open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Custuleta a la milanesa

La **custuleta a la milanesa** (in grafia classega milanesa *costoletta a la milanesa*) anca ciamada *cutuleta a la milanesa*, l'è un piatt tipegh de Milan giamò cugnussüü in de l'Edaa de Mezz. La "milanesa" l'ha scüsaa de inspiraziun per la famusa *[[wiener schnitzel]]*, piat fort de la cüsina vienesa e anca lee cugnussüda in tüt 'l mund, e per la Cordon Bleu, piat uriginari de la Sgüissera e cugnuussüü anca lü in tüt 'l mund. Bögna dì che int i paes germanegh la Milanesa la vegn ciamada "wiener schnitzel" menter int i paes latin, e suratüt de l'America Latina, la vegn ciamada cunt 'l so nom uriginaa, ciuè (cutuleta a la) "milanesa".

## Rezeta e preparaziun
* Carna de büscin tajada a toch
* Öv
* Pan poss
* Saa
* Büter

Tajà la carna de büscin a toch, spetasciàla ben benun cunt el dedree de na padela e bütagh sü la saa (ma minga ‘l pever). Rürà i öf cunt una cügiara (senza giuntagh negot d’olter) e sbrisà ’l pan poss cunt una gratiröla. Mujà la custuleta in de l’öf sbatüü e pö passà tüt e do i band in de’l pan poss.
Scoldà un toch bel grand de büter in d’una padela e pö metegh dent la custuleta.  Lassàla cös trii mignüü, sia de na banda che de l’oltra, u finché l'è bela durada. La se po servì cunt una feta de lemun e un puu de erburin e cumpagnada de pom de tera fritt e ketchup.
Wiener Schnitzel

La **Wiener Schnitzel** l'è na cutuleta de carna de büscin impanada. L'è 'l piat fort de la cüsina vienesa e l'è cugnussüda in tüt 'l mund. Int i paes Latin, suratüt de l'America Latina, l'è inscambi cugnussüda cunt 'l nom de (Cutuleta a la) "Milanesa".
  
## L'Istoria e 'l Nom
El termen „Wiener Schnitzel“ l'è staa druaa la prima völta a la fin del 19° secul int un liber de cüsina de'l 1884. Int 'l famus liber de cüsina tudesca meridiunala de la Katharina Prato chel piat chi 'l vegn ancamò ciamaa „eingebröselte Kalbsschnitze“ (*cutuleta de büscin impanada*) in de'l 1907.

Anca se minga 100% desegür, a l'è assee prubabel che la Wiener Schnitzel la vegna de la Custuleta a la  milanesa, anca se quist'ültema l'è püssee spessa e la vegn minga preparada cunt la farina, ma dumà cunt 'l pan poss, e la sia riada a Viena giamò in de'l 15° secul. Pö gh'è la legenda che 'l Radetzky l'abia menaa lü la rezeta a Viena in de'l 1857. El lenguista Heinz Dieter Pohl l'ha però dii, int'l 2007, che quela storia chi l'è stada inventada.

## Rezeta e Preparaziun
* Carna de Büscin tajada a toch
* Öv
* Farina
* Pan Poss
* Saa
* Pever
* Büter

Tajà la carna de büscin a toch, spetasciàla ben benun cunt el dedree de na padela e pö passàla in de la farina. Rürà i öf cunt una cügiara (senza giuntagh negot d’olter) e sbrisà ’l pan poss cunt una gratiröla. Mujà la cutuleta in de l’öf sbatüü e pö passà tüt e do i band in de’l pan poss.
Scoldà un toch bel grand de büter in d’una padela e pö metegh dent la cutuleta.  Lassàla cös trii mignüü, sia de na banda che de l’oltra, u finché l'è bela durada. La se po servì cunt una feta de lemun e un puu de erburin e cumpagnada de pom de tera frit e ketchup.
In del acüsina tradiziunala vienesa, la vegn però servida cunt latüga e insalada de pom de tera.
Nina Zilli

La **Nina Zilli** l’è öna cantantautrice Pop che la suna ach Ska, Soul, Reggae e R&B.

## Ol suernòm

Nina Zilli l’è ü suernòm d’art, dezà che ‘l sò nòm giöst l’è **Maria Chiara Fraschetta**; ol suernòm l’ nas dal cognòm de sò màder, *Zilli*, e dal nòm de la sò cantante preferìda, la Nina Simone.

## Biograféa

La Nina Zilli l’è nasìda a Gussulengh, ‘n pruinsa de Piacènsa ol 2 de Fevrér del 1980.

L’à tacàt a cantà a l’éta de 13 agn, l’à frequentàt ol conservatòre, l’à stödiàt ol cant lìrech (soprano) e ‘l pianofórt. De s-cèta l’è cresìda 'n Irlanda isé che l’è buna de parlà a la perfesiù l’inglés.

A 14 agn l’à fondàt la sò prima band ciamada The Jerks in del 2000 l’à fai sö ön ótra band ciamàda Chiara&Gli scuri che l’à püblicàt ü sìngol ciamàt *Tutti al mare* in del 2001. Dòpo l’à lasàt pèrt, dezà che i discogràfech i à ölìt cambià sö töt ol sò progèt e le la se troàa piö a so agio.

Finìde i scöle secondàrie l’è stacia dù agn in di Stacc Ünicc a Chicago, ‘ndóe l’è egnìda ‘n contàt col mónd del R&B, del reggae e de töta la müzéga de la Motown. 

I sò cantàncc preferìcc i è, ‘nsèma a la Nina Simone, la Mina, ‘l Adriano Celentano, Otis Redding, Alton Ellis, Billie Holiday e i Clash.

Dal 2009 l’à tacàt a cantà desperlé, da solìsta, e ‘l sò prim laurà l’è stacc ün EP, *Nina Zilli*, che l’è egnìt söbet de drè al sìngol *50mila*, cantàt ‘nsèma al Giuliano Palma. Pròpe chèsta cansù l’è stacia pò dovràda cóme colòna sonòra del film *[[Mine vaganti]]* del Ferzan Özpetek.

L’à lauràt ach in TV e l'à fàcc la veejay de MTV e la co-condutrice ‘n banda al Red Ronnie ‘n de l’öltima edisiù del *[[Roxy Bar]]* sö TMC2.

## Sanremo

In del 2002 l’à partecipàt, tra i zùegn, a i selesiù del Festival di Sanremo.

In del 2010 la gh’è riàda a partecipà al Festival di Sanremo in de la categoréa "Sanremo Nuova Generazione" co la cansù *L'uomo che amava le donne*; l’è riàda ‘n finàl tra i prim quàter e l’à enzìt ol Premio della Critica "Mia Martini", ol premio "Sala Stampa Radio Tv" e ‘l Premio Assomusica 2010, chèsto per la piö bèla esibisiù dal vif.

## Ol sò sito internet

Ninazilli.com

## Discografia

### Albüm

*2010 - *[[Sempre lontano]]*

### EP

*2009 - *Nina Zilli* 

### Singòi

*2009 - *50mila* (con Giuliano Palma)
*2009 - *L'inferno* 
*2009 - *L'amore verrà*
*2010 - *[[L'uomo che amava le donne (singolo)|L'uomo che amava le donne]]*
*2010 - *[[Bacio d'a(d)dio]]*

## Per saìn de piö

*Sito ufficiale di 
*Profilo di  , da *UniversalMusic.it*
Panissa

La **panissa** l'è un mangià tipich padan, specilment de le zone indue se cultiveva el ris, donca le pruince le Nuara, Vercei, Pavia, Lissandria e Lod. Ind al nuares, indue la parlada l'è inflüensada dal milanes, la se ciama *paniscia*.

Par che'l num el vegna dal fat che in urigin, par fal, al post del ris se drueva el pabi (*panìco* en italiàn), cereal de poca qualità che'l sumija al mei.

I sò ingredient, d'i quai un quaidün a scunda d'la version el pöd anca esogh no, i en: el ris, i fasöi burlot, la sigula, i garotul, un vin russ ferm, el lard o la cudega de nimal, el salam d'la duja, l'oli d'uliva, el sal e el furmai grana. La diferensa püssè impurtanta tra la version lumbarda e quela piemuntesa, l'è che ind'la panissa lumbarda se metun miga i fasöi. 

Par ricurdass d'i tradission e dal mangià dal mund paisan, da un qual stagion le pro loco de tanti cumün padan, urganisun d'le feste d'la panissa.

## Riferiment
Battalia del Lagh Benach

La **Battalia del Benach** l'è stada combattuda in del november del 268 arent al Lagh de Garda (in Latin: *Lacus Benacus*) tra l'esercit de l'Imperi Roman, comandaa del futur imperador Claudi II, e la federazion germaniga di Alemann. La granda vittòria di Roman l'ha segnaa el princippi de ona noeuva fase positiva de l'Imperi dòpo la crisi del Terz Secol, anca se l'è minga bastada  contegnì i incursion alemannich in territòri roman, che hinn scominciaa de noeuv giamò on quai mes dòpo la battalia.

I Alemann eren ona federazion etniga de tribù germanigh, che in gran part partegniven al ramm occidental di *Ermion*. El nucli originari, costituii di *Semnon*, el s'era unii a element de alter popolazion, che gradualment aveven perduu i pròppi caratteristich colturai ed etnich per ciappà quei de la nazion alemanna. In del cors del sò process, tra el I e 'l II secol, la federazion l'era andada a stabilìss in de l'area de la Germania meridional del dì d'incoeu, tra el Reno e 'l Danubi.
A l'inizzi del II secol, quand che l'imperador roman l'era el Caracalla, i Alemann aveven taccaa a fà i primm incursion sò de lor oltra el *limes* roman (212-213), che però eren compòst anmò de domà on quai òmm e gh'aveven minga el progett de on'invasion.

In del 268 i Alemann hinn entraa in Italia cont el traversà el Brenner, menter i trupp romann eren dree a combatt l'usurpador Aureol e on'invasion di Gòtt in di Balcan: quand che i Germanigh hinn rivaa in del nòrd de l'Italia, i Roman aveven appena battuu i Gòtt a Naiss. L'è possibil che el Claudi l'abbia provaa a fà di negoziaa cont i Alemann, ma che quand l'ha ricevuu on refud el se sia subit dirigiuu a combattei.

La battalia fra i duu esercitt l'è stada fada arent al Lagh de Garda: i Roman se trovaven denanz a on esercitt molto pussee gròss, ma a bon cunt hinn riessii a battell e a coppànn ona bòna part.

Quella vittòria chì l'ha portaa on poo de ottimismo a Roma per i sòrt de l'Imperi, anca se i Alemann (per la precision i Iutungg) hinn tornaa a invad l'Italia domà trii ann dòpo, per vess poeu sconfiggiuu a Fan e a Pavia.

## Vos correlaa
*Aureol
*Claudi II el Gòtich
*Battalia de Naiss
*Alemann
*Lagh de Garda
Battalia de Naiss

La **Battalia de Naiss** l'è stada ona battalia combattuda in del 268 tra i tribù di Gòtt e l'esercit roman comandaa di futur imperador roman Claudi el Gòtich e Aurelian, che hann vingiuu el sconter.
Abetone

**Abetone** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pistoia. El g'ha  abitàncc, 'na superfìce de 31&nbsp;km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagni di Lucca (LU), Coreglia Antelminelli (LU), Cutigliano, Fiumalbo (MO).

## Riferimèncc
Agliana

**Agliana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pistoia. El g'ha presapóch 14.614 abitàncc, 'na superfìce de 11&nbsp;km² e 'na densità de 1329 ab./km². El cunfìna coi cümü de Montale, Montemurlo (PO), Pistoia, Prato (PO), Quarrata.
Pescia (PT)

**Pescia** l'è 'n cümü italià de la regiù de la Toscana, en pruvìncia de Pistoia, che g'ha presapóch 17.421 abitàncc, 'na superfìce de 79&nbsp;km² e 'na densità de 221 hab/km². L'è colocàda a 65 méter s.l.m.. El cümü de Peascia el cunfìna coi cümü de Bagni di Lucca (LU), Buggiano, Capannori (LU), Chiesina Uzzanese, Marliana, Massa e Cozzile, Montecarlo (LU), Piteglio, Uzzano, Villa Basilica (LU).

## Geugrafia fisega

### Territori

La sità de Pescia se tröva daspaira el limit nord-occidental della Valdinievole (l'è el storegh capulögh), poch distant dal cunfin de la provinsa de Pistoia con Lucca. El so territori s'estend apröf la val del fiöm Pescia; l'è rinömà per la floricoltura e per el cumers dei fiüur (in particolàr el garafòl), la produsion de papel, per la frasiün de Collodi, el lögh indùva Carlo Lorenzini (Carlo Collodi, Pinocchio) gha passà l'enfansa, e per el Palio dei Rioni, gara de tìr con l'arch insema el relatif cürteg storegh qual ve urganisa tucc le prime dümeneghe de setember. L'è el polo scölastegh püssee impürtant del cümprensori, sede vescüvil e aministrativa dela Valdinievole.
Sambuca Pistoiese

**Sambuca Pistoiese** (*Castrum Sambuchonis* in latin; *Sanbûca* in emilian) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pistoia. El g'ha presapóch 1.604 abitàncc, 'na superfìce de 77&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camugnano (BO), Cantagallo (PO), Castel di Casio (BO), Granaglione (BO), Pistoia.
Altopascio

**Altopascio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 11.152 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 398 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bientina (PI), Capannori, Castelfranco di Sotto (PI), Chiesina Uzzanese (PT), Fucecchio (FI), Montecarlo, Porcari.
Bagni di Lucca

**Bagni di Lucca** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 6.551 abitàncc, 'na superfìce de 164&nbsp;km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abetone (PT), Borgo a Mozzano, Coreglia Antelminelli, Cutigliano (PT), Pescia (PT), Piteglio (PT), Villa Basilica.
Borgo a Mozzano

**Borgo a Mozzano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 7.354 abitàncc, 'na superfìce de 72&nbsp;km² e 'na densità de 102 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagni di Lucca, Capannori, Coreglia Antelminelli, Fabbriche di Vallico, Gallicano, Lucca, Pescaglia, Villa Basilica.
Camaiore

**Camaiore** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 30.013 abitàncc, 'na superfìce de 84&nbsp;km² e 'na densità de 357 ab./km².

El cèntro abitàt de Camaiore el se tróa a sud-ovest de le Alpi Apuàne e a est de la pianüra e del litoral dela Versìglia.

El cunfìna coi cümü de Lucca, Massarosa, Pescaglia, Pietrasanta, Stazzema e Viareggio.
Camporgiano

**Camporgiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 2.393 abitàncc, 'na superfìce de 27&nbsp;km² e 'na densità de 89 ab./km². El cunfìna coi cümü de Careggine, Castelnuovo di Garfagnana, Minucciano, Piazza al Serchio, Pieve Fosciana, San Romano in Garfagnana, Vagli Sotto.
Prà

El **prà** le un toch de tera cultivad a erba par püssè d'un an. Fin a un an de cultivassion l'è invece un *erbari*. I prà che i gh'àn püssè de cinch an i diventun *prà stabil*.
Capannori

**Capannori** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 40.699 abitàncc, 'na superfìce de 156&nbsp;km² e 'na densità de 261 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio, Bientina (PI), Borgo a Mozzano, Buti (PI), Calci (PI), Lucca, Montecarlo, Pescia (PT), Porcari, San Giuliano Terme (PI), Villa Basilica.
Castelnuovo di Garfagnana

**Castelnuovo di Garfagnana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 6.061 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 216 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camporgiano, Careggine, Fosciandora, Gallicano, Molazzana, Pieve Fosciana.

## Colegamèncc estèrni
* Garfagnana Quality Tourism
Castiglione di Garfagnana

**Castiglione di Garfagnana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 1.877 abitàncc, 'na superfìce de 48&nbsp;km² e 'na densità de 39 ab./km². El cunfìna coi cümü de Frassinoro (MO), Pieve Fosciana, Pievepelago (MO), Villa Collemandina, Villa Minozzo (RE).

## Paés enzemelàcc
 — Isola (Francia).
Coreglia Antelminelli

**Coreglia Antelminelli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha , 'na superfìce de 52&nbsp;km² e 'na densità de 92 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abetone (PT), Bagni di Lucca, Barga, Borgo a Mozzano, Fiumalbo (MO), Gallicano, Pievepelago (MO).

## Riferimèncc
Gallicano

**Gallicano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 3.794 abitàncc, 'na superfìce de 30&nbsp;km² e 'na densità de 126 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barga, Borgo a Mozzano, Castelnuovo di Garfagnana, Coreglia Antelminelli, Fabbriche di Vallico, Fosciandora, Molazzana, Vergemoli.
Massarosa

**Massarosa** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 20.036 abitàncc, 'na superfìce de 68&nbsp;km² e 'na densità de 295 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camaiore, Lucca, Vecchiano (PI), Viareggio.

Já no final da Segunda Guerra Mundial, em setembro de 1944, foi a primeira cidade a ser tomada pela Força Expedicionária Brasileira.
Giuncugnano

**Giuncugnano** (endèla parlàda locàl: *Guncaniàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 538 abitàncc, 'na superfìce de 18&nbsp;km² e 'na densità de 30 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casola in Lunigiana (MS), Fivizzano (MS), Minucciano, Piazza al Serchio, Sillano.
Minucciano

**Minucciano** (*Minuciàn* endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 2.521 abitàncc, 'na superfìce de 57&nbsp;km² e 'na densità de 44 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camporgiano, Casola in Lunigiana (MS), Fivizzano (MS), Giuncugnano, Massa (MS), Piazza al Serchio, Vagli Sotto.

A
Montecarlo (LU)

**Montecarlo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 4.345 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 290 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio, Capannori, Chiesina Uzzanese (PT), Pescia (PT), Porcari.

## Stória
Montecarlo l'è stat fondàt endèl 1333 del Sacro Imperadùr Romano-Germànich Carlo IV. El g'ha cuminciàt a sgrandìs però dòpo la destrusiù del borch vizì de de Vivinaia per mà dei Fiorentì.
Piazza al Serchio

**Piazza al Serchio** (endèla parlàda locàl: *Piaza*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 2.556 abitàncc, 'na superfìce de 27&nbsp;km² e 'na densità de 95 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camporgiano, Giuncugnano, Minucciano, San Romano in Garfagnana, Sillano.
Seravezza

**Seravezza** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 12.575 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 322 ab./km². El cunfìna coi cümü de Forte dei Marmi, Massa (MS), Montignoso (MS), Pietrasanta, Stazzema.
Pieve Fosciana

**Pieve Fosciana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 2.365 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camporgiano, Castelnuovo di Garfagnana, Castiglione di Garfagnana, Fosciandora, Pievepelago (MO), San Romano in Garfagnana, Villa Collemandina.
San Romano in Garfagnana

**San Romano in Garfagnana** (endèla parlàda locàl: *Saromàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 1.432 abitàncc, 'na superfìce de 26&nbsp;km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camporgiano, Piazza al Serchio, Pieve Fosciana, Sillano, Villa Collemandina.
Stazzema

**Stazzema** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 3.363 abitàncc, 'na superfìce de 80&nbsp;km² e 'na densità de 42 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camaiore, Careggine, Massa (MS), Molazzana, Pescaglia, Pietrasanta, Seravezza, Vagli Sotto, Vergemoli.
Villa Basilica

**Villa Basilica** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 1.768 abitàncc, 'na superfìce de 36&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagni di Lucca, Borgo a Mozzano, Capannori, Pescia (PT).
Viareggio

**Viareggio** (*Via Regis* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 63.290 abitàncc, 'na superfìce de 31,88&nbsp;km² e 'na densità de 1985 ab./km². El cunfìna coi cümü de Camaiore, Massarosa, Vecchiano (PI).
Villa Collemandina

**Villa Collemandina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Lucca. El g'ha presapóch 1.399 abitàncc, 'na superfìce de 34&nbsp;km² e 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione di Garfagnana, Pieve Fosciana, San Romano in Garfagnana, Sillano, Villa Minozzo (RE).
Castellina Marittima

**Castellina Marittima** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.816 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cecina (LI), Chianni, Riparbella, Rosignano Marittimo (LI), Santa Luce.

El paés de Castellina Marittima l'ìa famùs 'na ólta, 'nfìna a le prìma metà del Nöfsènt, per vìa de le càe de alabastro, che pò 'l vignìa lauràt dei artigiàni locài o trasportàt a Volterra endóche 'l vignìa dopràt per fà di òpere d'art de fatüra pregiàda. Al dé d'encö le càe i è stàde bandunàde del töt.
Bientina

**Bientina** (*Blentina* 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 6.115 abitàncc, 'na superfìce de 29&nbsp;km² e 'na densità de 211 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio (LU), Buti, Calcinaia, Capannori (LU), Castelfranco di Sotto, Santa Maria a Monte, Vicopisano.
Buti

**Buti** (*Buiti Castrum* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 5.430 abitàncc, 'na superfìce de 23&nbsp;km² e 'na densità de 236 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bientina, Calci, Capannori (LU), Vicopisano.
Capannoli

**Capannoli** (Capannule endèl latì del Mediuéf) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 5.105 abitàncc, 'na superfìce de 22&nbsp;km² e 'na densità de 232 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lari, Palaia, Peccioli, Ponsacco, Pontedera, Terricciola.
Casciana Terme

**Casciana Terme** (*Castrum ad Aquas* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 3.538 abitàncc, 'na superfìce de 36&nbsp;km² e 'na densità de 98 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chianni, Lari, Lorenzana, Santa Luce, Terricciola.
Castelfranco di Sotto

**Castelfranco di Sotto** (*Vigesimus* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 11.395 abitàncc, 'na superfìce de 48&nbsp;km² e 'na densità de 237 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altopascio (LU), Bientina, Fucecchio (FI), Montopoli in Val d'Arno, San Miniato, Santa Croce sull'Arno, Santa Maria a Monte.
Cascina

**Cascina** (*Cassina* 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 38.356 abitàncc, 'na superfìce de 79&nbsp;km² e 'na densità de 486 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calcinaia, Collesalvetti (LI), Crespina, Lari, Pisa, Pontedera, San Giuliano Terme, Vicopisano.
Castelnuovo di Val di Cecina

**Castelnuovo di Val di Cecina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 2.489 abitàncc, 'na superfìce de 88&nbsp;km² e 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casole d'Elsa (SI), Monterotondo Marittimo (GR), Montieri (GR), Pomarance, Radicondoli (SI), Volterra.
Chianni

**Chianni** (*Clanum* en latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.563 abitàncc, 'na superfìce de 62&nbsp;km² e 'na densità de 25 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casciana Terme, Castellina Marittima, Lajatico, Riparbella, Santa Luce, Terricciola.
Fauglia

**Fauglia** (*Castrum Favulliæ* 'n latì) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 3.124 abitàncc, 'na superfìce de 42&nbsp;km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collesalvetti (LI), Crespina, Lorenzana, Orciano Pisano.
Lajatico

**Lajatico** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.389 abitàncc, 'na superfìce de 72&nbsp;km² e 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chianni, Montecatini Val di Cecina, Peccioli, Riparbella, Terricciola, Volterra. Também é a terra natal do tenor Andrea Bocelli.
Lari

**Lari** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 8.084 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 180 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capannoli, Casciana Terme, Cascina, Crespina, Lorenzana, Ponsacco, Pontedera, Terricciola.
Montecatini Val di Cecina

**Montecatini Val di Cecina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 2.002 abitàncc, 'na superfìce de 155&nbsp;km² e 'na densità de 13 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbona (LI), Guardistallo, Lajatico, Montescudaio, Monteverdi Marittimo, Pomarance, Riparbella, Volterra.
Lorenzana

**Lorenzana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 1.144 abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casciana Terme, Crespina, Fauglia, Lari, Orciano Pisano, Santa Luce.
Peccioli

**Peccioli** (*Petiole* 'n latì del mediuéf) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 4.831 abitàncc, 'na superfìce de 92&nbsp;km² e 'na densità de 53 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capannoli, Lajatico, Montaione (FI), Palaia, Terricciola, Volterra.
Montopoli in Val d'Arno

**Montopoli in Val d'Arno** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 9.648 abitàncc, 'na superfìce de 29&nbsp;km² e 'na densità de 333 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco di Sotto, Palaia, Pontedera, San Miniato, Santa Maria a Monte.
Orciano Pisano

**Orciano Pisano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 628 abitàncc, 'na superfìce de 11&nbsp;km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collesalvetti (LI), Fauglia, Lorenzana, Rosignano Marittimo (LI), Santa Luce.
San Miniato

**San Miniato** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 26.353 abitàncc, 'na superfìce de 102&nbsp;km² e 'na densità de 258 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfiorentino (FI), Castelfranco di Sotto, Cerreto Guidi (FI), Empoli (FI), Fucecchio (FI), Montaione (FI), Montopoli in Val d'Arno, Palaia, Santa Croce sull'Arno.
Vecchiano

**Vecchiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 11.413 abitàncc, 'na superfìce de 67&nbsp;km² e 'na densità de 170 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lucca (LU), Massarosa (LU), San Giuliano Terme, Viareggio (LU).
Vicopisano

**Vicopisano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 7.907 abitàncc, 'na superfìce de 26&nbsp;km² e 'na densità de 304 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bientina, Buti, Calci, Calcinaia, Cascina, San Giuliano Terme.
Volterra

**Volterra** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Pisa. El g'ha presapóch 11.267 abitàncc, 'na superfìce de 252&nbsp;km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casole d'Elsa (SI), Castelnuovo di Val di Cecina, Colle di Val d'Elsa (SI), Gambassi Terme (FI), Lajatico, Montaione (FI), Montecatini Val di Cecina, Peccioli, Pomarance, San Gimignano (SI).

La cità de Volterra l'è famùza per la laorasiù de l'Alabastro e l'è 'na méta türìstica per la belèsa del borgh medievàl reprezentàt del sò sènter stòrich.
Nikolaus Gysis

El **Nikolaos Gysis** (Νικόλαος Γύζης) (Tinos, 1 Marz 1842 – Monach de Baviera, 4 Genar 1901) l'è staa un pitur grech.

L'è staa vün di püssee fort espunent de la "Scöla de Monach", el muviment pitorich principal de la Grecia, cumenciaa a la metà del XIX secul. I soe over i gh'hann cume tema principal la vita de tüt i dì, e de suvent quel de la fameja e di fiulín.
Oli (liquid)

L**'oli**, o **oi**, l'è una sustanza liquida che la vonz. El pö vess ricavaa da animal, vegetal o mineral, e l'è druvaa in tanta maner. A seconda de l'oli, el pö vess druvaa cume ingredient in cüsina, cume lübrificant, o cume carbürant.

## Oli alimentar
I oli alimentar i henn prudut grass che i se trövan al stat liquid quand che i henn a temperadüra ambient. I oli vegetal de solit i deriven da la spremidüra de sumenza uleùsa (pres. di girasù, ninsciulinn giapunes, e.i.v.) o da i uliv, ma anca da alter part di piant.

## Oli lübrificant
I oli lübrificant i henn fat da una bas (o mistüra de bas) e da un insemae d'aditiv druvaa per mejur i carateristich chimich-fisich. I du carateristich principal i henn la densità e la viscusità.

## Oli carbürant
L'oli vegetal el pö vess druvaa cume cumbüstibil, (presempi per cös), o cume carbürant per certi mutur Diesel.
Savón

El **savón** (**saù** in Lumbard uriental) l'è un sal de sodi o de putassi utegnüü per via de l'idrolisi alcalina e druvaa insema a l'aqua per lavà e netà. El savon el pö vess solid o liquid.

El savon el salta fö da un prucediment chimegh cun al qual un oli o un grass el reagiss cun una sustanza alcalina (ciamada anca *la bas*).
Egeo Setentriunal

‘l **Egéo Setentriunàl** l’è öna di trédes periferée de la Grécia (in lèngua gréca Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου/*Periféreia Boreíou Aigaíou*; *Kuzey Ege* 'n türch). L’è fàcia sö da ün ìnsèma de ìzole spantegàde in del mar Egéo setentriunàl e tiràde ‘nsèma a fà trè prefetüre, chèla de Chìo, de Lèsb e de Sàm. 

La capitàl l’è Mitilene, sö l’ìzola de Lèsb.

Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 3.838 km² e öna popolasiù de 200.000 persùne.
Cinema

El **cine** o **cinema** (ciamaa anca cun l'inglesism *film*) l'è una tecnica che la cunsist ind la projetazion de futugram in manera rapida e sücessiva (24 futugram al second) per creà l'impressión del muviment. La parola *cinema* la vegn dal franzes *cinématographie*, cuniaa per via de la cumbinazion del grech κíνημα, -ατος (kínema, kinemátos) "muviment" e γράφος (-gráfos), süfiss de la radis per "scriv".

## Vos correlaa
* Festival de Cannes
* Prèmi Oscar
* Carl Zeiss Planar 50mm f/0.7
Pistoia

**Pistoia** (*Pistoria* 'n latì; *Pistoya* 'n spagnöl; *Pistoie* 'n fransés stòrich) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima.

La g'ha presapóch 90.040 abitàncc (dàto ISTAT del setèmber 2009), 'na superfìce de 236&nbsp;km² e 'na densità de 380 ab./km².

El cümü de Pistoia 'l cunfìna coi cümü de Agliana, Cantagallo (PO), Granaglione (BO), Lizzano in Belvedere (BO), Marliana, Montale, Piteglio, Porretta Terme (BO), Quarrata, Sambuca Pistoiese, San Marcello Pistoiese, Serravalle Pistoiese.

## Munümènt

* Cimiteri brasiliàn de Pistoia

## Ligamm da föra

* Sit üficiàl del Cumü
Tecc

El **tecc** l'è la part de sura d'una cà o ólter edifizzi. El gh'ha la funzión de riparà 'l denter da i agent atmusferich.

El tecc el ripara da l'ümidità, e da la piöva, la fioca e 'l vent. Un tecc el gh'ha donca de vess a pröva d'aqua.
Bibbona

**Bibbona** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 3.017 abitàncc, 'na superfìce de 65&nbsp;km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casale Marittimo (PI), Castagneto Carducci, Cecina, Guardistallo (PI), Montecatini Val di Cecina (PI), Monteverdi Marittimo (PI).
Campo nell'Elba

**Campo nell'Elba** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 4.158 abitàncc, 'na superfìce de 55&nbsp;km² e 'na densità de 76 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capoliveri, Marciana, Portoferraio.

El cümü de Campo nell'Elba l'è sitüàt endel'Ìzola d'Elba, ma del sò teretóre fà part apò a l'ìzola de Pianosa. El cümü l'è custitüt de divèrse frasiù, el capolöch l'è Marina di Campo.
Lucca

**Lucca** l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Toscana, capolöch de la Pruvìncia omònima. La gh'a presapóch 84.410 abitàncc (dàto ISTAT del agóst 2009), 'na superfìce de 185&nbsp;km² e 'na densità de 431 ab./km². El cümü de Lucca el cunfìna coi cümü de Borgo a Mozzano, Camaiore, Capannori, Massarosa, Pescaglia, San Giuliano Terme (PI) e Vecchiano (PI).

## Stória
Segónt chèl che gh'è stat retroàt dei scàvi archeològich, par che la cità la sàpe stàda fondàda come 'na colònia Lìgure, e piö tàrde l'è stàda englobàda dét endèl teretóre dei Etruschi.

La prìma mensiù de Lucca l'è òpera de Tito Livio che 'l la descrìf come part de la Repüblica Romàna alméno del 218 a.C., e che 'ndèl 180 a.C. l'ìa 'na colònia romana. Endèl an 90 prìma del Signur l'ìa deentàda 'n municipium.

El centro stòrich de Lucca el manté la dispuzisiù de le stràde segónt la 'mpostasiù romàna e la Piàsa San Michele la òcupa 'l pòsto de 'n foro antìch. I rèscc de 'n anfiteàtro i è amò vizìbii en piàsa de l'Anfiteatro. Sèmper en época antìca, l'è a Lucca che s'è tignìt la conferènsa de l'an 56 a.C. che la g'ha reafermàt la superiorità del *Prim triumviràt*.

L'è mìa stat pusìbol stabeléser con preciziù quàndo gh'è stat el pasàgio al cristianézimo a Lucca, ma, gh'è dele citasiù de 'n vèscof de Lucca che risàl al an 343 - 344. En piö gh'è dei docümèncc che ripórta che Frediano, en vèscof irlandés che piö tàrde 'l vegnarà canunizàt, l'è stat el vèscof de Lucca a le metà del sècol VI.

Endèl córs dei prim sècoi, Lucca l'è pò stàda duminàda dei Ostrogòti, dei Bizantì (apò a dòpo de ìga rezistìt dei més quan che l'è stàda asediàda de Nasser), enfìa a éser cunquistàda 'na ólta per töte dei Longobàrdi presapóch endèl an 570.

Endèl medioévo la cità la s'è svelöpàda 'n particolàr come tàpa 'mportànte sö la Via Francigena.

Endèl an 773 i Longobàrdi i vé batìcc dei Frànchi e fenés isé 'l sò domìnio sö Lucca en favùr de chèl dei carulìngi, apò a gràsie a la scunfìta dei düchi de Lucca per mà de Carlo Magno. Endèl perìodo che vé dòpo, la cità la consòlida la sò puzisiù de 'mportànsa e la crès apò a gràsie a le atività comerciài e a la prudusiù tèsil, per la quàla l'è dentàda famùza en töta l'Europa.

## colegamèncc estèrni
Marciana

**Marciana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 2.140 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campo nell'Elba, Marciana Marina, Portoferraio. L'è sitüàt endèla part ucidentàl de l'Ìzola d'Elba.
Pisa

**Pisa** (*Pisæ* 'n latì; *Pise* 'n fransés) l'è 'na cità italiàna de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 87.696 abitàncc (dàto ISTAT del agóst del 2009), 'na superfìce de 185&nbsp;km² e 'na densità de 474 ab./km².

El cümü de Pisa 'l cunfìna coi cümü de Cascina, Collesalvetti (LI), Livorno (LI), San Giuliano Terme.

## Stória
Scàvi archeològich recènti i g'ha fat saltà fò 'n pórt de fiöm de dimensiù 'mportànte de época romàna. En chèst scàvi gh'è stat troàt 'na trintìna de 'mbarcasiù de modèi diferèncc, vergöne de chèste 'n stàto de conservasiù amà bù e co la mercansìa che le trasportàa. Chèsto fat l'è stat pusìbil per vìa dei sedimèncc deposzitàcc endèl cors dei sècoi del fiöm Arno. Vint sècoi fà, l'estuàrio del Arno 'l se troàa a 4&nbsp;km del mar e chèsto 'l fàa delpórt e lpiö grant pórt dei rRomani, engualàt per emportànsa apéna de chèl de Ostia, arènt a Roma; Al dé d'encö la cità la se tróa a 17&nbsp;km del litoràl. El pórt el se troàa sóta la stasiù dei tréni de San Rossore.

Pisa piö tàrde, entùren a l'an Mìla, l'è stàda 'na repüblica marinàra e 'nsèma Gènova e quach óter aleàcc la g'ha cuntribüìt a casà vià i saracéni, ai quài la g'ha cunquistàt la Còrsica e la Sardegna, e chèsto lel g'ha pirmitìt de controlà el mar Tirreno. En sècol piö tàrde Pisa la riàa a cunquistà apò a le ìzole Baleari.

Pisa, la rìa al màsimo del splendùr 'ntr 'l sècol XII e 'l sècol XIII, quan che le sò 'mbarcasiù le controlàa el Mediteràneo ocidentàl. La rivalità 'ntra Pisa e Gènova l'è crisìda 'ndèl sècol XIII e l'è culminàda 'ndèla batàia navàl de la Meloria (1284), che la g'ha segnàt el prensépe del declìno de la potènsa pizàna, co la rinùncia de Pisa a ògna pretéza sö la Còrsica e co la cesiù a Gènova de 'na part de la Sardegna (1299).

## Cità 'nzemelàde

* Kolding, Danimarca
*  Angers, Francia, del 1982
*  Acre, Israele, del 1998
* Gèrico, Palestina, del 2000
*  Niles (Illinois) endèi Stàti Ünìcc, del 1991
*  Coral Gables, Florida endèi Stàti Ünìcc,
* Unna, Germania, del 1996
*  Corumbá, Brazìle
*  Cagliari, Sardegna, Italia
Portoferraio

**Portoferraio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 10.232 abitàncc, 'na superfìce de 47&nbsp;km² e 'na densità de 218 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campo nell'Elba, Capoliveri, Marciana, Porto Azzurro, Rio nell'Elba. L'è 'l cümü piö pupulùs de l'Ìzola d'Elba e 'l segót piö grant come superfìce dòpo chèl de Marciana.
Porto Azzurro

**Porto Azzurro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 3.211 abitàncc, 'na superfìce de 13&nbsp;km² e 'na densità de 247 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capoliveri, Portoferraio, Rio Marina, Rio nell'Elba. L'è giü dei òt cümü de l'Ìzola d'Elba. En urìgin el se ciamàa **Longone** e piö tàrde, endèl 1873 l'è stat dezognàt come **Porto Longone**. El nom de Porto Azzurro l'è stat asegnàt endèl 1947, co riferimènt al culùr de l'aiva del mar.
Capraia Isola

**Capraia Isola** (*Capraia* 'ndel dialèt locàl del dé d'encö; *Capraghja* endèl dialèt antìch; *a Cravæa* en lìgure) l'è 'n cümü italià de la regiù de la Toscana, en pruvincia de Livorno. El g'ha presapóch 335 abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 18 hab/km².

El cümü l'òcupa töt el teretóre de l'ìzola omònima.
Castagneto Carducci

**Castagneto Carducci** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 8.204 abitàncc, 'na superfìce de 142&nbsp;km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbona, Monteverdi Marittimo (PI), San Vincenzo, Sassetta, Suvereto.
Cecina

* **[[Cecina (LI)|Cecina]]**, cümü de la pruìnsa de Livorno;
* **[[Cecina (Toscolà-Madéren)|Cecina]]**, frasiù del cümü de Toscolà-Madéren, en pruvìncia de Brèsa;
* **[[Cecina (fiöm)|Cecina]]**, fiöm de la Toscàna.
Collesalvetti

**Collesalvetti** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 15.866 abitàncc, 'na superfìce de 109&nbsp;km² e 'na densità de 146 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cascina (PI), Crespina (PI), Fauglia (PI), Livorno, Orciano Pisano (PI), Pisa (PI), Rosignano Marittimo.
Piombino

**Piombino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 33.917 abitàncc, 'na superfìce de 129&nbsp;km² e 'na densità de 263 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campiglia Marittima, Follonica (GR), San Vincenzo, Suvereto.

## Populonia

Tra i frasiù de Piumbì gh'è de regordà Populonia, öna di piö 'mportànte sità etrùsche dientàda pò ü bórgh medieàl müràt e con ü castèl a pich söl mar.
Rosignano Marittimo

**Rosignano Marittimo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 30.558 abitàncc, 'na superfìce de 120&nbsp;km² e 'na densità de 255 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castellina Marittima (PI), Cecina, Collesalvetti, Livorno, Orciano Pisano (PI), Santa Luce (PI).
San Vincenzo

**San Vincenzo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Livorno. El g'ha presapóch 6.528 abitàncc, 'na superfìce de 33&nbsp;km² e 'na densità de 198 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campiglia Marittima, Castagneto Carducci, Piombino, Suvereto.
## Ligam da föra
* Sit uficial
Sécul I

III secul p. del S. | 
II secul p. del S. | 
I secul p. del S. | 
**I secul** | 
II secul | 
III secul | 
IV secul
Egéo Meridiunàl

‘l **Egéo Meridiunàl** l’è öna di trédes periferée de la Grécia (in lèngua gréca Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου/*Periféreia Notíou Aigaíou*; in türch: *Güney Ege*). L’è fàcia sö da ün ìnsèma de ìzole spantegàde in del mar Egéo meridiunàl e tiràde ‘nsèma a fà dò prefetüre, chèla di Cicladi e chèla del Dodecanés. 

La capitàl l’è Ermoupoli sö l’ìzola de Syros, ach se de fato la capitàl econòmega e türìstega l’è Rodi.

Chèsta periferéa la gh’à öna süperfìcie de 5.286 km² e öna popolasiù de 320.000 persùne al censimènt del 2005.
Livorno

**Livorno** (*Labro* 'n latì; *Livourne* 'n fransés; *Leghorn* en inglés stòrich; *Livornu* 'n còrso; *Levuorne* 'n napoletà) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 161.900 abitàncc (dàto ISTAT del löi del 2009), 'na superfìce de 104.8&nbsp;km² e 'na densità de 1535 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collesalvetti, Pisa (PI), Rosignano Marittimo.

Sitüàda sö la còsta del Mar Ligure, Livorno l'è giü dei pórcc piö 'mportàncc de l'Italia, tat come scalo comerciàl tat come türìstich e centro indüstriàl de 'mportànsa nasiunàl.

El teretóre comünàl de Livorno el töl dét apò a lìzola de la Gorgona e le Sèche de la Meloria, che le fà part del *Parco nasiunàl de l'Arcipelago Toscano*. L'ìzola de la Gorgona la g'ha 'na superfìce de 220 ètari e la se tróa a 37&nbsp;km de la còsta.

## Persunàgg

* Carlo Azeglio Ciampi (1920-2016), presidènt de la Repüblica, dal 1999 al 2006.
* Maurizio Micheli (1947), atùr.

## Transport

* Stazion de Livorno Centrale
* Stazion de Quercianella-Sonnino
* Stazion de Antignano

## Cità 'nzemelàde
El cümü de Livorno l'è 'nzemelàt co:
*  Bat Yam, Israele
*  Cerignola, Italia
*  Guadalajara, Spagna
*  Haiphong, Vietnam
*  Novorossiysk, Russia
*  Adana, Türchia

## Colegamèncc etèrni

* Comune di Livorno
* Carta fotográfica do Livorno
Arcidosso

**Arcidosso** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Grosseto. El g'ha presapóch 4.093 (agg. 04/2002) abitàncc, 'na superfìce de 93,39&nbsp;km² e 'na densità de 43,81 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campagnatico, Castel del Piano, Cinigiano, Roccalbegna, Santa Fiora.
Campagnatico

**Campagnatico** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Grosseto. El g'ha presapóch 2.380 (Cens. 2001) abitàncc, 'na superfìce de 162,15&nbsp;km² e 'na densità de 14,68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arcidosso, Cinigiano, Civitella Paganico, Grosseto, Roccalbegna, Roccastrada, Scansano.
Isola del Giglio

**Isola del Giglio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Grosseto. El g'ha presapóch 1.553 (Cens. 2001) abitàncc, 'na superfìce de 23,80&nbsp;km² e 'na densità de 65,25 hab/km². L'è sitüàt sö l'ìzola omònima, colegàda a Monte Argentario, Orbetello per mès de 'n batèl.
Orbetello

**Orbetello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Grosseto. El g'ha presapóch 14.607 (Cens. 2001 - ISTAT) abitàncc, 'na superfìce de 226,98&nbsp;km² e 'na densità de 64,35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capalbio, Magliano in Toscana, Manciano, Monte Argentario.
Val Burega

La **val Burega** (in talian *val Boreca*) l'è una valada piscinina furmada inturna al rial Brega (o Burega), tribütari del Trebia. La se tröva in provincia de Piasenza, int el cör di Quater Pruinc. L'è tacada a nord a la vala Stafura (Lumbardia), a ovest a la val Burbera (Piemont), a est cun la val Trebbia (Emilia-Romagna), e a sud con l'alta val Trebia (Ligüria).
Albunes

**Albunes** (nom ufizial: *Albonese*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². Al cunfìna coi comün de Burghlavzar (NO), Zilavegna, Murtara, Nicorav, Paròna.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Albunes l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment





-
Bastìa

**Bastìa** (nom ufizial: *Bastida de' Dossi*) a l'è un stat un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. In del 2014 el se giunta a Curnà per furmà el cumün de El Curnà e Bastia, de che l'è frazion.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Bastìa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Mül

El **mül** (nom scentifegh: *E. caballus × asinus*) l'è un ìbrid che'l deriva da l'incrus intra un mas'c de l’asi e una femena de caval.

El mül l'eva giamò alevaa in temp antich in Illiria.
Fin a la metà del XX secul el mül l'eva druvaa de suent in tanta zonn de l'Europa meridiunal, in Africa, Asia e int i Americh.
La difüsion del mül l'eva per via de la so custitüzion forta e rubüsta, per la so la resistenza ai malann, e per la so capacità d'adatament a ambient dificultus.
Albizzaa

**Albizzaa** (nom ufizial in italian: *Albizzate*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 3,8 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes, situaa in la zòna de l'Alt Milanes, el gh'ha ona frazion, ciamada *Valdarno*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Albizzaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Angera

**Angera** o **Ingera** (*Angera* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 17 km² e 'na densità de  ab./km² e che 'l se troeuva in de la region de l'Alt Milanes.
El paes, situaa longh i spond orientai del Lagh Maggior, el confina con la Provincia de Novara (comun de Aròna, Dormellett e Meina) e 'l gh'ha dò frazion, cioè Barzoeula e Cabronn.

La Ròcca Borromea de Angera l'è 'l pont pussee interessant de Angera. La pò vess visitada e l'òspita el Museo de la Bambola e 'l Museo di Vestii di Fiolitt. La Ròcca l'è stada fortificada prima di arcivescov de Milan, poeu de la famiglia Viscont e de quella di Borromee. Longh la strada che la pòrta a la ròcca se troeuva ona gròtta che l'era abitada giamò de la preistòria e che l'è stada anca doprada di Roman per el cult del Mitra.

Angera l'è gemellada cont el comun de Viviers, in Francia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Angera l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Zaa

**Azzaa** (nom ufizial in italian: *Azzate*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 4,7 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el gh'ha tre frazion, var a dì *Castell*, *Erba Mòll* e *Vegònn*, e 'l se troeuva pròppi arent a Vares.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Azzaa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Asc

**Asc** (*Azzio* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 2,2 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes el se troeuva in su la banda a nòrd del Camp di Fior.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Asc l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Bardell

**Bardell** (nom ufizial in italian: *Bardello*) l'è staa on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 2,3 km² e 'na densità de  ab./km².

Del primm de sginee del 2023 l'è part del noeuv comun de Bardell con Malzess e Bregan.

El paes el gh'aveva dò frazion, ciamaa I Casasc e Logasc.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Bardell l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Giuliano Razzoli

Ol **Giuliano Razzoli** l’è ü sciadùr nasìt a Castelnovo ne' Monti, in pruìnsa de Regio Emilia ol 18 de dezèmber del 1984. 

La sò specialità l’è ‘l slalom speciàl e pròpe ‘n chèsta specialità ol 27 de Fevrér del 2010, a i Ulimpìadi d’Invèren de Vancuver in Canada, l’à enzìt la medàia d’ór pròpe 'n slalom speciàl, denàcc al Ivica Kostelic, segónt, e al André Myhrer, tèrs. Ol sò suernòm l’è *Razzo*.

L’à tacàt a scià a l’età de 4 agn, l’à facc la sò prima gara de Còpa Eüròpa in del 2005, menimà ol 18 de Dezèmber del 2006 l’à partecipàt a la sò prima gara de Còpa del Mónt che l’éra ‘l slalom de l’Ólta Badéa, l'è riàt 36° isé l’è mia pasàt a la segónda manche.
 
Ol 27 de zenèr del 2007 l’à facc i sò prim póncc in Còpa del Mónt, de fati l’è riàt 24° a Kitzbuehel.

Ol 6 de zenèr del 2009 l’è riàt per la prima ólta söl pòdio, tèrs de dré al Jean-Baptiste Grange e al Ivica Kostelic sö i nif de Zagabria ach se l’éra partìt col nömer 43.

Sèmper sö i nif de Zagabria, sèmper ol 6 de zenèr, ma del 2010 l’à ènzìt la sò prima gara denàcc al Manfred Moelgg e al Julien Lizeroux.

## Ol sò sito

http://www.giulianorazzoli.it/
Besan

**Besan** (nom ufizial in italian: *Besano*) l'è on comun de la Provincia de Vares cont ona popolazion de , cont ona superfiss de 3,6 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes el confina cont el comun svizzer de Merid (distrett de Mendris, in del Canton Tisin) e 'l gh'ha vari frazion (*Belvedè*, *Bernasca*, *Ginaga*, *Mont San Martin*, *Novella*).

A Besan hinn staa trovaa di fòssil de on antigh dinosaur aquatich, che l'è staa ciamaa *[[Besanosaurus|besanosaur]]*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Besan l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Casé

**Casé** (nom ufizial: *Casei Gerola*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al cunfìna coi comün de Bastìa, Castelnuovo Scrivia (AL), Al Curnà, Isola Sant'Antonio (AL), La Msäna, Molino dei Torti (AL), Pontecurone (AL), Silvän e Vughera.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del Casè de Pregoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Al Curnà

**Al Curnà** (nom ufizial: *Cornale*) a l'è stat un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. In del 2014 el se giunta a Bastìa per furmà el cumün de Curnà e Bastìa.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun dal Curnà l'è mustraa in de la tabela chi de sota

-
Besnaa

**Besnaa** (nom ufizial in italian: *Besnate*) l'è on comun de la Provincia de Vares de Pop_LOCC_IT|012012}}, cont ona superfiss de 7,7 km² e 'na densità de  ab./km². . El territòri comunal de Besnaa el fa part de la zòna geografica de la Val Olòna, e l'è situaa in d'ona zòna collinar che la se troeuva tra l'Arnetta e 'l Tisin.

Besnaa la gh'ha dò frazion, ciamaa Buzzan e Centenaa.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Besnaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Fiat Campagnöla

La **Campagnöla** l'è una vetüra förastrada facia sü da la Fiat int i version "*1101 Campagnola*" e "*1107 Nuova Campagnola*", dal 1951 al 1987.