open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dialett de Monviasch

El **dialett parlaa a Monviasch** a l'è ona variant particolar de la lengua lombarda.
A l'è doperaa in del paes de Monviasch, in de la Val Vedasca (VA), e 'l se deslontana de tucc i olter dialett del circondari per el sò vocalism particolar.
## Vocalism
In particolar, el monviaschin el gh'ha tre caratteristegh fondamentai che le fann vegnì putost particolar:
*La conservazzion parzial de la vocal final, soratutt denanz a R o in di grupp consonantegh con scià la R:
***odor* [u'duːrʊ], ''mel'' ['meːre], *amar* [a'maːra], *dolor* [do'loːrʊ], ''mur'' ['muːrʊ], ''buter'' [bu'teːre], *dur* ['dyːrʊ], ''fior'' ['fi̯uːrʊ], ''zeller'' ['tselere], ''pel'' ['peːre]
**''negher'' ['neːgre], ''quader'' ['ku̯aːdra], ''liber'' ['liːbre], ''Peder'' ['peːdre], ''coloster'' [ko'luʃtru], ''veder'' ['veːdre], ''majester'' [ma'i̯eʃtre], ''zuccher'' ['tsykrʊ], ''otober'' [o'tobrʊ], *pover* ['povrʊ], ''incoster'' [iŋ'koʃtrʊ]
**ma *vegg* [vetʃ], *fradell* [fre'del], *[[Pès|pess]]* [pes]
*La similazzion (semper parzial) de la vocal final con la vocal tonega, compagn de quell che suced in vari dialett tesines e grisones del lombard: var a dì Gordun, Chironegh, Sovri, Cavagnagh, Landarenca, Pronz, Gnosca e Molen.
***[[stuva]]* ['ʃtyve], *[[scuma]]* ['ʃkyme], *[[nuvra]]* ['nyvre], *[[scova]]* ['ʃky:ve], *sposa* ['ʃpy:ze], *[[uga]]* ['y:ge], *ruga* ['ry:ge]
***[[rusca]]* ['ryʃkʊ], *[[frusa]]* ['fryːzʊ], *[[luna]]* ['lynʊ], *dolza* ['dyltsʊ], *[[crosta]]* ['kryʃtʊ], *dura* ['dyːrʊ]
***[[roeuda]]* ['rɔːdʊ], *[[parolla]]* [pa'rɔlʊ], *popa* ['popʊ], *rolla* ['rɔlʊ], *[[bocca]]* ['bokʊ], *[[gotta]]* ['gotʊ], *coppa* ['kopʊ], *[[stoppa]]* ['ʃtopʊ], *[[ronscia]]* ['runʃʊ], *longa* ['luŋgʊ], *[[torta]]* ['turtʊ]
***[[gera]]* ['dʒeːre], *cresta* ['kreʃte], *[[venespra]]* [ve'neʃpre], *[[terra]]* ['tere], *vedova* ['vedove], *[[scesa]]* ['ʃeːze], *[[strenna]]* ['ʃtrene], *[[pajetta]]* [pa'i̯ete]
***spina* ['ʃpini], *[[ombria]]* [om'bri.i]
***dodes* ['dodʊs], *[[stomegh]]* ['ʃtumʊk], *[[gombed]]* ['gumbʊt]
*Anca la vocal postonega final che la sortiss minga la se comporta 'me la vocal final:
***[[orazzion]]* [oro'tsjoŋ], *lunedì* [lynu'di], *martedì* [marta'di], *mercoldì* [morkul'di], *giovedì* [dʒuvu'di]
## El lessegh
Te 'l chì on quai esempi de lessegh monviaschin:
***ampon**: frambos
***avuggia** [a'vydʒʊ]: guggia
***bedra** ['beːdre]: bedola
***bombonigh**: bamborin
***nuvra**: nivola
***pajetta**: lusiroeula
***strenna**: saetta
***venespra**: vespa

## Varda anca
*Similazzion de la vocal final
*Monviasch
*Dialett varesott
## Bibliografia
*Paolo Farè, *Note sul dialetto di Monteviasco*, Milan, Vita e Pensiero, 1960.
Quader

On **quader** a l'è ona pitura de forma quadrangolara.

A l'è vuna di formi de pitura pussee spantegaa in de l'art, soratutt a partì del Bass Medioev in poeu. I quader poeuden avèggh di dimension ben diferent, e istess el var per i sogett (on litratt, on dissegn d'on paesagg, ezz.).
De norma, on quader el gh'ha ona cornis e denter ona tira o 'na tavola de legn, indove che 'l pitor el dissegna el sò sogett.
Scarpisöl

**Scarpisöl** (nòm uficiàl en italià: *Scarpizzolo*) l'è 'na frasiù del cümü de San Pàol, endèla part meridiunàla de la pruvìncia de Brèsa ciamàda Bàsa Bresàna. El paizì el g'ha 'n töt presapóch 520 abitàncc e 'l se tróa a 'n pér de chilòmetri e mès de distànsa del sò cèntro comünàl.
El teretóre de la frasiù l'è sfrötàt perlopiö per atività agrìcole.

## Storia
L'Estimo Visconteo del 1385 el la lümìna come giü die cümü che fàa part de la quàdra de Quinsà.
El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che l'è stat agregàt a Pedergnàga, Cremezà e Orià per furmà el cümü de Pedergnàga-Orià, che quach agn dòpo, endel 1964, el g'ha cambiàt nòm per ciapà chèl de San Pàol.

## Riferimèncc
XOR DDoS

El **XOR DDoS** l'è on attach informategh de tip Botnet che 'l taca i server Linux descovert in del setember del 2014.

## Descrizion
Quest malware chì el droeuva di magagn in di software vegg: In pratega se 'l sistema Linux el gh'ha el SSH vert o cont ona password che l'è in on dizionari o che la pò vess ciapada a forza bruta el malware 'l va denter el server e descarega di pacchett che infetten el computer.

La botnet l'è stada drovada per colpì di gioeugh in Asia e i sit di scoeur, la pò dà 179 Gbps de traffich in su la Red, ona quantità inscì granda la pò sbatt giò on sit internet in on quaj segond. 

Al di d'incoeu l'è ancamò in pee, e per fermala i sistemista i gh'han de nettà el server cont on antivirus. Tra l'alter, el malware el drova anca on rootkit per scondés 

### Fonzionament
El malware el proeuva a trovà la password a forza bruta, se la troeuva, el drova i privilegg de root per descaregà el pacchett che 'l gionta el computer in de la botnet. 

#### Toeull via
Per Akamai, toeu via el malware l'è minga dura, l'è sufficient fermà el process e scassà di file. 

## Riferiment
Scuma

La **scuma** (olter variant: *s'ciuma*, *spiuma*) a l'è ona dispersion de gas in d'on mez liqued, soled o gel. In del primm cas la se ciama scuma liqueda, in del segond inveci scuma soleda. In d'on quai cas i scumm a gh'hann anca di dispersion coloidai.
A poeudom vedè i scumm ben despess in de la natura: de norma vegnen foeura per via de 'na dispersion mecanega de la fas gassosa in d'ona fas condensada. On esempi a l'è quell di ond del mar: el sò moto l'è bon de tirà denter a l'aqua on bell poo de volumm de aria, e inscì la vegna foeura la scuma de la cresta de l'onda.
I scumm poeuden vess prodott anca de l'industria, e gh'hann usagg diferent (per esempi in de la cosmesi, ma anca per la nettadura).
Certi scumm inveci a hinn on sotta-prodott minga voruu de la produzzion industrial, soratutt in del cas de vari process biochimegh (tant 'me in de l'industria alimentar).
## El nomm
El termen *scuma*  (e i sò variant) riven del longobard *skūm*, messedaa con la parolla s'cetta latina, che l'è "spuma". A l'è doperaa in tanti olter lengov romanz, comè 'l catalan (*escuma*) e l'italian (*schiuma*).
## Referiment
Frusta

La **frusta** (ciamada anca *sferza*, *scuriada/scoriada*, *frusa*, *straffil*) a l'è on'arma che l'è fada su de 'na corda o de 'na zenta, con scià ona manetta rigida. A l'è doperada per colpì i omen o i besti, e la serviss come mez de controll, de punizzion o de tortura.
## Usagg
La frusta l'è on'arma che la ven quasi mai doperada in di batali veri e proppi, perchè la gh'ha on poder ofensiv bass: ma la ven doperada 'me strument de tortura perchè la ghe da on gran dolor, senza però lassàggh di lesion che poeuden minga guarì.
Despess a la frusta ghe vegnen giontaa di tocchellitt de metai cont ona ponta, per lassàggh on bell segnott in su la pell. Certi voeult la frusta la pò vess sostituida anca de 'na cadena ferr, o de olter ogett compagn.
Cont i animai (per esempi i cavai, o i elefant), la frusta la ven doperada despess per obligài a moeuves pussee in pressa.
## El nomm
El termen *frusta* el riva del verb latin *fustāre*, che 'l voeur dì "bastonà" (de la parolla *fŭstis*, cioè "baston").
Uga

L**'uga** (del latin *uva*) l'è el frutt del vidor.
## Descrizzion
Per vess pussee precis, l'uga l'è on'infruttescenza, che 'l saria on rosc de frutt, ciamaa ***grappell***. El grappell l'è faa su d'ona ***sgrazza*** (che l'è 'l sò ass central) e de tanti grann, anca ciamàa **pincireou**, pussee piscininn e de color ciar o scur a segonda de la qualità de l'uga.
L'uga la vegna doperada per fà el vin, ma anca per vess mangiada. La pò vess mangiada sia 'me frutt fresch che secch: in 'sto cas la troeuvom despess dent ai bombon, ai tort o al panatton.
A se cognossen tanti speci de uga.
Pülsà

**Pülsà** (nòm uficiàl en italià: *Pulciano*) l'è 'na frasiù del cümü de Toscolà-Madéren, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa sö le culìne a ridòs de la spónda ucidentàla del lach de Garda, a 190 méter söl leèl del mar (125 méter söl leèl del lach) endena puzisiù panoràmica picàda la sul.
Microidranencefalia

La **microidranencefalia** l'è ona malatia del desvilupp del cervell del feto. I sò sintom hinn di fizz, el coo piscinìn fiss e di disturb in del desvilupp del fioeu.

Gh'hinn anca di famili indoa 'l disturb l'è difonduu, ma hinn rar.
Biscott (Scenza di urdinaduur)

El **Biscott**, in inglès **cookie** l'è un document che 'l permett de identificà el druvadur. I biscott per antonomasia hinn i "Biscott HTTP", quej del Web. L'è un tip de biscott magich.  Vist che i biscott permetten de indentificà i persun, el je duperament l'è controlaa dai legg di tant paes, anca del Itàlia.

## Storia
El primm biscott l'è staa quell denter el sitt de Netscape, per vedè se el druvadur avea giamò vist el sitt. Era el 1994.

In del 1996, despö un articul del Financial Times, i biscott diventen argument de discussiun, soratutt per la privacy.

## Utilizzaziun
I biscott poden vess druvà per salvà un login (me chì in sü la Wikipedia), o anca per fa di "profil" del druvadur.
Netsky (worm)

**Netsky** l'è una fameja de worm assee difondüüda che la taca i sistemi üperatiff Windows. La prima versiun del Netsky l'è sortida föra el 16 de febrar del 2004, e la so versiun **B**, chela che la s'è difondüüda püssee, l'è sortida föra el dì 18 febrar.

El so autur l'è el todesch Sven Jaschan, tra l'alter autur anca del Sasser, un alter virus assee brutt.

I virus de la fameja Netsky i gh'han di differenz, tra i sumiglianz gh'hinn i ufes ai autur del Bagle e del Mydoom, ch'hinn alter malware. In un quaj virus, gh'era denter un strument che 'l scancelava quej dü virus. Questa "guera" ha faa aumentaa i variant di tücc quej virus: El Bagle gh'avea 28 variant, el Mydoom 10 e el Netsky 29. 

Vün di sintom püssee famus del Netsky l'è quell de fa rumur, soratütt in di ur del mattin. El malware 'l venia difondüü via Posta eletronica, e se 'l druvadur (o 'l software email) derviva el file, el cumpiüter el se infetava. Despö l'infeziun, el se inviava a tücc i contatt del druvadur, che veniven cercaa in de la Rübrica e in tücc i document *.ADB, .ASP, .CFG, .CGI, .DBX, .DHTM, .DOC, .EML, .HTM, .HTML, .JSP, .MBX, .MDX, .MHT, .MMF, .MSG, .NCH, .ODS, .OFT, .PHP, .PL, .PPT, .RFT, .SHT, .SHTM, .TBB, .TXT, .UIN, .VBS, .WSH, .XML *.  El Netsky 'l se salvava in de la cartela Windows cunt el num "CSRSS.EXE". L'è impurtant tenè a ment che el process "csrss.exe" in de la cartela "system32" l'è impurtant per el Windows.

L'è staa per on quaj temp el virus che l'è staa in sü la Red per püssee temp: La so variant "p" l'è rimanüüda in Red per dü ann e mezz. El vegn superaa dal Stration despö quaj temp.
Foeugh arz

I **foeugh arz** (o *fogazzoeu*, *foeugh senza foeugh*, *fiammei*, *fiamminn*, *fana*) hinn di fiamm piscininn, de norma de color bloeu, che solten foeura al nivell del terren in sit compagn de cimiteri, i palud e i stagn in di brugher. El moment pussee giust per doggiài a l'è la fin de agost, vers sira.
'Sti fiammei deriven de la combustion del metan e del fosfan, che la riva giò de la decomposizzion di rest organegh. A bon cunt, l'origin de quell lavor chì a l'è gnamò ben ciara.
I stori e i panzanegh intorna ai foeugh arz hinn proppi tant: in di temp antigh se credeva che l'era la manifestazzion de l'anima che la 'gniva foeura de la tomba. In di popoi del nord Europa se diseva che a 'ndàggh adree se podeva trovà el proppi destin.
## Riferiment
Polli (La Fabrica)

La **Società F.lli Polli spa**, l'è 'na aziènda agroalimentàr milanéza fondàda a Milà endel 1872 per mà de Fausto Polli. L'è nasìda come 'n negòse pesenèt en vìa Broletto e la se ocupàa en prensépe perlopiö de l'importasiù e la vèndita de bacalà ma 'l sò gir de afàre el s'è slargàt a la svèlta e 'l g'ha cuminciàt a tö dét apò a la prudusiù e comercializasiù de consèrve de verdüra sot'òio e sota zét. Al dé d'encö l'è amò dirigìda dei mèmber de la famìa Polli riàda a la sèsta generasiù e la espórta i sò prodócc en töt el mónt.

## Riferimèncc
* Sit uficiàl de l'aziènda
* Enrico Mannucci ''"Monsummano Terme. Un mondo di sottaceti fondato su uno stoccafisso"'', Coriér de la Séra - 15 de löi del 2003
Portés

**Portés** (nòm uficiàl en italià: *Portese*) l'è 'na frasiù del cümü de San Filìs, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se trá sö le spónde del Lach de Garda a presapóch en chilòmetro del sò cèntro comünàl.
L'ìa 'n paizì de pescadùr, a diferènsa de San Filìs che 'nvéce el gh'ìa piötòst vocasiù a l'agricültüra.
El nòm el par vègner de "*portensis"*, agetìf de *"portus"* (pórt), en riferimènt al sò pórt söl lach, che l'ìa apò a definìt el pórt de la Valtènezi.

Portés el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è 'ntitulàda a San Gioàn Batésta.
El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che pò l'è stat ünìt a San Filìs e Sizà.
San Martì de la Batàia

**San Martì de la Batàia** (nòm uficiàl en italià: *San Martino della Battaglia*) l'è 'na frasiù del cümü de Dezensà, en pruvìncia de Brèsa. El paés el se tróa endèle campàgne ale spàle de la penìzola de Sirmiù, endela part meridiunàla del Lach de Garda a presapóch sèt chilòmetri a sudest del sò cèntro comünàl e 3 chilòmetri e mès de la frasiù de Riultèla co la quàla enfìna al 1928 el fàa cümü separàt de Dezensà.

A San Martì s'è combatìt la batàia piö sanguinùza de la *Segónda guèra de 'ndependènsa*, ai 24 de zögn del 1859, endóche i Piemontés de Vitòrio Emanuele II e i fransés de Napuliù III i g'ha batìt i Austrìaci. La batàia l'è stàda isé violènta ma isé violènta che, a la fì, el filàntrop svìser Henri Dunant, a éder el defà disperàt che le s'éra dàde le fómne del pòst e dei paés vizì (Castiù) per medegà i ferìcc, el g'ha ìt l'ispirasiù per fondà l'istitusiù de la Crus Rósa.

Per regordà chèsti facc e unurà i mórcc de chèsta batàia e de töte le ótre batàie che g'ha portàt a l'endependènsa e a l'unità de l'Italia, combatìde 'ntra 'l 1848 e 'l 1870, gh'è stat fat sö 'na tór de 74 méter, monümènt nasiunàl, e 'na céza co 'n osàre con dét le cràpe dei mórcc de la batàia, de töte le nasiunalità.

San Martì el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è 'ntitulàda a San Martì de Tours. La paròchia de San Martì la fà part de la diòcezi de Verùna.
Riultèla (Dezensà)

**Riultèla** (nòm uficiàl en italià: *Rivoltella del Garda*) l'è 'na frasiù del cümü de Dezensà, en pruvìncia de Brèsa. El paés l'è postàt sö la còsta meridiunàla del Lach de Garda a presapóch 4 chilòmetri a sudest del sò cèntro comünàl. Enfìna al 1926 el fàa cümü de per sò cönt e 'l tülìa dét apò a la frasiù de San Martì de la Batàia.
La cumunità de Riultèla la fà paròchia de per sò cönt e la fà part de la diòcezi de Verùna. El patròno l'è San Biàgio Escof e Màrter.
Riultèla

* **[[Riultèla (CR)|Riultèla]]**, cümü de la pruvincia de Cremuna;
* **[[Riultèla (Dezensà)|Riultèla]]**, frasiù del cümü de Dezensà en pruvìncia de Brèsa.
***[[Revolver]]**, tipo de pistola
Fel (orghen)

La **fel** o **fela** a l'è on orghen piscinin che 'l ghe da ona man a la digestion cont el magazinà el liqued con l'istess nomm che 'l riva del fidegh.
## Riferiment

## Varda anca
*Fel
Ultimate Muscle

**Ultimate Muscle** l'è on carton animaa giappones che 'l parla del wresling.

## Personagg
*Kid Muscle
*Alexandria Meat
*Terry Canyon
*Dik-Dik Van-Dik
*Wally Tusket
*Jeager
*Mars
Autostrada A35 (Italia)

La **Autostrada A35**, püssee cognosüüda me **Brebemi** l'è una autostrada lumbarda, che la taca i pruvinc de Milan, de Bresa e de Bergum.

## Percurs

## Alter pruget
Favogn

El **favogn** (ciamaa anca *vent favogn, fagogn, favon, favonc, fogn* o *fogogn*,favòni  ma anca *vent negher*) a l'è on vent cald e secch che 'l pò presentass, con condizzion de temperadura diferent, in tucc i band de la cadena di Alp.
## Genesi
A l'è on vent de crodada cold e secch, che 'l se presenta quand che ona correnta d'aria, in del superà ona cadena de mont, la perd ona part de la soa umidità in pioeuva, nev o olter. Quand che la correnta la va su in olt, defatti, l'aria la se slarga e la vegn pussee frèggia; poeu a poeuden verificàss duu lavor:
*se l'umidità che gh'è denter la se spantega minga (e la resta in de la forma de 'na nivola), quand che l'aria la va giò per l'olter versant la se comprimm e la se scalda, e inscì la torna ai condizion de partenza;
*se, inscambi, la condensa del vapor de l'aqua la va a finì in perzepitazion, se torna minga ai condizion de partenza, e l'aria la riva giò a vall cont ona temperadura pussee olta de quella de la partenza.
Per via del calor sconduu che 'l vegna boffaa foeura de la condensa de l'aqua, defatti, l'aria la se infreggia minga tant a la svèlta in de la salida. Poeu l'aria la supera la cresta e la va giò in bass per l'olter versant, e la se scolda per via de la compression adiabatega, e inscì la deventa colda e sècca, e la mena di dì de sô.

El favogn a l'è bon de svolzà i temperadur anca de 30°C in pochi or. Per 'sta resón i ghe disen "mangia-nev", perchè 'l fa deleguà la nev a la svèlta.

El favòni el pò capità domà se 'l vent el supera la cadèna montagnosa in manera perpendicolar, se de nò a ghe sarìss minga la compression, e in del caso de la Pianura Padana se parla de Sover.

## El nomm
El termen "favogn" el riva del latin *favonius*. De quell termen chì i riven anca el todesch *Föhn*, el romancc *favuogn* e l'italian *favonio*.
### Olter nomm
El favogn a l'è cognossuu anca con di olter nomm:
**marin*: Roree
**vent de fevra*: Gordun
**vent del mar*: Lugan
**vent malsan*: Brion
**vent negher*: Santa Maria Magior, Ausg, Rossa
**vent original*: Gandria

## Riferiment
Zema

Ona **zema** l'è ona reazzion infiammatoria de la pell (dermatita), che la smord ma che la tacca minga.
A l'è vuna di maladii pussee comunn de la pell, e la riva a qualsessia età. Despess la riva perchè la pell la tocca di sostanz iritant, soratutt in sul lavorà (per esempi barbee, prestinee, tiporaf e quei che lavora in di industri chimegh); opura per via de alergii. La maladia la pò comparì in qualsessia part del corp, compagn de man, gamb, pè, oregg. La descompariss minga inscì facilment, e donca per mandàlla via besogna taccà a mangià cont atenzion, per evità de tornà a vess in contatt con la sostanza che l'ha faa 'gnì foeu la zema. Anca se la zema la smord, grattàss el serviss a negott, perchè inscambi el le fa spantegà ancamò pussee.
## El nomm
El termen el riva del grech *ékzēma*, che 'l voeur dì "gonfiass".
## Referiment
Henri Dunant

**Henri Dunant**, (batezàt come **Jean-Henri Dunant**,  Ginevra, 8 de màgio del 1828; Heiden 30 de utùer del 1910), l'è stat en imprendidùr, umanìsta e filòntropo svìser fondadùr de la Crus Rósa internasiunàla e prumutùr de asociasiù cristiàne dei zùegn. Endel 1901 el g'ha risiìt el Prémio Nobel per la Pàce ensèma a Frédéric Passy.

Dòpo ìga ést en prìma persùna i patimèncc dei ferìcc de la batàia de Sulfrì e San Martì del zögn del 1859, endoche gh'è stat alméno 40000 vìtime 'ntra mórcc e ferìcc, Dunant el g'ha sercàt de organizà i socórs, prestàcc de le fomne de Castiù e dei paés vizì ai ferìcc de töcc du i ezèrcicc en batàia. Quach agn dòpo, endel 1862, endel lìber *Un Souvenir de Solférino* (en lombàrt: *memórie de Sulfrì*), l'iputìza la formasiù en töte le nasiù de còrp de olontàre la prevensiù e per soleà le soferènse en tép de guèra e 'n tép de pàce, sènsa distinsiù de ràsa o religiù; el g'ha prupunìt apò de rià a 'n acórde internasiunàl per aidià i ferìcc de guèra. Endel 1863 el g'ha fondàt el Cumitàt Internasiunàl Committee per l'Asistènsa dei Ferìcc the Wounded (al dé d'encö deentàt el Cumitàt Internasiunàl de la Crus Rósa), e 'ndei agn dòpo gh'è stat mitìt en pé le prìme società nasiunàle e organizàt la prìma Convensiù de Ginevra.

Per stàga dré ai sò empègn en camp ümanitàre, el g'ha trascüràt i sò afàre che isé i g'ha ciapàt 'na bröta piéga tat che i l'ha portàt a la bancaróta. Dunant el g'ha duzìt lasà Ginévra endel 1867 e 'l g'ha finìt per pasà i öltem agn de la sò vìta en mizéria. El g'ha mìa dismitìt però de alimentà l'enterès per el tratamènt dei prizunér de guèra, l'abulisiù de la schiavitù, l'arbitràt internasiunàl, el dezarmamènt, e la formasiù de 'na patria per i Ebrei. El mör a Heiden, en Svìsera, ai 30 de utùer del 1910.

## Riferiment
*Treccani
Sasser (worm)

El **Sasser** l'è on worm che 'l taca i cumpiüter cunt el sistema uperatif Windows. L'è sortii föra el dì 13 de april del 2004 e quaj sübit 'l s'è spantegaa. L'autur del Sasser l'è el Sven Jaschan, l'istess del Netsky.

El worm el tacava i OS Windows 2000 e Windows XP che gh'aveven on Bug in del component *LSASS*. El 14 de april la Microsoft ha faa ona patch che la mett a post el bug, ma tant druvadur l'han minga metüda in del OS.

## 'Me che Sasser el taca i cumpiüter
El Sasser druva on servizzi de red minga protegiüü, dunca el worm el pò andàgh dent in un OS senza fas vedè. El worm l'è faa in Visual C++ e l'è grand 15.872 byte. 

Quand che l'è dent, el se copia in de la cartela Windows cunt el num "avserve.exe" o "avserve2.exe" e despö 'l se mett in del Register del Sistema. 

E, dunca, derva on server FTP e pröva a mett el virus in olter PC, cunt IP cercaa casualment. Quest process chì fa druvà al process "lsass.exe" tant risurs, e quasi semper 'l mena al crash del sistema.
Sven Jaschan

El **Sven Jaschan** (29 de April del 1986) l'è ln hacker, cracker e espert de sicurezza informatega todesch. L'è famos per avè desviluppaa i worm Sasser e Netsky.

## Vos corelaa
*Netsky (worm)
*Sasser (worm)
Baraggia (Brughee)

La **Baraggia** (it. *Cassina Baraggia*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Brughee.
El paes el se troeuva a nord-est del center comunal, e 'l confina con Concorezz.
A l'è staa on comun de per sò cunt fina al 1866. Al temp di piev la Baraggia a l'era denter a la Piev de Vimercaa.
Bicagn

**Bicagn** (it. *Bicagno*) a l'è ona frazzion del comun de Corred, in de la Provincia de Comm.
I sò abitant se ciamen *bicagnatt*.
## Referiment
Bares

I **Bares** (it. *Bàresi*) l'è 'l nomm de ona frazzion del comun bergamasch de Roncobell.
A l'è staa on comun de per sò cunt fina al 1927.
## Referiment
Bioeu

**Bioeu** (localment: [bjøl]; italian: *Biolo*) l'è ona frazzion del comun valtelin de Ardenn, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a 602 meter sora el nivell del mar, arent al princippi de la Val Masen.
I sò abitant i se ciama *biolatt*.
Brogna (Trezzon)

**Brogna** (it. *Aurogna*) l'è ona frazzion de montagna del comun comasch de Trezzon.
I sò abitant i se ciamen *brognatei*.
## Referiment
Fumer

**Fumer** (prononzia local: ['fumer]; italian: *Fumero*) l'è ona frazzion del comun valtelin de Sondel, in de la provincia de Sondri.
I sò abitant a se ciamen *fumerasch*.
Ger (Corana)

I **Ger** (it. *Ghiaie*) l'è 'l nomm de la frazzion del comun lumellin de Corana, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva in su la riva del Pò. Come 'l sugeriss el nomm, el primm nucli del paes el s'è formaa in su 'n isolott de gera menaa lì del fiumm.
Al dì d'incoeu la frazzion di Ger la gh'ha pussee abitant e l'è pussee granda del center comunal.
Rigna

**Rigna** (it. *Arigna*) a l'è ona frazzion del comun valtelin de Pont, in de la Provincia de Sondri.
I sò abitant se ciamen *rignasch* o *rignoeui*.
## Referiment
Frontal

**Frontal** (it. *Frontale*) l'è ona frazzion del comun valtelin de Sondel, in de la Provincia de Sondri.
Dialett olt valtelin

El **dialett olt valtelin** a l'è ona variant alpina del lombard. El gh'ha on mugg de pont de contatt cont i lengov retoromanz, e per la soa posizzion a l'è ben complicaa catalogàll in del sistema lenguistegh lombard.

## Difusion e variant
Quell dialett chì a l'è parlaa, con diversi variant, in di comun de Grosott, Gros, Sondel, Forba, Val de Sott, Val de Dint, Bormi e Livign, comun de l'olta Valtelina, in Provincia de Sondri. I dialett de Grosott e Gros hinn quei che fann de "transizzion" cont el dialett valtelin (pussee precisament, cont el dialett de Tiran). I sò sotta-variant a hinn:
*Grosin, parlaa a Gros, Ravolee e Grosott
*Sondalin, parlaa a Sondel, in di sò frazzion e a Tioeu
*Bormin, parlaa a Bormi
*Livignasch, parlaa a Livign e Trepall

## Caratteristegh
### Fonetega
*Conservazzion di ness latin PL, FL e BL (compagn de pos'ciavin e bregajott), foeura che a Gros e Grosott.
*Mancanza de la vocal turbada [y]
*Conservazzion de la /r/ final di infinii verbai (compagn del bregajott)
#### Comparazzion fonetega
Oltra ai dialett de Gros, Bormi, Isolascia (frazzion de Val de Dint) e Livign, paes de l'olta Valtelina, mettom a confront anca i dialett de:
*Milan, center lenguistegh del lombard (ocidental)
*Pos'ciav, indè che se parla on dialett alpin cont ona quai vesinenza con l'olt valtelin

### Morfologia
### Lessegh
El lessegh a l'è, pu o manch, quell del rest de la Valtelina e de la Valciavenna.
#### El "platt di sciober"

## Esempi de lengua
### I mes de l'ann

## Varda anca
*Lengua lombarda
**Lombard alpin
**Dialett valtelin
**Dialett pos'ciavin
*Lengua romancia
*Platt di Sciober
## Ligamm de foeura
*Glicerio Longa, ''Vocabolario Bormino'', 1913 
*Proverbi livignasch e guida piscinina al dialett
*Sit di ''Metaldreit'', grupp rock che 'l canta in Livignasch
*El dialett bormin in di document d'archivi
Campiù

**Campiù** (nòm uficiàl en italià: *Campione*) l'è 'na frasiù del cümü de Tremùzen, en pruvìncia de Brèsa. El paés l'è postàt sö la còsta nord-ucidentàla del Lach de Garda enseràt dét endena lèngua de tèra 'ntra la parét de córne e 'l lach. El g'ha presapóch 120 abitàncc. Enfìna al 1928, Campiù l'ìa dividìt en dò bànde: *Campiù de sóta* l'ìa sóta el cümü de Tignàl e *Campiù de sùra* l'ìa sóta Tremùzen. Istès pò a per la aministrasiù religiùza, Campiù de sóta el fàa part de la paròchia de Tignàl, che 'nfìna al 1785 la apartignìa a la diòcezi de Trènt, envéce la part setentriunàla del bórch l'ìa sóta la paròchia de la Piéf de Tremùzen che la g'ha sèmper apartignìt a la Diòcezi de Brèsa.
A pàrter del 1928, endel quàder de la reorganizasiù de le aministrasiù locài, Campiù l'è pasàt töt sóta 'l cümü de Tremùzen e del pont de vìsta de l'aministrasiù religiùza adès el fà paròchia de per sò cönt, dedicàda a Sant'Ercolà e part de la Diòcezi de Brèsa.

Le atività econòmiche de Campiù al dé d'encö i è ligàde suradetöt al turìsmo, con atensiù particolàr a chèl spurtìf, difàti l'è cunusìt suradetöt per la pràtica dei sport de véla.

## Riferimèncc
* Nòte sö le céze dedicàde a Sant'Ercolà a Campiù
Zemola

La **zemola** (a Villa de Ciavenna: ['dzemːolɛ]) a l'è on mangià tipegh de la Val Ciavenna.

## La rizzetta
Se ciappa on terz de farina de castegn con scià duu terz de farina bianca, che vegnen impastaa cont on zicch de aqua e o pittin de saa. Dopo se fa rostì tuscoss in del buter, cont el fà a tocchei 'sto messedozz.
On'oltra version la preved 'me ingredient la farina bianca, i oeuv e 'l lacc.
Platt di Sciober

El **platt di sciober** a l'è on zergh che l'era doperaa di bagatt che vegneven de Bormi per lavorà in del rest de la Lombardia.
## Esempi de lessegh
*aigua: aqua
*arnal: chi che camina on poo de biciolan
*arta: porta
*babsegner: Dio (cf. romancc *bapsegner*)
*balegg: patata
*balester: lunategh
*bamnoeuss: orazzion (cf. rm. *Babnoss*)
*barr: bagaiott, bagaiotta
*barballà su [barba'lɛr. su]: rezzità
*barlocca: famm
*bartella: lengua
*baseglia: gesa (cf. rm. *baselgia*)
*bassà [ba'sɛr]: cagà
*becca: franch
*belgi: setember
*berca: camisa
*berta: pell de vacca intrega e consciada
*berton: barbis
*bilta: vacca
*birr: forestee
*birretta: tosanetta
*bledro: coramm
*bler: tant (cf. rm. *bler*)
*blina: vacca
*boeuder: bardott
*boccà [bo'kɛr]: ciappà
*bolla ['bola]: polenta
*borsin [bor'tsiŋ]: magg
*bosser ['bɔsar]: aqua (cf. tiroles *Bossar* ['bɔsar])
*Bressanza [bre'ʃɔntsa]: provincia de Bressa
*brinch: colzon
*brocch: cavall brutt e vegg
*brolett: nocc
*broncà: guadagnà, ciappà
*bruna, de: de nocc
*borlandott: finanzier
*busc: minga
*bosadro: lunari
*bosera: famm
*boserado: bindon
*boserà: imbrojà (cf. italian *buggerare*)
*boserada [buze'rɛda]: mestee faa mal
*cagnozz: lecc
*camana: cà
*canippia: nas (cf. lombard *canappia*)
*carrarella: november
*cavigg: l'usell de l'omm
*cecch: cavall con scià ona maggia del color del cafè
*cerlà [tʃer'lɛr]: parlà (cf. italian *ciarlare*)
*cermoeugn: luganeghitt
*chena: bocca
*chizzel: bagai, fiolin
*cilimberla: i paes bass di donn
*cirlo: ciocch
*clapp: piatt, squella
*clus: dicember
*cobes: preved
*coeula: i dencc
*conder: chì, scià
*coppa ['kopa]: bicer
*crenna: ora
*creneir: orelogg
*codes: liber (cf. rm. *cudesch/codesch* ['cudesg]/['codesg])
*cogola: balla
*coradura: placenta
*cuma ['kuma]: stella che la va giò
*curlass: confessass
*curlo ['kurlo]: caffè
*cus: capell
*diretta: caghetta
*drezz di pizzoccher: canaruzz
*falca: vacca cont el pel bianch
*fiass [fi̯aʃ]: pee (cf. tiroles *Fiaß* [fi:aʃ])
*fiassada [fi̯a'ʃɛda]: pesciada
*fifo: cafè
*fior [floːr]: cuu
*fiorascin [flora'tʃiŋ]: cuu
*fioretta [flo'reta]: farina
*foffa ['fofa]: farina
*fonda: soeula
*forzina: didin de la man
*frellasc: fradell
*frost: pan
*gamba: franch
*gard: marì
*garda: miee veggia
*gheben: carbignee
*ghecc: bon
*gherfa: sal
*gheglia: famm
*ghigna: facia
*gobba ['goba]: schena
*gonna: giachett
*goeusa: gran famm
*gotta: lazz di scarp
*grepp: can
*groeulasa: grossa
*guarnera: carna
*guzz [guts]: giugn
*guzzà su [gu'tsɛr. su]: dì cuntà su
*lamp: foeugh
*lasta: formi di scarp
*lèut: lumm, ciar
*lèuta: lumm a oli, lampada, candela
*lindo: didon de la man
*londer: là, lainscì
*Luna ['luna]: Svizzera (vos di sfrosador)
*lunghelgonghel: el preved che 'l dis la messa
*maiman: gatt
*mama: la Madonna
*manì [ma'nir]: dormì
*solcà a drezza: caminà de stort

## Varda anca
*Dialett bormin

## Ligamm de foeura
Còsta de Gargnà

**Còsta** (nòm uficiàl en italià: *Costa*) l'è 'na frasiù del cümü de Gargnà, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa en mès ai mucc de l'entreotèra de l'Alta Gardezàna, a 750 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar, e a 18 km del sò cèntro cumünàl. En Italia l'è giöna de le frasiù che se tróa piö delóns del sò capolöch sòpo de Marina di Ginosa (cümü de Ginosa, en pruvìncia de Taranto) e Pont de le Barche (cümü de Viadana, en pruvìncia de Màntoa).

La g'ha presapóch en sentenér de abitàncc e la se tróa endèla bèla alèta a ridòs de la Alvistì co la quàla l'ìa colegàda per mès de 'na caedàgna che pàsa per la Bóca del Paulù.

Per divèrsi sècoi Costa l'è stat en paés de cunfì, difàti a 'n pér de chilòmetri pasàa el cunfì 'ntra la Repüblica de Venésia e la Contèa del Tiröl, e piö tàrde, 'ntra 'l 1861 e 'l 1918, 'ntra 'l Regn d'Italia e l'Impér Austro-Ungàrich.

La cumunità de Còsta la fà paròchia de per sò cönt, la sò cizulìna l'è dedicàda a San Bartolomé.
Cadergià

**Cadergià** (nòm uficiàl en italià: *Cadria*) l'è 'na frasiù del cümü de Magàza, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa en mès ai mucc de l'entreotèra de l'Alta Gardezàna, a 943 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar, e a 6 km del sò cèntro cumünàl. La se tróa ai pè de la Tombèa e del Caplù

L'è oramài quàze del töt dizabitàda, (7 abitàncc endel 2001) endèna alèta ciamàda Al del Droanèl, lateràl de la Alvistì e streersàda del torènt omònim.

Per divèrsi sècoi Cadergià l'è stat en paés de cunfì, difàti a póch chilòmetri pasàa el cunfì 'ntra la Repüblica de Venésia e la Contèa del Tiröl, e piö tàrde, 'ntra 'l 1861 e 'l 1918, 'ntra 'l Regn d'Italia e l'Impér Austro-Ungàrich.

El prìm docümènt che lüminàa el bórch de Cadergià l'è 'na bóla del papa Urbano III del 7 de mars del 1186 mandàda de la diòcezi de Verùna a l'arseprét Martì de Tremùzen, aministradùr per cönt de 'n tal Mènech, arseprét de la céza de S. Maria de Tignàl. En chèsto docümènt se confermàa i dirìcc antìch de chèla céza lé endèla sò giürisdisiù che la tülìa dét apò a la Alvistì.
Rossumada

La **rossumada** a l'è un mangià tipegh lombard, fad anca in del piasentin e tipegh de la tradizzion contadina

L'ingredient pussee important a l'è el ross de l'oeuv e a segonda de la version che la se voeul fà se po scernì un diferent ingredient de metegh insema: i pussee doperad inn el lacc - per i fiolitt - el cafee - per i adult che voeulen energia per lavorà o dopo de 'n malann - e 'l vin - per la sira. I ingredient dann anca un color diferent a la rossumada: sgialda cont el lacc, naranza cont el cafè e roeusa cont el vin.

Fàlla l'è assee fazil: se monten l'istess numer di oeuv e di cugiar de zucher e poeu se gionta el vin, el lacc o el cafè.

## Riferiment
*Ricetta della rusumada

## Vos corelade
*Zabajon
YouTube

**YouTube** (parzonzia ) l'è on servizzi web indoa che 'l se pòden caregà di video.

Quej ch'hinn iscrivuu a YouTube hinn ciamaa "YouTubista" o, in ingles, "YouTuber". El youtuber che 'l gh'ha puusse iscritt l'è el *Felix Arvid Ulf Kjellberg*, pussee cognosuu 'me *[[PewDiePie]]*. Tra l'alter, la youtuber italiana con pussee iscritt l'è la soa morosa, *[[Marzia Bisognin]]*, cont el nòm utent de *Marzia*, prima *CutiePieMarzia*, anca se la parla in ingles.

## Vos Correlaa
*Vimeo
*DailyMotion
*Google

## Ligamm de foeura
*Sit offizial
Spasell

El Spasell a l'era on zergh doperaa di comerciant de la Vallassina, in de la Provincia de Comm.
## Lessegh
*albarell: oeuv (cf. taron di rusca *albarell*)
*arton: pan (cf. grech árton)
*astregg: fertada
*bajaff: arma
*bald: dì
*ballina: ora
*bell: sô
*bella: luna
*belledra: pegora, becch
*bighes: moros
*boffaroeu: arma per sbarà
*bolla: paes (cf. taron di rusca *bolla*)
*boschiroeura: niscioeula
*bosin: padron
*bronza: campana
*bruna: nocc (cf. rusgin *imbruna*)
*brunei: oeugg
*calcant: perucca
*calcosa: strada
*Capellura: la Madonna
*Capelluu: Dio
*cer: bianch
*croeuggia: cà (cf. taron di rusca, calmon *croeuggia*)
*croeula: tempesta
*luscia: aqua
*stanzià: vess, trovàss (cf. taron di rusca, calmon *stanzià*)
*tavolà: nass
*...

## El Pader Noster in spasell
"Masett che stanziê in la creuggia di salvestri, ch'el vost oden s'ingalmissa, ch'el stanzia el nost bosin piatt, che se rusca quel che vu tubè, sora i masett de la luscia, quant in quella di sciatt. Refilên el sbêg de stobold, e che no va stanzien nippa in del scimêe i nost lenarii, come anch'el nost'oden szabolda ai olter ghielma; Fêen taruscia la schigna che ne rusca el Naja de Tameu. Per tagiorala no lassên sciobigà in nient de loffi. Amen."

## Varda anca
*Calmon
*Taron di rusca

## Ligamm de foeura
*zlang.wikia.com
ILOVEYOU

El **ILOVEYOU** (cognossuu anca 'me **Love Letter**) l'è staa on worm per el computer sortii foeura in l'ann 2000. In on quaj dì a l'è staa bon de taccà des milion de computer Windows.

## Descrizion
El worm el se spantegava via posta eletronica, in d'ona mail cont oggett *ILOVEYOU* e on file "VBS" taccaa con denter el worm. L'impostazion standard del Windows la fa vedè no l'estension del file, che donca a l'è vist 'me *LOVE-LETTER-FOR-YOU.TXT*, e donca el podeva vess ciappaa per 'na lettera d'amor in formaa testoal.

I sò effett i eren:
*Spantegament via mail a tucc i contatt
*Sostituzion de tucc i file **.JPG, *.JPEG, *.VBS, *.VBE, *.JS, *.JSE, *.CSS, *.WSH, *.SCT, *.DOC *.HTA* cont ona copia del malware.
*I file de musega (MP2, MP3) eren sconduu e sostituii de 'na copia del worm.
*Descaregament de on keylogger.

### Tecnega de infezion
El malware el doperava di magagn in del Windows, e soratutt l'ingegneria social, vist che per eseguì el payload l'era necessari l'intervent de l'utent.

## Dagn
El worm l'ha faa pussee de cinch minard de dollar de dagn. El Parlament ingles e anca la CIA hinn staa taccaa dal worm.

El so inventor, el filippin Onel de Guzman, l'è staa mia condannaa e l'è deventaa assee important in di Filipinn.
Galaksija

El **Galaksija** l'è staa un home cumpiüter jugoslav e el serb. I so progettista hinn i Jova Regasek e el Voja Antonić.  
El cumpiüter druvava el processur Zilog Z80, el gh'avea dumà dai dò ai 6 KB de RAM e dai 4 ai 8 KB de ROM e l'era vednüü in kit, dunca tücc i cumpiüter i eren divers.

## File Sharing
Radio Belgrad, cun quest cumpiüter chì, l'e stada una pioniera della divisiun di file. I gh'han condividüü quasi 150 prugramadura via radio, prugramadura desvilupaa da quej che scultaven la radio.

## Riferiment


## Alter pruget
Angela Cavagna

**Angela Cavagna**, (nasüda a Genua el 6 de giügn 1966) l'è una cantanta, balerina, e atùra italiana.

## I só laurà

### Televisión

**Trisitors* (1988)
**Striscia la notizia* (1990-1992)
**Il TG delle vacanze* (1991)
**Detto tra noi* (1993-1994)
**Guida al campionato* (1995-1996)
**Unomattina* (2002)
**La Fattoria 3* (2006)

## CineMa

* *Chiavi in mano*, diretùr Mariano Laurenti - 1996

## Bibliugrafìa
* Angela Cavagna, *Sei più bella della mia capra. Cento lettere ad Angela Cavagna*, Pironti Editore, ISBN 8879370901

## Ligam de föra

* Sit üficial
* Scheda de Angela Cavagna in sül IMDB
Daù (bestia)

El **daù** (ciamaa anca *dahu*, *dahut*, *dairi*, *darou*, *tamarro*...) a l'è ona bestia legendaria che l'è ben cognossuda di popolazzion alpinn di Alp e di Pirenee.
## Cosa l'è
A l'è ona bestia a quatter sciamp, che la gh'ha on aspett compagn di stambecch e di camozz. A l'è particolar perchè 'l gh'avaria i sciamp de dritta pussee longh de quei de manzina (o l'invers), per spostàss mej in su bricch. Per 'sta reson, el dahu el pò andà domà in de 'na direzzion, e se 'l provàss a 'ndà de l'oltra banda, el ris'ciaria de crodà giò di bricch. Segond on'oltra tradizzion, i sciamp pussee curt a sarien queii dò denanz, per podè rampegà su mej.
## Indove 'l se troeuva
La legenda del daù l'è ben spantegada in tutt i Alp italiann (l'è ben cognossuu in Val d'Aosta), ma anca in quei svizzer, frances e in di Pirenee (in Catalogna e Andorra).

### El daù in Lombardia
In Lombardia, el daù a l'è atestaa soratutt in de la zona de Livign, per vess pussee precis in de la vall di Minn. El daù livignasch el gh'ha i caratteristegh de tucc i olter daù. El viv in de la zona pussee in olt de la vall, arent ai scimm di mont e ai vedrett. El scerniss quella zona lì perchè inscì l'è pussee facil cobiàss: de fatti, el monton de nev el permett de livellà la diferenza tra i sciamp, e donca l'è bon de montà la soa compagna. El ghe someja a ona legora, anca se 'l mas'c el gh'ha su on para de corn (che però vann via, insemma al mantell, despoeu de la cobiada). El pel del mas'c l'è pussee ciar de quell de la femena. In del period del cobiament, che l'è d'inverna, el pel del daù el deventa pussee bianch, per fàss minga vedè di olter besti e de l'omm. I novei hinn duu o trii per voeulta, e resten con la mader on para de agn, prima de andà de scià e de là per i bricch. El mangia pin, pignoeu, bastonitt de cannella, ramett de lares e vari fior.

## Ligamm de foeura
*El daù in Valtolina 
*daulivigno.it
UAAR

L**UAAR** (**Union di Atei e Agnosticc Rasiunalisti**, in italian **Unione degli Atei e degli Agnostici Razionalisti**) l'è una assuciaziü di atei e agnosticc, la püssee granda d'Itàlia. La gh'hà 3591 iscricc 

Incö el segretari l'è ol sior Raffaele Carcano.

## Iscricc famos
*Margherita Hack
*Piergiorgio Odiffredi

## Riferimencc
Gigiatt

El **gigiatt** a l'è ona bestia legendaria che la viv in de la Val Masen.
El gh'ha la forma d'on gross cavron, forsi incrosaa cont on camozz, e l'è cognossuu per el sò vess bell svelt e grand.
## Ligamm de foeura
*paesidivaltellina.it 
*saliinvetta.com
Bagiol

El **bagiol** (en bresà: **gambù**) a l'è on baston faa on poo a arch con scià duu incav ai sò pont, e che 'l se tegna in equilibri in sui spall per trasportà duu sedei.
## Bibliografia
*Sandro Massera, *Vocabolario del dialetto di Novate Mezzola*, Ciavenna, 1985.
Banchetton

El **banchetton** a l'è on gross mastell faa de granii.
El gh'ha ona forma squadrada, e l'è doperaa in serie per fà su i margin ai banchinn de la ferrovia o ai zonn del port.

## Bibliografia
*Sandro Massera, *Vocabolario del dialetto di Novate Mezzola*, Ciavenna, 1985.
Barbacan (mont)

El **Barbacan** (it. *Cima del Barbacan*) a l'è ona scima di Alp Retegh.
L'è volt 2.508 sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in tra la Val Codera e la Val Masen, in sul filon de montagn che 'l va del Pizz Badil e Pizz Porscellisc (nord) al Pizz de l'Or e 'l Ligonc (a sud).
Magösà

**Magösà** (nòm uficiàl en italià: *Maguzzano*) l'è 'na frasiù de Lonàt, en pruvìncia de Brèsa. El paizì l'è abitàt apéna de 'na vintìna de abitàncc e 'l se tróa a presapóch quater chilòmetri a nord del sò cèntro comünàl e a 'n chilòmetro a sudòvest del Lìdo de Lonàt, söl Lach de Gàrda.

Se 'l tróa lüminàt con chèsto nòm per la prìma ólta enden docümènt del 1298, 'nfìna al 1798 el g'ha fat cümü de per sò cönt, quan che sóta la Repüblica Cisalpina l'è stat asociàt a Padènghe endel nöf cümü de Padenghe con Maguzzano. Endel 1816 l'è stat destacàt de Padènghe e colocàt sóta Lonàt.

Söl sò teretóre se tróa 'n abasìa benedetìna fondàda endèl sècol IX, encö séde de 'na cumunità dei Póer Sèrf de la Diìna Pruidènsa de don Calabria.

## Riferimèncc
Navàs

**Navàs** (nòm uficiàl en italià: *Navazzo*) l'è 'na frasiù del cümü de Gargnà, en pruvìncia de Brèsa. El paizì el se tróa en mès ai mucc de l'entreotèra de l'Alta Gardezàna, a 500 méter de altèsa sùra 'l leèl del mar.

La g'ha presapóch 190 abitàncc e la se tróa dré a la stràda che de Gargnà la pórta en Valvistì.
Tomar

**Tomar** l'è 'na cità del Portogall cun 'na pupulasiòn de 43.000 abitànt.

## Geografia

La 's tröva al cènter del Paes, on del distrett de Santarém a 120 km dala capitàl Lisbona.

## Munümènt

* Cunvènt d'Urdin del Crìst
* Sinagoga de Tomar

## Persunàgg ligàd a Tomar

* Sant'Irene del Portogall (635-653)

## Alter futgrafìi


Image:Tomar, Convento de Cristo, Portal da Igreja (06).jpg|El Cunvènt del Crìst


## Ligamm de föra

* Sitt del Cumün de Tomar
Mondeghili

El **mondeghili** l'è on mangià de la cusina lombarda, soratutt de Milan e de la soa zona.

## Rizzetta
Se ciappen di polpett de carna trida e se coeusen, dopo d'avèi impastaa con de l'oeuv, l'erborin e 'l formagg. Despoeu de la cottura, vegnen impanaa e fritt in del buter.
Despess el mondeghili el vegniva cusinaa per podè doperà e finì i vanzadusc de la carna de on olter disnà.
Moeugg

El **moeugg** a l'era ona veggia mesura de capazzità doperada in Lombardia e in del rest de l'Italia.
## El moeugg in Lombardia
A Vares la corespondeva a vott stee, che 'l voeur dì 148,2 liter; a Milan inscambi a l'era de 225,1 liter; a Comm 153,9 liter.
L'era ciamaa inscì anca on recipient de legn grand comè on moeugg, e che l'era doperaa per tegnì denter i granaj.
Màriu Beccaria

**Màriu Beccaria**, (Sant'Angiul, 18 de giügn 1920 - 22 de nuèmber 2003) l'è stài un pulitic italiàn, sìndic d'la sò citadina dal 1960 al 1964 e dal 1968 al 1972 unurèul dla Demucrasìa Cristiana.;

A Sant'Angiul i g'hann dedicàd una via.;

## Incarich pulìtic

* Sindic de Sant'Angiul dal 1960 al 1964
* Depütàd dal 1968 al 1972
* Depütàd dal 1972 al 1976
** Segretàri d'la IX Cumisiòn (lavori pubblici) VI Leg.

## Riferimènt


## Ligàmm de föra
* Laurà parlamentàr de Mario Beccaria
Taron (Val Rendena)

El taron a l'è on gergh che l'era doperaa di lavorador trentin che vegniven giò de la Val Rendena.
## Esempi de taron

### A
*albanin: oeuv
*albarell: oeuv
*aquilott: tocch o biliett de milla franch
*arbicch: asen
*arelle: man (pl.)
*argagn: moeula
*archett [ar'kœt]: fusil
*artibio: pan
*artuss: mestee   
### B
*babio: coo
*bacicio: ciocch
*badil: cugiar
*badochia: menestra
*bagarell: piscinin
*bagin: ciocch
*baginera: ciocchisia
*bajador: orelogg
*bajarelli: campann
*bajocch: danee
*baita: cà
*bacan: individov
*balanzona: sgnappa
*balengo: matt
*balcon: ogiai
*balorda: ora
*balotta: patata
*balucca
*baluccador: cess
*baluccà [baly'kar]: cagà
*barba: franch
*barbin: cavrett
*barbina: cavra
*barzeccoi: ball
*barzòla: diavol
*basadonni: vent
*basia: squella
*basiotta: squellin
*basoffia: menestra
*battent: orelogg
*battenta: ora
*bergruff: grattada
*berlicchete: diavol
*bergnicchete: diavol
*bergnocca: carna
*bertoldi: fasoeu
Padernèl

**Padernèl** (nòm uficiàl en italià: *Padernello*) l'è 'na frasiù del cümü de Bórch San Giàcom, endèla part sudocidentàla de la pruvìncia de Brèsa, a 'n pér de chilòmetri del cunfì co la Pruvìncia de Cremùna. El paizì el g'ha 'n töt presapóch 70 abitàncc (dato del 2001) e 'l se tróa a presapóch 2 chilòmetri a nordèst del sò cèntro comünàl.
El teretóre de la frasiù l'è sfrötàt perlopiö per atività agrìcole. El g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che l'è stat agregàt a Borch San Giàcom ensèma a Farfènch e Aqualónga. Del sò teretóre fàa part apò a la frasiunsìna de La Motèla.

Söl sò teretóre se tróa el Castèl Martinènch, custrusiù fortificàda e dotàda de 'n fòs difensìf, edificàda endel 1485.

Padernèl el fà paròchia de per sò cönt, e la sò céza l'è dedicàda a Sànta Marìa de Valvérda.
Farfènch

* **[[Farfènch (Bórch San Giàcom)|Farfènch]]**, frasiù del cümü de Bórch San Giàcom, en Pruvìncia de Brèsa;
* **[[Farfènch (Grümèl)|Farfènch]]**, frasiù del cümü de Grümel, en Pruvìncia de Cremùna
Barzest

**Barzest** (it. *Barzesto*) l'è vuna di frazzion del comun scalvin de Schilpee, in de la Provincia de Bergom. I olter dò frazzion hinn Pradella e Ronch.
I sò abitant hinn ciamaa *barzestin* (localment: [barzis'ti]). A l'è staa vun di paes esploraa per la compilazzion de l'Atlant Lenguistegh Italian.
Calvasin

**Calvasin** (it. *Calvasino*) l'è vuna di frazzion del comun larian de Lescen, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva arent a la riva del Lagh de Comm.
I sò abitant se ciamen *calvasin* o *calvasinatt*.
Nasulin

**Nasulin** (prononzia local: [nazy'li]; italian: *Nasolino*) l'è vuna di frazzion del comun bergamasch de Oltressenda Olta, in de la Val Seriana.
El paes a l'è anca el caploeugh comunal.
I sò abitant se ciamen *nasulecc*.
Pedemont

**Pedemont** (it. *Pedemonte*) a l'è ona frazzion del comun valtolin de Berbenn, in de la Provincia de Sondri.
I sò abitant i se ciama *i pedemont*.
CIH (virus)

El **CIH**, cognosuu anca me **Chernobyl** o **Spacefiller** l'era on virus informàtech che 'l tacava i OS de la familia Windows 9x (Windows 95, 98 e Windows ME). L'è vun di malware pussee pericolos, perchè el podeva s'ceppà el BIOS del computer.

El virus el colpiva el 26 de april, anniversari de l'incident del Chernobyl, per 'sto motiv chì l'è ciamaa anca **Chernobyl** e 'l se spantegaa tant, anca in CD originaj e in di firmware Yamaha.

In l'ann 1999, l'ha s'ceppaa milion de computer, cont di success minor in di àlter agn dòpo.

## Informazion
El malware l'è on virus, donca 'l se trasmett cont el scambi de file infetaa.

El virus l'era furb: Per forza di robb (per esempi: La grandezza del cluster) in di file gh'è del spazzi voeud che l'è minga drovaa. El virus infetta el file domà se gh'era del spazzi liber sufficient per modificà minga i dimension del file.

Quand l'era el dì 26 de april, el virus caregava el payload, faseva on *loop* senza fin e 'l mandava el PC in BSoD. Despoeu, provava a scancellà el BIOS e 'l MBR. Donca, quand el computer a l'éra pizzaa anmò, el partiva nagott e l'era nessessari drovà on dischett avviabil ('me ona distro Linux) per vedè se l'era necessari domà mett a post el MBR o l'era s'ceppaa el BIOS.

### Autor
L'autor l'è el taiwanes Cheng Ing-Hau, che l'è sta mia condanaa dal so governo, perchè in quej agn gh'era minga 'na legg ciara in tal sens. L'ha trovaa lavor in d'ona azienda de informatega e in del 2009 el se representa in publegh, per parlà di driver per Linux.
San Rocch (Tej)

**San Rocch** (prononzia local: [sɐ'rɔk]; italian: *San Rocco*) l'è ona frazzion del comun valtolin de Tej, in de la Provincia de Sondri.
Crov (Bascen)

**Crov** (it. *Croveo*) a l'è vuna di frazzion del comun ossolan de Bascen, in de la Provincia de Verbania.
I sò abitant a se ciamen ''crovatt'.
El paes a l'è staa vun de quei scernii per vess indagaa in di quistionari de l'Atlant Lenguistegh Italian.
Begna

**Begna** (inscì anca in italian) a l'è vuna di frazzion del comun de Porlezza, in de la Provincia de Comm.
I sò abitant a gh'hann el soranomm de *olocch*.
Bettola (Pozz)

La **Bettola** (it. *Bettola*) l'è la frazzion del comun de Pozz, in de la Provincia de Milan oriental.
I sò abitant a g'hann el soranomm de *bositt*.
Busnigh

**Busnigh** (it. *Buccinigo*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Erba, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, in su la strada che la va a la Villa.
A l'è staa on comun de per sò cunt fina al 1928. Al temp di piev el se trovava dent a la Piev de Inscin.
I sò abitant a g'hann el soranomm de *farinett*.