open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biondism

El **biondism** l'è la carateristega de la gent che la gh'ha i cavej biond.

## Origen del Nomm
El termen biond in Italia, el gh'ha on'origen on poo cuntroversa. La pupart di studios la sostegn che 'l sia de origen germanega: *blond*. El Devoto, inscambi, l'ha sostegnuu che la parolla la sia d'origen leponzia e che la sia passada del Latin volgar *blondus*.

## Distribuzion geografega
I cavej biond se troeuven squas del tutt in di popolazion ocidentai e hinn tipegh del Nord e Nordest Europa, indove gh'emm la diffusion pu volta.
Generalment i cavei biund in asucià al culur di occh chiar (azurr, verdi, griss o nociòla).
Sa registran alt percentual da cavei biund anca fra gli aburigen da l'Australia, caratteristica present in da l'infansia che dopu la scumpar cun la crescita, in particular in di zon desertich e isulà da l'Australia central e ucidental. Volt percentual da cavei biund naturali hin present anca tra i pupulaziun indigen da tucc gl'isul da la Melanesia e in Italia i biund hinn distribuì particularment in da l'Arch alpin e sü l'Arch peninich.

## Origin di cavej biond
On modern studi faa de l'università da Edimbùrgh l'ha demostraa che i cavej biond han faa comparta in tra i omen circa 10.000 ann fa vers la fin da l'era glacial comé anomalia genetica.

## Galeria fotografega

File:Lucy Merriam.jpg|
File:Natural blonde.jpg|
File:Philippe Mexès 2012-06-11.jpg|
File:2099725 FreightElevator 135wb.jpg|
File:Ewan_mcgregor_cropped.jpg
File:Wilson,Owen (2008) crop.jpg|
File:Blonde Woman Poses on a Wall.jpg|
File:Mika4.jpg|
File:Browneyedboy.jpg|
File:MilosKrasic.jpg|
File:Lucilla Agosti - 66th Venice International Film Festival, 2009 (2).jpg


## Not
Alpha Dog

**Alpha Dog** l'é un film american dal 2006 diret da Nick Cassavetes e recitò da Justin Timberlake, Emile Hirsch e da Bruce Willis in di ròl di prutagunisti.
Southland Tales - Così finisce il mondo

**Southland Tales - Così finisce il mondo** l'é un film american dal 2006 diret da Richard Kelly e recitò da Justin Timberlake, Dwayne Johnson, Seann William Scott e Sarah Michelle Gellar  in di ròl di prutagunisti.
Edison City

**Edison City** l'é un film american dal 2005 diret da David J. Burke e recitò da Justin Timberlake, LL Cool J, Morgan Freeman e Kevin Spacey  in di ròl di prutagunisti.
Bad Teacher - Una cattiva maestra

**Bad Teacher - Una cattiva maestra** l'é un film american dal 2011 diret da Jake Kasdan e recitò da Justin Timberlake e Cameron Diaz  in di ròl di prutagunisti.
Morazzon

**Morazzon** (in dialett local, pronunciaa [mura'tsum]; nomm offizial in italian: *Morazzone*;) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , 'na superfiss de 5 km² e 'na densità de  ab./km²
El paes el se troeuva in la val de l'Olòna, in del Sever e l'è traversaa del riaa Tenor. Morazzon l'è 'l loeugh de origin del pittor manierista Pier Francesch Mazzucchei, soranominaa pròppi *el Morazzon*.
El comun l'è gemellaa con quell ingles de Wimblington (del 2007). Fina al 1927 el faseva part de la Provincia de Còmm.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Morazzon l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Love Guru

**Love Guru** l'é un film canades dal 2008 diret da Marco Schnabel e recitò da Justin Timberlake, Mike Myers e Jessica Alba  in di ròl di prutagunisti.
Longshot

**Longshot** l'é un film american dal 2000 diret da Lionel C. Martin e recitò da Justin Timberlake, in dal sö prim film.
The Social Network

**The Social Network** l'é un film american dal 2010 diret da David Fincher e recitò da Justin Timberlake, Jesse Eisenberg, Andrew Garfield e Armie Hammer in di ròl di prutagunisti.
Phan Thiet

**Phan Thiet** (anca **Phan Thiết**) a l'è una cità in del süd del Vietnam. A l'è la capital de la pruincia de Binh Thuan. El sò distret al gh'ha 826.763 abitant. A l'è a 198 km a nord-est de Cità de Ho Chi Minh.

A l'è staa una bas militar strategica in de la guera del Vietnam
Aigues-Mortes

**Aigues-Mortes** l'è 'n cümü fransés de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim, e 'l fa part del circondàre (*arrondissement*) de Nîmes e del dipartimènt del Gard. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e l'è sitüàt endèla zòna geogràfica de la Camargue.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Aigues-Mortes l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Jessica Biel

La **Jessica Biel** (Ely, Minnesota, U.S.A., 3 Mars dal 1982) l'è un'attris americana.

## Vita Privada
In da l'utubar dal 2012, la s'é spusada a Fasano cun Justin Timberlake.

## Filmugrafia
Desch

**Desch** (*Desco*) l'è ona frazion del comun valtellines de Morbegn, in Provincia de Sondri. Ghe viven 130 personn.
El paes el se troeuva a est del centro comunal, ai pee del mont Colmen.
Paniga

**Paniga** (inscì anca in Italian; la se pronuncia con l'accent in sù la *i*) l'è ona frazion del comun valtollines de Morbegn, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in sù la riva de dritta de l'Adda (che lilinscì l'è ciamada anca Costera di Cecch), in mezz tra Camvich (a est) e Desch (a ovest), e a nord-ovest del centro comunal.

On temp, per i sò pont che ghe ligaven el paes a l'Adda, l'era ciamada anca *Pontesei*.
Vully-les-Lacs

**Vully-les-Lacs** a l'è un cumün svizzer del distret de Broye-Vully. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 24.4 km², e al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar.

In del mes de nuvemeber del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Bellerive, Chabrey, Constantine, Montmagny, Mur, Vallamand et Villars-le-Grand han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Vully-les-Lacs. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011.

El cumün de Vully-les-Lacs a l'è tacaa ai cumün de Cudrefin, Avenches, Delley-Portalban, Haut-Vully e Saint-Aubin.

## Riferiment
Pioeuda (Ardenn)

*Quest articol l'è su la frazion de [[Ardenn]], se te seet dree a cercar un alter significaa, varda *'chì**''.</center>

La **Pioeuda*' (*Pioda'') l'è ona frazion del comun valtellines de Ardenn, in Provincia de Sondri.
Ghe viven domà dersett abitant. La se troeuva a 702 meter de altezza, ai pee de la Val Masen.
Camvigh

**Camvigh** (*Campovico*) l'è ona frazion del comun valtellines de Morbegn.
El paes el se troeuva in sù la riva de destra de l'Adda, a nord-est del centro comunal (che 'l se troeuva de là del fiumm) e a ovest de la frazion de Paniga.
L'è staa on comun indipendent infina al 1939.
Valbroye

**Valbroye** a l'è un cumün svizzer del Canton Vaud, del distret de Broye-Vully. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 33.61 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

In del mes de giügn del 2010 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Cerniaz, Combremont-le-Grand, Combremont-le-Petit, Granges-près-Marnand, Marnand, Sassel, Seigneux et Villars-Bramard han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Valbroye. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011.

## Riferiment
Panzanella

La **panzanella** (ciamàda ach *Pansanella*, *Panmolle* e *Panmollo*) l'è ü piàt frècc che s'màngia sùra de töt d'estàt e l'è ü mangià de l'Ùmbria, di Màrche, del Làsio e de la Toscàna, però fò che la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia 'ndo che l'è cognusìt, ma l'è mia consideràt ü mangià del pòst ma di vilegiàncc, de fati, in del mangià, ma ach piö 'n generàl, la Lünigiàna, la Garfagnàna e la Ersìlia i è piö vizì a la Ligüria che a la Toscàna.

## Ingredièncc
La pansanèla l'éra fàcia öna ólta adóma de pà dür, sigóla rósa e bazìlico, töt consàt con öle, sal e azìt. Ol piat l'è dientàt però col tép piö complicàt e l'è mia malfà troàga dét ach di tòch de sèlem, de pondór, fòie de pedersèm, fète de cöcömer, s'pöl consàla ach col pìer e fò sùra ògne cógo 'l pöl inventà la sò de pansanèla e metèga pò del tù, i öf, i vurstel, i erdürìne sóta öle, la mozzarella, i ulìe, ecc. Gh'è ach la pansanèla de mar che la g'ha ach i fröcc de mar.

In Toscàna 'l pà 'l vé prìma metìt in mòia e pò fat a ciapilì e mes-ciàt sö con töt ol rèst, menimà di ótre bànde 'l pà 'l vé bagnàt e pò pogiàt intréch in del piàt e sura la fèta se mèt töt ol rèst compàgn de la bruschetta.
Hande Yener

Hande Yener pseudonim de **Makbule Hande Özyener** (12 de genar del 1973, Istanbul, Türchia) l'è una cantant törca.

## Discugrafia
* 2000: *Senden İbaret*
* 2001: *Extra*
* 2002: *Sen Yoluna... Ben Yoluma*
* 2004: *Aşk Kadın Ruhundan Anlamıyor*
* 2006: *Apayrı*
* 2006: *Hande Maxi*
* 2007: *Nasıl Delirdim?*
* 2008: *Hipnoz*
* 2009: *Hayrola?*
* 2010: *Hande'ye Neler Oluyor?*
* 2010: *Hande'yle Yaz Bitmez*
* 2011: *Teşekkürler*
* 2012: *Rüya*
Zichyújfalu

**Zichyújfalu** a l'è un paes de la Cuntea de Fejér, Üngheria. El gh'ha una pupulaziun de 944 abitant (2011) cunt una minuranza de pupulaziun sluaca. A l'è arent a i paes: Seregélyes, Pusztaszabolcs, Gárdony e Szabadegyháza. Zichyújfalu a l'è anca in sü la linea di treni 44 (Székesfehérvár–Pusztaszabolcs).

## Alter pruget
Krosno

**Krosno** (*Krossen* in todesch storegh; Коросно/*Korosno* in ucrain) l'è ona citta polacca cont ona popolazion de pussee de 47.140 personn (2014).
## Geografia
Krosno la se troeuva in del voivodaa de la Precarpazia, in del sud del paes. L'è traversada del fiumm Wisłok.
## Storia
I omen viven in de la region de Krosno giamò a partì del Paleolitegh.
A partì del VIII secol la zona l'è stada abitada de la tribù di Lędzianie, che poeu dopo hann ciappaa anca la Moravia e la Boemia.
Tra el 1100 e 'l 1300 Krosno la s'è trovada in d'ona zona de confin tra la Polonia e la Russia, per passà finalment a la Polonia tra el 1340-1349, grazie a la conquista de la Rutenia Rossa de part de Casimir III. Lù el gh'ha daa a Krosno el status de città libera e real (*Królewskie Wolne Miasto Krosno*).
In del 1482 gh'è rivada on'epidemia, menter 'l secol dopo el gh'ha portaa on bell poo de splendor e cressida, che l'è duraa infina al XVIII secol.
In del 1772 l'è passada a l'Austria, e inscì l'è staa fina al 1918. De quell moment Krosno l'è andada dree a la storia de la Polonia unida.

Del 1975 al 1998 l'è stada el capploeugh del Voivodaa de Krosno.
## Gemellagg
* Edewecht, Germania.
* Ungheria:
**Sátoraljaújhely.
**Zalaegerszeg.
**Sárospatak.
* Užhorod, Ucraina.
* Uherské Hradiště, Cechia.
* Koszyce, Slovacchia.
Cherson

**Cherson** (Херсон/*Cherson* in ucrain e in russ) l'è ona città de l'Ucraina cont ona popolazion de pussee de 300.000 personn.
## Geografia
La città la se troeuva in del sud del paes, in de l'oblast' con l'istess nomm. L'è traversada del Niper, e l'è bagnada del Mar Negher, del qual a l'è on port important.
## Storia
La zona, fina al 1774, l'era sotta el domini del Khanaa de Crimea.
In del 1778, sotta el comand de Grigorij Aleksandrovič Potëmkin, Aleksandr Vasil'evič Suvorov e Abram Petrovič Gannibal, l'è stada fada sù la città de Cherson. El nomm el vegn giò de ona contrazion de *Chersónēsos*, on'antiga città greca de la Crimea (incoeu Sebastopel). Voeuna di primm costruzion de la noeuva città l'è stada la gesa de Santa Catarina (del nomm de l'imperadris de la Russia Catarina II). L'è staa lì che l'è staa sevellii el Potëmkin.

In l'invasion russa de l'Ucraina del 2022 la città la borla in di primm dì de marz e l'è mituda su 'na ministrazion civil-militar a guida russa, che la nonzia el doperà del rublo russ 'me moneda offizial e l'intenzion de giontàss a la Federazion Russa.
## Gemellagg
* Rjašiv, Polonia.
* Zalaegerszeg, Ungheria.
* Šumen, Bulgaria.
* Kent, Statt Unii.
* Zonguldak, Turchia.
* Oslo, Norvegia.
Târgu Mureș

**Târgu Mureș** (*Marosvásárhely* in ungheres; *Neumarkt am Mieresch* in todesch; *Novum Forum Sicolorum* in latin) l'è ona città de la Romania.
Ghe viven pussee de 145.000 personn.
## Geografia
Târgu Mureș la se troeuva in del centro del paes, in de la region de la Transilvania. L'è 'l capploeugh del distrett de Mureș.

## Storia

L'archeologia la gh'ha mostraa che gh'è de la gent che la viveva in la zona giamò al temp de l'Età del Bronz.
El primm document che 'l parla de la città a l'è del 1332. La partegniva al regn d'Ungheria.
El re d'Ungheria Sigismond el gh'ha daa, in del 1445, el diritt de organizzà fer e mercaa. In del 1482 el re Mattia Corvin l'ha fada 'gnì ona città regal.
Fina al 1616 la se ciamava *Székelyvásárhely*. In del 1754 l'è vegnuda la sede de la Cort Suprema de giustizia de la Transilvania, e lì l'è scominciada la soa cressida. In del 1786 l'è nassuda la prima tipografia.

Anca se l'eva ona città piena de ungheres, Târgu Mureș l'è stada, in del Vottcent, vun di centri de la nassida del patriottismo transilvan e romen. Vun di eroi de la Revoluzion del 1848, Avram Iancu, el lavorava 'me avvocatt proppi lì.
Dopo de la I Guerra Mondial Târgu Mureș l'è passada a la Romania, e tra i dò guerr l'ha cognossuu on gran desvilupp economegh. L'è tornada a l'Ungheria tra el 1940 e 'l 1944.
Sotta el comunismo Târgu Mureș l'è vegnuda el centro industrial de la region, tant l'è che dopo de la fin del regimm gh'è staa di bei problema economegh, e anca sconter tra la comunità romena e quella ungheresa.

In romen l'è stada cognossuda anca 'me *Mureș-Oșorhei* (calch del nomm ungheres) e *Tîrgu Mureș* (con la veggia grafia).
## Popolazion
In del 1910, el 89% de la popolazion a l'era ungheres.
Al dì d'incoeu la situazion l'è on poo mudada:
*50% romen.
*45% ungheres.
*2,5% zingher.
*2,5% alter (anca todesch).
## Gemellagg
* Bournemouth, Regn Unii.
* Ilmenau, Germania.
* Ungheria:
**Seghedin.
**Kecskemét.
**Budapest.
**Zalaegerszeg.
**Baja.
* Güzelçamlı, Turchia.
Populonia

**Populonia** l’è öna frasiù del cümü de Piombino in pruìnsa de Livórno che la se tróa söl promontòre de Piombino e la àrda zó söl gólf e söl pòrt de Baratti.

## Ol nòm
Se pènsa che ‘l nòm de *Populonia*, che ‘n lèngua etrùsca l’éra *Pupluna*, ‘l vègne dal nòm del dio etrùsch *Fufluns* che ‘l sarès piö o méno compàgn al dio Bacco di romà.

## La stòria
Populonia l’è stàcia öna di piö ‘mportànte sità etrùsche, la fài part de la Dodecapoli e tra i 12 sità de chèsta la léga adóma Populonia l’éra söl mar. 

Al prensépe la sità l’éra fàcia da dù bórgh, l’acròpoli sö ‘n sìma al còl e ‘l pòrt che l’éra piö o méno ‘ndöe ‘ncö ‘l gh’è ‘l pòrt de Baratti. I dù bórgh i è dientàcc ü laùr adóma quàndo la sità la s’è ‘ngrandìda a partì dal 700 – 600 a. C., dòpo che a Populonia i a tacàt a laurà ‘l fèr che ‘l vegnìa da l’Ìzola d’Èlba isé che la sità l'è riàda pò a ìga 'nfìna a öna quach melér de abitàncc. Ol quartér industriàl ‘ndóe i gh’éra i fùregn l’éra pròpe chèl del pòrt, nasìt sö i necròpoli piö ègie che col tép i è restàde quarciàde zó sóta i muntù de ansaröi de fèr.

La sità a belazì a belazì l’è pò ‘ndàcia a la malùra tat che ‘l Rutilio Namaziano ‘l l’à dis quàze sènsa piö zét zamò ‘n del sécol IV d.C., ma zamò ‘n del prim sécol a.C. ol Strabù ‘l n’a pàrla mia bé, dezà che l’acròpoli l’è ‘n rüìna e quàze bandunàda, menimà se lauràa amò ‘l fèr zó ‘n del pórt. Ol prensépe de töcc i mai per Populonia ‘l sömèa ‘l sìes istacc chèl de metès de la bànda del Caio Mario cóntra ‘l Silla e quàndo chèsto l’à pò enzìt ‘l ghe l’à fàcia pagà a i amìs del Caio Mario e l’à derocàt pò la sità de Populonia.

Al dè de ‘ncö gh’è restàt öna quàch sègn del pòrt, di fùregn e di necròpoli zó al bas, menimà de la acròpoli l’è restàt piö negót e ‘l bórgh che s’vèt sö söl còl l’è del medioéf e l’è nasìt söl prensépe del ‘400 quàndo ol Gherardo Appiani, signùr de Piumbì, l’à ölìt fàl sö quàze dal negót per fà nas de bèl nöf la sità. Ol bórgh medieàl, nasìt intùren a la céza de la Sànta Crus, l’ìa difendìt da müra e l’éra metìt ai pé del castèl che l'è a pich söl mar, che s’pöl vèt amò al dé de ‘ncö e che l’è stài fài sö con del materiàl de l’època etrùsca o fòrse sùra chèl che ‘l restàa d’öna costrüsiù etrùsca.

Quàndo l’è riàda la stràda feràda in del teritòre de Populonia l’è stàcia fàcia sö ach öna stasiù e lé ‘ntùren gh’è nasìt ol quartér de Populonia Stazione.
Serravalle (Svizzera)

**Serravalle** l'è un cumün tisines, che 'l se tröva in del distret de Bregn.
El cumün l'è nassüü in del 2011 de l'üniun di vegg paes de Semiun, Lüdian e Malvaja. L'è vegnüü uperativ dumà el prim de april del 2012.
La sede cumünal a l'è a Malvaja.
Klagenfurt am Wörthersee

**Klagenfurt am Wörthersee** (*Celovec* in sloven e cech; *Clanfurt* in forlan; *Clanforte* in italian storegh) l'è ona città de l'Austria, cont ona popolazion de circa 95.000 personn.

A l'è una cità statutaria.

## Geografia
Klagenfurt el se troeuva in de la Carinzia, e 'l partegn a nissun distrett.
L'è bagnaa del Lagh de Wörth, e per quella reson chì di voeult l'è ciamaa in todesch anca *Klagenfurt am Wörthersee*.

## Storia
Klagenfurt l'è staa faa sù del duca de Carinzia in sul fiumm Glan, in tra el 1093 e 'l 1099, a protezion di strad commerciai de la zona. El primm document che 'l parla de la soa esistenza le ciama *Forum Chlagenvurth*. La zona indè che l'era stada fada la città però la finiva despess per lagàss, inscì in del 1246 el duca Bernard de Spanheim l'ha deciduu de refondàlla in d'ona altra banda.

In del 1252 l'ha ciappaa i diritt civij. In di secoi dopo Klagenfurt l'è staa toccaa de incendi, terremott e guerr paisann. In del 1514 l'è staa traa giò del foeugh e l'imperador (Massimilian I), che 'l gh'eva nò i danee per tiràlla sù anmò, el ghe l'ha regalada a l'Assemblea Regional. La città poeu l'è cressuda e l'è vegnuda bella importanta: on bell poo de nobil hann faa sù i sò vill a Klagenfurt.
In del 1809 i frances de Napoleon hann traa giò meneman tucc i mur de la città; in del 1863 i ferrovii gh'hann portaa a Klagenfurt on bell poo de ricchezza, e Klagenfurt l'è vegnuu el centro economegh de la region.

In del 1919, finida la I Guerra Mondial, l'è staa occupaa de la Jugoslavia, che rivendicaven tutta la zona intorna, abitada de on bell poo de sloven. I soldaa slav se n'hinn andaa via l'ann dopo.

De quell moment, l'è andada adree ai event del rest de l'Austria.

## Gent nassuda a Klagenfurt
*Karl Kajetan von Gaisruck (1796-1846), arcivescov de Milan.
*Robert Musil (1880-1942), scrittor.

## Gemellagg
* Germania:
**Wiesbaden.
**Dachau.
**Dessau-Roßlau.
* Reichsof, Polonia.
* Dušanbe, Tagikistan.
* Czernowitz, Ucraina.
* Gladsaxe, Danimarca.
* Gorizia, Italia.
* Laval, Canada.
* Nanning, Cina.
* Nazaret, Israel.
* Noeuva Gorizia, Slovenia.
* Hermannstadt, Romania.
* Tarragona, Spagna.
* Venlo, Paes Bass.
* Egersee, Ungheria.

## Alter progett
Jackson Hole

**Jackson Hole** l'è una vall ca la sa trova in da la part nord-ucidental dal Stat dal Wyoming, in di Stat Ünii, ai peé dal massicc dal Teton Range e traversada dal fium Snake.
Funtana

La **Funtana** l'è un dispusitiv dal qual l'é pusibil traa gio l'acqua, ca la riva a la funtana per mezz d'un impiant idrich in dal cas che questa che la sia minga culucada arent a vüna surgent.

## Funtan in Italia
### Funtan in Lumbardia

File:Monza-piazza-Indipendenza-fontana.jpg|Funtana da Piazza Indipendenza, (Munscia)
File:03-Monza-piazza-Roma fontana-giovinetta.jpg|Funtana Giovinetta, (Munscia)
File:PART 1346517516040.jpg|Funtana di Torri Bianche, (Vimercaa)


### Funtan in Friuli Venezia Giulia

File:Kuduro Tarian.JPG|Funtana da Viale Gorizia, (Lignano Sabbiadoro)
Francesco Mandelli

**Francesco Mandelli** (Erba, 3 d'April dal 1979), (cugnussüü anca cul nom da *Nongiovane*), l'é un atur, cundutur televisiv e comich italian.

## Radio
*2006 - *105 Week-end*
*2010 - *105 Night Express*

## Film
### Cinema
**[[Tutti gli uomini del deficiente (film)|Tutti gli uomini del deficiente]]*, regia del Paolo Costella (1999)
**[[Ora o mai più]]*, regia del Lucio Pellegrini (2003)
**[[Manuale d'amore]]*, regia del Giovanni Veronesi (2005)
**[[Natale a Miami]]*, regia del Neri Parenti (2005)
**[[Natale a New York]]*, regia del Neri Parenti (2006)
**[[Generazione mille euro (film)|Generazione mille euro]]*, regia del Massimo Venier (2009)
**[[I soliti idioti - Il film]]*, regia del Enrico Lando (2011)
**[[I due soliti idioti]]*, regia del Enrico Lando (2012)
**[[Pazze di me]]*, regia del Fausto Brizzi (2013)

### Tv
**[[2009|09]]/[[2012|12]] - *I soliti idioti*
**2010* - *Squadra antimafia - Palermo oggi 2*, regia del [[Beniamino Catena]] (Serie TV)
**2011* - *Squadra antimafia - Palermo oggi 3*, regia del [[Beniamino Catena]] (Serie TV)

=== Programm tv ===
*[[1997]]-[[1998]] - *Tokusho*
**2000* - *MTV Select*
*[[2000]]-[[2001]] - *MTV Mad*
*[[2000]]-[[2001]] - *Roma Live*
*[[2001]]-[[2002]] - *Videoclash*
*[[2001]]-[[2003]] - *MTV On the beach*
*[[2002]] - *Sushi*
*[[2002]] - *I Cauboi*
*[[2003]] - *MTV En Cuba*
*[[2004]] - *MTV Road Trip*
*[[2004]]-[[2005]] - *Dance Show*
*[[2005]]-[[2006]] - [[2007]] - *School in action*
*[[2005]] - *Spottambuli*
*[[2005]] - *Videovacation*
*[[2006]] - *Switch Trip*
*[[2006]] - *MTV Bathroom*
*[[2007]] - *MTV 10 The Most*
*[[2008]] - *Black Box*
*[[2008]]-[[2009]] - *MTV The Most*
*[[2008]] - *Play 4 Your Rights*
*[[2008]] - *Lazarus*
*[[2008]] - *Non perdiamoci di vista*
*[[2011]] - *TRL Awards*

=== Scenegiatur ===
* *I soliti idioti* - serie TV ([[2009]]-[[2012]])
**I soliti idioti - Il film*, regia del [[Enrico Lando]] ([[2011]])
**I 2 Soliti Idioti'', regia del Enrico Lando (2012)
Fabrizio Biggio

**Fabrizio Biggio** (Firenz, 27 da Giugn dal 1974), (cugnussüü anca cul nom da *Biggio*), l'é un atur, cundutur televisiv e comich italian.
Jorat-Menthue

**Jorat-Menthue** a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud. in del Canton Vaud. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 20.89 km², e al se tröva a una altitüden de x meter sura al livel del mar.

El cumün l'è staa istitüii in del mes de lüi del 2011 quand che i cumün de Villars-Tiercelin, Montaubion-Chardonney, Sottens, Villars-Mendraz e Peney-le-Jorat s'hinn fundüü insema.

El cumün de Jorat-Menthue a l'è tacaa ai cumün de Froideville, Poliez-Pittet, Montilliez, Martherenges, Chapelle-sur-Moudon, Peyres-Possens.

## Riferiment
Ludovico Fremont

Ol **Ludovico Fremont** (Roma, 26 de Setember del 1982), l'è un ator italian.

## Biografia

## Filmografia
### Cinema
* *[[Noi due (film 2004)|Noi due]]*, rejia de l'Enzo Papetti (2004)
* *[[Scrivilo sui muri]]*, rejia del Giancarlo Scarchilli (2007)
* *[[Ultimi della classe]]*, rejia del Luca Biglione (2008)
* *[[Natale a Rio]]*, rejia del Neri Parenti (2008)
* *[[6 giorni sulla Terra]]*, rejia del Varo Venturi (2011)
* *E la vita continua*, rejia del Pino Quartullo, cort-metraj (2012)
* *[[Presto farà giorno]]*, rejia del Giuseppe Ferlito (2014)
* *[[The Answer, la risposta sei tu]]*, rejia del Ludovico Fremont (2015)
* *Drony*, rejia de l'Andrea Biglione, cort-metraj (2018)
* *The Hole*, rejia de l'Angelo Frezza, cort-metraj (2020)

### Television
* *[[Lui e lei 2]]*, rejia de l'Elisabetta Lodoli e del Luciano Manuzzi - Episode *Il campione* (1999)
* *[[Distretto di Polizia]]*, rejia del Renato De Maria - Episode 2 *Il ricatto* (2000)
* *[[Angelo il custode]]*, rejia del Gianfranco Lazotti (2001)
* *[[Cuccioli (miniserie televisiva)|Cuccioli]]*, rejia del Paolo Poeti - Episode *Una piccola peste* (2002)
* *[[Carabinieri (serie televisiva)|Carabinieri]]*, rejia del Raffaele Mertes - 3 episode (2002)
* *[[Distretto di Polizia|Distretto di Polizia 3]]*, rejia de la Monica Vullo - Episode *Di padre in figlio* (2002)
* *[[La stagione dei delitti]]*, rejia del Claudio Bonivento (2004)
* *[[Padri e figli (miniserie televisiva 2005)|Padri e figli]]*, rejia del Gianfranco Albano e del Gianni Zanasi (2005) 
* *[[Un posto tranquillo (serie televisiva)|Un posto tranquillo]]*, rejia del Carlo Bixio (2003)
* *[[I Cesaroni]]*, divers rejista (2006-2010)
* *[[L'amore e la guerra]]*, rejia del Giacomo Campiotti (2007)
* *[[Bakhita - La santa africana]]*, rejia del Giacomo Campiotti (2009)
* *[[L'affondamento del Laconia]]*, rejia del Uwe Janson (2011)
* *[[La figlia del capitano (miniserie televisiva 2012)|La figlia del capitano]]*, rejia del Giacomo Campiotti (2012)
* *[[Che Dio ci aiuti]]* , rejia del Francesco Vicario (2013-2014)
* *[[Un'altra vita (serie televisiva)|Un'altra vita]]*, rejia de la Cinzia TH Torrini (2014)

## Teater
* *No al fascismo*, rejia del Mario Ferrero (2002)
* *L'istruttoria*, rejia del Pino Passalaqua (2003)
* *La centaura*, rejia del Luca Ronconi (2004)
* *Processo a Nerone* , rejia del Giorgio Ferrara (2006)
* *Il marito di mio figlio*, rejia del Daniele Falleri (2013)
* *Uomini senza donne*, rejia de l'Angelo Longoni (2015)
* *La fabbrica dei bottoni di sughero*, rejia del Marco Cecili (2017)
* *Per favore non uccidete Cenerentola*, rejia del Roberto Marafante (2019)
* *Shakespeare In Dream, Isola Magica*, rejia e coreografia de la Elisa Barucchieri (2020)

## Recognossiments
* *[[Festival del cinema di Salerno]]* (2007) - Meior ator emerjent per *Scrivilo sui muri*
* *Premio Napoli Cultural Classic* (2008) per la so interpretazion ind *I Cesaroni*
* *CinemaAvola Film Festival* (2012) - Meior interpret masqil per *Sei giorni sulla Terra*
* *Premio Charlot* (2012) - Meior ator masqil per *La figlia del capitano*
* *Premio Margutta* (2013) - Ator televisiv

## Riferiments
*  IMDb.com
*  MYmovies.it

### Note
Ben Tre

**Ben Tre** (anca **Bến Tre**) a l'è una cità in del süd del Vietnam. A l'è la capital de la pruincia de Ben Tre. El sò distret al gh'ha 116.000 abitant. A l'è a 85 km a zud-est de Cità de Ho Chi Minh.
Will Smith

El **Willard Christopher Smith Jr.** (Filadelfia, Pennsylvania, U.S.A.
25 da Setembar dal 1968), l'é un atur, rapper e prudutur american.
Masun

La **Masùn** (scricc *Mazùn* in Lor) l'è öna cà col tècc in pàia e al dè de 'ncö i si a tróa adóma in de al Alban in pruìnsa de Còm. Chèste cà ché i è fàcie a retàngol, co i làti ü de 4 e l'óter de 5 méter, ol pià teré l'è scaàt dét in del fiànch de la montàgna e l'è fài sö 'n préda, ol prim pià l'è 'n lègn e 'l gh'à 'l tècc in pàia de sìghel e i tècc i è bèi in pé, in média i rìa a 60 gràdi.

De sólet al pià teré la gh'èra öna staletìna o sedenò s'tegnìa 'l formài e 'l bötér per conservài, menimà al prim pià gh'éra muntunàt ol fé e i fòie. Öna di öltime bèle *Masun* che s'pöl vèt e che l'è amò tegnìda bé l'è chèla de Stazzona.

## Per saìn de piö

http://www.visit-comolake.com/altolario/fotohd/_Galleria/MASUN/index_2.html
Phu Quoc

**Phu Quoc** (Phú Quốc) a l'è vüna di Isul piscininn de la Indochina; a l'è a est de la Cambogia, a ovest del Vietnam e a süd de la pruvincia cambogiana del Sihanoukville.
Puliticament la fa part del Vietnam.
La gh'ha una süperfiss de 754 km² e una pupulaziun de pressapoch 100.000 abitant.
La cità püssee impurtanta a l'è Duong Dong.
Giez

* **[[Giez (FR-74)|Giez]]** cümü fransés del dipartiment de l'Alta Savòia, regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla;
* **[[Giez (VD)|Giez]]** cümü svìser del Canton Vaud.
Mont-Noble

**Mont-Noble** a l'è un cumün svizzer del distret de Hérens. in del Canton Vales. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 43.0 km², e al se tröva a una altitüden de 1286 meter sura al livel del mar.

Cunt el referendum popolar del 24 de Fevree del 2008, i citadin dei cumün de Nax, Vernamiège e Mase han acetaa la fusion per furmà un cumün növ ciamaa Mont-Noble. La decision l'è vegnüda ufizial al prim de ginee del 2011, data che la segna inscì l'istituzion de quest cumün.

El cumün de Mont-Noble a l'è tacaa ai cumün de Grône, Anniviers, Saint-Martin, Sion e Vex.

## Riferiment
Buon Ma Thuot

**Buôn Mê Thuột** (anca **Ban Mê Thuột** o **Ban Mê**) a l'è una cità in del center del Vietnam. A l'è la capital de la pruincia de Daklak. El sò distret al gh'ha 360.000 abitant.

A l'è staa un reuport strategigh in de la guera del Vietnam
La Madunina

**La Madunina** l'è una di cansón sìmbul de Milàn, scrìta da Giuánn D'Anzi in del 1935.

## Storia
In del 1934 D'Anzi el feva el pianista in del lucàl *Pavillon dorè*. Tütt i cliènt i ghe dumandevùn semper de cantà i cansòn napuletane e una sera d'utuber la vursüd scrìu *Oh mia bela Madunina*, cun un po' de irunia e tant amùr per la sò cità.

## Chi l'ha cantada

Tra i tanti ch'i hann cantad *Oh mia bela Madunina*, ricurdèm: 
* 1956 - Evelina Sironi e Alberto Rabagliati in *I Canzon De "La Madonina"*
* 1963 - Tito Gobbi
* 1970 - Nanni Svampa in *Milanese. Antologia della canzone lombarda 4. Le canzoni della Madonina*
* 1980 - Memo Remigi in *Grand' amore LP/Ricordi 
* [[1981]] - Squallor in *Mutando''

## Bibliugrafia

* Giovanni D'Anzi; Le canzoni milanesi, 1961; Ed. Curci, Milan
Voeusger

**Voeusger** o anca **Oeusger** (*Ozzero*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. Voeusger el se troeuva a sud de Milan, vers la Provincia de Pavia, e la gh'ha dò frazion: Bugh e Scioria Veggia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Voeusger l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Feijoada

La **Feijoada** (che'n lumbard vör dì *Fasulada*, perchè feijão vör dì fasöl) l'è un piàtt tìpich d'la cüsina brasigliana

.

## Storia

Gh'è pròpi nò una vera e propria ricèta d'la fasulada, perchè in ogni regiòn del Brasil la fànn a la sò manera, anca se quela püsè tradisuinàla l'è fàia cun acqua, fasöi nègher, carn de nimàl (zanfìn, müs, custine, cuìn...), rèst de carn de vaca, ris bianc, ài, sigùle, e banane o purtügài a fetine.

La preparasòn tradisunàl l'è lunga a sè: i dòn i cumènciun a mètt a möi i fasöi al venerdì de sira e i cösun i carn al sàbet de matìna. La vègn servìda al sabet, perchè l'è un piàtt grèu da digerì. La tradisiòn la dìs che l'è nasìd cume piàtt d'i pover: i trèvun inden al ris bianc quell ch'i gh'evun in cà.

## Bibliugrafia

* CASCUDO, Luís da Câmara - *História da Alimentação no Brasil* - 2 vols. 2ª ed. Itatitaia, Rio de Janeiro, 1983
* DITADI, Carlos Augusto Silva - *Cozinha Brasileira: Feijoada Completa*- Revista Gula, n. 67, Editora Trad, São Paulo, 1998
* ELIAS, Rodrigo - *Breve História da Feijoada* - Revista Nossa História, ano 1, n. 4, Editora Vera Cruz, São Paulo, 2004
* NAVA, Pedro, - *Baú de Ossos*, Memórias 1 - 4ª ed. Rio de Janeiro : Livraria José Olympio Editora, 1974
* QUERINO, Manoel Raymundo, *A Arte Culinária na Bahia*- Papelaria Brasileira, Bahia, 1928

## Vus curelade

*Brasil
*Ris

## Riferimént
Puertà

La **puertà** l'è una cundission di om e di don, u anca de grüp de persune, chi se tröun ad avegh, par mutiu ecunomich, ben poca dispunibilità de ben primari par el sustentament, u ancasì in mancansa de ben e servissi sucial de impurtansa vital.

I puaret in cundission püssè estreme i se disun in cundission de miseria (*miserabil*).

## Vide etiam
* Corruzion
Piemuntes ucidental

El **Piemuntes ucidental** l'è quela varietà de la lengua piemuntesa cunsiderada püssee "püra", o almanch püssee vesina al standard de la *[[koiné]]*, a diferenza del Canavesan e del Piemuntes uriental.
L'è parlaa suratüt in di pruvincc de Türin e de Cuni. Besogna dì che però al dì d'incö i dialet di cità pü grand (cumpagn de Ast) han ciapaa di carateristegh ben vesinn a quei de la *koiné* türinesa, e dunca del Piemuntes ucidental.
## Vus curelaa
*Lengua piemuntesa
*Piemuntes uriental
*Dialet türines
*Dialet cünees
Àngiul Scola

**Àngiul Scola** (Malgraa 7 de nuèmber 1941) l'è un cardinàl e arcivésch emèrit de Milan dal 7 de lüi 2011.

## Biugrafia

Nasüd a Malgraa  el 7 de nuèmber 1941 in d'una famiglia ümil (sò pà l'era camiunista e sò mà casalinga) l'ha cumenciàd a stüdià Ingegneria, ma dòpu l'è pasàd a Filusufia in Üniversità Catòlica. L’é entràd in Seminari in del 1967 e l'è stài urdinàd prèt in del 1970.

Prima de rivà a vèss Arcivésch de Milan, l'è stai vesc de Grosseto (dal 20 de lüi 1991) e Patriarca de Venèsia (dal 5 de genàr 2001). L'è stài creàd cardinal da Papa Giuànn Pàul II el  21 d'utùber del 2003.

## Mòtt

*« Sufficit gratia tua »<br>(« L'è bastansa la tò gràsia »)*

## Ligàm de foeura

* Biugrafìa üficiàl sül Sit del Vatican
* Sito ''Angelo Scola. Documenti, interviste, audio, video e foto''

## Alter pruget
Castion (VA)

**Castion** (nom ufizial in italian: *Castiglione Olona*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 7,1 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes el gh'ha dò frazion, ciamaa Carònn Corbellee e Gornaa de Sora. Inoltra l'è gemellaa cont el comun frances de Etupes.

## Idrografia
Castion l'è bagnada del fiumm Olòna e de on gran numer de alter riaa piscinitt.

Al confin tra Castion e Lòzza el va drent a l'Olòna el torrent Selvagna, alimentaa del Felisera e del riaa Gaslett. El riaa Mornaga el scorr tra i dò frazion del comun e 'l ciappa i aqui de la Marnetta, che la nass del Grian, del Dedree Còsta e del Canal, emissari del laghett per la pesca sportiva. El Mornaga el va dent anca lù in de l'Olòna, inscì 'me 'l Riaa di Selv e 'l Marubbi. Al confin tra Castion e Gornaa el passa el Valdessera, on alter di tributari de l'Olòna. Infin, a nòrd-òvest del territòri a troeuvom el Tenor.

## Stòria
El paes l'è ricch de testimonianz stòrich e artistich. I cronista del temp hann registraa la presenza longobarda, de la qual l'è vegnuda, intorna al 1000, la famiglia nòbil che la pòrta el nòmm del sitt (*Castion*) e che l'ha dominaa el territòri almanch del 1028. Duranta i battali per el contròll del Sever, Castion la s'è trovada despess in di gioeugh de leanz politich cont i famili pussee possent che gestiven el poder local, cont el toeu part prima per i Torrian e poeu per i Viscont. De 'sto period a hinn i costruzion di mur del borgh, che se conserven domà in la part pussee alta del còll, la ròcca che la dominava l'Olòna (e che de quest l'era difenduda) e on bastion cont on pont mòbil.

La località la gh'ha on pòst in la stòria de l'art per avè ospitaa el pittor toscan Masolin, ciamaa del cardinal Branda Castion per pitturà el Palazz di Parent con la vista de la città ungheresa de Veszprém, indove che 'l prelaa l'era staa amministrador apostòlich (1410-1420), sòtta l'imperador Sigismond del Lussemborgh. De Masolin a hinn i Stòri de la Vergin (1435) in la Collegiada e i Stòri del Battista (semper in del 1435) in del Battistee.

La famiglia Castion l'ha consolidaa i pròppi radis e l'è rivada a ona certa prosperità econòmica, tanto che i sò member hann occuppaa grad alt di gerarchii europei: oltra al Branda Castion (1350-1443) a gh'è staa el Baldassarr (vun di umanista pussee important, autor del famosissim El Cortesan) e duu papa: Celestin V e Pio VIII.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Castion l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Castiun (SO)

**Castiun**, ciamaa anca **Castiun Andevenn** (nom ufizial in talian: *Castione Andevenno*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

A l’è tacaa a Busasgia, Cajöö, Pustales, Sundri e La Tur.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Castiun l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Castiglion

*Castiglion (*Castiglione d'Intelvi*), comun de la Provincia de Comm.
*Castiglion (*Castelleone*), comun de la Provincia de Cremona.
Castión (LO)

**Castión** (*Castiglione d'Adda* in Italian) l'è un cumün de  abitant (dàto del  ) del center de la pruìncia de Lod.

El sa tröva a poca distansa da dùe la Müsa la se trá in Ada.

## Futugrafie

Image:Tramonto a castiglione 20 3 2013.jpg|El tramùnt a Castiòn


## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Castión l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Vus curelaa
*Gesa de Santa Maria Incoronada (Castion)
Cagion (Arbed-Cagion)

**Cagion** o **Castion** (pronunciaa [ka'ʃtjoŋ]) o **Cas'cion** (pronunciaa [ka'ʃtʃuŋ]; in Italian: *Castione*) l'è vun di duu centri principai che forma el comun de Arbed-Cagion, in del Canton Tisin.
L'è staa unii ad Arbed giamò in del 1820 (prima l'eva ona frazion de Lumin). El confina a nord con Cree, a est con Lumin, a sud cont Arbed e a ovest con Gnosca e Gordun.

A Cagion, el 6 de luj del 1449 gh'è stada ona battaja tra i Milanes e i svizzer del Canton de Uri, che l'è stada vinciuda di primm.
La scormagna di abitant l'è *sciatt*. 
## Vos correlaa
*Arbed-Cagion
*Arbed
*Battaja de Cagion
Lumin

**Lumin** (*Limin* in de la fraziun de Monzel e in d'un quai paes del cantun Grisun; *Lümin* in ticines standard; *Lumino* in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona in del Canton Tesin. El gh’ha pressapoch 1185 abitant e una süperfiss de 9.92 km² e'l se tröva a una altitüden de 270 meter in sü al nivel del mar.

El cumün de Lumin a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Castion, Clar, Rorè (GR), San Vitor (GR).

## Ruferiment
Villa (CO)

**Villa** (nom ufizial in italian: *Albavilla*) l'è on comun de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km² ch'el se troeuva in de la Provincia de Còmm. A l'è nassuu in del 1928 de l'union di comun de *Villa Albesa* e *Carcan*.

## El dialett

A la Villa se parla ona variant brianzoeula setentrional del lombard. Te 'l chì on quai esempi de diferenz cont el milanes.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Villa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
La Tur (PV)

**La Tur** (nom ufizial: *Torre Beretti e Castellaro*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

Al cunfìna coi comün de Bozzole (AL), Frascarö, Med, Sartiräna, Valenza (AL).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de La Tur l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Schlagintweitia intybacea

**Schlagintweitia intybacea**  (All.) Griseb. (de spès lüminàda 'ndèi lìber apò col nòm de **Hieracium intybaceum**) l'è 'na spéce de piànta de la famìa de le Asteraceae.

L'è 'na piànta che la fà sö 'na 'nfiurescènsa a capulì de culùr zalt bastànsa ciàr. La fùrma del fiùr la se 'nsomèa a chèla de la sicória ma le fòie i è piö spèse e viscùze. La fiuridüra l'è 'ntra löi e óst ma la pöl prolongàs apò a 'n setèmber. Sö la cadéna alpìna la crès dei 1200 ai 2800 méter s.l.m.

## Sinònim

* *Hieracium albidum* Vill.
* *Hieracium intybaceum* All.
* *Hieracium tubulosum* Lam.

## Colegamèncc estèrni
* The plant list
* Università de Trièste

## Riferimèncc
Carlo Allioni

**Carlo Allioni** (Türì, 23 de setèmber del 1728 - Türì, 30 de löi del 1804) l'è stat en dutùr, natüralìsta e botànich italià.

## Biografìa
El g'ha 'nsegnàt Botànica a l'Üniversità de Türì e l'è stat el diretùr del Giardì Botànich de Türì.

Endèl 1766 el g'ha püblicàt el *Manipulus Insectorum Tauriniensium*.

L'òpera principàl de Carlo Allioni l'è stàda la *Flora Pedemontana, sive enumeratio methodica stirpium indigenarum Pedemontii*, del 1789, en catàlogo de le piànte del Piemónt, endóche 'l g'ha discriìt 2813 spéci de piànte, de piö de duzènt de chèste i éra mài stàde discriìde prìma. L'òpera l'ìa completàda co 'n série de tàole dizegnàde en biànch e négher e le prezentàa, 'n antìcipo söi tép, la nomencladüra scentìfica del Linèo. 

## Unùr
En sò unùr gh'è stat atribüìt el nòm del zèner *[[Allionia]]* (de la famìa de le Nyctaginaceae)). 

e 'n piö gh'è stat dat el nòm specìfich a le spéci ché sóta:
**[[Arabis allionii]]* DC. 
**[[Jovibarba allioni]]* (Jord. & Fourr.) D.A.Webb
**[[Primula allioni]]* Loisel. 
**[[Veronica allionii]]* Vill. 

## Òpere
* *Rariorum Piemontii Stirpium Specimen primum* Türì (1755)
* *Manipulus Insectorum Tauriniensium* Türì (1766)
* *Auctarium ad Floram Pedemontanam * Türì (1785)
* * Flora Pedemontana, sive enumeratio methodica stirpium indigenarum Pedemontii* Türì (1789)

## Colegamèncc estèrni
* Publicaciones de Carlo Allioni, en Opac Servizio Bibliotecario Nazionale 
*Püblicasiù sùra Carlo Allioni, en Opac Servìsio Bibliotecàre Nasiunàl 
* Entrada stàndard endel Servìsio Bibliotecàre Nasiunàl
*[Opere online de Allioni, en SICD de la [Università de Strasburgo]]
Schlagintweitia

**Schlagintweitia** l'è 'n zèner de piànte de la famìa botànica de le Asteraceae.  L'è furmàt de quàter spéci, ma de chèste apéna trè i è uficialmènt acetàde.

## Tasonomìa
El zèner Schlagintweitia l'è stat discriìt del August Heinrich Rudolf Grisebach e püblicàt endèl *[[Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen]]* 5: 156. 1853.
 
## Spéci
Le spéci acetàde  al mes de löi del 2012, i è:

* *[[Schlagintweitia chamaepicris]]* (Arv.-Touv.) Greuter	
* *[[Schlagintweitia huteri]]* (Bamb.) Gottschl. & Greuter	
* *[[Schlagintweitia intybacea]]* (All.) Griseb.

## Riferimèncc
August Heinrich Rudolf Grisebach

**August Heinrich Rudolf Grisebach** (Hannover, 17 de bril del 1814 - Göttingen, 9 de magio del 1879), l'è stat en botànich todèsch. 

## Biografìa

*A. R. Grisebach* el g'ha stüdiàt Midizìna e Botànica a Göttingen a a Berlìno del 1832 al 1836, an endel qual el g'ha risiìt el sò duturàt. L'è profesùr asociàt a Göttingen endèl 1841 e profesùr titolàr endèl 1847. 

El g'ha fat dei viàs endèla regiù de le Alpi 'ndèl 1833, en Türchìa endèl 1839, söi Pirenèi endèl 1850, e 'n Norvégia endel 1842. 

L'è stat iligìt mèmber de la Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina endèl 1844. El g'ha dirigìt el Giardì Botànich de l'Üniversità Georg August de Göttingen a pàrter del 1875. 

## Òpere
*A. R. Grisebach* l'è l'autùr de:

* 1839. *Genera et Species Gentianearum observationibus quibusdam phytogeographicis*. Stuttgart - Tübingen: J. G. Cotta, 1839. VIII, 364 pp. Versión en Google Books
* 1838. *Über den Einfluß des Klimas auf die Begrenzung der natürlichen Floren*. Linnaea. **Bd. 12**, pp. 159–200
* 1846. *Reports on botanical geography*. Royal Society Reports and Papers on Botany. **Vol. 1.** pp. 57-212
* 1849. *Reports on botanical geography*. Royal Society Reports and Papers on Botany. **Vol. 2**, pp. 317–493
* 1852. *Commentatio de distributione Hieracii Generis per Europam geographica. Sectio prior. Revisio specierum Hieracii in Europa sponte crecentium*. Gottingae: Dieterich. 80 pp.
* 1844. *Spicilegium Florae rumelicae et bithynicae, exhibens synopsin plantarum quas aest. 1839 legit*. Brunsvigae: F. Vieweg, 1843-1844. 2 svazky. Vol. I: 1843. xiii + 407 pp. - Vol. II: 1844. 548 pp.
* 1854. *Grundriß der systematichen Botanik für akademische Vorlesungen entworfen*. Göttingen: Dietrich
* 1857. *Systematische Untersuchungen über die Vegetation de Karabeien, insbesondere der Insel Guadeloupe*. Gottingen. 138 pp.
* 1860-1862. *Plantae Wrightianae e Cuba orientali*, edición con Asa Gray y Charles Wright, American Academy of Arts & Sciences. Versión en ''Botanicus''
* 1864. *Flora of the British West Indian Islands*. London: Lovell Reeve. 789 pp. Versión en ''Botanicus''
* 1866. *Catalogus plantarum cubensium exhibens collectionem Wrightianam aliasque minores ex insula Cuba missas*, Lipsae : Apud Gulielmum Engelmann. Versión en ''Botanicus''
* 1874. *Plantae Lorentzianae: Bearbeitung der ersten und zweiten Sammlung argentinischer Pflanzen des Professor [[Paul Günther Lorentz|Lorentz]] zu Córdoba.* Reprod. de la ed. de Göttingen. Dieterichschen Buchhandlung. 231 pp. 
* 1884. *Die Vegetation der Erde nach ihrer klimatischen Anordnung. Ein Abriß der Vergleichenden Geographie der Pflanzen*. 1. vyd. Leipzig: W. Engelmann., 1872, 2 svazky. Tomo I: xii + 603 pp. - Tomo II: x + 635 pp. - 2. vyd.
* 1880. *Gesammelte Abhandlungen und kleinere Schriften zur Pflanzengeographie*. Leipzig: W. Engelmann. vi + 628 pp.
en culturaapicola PDF 26.054 kb
* En piö l'è stat l'autùr de divèrse püblicasiù sùra le piànte de l'Asia e del Sudamèrica.
Dialett venet settentrional

El **venet settentrional** (ciamaa anca *trevisan-feltrin-bellunes*) l'è on grupp de dialett del Venet, parlaa tra i provincc de Venezia, Trevis, Bellun, Trent e Pordenon. El gh'ha di caratteristegh che le fann parì pussee arcaegh del Venezian, ma che le vesinen anca al Forlan e al Ladin.
## Variant e diffusion
Quella definizion lenguistega chì la catta dent on poo de variant different:
*El dialett bellunes-feltrin, parlaa in de la Provincia de Bellun del sud (a nord gh'è 'l ladin).
*El dialett primierott, parlaa in de la Vall del Primiero in Trentin.
*El dialett trevisan, che 'l se vesina al Venezian.
*El dialett conejanes, sotta-variant del Trevisan.
*El dialett liventin, parlaa oltra Oderzo e San Donà di Piave, in direzion de Pordenon.
## Vos correlaa
*Dialett trevisan
*Dialett feltrin-bellunes
*Dialett liventin
*Dialett primierott
Dialett venet central

El **Venet central** l'è on dialett de la lengua veneta.
## Diffusion e variant
El Venet central a l'è spartii in trii tocch principai:
*El *[[Visentin]]*, parlaa in de la provincia de Vicenza e in de la banda pussee oriental de la Provincia de Verona.
*El *[[Padovan]]*, parlaa in de la Provincia de Padova.
*El *[[Polesan]]*, parlaa in de la Provincia de Rovigh e in de la banda pussee a sud de la Provincia de Verona.
Compagn de quell che l'è succeduu a Verona e Trevis, anca i dialett di città pussee grand (Padova, Vicenza e Rovigh) gh'hann avuu on'influenza bella granda del Venezian, menter i dialett de la periferia gh'hann conservaa i vegg caratteristegh.
Ona continuazion del dialett venet central la riva infina a la Valsugana, indove l'è parlaa on dialett visentin on poo arios.
## Vos correlaa
*Lengua veneta
**Dialett visentin
**Dialett padovan
**Dialett polesan
**Dialett valsuganott
Dialett carnegh

El **Carnegh** (nomm nativ: *cjargnel*) l'è on dialett del Forlan, parlaa in de la region de la Carnia.
L'è consideraa vun di dialett forlan pussee "pur", cont ona conservazion bella forta di consonant (menter 'l gh'ha on bell poo de dittongh).

## Variant
El lenguista fiuman Giovanni Frau l'ha trovaa quei tre variant chì del Carnegh:
**Carnegh comun*, o *centroriental*.
**Carnegh gortan*, o *nord-occidental*.
**Carnegh fornes*, o *sud-occidental*.
## Vos correlaa
*Lengua forlana
*Carnia
Dialett forlan oriental

El **Forlan oriental** o **gorizian o de la bassa** l'è on dialett del Forlan, parlaa in quell tocch de Friul rimagnuu sotta l'Imper Austroungaregh finna al 1918.

## Caratteristegh
La caratteristega pussee particolara de 'sto dialett l'è de doperà la "-a" inscambi de la "-e" in di femminin, donca disen "lenga furlana" inscambi de "lenghe furlane".
Dialett forlan centroriental

El **Forlan centroriental** l'è voeuna di variant principai de la lengua forlana, che se fonda su el standard de la lengua.
Helianthus tuberosus

***Helianthus tuberosus*** l'è 'na spéce de piànta de fiùr perène de la famìa botànica de le Asteraceae e en Lumbàrt e en lèngua italiàna i è ciamàcc ***Topinambur*** (anca **tartuffol** en lombard occidental ) . 

Ol nòm del gèner, compàgn de chèl del girasùl, l'è Helianthus, paròla che la é dal Gréch antìch e che l'è fàcia da *Helios* cioè *[[sul]]* e ”Anthos” che 'l völ dì *fiùr* e alùra 'l Helianthos 'l sarès ol *fiùr del sul*. Chèsto nòm l'è lìgat al fàto che i fiùr del girasùl, ma mia chèi del topinùmbur, i se ùlta sèmper de la bànda del sùl, manèra de comportàs mèi cognusìda col nòm de eliotropìsm. 
Chèsta piànta 'nsèma a chèla del girasùl l'è riàda 'n Eüròpa dal Nòrt Amèrega in del sécol XVII.  

## Descrisiù

L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl rià a 'n altèsa de dù o tré méter. 

Le fòie i è opòste endèla part sóta del gamp e le diènta altèrne 'ndèla part àlta. I è dröse a tocàle, grànde, co l'aspèt d'ün öf ma 'mpó slongàde 'n pönta e coi òrli capetàcc; chèle piö bàse le pöl rià a 30 ghèi de larghèsa, chèle 'nsìma i è piö pesène e strète 

La 'nfiurescènsa la g'ha la fùrma clàsica de chèle de le Asteraceae con dés o vint pétali radiài de culùr zalt bèl cargàt, de 5 o 10 ghèi de larghèsa. De sólet 'l Helianthus tuberosus 'l fiorés a partì da la fì del estàt, m sùra de töt al prensépe del otörno, tra setèmber e noèmber, e se 'l tröa sùra de töt 'n bànda a i stràde, ma ach söl bórd di cap.

I fröcc i è di achéni che se 'nsomèa fés a la somésa dei girasùl, menimà la pàtata de 'ndó che la nas la piànta e che l'è sóta tèra l'è bùna de mangià, l'è dovràda per i animài, ma l'è bùna pò per i òmegn e l'è dólsìna de saùr.

## Riferimèncc