratich (Cechia)
Inzagh

**Inzagh** o **Inzaa** (*Inzago* in Italian; *Anticiacum* in Latin) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. 
Quell paes chì l'è traversaa del Navili de la Martesana.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Inzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Bellinzagh

**Bellinzagh** (*Billinzagh* in de la parlada del sitt; *Bellinzago Lombardo* in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Milan con  abitant. L'è traversaa del Navili de la Martesana. 
El paes el gh'ha ona frazion ciamada Villa Fornas, spartida con Gessaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bellinzagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Trezz

**Trezz** (in italian: *Trezzo sull'Adda*) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con  abitant, che 'l confina cont i provincc de Monscia e Brianza (comun de Busnagh, Cornaa e Roncell) e de Bergom (comun de Cavriaa). El vòtt de luj del 2008 el president de la Republica Taliana Giorgio Napolitano l'ha daa al comun el titol de "Cittaa". Quest probabilment per i sò bellezz stòrich e artistich del paes. De chì, a partì de l'Adda, el nass el Navili de la Martesanna. Gh'è anca on alter comun italian ciamaa Trezz (*Trezzo Tinella* in Italian), e se troeuva in de la Provincia de Cuni.
El comun el gh'ha anca ona frazion, ciamada Concesa.

## De èt

* La parte ègia del paìs de Très co sò i strade strécie medioeale e i pórte d'ingrès.
* Ol castèl di Viscóncc 'ndóe gh' stacc imprisùnàt e fòrse pò 'nvelenàt ol Bernabò Viscóncc dal sò neùt Giangaleàs Viscóncc.
* La centrala elètrega Taccani che la se tróa sö i rie del Ada a i pé del castèl.
* La éla Viscóncc a pich söl fiöm.
* La éla Cavènàch facia sö 'n del 1647 da la Ipòlita Cavenàch che l'à compràt ol feudo de Très.
* La Cà Gargantina con i sò afrèsch del méla e sèt (1.700).
* Éla Gina a pich söl fiöm che l'è la séde del Parch del Ada Nòrt.
* Ol Santuare de Consésa.
* La présa del navi Martesana che la taca pròpe a i pé del Santuare de Consésa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Trezz l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Val Sàbia

La **Val Sàbia** l'è giöna dèle trè ài principài dèla pruvincia de Brèsa. 
La pàrt de la strèta dei Türmegn e la rìa 'nfìna a Nòrt del Lac d'Ìder, ai cunfì co la pruvìncia de Trènt. L'è streersàda del Cés e l'è caraterizàda de mucc piötòst bas endèla part piö bàsa che però i diènta sèmper piö alcc e àsper menemà che se và 'nvers el Nòrt.

Le atrasiù türìstiche de la àl i è suratöt le tèrme de Vài e 'l Carneàl de Bagulì. 

I cümü de la Val Sàbia i è: Anf, Bagulì , Bàrghe, Biù, Boàren, Capovalle, Cast, Elanöa, Gaàrt, Gnùzen, Ìder, Lainù, Müra, Ódol, Paitù, Pèrtega Àlta, Pèrtega Bàsa, Prezéi, Proài, Roè, Sàbio, Sèrle, Treìs, Vài, e Vistù.
Lainù

**Lainù** (en Italià: *Lavenone*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa.

El paés el se tróa 'n Val Sabia, a 41 km de la cità de Brèsa, dré la stràda statàl SS237 "del Càfer" (che de Brèsa la mìna 'nvers el Trentì) e 'l sò teretóre l'è streersàt del Cés. Del cümü de Lainù fà part apò a le frasiù de Bösés e Prezégn. La céza parochiàla de Lainù l'è dedicàda a S.Bartolomé.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Lainù sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Anf

**Anf** (en Italià: *Anfo*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Val Sàbia, 'n Pruvìncia de Brèsa. L'è sitüàt söla spónda ucidentàl del Lac d'Ìder a 48 km a nòrt de la cità de Brèsa..

Pòst de vilegiadüra d'istàt, Anf l'è citàt söi docümencc zà 'ndèl IX sècol e l'è crisìt sura de töt entùren a la *Ròca*, che l'è 'na postasiù militàr de piö o méno 50 ha (150 piò) postàda söi pridù a pich söl lach, che segónt chèl che i pènsa 'n quach ricercadùr la izistìa zà amò prìma del 1400 come fortèsa longobàrda. L'è stàda rifàda dei Venesià 'ndel 1450-90 per presidià 'l cunfì col principàt de Trènt, e piö tàrde de Napuliù Bunapàrt 'ndèi prim agn del 1800.

## Evulusiù demogrgàfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Anf l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:


## Riferimèncc
Florian

El **March Anni Florian**, ò pussee semplisement **Florian** (Marcus Annius Florianus in Latin; ...- Tars, agost 276) a l'è staa on imperador roman.

Fradelaster del Tacit, che l'aveva nomenaa prefett del pretòri, dòpo la mòrt de quest (giugn 276) el s'è autoproclamaa imperador. Dòpo avè finii la guerra contra i Gòtt comenzada del Tacit, el gh'ha avuu de andà vers sud per combatt quij legion che aveven proclamaa imperador el Pròbo al sò pòst. A Tars, in Turchia, l'è staa coppaa di sò medemm soldaa, fòrsi istigaa pròpri del Pròbo.

## Bibliografia
*Eutròpi, *Breviarium ab Urbe condita*, liber IX, 16

## Vôs correlaa
*Tacit
*Pròbo
Bulsan

**Bulsan** (tudesch: *Bozen*, talian: *Bolzano*, ladin: *Bulsan*/*Balsan*; bavares: *Bozn/Boazn/Pouz'n*; furlan: *Bolçan*; venetu: *Bolzan*; latin: *Bauzanum*) a l'è la capital del Tirol del Süd. A l'è teritori talian del 1919. El gh'ha 99.007 abitant (2006) e püssee de 115mila in tüta l'area metrupulitana. La cità la se tröa a 265 meter de altitüden e la gh'ha una süperfis de 52,34 km&sup2. La pupulaziun la parla italian per el 73%, tudesch per el 26% (in particular di dialet Bavares) e ladin per l'1%.
Area metrupulitana

El cuncet de area metrupulitana, ciamada anca **zona metrupulitana**, **area urbana** o **aglumeraziun urbana**, al se riferiss a una metropul granda e tüt i sò zonn de inflüenza o anca püssee cità vesin, tüt cunt i sò zonn de inflüenza. I zonn de inflüenza poden vess paes de cunfin o *cità satelit*, e ciapen anca el nom de *cunurbaziun*.

## I arei metrupulitann püssee gross
Questa chì a l'è una lista di arei metrupulitann püssee grant del mund a l'ann 2005. Vist che la gh'è minga una definiziun ünega per quantificà la dimensiun d'un area metrupulitana, ghe poden vess list diferent. 'Sta chì la vegn del *Raport de Urbanizaziun Mundial di *'Naziun Ünì**' http://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf (2003). 

# Tokio, Giapun, 35,2 miliun
# Cità del Messich, Messich, 19,0 miliun
# New York, Stat Ünì, 18,4 miliun
# São Paulo, Brasil, 18,3 miliun
# Mumbay, India, 18,3 miliun
# Delhi, India, 15,3 miliun
# Calcuta, India, 14,3 miliun
# Buenos Aires, Argentina, 13,3 miliun
# Jakarta, Indunesia, 13,2 miliun
# Shanghai, Cina 12,6 miliun
# Dhaka, Bangladesh, 12,6 miliun
# Los Angeles, Stat Ünì, 12,1 miliun
# Karachi, Pakistan, 11,8 miliun
# Rio de Janeiro, Brasil, 11,5 miliun
# Osaka, Giapun, 11,3 miliun
# El Cairo, Egit, 11,2 miliun
# Lagos, Nigeria, 10,9 miliun
# Pechin, Cina, 10,8 miliun
# Manila, Filipinn, 10,7 miliun
# Musca, Rüssia, 10,7
# París, Francia, 9,8 miliun
# Istanbul, Türchia, 9,6 miliun
# Seul, Curea del Süd, 9,5 miliun
# Tianjin, Cina, 8,7 miliun
# Chicago, Stat Ünì, 8,7 miliun
# Lima, Perù, 8,2 miliun
# Lundra, Regn Ünì, 7,6 miliun
# Bogotà, Culumbia, 7,6 miliun
# Teheran, Iran, 7,4 miliun
# Hong Kong, Cina, 7,2 miliun

### Percentual
In acord a un stüdi di Naziun Ünì la prupurziun di gent che viven in di arei metrupulitan de püssee de 10 miliun de abitant a l'è piscinina rispet cun la pupulaziun mundial: in del 2003 a l'era del 3%. El nümer a l'è però 'dree vegnì semper püssee grant e la stima a l'è del 4% in del 2015. 

### Nümer di arei metrupulitann
In del 2005 el nümer di arei metrupulitann cun püssee de 5 miliun de abitant a l'era de 46. In del 2015 se pensa che saran 61. Cun püssee de 10 miliun de abitant eren 20 in del 2003, e se pensa saran 22 in del 2015.

### Prujeziun
In acord ai tass de cressita de la pupulaziun d'incö, se pensa che la cità püssee pupulada del mund in del 2015 la sarà Tokio; la segunda la sarà Mumbay e la terza Dehli; la quarta Cità del Messich e la quinta São Paulo, che gh'avaran una cressita ben ligada al desvilüp sucial e ecunomich del Messich e del Brasil.

## Varda anca
* Lista di aglumeraziun de l'Üniun Eurupea
* Lista di aglumeraziun del Nord-America
Lista di aglumeraziun de l'Üniun Eurupea

Questa a l'è la lista di aglumeraziun o arei metrupulitann de l'Üniun Eurupea cun püssee de 500.000 abitant. 

#Lundra Granda, 13.945.000 Regn Ünì. Per vidè la pagina de la cità, varda Lundra.
#Paris, 11.354.000	Francia
#Essen (Regiun de la Ruhr), 5.823.685 Germania
#Madrid, 5.603.285	Spagna
#Barseluna,	4.856.579 Spagna
#Berlin, 4.101.213	Germania
#Ruma, 3.816.173 Italia
#Milan, 3.752.956 Italia
#Aten, 3.187.734	Grecia
#Napuli, 3.000.000 Italia
#Katowice (Silesia), 2.930.800 Pulonia
#Stucarda,	2.700.000	Germania
#Lisbuna, 2.661.850	Purtugal
#Birmingham, 2.575.768 Regn Ünì
#Amburgh,	2.515.468 Germania
#Varsavia,	2.269.000 Pulonia
#Manchester, 2.244.931 Regn Ünì
#Brüssel, 1.900.000 Belgi
#Türin,	1.900.000	Italia
#Franchfort sül Men, 1.896.741 Germania
#Münegh, 1.893.715	Germania
#Viena, 1.825.287	Austria
#Culonia,	1.823.475 Germania
#Budapest,	1.775.203 Üngheria
#Valencia,	1.730.853 Spagna
#Liun, 1.705.000  Francia
#Stuculma,	1.684.420 Svezia
#Mannheim,	1.568.679 Germania
#Marseja,	1.551.000 Francia
#Anversa,	1.500.000 Belgi
#Leeds,	1.499.465 Regn Ünì
#Palerm,	1.380.000 Italia
#Düsseldorf,1.315.736 Alemanya
#Sevija,	1.294.081 Spagna
#Porto,	1.227.317 Purtugal
#Cracovia,	1.200.000 Pulonia
#Lilla,	1.182.026 Francia
#Glasgow,	1.168.270 Regn Ünì
#Praga, 1.161.938 Repüblica Ceca
#Copenaghen,1.085.813 Danimarca
#Tulusa, 1.041.000 Francia
#Rotterdam,	1.039.566 Paes Bass
#Amsterdam,	1.038.382 Paes Bass
#Hrlsinki,	1.027.305 Finlandia
#Malaga, 1.019.292 Spagna
#Nuremberg,	1.018.211 Germania
#Dublin,	1.004.614 Irlanda
#Hannover,	996.586	Germania
#Bordeaux,	979.262	Francia
#Saarbrücken, 959.084 Germania
#Bilbao,	946.829	Spagna
#Newcastle, 879.996	Regn Ünì
#Bonn, 878.742 Germania
#Oviedo-Gijón,	850.097	Spagna
#Brema,	849.800	Germania
#Liverpool,	816.216	Regn Ünì
#Göteborg,	810.372	Svezia
#Tessalonica,	800.764	Grecia
#Lódz,	789.318	Pulonia
#Wiesbaden,	780.190	Germania
#Catania,	765.623	Italia
#Riga,	747.157	Letonia
#Nantes, 715.358	Francia
#Alacant,	711.215	Spagna
#Genua,	701.032	Italia
#Firenz,	700.000	Italia
#Grenoble,	696.326	Francia
#Dresda,	681.953	Germania
#Nottingham, 666.358	Regn Ünì
#Saragossa,	656.922	Spagna
#Sheffield,	640.720	Regn Ünì
#Wroclaw,	640.367	Pulonia
#Las Palmas de Gran Canaria,	609.628	Spagna
#Rouen,	608.671	Francia
#Lieja,	600.000	Belgi
#Montpeller,	591.646	Francia
#Karlsruhe,	590.718	Germania
#Aquisgrana,	584.342	Germania
#Bielefeld,	578.980	Germania
#Poznan,	578.886	Pulonia
#Rennes,	569.932	Francia
#Leipzig,	568.200	Germania
#Murcia,	557.583	Spagna
#Strasburg,	557.120	Francia
#Bristol,	551.066	Regn Ünì
#Vílnius,	542.287	Lituania
#Malmö,	532.674	Svezia
#Darmstadt,	525.046	Germania
#Nissa,	506.694	Francia

## Ligam de föra

*Lista a insee.fr
]
Lista di aglumeraziun del Nord-America

Questa chì a l'è la lista di 25 **[[area metrupulitana|arei metrupulitann]]** püssee grant del Nord America (cun püssee de 2 miliun de abitant) urdinaa per pupulaziun.

*  Cità del Messich, Messich, 19,0 miliun
*  New York, Stat Ünì, 18,4 miliun
*  Los Angeles, Stat Ünì, 12,1 miliun
*  Chicago, Stat Ünì, 8,7 miliun
*  Filadelfia, Stat Ünì, 5,3 miliun
*  Toronto, Canada, 5,1 miliun
*  Dallas-Fort Worth, Stat Ünì, 4,6 miliun
*  Houston, Stat Ünì, 4,2 miliun
*  Atlanta, Stat Ünì, 4,2 miliun
*  Guadalajara, Messich, 4,1 miliun
*  Washington, Stat Ünì, 4,1 miliun
*  Boston, Stat Ünì, 4,3 miliun
*  Detroit, Stat Ünì, 3,9 miliun
*  Monterrey, Messich, 3,6 miliun
*  Montreal, Canada, 3,5 miliun
*  San Francisco-Oakland, Stat Ünì, 3,3 miliun
*  Phoenix-Mesa, Stat Ünì, 3,3 miliun
*  Seattle, Stat Ünì, 3,0 miliun
*  San Diego, Stat Ünì, 2,8 miliun
*  Baltimore, Stat Ünì, 2,2 miliun
*  Denver-Aurora, Stat Ünì, 2,2 miliun
*  Tampa, Stat Ünì, 2,2 miliun
*  Puebla, Messich, 2,1 miliun
*  Vancouver, Canada, 2,1 miliun
*  Saint Louis, Stat Ünì, 2,1 miliun

Una quaj area metrupulitana del Nord America a l'è trans-naziunala, che'l vör dì che l'è dividüda intra dò naziun.
*  -  Detroit, Stat Ünì, e Windsor, Canada, 5,9 miliun
*  -  San Diego, Stat Ünì, e Tijuana, Messich,  4,8 miliun
*  -  Ciudad Juárez, Messich, e El Paso, Stat Ünì, 2,2 miliun
Marcus Aurelius Probus

El **March Aureli Pròbo** (*Marcus Aurelius Probus* in Latin; Sirmi, 19 agost 232 - Sirmi, settember/ottober 282) l'è staa on imperador roman.

## Biografia
L'è diventaa tribun milidar a vint agn. Se cunta che con questa carega, sòtta el regn del Valerian (253-260), duranta ona guerra cont i Sarmata Iazigg, el sia andaa oltra el Danubi e l'abbia faa on mugg de azion valoros. Dòpo la mòrt de l'imperador Tacit (276), l'imperador l'è staa el fradelaster de quest, el Florian. Ma i soldaa del Pròbo, che intrattant l'era diventaa general, hann daa a quest chì la carega de imperador. El Florian l'è andaa a combattel, ma duranta la marcia l'è staa massaa, e inscì l'unich imperador l'è staa pòppri el Pròbo.

Come alter imperador del temp, el Pròbo el vegniva de l'Illiria e l'era staa scernii de l'esercit; lù l'ha provaa cont ògni metod de salvà l'imperi de la decadenza, sia cont el combatt la corruzion sia i invasion barbaregh. Anca se l'è staa on tipich monarca assolutista, l'ha cercaa de mitigà i rappòrt cont el Senaa. 

Duranta el sò regn, vari milidar hann provaa a diventà imperador al sò pòst. In del 280 el Giuli Saturnin, governador de la Siria, l'è staa nomenaa imperador di sò soldaa, ma l'è mòrt assediaa ad Apamea. In de l'istess ann,menter el Pròbo l'era in Asia, in Gallia gh'è stada la reblelion del Pròcul, ma anca lù l'è staa coppaa. Semper in del 280 el Bonos el s'è nomenaa imperador a Colònia, ma l'ha faa l'istessa fin di alter.

Con l'avè portaa ona certa pas in de l'Imperi, el Pròbo l'ha cercaa di sistema per la dura situazion econòmega. Primma de tutt l'ha deciduu de fà popolà di zòn pòcch popolaa, per avègh in futur noeuv contribudor per el fisch; poeu l'ha dii che in di period de pas, i legion gh'aveven de fà di laorà pubblich assee fadigos.

L'è stada questa scerna a portàgh la rovina: i milizzi de Sirmi, che voreven nò laorà in di palud, s'hinn giuntaa ai legion che s'eren rebellaa in Rezia in favor del March Aureli Car, e hann coppaa l'imperador, che al moment el se trovava pròpri in de la cittaa balcanega. El noeuv imperador l'è staa pròpri el Car.

## Vôs correlaa
*Valerian
*Tacit
*Florian
*Giuli Saturnin
*Pròcul
*Bonos
*March Aureli Car
Kuwait

El **Kuwait** (*الكويت* in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a l'Arabia Saudita e l'Irak e 'l Gulf Persegh al bagna i sò cost.
La capital a l'è la Cità del Kuwait.
Al gh'ha una süperfiss de 17.818 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.100.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
El Kuwait (nom ufizial: **دولة الكويت**, *Dawlat al-Kuwayt*) a l'è un emiraa.
L'emir a l'è el Mishal Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah (del 2023).
El prim minister a l'è el Mohammad Sabah Al-Salem Al-Sabah (del 2024).

Al fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.
Qatar

El **Qatar** (*قطر* in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è una penisula in del Gulf Persegh e l'è tacaa dumà a l'Arabia Saudita.
La capital a l'è Doha.
Al gh'ha una süperfiss de 11.437 km² e una pupulaziun de pressapoch 840.000 abitant.

El Qatar a l'è urganizaa in 10 münicipalità.

## Urganizaziun pulitiga
El Qatar (nom ufizial: **دولة قطر**, *Dawlat Qatar*) a l'è un emiraa.
L'emir a l'è 'l Tamim bin Hamad al Thani (del 2013).
El prim minister a l'è l' Khalid bin Khalifa bin Abdul Aziz Al Thani (del 2020).

Al fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.
Doha

**Doha** (*لدوحة* in arab) a l'è la capital del Qatar.

A l'hann fundada in del 1850 e la gh'ha 339.847 abitant (2004).
Villa Lugano

**Villa Lugano** l'è 'na cantunada de Buenos Aires, in Argentína, e 'l se tröva  a punent de la cità. El gh'ha pü o men 114,000 abitant. L'è grand 9.2 km²

L'è stat fundaa del 1908, quand che el citadín svizer *José Ferdinando Francisco Soldati* l'ava decidüü de trà in pee 'na cità cun l'istess nom de la cità indè che l'era nassüü, Lügan. (Per vess püsse precis, lü l'era nasüü in so la strada de Negg.  

Quatr'ann dop, del 1912, ghe staven quaranta famili, quasi tüt d'urigin ticinesa. Villa Lugano l'è vön di sit fö da l'Europa indè che se parla lumbard. 

## Riferiment

## Ligam da föra
*http://www.swissinfo.ch/ita/swissinfo.html?siteSect=43&sid=8938627
Lengu Italich

I **Lengu Italich** i  fan part de la famija di lenguv Indo-Europej e precisament de la rama di Centum. L'inclüda i lenguv Rumanz ma anca 'na quaj lengua estinta de la Penisula italica, cume el Latin, Ümbri e l'Uscan.
Centum-Satem

La division **Centum-Satem** l'è un isugloss di lenguv Indo-Europej, basaa ins l'evolüzion de tre cunsunant dursal recustrüii per el Proto-Indo-Europeu: *kʷ (labio-velar), *k (velar), and *ḱ; (palatal-velar). El nom Centum-Satem el vena dai parol ch'i vören dì "cent" int i lengu ch'i rapresenten i dü grüp: *centum* in Latin e *satəm* in Avestan).
Oman

L**'Oman** a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a l'Arabia Saudita, ai Emiraa Arab Ünì e al Yemen. El Gulf Persegh e'l Mar Arabich bagnen i sò cost.
La capital a l'è Mascate.
Al gh'ha una süperfiss de 309.500 km² e una pupulaziun de pressapoch 2.100.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
L'Oman (nom ufizial: **سلطنة عمان**) a l'è un sültanaa.
El sültan a l'è Haitham ibn Tariq (del 2020).

Al fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.
Yemen

El **Yemen** (**ليمن**/*al-Yaman* in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a l'Arabia Saudita e a l'Oman. El Mar Russ e'l Gulf d'Aden bagnen i sò cost.
La capital a l'è San'a.
Al gh'ha una süperfiss de 527.970 km² e una pupulaziun de pressapoch 21 miliun d'abitant.

## Urganizaziun pulitiga
El Yemen (nom ufizial: **الجمهورية اليمنية**, *Al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah*) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Mohammed Basindawa (del 2011).
San'a

**San'a** (*صنعاء* in arab) a l'è la capital del Yemen
La gh'ha 1.747.627 abitant (2004) e l'UNESCO l'ha metüda dent in de la lista di *Patrimoni de l'Ümanità*.
Botanüch

**Botanüch** (*Bottanuco*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'è sö la ria sinistra de l'Ada in del teritòre de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamàsca tra Ada e Brèmb.

Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 222 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de poi km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Cavriàt, Chignöl, Cornaa (MI), Filàch, Madù e Süìs.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Botanüch l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Erba (CO)

**Erba** (inscì anca in Italian; *Herba* in Latin) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km². 

El se troeuva ai pè di Prealp Lombard, a l'inizi de la Valassina, arent ai lagh de Alseri e Pusiann. Giamò important center turistich in del XIX e situaa in d'ona zòna abitada sin del temp di Celta e di Roman, el comun de incoeu l'è nassuu in del 1926 de la fusion de sett vegg comun.
In del territòri comunal gh'hinn des frazion.
El paes l'è gemellaa cont i cittaa de Fellbach (Germania), Tain-l'Hermitage (Francia), Tournon-sur-Rhône (Francia) e Cortal (Italia, Provincia de Catanzar). In di ultim temp, Erba l'è divegnuda famosa per vess staa el loeugh de l'omicidi de quatter persònn (la *Strage de Erba*, 11 december 2006).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Erba (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Paes ingemellaa
*  Fellbach, Germania
*  Tain-l'Hermitage, Francia
*  Tournon-sur-Rhône, Francia
*  Cortale, Italia

## Riferiment
Provincia autònoma de Bolzan

**Vardee anca:** Südtirol

----

****Süperfis***: 7.400 km² 
****Pupulaziun (2005)***: 482.500 ab.
****Densitaa***: 63 ab./km²
****Nümer de cumün***: 116
****Capital (pup. 2005)***: Bulsan (98.657 ab.)
----
Danubi

El **Danubi** (*Donau* in Todesch; *Duna* in Ungheres; *Dunaj* in Slovacch e Polacch; *Dunav* in Crovatt; *Dunav/Дунав* in Serb, Ucrain e Bulgher; *Dunarea/Дунареа* in Romen e Moldav), cont i sò 2845-2902 chilòmeter l'è el segond fiumm pussee longh de tutta l'Euròpa (despoeu del Vòlga). 

El Danubi, che el tacca su a scorr in de la Foresta Negra (a Donaueschingen, a la confluenza de duu fiumm minor, el Brigach e 'l Breg) e el sbocca in del Mar Negher cont on delta bell largh, el và per 2845 chilometer (o 2888, o anca 2902 a segonda del moeud de mesurà). In del sò cammin, el traversa el nord di Alp, la pianura de la Pannònia e la "bassa Romena" e, a chella manera chi, el dacqua la pupart del sud de l'Euròpa Centrala e de l'Euròpa del Sudest. El traversa vari capitaj europee, come Vienna, Bratislava, Budapest e Belgrad. El sò *delta*, che'l se troeuva al confin intra la Romania e la Bulgaria l'è consideraa de l'UNESCO vun di Patrimòni de l'Umanitaa.

El Danubi l'è semper staa consideraa ona importanta via de navegazion e comunicazion. Giamò conossuu come frontera de l'Imperi Roman, el fiumm el corr tra i confin de 9 Statt modern: Germania, Austria, Slovacchia, Ungaria, Croazia, Serbia, Bulgaria, Romania e Moldavia.
Braca

**Braca** (nòm uficiàl en italià: *Bracca*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n Val Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
 
Ol paìs l'è sö la ria a derécia del torènt Ambria che l' se böta in del Brèmb e l' se tróa a 25 km de la sità e a 620 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

## I sò tèrme e i sò aque

Ol paìs l'è cognusìt per i sò terme 'ndóe s'è facc cürà po' 'l Papa Gioàn XXIII quan che l'era amò cardinàl. I aque di funtanì (sorgènt) de Braca i è ach imbutigliade per fan l'aqua minerala Bracca.

## De èt

L'òrido scaàt dal torènt Ambria 'n de la montagna. Per mètel 'n sicurèsa dato che apröf al torènt la pasa la strada che la pórta a Àlgua i è stacie metide di protesiù che però i gh'à tiràt vià 'mpó de chèl aspèt selvadech che l' gh'éra prima e che se èt amò 'n de la sömeansa che sóta (fóto). 


## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Braca l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
La Catisma

**La Catisma** (nom ufizial: *Casatisma*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 
. 

L'è int l'Ultrepo Paves, a drita del rial Cupa. Al cunfìna coi comün de Bërsana Butarón, Cästegiu, Cästlët, Cruvén, Rubech e Vrët.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de La Catisma l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Emiraa Arab Ünii

I**'Emiraa Arab Ünì** a hinn un paes de l'Asia.

A hinn tacaa a l'Oman, al Qatar e a l'Arabia Saudita. El Gulf Persegh e'l Gulf de l'Oman bagnen i sò cost.
La capital a l'è Abu Dhabi.
I gh'hann una süperfiss de 82.880 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.500.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
I Emiraa Arab Ünì (nom ufizial: **الإمارات العربية المتحدة**, *Dawlat Al-Imarat Al-'Arabiyya Al-Muttahida*) a hinn una federaziun furmada de 7 emiraa: Abu Dhabi, Ajman, Dubai, Fujairah, Ras al-Khaimah, Sharjah e Umm al-Quwain.
El president de la federaziun a l'è, del 2004, Khalifa bin Zayed Al Nahayan, emir d'Abu Dhabi.
El prim ministr a l'è el Mohammed bin Rashid Al Maktoum (del 2006).

I fan part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.

Archivi:UAE en-map.png|I set emiraa
Bahrain

El **Bahrain** a l'è un paes de l'Asia.

A l'è furmaa d'un bel poo de isul in del Gulf Persegh, arent a l'Arabia Saudita (al gh'è un punt intra i dü paes) e 'l Qatar.
La capital a l'è Manama.
Al gh'ha una süperfiss de 665 km² e una pupulaziun de pressapoch 700.000 abitant.


## Urganizaziun pulitiga
El Bahrain (nom ufizial: **مملكة البحرين**, *Mamlakat al-Bahrayn*) a l'è un regn.
El rè a l'è Hamad Bin Isa Al Khalifa (del 1999).
El prim minister a l'è el Khalifah ibn Sulman Al Khalifah (del 1971).

Al fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.
Manama

**Manama** (*لمنامة* in arab) a l’è la capital del Bahrain.

La gh'ha pressapoch 150.000 abitant.
Giurdania

La **Giurdania** (*الأردنّ* in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a la Siria, a l'Israel, a l'Arabia Saudita, a l'Irak e a la Palestina. El Mar Russ (Gulf d'Aqaba) al bagna i sò cost.
La capital a l'è Amman.
Al gh'ha una süperfiss de 92.342 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.350.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
La Giurdania (nom ufizial: **المملكة الأردنية الهاشمية**, *Al-Mamlakah al-Urdunniyyah al-Hāšimiyyah* = *Regn Hashemita de la Giurdania*) a l'è un regn.
El rè a l'è Abdullah II (del 1999).
El prim minister a l'è el Bisher Al-Khasawneh]] (del 2020).
Monegh de Baviera

**Monegh** (Todesch: *München*, Bavares: *Minga/Mingga*) a l'è la capital de la Bavaria e cont i so 1,45 milion de sgent a l'è anca la cità Bavaresa pussee granda, la tersa cità de la Germania, e la dodesesema cità de l'Uniun Europea. Monegh a l'è vun di center economegh, colturai e stradai pussee important de tuta la Federazzion Todesca e anca vun di sit pussee danaros de tut'Europa.


## Geografia fisega
### Territori

La cità la vegn traversada de l'Isar e a sud a gh'inn bosch de conifere con lagh de grand estension, vers ovest, el lagh de Starnberg e l'Ammersee.
Dista  de Berlin e  da Amburgh.

### Clima
Monegh el gh'ha ha un clima continental, influenzad fess de la posizzion geografega arenta ai Alp. La media annua di precipitazzion a l'è in sui  millimeter. I pioeuve despess riven forte e improvise, soratut in de la stagion estiva. I mes estiv a inn quei indova che a gh'inn i pussee precipitazzion atmosfereghe, grazzia anca a l'efet de la cadena alpina a sud che la fa de barrera naturala in del blocà i perturbazzion de N-NO. In estad, in di longh period anticiclonegh, Monegh el poeul rivà a temperadure elevade (de 30 grad con guzze de ), soratut in di mes de luj e agost (record de massima assoluda de  el 27 de luj 1983).

Per l'oltituden (el center citadin a l'è a ) e la visinanza di pendis nord do Alp, l'invern bavares a l'è relativament longh e frecc.

La fioca la vegn sgiò de frequent de november a april (in media circa  l'ann) e annualment se registren in media 105 dì de frecc. I temperadure medie de genar a inn de  per i massime e de  per le minime, anca se se poeul rivà a valor pussee bass (squas ogne invern se registren valor pussee bass de , ma in d cors di pussee frecc invern del passad si podeva andà anca sota i ). In de l'invern i vent frecc del nord troeuven nissun ostacol e investen in pien la Baviera. El poeul fiocà per divers dì, e i temperadure se mantegnen per longh period sota del zer (record de minima assoluda  el 12 febrar 1929).

L'escursione termega in tra estad e invern, ma anca in tra dì e noeucc la poeul vesser estrema.
El capita despess che el bofi el *[[Föhn]]*, el vent cold de crodada di Alp che el porta temperadure elevade foeura norma e valori bass fess de umidità relativa. Di voeulte in pien invern a causa de quell vent chì se riva a temperadure de  /  che in poche ore fann deslenguà la fioca in terra (de chì el nom de *vent mangia-fioca*). El *Föhn* a l'è semper sociad a cel limpid e otima visibilità, de indova el vegn el famos det todesch *bloeu ciar coma el cel de la Baviera.*

## Riferiment
Casél

**Casél** (*Badìa Pavese* in talian) l'è un cumün de la pruincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è int el Paves meridiunal ins la sponda manzina del Po. Al cunfina cont i cumün de Chignolo Po, Monticelli Pavese, Pieve Porto Morone e Santa Cristina e Bissone.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Casél l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Amman

**Amman** a l'è la capital de la Giurdania.
Al gh'ha una pupulaziun de 3.125.400 abitant (stima del 2008).
Siria

La **Siria** (*سوريا* in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacada a la Türchia, al Liban, a l'Israel, a la Giurdania e a l'Irak. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Damasch.
La gh'ha una süperfiss de 183.885 km² e una pupulaziun de pressapoch 19 miliun d'abitant.

## Urganizaziun pulitiga
La Siria (nom ufizial: **الجمهوريّة العربيّة السّوريّة**, *Al Jumhuriyah al Arabiyah as Suriyah* = *Repübliga Araba Siriana*) a l'è una repüblica.
El president a l'è vacante.
El prim minister a l'è vacante.

Al dì d'incö gh'è una guera civil che la vör trà giò l'Assad, che l'è acüsaa de vess un ditadur, e quei che le sustegn.
Damasch

**Damasch** (*Dimašq* o *aš-Šam* in arab; *Damascus* in latin; *Damaskós* in grech; *Damasco* in italian e spagnö; *Damas* in frances; *Damaskus* in tudesch; *Şam* in türch e cürd; *Damask* in di lenguv slav) a l'è la capital de la Siria.
Al gh'ha una pupulaziun intra i 4 e i 6,5 miliun de abitant, cunt insema l'area metrupulitana.
Liban

El **Lìban** (*لبنان* in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a la Siria e a l'Israel. El Mar Mediterani al bagna i sò cost.
La capital a l'è Beirut.
Al gh'ha una süperfiss de 10.452 km² e una pupulaziun de pressapoch 3.800.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
El Liban (nom ufizial: **ﻠﺠﻤﻬﻮﺮﻴﺔ ﺍﻠﻠﺒﻨﺎﻨﻴﺔ**, *Al-Jumhūriyyah al-Lubnāniyyah*; *République du Liban* in Frances) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Michel Aoun (ميشال عون) (del 2016).
El prim minister a l'è el Najib Mikati (نجيب ميقاتي) (del 2021).
Piz Bernina

El **Piz Bernina** a l'è una muntagna di Alp che l'è volta 4049 m. A l'è la muntagna püssee volta del cantun Grisun. A l'è arent al Piz Palü.
Muntagna

Una **muntagna** a l'è una qualsessia elevaziun natürala de la süperfiss terestra. Una muntagna a l'è de solit püssee volta d'una culina, anca se la gh'è minga una defiziun buna per tücc i stüdius. De solit un teritori al vegn ciamaa muntagna se'l gh'ha un'alteza d'almen una quaj sentena de meter e suratüt un teren che'l va sü in manera brüsca.

Una muntagna la se furma per diferent resun: quij püssee impurtant a hinn i piegament tetonich, i erüziun vulcanich e l'erusiun di mass sedimentari.

Al mund gh'è una caterva de muntagn, la püssee part d'urigin tetoniga. I püssee volt a hinn quij de la cadena de l'Himalaya. Alter impurtant a hinn: i Ande in America del Süd, i Alp e i Pirenee in Europa e i Muntagn Rucius in America del Nord.

I muntagn de furmaziun vulcaniga se tröen suratüt in Asia (isul del Giapun e del süd del Pacifich), in Europa (Italia) e in de l'Africa del Nord (isul Canarie), e in general a hinn volt de men rispet a quij che se furmen per piegament tetonich.

I muntagn furmaa per erusiun de l'aqua in sü teren sedimentari a hinn de solit bej piat e se tröen per esempi in Colorado. A hinn de solit muntagn püssee bass ma cunt un frach de scarpad.

L'om l'ha abitaa la muntagn de semper, anca se l'è una culunizaziun cumplicada. In di zon frecc o temperaa se pö vif fina ai 1500/2000 meter, menter in quij desertich (Nepal e Tibet, Cile e Bulivia) se va sü anca püssee de 4000 meter.

## Alter prugett
Piz Palü

El **Piz Palü** (in Italian anca *Pizzo Palù*) a l'è una muntagna di Alp in del cantun Grisun volta 3.900 meter. A l'è arent al Piz Bernina e'l Lach Palü.

## Panorama
Lach Palü

El **Lach Palü** a l'è un lach alpin in del cantun Grisun, arent a Pus'ciaf. A l'è sota el Piz Palü e'l ciapa l'aqua del Giazee Palü.
Brans

**Brans** (nòm uficiàl en italià: *Branzi*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa 'n de la ólta Al Brembana sö la ria a derécia del Brèmb e l' se tróa a 48 km de la sità e a 874 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìs de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfina coi cümü de Ardés, Caruna, Fundra, Piasatür, Roncobèl, Valgòi e Aléf.

## Ol formài de Brans
A Brans e 'n dì paìs lé 'n banda i fà sö ü formài ciamàt "Brans" che l' ciapa 'l nòm pròpe dal paìs e l' pöl vantà la prestigiusa marca DOP (Denominasiù de Urigen Prutegida).

## Evulusiù demogràfega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brans l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment


## Oter progècc

## Us corelade
*Lagh Giomej
Culina

Una **culina** (anca **montesell** e **brich**) a l'è un teren che l'è püssee volt rispet a la tera inturna, che la se ciama pianüra. La distinziun intra muntagna e culina a l'è minga ciara e ünega, e de solit se dis che i culinn a hinn volt intra 200,300-600 meter.

## Galeria

Image:DirkvdM orosi hill plantation.jpg|Piant de cafè in d'una culina arent a Orosí, Costa Rica.
Image:Xn ant hill.jpg|Di culinn poden anca vess piscininn. cume i culinn di furmigh
Pianüra

In geugrafia, una **pianüra** a l'è un'area de tera piana, piata. De solit, i pianür se furmen cunt i deposit alüviunaj di fiüm, cunt el passaa d'un frach de temp. La pianüra a l'è püssee buna de la muntagna o di altipian per fà l'agricultüra.
Tur Vegia

**Tur Vegia** (nom ufizial: *Torrevecchia Pia*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia.
La se tröva int la pianüra al la manzina del Lamber meridiunal.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

Al cunfìna coi comün de Bascapè, Landrian, Marsan, Valera Fratta (LO), Vidigülf.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Tur Vegia l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Cunsunanta labiodentala

Int la funetica de l'articulazion, 'na cunsunanta **labio-dentala** l'è un son cunsunant articulaa metenda insema el laver bass cun i dent de sura, in manera da ustaculà l'aria, per fagh fà rumur int el menter la va föra.
Cunsunanta laterala

I **lateral** i henn cunsunant a "L", parnunziaa seranda sü el passagg ural longh el filon de la lengua, per fà insì che l'aria la sorta fö de fianch (pölvess dumà da un lat o da tüt dü i lat).

El püssee di volt, la ponta de la lengua la se pogia ataca ai dent de sura (vardè anca cunsunanta dentala) o al ciel de la buca (vardè anca cunsunanta alveulara).
Muntirù

**Muntirù** (en Italià: *Montirone*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla *Bàsa Bresàna* a 13 km a Sud de la cità de Brèsa.

*Muntirù* l'izistìa zà 'n época romàna cóme sömearès de i sègn de centüriasiù che g'ha 'na dispozisiù paraléla a la stràda pruvinciàl Brèsa-Cremùna. El nòm se pènsa che 'l se referéses a 'na mòta de época medievàl endóche gh'ìa stat fat sö 'n sìma 'na furtificasiù, che adès la corespónt al montezèl endóche gh'è postàt la tór dei Emìli (sècol XIV)

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Lén

**Lén** (en Italià: *Leno*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla *Bàsa Bresàna* a 22 km a Sud de la cità de Brèsa.

El teretóre de *Lén* l'è abitàt amò de l'época dei Romàni e facilmènt prima amò apò a dei Cèlti Cenòmani che i gh'éra ocupàt la pianüra a sud de Brèsa. I nom de le frasiù de *Milsanèl* e *Porsà* i fa pensà a nòm asegnàcc quàn che gh'è stat fat la centüriasiù dei teretóre de la Pianüra Padana a dei legionàre de nòm *Milicius* e *Portius*.

## L'Abasìa de Lén
Ai tép dei Longobardi, sö ùrden del re Desiderio, a Lén gh'è stat fat sö 'na abasìa che g'ha ciapàt en póch tép 'na grant emportànsa e che controlàa teré, mìa apéna 'ndèla bàsa bresàna ma apò a 'ndèle pruvìnce e regiù vizìne, 'nfìna al Piemónt, l'Emìlia e la Toscàna (el pas de la Cìsa, per en sèrto perìodo l'è stat controlàt de l'Abasìa de Lén). 
Le béghe col Vèscof de Brèsa, i incèndi del 1135 e 1148, e le vicènde de la stória le g'ha fat calà la potènsa che l'Abasìa l'ìa riàda a ciapà, al pónt che 'ndel 1205 i abitàncc de Lén i s'è riultàcc cutra a l'abate per otègner 'n pó piö de autonomìa. 
L'abasìa la seghetarà a pèrder emportànsa de menemà e 'ndel sècol XV *Bartolomé Averoldi*, l'öltem dei abati de Lén, el fenesarà per cidìghela al cardinàl *Pietro Foscari* en càmbe de la séde vescuvìl de Spàlato.
De ché 'n aànti, l'abasìa la sarà sèmper de piö abandunàda al sò destì 'nfìna a rià a deentà póch de piö de 'na ruìna dirocàda. A la fì, la *Repüblica de Venésia* la ghe darà mandàt a la faméa Dossi, che l'ìa deentàda padrùna del monastér e de le tère 'ntùren, de sbàter zó apò a chèi quàter mür che gh'ìa restàt. Al dé d'encö, söl sit de l'abasìa se tróa 'na abitasiù fàda sö 'ndèl sècol XIX.

## Colegamèncc estèrni
* Sit dedicàt a l'Abasìa de Lé 

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Dent

I **dincc** (al singular *dint*, ma anca *dent*) i henn strutür che i henn denter a la cavità urala di vertebraa. La so funzion principala l'è quela de biassà el mangià, ma in certi besti (presempi i carnivur) i dent i henn druaa anca per cacià e per difendess.
Isula de Man

L**'Isula de Man**, cunusüü anca cun el nom de *Mann* o *Manx* (*Isle of Man* in ingles, *Ellan Vannin* o *Mannin* in manx) l'è un’isula del Mar d'Irlanda.
Ötzi

L' **Om vegnüü del Giazz**, mej cugnussüü cuma l' „**Ötzi**“, a l'è una  Mümia de Giazzée rivada a nüm de la fin de l'Edáa de la Preja (Neulitegh)/de l'Edáa del Ram.

Chela Mümia chí, vegia de circa 5300 agn, l'è stada descruvrida el növ de Setember del 1991 a 3210 meter in sül nivel del mar, vesin al Pass de Tisen int i Alp de Ötz, in Südtirol. La descuerta l'è stada fada de l'istitüt de Medezina de l'Ünivesidáa de Innsbruck.
Altipian

In geugrafia un **altipian**, a l'è una süperfiss piana de tera che la se tröa a un'altitüdin granda. I altipian poden vess bej estendüü o anca piscinit. Se ciama altipian vulcanich un altipian che'l s'è furmaa per atività vulcaniga.

L'altipian püssee grant del mund a l'è l'Altipian Tibetan, ciamaa el *tecc del mund*, che'l s'è furmaa per la culisiun de la Placa Indo-Australiana adoss a quela Eurasiatiga. L'area de l'altipian Tibetan a l'è de 2,5 miliun de kilometer quadraa e la sò altitüdin a l'è de pressapoch 5000 meter in sül nivel del mar.

L'altipian püssee grant de l'Europa al se tröa in Venet e l'è l'Altipian de Asiagh o *di Set cumün*.