open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Scivenna

**Scivenna** (*Civenna*) l'è ona frazion del comun larian de Belas, in de la Provincia de Comm. Ghe viven 672 abitant.
L'è staa on comun autonom fina al 2014.
## Geografia
Scivenna la se troeuva in del Triangol Larian, var a dì quell tòcch de terra che 'l divid i dò ramm del lagh de Còmm. Per quest la confina con la Provincia de Lecch.
In del sò territòri comunal la se troeuva la sorgent del fiumm Lamber, ciamada *[[Menaresta]]*. A partì de la Menaresta, el Lamber el va vers Magrej, per poeu rivà in de la Valassina e scorr per tutta l'alta pianura, fina a rivà a San Colomban.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Scivenna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Dachau KZ

El **camp de concentramènt de Dachau** el g'ha cuminciàt a funsiunà ai 31 de Mars del 1933, póc dé dòpo che 'l Reichstag el ghe dàes a Adolf Hitler el potér pié.

L'è stat el prim camp de concentramènt importante fat sö 'n Germània, giü dei póc facc sö prìma che mürìes el présidènt Paul von Hindenburg endèl 1934. Al prensépe l'ìa destinàt a pòst de internamènt dei upuzidùr pulìtic, ma piö tàrde gh'è ambiàt a rià apò a Ebrèi de Baviéra, prizunér de guèra soviètic e pò a fómne, omosesuài e sénghègn.

L'ezistènsa del camp de Dachau l'ìa cunusìda fò dei cunfì de la Germània zamò del 1934. L'ìa cunsideràt dei nazìsti come 'l protòtip per i camp, isé come piö tàrde, el camp de Auschwitz.

A l'entràda del camp, söl cancèl négher, se pöl lèzer amò 'ncö le paròle *Arbeit Macht Frei* (El laurà 'l rènt lìber).

I prizunér i éra 'nmocelàcc endèle baràche (ghe n'ìa 34). Ogna baràca la g'harès duzìt contègner 208 prizunér, ma, quan che gh'è riàt i soldàcc americà, sèrte baràche le riàa a contègner 'nfìna a 1600 prizunér. El camp en totàl el g'ha risiìt de piö de 200.000 prizunér che ignìa de piö de 30 nasiù.

Endèl Zenér del 1945 gh'è nìt a sègn la càmera a gas, ma mài nösöna pröa l'è stàda troàda che la sàpe stàda dopràda adilbù per le ezecusiù de màsa. I malàcc e chèi mìa piö bù de laurà 'nvéce i vignìa trasferìcc endèl castèl de Hartheim, endóche i è stàcc a miér a véser copàcc col gas.

Dét endèl camp gh'ìa apò a 'na stasiù sperimentàla dirèta del dutùr Sigmund Rascher e 'n quac midizìna l'è stàda sperimentàda söi prizunér, suratöt per pröà la rezistènsa a le malatìe.

## Liberasiù
Ai 29 del Bril del 1945, la 45ma diviziù de fanterìa de la sètima Armàda americàna la lìbera 'l camp. Quan che i soldàcc americà i è pènetràcc endèl camp, i s'è troàcc deànti de le scéne terìbii: prizunér endèn stat de magrèsa spaintùs, fòse 'n cümü 'ndóche gh'ìa 'nmuntunàt dét sentenér de còrp mütilàcc. Vergü dei soldàcc americà i ìa restàcc talmènte naüzeàcc de chèl che i gh'ìa ést che i g'ha ambiàt a tràga adòs ai üficiài che comandàa 'l camp (Stràge de Dachau).
Distrett de Alessi

El **distrett de Alessi** (*Rrethi i Lezhës*) a l'è vun di 36 distrett de l'Albania, situaa in de l'omònima prefettura.

## Division amministrativa
### Municipalità
* Alessi (albanes: *Lezhë*)
### Comun
* Balldren i Ri
* Blinisht
* Dajç
* Kallmet
* Kolsh
* San Giovann de Medoa (albanes: *Shëngjin*)
* Shënkoll
* Ungrej
* Zejmen
Rocco Tanica

El **Sergio Conforti**, mej conossuu cont el nòmm de **Rocco Tanica** (Milan, 13 febrar 1964) a l'è on musicista e composidor italian. A l'è el tasterista del grupp Elio e le Storie Tese, del qual el fa part a partì del 1982 (e del qual el sò fradell, Marco Conforti, l'è 'l manager). A bon cunt, l'ha faa on mucc de collaborazion con molti artista italian, compagn di Righeira, el Roberto Vecchioni, el Fabrizio De André, el Claudio Baglioni, di Ricchi e Poveri, el Claudio Bisio, la Paola Cortellesi e tanti alter. I collaborazion a hinn staa sia de nivell compositiv che musegal.
Curdòmo

Ol nòm **Curdòmo** l’è ün acrònim che l’istàa per Cüren (**Cu**ren), la Dorotìna (**Do**rotina) e Mós (**Mo**s) e l’è ü di tacc cümü ‘nventàcc in de l’època fascìsta.

Ol cümü de Curdòmo l’è stài creàt in del 1927  al pòst de i trì cümü de Cüren, la Dorotìna e Mós e l’è düràt 'nfìna al 1946, quàndo Cüren e Mós i è turnàcc a fà cümü desperlùr, menimà la Dorotina l’è restàda sóta Mós.

Ol cümü de Curdòmo 'l gh'éra 3.808 abitàncc in del 1931 e 3.815 abitàncc in del 1936.
Antrogna

**Antróna** o anca **Antrogna** (*Antruna* in del dialet de Intra;; nòm uficiàl in italian: *Antrona Schieranco*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².  

El se tröva al cunfin cun la Svizera, per la precisión cunt el cantón Vales (cumün de Saas-Almagell e de Zwischbergen).

## El teritori
El cumün ussulan el cumprend in del sò teritori tüta la part süperiura de la Val Antróna, la valada del riaa Uvesca, aflüent de drita del fiüm Tos, e l'è duminaa a ovest dai Alp. 
El cumün a l'è nassüü aministrativament in del 1928 de la füsión de düü cumün alpin preesistent: *Antróna Piana* e *Antróna S'ceranch*, tücc e düü pien de storia antiga. El paes l'è un otim punt de partenza per escürsión vers i lagh sitüaa in quij zonn chì. El lagh de Antruna l'è nassüü dopu la frana del 1642 e l'è staa mudificaa sücessivament per pudè vess dupraa a fin idrueletrich. Gh'è anca alter lagh artificiai, che disegnen el paesagg de la part püssee alta de la val.

## Storia e munüment
La presenza de insediament üman ad Antróna Piana l'è ducümentada a partì dal XIII secul, ma gh'è di indizi che fan pensà a urigin püssee antigh. La sua culucazión particular, sitüada in sü l'antiga via che la tacava l'Ossula a la Val de Saas, in del cantón svizer del Vales, l'ha faa de Antróna Piana un center impurtant fina al 1700, quand che la sua pupulazión la rivava a 1650 abitant.

Una frana granda del 1642 l'ha müdaa multu el paesagg e l'ha tucaa anca el paes: i cronach del temp parlen de 95 o 150 mort. Inultra, cunt el cambià el curs del riaa Truncón l'ha purtaa a la furmazión del Lagh de Antróna. In de la sciagüra l'è stada trada giò anca la növa gesa de San Lurenz.

La parochia de San Lurenz del dì d'incö l'è stada fada dopu la frana, cume ampliament de l'uratori piscinin de San Roch, che l'era staa risparmia da la füria de la natüra. La gesa l'è cumposta da tre navad, dividüü da pilaster e cupert da volt a vela. Al pronau delicaa, sura el qual l'è incisa la data de ültimazión del tempi (1685), l'è cuntraposta l'aüsterità de la fasciada. Arent a la gesa la gh'è la tur campanara, fada sü tra 'l 1653 e 'l 1650. 

La gesa de San Peder la se tröva in de l'umonima frazión, caplögh del cumün supress de S'ceranch. Anca quela custrüzión la gh'ha avüü urigin da un disaster natüral: in del 1640 un'alüvión l'aveva traa giò la gesa vegia, cun l'ubligà i abitant a fàn un'altra. La gesa növa l'è stada finida in del 1662. La fasciada l'è cumposta da un rusón e un purtal in stilo rumanich, opera de l'architet Giannino Ferrini, famus per vess fradel del Beaa Cuntard. El perimeter del sagraa de la gesa l'è circundaa dai capel de la Via Crucis, cun disegn del XIX secul.



## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Antrogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Bascén

**Bascén** (nòm uficiàl in italian: *Baceno*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün italian de Crö, Furmassa, Prem, Varsc ma 'l se tröva anca al cunfin cun la Svizera: (cumün de Binn e Grengiols in del Cantun Vales).

## Frazzion

* Crov (Bascen)

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Bascén l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Papa Pàol VI

**Papa Pàol VI** (en latì: *Paulus VI*), nasìt col nòm de **Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini** a Consés, ai 26 de setèmber del 1897 e mórt a Castel Gandolfo, ai 6 de óst del 1978 l'è stat el 262° pàpa de la Céza Catòlica e vèscof de Róma a pàrter del 21 de zögn del 1963 enfìna a che l'è mórt.

## Ligamm de föra

* Biugrafia üficial e sul Sit de la Santa Sede.
Ansòla

**Anzòla** (parnunzia lucal: [a'nzɔla]; parnunzia in del dialet de Verbania: [a'ndzɔla]; Piemuntes: *Anzòla*; in Italian: *Anzola d'Ossola*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

Se tröva lungh el curs del fiüm Tos. L'è tacaa ai cumün de Maciola, Urnavass, La Pieu, Premusél e Struna.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Ansòla l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Auschwitz

*Auschwitz: una citaa de la Pulonia meridiunala.
*Auschwitz (KZ): un Konzentationslager (vün di camp de cuncentrament nazista).
Josif Stalin

El **Josif Vissarionovič Džugašvili** (Иосиф Виссарионович Джугашвили in ciriligh; იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი in scritüra geurgiana), cun suranom **Stalin** (*Сталин*), che in rüss al vör dì *[[azal]]*, a l'era nassüü a Gori, in Georgia, el 18 de desember del 1878 e a l'è murüü a Musca el 5 de marz del 1953.

A 20 agn al laurava giamò in del muiment revulüziunari marxista geurgian. Dopu che la pulizia zarista l'aveva arestaa e depurtaa un poo de völt in Siberia, in del 1912 a l'è andaa a fà part del Cumitaa Central del Partii Bulscevigh Rüss.

El Lenin, in prenzipi, al ciamava el Stalin el *meravijus geurgian*, però inanz de murì, 'l Lenin l'eva dii bel e ciar che'l Stalin l'eva periculus e l'eva impurtant tegnìl delunsg del pudè.

Dopu de la Revulüziun d'Utuber l'ha ciapaa un poo a la völta el pudè in del Partii Cumünista e in del 1922 el Cumitaa General l'ha nominaa Secretari General.
De quel mument lì e fina a la sò mort l'ha guernaa l'Üniun Suvietiga cuma un ditadur e l'è acüsaa de vegh mandaa a murì o depurtaa miliun de gent.

## Vus curelaa
*Stalinism
Mike Bongiorno

El **Michael Nicholas Salvatore Bongiorno** mej cognossuu cont el nòmm de **Mike Bongiorno** (New York, 26 magg 1924 - Montcarl, 8 settember 2009) a l'è staa on conduttor televisiv statunitens naturalizzaa italian (a partì del 2003).

L'è consideraa vun di pader e di simboj de la television italiana e per quest a la soa mòrt gh'è staa daa el funeral de Stat: on onor, quell chì, concess in Italia domà a alter dò personalità del spettacol: l'Alberto Sordi e 'l Luciano Pavarotti.

## Alter progett
Raphus cucullatus

Ol **Raphus cucullatus**, cognusìt col nòm vulgàr de **Dodo**, l’è öna spéce animàl che al dé de ‘ncö la gh’è piö, de fati ‘l Dodo l’è estìnt.

Ol Dodo l’éra ün ozèl che l’ se troàa apéna sö l’ìzola Maurisius ‘n del ucèan indià, l’éra grant compàgn de ü pulì, col bèch gròss, lónch e a rampì, ma suradetöt l’ gh’ìa dò alète picinìne picinìne e pròpe per chèsta resù l’éra mia bù de gulà.

Quando che sö l’ìzola Maurisius i è riàcc i navigadùr e i marinér eüropéi i à tacàt a dàga la càsa a i Dodo per maiài e per lur l’è stai bèl fà copài fò, dezà che i Dodo i éra gròs, lèncc e i pudìa mia gulà.

Chi póch Dodi che i è mia stai copài fò da i òmegn i è stai copài fò da i cà e da i ciù (porsèi) che i òmegn i s'éra portài dré sö l’ìzola e che pò i è dientàcc saàdech. Isè l’öltem Dodo l’è mórt in del 1680 e al dé de ‘ncö ghe rèsta dóma öna crapa de Dòdo conservàda a Copenaghen e ü pé de Dodo conservàt a Londra.

Se pènsa che pò 'l Mylodon darwini l'abie facc la stèsa fì del Dodo.



## Riferimèncc
Dachau

***[[Dachau (DE-BY)|Dachau]]**, cümü de la Baviéra arènt a Mònaco
***[[Dachau KZ]]**, camp de concentramènt nazìsta, sitüàt arènt al abitàt de Dachau.
***[[Dachau (circundari)|Circondàre de Dachau]]**, südiviziù aministratìva de l'Alta Baviera, con capolöch la citadìna omònima.
Dachau (DE-BY)

**Dachau** (*Dåchau* 'n bavarés) l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alta Baviera. L'è 'l capolöch del circondare rüràl (*Landkreis*) omònim. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 34.85 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Dachau el se tróa a 20 chilòmetri a nordòvest de Mònaco, a 'na altèsa de 482 méter sura 'l leèl del mar.

Póch föra de la cità gh'è 'l memoriàl del camp de concentramènt nazìsta che l'è stat en funsiù del 1933 al 1945.

## Riferimèncc
Euro

L **'Euro** (**€** o **EUR ISO 4217** ) a l'è la muneda ünega de bona part de l'Üniun Eurupea.

El sò curs a l'è scuminciaa in del 1999.

La muneda Euro la circula intra derset stat de l' Eurozona:

# Austria
# Belgi
# Cipru
# Croazzia
# Estonia
# Finlandia
# Francia
# Germania
# Grecia
# Irlanda
# Italia
# Letonia
# Lituania
# Lüssemburgh
# Malta
# Paes Bass
# Purtugal
# Sluvachia
# Sluvenia
# Spagna

L'Euro a l'è anca la muneda d'Andorra, Monach, San Marin e del Vatican.

Unilateralment al sa utiliza anca en el Montenegher et in dal Kosovo.
Yen giapunes

El **yen** (in giapunes 円, *en*, intanta che la parnunzia ucidentala a l'è de solet *jen*) a l'è la muneda de curs legal in Giapun del 10 de Magg del 1871. El sò simbul internaziunal latinizaa a l'è **¥** e quel dupraa incö in Giapun a l'è el simbul kanji 円 (prima a l'era el kanji 圓). El codes ISO 4217 del yen a l'è **JPY**. A l'è dividüü in 100 *sen* (錢) e 1.000 *rin* (厘), che però del 1954 i se dupren pü.

El guern Meiji l'aveva faa el Yen per vegh un sistema munetari cumpagn de quel decimal dupraa in Europa al post de quel cumplicaa del periud Edo.

## Muned e bijet
A hinn in circulaziun muned de 1, 5, 10, 50, 100 e 500 yen e bijet de 1.000, 2.000, 5.000 e 10.000 yen.

## Ligam de föra
* Tass de cambi atual cun l'Euro
* Tass de cambi atual cunt el Dolar
* Banca del Giapun
Dolar statünidens

El **dolar di Stat Ünii** (in ingles *United States dollar* o *U.S. dollar* o dumà *dollar*), cugnussüü anca 'me **dolar amerigan** e **dolar USA**, a l'è la muneda ufiziala di Stat Ünii del 7 de giügn del 1785. El simbul dupraa a l'è el **$**, anca se el Fund Munetari Internaziunal al dupra el **US$**. El codes ISO 4217 del dolar a l'è **USD**. L'emissiun del dolar a l'è cumpetenza de la *Federal Reserve* del 1929.

A l'è dividüü in 100 centesim (*cents*) cun simbul **¢**. In urigen a l'era dividüü anca in 1000 "mill" che i hann dupraa fina a la segunda guera mundiala, quand che l'alümini a l'era vegnüü trop car e quij muned chì vareven trop poch per culpa de l'inflaziun.

El dolar di Stat Ünii a l'è muneda ufiziala anca in alter paes: l'Ecuador, El Salvador e Panama in America, Timor Est in l'Asia e i antigh dipendenz uceanigh 'me i Isul Marshall, i Stat Federaa de la Micronesia e Palau.

## Muned e bijet
El dolar a l'è dividüü in 100 *cents* cun simbul **¢**. Incö i sò fraziun minur gh'hann el nom de:
* *penny* o *cent*: 1¢, cun la facia de l'Abraham Lincoln
* *nickel*: 5¢, cun la facia del Thomas Jefferson
* *dime*:10¢, cun la facia del Franklin Delano Roosevelt
* *quarter*: 25¢, cun la facia del George Washington

Muned de 50 ¢ (cun la facia del John Fitzgerald Kennedy) e de 1 dolar a hinn rar. I emissiun de bijet a hinn de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ e 100 $. Un temp gh'eren anca bijet de 1000 dolar. I bijet gh'hann i facc di president Washington, Jefferson e Lincoln per i valur püssee bass; quela de l'Alexander Hamilton per i bijet de 10, de l'Andrew Jackson per quel de 20, de l'Ulysses S. Grant per i 50 e del Benjamin Franklin per i 100.

## Ligam de föra
*  Federal Reserve
*   Bijet de dolar di Stat Ünii
Canöbi

*Canöbi (*Cannobio*), cumün de la Pruvincia de Verbania, in Piemunt.
*Canöbi (*Canobbio*), cumün del distret de Lügan, in del Cantun Tisin.
Cäsàal dlä Cort Cèrä

**Cäsàal dlä Cort Cèrä** (Piemuntes: *Casal dla Cort Cèra*; Italian: *Casale Corte Cerro*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Germagn, Gravaluna, Luréa, Umegna, Urnavass.

El cumün se tröva adree a la strada che da Gravaluna la porta a Umegna.

## Frazzion

* Buj (Casal)
* Ramaa

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Cäsàal dlä Cort Cèrä l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Crö

**Crö** (nòm uficiàl in italian: *Crodo*; *Crò* in Piemuntes) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Bascén, Creula, Muncrestes, Prem e Varsc.

A Crö l'è nassüü in del 1965 el famus *[[Crodino]]*, e chi el ven ancamò prudot (al dì d'incö da la Campari). Crö a l'è 'l paes che 'l se tröva a metà strada tra Dòm e la Cascada de la Tus.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Crö l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Dòm

*Dom, la gesa püsse impurtanta de una cità.
*Dòm, cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula (italian: Domodossola)
*Dom, montagna del Canton Valles
Üniun Africana

L**'Üniun Africana** (**UA** o **AU** in ingles) a l'è un'üniun de stat african fundada el 9 de lüj del 2002, a Durban (Südafrica), in sostitüziun de l'Urganizaziun de l'Ünidà Africana (OUA).
I sò ubietiv a hinn la promuziun de la demucrazia, di dirit üman e de l'ecunumia in de l'Africa.
La sed de l'Üniun Africana a l'è a Addis Abeba.
El Segretari General de l'Üniun Africana a l'è 'l president de la RDC Félix Tshisekedi (del 2021).
Dòm (VB)

**Dòm** (Italian: *Domodossola*; Walser: *Döm*; antigament, in Tudesch: *Domo*) l'è una cità de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

La cità, gemelada cun Briga e Büsti Gràndi, la se tröva a la cunflüenza di set valad ussulan (Val Anzasca, Val Antruna, Val Bugnanch, Val Diveder, Val Antigori-Furmazza, Val Isornu e Val Vigezz).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Dòm l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Gravaluna

**Gravaluna** (Piemuntes: *Gravelon-a*; Italian: *Gravellona Toce*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Bavén, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Margöss, Umegna, Urnavass, Stresa, Verbania.

A l'è un center impurtant de la pruvincia, sia dal punt de vista cumercial e indüstrial che stradal.
In del 2003 Gravaluna la gh'ha avüü el titul de *cità*.

## Frazzion

* Garneroeu

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Gravaluna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Mylodon darwini

Ol **Mylodon darwini** l’è öna spéce animàl che al dé de ‘ncö la gh’è piö, de fati ‘l Mylodon l’è estìnt.

Ol Mylodon l‘ istàa suradetöt ‘n Amèrega e lé ol Charles Darwin l’à troàt per prim i sò òs e la scovrìt chèla spéce ché, pò stödiàda dal Richard Owen.

L’è egnìt fò che ‘l Mylodon l’éra öna spéce de bràdipo de tèra, lónch 3 méter e ölt ü méter e mès, con ü còrp bèl gròs e i zanfe fórte.

Segónt tance studiùs l’è probàbel che ‘l Mylodon l’ se sìes estìnt per cólpa de l’òm, sömèa de fati che ‘l Mylodon l’ se sìes estìnt a l’impruiza piö o méno quando che l’è riàt l’òm in Amèrega quando gràsie a l’öltima glaciasiù l’ gh'è riàt a pasà da l’Asia a l’Amèrega per la strécia de Bering.

Ol Mylodon l’éra de fati bèl gròs e lènt e l’ gh’à de ès istàcc pròpe bel fà ciapài fina che ghe n’è rimàst piö gnà ü.

Piö o méno la stèsa fì che l’à facc ol Dodo.
Bulèj

**Bulèj** (nòm uficiàl in italian: *Madonna del Sasso*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El se tröva al cunfin cunt i pruvinc de Vercei (cumün de Breia, Cei, Civiasch, Valdügia e Varal) e de Nuvara (cumün de Pela, Pogn e San Maurizi).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Bulèj l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Umegna

**Umegna** (nòm uficiàl in italian: *Omegna*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Armagn (NO), Cäsàal dlä Cort Cèrä, Germagn, Gignés, Gravaluna, Gnugn, Pitnasch (NO), Quarna de Sura, Quarna de Sot e Stresa.

A l'è sitüaa in scima al Lagh d'Orta. El cunfina cun la Pruvincia de Nuvara. El paes l'è gemelaa cun Lod.

## Frazzion

* Agran
* Bagnella
* Borca
* Ciregg
* Crusnall
* Verta (Umegna)

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Umegna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Saccharomyces cerevisiae

El **Saccharomyces cerevisiae**, l'è 'n organìsmo ünicelulàr che 'l fa part del regn dei fóns e l'è cunusìt come 'na spéce de leàt che 'l se multìplica per gemasiù.  

L'è giü dei tìpi de leàt piö 'mportàncc per l'alimentasiù de l'òm e 'l sò üzo l'è cunusìt amò dei tép antìchi per fà 'l pà, la bìra e 'l vì. Se pènsa che 'l sàpe stat izolàt per la prìma ólta a pàrter de le scórse de l'ùa perchè l'è giö dei componèncc de la prüìna.
L'è giü dei microrganìsmi eucariòti piö stüdiàcc endèla biulugìa celulàr e moleculàr e l'è 'l responsàbil del tìpo piö cümü de fermentasiù (alcòlica).
 
El Saccharomyces cerevisiae 'l g'ha la fùrma ovàl o elìtica condèn diàmetro de 5-10 micròmetri. 
L'è ütel endèl stüde del cìclo de le cèlule perchè la sò coltüra l'è sèmplice ma, come eucariote, el prezènta la complicasiù de la strütüra intèrna de le piànte e dei animài. 

## Üzo 'n birificasiù
Saccharomyces cerevisiae l'è giü dei tìpi de leàt che se dopèra per fà la bira. En particolàr l'è chèl che se dopèra per fà la bìra a àlta fermentasiù cioè töte chèle tipologìe de bìra che stà 'ndèla categurìa che s'è üs ciamà co la paròla ingléza *[[Ale (bira)|ales]]*, per ezèmpe le *Pale ales*, le *Stout*, le *Porter*, ecc.

## Varda apò
* Saccharomyces carlsbergensis, el tìpo de leàt che se dopèra per fà le bìre de tìpo lager.
*Sindrome de la birraria
Leàt (fóns)

I **leàcc** i è 'n ensèma de fóns, furmàcc de apéna 'n tìpo de cèlula eucariòta, che 'l pöl vìga 'na fùrma elìtica o ovàl o sférica. Gh'è stat catalogàt de piö de mìla spéci de leàcc.

Ergöne (compàgn del Saccharomyces cerevisiae) se le dopèra de töcc i dé per fa leà 'l pà e fà fermentà la bìra e 'l vì. 
I piö tacc 'ntra i leàcc i aparté al ensèma dei Ascomiceti. 

## Üzo en birificasiù

Per la fermentasiù de la bira se dopèra divèrsi tìpi de leàt a segónda del tìpo de bìra che se öl otègner. I tìpi piö dopràcc i è:

* Saccharomyces cerevisiae (àlta fermentasiù, bìre de tìpo ale);
* Saccharomyces uvarum (bàsa fermentasiù);
* Saccharomyces carlsbergensis (bàsa fermentasiù, bìre de tìpo lager);
* Torulaspora delbrueckii (àlta fermentasiù, bire tìpo Weizen todèsche);
* Brettanomyces bruxellensis (fermentasiù spontànea ~ bìre tipo lambic bèlghe);
* Brettanomyces lambicus (fermentasiù spontànea ~ bìre tipo lambic bèlghe).
Humulus lupulus

El **Humulus lupulus** (en Bresà *Luertìs*, en Insübregh: *Lu(v)ertìs*), l'è giöna de le trè spéci de piànte del zèner *[[Humulus]]*, de la famìa de le Cannabaceae. Uriginària de Euròpa, Asia ucidentàla e Amèrica setentriunàla.

## Caraterìstiche
La vé de spès cunsideràda 'na piànta rampicànta ma la g'ha mìa gnè barbìs gnè nisü óter aparàcc per sta tacàda a 'n qualsiés sostègn, defat per stà sö drìta la g'ha 'n gamp gaiàrt asé per tignìla sö. Chèsto gamp el g'ha dei pelöm ultàcc en zó. L'è 'na piànta erbàcea perène che la pöl rià 'nfìna a òt méter de altèsa, co le fòie palmàde-lobulàde de 3 a 5 lòbui dentàcc. L'è 'na spéce diòica, che völ dì che i fiùr fèmina e màs·cc i se fà sö 'n piànte diferènte. I fiùr fèmina i vércc ciàr i se reönés en amèncc e i è dopràcc per dàga saùr e per fà dürà de piö la bìra. I fiùr màs·cc, zaldì virdizì, i fùrma 'na panucìna. El fröt l'è 'n achénio.

## El luertìs e la bìra
L'àcit del luertìs (àcidi α) el g'ha 'n lezér efèt antibiòtich cutra i batéri Gram puzitìf, e 'l favorés l'atività del leàt per la fermentasiù del móst de bìra.
Per chèsto üzo se dopèra 'l fiùr fèmina mìa fecondàt. A la bàs de le sò brateöle, gh'è dele ghiàndole che le g'ha dét la lupulìna, che l'è l'ingrediènt che 'l ghe dà a la bìra 'l sò saùr amàr caraterìstich. 

## Sinònim
**Humulus lupulus var. lupulus* L.
**Lupulus scandens* Lam.

## Colegamèncc estèrni

* artìcol de l'università de Purdue
* böcc de luertìs ''Hallertau'' 
* Botanical.com - informasiù sö la piànta del luertìs e i sò üzi antìch e atüài

## Riferimèncc
Scüpel

'L **scüpel** (anca *scüpee*) l'è un arnes che'l se dröva per tö via frambaj de material.
L'è druvaa da:
* i legnamee per laurà 'l legn;
* i giüstör per i lavur de mecanega;
* i magüt, per laurà i quadrel, e men de suent anca la preia.
Sia la furma che 'l tipu de güzadüra del scüpel i cambien a seconda di materiaj.
Cervo (IM)

**Cervo** (en lìgure: *O Çervo*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.

El g'ha 'na popolasiù de , condena superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Andora (SV), San Bartolomeo al Mare.

## Evulusiù demogràfica

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cervo (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferiment
Cervo

***[[Cervo (IM)|Cervo]]**, cümü de la pruvìncia de Imperia;
***[[Cervo (ES-GA)|Cervo]]**, cümü de la comunità autònoma de la Galìsia, Spàgna.
Mubilia

La **mubilia** la cumprenda qualsìa strutüra druvaa denter a una cà, cume cadregh, taul e büfé. 

De solit i se dröven per setàss, curegàss o per met via i arnes da cà, cume i sügaman o i tond. De solit la mubilia l'è fada de legn, ma anca de curam o plastega.



File:Vrba postelja.jpg|
File:Lundia-hylly.jpg|
File:Table set by tapiovaara.jpg|
File:VOLTAIRE Seat.jpg|
File:A_brown_sofa_(2005-03-03).jpg|
File:Hocker (fcm).jpg|
File:Salemer Münster Musikerzimmer Notenschrank.jpg|
File:Vedel childrens furniture gh.jpg|
Lorét

*Lorét, ol santuare de la Madóna de Lorét in pruinsa de Ancuna.
*Lorét, ol cümü in pruinsa de Ancuna.
*Lorét, ol quartér de Bèrghem.
*Lorét, ol piasàl de la sità de Milà.
Lorét (Bèrghem)

**Lorét** l’è ü quartér de Bèrghem che l’ se tróa a sira (ovest) de la sità a i pé di còi de Bèrghem, tra la sità basa e Lónguel e co la seriöla Sère (Fossatum Communis Pergami) che ghe pasa ‘n mès.
L'è traersàt fò da la via Brusida che la menàa da Bèrghem a Lèch.

Lorét l’ ciapa ‘l nòm dal Santuare de Lorét che l’ se tróa ‘n Pruinsa de Ancuna, desà che tra ‘l 1620 e ‘l 1622 i à fai sö öna césa dedicada a la Madóna de Lorét, césa che che adès l’è la parochiàl del bórgh.

Lorét l’ se troàa fò da i Müraine, i müre de la sità basa, face sö da i Venesià e l’è sèmper istàcc ü bórgh de campagna e amò al dé de ‘ncö s’pöl vèt tate casine che i è stace ristrutürade, ma ghe n’è ach tate che i è stace pürtròp bötade şó, l’öltima ‘n del 2008 e ‘n del 2009 per fà pòst a de le speculasiù.

Tra i casine che i è rimaste se regórda ol “Castèl” e ‘l “Contradèl”, mentre ‘l “Vaticano”, isé ciamàt desà che l’ gh’éra ü slarch redùnd che l’ regordàa ‘l colonàt del Bernini ‘n piasa San Péder ‘n Vaticà, l’è stai bötàt şó ‘n del 2009.

Dòpo la fì de la segónda guèra mondial Lórèt da bórgh campagnöl l’è dientàt ü gròs quartér de periferéa, pié de şét, de cà e de palasù.

In del 2008 i à dervìt fò ön ótra césa, pròpe denàcc a chèla ègia, dedicada al San Masimilà Kolbe.
Giuseppe Viscovich

El cont **Giuseppe Viscovich** l'è staa el capitani de la guardia de la cittadina de Perast (al dì d'incoeu in Montnegher), l'ultim territòri de la Repubblica de Venezia a consegnàss ai fòrz del Napoleon.

El 23 agost del 1797, i abitant de Perast hinn andaa tucc a brusà el Gonfalon de Venezia sòtta l'altar de la cattedral per fàll minga finì in di man di nemis. Davant a la fòlla in genoeugg, el Viscovich l'ha tegnuu l'orazion de salud a la bandera: el *Giuramento di Perasto*, mej conossuu come *Ti con nu, nu con Ti*:

*In sto amaro momento, che lacera el nostr cor, in sto ultimo sfogo de amor, de fede al Veneto Serenissimo Dominio, al Gonfalon de la Serenissima Republica, ne sia de conforto, o cittadini, che la nostra condotta passata e de sti ultimi tempi, rende non solo più giusto sto atto fatal, ma virtuoso, ma doveroso par nu. Savarà da nu i nostri fioi, e la storia del zorno farà saver a tutta l'Europa, che Perasto ha degnamente sostenudo fin a l'ultimo l'onor del Veneto Gonfalon, onorandolo co sto atto solenne, e deponendolo bagnà del nostro universal amarissimo pianto. Sfoghemose, cittadini sfoghemose pur, e in sti nostri ultimi sentimenti coi quali sigilemo la nostra gloriosa carriera corsa sotto al Serenissimo Veneto Governo, rivolgemose verso sta Insegna che lo rappresenta, e su de ela sfoghemo el nostro dolor. Par trecentosettantasette anni le nostre sostanze, el nostro sangue, le nostre vite le xe stae sempre par Ti, o San Marco: e fedelissimi sempre se avemo reputà Ti con nu, nu conTi; e sempre con Ti sul mar nu semo stai illustri e vittoriosi. Nissun con Ti ne ha visto scampar, nissun con Ti ne ha visto vinti e spaurosi! E se i tempi presenti, infelicissimi per imprevidenza, par dissension, par arbitri illegali, par vizi offendenti la natura e el gius de le genti, non Te avesse tolto da l'Italia, par Ti in perpetuo sarave le nostre sostanze, el nostro sangue, la vita nostra e, piuttosto che vederTe vinto e desonorà dai toi, el coraggio nostro, la nostra fede se avarave sepelio sotto de Ti! Ma za che altro no ne resta da far par Ti, el nostro cor sia l'onoratissima to tomba, e el più puro e el più grande to elogio le nostre lagreme!*

## La lengua doprada del Viscovich
Tradizionalment el discors del Viscovich a l'è consideraa voeuna di perorazion in Venet trai pussee bell e commovent.
I duu primm cunt sora el discors a hinn del 1812 e del 1823 de persònn che diseven de vess staa testimòni de l'event: la lengua doprada però l'è l'Italian. La version in Venet, la pussee conossuda, l'è renduda nòta domà intorna al 1859. In del 1898 el Francesco Viscovich, nevod del cont, el pubblica ona *Stòria de Perast* in de la qual el discors l'è scritt in Serbo-croatt.
Donca se pò minga savè con sicurezza qual la sia la lengua doprada del Viscovich.
Fagus sylvatica

Ol **Fagus sylvatica** (in Bergamàsch e Bresà: *Fó*; in Insübregh: *Foo*), specie de la famèa di Fagaceae, l'è öna pianta ólta fina a 30 méter, che la é da l'Eüròpa centràl e che s'pöl troà da la Spagna e da la Grécia sö fina al mesdé de l’Inghiltèra; la se tróa sö i Alp tra i 600 e i 1300 méter söl lièl del mar.

Ol Fó l’è öna pianta ‘mpó cumplicada, de fati ghe piàs dóma i pòscc ömecc, ‘ndóe l' piöf de spès, con di teré frèsch, co la temperadüra che la sbale mia de cólp e sènsa tate şelade, però l’ sopórta bé l’umbréa.
L’ crès de spès desperlü, ma ach ‘nsèma a i rùer, i bèdole e i paghér. 

## Fòie

I è de culùr ért iscür e sberlüsènt, a furma de öf impó slongade, co l'òrlo 'ntréch, ma bèl ondulàt e pié de péi picinì picinì; la fòia l'è lónga da i 5 a i 10 ghèi. 

## Fiùr

Ol fó l'è monòich, cioè 'l gh'à di fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta, ach se piö che de fiùr gh'è de parlà de 'nfiurescènsa, ön insèma de tace fiùr. L'infiurescensa mas·cc del fó l'è ü gèner particulàr de spiga, l'è öna spiga che la pènt in zó 'nvèce de sta sö drécia come 'n del formét e l'è ciamada *[[amènt]]* e per de piö 'n del fó l’è ach redunda e de culùr maròn.

I fiùr fèmina envéce i crès a dù o trì sö la pónta di ram.

Ol fó 'l fiurés 'ntra Avrìl e Mas

## Fröcc
 
I fröcc (*i fagie*) i è di spéce de nus legnuse lónghe 2 ghèi che i è ‘ncartosade dét in d’ün astöcc ‘mpó spinùs fai da 4 valve che i se dèrf fò quando che la fagia l’è marüda.

## Ol trónch

Ol trónch l’è bèl drécc e la sò rösca l’è grişa e liscia. 

## Ol Fagus sylvatica ‘Purpurea’, ‘l ‘Tricòlor’, ‘l ‘Asplenifolia’ e 'l 'Pendula'

I è i Fó de ornamènt piö dovràcc:
 
ol ‘Purpurea’ l’ gh’à töte i fòie bordó,

‘l ‘Tricolor’ ‘l gh’à i fòie bordó a lü, ma sö l’òrlo gh’è prima öna striscia röşa e pò öna bianca – şalda 

‘l ‘Asplenifolia’ l’ gh’à i fòie érde ciar e pròpe tat ‘ncişe che i sömèa quase strasade

l' 'Pendula' 'nfì gh'à i ram che i pècia, che i pènt e i rìa a tocà tèra.
Lónguel

**Lónguel** l’è ü quartér de Bèrghem che l’ se tróa a sira (ovest) de la sità, a i pé di còi de Bèrghem e al prensépe de la Al d’Astì e l’è metìt tra Lorét, che l’è ün óter quartér de Bèrghem, e ‘l cümü de Mós.

Lónguel l’éra ü bórgh de cuntadì, l’éra e l’è traersàt fò da la seriöla Cürna, isé ciamada, desà che la ria ‘nfina a Cüren, menimà al dé de ‘ncö l’è öna şòna residensiala piéna de viletine e de caşètine ‘n del vért.

Ol bórgh de Lónguel l’è pròpe söl cunfì del Parch di Còi de Bèrghem.
Urnavass

**Urnavass** (nòm uficiàl in italian: *Ornavasso*; *Urnafasch* in Walser) l'è on comun de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Ansòla, Cäsàal dlä Cort Cèrä, Gravaluna, Luréa, Margöss, Premusél e Struna.

Urnavass l'è giümelaa cunt el cumün svizzer de Naters.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Urnavass l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Re (VCO)

**Re** (inscì anca in Italian e Piemuntes) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El se tröva in de la Val Vigezz, al cunfin cunt el Cantón Tisin. L'è tacaa ai cumün de Cravegia, Cürsel, Malesch e Vilét.

## Frazzion

* Fossoeugn
* Volgia

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Re l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Stresa

**Stresa** (inscì anca in Italian) a l'è un cumün sitüaa in de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, in sül Lagh Magiur.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Bavén, Belgiraa, Bruvél-Campugnin, Gignés, Gravaluna, Laven-Mombell (VA), Leggiun (VA), Lesa (NO), Umegna e Verbania.

## Frazion

* Brisin
* Campin
* Carcian
* Lev

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Stresa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Varsc

**Varz**, o anca **Varsc** (in Piemuntes *Vars*, in Italian *Varzo*), a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün italian de Bascén, Creula, Crö e Trasc'quera e a quel svizzer de Grengiols (CH-VS), Ried-Brig (CH-VS) e Zwischbergen (CH-VS).

L'è sitüaa in Val Diveder, percursa dal riaa Diveria, a 54&nbsp;km da Verbania, el caplögh pruvincial, e a 13&nbsp;km da Dòm.

El cumün de Varz se tröva in d'una cunca de la Val Diveder, i 53 grüp de abitazión che 'l furmen hin spars in sü una serie de terazz murenich. Un quaj de quij lucalità hin spupulaa o hin dree a spupulàss, alter hin abitaa dumà düranta i mes de la transümanza.

La storia de Varz l'è legada, sin dai temp di Ligür (i prim abitant de la val) a la pusizión geugrafica: Varz infat se tröva in sü la strada che la porta al Pass del Sempión e in d'una zona induve gh'hin staa tanti quistión de cunfin tra l'Italia e la Svizzera (el cantón Vales).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Varsc l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Vangeli

I **vangeli** (anca *vangei*) i è di liber che cunten su la veta, i miracoi, i 'nsegnamencc, la mort e la resurrezzion del Gesù.

De vangei che i è acetacc 'me gius'cc de tucc i cristian ghe n'è quater:
*Ol Vangeli del March, forse del 70 d.C.
*Ol Vangeli del Matee, scricc in tra 'l 70 e 'l 100 d.C.
*Ol Vangeli del Luca, scricc in tra 'l 80 e 'l 90 d.C.
*Ol Vangeli del Gioann, finit de scriver vers ol 100 o 'n poo dopo

Tucc i olter vangeli i è mia acetacc de la pupart di cese e i è ciamacc *[[Vangeli apocrif|apocrif]]*. Lor i fa mia dotrina ma despess i cristian i gh'ha ciapad di elemencc colturai de quei.

Ol nom vangeli el ven del grech antigh *ευαγγέλιον*, che 'l voeul dì *la bona notizzia*. I è stacc scricc 'n grech antich, fò che per quell del Matee, scricc forse 'n aramaich e per questo ciamad *Ol Vangeli di Ebrei*, ma che l'è rivad a noter doma de testi 'n grech.

'N l'Islam 'l *[[injil]]* el sariss 'n liber rivelad al Gesù de Allah, che l'è stacc perdid.

## Traduzzion in lombard
Ol Vangeli de San March l'è stacc tradusit in Bergamàsch dal Gioancarlo Giavazz e da l'Umbert Minell. Ol Circol Filologegh Milanes l'ha voltad tucc i vangeli in milanes.

El Luis Lucian Bonapart, vers la mità del 1800, l'ha fad voltà ol Vangeli de Matee in vari dialet italian, in tra de lor ol milanes, a cura de l'Antoni Picozz, e in bergamasch, a cura del Pasin Locadell.

Pussee de recent l'Edo Mörlin Visconti l'ha fad un adatament in milanes del Vangeli.

In sul Wikisource a gh'è di traduzzion lombarde di Vangeli:
*Vangeli de San Matee in milanes (1859)
*Vangeli de San Matee in bergamasch (1860)

## Oter progecc

## Riferimencc
*Treccani

## Vos corelade
*Problema sinotegh
*Noeuv Testament
*Kerigma
*Font Q
Vugogna

**Vugogna** (nòm uficiàl in italian: *Vogogna*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula,

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

El paes, che se tröva in del mezz de la Val d'Ossula, l'è cunsideraa vün di burgh püssee bei d'Italia.
L'è tacaa ai cumün de Beura, Palanzén, Pedmelera, La Pieu e Premusél.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Vugogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Inghiltèra

L’**Inghiltèra** (inglés: *England*) l’è öna di 4 nasiù (co la Scòsia, ‘l Gàles e ‘l Nord Irlanda) che metide ‘nsèma a i fà ol Regn Ünìt. 

## Ol nòm

L’Inghiltèra la ciapa ‘l nòm dal pòpol di Angli, ü pòpol germanegh che, ‘nsèma a di óter pòpoli germanegh (Sasoni, Juti, Friśi) i è riàcc sö i còste a mesdé (sud) in del sécol V e l' völ dì tèra di Angli. In Inglés antìch l'è *Englaland* che pò l'è dientàt *England*.

## La bandéra

La bandéra ‘ngléśa, a partì dal sécol XIII, l’è chèla di cruśiàcc, bianca co la crus rósa, la crus de San Śórs, stèsa a chèla de la Lumbardéa, de Milà, de Gènoa e de tate ótre sità.

Per dovrala sö i naf ‘ngléśe ol rè de l’Inghiltèra l’à pagàt ü tribüt al Dòge de Gènoa e mèt la bandera de San Śórs l’ völìa dì che i naf ‘ngleśe ‘n del Mar Mediteraneo i éra sóta la protesiù de i Genovés.

## I fiöm

I fiöm piö ‘mportàncc 
* Tamìs
* Severn 
* Trent
* Humber
* Ouse
* Tyne
* Mersey
* Dee
* Avon

## Regiù e contée

L’Inghiltèra l’è facia da nöf regiù che i è face da 35 contée
Gàles

El **Gàles** (*Cymru* in gales; *Wales* in ingles; *Cambria* in latin) a l'è un paes che'l fa part del Regn Ünì.
La capital a l'è Cardiff.
El gh'ha una süperfis de 20.779 km² e una pupulassiun de püssee de 3 miliun d'abitant.

El paes l'è pièn de sentee eculògegh e de pist ciclàbij (cuma 'l Sentee Pembrokeshire o 'l Sentee Wales Coast), che la fan devegnì vüna dle zon püssee verd de tüt el Regn Ünì.
Auschwitz (camp de cuncentrament)

Cunt 'l termen **KZ Auschwitz** vegn ciamaa un cumpless de Konzentrazionslager (Camp de Cunzentrament) ed un Vernichtungslager (Camp de Stermini) sitüaa a ovest de la citaa de *Auschwitz* (*Oświęcim* in pulach) int 'l teritori Pulach ucüpaa di Nazista int i agn intra'l 1939 e 'l 1945.

I toch di camp de cunzentrament in Oświęcim ancamò lí a'l didincö hin devegnüü müsee e/u munüment. Cunt 'l num "Auschwitz-Birkenau - camp de cunzentrament/stermini nazista tudesch" a l'è sin de' 27 de Giügn 2007 un patrimoni cultüral mundial de l'UNESCO. A chela manera chí la respunsabiledaa tudesca duaría vess püssee ciara che mai. Chinscí gh'è stada la püssee granda cunzentraziun de camp de cunzentrament de tüt 'l ters Reich indua int i agn intra'l 1940 e'l 1945 hin staa cupaa püssee de 1,1 mijun de gent. Chel cumpless edilizzi chí l'è faa sü de trii camp bej grand e de un quaranta campít püssee piscinít. La custrüziun de'l cumpless l'eva stada urdenada 'l 27 de Marz de'l 1940 de'l cumandant di SS Heinrich Himmler.
Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** (nassüü 'l 5 de Maj 1818 a Trier; e murüü 'l 14 de Mars 1883 a Lundra) a l'è staa un filosuf, un pulitegh, un giurnalista, inscí 'ma anch un critegh de la suziedaa burghesa e de'l capitalism. A l'è cunsideraa quel che l'ha inflüensaa la teuria cumünista e suzialista püssee de tücc. Di so teurij s'en parla 'ncamò a'l didincö in manera pütost viscura.
Campagnöla

* **[[Campagnöla (CR)|Campagnöla]]**, cümü de la pruinsa de Cremuna.
* **[[Campagnöla (RE)|Campagnöla]]**, cümü de la pruvincia de Regio Emilia.
* **[[Campagnöla (Bèrghem)|Campagnöla]]**, quartér de Bèrghem.
* **[[Campagnöla (Consés)|Campagnöla]]**, frasiù del cümü de Consés, pruvìncia de Brèsa.
* **[[Fiat Campagnöla]]**, la màchina fàcia sö da la Fiat.
Campagnöla (Bèrghem)

**Campagnöla** l’è ü quartér de Bèrghem che l’ se tróa a mesdé de la sità basa, sö i rie de la Mórla strècia tra la circonvalasiù e l’as interurbà al cunfì col cümü de Öre al Sère.

## La stòria
Se sa mia se gh’éra śamò ü bórgh o öna quach cà quando ‘l podestà cümünàl Bonifazio de San Nazario de Pavia ol 27 Deşèmber del 1253 l’ gh'a concedìt al Aydo Grumelli, ciamàt Aydino, di cap tegnìcc a prat e di cap tegnìcc aràcc con tate piante “*que dicuntur Pratum de Campaniola et de Insula sive Insuletta, sicut trait seriola que currit ad Vezanicham in sursum usque ad stratam per quam itur ad Urium*" (1).

Fòrse chèla şòna ché l’éra şamò fai part di posedimèncc de la curtis regia del Morgula e per lo piö gh’éra de èsga dóma di pracc cóme l’ fàa capì ‘l nòm de alura *Pratum de Campaniola*, compàgn de chèl de ‘ncö che l’è *Via dei Prati*.

## Referènse

1) Longhi S.,1999, *Il castello di Campagnola: proprietà e strutture materiali fra il XIII e il XIV secolo* in Colmuto Zannella G. (a cüra de) *Territorio e fortificazioni, Quaderni dell’Ateneo di Scienze, Lettere e Arti di Bergamo*, Edizioni dell’Ateneo, Bèrghem.
Segónda guèra mondiàl

La **segónda guèra mondiàl** l'è stàda 'l cunflìt che tra 'l 1939 e 'l 1945 la g'ha ést confrontàs de 'na bànda le potènse de l'Asse comandàde de la Germania nazista e de l'ótra bànda i Aleàcc entràcc en guèra per contrastà 'l desègn de egemunìa de Hitler. El vé definìt "mondiàl" perchè - isé come che gh'ìa sücidìt en ocaziù de la prima guèra mondiàl - g'ha partecipàt nasiù de töcc i cuntinèncc e le operasiù de guèra le g'ha 'nteresàt 'na bùna part del pianéta. 

El cunflìt l'è cuminciàt co l'invaziù de la Polònia de part de la Germània, e l'è finìda col bombardamènt atòmic de Hiroshima e Nagasaki e co la réza del impér giapunés. 

L'è cunsideràt el piö grant cunflìt armàt de la stória, e l'è costàt séz'agn de patimèncc incalculàbii, destrüsiù e stràgi per en totàl de **55 miliù de mórcc**. Le pupulasiù civìi difàti i è stàde cuinvulgìde 'ndèla guèra per vìa de l'üzo de àrmi sèmper piö potènti. Endèl córs de la guèra s'è cönsömàt apò a la tragédia de l'Olocàusto perpetràda dei nazisti cùtra ai Ebrèi.

A la fì del cunflìt s'è stabilìt en ùrden modiàl nöf, fondàt sö la contrapuzisiù 'ntra Stati Ünìcc e Üniù Soviètica, e düràt enfìna a la disgregasiù de chèsta öltema al prensépe dei agn noànta (guèra frèda). El cunflìt el g'ha segnàt apò a la fì de l'egemunìa de l'Euròpa söl pianéta.

## Varda anca
* Prima guera mondial

## Óter progècc
Ors

***[[Hordeum vulgare|ors]]** o **[[orz]]** o **[[org]]** o **[[giota]]** - Piànta anual de la famiglia botanica di Poaceae
***[[Ursidae|ors]]** - Animal de la famiglia di Ursidae
Hordeum vulgare

El **Hordeum vulgare** (en Bresà: *Órs*; Insübregh: *Orz*, *Ors*, *giota*, *org*, **giuta**) l'è 'na piànta anuàla de la famìa botànica de le Poaceae. L'è 'n cereàl de gran emportànsa tat per le bès•ce come per i òm e al dé d'encö l'è 'l quint cereàl piö cultiàt endèl mónt (53 miliù de ètari).

## Descrisiù
L'órs l'è cultiàt suratöt endèi clìmi frèsc come catàda de primaéra e de sòlit la sò distribusiù l'è mìa tat diferènta de chèla del formét. L'órs el crès bé endèi teré che filtra bé l'àiva, e ocór mìa che i sàpe isé fèrtii come per el formét.

La raìs de la piànta l'è fascicolàda e se pöl identificà le raìs primàrie e chèle segondàrie. 
El gamp de la piantìna del órs l'è 'na canitìna öda con sèt o òt gróp, La pursiù de gamp tra 'n gróp e l'óter i è piö lónc de menemà che 'l gamp el crès. El nömer de gamp per ògna piànta l'è variàbil; ògna gamp el prezènta 'na spìga.

Le fòie i è furmàde de 'na guàina bazàl e de 'na làmina, e chèste dò parcc i è ünìde per mès de la lìgula e le prezènta dò estensiù che le se ciàma aurìcole.  Le fòie le se 'nserés endèl gamp a l'altèsa dei gróp.

El granì de órs el g'ha 'na fùrma afuzulàda, piö gròs en mès e 'l demenöés a le estremità.  El gös de l'órs el difènt el granì cutra i predadùr e 'l vé bù 'ndèi procès de maltasiù e birificasiù.  

## Üzo
Endèn quac paés del medio oriènt e de l'Amèrica meridiunàla compàgn de la Colombia e del Ecuador, se 'l dopèra apò per l'alimentasiù de l'òm,  però, l'órs se 'l dopèra suratöt per otègner el móst del quàl, per fermentasiù, se fà la bìra o per distilasiù se fà 'l whisky scosés. Ena pàrt de la prudusiù l'è destinàda apò a l'alimentasiù de le bès•cie, suratöt el sì. 

Vöna di resun che la giota l'è minga tant druada in de l'alimentaziun de l'om, l'è che la panifega no, u l'è ben düra de panifegà. In di Alp però la supa de giota, un vegg piat de la cüsina tradiziunala cunt dent giota, tuchelit de speck, brisaula, u giambun, pö carotul, pom de tera, e.i.v., l'è 'ncamò preparada al didincö: una pitansa pütost rüstega, ma sana e rubüsta. Pö in Cureja e Giapun, suratüt i malaa, trinchen thè de Giota.

## Bibliografìa
* Cendrero, Orestes [1938] *Nociones de historia natural*. Sètima Edisiù, Parìgi. 
* Forero, Daniel Gonzalo [2000] *Almacenamiento de Granos*. UNAD, Facultad de Ciencias Agrarias, Bogotá.
* Kent, Norman Leslie [1983] *Technology of cereals: An introduction for students of food science and agriculture*. Pergamon Press Ltd, Oxford.
* Ruiz Camacho, Rubén [1981] *Cultivo del Trigo y la Cebada*. Temas de Orientación Agropecuaria, Bogotá.

## Colegamèncc estèrni

* Statìstiche de prudusiù agrìcola del Food and Agriculture Organization (*en inglés*) http://faostat.fao.org/faostat/collections?subset=agriculture
Colognöla

*Colognöla, cümü de la pruinsa de Veruna.

*Colognöla, frasiù del cümü de Bèrghem in pruinsa de Bèrghem.
*Colognöla, frasiù del cümü de Casasa in pruinsa de Bèrghem.
*Colognöla, frasiù del cümü de Viadànega in pruinsa de Bèrghem.
*Colognöla, frasiù del cümü de Fivizzano in pruinsa de Masa Carara.
*Colognöla, frasiù del cümü de Piazza al Serchio in pruinsa de Luca
Colognöla (Bèrghem)

** Colognöla** l’è ü quartér de Bèrghem che l’ se tróa a mesdé de la sità basa al cunfì co i cümü de Sà e de Stezà.

Tra la sità basa e Colognöla la pasa, al dè de ‘ncö, la circonvalasiù, menimà a sìra (òest) del bórgh la cór la Roggia Morlana.

Infìna al 1927 Colognöla l'à fai cümü desperlé, pò l’è pasàda sóta Bèrghem ‘nséma a Reduna, Valtès e Grömèl al Pià.
Artesan

Un **artesan** l'è un lavuradur espert che'l dröva arnes, machinari e materi prim per fà sü o trasfurmà rob vari.
Rosa canina

El **Gratacül** (*Rosa canina* L.; en Bresà: *brüzacül* o *stopacül*) l'è 'na pianta che la nas in di séz o arént ai busch.

## Stòria

La pianta l'èra cunusìda cun el num latìn *Canina* bèle dai témp de Plinio el Vèc che'l dizèva che un suldà rumàn l'èra stai guarìd da la ràbia cun un decòt di so radìz.

El gratacül l'è l'antenàd dé la nosta rosa.