open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Epiciclòit

Una **epiciclòit** al è la cürva generada par un puunt d'un círcul ch'al gira senza scarligá sura un òltru círcul. Dunca l'è un caas particülaar d'epitrocòit (curca ch'al puunt assucjaa al resta cura ul círcul generaduur).
I söö equazziun paramétrich i-è:

:x(\theta) = (R+r) \cos \theta - r \cos (\frac{R+r}{r} \theta) \, 
:y(\theta) = (R+r) \sin \theta - r \sin (\frac{R+r}{r} \theta) \, 

intúe *R* al è ul radi dal círcul fissaa e *r* ul radi dal círcul generaduur. Se definíssum *q* := *R*/*r*, chel sistema-chí al sa pöö scriif:

:x(\theta) = r 	\left[(q+1) \cos \theta - \cos (q+1) \theta 	\right] \,
:y(\theta) = r 	\left[(q+1) \sin \theta - \sin (q+1) \theta \right]\,

La cürva l'è furmada par di aarch iso-métrich separaa par di vèrtes.
Se *q* al è razziunaal, ul nümeraduur al representa ul nümer d'aarch da la cürva. In particülaar, se *q*=1 (i.e. i radi di düü círcul i-è istess), la cürva resültaant la sa cjama cardiòit, par *q* = 2 nefròit.
La cürva la pariss par la prima völta a l'antichitaa: Aristòtil i dopu Ptolemeu i-l'ütiliza par descriif ul muvimeent di pianeet intal mudell geu-céntrich. Intal 1674 Olaus Rømer, stüdiaant di rööt
cunt ingranacc, al re-descuvriss l'epiciclòit, ga dà ul sò nomm atüaal e al demustra che, se i deent d'un ingranacc sa fann in furma d'epiciclòit, ul fregameent intra i deent al è mínim.
Hathor

In la mitulugía egízzia **Hathor** o **Mehturt** ("granda inundazziun") l'era una deessa dal ceel, representada cuma una vaca. A l'era la deessa da la paart dal ceel intúe al esisteva ul suu, i lööch
par che Ra al sa muveva traveers ul ceel. A l'era anca la persunificazziun di aqui e/u tümul d'úe al surgiva Ra al cumenzameent dal teemp.

Nomm alternatiif: **Mehurt**, **Mehet-Weret**, **Mehet-uret**
V22:t-G36:r:t-E1
Ra

**Pàgina da desambiguazziun**

**[[:Category:Mitologia egízzia|Mitologia egízzia]]*; **[[Deu_Ra|Ra]]** al è ul deu dal suu
**[[:Categoria:Chìmica|Chímica]]*; **Ra** al è ul símbul dal elemeent chímic Radi
Deu Ra

In la mitulugía egízzia, **Ra** (scrivüü anca **Re** u **Rah**) al è ul Déu dal Suu d'Heliòpoli, creaduur süpremm. Al pudeva parì in furma da qualsavöör altru deu, però al sa distingueva pal diisch sulaar in sül cuu. 

A causa da la sua impurtanza, ga sa tribüissen diveers stòri e miit luunch la Stòria. Par esempi, a partí da la quinta dinastía, al sa fuund cul deu Amon, par deventá Amon-Ra. Ra al è staa pàdar di dò primm divinitaa, Shu i Tefnut e nonu da Geb i Nut, i fiöj di quaal i-era Osiris e Isis, Seth e Nephthys, respetivameent.
Mauritània

La **Mauritània**, o **Republega Islamega de Mauritània** (in Àrab **الجمهورية الإسلامية الموريتانية**, - *Al-Jumhūriyya al-Islāmiyya al-Mūrītāniyya*, in francees *République Islamique de Mauritanie*) l'è on paes intel nòrd-òvest de l'Afrega. La limita al sud-òvest cont el Senegal, a est e a sud-est cont el Mali, al nòrd-est cont l'Algeria e al nòrd-òvest cont el territòri del Sahara Ocidental, ch'el fà part del Maròch. 
La capitala - e citaa pussee popolada - l'è Nouakchott, che la se troeuva su la còsta atlantega.



## Stòria moderna
La Mauritania a l'è stada on possediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha otegnuu l'indipendenza.

## Organizazion politega

La Mauritania (nòm ofizial: **لجمهورية الإسلامية الموريتانية / République Islamique de Mauritanie**) a l'è ona republega.
Al 6 d'agost del 2008 i militar hann faa on colp de stat e hann depòst el president Sidi Ould Cheikh Abdallahi.
El president de la giunta militar (*Consèj Alt del Stat*) a l'è el Mohamed Ould Abdel Aziz. El sò primm minister a l'è Moulaye Ould Mohamed Laghdaf.
Üniversitaa da Cornell

La **Üniversità de Cornell**, lucalizada in Ithaca in del statt de Növa York, Statt Ünii, l'è una üniversità member da la Ivy League.
La vegniva fundada in del 1865 da Ezra Cornell, piuner de l'indüstria del telegraf e da Andrew Dickson White, diplumatich .

## Ligam de föra
* Sit Università Cornell
Cardiòit

Una **cardiòit** l'è una epiciclòit cun dumà un vèrtis, i.e. una cürva descrivüda par un puunt d'un círcul ch'al gira senza scarligá sura un òltru círcul fiss dal istess radi.

I söö equazziun paramétrich i-è:

:\left\{\begin{matrix} x(\theta) = a \cos \theta (1 + \cos \theta ) \\ y(\theta) = a \sin \theta (1 + \cos \theta)\end{matrix}\right.

intúe *a* al è ul radi di düü círcul. In cuurdinaat polaar la sa pöö scriif cuma:

: \rho ( \theta ) =a(1+cos\  \theta )\,

u, anmò, in cuurdinaat cartesiann:

:(x^2+y^2-ax)^2=a^2(x^2+y^2)\,
Senegal

El **Senegal** (*Sénégal* in frances) a l'è un paes de l'Africa ucidentala.

A l'è tacaa a la Mauritania, al Mali, a la Guinea, a la Guinea-Bissau e al Gambia e 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Dakar.
Al gh'ha una süperfiss de 196.723 km² e una pupulaziun de pressapoch 18 miliun d'abitant.



## Storia muderna
El Senegal a l'è staa un pussediment de la Francia fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Senegal (nom ufizial: **République du Sénégal**) a l'è una repübliga.
El president a l'è 'l Bassirou Diomaye Faye (del 2024).
El prim minister a l'è Ousmane Sonko (del 2024).
Parolasa

Ona **parolasa** l'è 'na parola mia bella de dì, irreverenta o offensiva.

De solit hinn doperaa in di register bass de 'n lenguagg o cont l'obiettiv de ofend 'na persona.
910

El **910** a l'è 'n ann del secol quell dedes.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Caporett

**Caporett** (Italian: *Caporetto*: Sloven: *Kobarid*; Todesch: *Karfreit*; Forlan: *Cjaurêt*) l'è on comun sloven de 4500 abitant, che se troeuva intela region del Gorizian Sloven (*Goriška*). La localitaa de Caporett la cunta 1238 persònn. L'è famosa per la bataja de la prima guèrra mondial avegnuda chì intel 1917 (24 ottober) e per on poo de temp l'è stada derent'a l'Italia (1918-1945). 

Oltra a Caporett, el comun el cunta alter 32 frazion (*naselja*):
Carl'Albert de Savoia

**Carl'Albert de Savoia** (nomm intregh in Italian: *Carlo Alberto Amedeo di Savoia-Carignano*; in piemontes: *Carl Albert ëd Savòja*; in frances: *Charles-Albert de Savoye*; Turin, 1798 - Porto, 1849) l'è staa re de Sardegna, cont de Barge e settim Princip de Carignan, del 1831 al 1849.

A l'era el fioeu del Carl'Emanuel de Savoia-Carignan e de la Maria Cristina de Sassonia. Ai temp del domini frances del Piemont, con la soa famiglia l'è staa costringiuu a stà a Paris, per tornà a Turin domà in del 1814, quand el Vittori Emanuel I l'è staa miss in sul trono.
In del 1817 el Carl'Albert l'ha sposaa la Maria Teresa de Toscana. In del 1820 l'ha pogiaa i ribei comandaa del Santorre de Santarosa; l'ann dopo, el dodes de marz, l'esercit piemontes el s'è ribellaa al Vittori Emanuel, che 'l gh'ha ceduu el trono al fradell Carlo Felis. El Carl'Albert l'ha promettuu on Statutt, a condizion che 'l noeuv re (che al moment el se trovava a Modena), le confermass. Ma el re l'è tornaa a Turin e l'ha schisciaa i ribei e l'ha menaa in esili el Carl'Albert in Portogall a combatt contra i carbonar.
In del 1831 Carl'Albert l'è vegnuu re, ma l'è andaa dree a la politiga conservadris del Carlo Felis. In del 1843 però, quand l'è scominciada ona noeuva stagion politiga grazzie aiminister intellettuai compagn de Vincenzo Gioberti o Massimo d'Azeglio, el governo l'è staa spostaa sù di posizion pussee liberai.

El cinch de marz del 1848 l'ha firmaa el Statutt Albertin, la costituzion che l'è stada in vigor in Italia fina a la nassida de la Repubbliga novantott agn dopo. El 23 de marz l'ha faa vegnì el tricolor la bandera del sò regn e l'ha deciaraa la guerra a l'Austria.
Dopo vess staa battuu, l'ha passaa el trono al fioeu Vittori Emanuel II e 'l s'è retiraa in Portogall, indove che l'è mort dopo pocch temp.
Republica Ligura

La **Republica Ligura** l'è stada formada del Napoleon el 14 de giugn del 1797 in sul territòri de la vegia Republica de Gènoa. Quand che ij frances hinn staaa casciaa foeura de l'Italia in del 1799, la Republica l'haa continuaa a vess governada de lor grazzia anca a la soa difesa organizada del General Massena, ma in del luj del 1800, a la fin de la Bataja de Genoa, anca lee l'è staa costringiuda a capitolà per vess riformada dòpo de pochi mes. In del giugn del 1805 la republica l'è stada unida a la Francia.

Dòpo dij sconfitt dij trupp francees in Italia in de la primavera del 1814 i familij pusè important de Genoa, incoragiaa del rapresentant ingles Lord William Bentinck hann proclamaa ancamò la republica, ma el Congress de Vienna l'aveva deciduu ch'el territòri el fudess daa al Règn de Sardegna e inscii, in del disember del 1814, i trupp ingles scancellaven la republica per fàla annett a la Sardegna el 3 de genar del 1815.

La bandera de la republica Ligura l'era la stèssa de la Republica de Gènoa: una cros rossa in d'un camp bianch.

## Vos correlaa
*Liguria
Pietro Badoglio

**Pietro Badoglio** (Grazzano Badoglio 1871-1956) l'è staa on general e òmm politich talian.
Dòpo de la prima guerra mondial l'è staa nominaa al comand del stat magior de l'esercit. Del 1925 al 1940 l'è staa al comand del stat magior general; in del menter nel 1926 l'era nominaa 'Maresciall de Italia' e in del 1936, a la fin de la guèra de Etiopia quand che l'era entraa per prim in de la capital nemisa Addis Abeba, anca vicerè de Etiopia. El 25 de luj del 1943 l'haa formaa el prim govèrno dòpo de la caduda del Mussolini per tentà de salvà la monarchia. El 8 de setember el se rendeva aj leaa e el rimaneva al comand del govèrno finna a la liberazion de Ròma in del giugn del 1944.

## Alter progett
Vittorio Emanuele Orlando

El **Vittorio Emanuele Orlando** (Palermo, 1860 - Roma, 1952) l'è staa on giurista e omm politigh italian.
S'ceraa cont i liberai, l'è staa minister on bell poo de voeult e l'è vegnuu capp del governo in del 1917, dopo de la desfada de Caporett. L'ha conservaa la cariga fina al 1919, col toeu part a la Conferenza de Versailles in tra i podenz ch'even vinciuu la Prima Guerra Mondial.
Oppositor del Fascismo, el s'è dimettuu del Parlament e del sò mestee de professor per minga giuràggh fedeltà al regimm.


File:Orlando, Vittorio Emanuele – Riforma elettorale, 1883 – BEIC 15760918.jpg|*La riforma elettorale*, 1883
Türì

**Türì** (anca **Türìn**; Italià: *Torino*; Piemontés e 'n vàrie lèngue d'Euròpa: *Turin*; Portoghés: *Turim*; Olandés: *Turijn*) l'è öna sità de l'Italia Nord-Ucidentàl, capitàl de la regiù Piemùt, con , 'na superfice de  km² e 'na densità de de  ab./km². La sò "area urbana" la rìa 'nfina a ü miliü e més d'abitàncc. I abitàncc i è ciamàcc *Türinés*.

Ol sò nóm 'l sömèa che vègne dal cèltich *Tau* ch'a 'l völ dì Mùt, pò latinizàt in *Augusta Taurinorum*, in onùr de l'imperadùr Aügüst.

In del sich-sent la sità l'è dientàda la capitàl del Dücàt de Savòia e de alùra 'nàcc la sò stòria l'è 'ndàca 'nacc compàgna de chèla de la faméa sabàuda. Türì l'è stàcia la prìma capitàl del Regn d'Italia, dal 1861 al 1865.

La sità la se tróa i pé di Alp e l'è traersàda fò dal Po e da la Dora Riparia che pròpe a Türì la se böta 'n del Po.

La sò economìa la stà 'n pé sö l'indüstria automobilìstica e la FIAT l'è la sò 'ndüstria piö grànda.

Ol sìmbol de la sità l'è la Mole Antonelliana, ü grand palàs nasìt per vèss öna sinagoga e che al sò tép l'éra 'l piö ólt del mónd.

Gh'è ach ol Müséo Egìsio, ol piö 'mpurtànt del mónd dòpo chél del Cairo.

Ol sìndech de Türì l'è 'l Chiara Appendino.

## Evulusiù demogràfica

## Sport
I squader de folber principal de Türì sont la Juventus e el Türì. In passaa hinn stait tant alter squader de la cittaa: la Turines l'era la pussee cognossuda.

## Links
* Foto

## Riferimèncc


## Oter progecc

## Us curelade
*Musee Egizzi (Turin)
Alfonso La Marmora

**Alfonso Ferrero de La Marmora** (Turin, 1804 - Firenz, 1878) l'è staa on general e politegh piemontes, poeu italian.

L'ha tolt part ai trè guerr de indipendenza e l'è staa nominaa divers voeult minister de la guerra in tra el 1848 e 'l 1859. In quell period lì l'ha reorganizzaa l'armada piemontesa, e l'è staa el capp de la spedizion i Crimea in del 1855.

L'è staa el primm minister in del 1859 e in del period 1864-1866, quand el s'è dimettuu per ciappà ancamò el comand de l'armada in de la guerra contra l'Austria (Terza guerra de Indipendenza italiana); però l'è staa battuu a Custoza el 22 de giugn.

## Vos corelaa
* Governo La Marmora I
* Governo La Marmora II
* Governo La Marmora III
Umbert II d'Italia

**Umbert II de Savoia** (Racconigi, 1904 - Zenevra, 1983) l'è staa on monarca italian, el quart de la nassida del regn.
L'è staa l'ultim re d'Italia prima del referendum istituzional che l'ha proclamaa la Repubbliga, col governà per pocch dì in del mes de magg del 1946, despoeu che 'l sò pader, Vittori Emanuel, l'era partii per l'esili a Lissandria d'Egitt.
Giamò in del 1944 el desvolgeva i fonzion de re al post del pader, cont el titol provvisori de loeugh tenent del Regn. In del mes de giugn del 1946 l'è partii per l'esili anca lù e l'ha vivuu la pupart di sò agn a Cascais in Portogall.
L'è staa soranomenaa *re de magg*.
Tomas Gross

El **Tommas Grossi** (Bellan, 23 de genar del 1790 – Milan, 10 de dicember del 1853) l'è staa un poetta e scrittor lombard, amis del Carlin Porta e del Lissander Manzon, e de tucc e duu l'ha cattaa ona quai influenza.

L'ha scrivuu in milanes e in italian. El lavor milanes pussee important l'è staa el poema *[[La Prineide]]* (del nomm del minister Prina), scrivuu in del 1816 con sentiment contra i austriegh. In del 1826 l'haa scrivuu in italian 'I lombardi alla prima crociata', ch'el voreva vess ona edizion pussee moderna dela 'Gerusalemme liberata' del Tasso.

El sò romanz pusee famos, scrivuu in italian, l'è del 1834 e el se ciama 'Marco Visconti'.
## Interprogèt

*lmo.Wikisource

## Bibliografia
* Ignazio Cantù: *Vita de opere di Tommaso Grossi*. Milano, 1853.
* Raffaele Sirri Rubes: *Opere poetiche. Tommaso Grossi*. Napoli: Rossi, 1972.
* Marco Visconti: *Tommaso Grossi*. Milano: Arcipelago Ed., 1994. (Letteratura italiana 17). ISBN 88-7695-113-X
* Aurelio Sargenti (Hrsg.): *Carteggio 1816 - 1853. Tommaso Grossi. Milano: Centro Nazionale Studi Manzoniani [u.a.], 2005. ISBN 88-87924-87-2
* Tommaso Grossi, *Le poesie milanesi'', edizione critica e commentata a cura di Aurelio Sargenti, Libri Scheiwiller, Milano 1988. ISBN 88-7644-112-3
## Vos corelaa
*Monument al Tomas Gross

## Ligamm de foeura
*La pioggia d'oro e la fuggitiva
*On profil biografich in su Repubblica.it
902

El **902** a l'è 'n ann del secol quell dedes.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Luj

**Luj** (parnonzia: /ˈly.i/ o /ˈlø.i/) l’è el mes de l’ann quell di set ind i lunari sgiulian e gregorian. El gh’ha 31 dì.

El sò nom el riva sgiò del sgeneral roman Sgiuli Zeser, al qual gh’haveven dedegad el mes de *Quintilis* cont el renomenàll *Iulius* in sò onor.

A l’è el mes pussee cold ind l’emisferi boreal – indova l’è el segond mes d’istad – e el pussee fregg in quell austral – indova l’è el segond mes de inveren. Ind l’emisferi austral, luj l’è equivalent a sgener ind l’emisferi boreal, e vizzeversa.

La sò preja zodiegal l’è el rubin. I sò fior inn i speronelle e i tajer d’aigua. I sò segn zodiegai inn cancher – infina al 22 de luj – e leon – del 23 inanz.

## Proverbi
* *Luj e agost, dona mia no te cognoss*;
* *Luj, la terra la buj*.

## Refarenze

## Olter proget
Armistizzi de Cherasch

L**'Armistizzi de Cherasch** l'è staa firmaa el vintott de april del 1796 tra el Napoleon e 'l Vittori Amedee III de Savoia, che l'era staa 'pena battuu in de la Battalia de Mondovì.
La Francia, con 'sto trattaa, la ciappava la Savoia, Nizza, Tenda e Breglio, oltra che 'l diritt de passà per el Piemont in de la guerra contra l'Austria.
Vallonia

La **Vallonia** (in frances **Wallonie**, en Vallon **Walonreye**) a l'è vuna di trè region del Belgi.

A l'è formada di province de 
*Hainaut
*Liegi
*Lussemborgh
*Namur 
*Brabant Vallon

In quella region chi gh'è dent la Comunità Germanofona del Belgi, che la parla todesch.

## Alter proget

## Ligam de foeura
*Sit ofizzial
Montmiral

**Montmiral** l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Romans-sur-Isère-2, del circondàre (*arrondissement*) de Valence e del dipartimènt de la Drôme. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 240 méter a 'na altèsa màsima de 548 méter söl leèl del mar.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Derivada

En matemàtica, la **derivàda** de 'na funsiù l'è 'na mizüra de la rapidità co la qual el valùr de chèsta funsiù el càmbia al cambià el valùr de la sò variàbil endependènta. La derivàda de 'na funsiù  l'è 'n concèt locàl, cioè, l'è calculàt come el lìmite de la rapidità de cambiamènt media de la funsiù enden dàto intervàl, quan che l'intervàl ciapàt en cunsiderasiù per la variàbil endependènta el deènta sèmper piö pesèn. Per chèsta rizù se pàrla de valùr de la derivàda de 'na sèrta funsiù enden dàto pónt.

'N ezèmpe tìpich el sàlta fò quan che se stüdia el müimènt: se 'na funsiù la reprezènta la puzisiù de 'n ogèt en rapórt al tép, la sò derivàda l'è la velocità de tal ogèt. 'N aparèchio che 'l fàghe 'n vul transatlàntich de 4500 km 'ntra le 12:00 e le 18:00, el viàgia a 'na velocità media de 750 km/h. Però, el pödarès viazà a velocità piö àlte o piö bàse en en tochèi diferèncc del sò percórs. En particolàr, semài che 'ntra le 15:00 e le 15:30 el percór 400 km, la sò velocità media en chèl ciapèl lé l'è de 800 km/h. Per conóser la sò velocità istantánea a le 15:20, per ezèmpe, ocór calculà la velocità media en intervài de tép sèmper piö pesègn entùren a chèsta ùra: 'ntra le 15:15 e le 15:25, 'ntra le 15:19 e le 15:21, etc.

Alùra el valùr de la derivàda de 'na funsiù enden pónt la pöl véser enterpretàda en fùrma geométrica, perchè la corespónt co la pendènsa de la rèta tangènt al gràfich de la funsiù endel pónt analizàt. La rèta tangènt l'è a sò ólta l'aprosimsiù lineàr piö acüràda entùren al pónt ciapàt en cunsiderasiù. La nusiù de derivàda la pöl véser generalizàda per el càzo de le funsiù con de piö de 'na variàbil co la derivada parsiàl e el diferensiàl.

## Riferiment
*Derivata - Treccani
Umbert I d'Italia

L**'Umbert I de Savoia** (Turin, 1844 - Monscia, 1900) l'è staa on monarca italian, el segond dopo de la fondazion del Regn d'Italia.
L'è staa re d'Italia del 1878 finn a la sova mort, in del 1900. Duranta 'l sò regn la s'è realizzada on'union in tra Italian, Todesch e Austriegh (la Tripliz Allianza) e gh'è stada l'espansion colonial vorsuda del primm minister Francesco Crispi.
Anca se l'era staa ciamaa *el re bon*, invers la fin del secol, denanz ai protest di moviment socialista, l'ha miss in att ona politiga de forta repression; quella robba chì l'ha spingiuu l'anarchigh Gaetano Bresci a coppàll a Monscia.
Irazziunalitaa dal nümer e

In matemàtega, ul desenvilüpi in séria da Taylor dal nümer *[[nümar e|e]]*

: e = \sum_{n = 0}^{\infty} \frac{1}{n!}

al pöö vess duvraa par a pruvà che *e* al è
irazziunaal.

Süpunemm par  l'absüürd  che al sía *e* = *a*/*b*, par di inteer pusitiif  *a* e *b*. 
Cunsideremm ul nümer

:x := b\,!\left(e - \sum_{n = 0}^{b} \frac{1}{n!}\right)=b\,!\left(\frac{a}{b} - \sum_{n = 0}^{b} \frac{1}{n!}\right).

Mustremm che la süpusizziun par l'absüürd
ímplica a l'istess teemp che  0 e che  x  al è un nümer inteer.
Ches-chí al è impussibil, e chesta cuntradizziun la 
stabiliss la irazziunalitaa da "e".
*Par vidé che *x* al è un nümer inteer, nutemm che

:
:Adess, par ogni "n" taal che 0\leq n\leq b , al sa passa che b\,!

al è divisíbil par n\,!, dunca
b\,!\cdot \sum_{n = 0}^{b} \frac{1}{n!} al è un nümer inteer pusitiif. Cuma cunseguénza, cunsideraa che anca
a(b - 1)! al è un nümer inteer , "x" al è un nümer inteer.
*Par vidé che "x" al è un nümer pusitiif inferiuur a 1, nutemm che

x= b\,!\sum_{n=b+1}^{\infty}\frac{1}{n!} inscí

0\, 

= \frac{1}{b+1} + \frac{1}{(b+1)(b+2)} + \frac{1}{(b+1)(b+2)(b+3)} + \cdots 

 

= \frac{1}{b} \le 1

Chí, la darera suma l'è una 
séria geométrica. Cunsideraa che a esísten mía di nümer inteer pusitiif püssee piscin che 1, emm utegnüü una cuntradizziun. Ches-chí al finiss la demustrazziun.

Q.E.D.
Arthur Wellesley, duca de Wellington

Sir **Arthur Wellesey**, duga de Wellington (Dangan, 1769 - Walmer, 1852) l'è staa on general e politigh ingles.

L'ha scomenzaa la soa carrera militar in India e in del 1805 l'è andaa dent in de la Camera di Comun a Londra. In del 1807 l'ha tolt part a la spedizion contra Copenaghen, e pussee tard ai campagn de Spagna e Portogall.

In di Cent Dì el gh'ha avuu el comand de l'armada inglesa e 'l desdott de giugn del 1815 l'ha battuu definitivament el Napoleon a Waterloo; de chì adree, l'ha ottegnuu el comand de l'armada de occupazion in Francia fina al 1818.

Conservador in politiga, l'è staa primm minister del 1828 al 1830, e minister di forestarij in del 1845.
Taula da límit

De seguit è ripurtada la **taula da lìmit**, per calcul matematich. 
*\lim_{x\to 0} \frac{\sin(x)}{x} = 1 \!
*\lim_{x\to 0} \frac{1-\cos(x)}{x} = 0 \!
*\lim_{x\to 0} \frac{1-\cos(x)}{x^2} = \frac{1}{2} \!
*\lim_{x\to 0} \frac{\tan(x)}{x} = 1 \!
*\lim_{x\to 0} \frac{\arcsin(x)}{x} = 1 \!
*\lim_{n\to +\infty} {\left (1+\frac{1}{n} \right )}^n = e \!
*\lim_{n\to +\infty} {\left (1+\frac{\theta}{n} \right )}^n = e^\theta \!
*\lim_{x\to 0} {\left ( 1 + \theta x \right ) }^{\frac{1}{x}} = e^\theta \!
*\lim_{x\to 0} \frac{\log(1+x)}{x} = 1 \!
*\lim_{x\to 0} \frac{\alpha^x-1}{x} = \log(\alpha) \!
*\lim_{x\to 0} \frac{{\left (1+x\right )}^\theta -1}{x} = \theta \!
Venèzia

**Venéssia** (*Venexia* in Venezian; *Venice* in ingles; *Venise* in frances; *Venedig* in todesch; *Venecija* in di lengov slav; *Vignesie* in forlan; *Benátky* in cech; *Venecia* in spagnoeu; *Venetiæ* in latin; *Venetië* in olandes; *Venedik* in turch; *Velence* in ungheres; *Vaniesa* in istriòt) l'e ona cità de 260.000 abitant, capital della provincia cont l'istess nòm e dèla region Vènet. L'è diventada ona putenza comerciàl in del quell de des secol e l'haa stabilii el contròll sora de cità e territòri bej distant come l'isola de Ròdi e quèla de Candia. La flòta de la repùblica Serénisima la gh'ha avuu minga dij par per un mucc de secoj in del Mediterrani, tant che el storich Fernand Braudel l'ha definii Venèzia la prima capital econòmica del capitalìsm. Dòpo de un period de decadenza la republica l'è finida cont el trataa de Campoformio che in del 1796'l dava el sò territòri al Govern austriach.

Tra i sò momument pussee famos a gh'hinn la catedral de San March e el pont de Rialt, faa su in del 1588 cont un progett de Antoni del Pont che l'haa vinciuu on concors che l'aveva partecipaa anca el Michelangiol. Finna al 1854 el Rialto l'è staa l'unich pont a pasaa dessoravia al Canal Grand.

Carateristica principal de Venèzia l'è el fatt che l'hann fada su in suj isol coligaa de canaj che la fann vuna cità romantica e tra i sitt che piasen pussee al mond per i lùn de mèl.
Nòrd

El **nord** a l'è vun de i quater pont cardinal. Al g'ha anca el nom de *mezanoit*, perqè a l'è oppost al Sud, qe al g'ha el nom de mezdì.
Battaja de Marengh

La **battaja de Marengh** (Marengh l'è ona frazion de Lissàndria), la pussee famosa de quii combattuu del Napoleon in Italia, l'è stada combatuda el 14 de giugn del 1800.

El Napoleon l'aveva dispers i sò òmen per cercà de circondà l'esercit austriegh che 'l credeva in rotta, ma el general Michel Melas, comandant austriegh, l'aveva concentraa i sò òmen per lancià on attach contra de lù.
Napoleon el ciamava dò division, pussee visin, a dàggh man fòrta, ma i Frances eren 'dree a retiràss contra on nemis superior quand hinn success dò ròbb che hann cambiaa el cors de la battaja: el Melas el lassava el comand austriegh al General Zach, e 'l general Frances Louis Desaix el sentiva el rumor di cannonad e 'l se moveva in quella direzion per juttà el sò comandant.
El rivà e la cariga di òmen de Desaix hann cambiaa el resultaa de la battaja, ma lù l'è mòrt in de l'assalt che l'ha lanciaa.

## Alter progett
Television

**Television** l'è na parola noeuva ciappada d'el gregh, che la voeur dì "vision delonsg". L'è vun di sistema de comunicazion pussee cognossuu e drovaa in del mond, e la consist in de la trasmission e recezion a distanza de imagen e de son. L'è anca vun di mezz de comunicazion de massa pussee important. 

La vegn considerada ona evoluzion de la radio, che la podeva transmett domà i son, e l'è stada desveluppada in disparaa paes a l'istess temp anca per fin militar intra i dò guerr mondiaj. Dopo de la segonda l'è stada mettuda a desposizion de on gran publegh.

El so vess sempliz, e anca el sò cost inscì bass (in di sti dì chi) l'hann portada a mettes in su 'l medemm nivell di giornaj e la radio per quell ch'el revarda l'informazion e particolarment per quell ch'el gh'ha de fà cont el temp liber, per via dj sò film, telefilm e de tucc i programma de varietà che vegnen trasmettuu.

## Alter progett

## Vos correlaa
*Radio
*Television local
*Television analogega
*Television digital
*Television via cav
*Television terrestra
913

El **913** a l'è 'n ann del secol quell dedes.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Crusnall

**Crusnall** (*Crusinallo* in Italian), cunt i söi 4000 parsunn, l'è la frazión cun püssee gent dal cümun d'Umegna (int a la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula). Crusnall l'eva ün cümun indipendent fin al 1928. Al paes l'è int a la part setentriunal dal cümun d'Umegna e l'è al cunfin cunt i cümugn da Casal, Gravaluna e Germagn. I söi cunfign natürai hin: a nord al rial da San Martin; a est e a süd la Struna; a ovest i busch da la Cola.

## Manifestaziugn
A gh'hin mia tanti manifestaziugn a Crusnall ma i püssee tradiziunai scandissan la vita civil e religiusa dal paes.
*Genar: Festa patronal da San Gaudenzi (al dì 22) cun funziugn religius, incant di ufert, gara d'la verza. Festa di Suor Salesiane, S.Giovanni Bosco (al dì 31).
*Febrar: Carneval da Crusnal al Martis grass. 
*Masg: Festa al riun da Santa Rita. 
*Giügn: Festa all'Uratori da San Lüis.
*Lüj: Manifestaziugn cültürai e ricreatiiv in'tal Caravanserraglio da Umegna; chi Crusnall l'è present cum quarter al *Palio di Riugn*.
*Agust: Festa da San Ferm cun la Trippa. 
*Sitembar: "Marcia e Mangia" par i sintè da Crusnall. 
*Utubar: Castagnà all'Asilo (urganizzaa dal G.E.C.) e all'Uratori. 
*Nuvembar: Festa di Suorinn da San Carlo Borromeo (al dì 4).
Trattaa de Campoformio

El **Trattaa de Campoformio** l'è staa firmaa a Campoformido el dersett de ottober del 1797 (26 vendemmiar, ann VI de la repubbliga francesa) del Napoleon Bonapart e del cont Johann Ludwig von Cobenzl in reppresentanza de la Francia e de l'Austria. L'ha segnaa la fin de la prima coalizion e de la prima campagna d'Italia de Napoleon.

Cont el trattaa, l'Austria l'ha ceduu el Belgi, Corfù e alter isol veneziann in del Mediterrani, oltra a recognoss la Repubbliga Cisalpina e la Repubbliga Ligur; inveci l'ha ciappaa Venezia, l'Istria e la Dalmazia.

## Alter progett
Aster (astronomia)

**Aster** (ò anca *astro*, *astar*) l'è on sinonim per dì *còrp celest*.

L'è on termin antiquaa doperà domà in astronomia amatorial. L'è on termin stòregh ligaa a la stòria de l'Astronomia quand anmò gh'era nò el telescòpi. Se ciamen *aster* tucc qui còrp luminos che se veden de la Terra: i pianeta (sia roccios sia gassos), i satellit, i comet, i asteròid e i stell. 

## Referenz


## Videe anca
*El Sistema Solar
*I pianeta extrasolar
*El Sô
*I Stell
*I galàssi
*Grupp de galassi
*Astrunumía
Battaja de Dresda

La **Battaja de Dresda** l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.

Dopo di battaj de Lützen e de Bautzen, in del 1813 el Napoleon l'ha deciduu de firmà ona tregua de des settemann cont i Leaa. La tregua la gh'eva de permett a lù de reorganizzàss, ma i sò nemis intrattant hinn riessii a mett insema on esercit de pussee de 400.000 omen, formaa de:
*100.000 svedes de Bernadotte;
*100.000 prussian de Blücher;
*240.000 auster-russ del Schwartzenberg.

I forz nemis hann marciaa per ciappà la città de Dresda, capital de la Sassonia. El primm a rivàggh l'è staa el maresciall frances Laurent de Gouvion-Saint-Cyr, cont i sò 20.000 omen; lor hann trovaa la città senza difes e donca subit hann taccaa sù a renforzàlla.

El dì dopo, el 26 de agost, el Schwartzenberg el rivava con 160.000 soldaa e 'l taccava i Frances cont on rapport de vott omen contra vun. Però l'ha faa on quai error strategigh, menter ch'i Frances combatteven 'me indemoniaa, de moeud che in de l'istess dì el Napoleon podeva rivà insema a alter 50.000 omen.

Tra i Leaa la gh'era ona granda confusion: el comand l'ha deciduu de retiràss, ma i sò generai han segutaa l'attacch e hinn riessii a scascià foeura de tucc i sitt strategigh i omen del Saint-Cyr, bei stracch dopo de on dì intregh de combattiment.
El Napoleon l'ha ordinaa a la soa Guardia Imperial de riciappà el sitt, cosa che l'è succeduda in cinch or. La battaja l'è andada innanz anca el dì dopo, ma 'dess l'imperador el gh'eva 150.000 omen, e 'l mandava 35.000 imen per part contra i fianch nemis.

A destra gh'era el maresciall Édouard Mortier, che l'è passaa, l'ha scasciaa via i nemis e j'ha costringiuu a retiràss; a manzina el Murat l'ha spazzaa via i Leaa, col ciappà 24.000 presonee.
A la fin del segond dì de la battaja, el s'è retiraa anca el Schwartzenberg. Tra i mort gh'è staa anca Jean-Victor Moreau, on general frances passaa cont i Russ.
La Rothière

La Rothière l'è ü cümü francés che 'l se tróa in del dipartimènt de la Aube e 'n de la regiù Champagne-Ardenne.

Ol prim de Fevrér del 1814 la s'è combatìda la batàia de La Rothière tra la i Francés guidàcc dal Napoleù e i soldàcc de l'Austria, de la Prusia, de la Rusia e di stacc todèsch prìma de alùra 'nsèma al Napoleù guidàcc dal Gebhard Leberecht von Blücher.
Johann Ludwig von Cobenzl

El **Johann Ludwig Joseph Graf von Cobenzl** (Bruxelles, 1753 - Vienna, 1809) a l'è staa on diplomatigh e omm politigh austriegh.

L'era cusin el cancellee Philipp Graf von Cobenzl. L'è staa ambassador austriegh in Russia a partì del 1779. In del 1795 l'ha tolt part a la terza spartizion de la Polonia e l'è riesii a fàggh avè a l'Austria on bell poo de territori.
Duu ann dopo l'ha firmaa cont el Napoleon el Trattaa de Campoformio e, in del 1800, l'è vegnuu minster di esteri. L'ha reconossuu el titol imperial al Napoleon, ma quest l'ha minga impedii che l'Austria la ghe movess guerra in del 1805, con la terza coalizion. La sconfitta in de la Battalia de Austerlitz l'ha segnaa la fin de la soa carrera.
Elisabetta de Wittelsbach

La **Elisabetta Amalia Ugenia de Wittelsbach** (Monegh de Baviera, 24 de dicember 1837 - Ginevra, 10 de settember 1898) l'è stada duchessa *in Baviera* (todesch: *herzogin in Bayern*) e imperadris de l'Austria-Ungheria.

L'è stada la miee del Francesch Giusepp I d'Austria-Ungheria. L'era ona donna considerada proppi bella, e anca puttost rebella per el sò temp: la fumava, la viaggiava, la parlava on bell poo de lengov e 'l ghe piaseva minga el protocoll de la cort imperial.
L'è stada coppada in del 1898 de l'anarchigh italian Luigi Lucheni. 

El sò soranomm l'è staa *Sissi*, ma l'è devegnuda popolara come *la Sissi* despoeu de divers film faa in di ann '50 sora de lee.
Allan Kardec

**Allan Kardec** (Liun, 3 d'utùber 1804 - Paris, 31 de márs 1869) a l'è el pseudònim del **Hippolyte Léon Denizard Rivail**.

El fa i sò primm studi a Liun e i fa sù a Yverdon in Svizzera, a l'istitut del famos professor Pestalozzi, cognossuu per vess vun di pussee respetaa center d'insegnament de tutta Europa, e per el qual hinn passaa famos intellettual de quell'epoca.

El se dedica a fond a la linguistica, e 'l parla correttament todesch, ingles, spagnoeu e olandes.
De retorn a Paris, el fonda là on istitut d'insegnament somejant a quell d'Yverdon.

El pubblica sossenn liber:
* ''Le Livre des Esprits''  (1857) 
* ''Le Livre des Médiums'' (1861)
* ''L'Évangile selon le Spiritisme'' (1864)
* ''Le Ciel et L'Enfer'' (1865)
* *La Genèse* (1868).
In del 1854 a 50 agn, el sent parlà per la prima voeulta del fenòmen di tavol giratòri; el 18 april del 1857 el pubblica *Le Livre des Esprits* ("El liber di Spirit"), per el qual al è cognossuu incoeu.
I sò investigazion in del territòri del spiritismo el pòrten a cambiàss el nòmm  de *Hippolyte Leon* a *Allan Kardec*, dòpo vesses recordaa d'ona vita anterior in de la qual el gh'aveva quest nòmm chì.

## Ligamm de foeura
*ALLAN KARDEC : spiritismu, spiritism…
Canal du Midì

El **Canal du Midì** (*Canal de mezzdì* in lombard) a l'è 'n canal navigabel franzes, in tra la Garona e l'ocean Atlatich. Faa su a fin 1600 per el commercc di cereaj, a l'è part de na via d'aqua in tra el Mediterrani e l'Atlantich.
Vucala averta anteriuur rundida

La **vucala averta anteriur rundida** (bassa) l'è una vucala da da l'ütilizzaziun incerta. Ul sò símbul in l alfabett funétich internazziunaal al è , e ul sò equivalent in símbul X-SAMPA al è &.

## Caraterístich

* Ul sò grad d'avertüra al è bass, ch'al signífica che la lengua l'è pusizziunada püssee luntan pussibil dal palaa;
* Ul sò puunt d'articülazziun al è anteriur, ch'al signífica che la lengua l'è pusizziunada püssee avanti pussíbil;
* Ul sò caràter da rundidüra al è rundii, ch'al signífica che i làvar i henn rundii.

## Leench
L'esistenza da leench ch'i dröven ul funema  l'è mía stabilida. Se na tröva un esempi vesin int i dialett bavarees e austrian dal tudesch, ch'i gh'ha un funema generalment representaa par chest símbul-chí. Da tüta manera, chesta vucala l'è da fatt l equivalent rundii da la vucala *bassa süperiuur*  e mía da la vucala bassa ; la duvaress dunca pütòst vess representada par .

Esempi :
* Dialett austrian dal tudeesch : *S*'eil**'  u  « corda »
----
929

El **929** a l'è 'n ann del secol quell dedes.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Eclissi

L'ecliss l'è un fenomen c'al sa verifica quand un corpu celèst al sa mett in mezz tra dü olter.

I ecliss püssèè gross in süla Tèra inn quei de Suu u de Lüna.
Senyera

La **Senyera** l’éra la bandéra de la Corùna de Aragùna e la gh’à 4 fàse róse in orizontàl sö ü fóndal d’ór e al dé de ‘ncö l’è la bandéra de la Catalògna, ma l’è dovràda ach, con ergotìna de diferènt, da i comünità autònome de l’Aragona, di Baleàr, da la Cümünidà Valensiàna e de tate pruìnse e sità.

Chèsta bandèra la compàr in de la stòria per la prima ólta in del 1150 e per chèsto l’è öna di bandére piö ègie d’Eüròpa e l’è la prìma bandéra nasiunàl. La piö ègia Senyera riàda ‘nfina a nöter l’è ‘l Penó de la Conquesta la bandéra dovràda in del 1238 da i mòri de Valènsia per arèndes al rè Giàcom I de Aragóna.

## Arda apò
*Estelada
*Cant de la Senyera
Milan (desambiguazion)

## Geografia
### [[Colombia]]
* Milán, comun del dipartiment de Caquetá.

### [[Itàlia]]
* **[[Milan]]** capitala de la Lombardia.
* Cittaa metropolitana de Milan, ent amministrativ che gh'ha sustituii la vegia provincia de Milan.

### [[Staa Unii|Staa Unii d'America]]
* Milan, cittaa de la Cuntea de Telfair, Georgia.
* Milan, vilagg de la Cuntea de  Rock Island, Illinois.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Ripley, Indiana.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Sumner, Kansas.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Monroe, Michigan.
* Milan, *township* de la Cuntea de Monroe, Michigan.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Chippewa, Minnesota.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Sullivan, Missouri.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Coos, New Hampshire.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Dutchess, New York.
* Milan, vilagg de la Cuntea de Cibola, Noeuv Messich.
* Milan, vilagg de la Cuntea de Erie, Ohio.
* Milan, cittaa de la Cuntea de Gibson, Tennessee.

## Sport
* Associazione Calcio Milan, vuna di duu squader de folbal pussee important de Milan.
* Associazione Calcio Femminile Milan, vuna societaa de balon feminil.
* Hockey Club Devils Milano, ona vegia squadra de hockey sora el giazz, che la gh'ha avuu anca el nomm de *H.C. Devils Milano*.

## Personn
* Diego Milán (Almansa, 10 luj 1985), ciclista spagnoeu.
* Luis Milan (Mirano, 10 desember 1937), allenador e ex-giogador de balon talian.

## Alter significaa
* Milan (nomm), a l'è on nomm propri de persona slav.
* Dessault Milan.
* MILAN, missil anti-carr a ragg medi faa di frances e di todesch.
* Milan Approach, model sistemich de terapii familiaar, desvilopaa a Milan in di agn 70.
Listize

**Lestissa** (*Lestizza* in Italian; *Listize* in Furlan) al è un cumün da 3.890 abitaant e al fà paart da la pruvincja da Udin. I-fà paart dal cumün anca i paees da Gjalariàn, Gnespolêt, Sante Marìe, Sclaunìc, Vilecjàce. 

Al sa tröva pocch da sura da la Bassa Furlana, tra i cumün da Basilian, Mortean e Talmassons. 

## Personacc famuus
* Cuunt Nicolò Fabris, medi, síndich da Listize e parlamentaar.
* Elena Fabris Bellavitis, scritura.
Pucinie

**Pucinie** a l'è un comun de la Bassa orientala Furlana, in la provincia de Udin; el gh'ha 2.555 abitant.
Mileva Marić

La **Mileva Marić** (Zagabria, Cruazzia, 1875 - Zürich, Svízzera, 1948) l'è stada una fìsica croata, cumpagna de stüdi e pö miee de Albert Einstein.
Geografia

La **geografia** a l'è la scenza che la gh'ha 'me camp de studi la mesurazzion e la descrizzion de la Terra e 'l studi di fenomen, uman e naturai, che ghe interagissen e menen a di mudament. Sgiamò i popoi pussee antigh studiaven la geografia.

## Riferiment
*Treccani
## Alter proget

## Vos corelade
*Geopolitega
*Didatega de la geografia
America

L**'Amèrica** l'è vün di countinent, costituìi de 'na part al Nord, vüna al Sud, e un tuchel al cènter, che l'è en pratica un istmo.

La se estend da la latitùden del 82° parallel N (en Groenlandia) fin al el 56° S (Cap Horn, ent la Terra del Fög, Patagonia); en loungitùden inves la va dal meridian 29° W (un'isuleta che la fa part del Brasil) al 178° E (la püssee ucidentala de le ìsule Aleutine, che se tröven per un toch in l'emisfer est del mond). La so superfis l'è de 42.224.000 km².

## Territori

Sia la part a nord, che quella a sud hin caraterizzaa de l'avègh i montagn a occident (i Montagn Ruccius in del nord e la Curdejera di And in del sud) e una pianura (u magara, come in del noed, un altipian che el se sbassa un cicinin a la voelta man-a-man che se va vers el mar) a urient

L'Amèrica Centrala l'è fata de una part cuntinentala (ciamada ìstmica) e de una part in mez al Mar di Caraibi; la part cuntinentala l'è per la part pu granda muntagnousa, e in d'un quai punt l'è inscì streccia che l'è staa possibel tajàgg denter un canal (canal de Panamá) che el met un cumünicaziun l'Ucean Atlàntich e l'Ucean Pacìfich.

En Amèrica, vist i grand spazzi, gh'è di fium ch'hin i pusseee impurtant del mund, sia come lunghezza, sia per la süperfiss del basin imbrìfer, sia per la portada; i du püssee gross hin el Mississippi in del Nord e 'l Rio di Amazzun in del sud, ma ghe n'è anca di alter un poch men spetàculae ma sèmper de una certa dimensiun come el Colorado, el Yukon, el Mackenzie, el Riu Grand, el Sant Lorenz, el Missouri in l'Amèrica del Nord e l'Orinoco, el Tocantins, el São Francisco,  Uruguay e  Paranà in l'Amèrica del Sud.

## Clima
L'Amèrica, vist i so dimensiun, la tegn dénter tüt i varietà de clima che gh'è al mund, de quel pular in l'Àrctich, quel tempera fregg in di zonn subàrtiche (Patagonia e Canada central e del Nord), quel temperad (latitùden medi, sia a N che a S), quei trupicali (Pampa argentina e Stat Ünii del Süd), pô man-a-man che se va envers l'Ecuador cumparissen i clima trupicai e infin quel equaturial in l'Amazonia.

## Popülaziun
L'Amèrica la gh'ha cumpleissivament püssee de 800 miliun de abitant; el gross de la so popülazion l'è fada de trè grüp ètnich: i nativ american, i discendent di eurupee ch'hin andaa a ciapàlla in di secui passaa (ingles, spagnö, purtughes, italian, tudesch, scandìnav) e i discendent du african purtaa in del cuntinent 'me s'ciav.

Tüta sta varietaa de gent la se reflet anca in süi lengu, ch'hin per la püpart de urìgin europea (ingles al Nord e spagnö al Centro-Sud), anca se gh'è anca al dì d'incö di lengu nativ.

## Vus curelaa
* Amèrica del Nord
* Amèrica Centrala
* Amèrica del Sud
Berna

**Berna** (inscí anca in italian e rumanc; *Berne* in frances e ingles; *Bern* in tudesch; *Bärn* in dialet bernes; *Bèrna* in arpitan) l'è una cità dela Svízzera, e l'è anca la sò capital. La sa tröa in del nord del paes, in del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part a magioranza linguistega todèsca del Canton Berna del qual l'è anca la capital.

El cumün de Berna al se tröva a una altitüden de 542 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bremgarten bei Bern, Frauenkappelen, Ittigen, Kirchlindach, Köniz, Mühleberg, Muri bei Bern, Neuenegg, Ostermundigen, Wohlen bei Bern e Zollikofen.

In del  la cità de Berna la gh'eva una popolazion de  abitant, che vegnen pressapoch 300.000 se cunsiderum tüta l'area metrupulitana. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 51.6 km²

L'UNESCO l'ha diciarada patrimoni cultüral mundial per el sò patrimoni ürban medeval.
Isula

Un**'isula** l'è un toch de tèraferma cumpletameent circundaa de l'aqua (un mar, un lach u adiritüra anca un fiümm).

Sa cunsideren però cumè isul tüt i part de tèraferma separàa di cuntinent principaj, vist che se no sa duvarìa cunsiderà anca quei cumè di isul.
Se sa cunsidera inscì, l'isula püsséé granda del munt l'è la Gruenlandia, cun 2.175.000 km2.
San Lorenz (fium)

El **Sant Lorenz** (ingles: *Saint Lawrence river*; frances: *fleuve Saint-Laurent*) a l'è on fium de l'America del Nord, spartid in tra el Canda e i Stad Unid.

El so cors l'è longh arent ai 3.800km, del Lagh Superior (introna a la cità de Duluth) al so estuari in de l'Ocean Atlantich. El Sant Lorenz l'è domà el toch de fium de 1.200km in tra el lagh Ontari e l'ocean. El so basin imbrifer l'è grand circa 1.600.000 km².

L'è on fium de gran importanza economica; l'è inscì important che in di agn gh'hann fad su in tut el so cors on monton de struture per superà i dislivei che se incontren.

I cità pussee importante che se incontren in del so cors inn Quebec e Montreal.
Lissander Manzon

El **Lissander Manzon**, un di scrittor e poetta pussee important de la litteradura taliana, l'è nassuu a Milan el 7 de marz del 1785, fioeu de la Giulia Beccaria. El sò avol l'eva el famos Ceser Beccaria. El sò pader official l'eva el Peder Manzon, ma per davera Lisander l'eva el fioeu de Giovann Verri, el fradèl del Peder Verri. I so lengov mader i eren el lombard e 'l frances, e per imprend l'italian l'ha dovuu studià minga poch.

I sò gent se separen quand che 'l Lisander l'è ancamò piscininn e la sura Giulia la va a viv insèmma al Carl Imbonati. El Lisander el va a scoeura in del colleg di pader Somasch a Lugan e poeu in del colleg di pader Barnabitt a Milan.
In del 1808 a Milan, el toeu per miee l'Enrichetta Blondel che l'eva calvinista e tucc e duu deciden de andà a fà part de la Gésa Cattòlega. Per daggh cunt a tucc de la soa conversion el scriv i Inni sacri. 

In del 1818 el Lisander el gh'ha de vend el patrimoni che l'heva ereditáa del pader.
L'ann apôs el scriv ona tragedia Il Conte di Carmagnola e poeu in del 1821 el poemma Il cinque maggio in occasion de la mòrt de Napuleon Bonapart.

El sò liber pussee famos l'è el romanz I promessi sposi, ona storia de duu popolan in del Sesgent, che però la tratta de la storia europeja in chel period. El liber l'è staa scrivuu pussee d'ona volta; la prima volta l'eva intitolaa Fermo e Lucia, poeu 'l Lisander l'à deciduu in del 1822 de scrivel in toscann, perché el pensava che el dialett toscan el fudess l'italian pussee corregiuu.
In tra i sò oeuver pussee important se regorden anca l'Adelchi e la Storia della colonna infame.

A la fin de la sò vita 'l Lisander el g'ha avuu di gross dispiasè: in del 1833 la moeur la soa miee, sò mader e anch on quejvun di sò fioeu. El Lisander el toeu miee ona segonda volta cont la Teresa Borri, ma anca lée la moeur. Domà duu di noeuf bagaj che 'l Lisander el g'ha avuu di sò duu matrimòni vivaran pussee a longh de lù.

Quand ch'el moeur anca el sò fioeu pussee grand, Pier Luis, in del 28 avril del 1873, el Lisander el ghe la fà pu. El 22 de magg el devegn malaa de meningitt e el moeur anca lù.
Al sò funeral, a Milan, gh'è vegnuu anch i personalitaa pussee important de l'epoca.

In del 1874, Giusep Verdi l'ha scrivuu la Messa di requiem inscí de faggh onor al sò regord.
El Sepólcher del Lisander Manzon, o *don Lisander*, coma ch'el ciamen i Milanes, el se troeuva in del sitt d'onor in del Famedi del Foppón Monumental de Milan.

## Ligamm de Foeu
 
* Progetto Alessandro Manzoni 
* E-Book Manzoni (LiberLiber.it)
* ''I promessi sposi'' (1933)" Laterza
* Wikisource
## Interprogèt
*lmo.wikisource
**A Carlo Porta
Basin imbrìfer

Ul **basin imbrifer** (o **idrugrafigh**) l'è un toch de un teritori induve l'aqua che ghe burla dent la finiss tüta in d'un ünigh punt (generalment la se riferiss a un fiüm o un lagh).
Ul basin idrugrafigh l'è minga semper ben definii, cume a esempi in di zonn piat.
Riu Grand

El **Rio Grand** (nomm ofizzial: *Rio Grande*) l'è on fiumm de l'America del Nord. L'è longh 3.034 km e 'l drena on bassin de circa 580.000 km² el se ciama 

*Rio Bravo* o, mej anmò, *Rio Bravo del Norte*.

El nass in del statt american del Colorado, in di montagn de San Juan; poeu despoeu el taja in duu tutt el statt del Noeuv Messich, bagnand la città de Albuquerque. Despoeu che 'l vegn foeura del Noeuv Messich, el bagna El Paso in Texas e Ciudad Juárez in Messich; de chì a la fin el marca el confin in fra i Statt Unii e 'l Messich. El se svoeuida in del Golf del Messich, semper in sul confin Statt Unii-Messich.In del sò cors el spartiss despess dò città, vuna americana e l'oltra messicana, che s'hinn desviluppaa vuna in facia a l'oltra (generalment quella messicana adree a quella americana).
* El Paso - Ciudad Juarèz
* Del Rio - Ciudad Acuña
* Laredo - Nuevo Laredo
* Brownsville - Matamoros
Equatur

L'equatur l'è la lìnia che la curespund al paralel 0, indè che 'l Suu al passa al zenit ai dì de l'equinozzi, al 21 de marz e al 23 de setember.
Scioper a la giapunesa

Un **scioper a la giapunesa** (ciamaa anca *scioper bianch* o *scioper italian*) a l'è un tipu de scioper cunsistent in del lavurà püssee de quel che 'l cunvegn, inscì che la prudüziun la aumenta de manera desmesürada e i prezzi di prudot burlen giò, per la legg de l'uferta e dumanda. La redüziun di prez de manera descuntrulada la serviss per fà pressiun devant a l'urganizzaziun cun la qual s'è dree a prutestà.

Pupularment se cred che i scioper in Giapun hin faa 'sta manera, però a l'è evident che, semplizement, a l'è una legenda ürbana. A l'è ducümenttaa che l'urigin de la legenda la vegn d'un giurnalista catalan.
Lista di comun del canton Geneva

Lista di **cumun del canton [[Svìzzera|Svizzer]] de [[Geneva (canton)|Geneva]]** cont el cedes de la posta, ol nom in arpitan e in francees. Pussee in bass, una mapa.
Organizzazzion mondiala de la Sanità

L’**Organizzazzion mondiala de la sanità** o **OMS** l'è on'agenzia specializada de l'ONU con sed a Ginevra e che la se occupa de sanità.
Yukon (fium)

Ol **Yukon** l'è ol fium plussee important del stat ameregan de l'Alaska. Al nass in Canada, ind el territori del qual l'ha ciapad ol nom (Territori del Yukon) e dop 3.185 km al se desvœia ind el Mar de Bering cont un delta ; ol so basin imbrifer l'è grand 840.000 km², qe l'è inscià a dir tre volte l'Italia. Jeneralment l'è jelad de oitober-november infin a april-maj.

Vista la longeza, la so importanza l'è miga tropa, soratut perqè al traversa dei zone q'inn propi poc popolade (l'è assee pensar qe in 3.185 qilometr de percors, se incontra domà 4 ponts stradai); l'è stait plussee important ind i agn 1898-1899, quand qe g'è staita la corsa a l'or ind el Klondike (qe l'è un fium plussee picinin, so afluent).
Cimiteri Monumental (Milan)

El **Cimiteri Monumental** l'è on grand cimiteri de Milan che l'è staa concepii de l'architett Carl Maciachini in del 1866 e che g'ha un fracch de statov, de templi grecch e de obelisch.

El **Famedio** (che in latin el voeur dì *“el templi de la fama”*) l'è l'entrada principal del Cimiteri Monumental. Ona vòlta el gh'eva de vess una gesa, ma poeu l'è diventaa el sit in dov'hinn sepolt e regordaa i personagg pussee important de l'Italia. Per esempi a gh'è ona targa che la regorda el Giusepp Verdi, che l'è sepolt nò in del cimiteri, ma in de la Cà de Repos di Musicisti che l'ha fondaa lù.
In de la Capela Palanti a gh'è un monument comemorativ di 800 milanes che hinn mòrt denter i lager nazista.
El cimiteri el g'ha anca ona sezion special per i persònn che hinn nò de religion catòlega.

## Ligamm de foeu
*Sitt offizial