open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Changwon

**Changwon** (Hangul: 창원시; Hanja: 昌原市) a l'è la capital de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 500,000 abitant.

La cità l'è stada fundada in del 1974 cume la növa capital de la pruvincia, e anca cume center residenzial e indüstrial.

In del 2010, la cità sarà ünida cun Masan e Jinhae, creand una növa cità che anca sarà ciamada *Changwon*, cun püssee de un miliun de abitant.

## Simbul
* Fiur: Azalea
* Pianta: Pin

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de 14 distret (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e dò *myeon* (면).

* Euchang-dong (의창동) (7 *dong* legaj)
* Pallyong-dong (팔룡동) (9 *dong* legaj)
* Myeonggok-dong (명곡동) (4 *dong* legaj)
* Bonglim-dong (봉림동) (6 *dong* legaj)
* Bansong-dong (반송동) (3 *dong* legaj)
* Jungang-dong (중앙동) (4 *dong* legaj)
* Yongji-dong (용지동) (4 *dong* legaj)
* Sangnam-dong (상남동) (2 *dong* legaj)
* Sapa-dong (사파동) (5 *dong* legaj)
* Gaeumjeong-dong (가음정동) (4 *dong* legaj)
* Seongju-dong (성주동) (6 *dong* legaj)
* Ungnam-dong (웅남동) (13 *dong* legaj)
* Shinchon-dong (신촌동)
* Banrim-dong (반림동)

* Dong-eup (동읍) (18 *ri*)
* Buk-myeon (북면) (21 *ri*)
* Daesan-myeon (대산면) (9 *ri*)

## Cità Gemelaa
*  Cità de Jersey, SÜA
*  Ma'anshan, Cina 
*  Oogaki, Giapun
*  Yakutsk, Rüssia 
*  Cuntea de Goheung, Jeonnam
*  Cuntea de Hamyang, Gyeongnam

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Geoje

**Geoje** (Hangul: 거제시; Hanja: 巨濟市) a l'è una cità in de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La cità l'è sitüada al südoest de Busan. La cità l'è cumpost intregament d'isul. La gh'ha circa 500,000 abitant.

## Aministraziun
Geoje l'è dividüda in de 10 distret (*dong*; 동) e növ *myeon* (면).

*Gohyeon-dong (고현동; 古縣洞)
*Sangmun-dong (상문동; 上門洞)
*Suyang-dong (수양동; 水良洞)
*Jangpyeong-dong (장평동; 長坪洞)
*Neungpo-dong (능포동; 菱浦洞)
*Majeon-dong (마전동; 麻田洞)
*Aju-dong (아주동; 鵝州洞)
*Okpo-ildong (옥포1동; 玉浦一洞)
*Okpo-idong (옥포2동; 玉浦二洞)
*Jangseungpo-dong (장승포동; 長承浦洞)

*Geoje-myeon (거제면; 巨濟面)
*Nambu-myeon (남부면; 南部面)
*Dongbu-myeon (동부면; 東部面)
*Dundeok-myeon (둔덕면; 屯德面)
*Sadeung-myeon (사등면; 沙等面)
*Yeoncho-myeon (연초면; 延草面)
*Irun-myeon (일운면; 一運面)
*Jangmok-myeon (장목면; 長木面)
*Hacheong-myeon (하청면; 河淸面)

## Cita Gemelaa
* Longjing, Cina

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Gimhae

**Gimhae** (Hangul: 김해시; Hanja: 金海市) a l'è una cità in del südest de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 500,000 abitant.

Sturegament, la cità l'era center de la Cunfederaziun de Gaya.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de növ distret (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e sett *myeon* (면).

*Bukbu-dong (북부동; 北部洞) (3 *dong* legaj)
*Buram-dong (불암동; 佛岩洞) (2 *dong* legaj)
*Buwon-dong (부원동; 府院洞)
*Chilsanseobu-dong (칠산서부동; 七山西部洞) (7 *dong* legaj)
*Dongsang-dong (동상동; 東上洞)
*Hoehyeon-dong (회현동; 會峴洞) (2 *dong* legaj)
*Hwalcheon-dong (활천동; 活川洞) (2 *dong* legaj)
*Naeoe-dong (내외동; 內外洞) (2 *dong* legaj)
*Saman-dong (삼안동; 三安洞) (2 *dong* legaj)

*Jinyeong-eup (진영읍; 進永邑) (13 *ri*)
*Daedong-myeon (대동면; 大東面) (10 *ri*)
*Hallim-myeon (한림면; 翰林面) (12 *ri*)
*Jangyu-myeon (장유면; 長有面) (12 *ri*)
*Jillye-myeon (진례면; 進禮面) (10 *ri*)
*Juchon-myeon (주촌면; 酒村面) (8 *ri*)
*Saengnim-myeon (생림면; 生林面) (8 *ri*)
*Sangdong-myeon (상동면; 上東面) (6 *ri*)

## Cità Gemelaa
* Ayodhya, India
* Wuxi, Cina
* Salem, Oregon, Stat Ünii d'America

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Jinju

**Jinju** (Hangul: 진주시; Hanja: 晉州市) a l'è una cità in de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 340,000 abitant.

Sturegament, la cità l'era un sitt impurtant di bataj dürant la Guèra Imjin.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de 21 distret ürban (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e 15 *myeon* (면).

**I distret ürban**
*Bongan-dong (봉안동; 鳳安洞)
*Bongsu-dong (봉수동; 蓬水洞)
*Chiram-dong (칠암동; 七岩洞)
*Chojang-dong (초장동; 草長洞)
*Gaho-dong (가호동; 加虎洞)
*Gangnam-dong (강남동; 江南洞)
*Hadae-ildong (하대1동; 下大一洞)
*Hadae-idong (하대2동; 下大二洞)
*Ihyeon-dong (이현동; 二峴洞)
*Jungang-dong (중앙동; 中央洞)
*Manggyeong-dong (망경동; 望京洞)
*Okbong-dong (옥봉동; 玉峰洞)
*Panmun-dong (판문동; 板門洞)
*Pyeonggeo-dong (평거동; 平居洞)
*Sangdae-ildong (상대1동; 上大一洞)
*Sangdae-idong (상대2동; 上大二洞)
*Sangbongdong-dong (상봉동동; 上鳳東洞)
*Sangbongseo-dong (상봉서동; 上鳳西洞)
*Sangpyeong-dong (상평동; 上坪洞)
*Seongji-dong (성지동; 城址洞)
*Sin'an-dong (신안동; 新安洞)

**I distret rüraj**
*Munsan-eup (문산읍; 文山邑) (8 *ri*)
*Daegok-myeon (대곡면; 大谷面) (12 *ri*)	
*Daepyeon-myeon (대평면; 大坪面) (6 *ri*)
*Geumgok-myeon (금곡면; 金谷面) (9 *ri*)
*Geumsan-myeon (금산면; 琴山面) (7 *ri*)
*Ilbanseong-myeon (일반성면; 一班城面) (6 *ri*)
*Ibanseong-myeon (이반성면; 二班城面) (8 *ri*)
*Jeongchon-myeon (정촌면; 井村面) 	(6 *ri*)
*Jinseong-myeon (진성면; 晉城面) (7 *ri*)
*Jiphyeon-myeon (집현면; 集賢面) (10 *ri*)
*Jisu-myeon (지수면; 智水面) (6 *ri*)
*Naedong-myeon (내동면; 奈洞面) (5 *ri*)
*Micheon-myeon (미천면; 美川面) (9 *ri*)
*Myeongseok-myeon (명석면; 鳴石面) (11 *ri*)
*Sabong-myeon (사봉면; 寺奉面) (6 *ri*)
*Sugok-myeon (수곡면; 水谷面) (8 *ri*)

## Cità Gemelaa
* Eugene, Oregon, Stat Ünii d'America
* Omsk, Rüssia
* Winnipeg, Canada
* Zhengzhou, Cina
* Suncheon, Curea del Süd
* Kitami, Hokkaido, Giapun

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Büscen

**Büscen** (*Bùseno*) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 11.26 km², e al se tröva a una altitüden de 801 meter sura al livel del mar.

El cumün de Büscen a l'è tacaa ai cumün de Arvigh, Bragg, Castaneda, Rorè, Santa Maria, San Vitor.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment
Arvigh

**Arvigh** (*Arvigo*) a l'è staa un cumün svizzer del distret de Moesa fina al 2015, in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 17.01 km², e al se tröva a una altitüden de 876 meter sura al livel del mar.

La fraziun de Arvigo a l'è tacaa ai cumün de Bragg, Büscen, Cauch, Carsciäi (TI), Osögna (TI), San Vitor, Selme.

## Storia
Arvigh l'è menziunaa la prima volta in de l'an 1453 col nomm de *Arvicho*.

L'andament storegh de la popolazion de Arvigh l'è indicaa in de la tabela chi sott:

: a cüntà anca l'abitaa de Landarenca


File:Arvigo03.JPG|Gesa de San Lorenz, menziunada la prima volta in del ann 1453
File:Arvigo01.JPG|Ossari


## Riferiment
1700

El **1700** a l'è 'n ann del secol quell de derset.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Mutur

Un **mutur** l'è un machinari che l'è bon de trasfurmà qualsessìa tipu d'energia (eléctrica, de cumbüstibil fossil, e.i.v.), in energía mecánica in grad de fà un lavur. Quest chì l'è l'efet che 'l permet de creà muviment int i vetür.
Miryang

**Miryang** (Hangul: 밀양시; Hanja: 密陽市) a l'è una cità in del nordest de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 110,000 abitant.

Sturegament, la cità l'era el sit d'un quaj prutest e de un massacher dürant la Rivolta del 1 marz del 1919.

L'è devegnüda cità in del 1989, e l'è stada unida cun la cuntea di Miryang in del 1995.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de cinch distret (*dong*; 동), dò *eup* (읍) e növ *myeon* (면).

*Gagok-dong
*Gyo-dong
*Naeil-dong
*Naei-dong
*Sammun-dong

*Hanam-eup (33 *ri*)
*Samnangjin-eup (31 *ri*)
*Bubuk-myeon (22 *ri*)
*Cheongdo-myeon (12 *ri*)
*Chodong-myeon (24 *ri*)
*Danjang-myeon (24 *ri*)
*Muan-myeon (28 *ri*)
*Sangnam-myeon (31 *ri*)
*Sangdong-myeon (18 *ri*)
*Sannae-myeon (23 *ri*)
*Sanoe-myeon (19 *ri*)

## Cità Gemelaa
*  Yasugi, Shimane, Giapun
*  Omihachiman, Shiga, Giapun
*  Namwon, Jeollabuk-do, Curea del Süd
*  Cità de New Milford, New York, Stat Ünii d'America

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Mesoch

**Mesoch** (italian: *Mesocco*) l'è un cumün svizzer del distret de Moesa, in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfis de 164.9 km², e al se tröva a una altitüden de 769 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Mesoch l'è tacaa ai cumün de Campdulscin (IT-SO), Hinterrhein, Madesan (IT-SO), Malvaglia (TI), Nufenen, Rossa, San Giacum (IT-SO), Soazza, Splügen.

## Storia
Mesoch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1203 col nom de *Mesoco*, sücessivament, in de l'ann 1383 cun el nom de *Misogg*. .

L'andament istoregh de la pupulassiun de Mesoch l'è indicaa in de la tabela chidesuta:

## Pruerbi in del dialet de Mesoch
* L’è miór un baitél daparló che un castél in mes’ciaia.
* L'è miór un bon visin che un cativ cusin.
* Per Santa Catarina i pónt i è miga facc, e se i è facc la i disfa.
* Inziga miga i can che dérm!
* Facio la gabgio, mórt l’usél.
* Se ‘l trona d’avril, tucc i meis um gh’ha la neiv ai fil.

## Geleria de foto

File:Mesocco castle 2.jpg|Vista aèrea del Castèl
File:Mesocco castle plan.jpg|Pianta del castel
File:Mesocco castle 1.jpg|Le müre del Castel
File:Mesocco castle 4.JPG|Tor principala e tor de l'orolòi
File:Picswiss GR-81-12 Blick vom Castello nach Mesocco.jpg|Panorama de Mesocco e de la gesa de S. Maria
File:Picswiss GR-81-13 Chiesa Santa Maria del Castello in Mesocco.jpg|S. Maria al Castel
File:March fresco.jpg|Afrèsch de la céza
File:Picswiss GR-81-15 Mesocco- Chiesa Santa Maria del Castello (Fresko St Christopheru.jpg|Afresch de San Christopher
File:Picswiss GR-81-27 Chiesa SS Pietro e Paolo.jpg|Gesa de SS. Piero e Paol]]
File:Picswiss GR-81-20 Mesocco- Chiesa San Rocco.jpg|Gesa de san Roch


## Riferiment
XI secul p.d.S.

XIV secul p.d.S. |
XIII secul p.d.S. |
XII secul p.d.S. |
**XI secul p.d.S.** |
X secul p.d.S. |
IX secul p.d.S. |
VIII seculo p.d.S.




----
Bargaja

**Bargaja** o anca **Bragaja** (nom ufizial in Italian: *Bregaglia*, nom ufizial in Tudesch: *Bergell*, nom ufizial in Rumanc: *Bergiaglia*) a l'è un cumün sgüisser del distret del Malögia, in del Cantun Grisun. El gh'ha pü u manch  abitant e una süperfis de 251.45 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1.015 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Bargaja l'è staa creaa 'l 1 de Sgenee del 2010 de la füsiun di cumün de la Val Bargaja, ciuè: Visavran, Stampa, Bond, Söj e Castascegna. El so teritori l'è tacaa ai cumün de Avers, Bivi, Gesa (IT-SO), Nuvaa (IT-SO), Sils im Engadin/Segl, Val Masen (IT-SO), Piür (IT-SO) e Vila de Ciavena (IT-SO).

De vedè a gh'è el Palazzi Castelmur de Stampa e la Gesa de San Lorenz.

## Galleria di fotu

Archivi:SoglioGR01.JPG|Söj]]
Archivi:Switzerland-Castasegna.jpg|Castascegna]]
Archivi:Vicosoprano.jpg|Visavran]]

## Referenz

## Ligam de fö
*  Bregaglia su PortaleBregaglia.ch
*  5 milion per el növ Cumün de Bargaja in sul sit de la RSI
Selme

**Selme** (*Selma*) a l'è un cumün sgüisser del distret de Moesa, in del Cantun Grisun. Al gh’ha pü u manch  abitant e una süperfis de 2.88 km², e 'l se tröva in de la Val Calanca a una altitüden de 977 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Selma, che a la fin del 2007 el cüntava dumà 39 abitant, ma 'l vör restà independent l'istess, a l'è tacaa ai cumün de Arvigh, Bragg, Cauch, Santa Maria.

L'andament istoregh de la pupulaziun de Selme l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Ecunumia del Paes

A Selme una butia del paes ghe l'han no, però gh'è un uspissi de vacansee e un'ustaria. De Selma ghe cur una füniculara ütomatega che la mena a Landarenca 24 ur al dí. Vün el po anca 'ndà a pee in sü 'n senterin e ghe vören 40 mignüü.

## Ligam in sü la Red
* Sit del Cumün de Selma in sü la Red

## Riferiment
Soazza

**Soazza** a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 46.37 km², e al se tröva a una altitüden de 620 meter sura al livel del mar.

El cumün de Soazza a l'è tacaa ai cumün de Cauco, Lostal, Menaröla (IT-SO), Mesoch, Rossa, San Giacum (IT-SO).

## Storia

Soazza l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1203 col mìnomm de *Soaza*.

L'andament storegh de la popolazion de Soazza l'è indicaa in de la tabela chi sott:


File:Picswiss GR-81-04 Soazza- Chiesa S Martino.jpg|Gesa de S. Martin
File:Soazza01.JPG|Gesa de S. Martin


## Pruverbi in del dialet de Suazza
* Chi nass asen, diventa mul.
* D’aurì e ‘s cena dò vólt e tri, e péi e ‘s va anmò in lecc de dì.
* Ragg d’asen el va miga in ciel.
* L’égg del padrón el mantegn el caval.
* L’è l’avena che fa trotà el caval.
* Ciel a pan, se ‘l pciòv minga inché el pciòv doman.
* La cicala d’estad la canta e d’invern la bala.
* I cavai magri i va sempro in man ai cojón a crepà.
* El mónd l’è miga facc per i cojón.
* Dòta de femna l’ha mai facc vegnì scióra una cà.
* L’è miglió ess uscel de l’aria che de gabgia.
* Contrat facc, mai pciù desfacc.
* Se ‘l pciòv el dì de l’Ascens, per quaranta dì sem miga sens.
* A San Bartolomé, la montagnen lasselen dedré.
* Chi de lügl i ne fena, d’agóst i fa la pena.
* Quand el Pizz Pombi el gh’ha su el capel, lascé la ranza e ciapé ‘l rastel.
* L’égg dal padrón l’ingrassa el camp.
* Santa Barbola e San Simón, curànn da la saeta e anch dal trón.
* A Natal, un badavol d’un gal.
* El badavol l’è pien d’ingann, o che gh’ha ségn o che se gh’ha fam.

## Riferiment
1662

El **1662** l'è sta un ann del secul quell de derset
## Gh'è sücess
*Estinziun del dodo.
*In Inghiltera el turna in funziun el Book of Common Prayer anglican.
*Üniun de la Gesa Catoliga Siriega cun la Gesa Catoliga.
*23 de genar: Bataja de Nagyszőlős. El princip de Transilvania Giuvan III Kemény el mör cuntra i Türch.
*30 de magg: dopu el matrimoni de Margherita de Braganza cul re ingles Carlu II Stuart, el Purtugal el regala a l'Inghiltera i cità de Bombay e Tanger.
*27 d'utuber: el re Carlu II d'Inghiltera el vend Dunkerque e Fort-Mardyck ai frances. 
## Chi gh'è nassüü
*Pierre Gobert, pitur (m. 1744)
*8 de marz: Augüst Güjelm de Brunswick-Lüneburg (m. 1731)
*26 d'april: Maria Lüisa de Burbun-Orléans, prima miee de Carlu II de Spagna (m. 1689)
*30 d'april: Maria II d'Inghiltera (m. 1694)
*11 lüj: Massimilian II Emanüel de Baviera (m. 1726)
*29 d'agust: Alvise III Mocenigo, dus venezian (m. 1732)

## Chi gh'è mort
*10 de genar: Unuraa II Grimaldi, prim princip de Monegh (n. 1597)
*17 de magg: Güjelm de Sassonia-Weimar (n. 1598)
*16 de lüj: Alfuns IV d'Este, düca de Modena e Regg (n. 1634)

## Alter prugett
1655

El **1655** a l'è 'n ann del secol quell de derset.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Madulain

**Madulain** (*Madolene* in italian storich; *Madulein* in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 16.35 km², e al se tröva a una altitüden de 1697 meter sura al livel del mar.

El cumün de Madulain a l'è tacaa ai cumün de Bever, La Punt-Chamues-ch, Pontresina, S-chanf, Zuoz.

## Storia
Madulain l'è menziunaa per laprima volta in di ducüment del 1137-39 col nomm de *Madulene*.

L'andament storegh de la popolazion de Madulain l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment
La Punt-Chamues-ch

**La Punt - Chamues-ch** (in italian storich, e nom ufizial fina al 1943: *Ponte-Campovasto*) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 62.3 km², e al se tröva a una altitüden de 1687 meter sura al livel del mar.

El cumün de La Punt - Chamues-ch a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Madulain, Pontresina, Samedan, Zuoz.

El cumün l'è furmaa de du center abitaa principai, al dì d'incö asquas tacaa insema. *La Punt* la se tröva in de la part setentriunal de la val, a una altitüden de 1697 meter sura el livel del mar, inde che finiss el pass de l'Albula. L'e straversaa del fiüm Inn e propi sül fiüm Inn gh'eva el pont che g'ha daa el nom a l'abitaa. *Chamues-ch* inscambi l'è colocaa in de la part meridiunal de la val a una altitüden de 1708 meter, a la fin de la val Chamuera ai pé del Piz Mezzaun.

## Storia
Chamues-ch l'eva cognossüü giamò ai temp dei Roman col nom de *Camogascum*.
La Punt-Chamues-ch l'è menziunaa in di ducüment de l'ann 1137-39 cont el nomm de *Campolovasto* e püssee tard, in del ann 1244 cont el nomm de *Ponte*.

L'andament storegh de la popolazion de La Punt - Chamues-ch l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Situazion linguistega
Al dì d'incö i lengh ufiziai i henn el tudesch e el rumanc ma lengua parlada dai abitant uriginari del post e ancamò insegnada in di scöl l'è el dialet del Rumanc parlaa in de l'Engadina Volta, ciamaa "Puter". Fina a prima che nassìes l'indüstria del türism, l'eva anca l'ünica lengua parlada in del post. L'ha scumenzaa a calà in percentuaàl giamò in del secul XIX e in del 1880 i lengua mader rumanc i eva devegnüü el 71,6%. Percentual che l'è restada cumpagna pressapoch fina a prima de la seconda guera mondial. Dopo l'ha turnaa a calà e in dei an setanta. L'andament dei ültem an l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desuta.

## Riferiment
Bivio

**Bivio** (fina l'ann 1902 en tudesch la se ciamava *Stalla* e en romanc *Beiva*) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula, in del Canton Grison. El gh'ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 76.73 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1769 meter sura 'l nivel del mar. L'è straversaa del fiüm Giülia, e 'l se tröva in de la **[[Val Sursette]]** (in tudesch ciamada anca *[[Oberhalbstein]]*).

El cumün de Bivio a l'è tacaa ai cumün de Avers, Bever, Marmorera, Mulegns, Sils im Engadin/Segl, Silvaplana, Bargaja, Sur.

## Storia
Bivio l'è numenaa la prima volta in de l'ann 840 col nom *de stabulo Bivio*.
Al ciapa el so nom del cruzal che 'l porta ai pass del Giülia e del Pas da Set (en tudesch: *Septimer Pass*) che i representava giamò in epuca romana un pont de passagg. Inturen al ann 840 l'è staa faa sü un uspizzi per i vilan bargajot (lumbardofun). In tra el secul XIII e 'l secul XIV, Bivio l'è diventaa un'enclav lubardofuna/italofuna tüt in mezz a cumün germanofun (Avers) e de lengua rumancia (Marmorera e tüta la val del Giülia).

L'andament istoregh de la pupulazion de Bivio l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Lengh
Bivio l'è l'ünegh cumün svizzer de là dei Alp (cioè a Nord del spartaacque cuntinental) indue che la lengua ufizial l'è l'italian e la gent la parla el bargajot, che l'è 'l lumbard (con influenz rumanc) parlaa in de la Val Bargaja. In de l'an 1860 el Bargajot l'eva ancamò la prima lengua per l'80% dei abitant.

## Riferiment
Sacheon

**Sacheon** (Hangul: 사천시; Hanja: 泗川市) a l'è una cità in del südoest de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 115,000 abitant.

Sturegament, la cità l'era un sitt impurtant di bataj navaj dürant la Guèra Imjin.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de ses distret (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e sett *myeon* (면).

*Namyang-dong (남양동; 南陽洞) 
*Dongseo-dong (동서동; 東西洞) 	
*Dongseogeum-dong (동서금동; 東西錦洞) 
*Beollyong-dong (벌룡동; 閥龍洞) 
*Seongu-dong (선구동; 仙龜洞) 
*Hyangchon-dong (향촌동; 香村洞)

*Sacheon-eup (사천읍; 泗川邑) (20 *ri*)
*Gonmyeong-myeon (곤명면; 昆明面) (16 *ri*)
*Gonyang-myeon (곤양면; 昆陽面) (13 *ri*)
*Sanam-myeon (사남면; 泗南面) (6 *ri*)
*Seopo-myeon (서포면; 西浦面) (10 *ri*)
*Yonghyeon-myeon (용현면; 龍見面) (11 *ri*)
*Jeongdong-myeon (정동면; 正東面) (10 *ri*)
*Chukdong-myeon (축동면; 杻東面) (7 *ri*)

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Andong

**Andong** (Hangul: 안동시; Hanja: 安東市) a l'è una cità in del center de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha pressapoch 185,000 abitant.

La cità l'è un center de la cültüra e di tradiziun de la Curea. Anca l'è una destinaziun türistega impurtanta.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de 10 distret (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e 13 *myeon* (면).

*Angi-dong (안기동)
*Gangnam-dong (강남동)
*Junggu-dong (중구동)
*Myeongnyun-dong (명륜동)
*Ok-dong (옥동)
*Pyeonghwa-dong (평화동)
*Seogu-dong (서구동)
*Songha-dong (송하동)
*Taehwa-dong (태화동)
*Yongsang-dong (용상동)

*Pungsan-eup (풍산읍)
*Bukhu-myeon (북후면)
*Dosan-myeon (도산면)
*Giran-myeon (길안면)
*Iljik-myeon (일직면)
*Imdong-myeon (임동면)
*Imha-myeon (임하면)
*Namhu-myeon (남후면)
*Namseon-myeon (남선면)
*Nokjeon-myeon (녹전면)
*Pungcheon-myeon (풍천면)
*Seohu-myeon (서후면)
*Waryong-myeon (와룡면)
*Yean-myeon (예안면)

## Cità Gemelaa
* Gongju, Chungcheongnam-do, Curea del Süd
* Icheon, Gyeonggi-do, Curea del Süd
* Jeonju, Jeollabuk-do, Curea del Süd
* Jinju, Gyeongsangnam-do, Curea del Süd
* Songpa-gu, Seoul, Curea del Süd
* Sagae, Yamagata, Giapun
* Pingdingshan, Henan, Cina
* Cedar Rapids, Iowa, Stat Ünii d'America

**Cità de amicizia**
* Qufu, Shandong, Cina
* Holon, Tel Aviv, Israel
* Curint, Grecia

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Maloja (distret)

El **distrèt del Malögia** l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Samedan.

Colocàt endèla part centro meridiunàla del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Bernina (4049 méter söl leèl del mar) che l'è apò la vèta piö alta de töt el cantù. La superfìce totàl del distrèt l'è de 973.61 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva

El distrèt del Malögia l'è dividìt en du cìrcoi e 12 cumü:

## Colegamèncc estèrni
* Cìrcol de l'Alta Engadìna (en todèsch)
* Regiù Cìrcol Bargaja
* Ente Türistich Val Bargaja
* Via Bargaja 
* Alta Engadìna 
* Feruvìa rética 
* Aeropórt de Samedan
Moesa (distret)

El **distrèt de Moesa** (en italià: *Distretto di Moesa*; en romàncio: *district da la Moesa *; en todèsch: *Bezirk Moësa*) l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Rorè.

Colocàt endèla part central del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Pizzo Tambò (3.279 méter söl leèl del mar). La superfìce totàl del distrèt l'è de 496.03 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva

El distrèt de Moesa l'è dividìt en tré cìrcoi e 17 cumü:

## Colegamèncc estèrni
* Organizasiù Regiunàla del Moesà
* Feruvìa Mezulcinéza
* San Bernardì
Savognin

**Savognin**, u **Saugnign** in de la parlada sürmirana del lögh, (*Schweiningen* in tudesch istoregh; *Savognino* in rumanc e italian istoregh), l'è un cumün svizzer del distret de Albula, in del Cantun Grisun. El gh'ha pü u manch  abitant, una süperfiss de 22.23 km², e 'l se tröa ad una altitüden de 1207 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Savognin l'è tacaa ai cumün de Cunter, Filisur, Mulegns, Riom-Parsonz, Tiefencastel, Tinizong-Rona. El paes l'è 'l center del Kreis (circundare) *Surses* e sia in istaa cum' anch in inverna l'è un sit ben visidaa. La lengua uficiala l'è l'idioma rumanc Sürmiran.

## El Nom del Paes
Quel che 'l nom del paes el vör dì l'è mingamò ciar al didincö. In del 1154 el paes el vegn numenaa cunt el nom de *Swainingen*, in del 1156 cunt el nom de *Suanneng*, e pö in del 1379 cunt el nom de *Schweining*.

## Storia
In sül col *Padnal* a süd del paes, gh'era giamò in de l'etaa del bronz un sit pupulaa de gent.
A Savognin gh'ha abitaa tra 'l 1886 e 'l 1894 el pitur Giovanni Segantini.
 
L'andament istoregh de la pupulaziun de Savognin l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Situazion linguistega
La lengua püssee parlada a Saugnin l'è el rumanc sürmiran anca se int i ültem agn la percentüal l'è adree a calà, come se pöl vedd anca in de la tabela chi sott:

## Riferiment
Tongyeong

**Tongyeong** (Hangul: 통영시; Hanja: 統營市) a l'è una cità in del süd de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 135,000 abitant.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de 11 distret (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e ses *myeon* (면).

*Bongpyeong-dong (봉평동; 鳳平洞)
*Buksin-dong (북신동; 北新洞)
*Docheon-dong (도천동; 道泉洞)
*Donam-dong (도남동; 道南洞)
*Inpyeong-dong (인평동; 仁平洞)
*Jeongnyang-dong (정량동; 貞梁洞)
*Jungang-dong (중앙동; 中央洞)
*Misu-ildong (미수1동; 美修一洞)
*Misu-idong (미수2동; 美修二洞)
*Mujeon-dong (무전동; 霧田洞)
*Myeongjeong-dong (명정동; 明井洞)

*Sanyang-eup (산양읍; 山陽邑)
*Dosan-myeon (도산면; 道山面)
*Gwangdo-myeon (광도면; 光道面)
*Hansan-myeon (한산면; 閑山面)
*Saryang-myeon (사량면; 蛇梁面)
*Yokji-myeon (욕지면; 欲知面)
*Yongnam-myeon (용남면; 龍南面)

## Cità Gemelaa
*  Gangnam, Seoul, Curea del Süd
*  Sayama, Giapun
*  Tamano, Giapun
*  Reedley, California, Stat Ünii d'America

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Yangsan

**Yangsan** (Hangul: 양산시; Hanja: 	梁山市) a l'è una cità in del est de la pruvincia de Süd Gyeongsang in de la Curea del Süd. La cità la cunfina cun Busan (al süd), Ulsan (al nordest), Miryang (al nordoest), e Gimhae (al südest).

La gh'ha circa 250,000 abitant.

## Storia
La cità l'era ciamada uriginalment *Samnyang-ju* sott el regn de Silla. In del 665, Samnyang-ju l'era pö dividüda in de trè part, cunt el teritori de la cità muderna cume part de *Ryang-ju*. In del 1414, dürant la dinastia Joseon, la regiun l'era renuminada cume *Cuntea de Yangsan* (양산군). La cuntea l'è devegnüda cità el 1 de marz del 1996.

## Sit impurtant

### Tongdosa
Sitüada al nord de la cità a l'è 'l tempi de Tongdosa, un di tempi püssee impurtant del Budisem curean.

## Trasport
### Feruvia
Yangsan el gh'ha dò staziun sü la Linia feruviaria Gyeongbu: la Staziun de Mulgeum (물금역) e la Staziun de Wondong (원동역).

### Metrupulitana
La linia 2 de la Metrupulitana de Busan la serv la cità, cunt el funziunament atüal de quater staziun: Yangsan, Namyangsan, Campus de la Üniversità naziunala de Busan a Yangsan, e Hopo. Atüalment, dò növ staziun i hinn prupost.

### Autobus
La cità l'è servida da un sistema lucal e da lini intercity a Busan, Ulsan, e un quaj alter.

### Autustrad
La Autustrada Gyeongbu (#1) e la Bretela de l'Autustrada Jungang (#551) passen per la cità.

## Edücaziun
Yangsan el gh'ha trè üniversità: 
*el Campus de l'Üniversità naziunala de Busan a Yangsan
*l'Üniversita Yeongsan
*l'Üniversita de Yangsan. 
El campus de l'Üniversità naziunala de Busan se dedica ai stüdi medegh, spezialment al nivell post-laurea.

Al nivel di scöl segundari, gh'è anca 10 licee in de la cità.

## Simbul
*Fiur: Magnolia kobus
*Pianta: Chionanthus retusa

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de vott distret (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e quater *myeon* (면).

*Deokgye-dong (덕계동; 德溪洞)
*Gangseo-dong (강서동; 江西洞)
*Jungang-dong (중앙동; 中央洞)
*Samseong-dong (삼성동; 三城洞)
*Seochang-dong (서창동; 西倉洞)
*Soju-dong (소주동; 焼酒洞)
*Pyeongsan-dong (평산동; 	平山洞)
*Yangju-dong (양주동; 梁州洞)

*Mulgeum-eup (물금읍; 勿禁邑) (4 *ri*)
*Dong-myeon (동면; 東面) (8 *ri*)
*Sangbuk-myeon (상북면; 上北面) (9 *ri*)
*Wondong-myeon (원동면; 院東面) (8 *ri*)
*Habuk-myeon (하북면; 下北面) (8 *ri*)

## Cità Gemelaa
* Cuntea de Jindo, Jeollanam-do, Curea del Süd
* Yurihonjō, Akita, Giapun

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Alvaneu

**Alvaneu** (*Alvagni* in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 35.63 km², e al se tröva a una altitüden de 1181 meter sura al livel del mar.

El cumün de Alvaneu a l'è tacaa ai cumün de Arosa, Brienz/Brinzauls, Filisur, Lantsch/Lenz, Schmitten, Surava, Tiefencastel.

## Storia
Alvaneu l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1244 'me *Aluenude*.

L'andament storegh de la popolazion de Alvaneu l'è indicaa in de la tabela chi sott: 

## Riferiment
Bernina (distret)

El **distrèt del Bernina** l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Pus'ciaf.

Colocàt endèla part meridiunàla del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Piz Palü (3.901 méter söl leèl del mar). 

La superfìce totàl del distrèt l'è de 237.30 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

El cunfìna a nordòvest col distrèt del Malögia e per töt el rèst del perìmetro co la pruvìncia italiàna de Sondrio. 

## Diviziù aministratìva

El distrèt del Bernina l'è dividìt en du cìrcoi e du cümü:

## Colegamèncc estèrni
* Valpus'ciaf 
* El Bernina 
* Feruvìa rética
Brüs

**Brüs** (inscì anca in tudesch istoregh; italian: *Brusio*; rumanc: *Brüsch*) a l'è un cumün sgüisser del distret de Bernina, in del Cantun Grisun. Al gh'ha pü u manch  abitant e una süperfis de 46.29 km², e al se tröva a una altitüden de 780 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Brüs a l'è tacaa ai cumün de Bianzon (IT-SO), Sciür (IT-SO), Grosott (IT-SO), Pus'ciaf, Tej (IT-SO), Tiran (IT-SO), Verv (IT-SO), Villa de Tiran (IT-SO).

## Storia
Brüs l'è numenaa per la prima volta in de l'ann 1106 col nomm de *Bruse*. 

L'andament istoregh de la pupulaziun de Brüs l'è indicaa in de la tabela chi de suta:

## Pruerbi in dialet brüsasch
* Al can al sbraja indónd ca 'l maja.
* Al cünta nogót a zifulà, sa l'asan al vòl miga bev.
* A li cavri, fina in giügn, dagan un pügn.
* A li femni bögna miga ga dumandà quancc ann li gh'hann.
* Al sul da fevré al mena al carné.
* Chi gh’ha tort, crida plü fort.
* Cura ca 'l ciel al fa la lana, l'aqua l'è miga luntana.
* Cura ca 'l Frantalun mét sü 'l capel, via la falsc e scià 'l restel.
* Dal früt sa conóss la planta.
* Guardévas da l'ann bisest e da quel che ch'i ven apress.
* I bun amis i henn rar cumè li móschi blanchi.
* La cà da l'óm l'è 'l mónd, e 'l mónd da la fémna l'è la cà.
* La castegna la gh'ha 'l pan e 'l furmagg.
* La via par rivà al cör da l'óm la passa par al ventricul.
* San Giacum e Sant'Ana, i pinciaröi gió par la cana.
* San Lurenz, li castegni cume dent.
* Sant Andrea da la barba blanca.
* Voss gh'avé tant móst? Zapa la vigna da óst.

## Riferiment
Matee Capitel Trii

## Matee
*La Parola del nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l [[Növ Testament]] e vultada adess in del nost parlà [[Insübregh]] del didincö.*

### Capitel Trii

1 In quij dí lí gh'eva un tal Giuann Batísta dree a predegà in del desert de la Giüdeja, 2 e'l disea: "Pentives! Che 'l regn del Signur l'è dree a 'gnì!" 3 Perchè chess chí l'è propi Lü, l'è propi quel che'l prufeta Jesaja 'l n'ha nünziaa: "ghe saraa na vus che la ciamaraa in del desert e la disaraa: preparee la straa al Signur!"
4 Lü, 'l Giuann, 'l gh'eva indoss na pelandrana de pej de camèl e na zenta de cüram intorn a la vita; 'l so disnà l'eva faa sü de lüsèrt e mel salavadegh. 5 Tücc quij de Gerüsalèm, e de la Giüdeja intrega, eren dree a 'gnì de Lü a fass batezzà e a cunfessà i so pecaa.

7 Ma quand che 'l Giuann l'ha vedüü na mota de Farisee e de Sadüzzee vegnì a fass batezzà de lü, e'l gh'ha dii a lur, e 'l gh'ha faa: "Na brüta razza sii violter, di brüt serp sii, ve 'l disi mi!! Chilè che 'l v'ha dii de vegh pagüra de la püniziun che l'è dree a 'gnì?? 8 Purteem chí almanch de la bela früta fresca inscí de fà un puu de penitenza! 9 E stee minga lí a pensà deparvü: 'Bè in finn de la fera nüjolter sem anca nüm fiö de l'Abram', perchè 'l Signur, vardee ben, violter baloss, perchè 'l Signur l'è bun de fà un fiö de l'Abram perfinn cunt che la preja chí che gh'huu suta i pee!!! 10 Vardee che 'dess la 'segür' l'è bela prunta a tajà a la radis tücc ij arbur che fann no cünt de fà bun früt!!! Ociu, nè, che vee a finì in del fögh!!!

11 Mi a sunt chí che ve batezzi cunt l'agua inscí de fav pentì; ma quel che l'è dree a 'gni despö de mi, e che l'è ben püssee fort de mi, e mi sunt gnanca dign de netàgh i söl di scarp, chel lí, 'l ve batezzaraa cunt el Spiret Sant e cunt el Fögh! 12 Lü 'l gh'avaraa 'l restrèl in de la man e cunt quel 'l ciaparaa sü tüt 'l furment, ma la crüsca Lü la traraa in del Fögh etern!!"

13 Alura un bel dí, de la Galileja, 'l vegn el Gesü a fass batezzaa del Giuann in del Giurdàn. 14 Ma 'l Giuann 'l se tira 'ndree e 'l ghe fà: "Sunt mi che gh'huu de 'gnì a fam batezzaa de Ti, minga Ti de mi!!!!" 15 E alura 'l Gesü 'l ghe respund: "Ti preocüpes no e batezzum, Giuann, inscí che fem tüt quel che gh'em de fà" E alura 'l Giuann l'ha dervii pü boca e l'ha batezzaa.
16 E 'pena che'l Crist l'è staa batezzaa e l'è gnüü föra de l'agua, sentii chí 'sa l'è che l'è sücedüü: el ciel 'l s'è dervii e 'l Spiret Sant el gh'è crudaa sgiò in sül cuu in sül fà d'un piviun e 'l s'è sentüda na gran vus che l'ha dii: "Chess chi l'è me amaa Bagaj e mi a ghe vöri un gran ben!"



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Düü
*Inanz a Capitel Quater →
*A l'indes
Mon

* **[[Mòn]]**, cümü de la Val Camònega, en pruvìncia de Brèsa
* **[[Mon (GR)|Mon]]**, cümü svìser del Cantù dei Grigioni.
Via Crucis

La **Via Crucis** (manèra de dì latina che la völ di la *Via de la Crus*) l’è ü rito religiùs cristià che l’ regórda la caminàda dolorùza ‘nfina al Golgota e pò la crocefisiù e la mórt de Nòst Signùr.

La Via Crucis la se tè de sólet al venerdé, ‘l dé che l’è mórt ol Signùr, e suradetöt ol Venerdé Sant e la piö cognusìda de töte l’è la Via Crucis de Roma che la se té al Coloséo e l’è óficiàda dal Papa; de sólet l’è trasmetìda, via televisiù, ‘n töt ol mónt.

La Via Crucis l’è facia da quatórdes stasiù e ögnöna de chèste stasiù i regórda ü momènt importànt de la Pasiù de Nòst Signùr, tra öna stasiù e l'ótra se canta 'l Adoramus Te.

## I quatórdes stasiù de la Via Crucis tradisiunàla

* stasiù I: ‘l Gezü l’è condanàt a mórt
* stasiù II: ‘l Gezü l’è cargàt de la crus
* stasiù III: ‘l Gezü ‘l trèca ‘n tèra per la prima ólta
* stasiù IV: ‘l Gezü l’incóntra so màder
* stasiù V: ‘l Gezü l’è ötàt dal Cireneo a portà la crus
* stasiù VI: la Veronica la ghe süga ‘l müs al Gezü 
* stasiù VII: ‘l Gezü ‘l trèca ‘n tèra per la segónda ólta
* stasiù VIII: ‘l Gezù l’ incóntra i dòne de Gerüzalèm chi piàns per lü
* stasiù IX: ‘l Gezü ‘l trèca ‘n tèra per la tèrsa ólta
* stasiù X: ‘l Gezü l’è caàt fò di sò estìcc
* stasiù XI: ‘l Gezü l’è ‘nciodàt a la crus
* stasiù XII: ‘l Gezü ‘l mör sö la crus
* stasiù XIII: ‘l Gezü l’è tiràt zó da la crùs e consegnàt a sò màder
* stasiù XIV: ‘l Gezü l’ vé metìt dét in del sepólcher
511

El **511** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Cesare Zavattini

El **Cesare Zavattini** (Lusêra, 20 setémbor 1902 – Ruma, 13 utùbor 1989) l'è stai un scenegiadù, giurnalista, cumediògraf, naradù, pueta e pitur italian.
L'è cunussüd suratüt par es stai el scritur d'i püssè famus film dal neurealism, tra i quai: Ladri di biciclette, Umberto D., Sciuscià, Bellissima e Miracolo a Milano.
San Bartolomé

**San Bartolomé** (*Almenno San Bartolomeo* in Italià) l'è ü cumu de la Pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 9 km de la sità a 352 méter söl leèl del mar.

El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 10,42 km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².  El cunfìna coi cümü de Almè, Almèn, Barzana, Brembat de Sura, Paladina, Palasàch, Roncola, Stròsa e Albrèmb.

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Bartolomé l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferimèncc
Casassa

**Casassa** (*Casazza* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa arènt al fiöm Chère 'n de la Al Caalina.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Albì, Gaerina, Grù, Monestaröl, Spinù e Vigà.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Casassa l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Alzà

**Alzà** (*Alzano Lombardo* in Italià, *Prædium Alicianum* in Latì) l'è öna città 'n pruinsa de Bèrghem de , cond üna süperfis de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². L' se tróa 'n de la Al Seriana visì al Sère. 

El cunfìna coi cümü de Nèmber, Poltranga, Laranga, Éla de Sère, Dógn.

In de chèsto pais l'è nasìt l'Antonio Tiraboschi (1838-1883).

## Evoluzion demografega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Alzà l'è mustrat in de la tabela ché sóta:

## Riferiment


## Oter progecc

## Us corelade
*Gesa de San Bortolomee (Alzan)
Almèn

**Almèn** (nom oficial en italian: *Almenno San Salvatore*) l'è un comun de la provincia de Bèrghem sit a 12 km de la sità de Bèrghem. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 4,75 km² e 'na densità de popolazzion de  ab./km². El confina coi comun de Almè, San Bartolomee, Paladina, Stròsa, Ubial Clanezz e Villa d'Almé.

De vedé a gh'è la cesa de San Giorgg, el Santuare de la Madona di Candele, la Gesa de la Consolazzion e la pu noeuva Gesa del Salvador. Un temp a gh'era la Piev e la Cort di lombard antigh.

## Evoluzzion demografega
L'andament del numer de abitàncc del comun de Almèn l'è mostrad en dè la tabèlla ché sota:

## Riferimencc
Colgiàt

**Colgiàt** (*Colzate* in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Seriana.

A 'l g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìss de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²
 
A 'l cunfìna coi cümü de Casnìch, Góren, Onéda e Èrfa.

## Evulusiù demografega
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Colgiàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment


## Oter progecc

## Us corelade
*Santuari de San Patrizzi
Facebook

**Facebook** a l'è un social network e sit internet nassud ind el   Febrar 2004. Al partegn a Facebook, Inc. Del Setember 2012, Facebook al g'ha plussee de du milion de drovador ativ. I drovador pœden far su un cunt personal, juntar-g olter drovador 'me amix, e inviar-g messaj. Disponibil a l'è anca l'opzion de verer su grupp: i plussee comun inn qii miss in pè de students (grupp de scœla) o de lavorador, o anca grupp de vari interess. El nomm del servizi al ven de qell del liber dait ai students a l'inizi de l'ann scolasteg de una quai universitaa ind i Stats Unids: qii liber qì a vuten i students a cognosser-ss mei intra de lor. 
Facebook al permett de dervir un cunt a condizion de ver-g minim 13 agn.

Facebook a l'è stad cread del Mark Zuckenberg cont i so compagn de college e olter students de informatega, come Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz e Chris Hughes, come idea domaa per i students de Harvard. Plussee tard l'ha tacad su a tœr insema olter scœle ind l'area de Boston, l'Ivy League, e la Stanford Univeristy: a segutar l'ha vert su per i students de oltre universitaa. Apos de qest, l'ha vert anca per students di Licee, e, a la fin, per tuts qii de almanc 13 agn. Segond una stima de *ConsumersReport.org*, ind el Maj del 2011, a g'era 7.5 milion de bagaitt de sota i 13 agn cont di cunts: qella roba qì a l'è contra i regole del sit.

## Ligamm de fœra
*Pajina principal de Facebook
Gimcheon

**Gimcheon** (Hangul: 김천시; Hanja: 金泉市) a l'è una cità in del oest de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 150,000 abitant. La cità l'è sitüada sü i lini prinzipaj del trasport de la Curea del Süd, intra Seoul e Busan.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de ses distret ürban (*dong*; 동), vün *eup* (읍) e 14 *myeon* (면).

**I distret ürban**
* Daegok-dong (대곡동; 大谷洞)
* Daesin-dong (대신동; 大新洞)
* Jijwa-dong (지좌동; 智佐洞)
* Jasan-dong (자산동; 紫山洞)
* Pyeonghwa-Namsan-dong (평화남산동; 平和南山洞) 	
* Yanggeum-dong (양금동; 陽金洞)

**I distret rüraj**
* Apo-eup (아포읍; 牙浦邑)
* Bongsan-myeon (봉산면; 鳳山面)
* Buhang-myeon (부항면; 釜項面)
* Daedeok-myeon (대덕면; 大德面)
* Daehang-myeon (대항면; 代項面)
* Eomo-myeon (어모면; 禦侮面)
* Gamcheon-myeon (감천면; 甘川面)
* Gammun-myeon (감문면; 甘文面)
* Gaeryeong-myeon (개령면; 開寧面)
* Guseong-myeon (구성면; 龜城面)
* Jirye-myeon (지례면; 知禮面)
* Joma-myeon (조마면; 助馬面)
* Jeungsan-myeon (증산면; 甑山面)
* Nam-myeon (남면; 南面)
* Nongso-myeon (농소면; 農所面)

## Cità Gemelaa
*  Gangbuk-gu, Seoul, Curea del Süd
*  Gunsan, Jeollabuk-do, Curea del Süd
*  Nanao, Ishikawa, Giapun
*  Chengdu, Sichuan, Cina

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Müsega lumbarda

Ciamum **müsega lumbarda** la müsega cantada in Lumbard. 
A considerum sia la müsega pupulara lumbarda (i canzun tradiziunaj che hinn nassüü in di secuj ma anca canzun püssee recent 'me *O mia bela Madonnina*) sia el revival del periud del "dopuguera" in pöö. In quel grüp chì gh'è dent gent artista 'me l'Enzo Jannacci e'l Nanni Svampa (prima cunt I Gufi e pöö deperlü) per la Lumbardia ucidentala e el Ravasio per quela urientala che hann faa sia canzun növ che recuperaa canzun pupular, anca sunaa in manera püssee muderna. 

## Incö
Fundamental a l'è staa a partì di agn '90 el sücess del Davide Van de Sfroos, sücess che l'ha ripurtaa la müsega lumbarda in di cà de la gent e grüp de giuin a duprà el Lumbard in di canzun.
In del 1993 hinn nassu anca i Longobardeath, specializaa in musega Hard-Rock e Punk in Milanes. In del 2007-2008 el nass  e 'l sortiss föra el prim demo de Dellino Farmer, che l'è deventaa famus per i so canzun rap in lengua lumbarda. Gh'hinn anca grüpp de gener müsegai diferent ch'hann faa sö di canzun cunt el test in lumbaart, cume i Furor Gallico cunt el bindell *Curmisagios*, o anca i Folkstone (una band folk-metal de Berghem) cunt *Luna*.

## Ligam de föra
* Una lista de cantant lumbard 
* Una lista de canzun pupular lumbard 
*  ''La musica in lingua lombarda'' - CSPL
Trapen

Un **trapen** (anc *firlaforla*) l'è un arnes dovrad per forar divers tipolojie de materiai (metall, legn, ciment, etc) cond dei ponte.
S'pœl destinguir intra trapen portatei e fissads, cond qests ultem qe i fa part dei maqine usadei.

## Riferiments
* ''Trapano'', Treccani
Alfio Antico

**Alfio Antico** (Lentini, 22 de nuèmber 1956) l'è un cantant e müsicista sicilian, vün di püsèe bràu in Europa a sunà cun la *tammorra*, un tambùr tradisiunàl.

## Discugrafia

* 2000 - *Anima 'Ngignusa* (Onyx) 
* 2002 - *Supra Mari* (Alfamusic-Rai Trade) 
* 2005 - *Viaggio in Sicilia* (Alfamusic-Rai Trade-distr.Egea)

## Ligam de fora

*  Sitt üficial
*  Siit de la cità de Lentini
533

El **533** a l'è 'n ann del secol VI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Gyeongju

**Gyeongju** (Hangul: 경주시; Hanja: 慶州市) a l'è una cità in del südest de la pruvincia de Nord Gyeongsang in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 270,000 abitant.

Sturegament, la cità l'era capital del antigh regn de Silla.

## Aministraziun
La cità l'è dividüda in de 11 distret ürban (*dong*; 동), quater *eup* (읍) e vott *myeon* (면).

## Cità Gemelaa
*  Xi'an, Cina
*  Versailles, Francia
*  Pompei, Italia
*  Nara, Nara, Giapun
*  Obama, Fukui, Giapun
*  Iksan, Curea del Süd
*  Inglewood, California, Stat Ünii d'America 
*  Huế, Vietnam.

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Sur

**Sur** (en lengua romancia: Sour) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 23.18 km², e al se tröva a una altitüden de 1530 meter sura al livel del mar.

El cumün de Sur a l'è tacaa ai cumün de Bever, Bivio, Marmorera, Mulegns, Tinizong-Rona.

L'andament storegh de la popolazion de Sur l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Lengua
La püssee part de la popolazion l'è de lengua romancia, segond el censiment de l'ann 2000 la percentual dei parlant en romanc come prima lengua l'è del 75%.

## Riferiment
Tiefencastel

**Tiefencastel** (*Casti* in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 14.85 km², e al se tröva a una altitüden de 859 meter sura al livel del mar.

El cumün de Tiefencastel l'è 'l capolögh del distret de l'Albula a l'è tacaa ai cumün de Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Cunter, Filisur, Mon, Riom-Parsonz, Savognin, Stierva, Surava.

## Storia
Tiefencastel l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nomm de *in Castello Impitinis*.

L'andament storegh de la popolazion de Tiefencastel l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment
Tinizong-Rona

**Tinizong-Rona** (*Tinzen* e *Roffna* in tudesch storich; *Tinetio* e *Rouena* in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 54.30 km², e al se tröva a una altitüden de 1232 meter sura al livel del mar.

El cumün de Tinizong-Rona a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Filisur, Mulegns, Savognin, Sur.

## Storia
Tinizong l'è staa menziunaa la prima volta giamoo in dei document de l'Imper Roman col nom de *Tinetione*, una stazion adree a la strada romana del Pass dal Sett. Rona l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1330 'me *Rouenam*.

L'andament storegh de la popolazion de Tinizong-Rona l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment
Albula (distret)

El **distrèt de l'Albula** (nomm uficiai: *Bezirk Albula* / *District Alvra* / *Distretto di Albula*) l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Tiefencastel.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 237.30 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva

El distret de l'Albula l'è dividìt en 4 cìrcoi e 23 cümü:
Roseto degli Abruzzi

**Roseto degli Abruzzi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 21.692 abitàncc, 'na superfìce de 52 km² e 'na densità de 417 ab./km². El cunfìna coi cümü de Atri, Giulianova, Morro d'Oro, Mosciano Sant'Angelo, Notaresco, Pineto.
Sant'Egidio alla Vibrata

**Sant'Egidio alla Vibrata** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 8.814 abitàncc, 'na superfìce de 18 km² e 'na densità de 490 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ancarano, Ascoli Piceno (AP), Civitella del Tronto, Folignano (AP), Maltignano (AP), Sant'Omero, Torano Nuovo.
Torricella Sicura

**Torricella Sicura** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha presapóch 2.687 abitàncc, 'na superfìce de 54 km² e 'na densità de 50 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campli, Cortino, Rocca Santa Maria, Teramo, Valle Castellana.
ID&M

**Id&m - identità e musica** (Id&m identità e müsega in lumbard) a l'è un festival de müsega cantada in di lenguv minuritari in Italia. La so prima ediziun a l'è stada el 15 de utuber al *Teatro dal Verme* che l'ha seleziunaa 4 artista lumbard per la final, e la final del 7-8 de nuvember del 2009 a Milan al *[[Teatro Arcimboldi]]*.

## Partecipant del 15 de utuber
Collettivo Mazzulata, Effetto Loto, Gianluca Grossi, Gio De Sfàa e i Fiö dela Serva, Malghesetti, Lissander Brasca, Luciano Ravasio, Ornella Fiorini, Roberto Sironi, Sulutumana, Trenincorsa, Longobardeath.

I Sulutumana e'l Lissander Brasca hann vingiüü el premi de la critiga. Lur dü e l'Ornella Fiorini e i Malghesetti a hinn staa i quater seleziunaa per la final.

## Partecipant a la final
Enrico Ruggeri, Francesco De Gregori, i Tazenda, Teresa De Sio, Simone Cristicchi e Il Coro Dei Minatori Di S.Fiora, Andrea Mirò, Luigi Maieron, Lou Dalfin, Davide Van De Sfroos, insema ai quater ch'hann vingiüü la gara del 15 de utuber.

## Ligam de föra
Sit ufizial
Teramo

**Téramo** (*Interamnia Praetutianorum* en latì) l'è 'na cità de la regiù de l'Abruzzo, capolöch de la pruvincia omònima.

El cümü de Teramo 'l cünta presapóch 55.000 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 151 km² per 'na densità de 359,5 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Basciano, Bellante, Campli, Canzano, Castellalto, Cermignano, Cortino, Montorio al Vomano, Penna Sant'Andrea, Torricella Sicura.
Abbateggio

**Abbateggio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 420 abitàncc, 'na superfìce de 15,71 km² e 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Caramanico Terme, Lettomanoppello, Roccamorice, San Valentino in Abruzzo Citeriore e Scafa.
Alanno

**Alanno** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 3.742 abitàncc, 'na superfìce de 32 km² e 'na densità de 117 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cugnoli, Manoppello, Nocciano, Pietranico, Rosciano, Scafa, Torre de' Passeri, Turrivalignani.
Bussi sul Tirino

**Bussi sul Tirino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 2.977 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 115 ab./km². El cunfìna coi cümü de Capestrano (AQ), Castiglione a Casauria, Collepietro (AQ), Corvara, Navelli (AQ), Pescosansonesco, Popoli, Tocco da Casauria.
Carpineto della Nora

**Carpineto della Nora** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 733 abitàncc, 'na superfìce de 23 km² e 'na densità de 32 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brittoli, Civitella Casanova, Ofena (AQ), Vicoli, Villa Celiera, Villa Santa Lucia degli Abruzzi (AQ).
Castiglione a Casauria

**Castiglione a Casauria** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 913 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bolognano, Bussi sul Tirino, Pescosansonesco, Pietranico, Tocco da Casauria, Torre de' Passeri.
Cepagatti

**Cepagatti** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 9.093 abitàncc, 'na superfìce de 30 km² e 'na densità de 303 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chieti (CH), Pianella, Rosciano, San Giovanni Teatino (CH), Spoltore.
Pietranico

**Pietranico** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 604 abitàncc, 'na superfìce de 14 km² e 'na densità de 43 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alanno, Brittoli, Castiglione a Casauria, Civitaquana, Corvara, Cugnoli, Pescosansonesco, Torre de' Passeri.
Lettomanoppello

**Lettomanoppello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 3.090 abitàncc, 'na superfìce de 15 km² e 'na densità de 206 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abbateggio, Manoppello, Pretoro (CH), Roccamorice, Scafa, Serramonacesca, Turrivalignani.
Farindola

**Farindola** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Pescara. El g'ha presapóch 1.805 abitàncc, 'na superfìce de 45 km² e 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arsita (TE), Castel del Monte (AQ), Montebello di Bertona, Ofena (AQ), Penne, Villa Celiera.