open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Altilia

**Altilia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 768 abitàncc, 'na superfìce de 10&nbsp;km² e 'na densità de 77 ab./km². El cunfìna coi cümü de Belsito, Carpanzano, Grimaldi, Malito, Martirano (CZ), Motta Santa Lucia (CZ), Pedivigliano, Scigliano.

## Evulusiù demogràfica
Altomonte

**Altomonte** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 4.493 abitàncc, 'na superfìce de 65&nbsp;km² e 'na densità de 69 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquaformosa, Castrovillari, Firmo, Lungro, Roggiano Gravina, San Donato di Ninea, San Lorenzo del Vallo, San Sosti, Saracena.

## Evulusiù demogràfica
Acquaformosa

**Acquaformosa** (*Firmoza* 'n arbëreshë) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Calabria, en Pruvìncia de Cosenza. El g'ha presapóch 1.289 abitàncc, 'na superfìce de 22&nbsp;km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Altomonte, Lungro, San Donato di Ninea.

## Evulusiù demogràfica
Hinterrhein (distret)

El **distrèt de Hinterrhein** l'è 'n distrèt del Canton Grisun, en Svìsera. El cunfìna coi distrècc de Surselva a nord-ovest, col distret de Imboden a nòrt, col distrèt de Plessur a nord-est, col distrèt de Albula a est, col ditrèt de Malögia a sud-est e col distrèt de Moesa a sud-ovest. En piö 'l cunfìna apò a co l'Italia (Pruvincia de Sundri 'n Lombardia) a sud e col Canton Tesin (distrèt de Bregn) a òvest. El capolöch l'è la citadìna de Thusis.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 617,63 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva
El distret de Hinterrhein l'è dividìt en 5 cìrcoi e 28 cümü:

### Cambiamèncc de le diviziù aministratìve del 2000 al 2009

Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Hinterrhein 2002.png|Situasiù 'ndèl 2002
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Hinterrhein 2005.png|Situasiù 'ndèl 2005
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Hinterrhein 2007.png|Situasiù 'ndèl 2007
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Hinterrhein 2008.png|Situasiù 'ndèl 2008
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Hinterrhein 2009.png|Situasiù 'ndèl 2009
Basecamp

El **Basecamp** (cognosuuda prima 'me **37signals**) l'è ona azienda de servizzi web orientada ai affar.

## Produtt
### Campfire
Campfire l'è on servizz de Chat per afar progetaa in AJAX in del 2006, e anca di list per i ròbb de fà.
Quiet Internet Pager

El **QIP** (acronim de **Quiet Internet Pager**) l'è un multiprotocol de gestion d'i messag par Internet. L'è stai prugramad in urìgin da Ilgam Zyulkorneev, e in del 2008 crumpaa da la RosBusinessConsulting. La so funzion rivulüziunaria l'era chella di sched.
Avers

**Avers** (*Avras* in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 93.07 km², e al se tröva a una altitüden de 1960 meter sura al livel del mar.

El cumün de Avers l'è sitüaa in de la part alta de la val che la porta l'istess nom (*Averstal* ciuè *Val de Avers*), adree a l*'Averser Rhein* (ciuè el Reno de Avers). El cumün el se tröva a 56 km da Coira — la capital del Cantun di Grisun — e l'è tacaa ai cumün de Bivio, Ferrera, Mulegns, Piür (IT-SO), Bargaja.

El cumün l'è spartii sü in divers frazziun: *Campsut* (insema con *Maxsut*, 1668 m), *Cröt* (1715 m), *Cresta* (1958 m, l'è el center principal del cumün), *Pürt* (1921 m), *Am Bach* (1959 m), *Juppa* (2004 m), *Podestatsch Hus* (2046 m) e *Juf* (2126 m). Juf l'è anca el center abitaa in permanenza (ciuè tüt l'ann) püssee alt de tüta la Svizzera e anca de tüta l'Europa (el segond püssee alt l'è Trepàl, frazziun de Livign).

## Storia
Avers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1292 col nom de *Anue* o *Avre*.

L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:

## Situazion linguistega
I abitant de Avers parlen in gran magiuranza el Tudesch, 'me eredità di popolaziun Walser che han colonizaa la zona in di secul XII o XIII. La situazion l'è mustrada in de la tabela chi desutta:

## Galeria de foto

Archivi:Trogtal Avers.jpg|I ghiacciai de Trogtal di band de Juf
Archivi:Avers Cresta Kirche.jpg |La gesa de Cresta, Avers
Archivi:Picswiss GR-15-01.jpg|Juf, Avers
Image:Avers Valley (28216026).jpg|La val de Avers in direzziun Sud


## Riferiment


## Ligam de föra
*
Rodels

**Rodels** (*Roten* in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 1.68 km², e al se tröva a una altitüden de 684 meter sura al livel del mar.

El cumün de Rodels a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Paspels, Pratval.

## Storia
Rodels l'è menziunaa la prima volta enturen a la metà del secul XII col nom de *ad Rautine*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official Web site
Tomils

**Tomils** (*Tumegl* in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 30.56 km², e al se tröva a una altitüden de 801 meter sura al livel del mar.

Al cunfina a nord col cumün de Domat/Ems, a est con Churwalden, a sud coi cumün de Almens e Paspels, e a ovest coi cumü de Cazis e Rothenbrunnen.

La situazion aministrativa del dì d'incö l'è el resültaa de la fusion, operatìva dal 1 de ginee del 2009, dei cumün de *Feldis/Veulden*, *Scheid*, *Trans* e *Tumegl/Tomils*.

## Situazion linguistega
I abitant dei borgh che i furmen el cumün de Tomils i parlaven in urigin el Rumanc Sutsilvan, cun di percetual che rivaven arent al 100%. Questa situazion l'ha scumenzaa a cambià in del secul XIX, cun un increment gradual de gent de lengua tudesca. In de le tabele chi de sutta l'è mustraa l'andament de la situazioun linguistega segonda i censiment dei ültim ann per i center abitaa del cumün de Tomils:

 

## Ligam de föra
* Official website
Casti-Wergenstein

**Casti-Wergenstein** (in Rumanc: *Casti-Vargistagn*) l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein, in del Canton Grisun. El gh’ha pü u manch  abitant e una süperfis de 25.62 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1489 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Casti-Wergenstein l'è tacaa ai cumün de Andeer, Donat, Mathon, Safien, Sufers.

## Storia
Casti l'è menziunaa la prima völta in de l'ann 1204 cunt el nom de *ad Castellum*.. Wergenstein l'è menziunaa pö in de l'ann 1219 cunt el nom de *Vergasteno*.

L'andament storegh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Situazion linguistega
Storicament la lengua parlada in del pais l'è el Rumanc Sutsilvan. In dei ültim temp però la percentual dei parlant l'è calada en favur del Tudesch. La tabela chi desutta la mustra l'andament registraa in dei ültim ann:

## Riferiment


## Ligam de föra
* 
* 
*
Ferrera (GR)

**Ferrera** (in rumanc: *Farera*) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein (circul de Schons) in del Canton Grisun. Al gh'ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 75.46 km², e al se tröva a una altitüden de 1316 meter sura al livel del mar.

El cumün cume che l'è ades l'è staa istitüii in del ginee del 2008 da la fusion del cumün de Ausserferrera (in rumanc *Farera*) cun quela de Innerferrera (in rumanc *Calantgil*).

El cumün de Ferrera a l'è tacaa ai cumün de Andeer, Avers, Madesimo (IT-SO), Mulegns, Piür (IT-SO), Riom-Parsonz, Salouf, Sufers.

## Riferiment


## Culegament de föra
* sit ufizial
* 
* 
*
Mathon (GR)

**Mathon** (in rumanc: *Maton*) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 15.13 km², e al se tröva a una altitüden de 865 meter sura al livel del mar.

El cumün de Mathon a l'è tacaa ai cumün de Casti-Wergenstein, Donat, Lohn, Safien, Tschappina.

## Storia
Mathon l'è staa menziunaa in dei docüment per la prima volta inturen a l'ann 840 col nom de *in Mentaune*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Situazion linguistega

Endèl paés de Mathon fìna ai agn '70 de sècol XX la magiurànsa de la popolasiù la parlàa 'l romàncio sutsilvan (endèl censimènt del 1970 i éra amò 'l 90%), ma i agn che gh'è nit dòpo i g'ha ést en müimènt de popolasiù che g'ha favurìt el todèsch, isé che del 1990 al 2000 le persùne che deciaràa de doprà 'l todèsch come lèngua màder le s'è 'ndopiàde e 'nvéce chèle che dizìa de doprà 'l romàncio i è calàde de bröt. Al dé d'encö, aisebé che amò l'82% dei abitàncc i dis de éser amò bù de capéser el sutsilvan, la lèngua uficiàla del cümü l'è deentàda 'l todèsch.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial
Tschappina

**Tschappina** l'è un cumün svizzer del Kreis Thusis (o Circul da Tusaun in rumanc) del destret de Hinterrhein, in del Cantun Grisun. El gh’ha pü u manch  abitant, una süperfis de 24.67 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1400 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Tschappina l'è tacaa ai cumün de Flerden, Lohn, Mathon, Safien, Urmein.

## Geugrafia
Tschappina l'è ai pee del Piz Beverin e l'è 'l punt de partensa del sentee del Saum che 'l mena in de la Safiental (Val Safien) via 'l Glaspass (Pass del Glas). Tschappina l'è un paes rüral e l'è spartida in düü toch: *Untertschappina* (Tschappina de suta) - 1400 meter in sül nivel del mar - e *Obertschappina* (Tschappina de sura) - 1580 in sül nivel del mar; insci 'ma in di trii fraziun *Obergmeind* (cumün de sura) - 1810 meter in sül nivel del mar -, *Ausserglas* (Glas de föra) - 1846 meter in sül nivel del mar - e *Innerglas* (Glas de dent) - 1820 meter in sül nivel del mar. In de l'Obergmeind gh'è trii piscinít impiant de resalida de andà a scià d'inverna. In estaa i türista poden fà un bel puu de escürsiun. Sura 'l paes gh'è l'antigh insediament Walser che l'è ciamaa Masügg (pr: masügh).

## Idioma
Chel sit chi l'è staa insediaa de Walser de la Safiental in del 14° secul e insci Tschappina 'l pertuca giamò de secuj ai cumün tudesch di Grisun.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official website  
*
Zillis-Reischen

**Zillis-Reischen** a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun|. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 24.46 km², e al se tröva a una altitüden de 945 meter sura al livel del mar.

El cumün de Zillis-Reischen a l'è tacaa ai cumün de Donat, Lohn, Mutten, Pignia, Rongellen, Salouf, Sils im Domleschg, Stierva.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:


File:Kirchendecke Zillis.jpg|Sufit decorat a S. Martegn
File:ZillisKirche.JPG|Gesa de S. Martin a Zillis


## Riferiment


## Ligam de föra

* Official website 
* 
* 
* 
* St Martin's official site
1595

El **1595** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Hinterrhein

* **[[Hinterrhein (GR)|Hinterrhein]]**, cümü svìser del distrèt de Hinterrhein, endèl Cantù dei Grigioni.

* **[[Hinterrhein (distret)|Distrèt de Hinterrhein]]**, distrèt svìser del Cantù dei Grigioni.

* **[[Reno Posteriur|Hinterrhein]]**, nòm todèsch del **Réno Posteriùr**, fiöm del Cantù dei Grigioni, giü dei dù tribütàre principài che fùrma el fiöm Réno.
Imboden (distret)

El **distrèt de Imboden** (en todèsch: *Bezirk Imboden*; en rumanc: *District dal Plaun*) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. 

El cunfìna a nòrt col distrèt de Sarganserland (Canton San Gal), a nordèst col distrèt de Landquart, a èst col distrèt de Plessur, a sudèst col distrèt de Hinterrhein, a sudòvest col distrèt de Surselva, e a nordòvest col canton Glaruna.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 203.81 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva
El distret de Imboden l'è dividìt en 2 cìrcoi e 7 cümü:
Bernàrd Sartori

**Bernàrd Sartori** (Trevignàn, 20 de màgg 1897 - Ombaci, Uganda, 3 d'aprìl 1983) l'è stai un prèt misiunàri italiàn d'i *Cumbuniàn* che la pasà quasi cinquant'ann in Uganda.

## Se l'ha ditt

## Bibliugrafia

* Lorenzo Gaiga: *La sfida di un uomo in ginocchio. Bernardo Sartori missionario comboniano in Uganda*, 1999, Editrice Missionaria Italiana, Bulògna, ISBN 8830708577

## Ligam de föra

* Prufìl de don Sartori sü ''SantieBeati.it''
* Prufìl de don Sartori sü ''Comboni.org''
Urmein

**Urmein** (in rumanc *Urmagn*) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 4.35 km², e al se tröva a una altitüden de 1264 meter sura al livel del mar.

El cumün de Urmein a l'è tacaa ai cumün de Flerden, Lohn, Masein, Thusis, Tschappina.

## Storia
Urmein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1156 col nom de *Hof de Ormen*.

## Riferiment
Rhäzüns

**Rhäzüns** (en rumanc: **Razén**) a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 13.28 km², e al se tröva a una altitüden de 657 meter sura al livel del mar.

El cumün de Rhäzüns a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Cazis, Domat/Ems, Rothenbrunnen e Versam.

## Storia
Rhäzüns l'è staa menziunaa la prima volta in dei docüment inturen a l'ann 840 col nomm de *Raezunne*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Situazion linguistega
A Rhäzüns fina al secul XIX la popolazion la parlava squas esclüsivament un dialet de la lengua Rumancia. Da la seconda metà del secul l'ha cuminciaa a cress el nümer dei parlant tudesch, a bun cünt in del 1880 i parlant rumanc i eva ancamò el 96 % e in del 1910 i eva el 82 %.
Da alura però la percentüal l'ha cuminciaa a calà e in del 1941 i eva el 76 % e in del 1970 el 52% (ciuè 466 person). In dei an '70 gh'è staa el surpass e la situazion dei ültem ann l'è mustrada in de la tabela chi desuta:

Nota: Anca se 'l 23.5% de la gent la cumprend el rumanc ancamò al didincö, la lengua di istitüziun l'è dumà 'l tudesch deperlü. Pö, quij che parla talian hin minga grisunes de lengua taliana u lumbarda ma gent vegnüda de l'italia.

## Galeria de fotu


File:SognGieri nah.jpg|Baselgia S. Gieri/St. George's Church exterior
File:Sogn Gieri Süd.jpg|S. Gieri/St. George interior, looking to the south
File:SognGieri Chorlinks1.jpg|S. Gieri/St. George interior, left choir wall
File:Feiertagschristus Rhäzüns.jpg|S. Gieri/St. George painting of a Holiday Christus
File:Sogn Paul Ansicht.jpg|St. Paul's Church exterior
File:Sogn Paul innen.jpg|St. Paul's Interior
File:Sogn Paul Seitenaltar.jpg|St. Paul's, side altar
File:Sogn Paul Christophorus.jpg|St. Paul's Church, painting of St. Christopher


## Riferiment


## Ligam de föra
*
Trin (GR)

**Trin** a l'è un cumün svizzer del distret de Imboden. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 47.25 km², e al se tröva a una altitüden de 876 meter sura al livel del mar.

El cumün de Trin a l'è tacaa ai cumün de Bonaduz, Flims, Pfäfers (SG), Tamins, Versam.

## Storia
Trin l'è menziunaa la prima volta in del secul XII col nom de *Turunnio*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:


File:Parcazi Grundriss.jpg|Piantìna del castèl
File:Parcazi Zeichnung.jpg|Desègn del castèl, co 'n mès la céza
File:Sogn Parcazi Kirche.jpg|Rèscc de la céza
File:Sogn Parcazi Apsis unten.jpg|Rèscc de l'abside de la céza


## Riferiment


## Ligam de föra
*
John Wayne

**Marion Mitchell Morrison** (26 de Mag 1907 – 11 de Giügn 1979), nom anagrafich **Marion Robert Morrison** e mej cugnussüü cun el pseudonim **John Wayne** (e cunt el suranom de "The Duke", el düga), l'è stat un artista da cinema, regista, e prudutur american.
Inn (distret)

El **distrèt del Inn** l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. 

El cunfìna a òvest coi distrècc de Prättigau/Davos e Malögia, a èst e a sud co l'Italia, al nòrt co l'Austria.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 1196.56 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva
El distret del Inn l'è dividìt en 4 cìrcoi e 13 cümü:







### Cambiamèncc
Al prim de zenér del 2009 i cümü de Tschierv, Fuldera, Lü, Valchava, Santa Maria Val Müstair e Müstair i s'è fundìcc e i g'ha furmàt el cümü de Val Müstair.

Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Inn 2008.png|I cümü come che i éra prima del 2009


## Situasiù linguìstica
Ensèma col distrèt de Surselva, el distrèt de l'Inn el g'ha 'na magiurànsa de parlàncc el Romàncio.
Samnaun

**Samnaun** (*Samignun* in rumancc) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 56.18 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1846 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Samnaun l'è tacaa ai cumün de Ischgl (AT-7), Kappl (AT-7), Ramosch, See (AT-7), Spiss (AT-7), Tschlin.


A Samnaun l'è parlaa un dialet bavares, cas ünigh in Svizzera, induve i parlad regiunai germanigh hinn tüt de tip aleman. Fina al secul XVIII o XIX però i abitant de Samnaun i parlaven el Vallader, pö dopu, per via de la posizion geugrafega particolar che la favuriva i scambi col Tirol püssee che cunt el Grison, i l'hann abandunaa per adutà el dialet bavares parlaa in del Tirol.

## Üsans e Tradissiun
In di temp andaa a Samnaun de tradissiun ghe n’eva na mota. Al didincö de tradissiun ghe n’è restaa dumà do, reservaa ai bagaj. Vöna di üsans che l’è ancamò in vita l’è quela che ‘l prim de l’ann i bagaj, despö de la Messa, vann in gir per i cà a ingüragh un bun ann ai grand cunt la fras in dialet "Mir winscha ench a glickseiligs nuis Jour" (Nüm ve ingürum un beaa növ ann). Ai bagaj, cuma rengrassiament simbolegh, ghe tuca alura un cicininn de danee. 
Un’üsansa de la Val de Samnaun ch’al didincö l’è andada perdüda l’è vöna ligada al fidansass. El fidansass, segund una vegia tradissiun del lögh el se pudeva festegià dumà ‘l dí de San Steven. Na völta prumetüü ‘l propi amur l’un a l’oltra, la regula l’eva che ‘l spus e la spusa gh’even no de dervì boca a proposet finn al dí de San Steven. Una setemana inans del Nedal la spusa la urdinava un gran toch de [pan cun pera] d’un parent fidaa u d’un prestinee, e la sira inans del Nedal chel toch de pan chi ‘l vegnía traa in de la cà de la spusa de scundun. La matina del dí de San Steven el spus, in cumpagnia de olter omen de la sua fameja e d’un para de pestunitt de vin, el bateva a l’üss de la cà de la spusa. Na völta dervii l’üss tücc i omen in de la cumpagnia del spus ghe andaven dent in de la cà de la spusa a festegià: a la spusa ghe tucava el driss de infirà ‘l curtel in del toch de pan, e al spus quel de tajàl in tanc tuchelít inscí de daghen un toch, insem’ ad un bicerin de vin, a tücc i present. Chel’üsansa chi l’è finida in di anaj de l’istoria de Samnaun cunt el nom de “Birnbrotschneiden” (“El tajà del pan cun pera”).

L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Samnaun Turìsmo
* Storia de Samnaun 
* 
*
Ramosch

**Ramosch** (en tudesch e nom ufizial fina al 1943: *Remüs*) a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 84.08 km², e al se tröva in de la Engadina Bassa a una altitüden de 1236 meter sura al livel del mar. El so territori el cunfina con l'Italia e l'Austria.

El cumün de Ramosch a l'è tacaa ai cumün de Graun im Vinschgau (IT-BZ), Ftan, Galtür (AT-7), Ischgl (AT-7), Samnaun, Sent, Tschlin.

## Storia

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Situazion linguistega
La lengua ufizial del paes l'è el rumanc. La lengua parlada in urigin in del paes de Scuol però l'eva el Vallader, vün di dialet del rumanc. Al cuntrari de tant alter paes dei Grison inde che el tudesch l'ha surpassaa el rumanc 'me lengua püssee parlada, chi el rumanc l'è ancamò magiuritari al dì d'incö. L'andament di ültem ann l'è mustraa in de la tabela chi desuta:

## Riferiment
Sent

**Sent** l'è un cumün Sgüissera del destret de l'Inn, in del Canton Grisun. A 'l gh'ha pü u manch  abitant e una süperfis de 111.74 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1440 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Sent l'è tacaa ai cumün de Graun im Vinschgau (IT-BZ), Ftan, Ischgl (AT-7), Malles Venosta (IT-BZ), Ramosch, Scuol.

L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi de suta:

## Referiment
Susch

**Susch** (nom tudesch e ufizial fina al 1943: *Süs*) a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 93.95 km², e al se tröva a una altitüden de 1438 meter sura al livel del mar.

El cumün de Susch l'è sitüaa in de la Engadina Bassa, in sü la sponda manzina del fiüm Inn.
L'è tacaa ai cumün de Davos, Klosters-Serneus, Lavin, S-chanf e Zernez.

L'è a 27 km da Davos (a la quala l'è culegaa per mezz del pass Flüela), 39 km da Sankt Moritz e a 82 km da Coira.

## Situazion linguistega
In urigin la gent del paes de Susch la parlava tüta el Vallader, 'na varietà de la lengua rumancia, però giamò in del secul XIX s'eva installaa una minuranza de lengua tudesca. In del 1880, l'eva apena el 74% de la popolazion che la cunsiderava el rumanc come la soa lengua mader, e in del 1900 el 71%. In del secul XX però ch'è staa una rinascensa del rumanc, e in del 1941 l'eva riturnaa al 81%. Anca dopu el 1980 el cambiament in favor del tudesch l'è staa assee limitaa e in del 2000 gh'è ancamò un 85% de la gent che la dis de capì el rumanc. I dati rilevaa in di ültim censiment i henn mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Val Müstair

**Val Müstair** (*Munstertal* in tudesch; *Val Monastero* in italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 198.65 km², e al se tröva a una altitüden de 1273 meter sura al livel del mar.

El cumün de Val Müstair al cunfìna a nòrt coi cumün de Scuol e Tubre (IT-BZ), a est con Prato allo Stelvio (IT-BZ) e Stelvio (IT-BZ), a sud con Bormio (IT-SO), a sudàvest con Valdidentro (IT-SO), e a nordòvest con Zernez e Tarasp.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Turismo Val Müstair
* Convent de San Giàn
* Màpa online
Bürchen

**Bürchen** a l'è un cumün svizzer del distret de Westlich Raron, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.41 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Bürchen al se tröva a una altitüden de 1360 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Raron, Törbel, Unterbäch, Visp, Zeneggen.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official website 
*
1597

El **1597** a l'è 'n ann del secol XVI.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Landquart (distret)

El **distrèt de Landquart** (en todèsch: *Bezirk Landquart*) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. L'è 'l tèrs piö popolàt (endèl  i abitàncc i éra ) e 'l piö pesèn de töcc per superfìce (193,23 km²)

El cunfìna a nòrt co l'Austria e 'l Liechtenstein, a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distrèt de Plessur, a sudòvest col distrèt de Imboden e a òvest col Canton San Gal, distrèt de Sarganserland .

## Diviziù aministratìva
El distret de Landquart l'è dividìt en 2 cìrcoi e 10 cümü:




Endèl 2008 el cümü de Says l'è stàt acorpàt a chèl de Trimmis.
 




## Situasiù linguìstica
Haldenstein

-

**Haldenstein** a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 18.56 km², e al se tröva a una altitüden de 528 meter sura al livel del mar.

El cumün de Haldenstein a l'è tacaa ai cumün de Coira, Felsberg, Pfäfers (SG), Trimmis, Untervaz.

## Storia
Haldenstein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1149 col nom de *Lanze*.
ses in this sector.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Official Web site
Cinema western

El **cinema western** (in lumbàrt orientàl - cìnema de s-ciopetì) l'è un gender artistegh pütost cugnussüü e caraterizaa del vess ambientaa int el west, un teritori american che l'ha marcaa la fruntera fin a squas tüt el 800.
Maienfeld

**Maienfeld** (en romàncio: *Maiavilla*) a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 32.34 km², e al se tröva a una altitüden de 504 meter sura al livel del mar.

El cumün de Maienfeld a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Balzers (LI), Fläsch, Igis, Jenins, Malans, Mastrils, Nenzing (AT-8), Schaan (LI), Seewis im Prättigau, Triesen (LI), Zizers.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Curiosità
L'è 'l post indue che l'eva ambientaa la storia de Heidi, el liber per pütei scrivüü de la Johanna Spyri.

## Post de vett

File:Schloss Brandis.jpg|Schloss Brandis
File:Schloss Brandis Plan.jpg|Schloss Brandis floorplan
File:Schloss Brandis Malereien.jpg|Sketch of the paintings inside Schloss Brandis
File:Schloss Brandis Wappen2.jpg|Coat of Arms at Schloss Brandis
File:Schloss Salenegg.jpg|Schloss Salenegg


## References


*
Lüen

**Lüen** a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 3.46 km², e al se tröva a una altitüden de 990 meter sura al livel del mar.

El cumün de Lüen a l'è tacaa ai cumün de Castiel, St. Peter-Pagig, Tschiertschen-Praden.

## Storia
In prenzipi 'l lögh l'eva pupulaa de gent rumancia. El paes l'è 'gnüü menziunaa la prima völta cunt el nom *Leune* (i redis de chel nom chi i cugnuss nissün) in del 1084, quand che quij de Lüen gh'han regalaa al vescuf de Cuira la nöa gesa fada sü in paes. Ai temp di tre ligh, già che 'l sit l'eva arent a Schanfigg de föra, Lüen el pertucava a la liga di des cumün. In del 1530 Lüen el s'è tacaa a la Refurma Prutestanta. A la fin del 16° secul la gent de Lüen l'ha bandunaa 'l so idioma rumanegh e l'ha tacaa sü a parlà numà tudesch.

L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Atraziun
In del paes se veden anca cà faa sü, almanch in part, in legn, che ne fan pensà ai cà tipegh de la tradiziun germanega, ciuè i *Blockhäuser*, traa chi, in di chi band chi, di popuj walser, anca se in del prenzipi 'l sit l'eva pupulaa de gent rumanegh e minga germanegh. Chela mestüra architetonega chi  la po vess ciapada cum' un testimun d'una tarda migraziun walser e del cunseguent messedass di do cultür (quela rumanega e quela germanega).

## De vett

File:Lüen_Kirche_innen.jpg|Gesa dedicada a San Zen de Verona
File:Lüen_Apostel.jpg|Apostol
File:Lüen_Aufbahrung.jpg|Depusiziun de Gesüü
File:Lüen_Kindermord.jpg|Massacher dei inocent
File:Lüen_Kanzel.jpg|Pülpit e Apostol


## Riferiment


## Ligam de föra
* 
*
St. Peter-Pagig

**St. Peter-Pagig** a l'è un cumün svizzer del distret de Plessur. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 12.15 km², e al se tröva a una altitüden de 688 meter sura al livel del mar.

El cumün de St. Peter-Pagig a l'è tacaa ai cumün de Castiel, Furna, Lüen, Molinis, Peist, Trimmis.

El paes l'è colocaa in del circol de Schanfigg subin de la part setentriunal de la media valàda de Schanfigg.

Archivi:Schanfigg St. Peter.jpg|L'abitaa de St Peter
Archivi:Pagig.jpg|L'abitaa de Pagig


L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment


## Ligam de föra
* 
* 
*
Plessur (distret)

El **distrèt de Plessur** (en todèsch: *Bezirk Plessur*) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. La superfìce del distrèt l'è de 266.75, endèl  i abitàncc i éra . El capolöch del distrèt l'è la cità de Coira.

El cunfìna a nòrt col distrèt de Landquart, a nordòvest e a èst col distrèt de Prättigau/Davos, a sud col distret de Albula, a sudòvest col distret de Hinterrhein e a nordòvest col distrèt de Imboden.

## Diviziù aministratìva
El distret de Plessur l'è dividìt en 3 cìrcoi e 12 cümü:













## Acorpamèncc
* endèl 2008: *[[Sankt Peter]]* e *[[Pagig]]* i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Sankt Peter-Pagig
* endèl 2009: *[[Tschiertschen]]* e *[[Praden]]*  i s'è fundìcc ensèma per furmà 'l cümü de Tschiertschen-Praden
* endèl 2010: *[[Malix]]* e *[[Parpan]]* i è stacc acorpàcc al cümü de Churwalden


Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Plessur 2007.png|Situasiù prìma del 2007
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Plessur 2008.png|Situasiù prìma del 2008
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Plessur 2009.png|Situasiù prìma del 2009


## Situasiù linguìstica
Grüsch

**Grüsch** a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 43.30 km², e al se tröva a una altitüden de 629 meter sura al livel del mar.

El prim de ginee del 2011 l'ha assurbii ofizialment i cumün de Fanas e Valzeina.

El cumün de Grüsch a l'è tacaa ai cumün de Furna, Schiers, Seewis im Prättigau, Trimmis, Says, Zizers, Igis e Malans.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial
Schiers

**Schiers** a l'è un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 61.66 km², e al se tröva a una altitüden de 660 meter sura al livel del mar.

## Cumün tacaa
El cumün de Schiers a l'è tacaa ai cumün de Fanas, Furna, Grüsch, Jenaz, Luzein, Sankt Antönien, Seewis im Prättigau, Tschagguns (AT-8), Vandans (AT-8).

## Storia
Svariaa retruament testimonien la presensa de l'om giamò in de l'etaa del bronz e del fer. In del 1101 la Gesa de St. Johann (St. Giuan) fada sü in del quint secul la vegn menziunada e menziunaa 'l vegn anch el paes (cunt el nom de *Scieres*, che 'l ne fa pensà a la parola rumancia "Aschera" (pr: asgera) ciuè *ásera* in lumbard). In del 1565 el cumün de Schiers el s'è giuntaa a la Refurma Prutestanta. In del medem secul la gent l'è passada del parlà rumanegh al parlà tudesch.

L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## De vett

File:Salgina schemat.svg|El pont de Salginatobel
File:Salginatobel Bridge mg 4077.jpg|El pont
File:Salginatobel Bridge mg 4055.jpg|Arch de ciment sota al pont
File:Salginatobel Bridge mg 4065.jpg|Vista dal pont vers el canyon


## Riferiment


## Ligam de föra

* Municipality website
Fanas

**Fanas** a l'è staa un cumün svizzer del distret de Prättigau/Davos. in del Canton Grisun; dal 1 de ginee del 2011, insema col cumün de Valzeina al s'è tacaa dent in del cumün de Grüsch. 

A la fin del 2010 al gh’eva pressapoch 401 abitant e una süperfiss de 21.84 km², e al se tröva a una altitüden de 907 meter sura al livel del mar.

## Storia
Fanas l'è menziunaa la prima volta in de la segonda metaa del secul XII col nom de *Phanaunes*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial
Prättigau/Davos (distret)

El **distrèt de Prättigau/Davos ** (en todèsch: *Bezirk Prättigau/Davos*; en romancio: *Partenz/Tavau*) l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. Endèl  la popolasiù l'éra de . La superfìce del distrèt l'è de 193,23 km².

El cunfìna a nòrt co l'Austria a èst col distrèt del Inn, a sud col distrèt del Malögia, a sudòvest col distrèt de Albula, a òvest col distrèt de Plessur e 'l distrèt de Landquart .

## Diviziù aministratìva
El distret de Landquart l'è dividìt en 7 cìrcoi e 15 cümü:





























## Cambiamèncc aministratìf

Archivi:Karte_Gemeinden_des_Bezirks_Prättigau-Davos_2006.png|Situasiù dei cümü 'ndèl 2006
Archivi:Karte_Gemeinden_des_Bezirks_Prättigau-Davos_2008.png|Situasiù dei cümü 'ndèl 2008


### Acorpamèncc
* 2007: *[[St. Antönien]]* e *[[St. Antönien Ascharina]]* i s'è fundìcc endèl cumu de St. Antönien
* 2009: *[[Wiesen (GR)|Wiesen]]* l'è stat acorpàt al cumu de *[[Davos]]*

## Situasiù linguìstica
Gaudenzio Ferrari

El **Gaudenzio Ferrari** (Valduggia, 1475/1480 - Milan, 1546) a l'è staa on artista valsesian, attiv duranta el Renassiment. 
L'è staa vun di protagonista de la Manera lombarda. In de la soa carrera l'è staa pittor, scultor e anca musigh. L'è famos soratutt per i sò lavorà in de l'area piemontesa del Ducaa de Milan, ma anca pròppi in de la capital: la soa òpera pussee importanta l'è staa el contribuu portaa a la realizzazion del Sacher Mont de Varall. Tra i pittor che hann ciappaa la soa eredità a troeuvom el Tanz de Varall e Gian Paol Lomazz.
Franco Loi

**Franco Loi** (Genova, 1930 - Milan, 4 de sginee 2021) l'è un pueta, scritur e un sagista lumbard.
Nassüü a Genova, int el 1937 el s'è trasferii a Milan indè che l'ha frequentaa i stüdi da ragiunat.

L'ha lavuraa da impiegaa al Scalo Merci del port de Genova fin al 1950 e dop l'è diventaa, int el 1955, impiegaa int l'üfizi per i ereclam de La Rinascente, e int el 1962 l'ha lavuraa a l'üfizi stampa de la cà editris Mondadori. 

El feva part de la quarta generasiòn de la Linea lumbarda.

### Over
**Aria* de la memoria, Poesie scelte (1973-2002), brossura, (collana Collezione di poesia), Turin, Einaudi, 2005. pp. 274
**Voci d'osteria*, (collana Lo specchio, brossura), Mondadori, 2007. pp. 152
**I cart*, disegn del Eugenio Tomiolo, Milan, Edizioni Trentadue, 1973.
**Poesie d'amore*, incisionn del Ernesto Treccani, San Giovanni Valdarno (Firenz), Edizioni Il Ponte, 1974.
**Stròlegh*, introduzione Franco Fortini, Türin, Einaudi, 1975.
**Teater*, Türin, Einaudi, 1978.
**L'angel, I part*, introdüzion del Franco Brevini, Genuva, San Marco dei Giustiniani, 1981.
**Lünn*, incisionn del Fernando Farulli, Firenz, Il Ponte, 1982.
**Bach*, Milan, Scheiwiller, 1986.
**Liber*, risvolt del Cesare Segre, Milan, Garzanti, 1988.
**Memoria*, introduzione Giovanni Tesio, Mondovì (CN), Boetti & C., 1991.
**Poesie*, introduzion del Franco De Faveri, Roma, Fondazione Piazzola, 1992.
**Umber*, prefazione di Romano Luperini, Lecce, Piero Manni, 1992.
**L'angel*, in 4 part, risvolt del Cesare Segre, Milan, Mondadori, 1994.
**Arbur*, incisionn del Guido Di Fidio, Berghem, Moretti & Vitali, 1994.
**Verna*, risvolt de la Daniela Attanasio, Roma, Empiria, 1997.
**Album di famiglia*, introduzion del Bernardo Malacrida, Falloppio (CO), Lietocollelibri, 1998.
**Amur del temp*, Milan, Crocetti Editore, 1999.
**Isman*, Milano, Einaudi, 2001.

## Not


## Ligam da föra
*''www.italialibri.net''
*Articul in sö ''www.ilgiornale.it''
*Intervista in sö ''Treccani scuola''
*Girodivite: link per bibliugrafia, sagg, tradüuzion
*Intervista a Franco Loi per la trasmission radio "Uomini e profeti"
Gian Stefano Cremaschi

**Gian Stefano Cremaschi** (Uspedalet 8 Agust 1853 - 20 Mars 1935), l'è stai un maèstor de scola elementar diventad famus parchè l'ha scrit 'na furtünàda serie de libret ind al dialet parlad ind al bass ludesan.

## Biugrafìa
Apena diventad maèstor l'ha insegnad par un an ind una scola in pruincia de Avelin, fin a quand l'ha utegnid un incàrich da titular ind al sò paes nadal. L'ha pö spusad 'na dona de Corn che la gh'ha dai vot fiöi.

Ind al poch temp lìbor che'l ghe resteva dal mesté d'isegnant e dai dué de pàdor el s'è dedicad a fat de storia lucal e de cultüra pupular. El sò prim laurà püblicàd l'è stai un àlbum de vint pàgine che'l cunteva (cun aprufundida ducumentassion) la storia dal sò paes. La particularità da cal libret chi l'è che l'era indirissad e legìbil apena da poche persune: i abitant dal sò burgh.

Dopu de che l'esperiensa chi el s'è dedicad al vernàcul dal bass ludesan. L'ha esurdid tame scritur in dialet a vintiset an e par quasi cinquant'an, fin al 1929, l'ha mai smiss de scriu.

I sò libret püssè famus i en: *Un biùlch ch’l voeul toeu muié*, *Còsse vége ma semper noeuve*,* ‘l ciacer del donn in dla stala*,* ‘l donn al furn*, *La capuralina d’la Mun tagnoeula*, *La storia del Casir dla Curt e quella de Tranquil so camarada*,* 'L marcà dla cara vù*, *Un Casalin e un Cudugnin alla sagra dla Maiocca* (1909) e *L bagul dl donn in dla stala* (1881). La sò ültima fadiga leteraria l'è stai *'L testament dl por Pin*. 

Ind i sò lìbor, püblicàd quasi tüti da la tipugrafìa Gambarini de Casal, a ecession d'i ültim mesté che i en de Giuseppe Ghidini, el Cremaschi l'ha cercad de druà 'na grafìa cumpatìbil cun la parlada dal bass ludesan.

L'è mort ind la sò cà de Uspedalet. Da alura el possa ind al cimiteri dal paes insema a la sò muié.

Tüti i sò lìbor, che i végnun da la racolta dal stòrich Giovanni Agnelli, i en cunservad ind la Civica Biblioteca Laudense.

## L'arest
Dürànt el regn dal *Re bon*, la pulissìa l'era insì suspetusa che, quand el maèstor  l'ha püblicàd el sò libret "*La storia d’un purchè*", i han pensad che in un quaidün d'i pass dal test, el scritur el vureva fà d'le alüsión e d'i riferiment miga rispetus de la figüra de Ümbert I, tant che l'è stai arestad. 

Gh'è vursid l'intervent de l'impurtant stòrich ludesan Giovanni Agnelli par fà ricunuss l'integrità e la fed munàrchica de l’autur, che l'è stai dopu un po' liberad.

## Esempi de test

## Interprogèt
*lmo.wikisource

## Riferiment


## Biblugrafia
*Vita e opere di Gianstefano Cremaschi, a cüra de la Pro Loco de Uspedalet, Russan, 1979
1499

El **1499** a l'è 'n ann del secol XV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Skype

**Skype** l'è un software prupietari freeware di messagistica al mument e VoIP. El prugrama el met insema le carateristighe ch'i gh'han i client de messaggistega püssè cumün (chat, salvatag d'i cunversassion, trasferiment de file) a un sistema de telefunade basad ins un network Peer-to-peer.
El software l'è stà metü insema en Estonia, ch'à l'è cunsiderada una naziun avanzada anca per la difusion de l'internet.
Zai

La Zai AG a l'è na marca da sci de lusso. La fabrica la sa tröva a Disentis nal Cantun Grisun (Svizera).

## Ul significaa dal nom

Ul nom Zai deriva dala parola "zäh" che in rumanc al vör di "s'ciàsegh/tegniss".

## Zai e innovaziun

La Zai la fa sci in manera artigianala e a vegn creaa poch esemplar a l'ann. A l'è vegnüda famusa par vess staia la prima ditta a fà un para da sci cun la fibra da carboni insema a la pedra (CFS), una tecnolugia svilüpada da 'na dita tudesca. La Zai a l'è moltu innovativa e l'ha drupaa diversi materiai prima da altri ditt cumè ad esempi i nanotubi da carboni (CNT), la fibra da polietilene e ul caucciù par fà sü i sci. A l'ha anca innuvaa di tecnulugii par ul sci fö da pista cumè l'angul negativ par l'ass longitudinal dala piastra da l'atach in manera da prutegg i ginöcc e la schena e par fà men fadiga.

La dita a l'è staia la prima a dà ul servizzi a pagament par netà, afilà e cuntrulà i sci.

## Storia

A l'è staia fundada da Simon Jacomet, adess direttur creatif da Zai

## Prudott

### Sci

*Tila
:*Tila 150
:*Tila 160
:*Tila 174
*Laisa
:*Laisa 172
:*Laisa 182
:*Laisa 192
*Classic
:*Vieneu
:*Siegiu
*Spada
:*Cufla
:*Suffel
:*Grisch
:*Verd

### Caschi

*Zai capalina

### Ügiaa dal sü par scià

*Zai Spieghel

## Culegament esterni

* Pagina Ufficiala
* Intervista a Simon Jacomet (en)
Gadu-Gadu

**Gadu-Gadu** l'è il client de messaggistega per Windows pussee doperaa in Polonia. L'è nassuu in del 2000 e l'è arent 'me fonzionament a ICQ
Adium

**Adium** l'è un prugrama de messag al mument multiprutucol, che'l suporta AOL Instant Messenger (cun ICQ e .Mac/MobileMe), XMPP, Windows Live Messenger, Yahoo! Messenger (cun Yahoo! Japan), Bonjour (cumpatìbil cun iChat), Gadu-Gadu, Novell Groupwise, Lotus Sametime, Google Talk, LiveJournal, MySpaceIM, QQ, Zephyr e anca la chat de Facebook.
Surselva (distret)

El **distrèt del Surselva** l'è giü dei öndes distrècc del Canton Grisun, en Svìsera. 

El cunfìna al nort col Canton Glarona, al nordòvest col distrèt de Imboden, a est e sudest col distret de Hinterrhein, a sud col distret de Bregn, a sudòvest col distrèt de Leventina (TI), e a òvest e nòrt col canton Uri.

La superfìce totàl del distrèt l'è de 1373,54 km² e la popolasiù l'è de  abitàncc (dàto del ).

## Diviziù aministratìva
El distret del Inn l'è dividìt en 5 cìrcoi e 42 cümü:





















## Cambiamèncc aministratìf
* 1963: *[[Uors]]* e *[[Peiden]]* i s'è fundicc endèl cümü de Uors-Peiden.
* 2002: *[[Camuns]]*, *[[Surcasti]]*, *[[Tersnaus]]* e *[[Uors-Peiden]]* i s'è fundicc endèl cümü de Suraua
* 2009: *[[Flond]]* e *[[Surcuolm]]*  i s'è fundicc endèl cümü de Mundaun


Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Surselva 2001.png|Situasiù dei Cumü prìma del 2001
Archivi:Karte Gemeinden des Bezirks Surselva 2008.png|Situasiù dei Cumü prìma del 2008


## Situasiù linguìstica

## Riferimèncc
Disentis/Mustér

**Disentis/Mustér** a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 91.08 km², e al se tröva a una altitüden de 1130 meter sura al livel del mar.

El cumün de Disentis/Mustér a l'è tacaa ai cumün de Linthal (GL), Medel (Lucmagn), Silenen (UR), Sumvitg, Tujetsch.

## Storia

Disentis/Mustér l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de *Desertina*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:


File:KapelleAcletta.JPG|*Chapel of S. Maria* in Acletta
File:AclettaInnen.JPG|*Chapel of S. Maria* in Acletta, interior
File:Disentis Kloster.jpeg|Disentis Abbey
File:Sumvitg Russeinerbrücke.jpg|*Punt Russein* bridge (shared with Sumvitg)


## Riferiment

## Ligam de föra
* 
* Official webpage of the municipality Disentis/Mustér  
* Tourism information
*
Medel (Lucmagn)

**Medel (Lucmagn)** a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 136.20 km², e al se tröva a una altitüden de 1332 meter sura al livel del mar.

El cumün de Medel (Lucmagn) a l'è tacaa ai cumün de Bregn (TI), Disentis/Mustér, Quint (TI), Sumvitg, Tujetsch, Vrin.

## Storia
Medel (Lucmagn) l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1315 col nom de *de valle Mederis*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:


## Situazion linguistega
La lengua ufiziala del cumü de Medel/Lucmagn l'è 'l rumanc, chi parlaa in d'una variant del sursilvan da tüta la popolazion, cume l'è anca indicaa in de la tabela chi desutta, relativa ai ültim censiment:

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial
Sumvitg

**Sumvitg** a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 101.88 km², e al se tröva a una altitüden de 1056 meter sura al livel del mar. L'è straversaa del fiüm Vorderrhein, che l'è vün dei du ram che püssee a val i se taca insema per furmà el Reno.

El cumün de Sumvitg a l'è tacaa ai cumün de Disentis/Mustér, Linthal (GL), Trun, Obersaxen, Lumbrein, Vrin e Medel (Lucmagn).

## Storia
Sumvitg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1175 col nom de *in Summovico*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:



## Situazion linguistega
La lengua ufiziala del cumün de Sumvitg l'è el rumanc sursilvan.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial /
Falera

**Falera** a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 22.35 km², e al se tröva a una altitüden de 1220 meter sura al livel del mar.

El cumün de Falera a l'è tacaa ai cumün de Laax, Ladir, Ruschein, Sagogn, Schluein, Schnaus.

El paes l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de *Falariae*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:


Image:Remigius_Winter.jpg|St. Remigius
Image:Menhir_Winter.jpg|Menhir
Image:Remigius.jpg|Menhirs near St. Remigius
Image:Mutta-Remigius.jpg|The *Mutta* and St. Remigius
File:Megalithiker.jpg|Petroglyph from the megalith site
File:Remigius Falera.jpg|Menhir or standing stone (Megalith) with the Church of San Remigius
File:Menhire.jpg|Standing stone near Falera


## Riferiment


## External links
* Falera homepage
* Flims Laax Falera
Luven

**Luven** (nom ufizial finn al 1943, e ancamò al didincö in tudesch: *Luvis*) l'è un cumün sguizzer del distret de Surselva in del Canton Grisun. El gh’ha pü u manch  abitant e una süperfiss de 6.83 km², e 'l se tröva a una altitüden de 998 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Luven l'è tacaa ai cumün de Cumbel, Mundaun, Ilanz, Morissen e Sevgein.

## Storia

Luven l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 cunt el nom de *Lobene*.

L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:


## El Scüd del Paes
Blasunadüra: una Bibia grisa (bianca) cunt sü i leter Alpha e Omega in negher.
La Bibia in del sisgil del cumün la regurda la cunversiun del cumün intregh a la fee prutestanta.

## Geugrafia
El cumün el se tröa in sül toch nordest del Piz Mundaun, pü u manch a düü chilometer a südovest de Ilanz.
Sgiò de Luven se tröen i ruin del Castel Castelberg.

## Pupulaziun
La püpart de la pupulaziun la parla Sursilvan e l'è prutestanta.

## De Vedè
La Gesa del paes l'è prutegiüda a nivel cultüral. 
La pescia pü volta de l'intrega Sgüissera la se tröa in sül teritori del cumün e l'è ciamada de la gent Panera.

## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial /
*
Mundaun

**Mundaun** a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 8.59 km², e al se tröva a una altitüden de 1346 meter sura al livel del mar.

El cumün de Mundaun l'è staa creaa el 1 de ginee del 2009 de la fusion dei ex cumün de Flond e Surcuolm.



L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Riferiment


## Ligam de föra
* 
* 
*
Riein

**Riein** l'è un cumün sgüisser del distret de Surselva in del Cantun Grisun. El gh'ha pü u manch  abitant, una süperfis de 15.82 km², e 'l se tröva a una altitüden de 1270 meter sura 'l nivel del mar.

El cumün de Riein l'è tacaa ai cumün de Castrisch, Duvin, Pitasch, Safien, Sevgein, Tenna, Valendas.

## Geugrafia
El cumün el se tröva in de la Val Lumnezia a est del fiüm Glenner in sü 'na terassa natürala in sü la pared ovest d'una catena de munc. A quela catena de munc chi pertchen, tra l'olter, el *Piz Riein* (2'752 meter i.s.N.d.M), el *Piz Signina* (2'848 meter i.s.N.d.M) e, 'l munt pü volt, el *Piz Fess* (2'880 meter i.s.N.d.M). I düü insediament püs grand hin el paes *Riein* e la fraziun *Signina* (1'318 meter i.s.N.d.M).

## Storia

Riein l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de *Renino*.


L'andament istoregh de la pupulaziun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:

## Riferiment


## Ligam de föra
*
Ilanz

**Ilanz** (in rumanc: *Glion*) a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 4.50 km², e al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar.

El cumün de Ilanz a l'è tacaa ai cumün de Castrisch, Flond, Luven, Rueun, Ruschein, Schluein, Schnaus, Sevgein.

## Storia
Ilanz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de *Iliande*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:

: * el dato el ciapa dent anca l'abitaa de *Strada*

## Situazion linguistega
I lengh ufizial del cumün de Ilanz i henn el rumanc e 'l tudesch. L'andament di percentuai de lengua mader dei ültem ann, l'è mustraa in de la tabela chi desuta:

## De vett

I ges de S. Margreta e S. Martin i hinn dent in de la lista dei sit de impotanza naziunal de la Svizzera.

I rest del *Castel de Grüneck*, traa gio prima del 1544, i hinn visibil ancamò a dì d'incö.



## Riferiment
Sagogn

**Sagogn** a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 6.95 km², e al se tröva a una altitüden de 779 meter sura al livel del mar.

El cumün de Sagogn a l'è tacaa ai cumün de Castrisch, Falera, Flims, Laax, Schluein, Valendas, Versam.

## Storia
Sagogn l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de *Secanio*.

L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:


File:KircheSagogn.JPG|Gesa de S. Maria
File:Schiedberg Plan.jpg|Floorplan of the ruins of Burg Schiedberg
File:Schiedberg Hügel.jpg|Burg Schiedberg hill
File:Schiedberg Westen.jpg|Castle Schiedberg ruins, looking north
File:Bregl da Haida Lage.jpg|Location of Bregl da Haida
File:Bregl da Haida Plan.jpg|Bregl da Haida floorplan and growth
File:Bregl da Haida.jpg|Bregl da Haida foundations


## Riferiment


## Ligam de föra
* Sit ufizial 
*