open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L'Evangel del Matee

## Matee

La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.  

* Matee Capitel Vün
* Matee Capitel Düü
* Matee Capitel Trii
* Matee Capitel Quater
* Matee Capitel Cinch
* Matee Capitel Ses
* Matee Capitel Set
* Matee Capitel Vot
* Matee Capitel Növ
* Matee Capitel Des
* Matee Capitel Vündes
* Matee Capitel Dudes
* Matee Capitel Trides
* Matee Capitel Quatordes
* Matee Capitel Quindes
* Matee Capitel Sedes
* Matee Capitel Derset
* Matee Capitel Desdot
* Matee Capitel Desnöv
* Matee Capitel Vint
* Matee Capitel Vintün
* Matee Capitel Vintdüü
* Matee Capitel Vinttrii
* Matee Capitel Vintquater
* Matee Capitel Vintcinch
* Matee Capitel Vintses
* Matee Capitel Vintset
* Matee Capitel Vintot
Matee Capitel Vün

## Matee
*La Parola del nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l [[Növ Testament]] e vultada adess in del nost parlà [[Insübregh]] del didincö.*

### Capitel Vün
1 Chess chi l'è 'l Liber de l'Istoria del Jesüss Crist, bagaj del David, bagaj de l'Abram. 2 L'Abram l'ha daa vita a l'Isach. L'Isach l'ha daa vita al Giacob. El Giacob l'ha daa vita al Giüda e ai so fradej. 3 El Giüda l'ha daa vita al Peres e al Serach cunt la Tamara. El Peres l'ha daa vita al Hezrun, e 'l Hezrun al Ram. 4 El Ram l'haa daa vita a l'Aminadab e l'Aminadab al Nasciun. El Nasciun l'ha daa vita al Salmun. 5 El Salmun l'ha daa vita al Buass cunt la Rababa. El Buass l'ha daa vita a l'Ubéd cunt la Rüt. L'Ubéd l'ha daa vita a l'Iseja. 6 L'Iseja l'ha daa vita al Re David.

7 El David l'ha daa vita al Salum cunt la miee de l'Üreja. El Salum l'ha daa vita al Reabim, 'l Reabim a l'abeja e l'Abeja a l'Asa. 8 L'asa l'ha daa vita al Sgiusafaa, 'l Sgiusafaa al Juram, e'l Juram a l'Üseja. 9 L'Üseja l'ha daa vita al Judam. El Judam a l'Ahas, e l'Ahas al Hischeja. 10 El Hischeja l'ha daa vita al Manass. El Manass a l'Amun. L'Amun al Joseja. 11 El Joseja l'ha daa vitaa al Giujachin e ai so fradej al temp de la presunía in Babilonia.  

12 Daspö la presunía in Babilonia 'l Giujachin l'ha daa vita al Sceltèl. El Sceltèl al Serübabèl. 13 El Serübabèl a l'Abijüd. L'Abijüd l'a daa vita a l'Elejachim. L'elejachim a l'Asur. 14 L'Asur al Saduch. El Saduch l'ha daa vita a l'Achim. L'Achim a l'Ejüd. 15 L'Ejüd a l'Elejasar. L'Elejasar l'ha daa vita al Matan. El Matan al Giacob. 16 E'l Giacob al Giüsep, l'om de la Maria, quela che l'ha daa lüs al Jesüss, ciamaa 'l Crist.
17 De l'Abram al David gh'è quatordes generaziun. Del David finn a la presunía babilunesa gh'è quatordes generaziun. E de la presunía babilunesa finn al Crist anmò quatordes.

18 La nassida del Crist l'è sücedüda inscí: quand che la Maria, la sua mama, la s'eva prumetüda al Giüsep, l'è sücedüü che anmò prima che lü l'eva tolta in miee lee la speciava giamò un bagaj del Spiret Sant.
19 El Giüsep, 'l so om, però l'ha minga vursüü tràla in piazza, ma l'ha dumà pensaa, de scundun, de lassàla.

20 Quand che'l Giüsep l'eva ncamò dree a dagh a ment al pensee de lassàla 'l gh'è parüü l'angiul del Signur in d'un insogn che'l gh'ha faa: ti, Giüsep, fiö de la gent del  David, hagh minga pagüra de tö la Maria in miee; perchè quel che lee la gh'ha in de la panscia ghe l'ha daa l Spiret Sant medèm. 21 Inscí che pö lee la daraa lüs a un bagaj che ti te ciamareet Jesüss, **e Lü, 'l Bagaj, 'l salvaraa 'l mund di so pecaa.**  22 L'è tüsscoss a chela manera chi inscí che'l süceda quel che'l Signur l'eva dii al prufeta Jesaeja : 23 „Una Vergen la daraa lüs a un bagaj e chel bagaj chi lee 'l ciamaraa Imanüel“ chel vör dì "cunt el Signur".

24 Quand che'l Giüsep 'l s'è dessedaa, l'ha faa sübet quel che'l gh'ha dii l'angiul del Signur e l'ha tolt la Maria in miee. 25 E fin che lee l'ha daa lüs al so Bagaj, lü a la Maria 'l gh'è remagnüü delunsg e l'ha gnanca tucada cunt un did. Pö, na völta nassüü 'l Bagaj el gh'ha daa 'l nom Jesüss propi 'ma gh'eva dii l'angiul.

### Navigaziun
*Inanz a Capitel Düü →
*A l'indes
Anghiari

**Anghiari** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 5.847 abitàncc, 'na superfìce de 130&nbsp;km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arezzo, Caprese Michelangelo, Citerna (PG), Monterchi, Pieve Santo Stefano, Sansepolcro, Subbiano.

Ad Anghiari la gh'è stàcia, el 29 de zögn del 1440, öna batàia tra i soldàcc del Dücàt de Milà e chèi de Firènse.
Badia Tedalda

**Badia Tedalda** (*Badia* in del dialett lucal, *La Badia* 'n tuscan, *La Badì* 'n rumagnöl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 1.215 abitàncc, 'na superfìce de 119&nbsp;km² e 'na densità de 10 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgo Pace (PU), Casteldelci (RN), Pennabilli (RN), Pieve Santo Stefano, Sansepolcro, Sant'Agata Feltria (RN), Sestino, Verghereto (FC).
Bibbiena

**Bibbiena** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 11.465 abitàncc, 'na superfìce de 86&nbsp;km² e 'na densità de 133 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno di Romagna (FC), Castel Focognano, Chiusi della Verna, Ortignano Raggiolo, Poppi.
Bucine

**Bucine** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 9.320 abitàncc, 'na superfìce de 131&nbsp;km² e 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Berardenga (SI), Civitella in Val di Chiana, Gaiole in Chianti (SI), Monte San Savino, Montevarchi, Pergine Valdarno, Rapolano Terme (SI).
Caprese Michelangelo

**Caprese Michelangelo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 1.625 abitàncc, 'na superfìce de 67&nbsp;km² e 'na densità de 24 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anghiari, Chitignano, Chiusi della Verna, Pieve Santo Stefano, Subbiano.

La denominasiù *Michelangelo* la vé del fat che Caprese l'è 'l paés endóche gh'è nasìt el Michelangelo Buonarroti.
Castel Focognano

**Castel Focognano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 3.328 abitàncc, 'na superfìce de 56&nbsp;km² e 'na densità de 59 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbiena, Capolona, Chiusi della Verna, Loro Ciuffenna, Ortignano Raggiolo, Poppi, Subbiano, Talla.
Castel San Niccolò

**Castel San Niccolò** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 2.855 abitàncc, 'na superfìce de 82&nbsp;km² e 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco di Sopra, Loro Ciuffenna, Montemignaio, Ortignano Raggiolo, Poppi, Pratovecchio, Reggello (FI).
Castelfranco di Sopra

**Castelfranco di Sopra** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 2.731 abitàncc, 'na superfìce de 37&nbsp;km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel San Niccolò, Figline Valdarno (FI), Loro Ciuffenna, Pian di Sco, Reggello (FI), San Giovanni Valdarno, Terranuova Bracciolini.
Cavriglia

**Cavriglia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 7.808 abitàncc, 'na superfìce de 60&nbsp;km² e 'na densità de 130 ab./km². El cunfìna coi cümü de Figline Valdarno (FI), Gaiole in Chianti (SI), Greve in Chianti (FI), Montevarchi, Radda in Chianti (SI), San Giovanni Valdarno.
Cortona

**Cortona** (isé apò 'n latì; *Κόρτων*/*Kórtōn* en gréch antìch)l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 22.046 abitàncc, 'na superfìce de 342&nbsp;km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arezzo, Castiglion Fiorentino, Castiglione del Lago (PG), Città di Castello (PG), Foiano della Chiana, Lisciano Niccone (PG), Montepulciano (SI), Sinalunga (SI), Torrita di Siena (SI), Tuoro sul Trasimeno (PG), Umbertide (PG).
Lucignano

**Lucignano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 3.468 abitàncc, 'na superfìce de 44&nbsp;km² e 'na densità de 79 ab./km². El cunfìna coi cümü de Foiano della Chiana, Marciano della Chiana, Monte San Savino, Rapolano Terme (SI), Sinalunga (SI).
Monterchi

**Monterchi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 1.877 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anghiari, Arezzo, Citerna (PG), Città di Castello (PG), Monte Santa Maria Tiberina (PG).
Loro Ciuffenna

**Loro Ciuffenna** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 5.174 abitàncc, 'na superfìce de 86&nbsp;km² e 'na densità de 60 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel Focognano, Castel San Niccolò, Castelfranco di Sopra, Castiglion Fibocchi, Ortignano Raggiolo, Talla, Terranuova Bracciolini.
Marciano della Chiana

**Marciano della Chiana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 2.757 abitàncc, 'na superfìce de 23&nbsp;km² e 'na densità de 120 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arezzo, Castiglion Fiorentino, Foiano della Chiana, Lucignano, Monte San Savino.
Monte San Savino

**Monte San Savino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 8.119 abitàncc, 'na superfìce de 89&nbsp;km² e 'na densità de 91 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arezzo, Bucine, Civitella in Val di Chiana, Lucignano, Marciano della Chiana, Rapolano Terme (SI).
Poppi

**Poppi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 5.871 abitàncc, 'na superfìce de 97&nbsp;km² e 'na densità de 61 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagno di Romagna (FC), Bibbiena, Castel Focognano, Castel San Niccolò, Chiusi della Verna, Ortignano Raggiolo, Pratovecchio.
Bechee

El **bechee** (anca *bechér* o *pechee*) o **mas**(**e**)**lee** l'è una persona che la prepara e vend la càren e i so derivaa denter int una bütega specializaa ciamada *becherìa* o *bütega del maslee*.

Ai temp indree, el bechee l'eva anca quel che 'l cupava i besti prima de la preparazion de la càren. Al dì d'incö però i besti ja cupen pü int i bütegh, ma in sit püssee adat. I gent che i lavuren in quij sit lì i henn de suent ciamaa *mazulàr*.
Carna

La **carna** (anca *càren*) l'è la materia urganica principala di besti. L'è furmada da i tessüt mol e da i tessüt müscular, e l'è part püssee pregiada, al cuntrari di interiur. La parola carna de solit la se riferiss a l'aliment ricavaa dal macelament di besti.
Cas'ciagh

**Cas'ciagh** (*Casciago* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha , cont ona superfiss de 4 km² e 'na densità de  ab./km².

El comun l'è situaa a pòcch chilòmeter del Lagh de Vares e del capploeugh provincial e 'l gh'ha dò frazion, Casarich e Morosoeu.

Cas'ciagh l'è bagnaa del riaa Tinella.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cas'ciagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Terranuova Bracciolini

**Terranuova Bracciolini** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 11.184 abitàncc, 'na superfìce de 85&nbsp;km² e 'na densità de 132 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco di Sopra, Castiglion Fibocchi, Laterina, Loro Ciuffenna, Montevarchi, Pergine Valdarno, San Giovanni Valdarno.
Pieve Santo Stefano

**Pieve Santo Stefano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 3.316 abitàncc, 'na superfìce de 155&nbsp;km² e 'na densità de 21 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anghiari, Badia Tedalda, Caprese Michelangelo, Chiusi della Verna, Sansepolcro, Verghereto (FC).
Sestino

**Sestino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 1.454 abitàncc, 'na superfìce de 80&nbsp;km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda, Belforte all'Isauro (PU), Borgo Pace (PU), Carpegna (PU), Casteldelci (RN), Mercatello sul Metauro (PU), Pennabilli (RN), Piandimeleto (PU).
Stia

**Stia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 3.008 abitàncc, 'na superfìce de 62&nbsp;km² e 'na densità de 49 ab./km². El cunfìna coi cümü de Londa (FI), Pratovecchio, San Godenzo (FI), Santa Sofia (FC).
Subbiano

**Subbiano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Toscana, en Pruvìncia de Arezzo. El g'ha presapóch 5.485 abitàncc, 'na superfìce de 78&nbsp;km² e 'na densità de 70 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anghiari, Arezzo, Capolona, Caprese Michelangelo, Castel Focognano, Chitignano, Chiusi della Verna.
Cassan (VA)

**Cassan** (nom ufizial in italian: *Cassano Valcuvia*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha , cont ona superfiss de 4,1 km² e 'na densità de  ab./km²..
El paes, situaa longh la Val Cuvia, el gh'ha tre frazion: Nòga, Sòtta el Sass e Via Provincial.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cassan Valcuvia l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Arezzo

**Arezzo** (*Arretium* en latì; *Arécio* 'n portoghés; *Aritim* en etrùsco) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la Pruvincia omònima. La g'ha presapóch 91 582 abitàncc, 'na superfìce de 386 km², per 'na densità de 237 ab./km².

El cümü de Arezzo 'l cunfìna coi cümü de Anghiari, Capolona, Castiglion Fibocchi, Castiglion Fiorentino, Città di Castello (PG), Civitella in Val di Chiana, Cortona, Laterina, Marciano della Chiana, Monte San Savino, Monte Santa Maria Tiberina (PG), Monterchi, Subbiano.
Castellanza

**Castellanza** (in del dialett del sit: [kaste'lantsa]; scrivuu inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 6,9 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el se troeuva in la region de l'Alt Milanes, a la fin de la Vall Olòna e 'l confina con la Provincia de Milan (comun de Legnan e Rescaldina). Inoltra el gh'ha dò frazion, var a dì Castegnaa e Cassina Cagnoeula (che in Italian la se ciama *Buon Gesù* e che l'è spartida cont i comun de Olgiaa e de Busti Grand).

Castellanza inscì come la conossom numm l'è nassuda in del magg del 1869, dòpo l'union de quell comun chì con quell de Castegnaa. Castellanza la gh'ha el titol onorifich de *città* a partì del 1974.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Castellanza l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment


## Alter progett

## Vos correlaa
*Palazz Brambilla (Castellanza)
Città di Castello

**Città di Castello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 37.842 abitàncc, 'na superfìce de 387&nbsp;km² e 'na densità de 98 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apecchio (PU), Arezzo (AR), Citerna, Cortona (AR), Mercatello sul Metauro (PU), Monte Santa Maria Tiberina, Monterchi (AR), Montone, Pietralunga, San Giustino, Sansepolcro (AR), Umbertide.

## Personàgi famùs
* Antonio Maria Abbatini - cumpuzidùr
* Guido Ubaldo Abbatini - pitùr
* Monica Bellucci - atrìce
Trevi

**Trevi** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 7.773 abitàncc, 'na superfìce de 71&nbsp;km² e 'na densità de 109 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Foligno, Montefalco, Sellano, Spoleto.
Spello

**Spello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 8.307 abitàncc, 'na superfìce de 61&nbsp;km² e 'na densità de 136 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assisi, Bevagna, Cannara, Foligno, Valtopina.

Spello l'è sitüàt ai pè del mut Subasio e l'è a presapóch 5&nbsp;km de Foligno e 35 de Perugia.
Citerna

**Citerna** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 3.131 abitàncc, 'na superfìce de 24&nbsp;km² e 'na densità de 130 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anghiari (AR), Città di Castello, Monterchi (AR), San Giustino, Sansepolcro (AR).
Corciano

**Corciano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 15.179 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 241 ab./km². El cunfìna coi cümü de Magione, Perugia.

L'è 'nserìt endèla lìsta dei Bórch piö bèi d'Italia.
Collazzone

**Collazzone** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 2.937 abitàncc, 'na superfìce de 55&nbsp;km² e 'na densità de 53 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bettona, Deruta, Fratta Todina, Gualdo Cattaneo, Marsciano, Todi.
Costacciaro

**Costacciaro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 1.290 abitàncc, 'na superfìce de 41&nbsp;km² e 'na densità de 31 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fabriano (AN), Gubbio, Sassoferrato (AN), Scheggia e Pascelupo, Sigillo.
Civ

*Civ (*Sciv* in la parlada del loeugh; *Civo* in Italian), comun de la Provincia de Sondri.
*Civ (*Clivio* in Italian), comun de la Provincia de Vares.
Civ (VA)

**Civ** (nom ufizial in italian: *Clivio*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 2,9 km² e 'na densità de  ab./km².
.
El paes el confina cont el Canton Tisin (comun de Mendris, Besasc, Ligornett e Stabi).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Civ l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Riferiment
Coeuch Trevisagh

**Coeuch-Trevisagh** (nom ufizial in italian: *Cocquio-Trevisago*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 9,6 km² e 'na densità de  ab./km².
.
El paes el gh'ha tre frazion, ciamaa *Caldana*, *Cerr Sant'Andrea* e *Torr*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Coeuch Trevisagh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Comabbi

**Comabbi** (nom ufizial in italian: *Comabbio*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 4,8 km² e 'na densità de  ab./km².
.
In del sò territòri l'è present anca el lagh omònim, de origin glacial.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Comabbi l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Castion

*Castion (*Castiglione Olona*), comun de la Provincia de Vares.
*Castion (*Castiglione d'Adda*), comun de la Provincia de Lod.
*Castion (*Castiglione d'Intelvi*), comun de la Provincia de Comm.
*Castion (*Castiglione delle Stiviere*), comun de la Provincia de Mantova.
*Castion (*Castione Andevenno*), comun de la Provincia de Sondri.
*Castion (*Castione della Presolana*), comun de la Provincia de Bergom.
*Castion (*Castione*), frazion del comun de Arbed-Castion, in Canton Tisin.
*Castion (*Castione*), frazion del comun valtellines de Ciur.
*Castion (*Castiglione*), frazion del comun ossolan de Calasca-Castion.
*Castion (*Castione*), località de Rancc, a Lecch.
## Varda anca
*Castiù
*Castiglion
L'Evangel del March

La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.  

* March Capitel Vün
* March Capitel Düü
* March Capitel Trii
* March Capitel Quater
* March Capitel Cinch
* March Capitel Ses
* March Capitel Set
* March Capitel Vot
* March Capitel Növ
* March Capitel Des
* March Capitel Vündes
* March Capitel Dudes
* March Capitel Trides
* March Capitel Quatordes
* March Capitel Quindes
* March Capitel Sedes
Cremenaga

**Cremenaga** (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 4,6 km² e 'na densità de  ab./km².abitant.

El paes el se troeuva longh el cors de la Tresa, e donca al confin con la Svizzera (comun de Montegg). L'è on pont de dogana cont el paes elvetich cont el qual l'è collegaa cont on pont, che le pòrta a la frazion de Montegg ciamada pròppi *[[Pont Cremenaga]]*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Cremenaga l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Karl Graf von Spreti

Ol cónte **Karl Graf von Spreti**, nasìt ol 21 de Mas del 1907 in del castèl de Kapfing di bande de Landshut in Baviera da öna famèa de nòbei e mórt asasinàt ol 5 de Avrìl del 1970 a Sità del Guatemala, l’è stacc ün òm pulìtech todèsch de méla e nöf (1900).

## Ol sò ‘mpègn pulìtech

L’ s’è laüreàt ‘n architetüra e ‘nsèma al sò mestér de architèt l’ s’è, fin de zùen, impegnàt in pulìtica in del Partìt Popular Bavarés fina a quando i Nazisti i l’ là mia vietàt.

Al tép de la Segónda Guèra Mondiàl l’è stacc arestàt e i Nazisti i l' l'à metìt in galéra; finìda la guèra l’è stacc ü di fondadùr del la CSU, ‘l partìt Cristiàn Sociàl de la Baviera, aleàt de la CDU, e l’è dientàt depütàt del Bundestag dal 1949 al 1965.

De l’è ‘n pòi l’è stacc ambasciadùr de la Repüblica Federàla Todèsca in del Lüsenbürgh dal 1956 al 1960, a Cüba dal 1960 al 1963, ‘n Giurdania dal 1963 al 1966 e in Guatemala dal 1966 al 1970.

## Ol rapimènt

Pròpe in Guatemala l’è stai rapìt ol lönedé 31 de Mars  del 1970 sö l’Avenida de las Amèrica, in del cör de la capitàl del Guatemala, Cità del Guatemala, da sés òmegn di Far, Fuerzas armadas revolucionarias che i combàtia cóntra la ditatüra di militàr.
 
Gnà l’intervènt del mons Girolamo Pigione, nùnsio apostòlech, gnà ‘l l’iniviàt del ministér di èsteri de Bonn, Herr Hoppe i gh’è riàcc a salvàga la pèl e ‘l sò còrp con d'öna balòtola ‘n del có l’è stacc troàt in d’öna capàna sö la stràda che da la capitàl la mèna a la sità de San Pedro Ayampuc.

## Referènse

Ol giurnalésta polàch Ryszard Kapuściński l’à scricc ü lìber söl rapimènt del cónte Karl Graf von Spreti öna quach mis dòpo che l’è stai copàt intitulàt *Perché l’è mórt Karl von Spreti – Guatemala 1970*.
Bettona

**Bettona** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 3.784 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assisi, Bastia Umbra, Cannara, Collazzone, Deruta, Gualdo Cattaneo, Torgiano.
Norcia

**Norcia** l'è 'n cümü italià de la regiù de l'Umbria, en pruvincia de Perugia, che g'ha presapóch 4.695 abitàncc, 'na superfìce de 274&nbsp;km² e 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Accumoli (RI), Arquata del Tronto (AP), Cascia, Castelsantangelo sul Nera (MC), Cerreto di Spoleto, Cittareale (RI), Montemonaco (AP), Preci.
Preci

**Preci** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 816 abitàncc, 'na superfìce de 82&nbsp;km² e 'na densità de 10 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelsantangelo sul Nera (MC), Cerreto di Spoleto, Norcia, Visso (MC).
Castiglione del Lago

**Castiglione del Lago** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 14.186 abitàncc, 'na superfìce de 205&nbsp;km² e 'na densità de 69 ab./km². El cunfìna coi cümü de Chiusi (SI), Città della Pieve, Cortona (AR), Magione, Montepulciano (SI), Paciano, Panicale, Passignano sul Trasimeno, Tuoro sul Trasimeno.
Campello sul Clitunno

**Campello sul Clitunno** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 2.369 abitàncc, 'na superfìce de 49&nbsp;km² e 'na densità de 48 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cerreto di Spoleto, Sellano, Spoleto, Trevi, Vallo di Nera. L'è póch delóns de 'ndóche nas el fiöm Clitunno.
Cerreto di Spoleto

**Cerreto di Spoleto** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 1.137 abitàncc, 'na superfìce de 74&nbsp;km² e 'na densità de 15 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campello sul Clitunno, Cascia, Norcia, Poggiodomo, Preci, Sellano, Vallo di Nera, Visso (MC).
Fratta Todina

**Fratta Todina** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 1.702 abitàncc, 'na superfìce de 17&nbsp;km² e 'na densità de 100 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collazzone, Marsciano, Monte Castello di Vibio, San Venanzo (TR), Todi.
Giano dell'Umbria

**Giano dell'Umbria** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 3.373 abitàncc, 'na superfìce de 44&nbsp;km² e 'na densità de 77 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel Ritaldi, Gualdo Cattaneo, Massa Martana, Montefalco, Spoleto.
Città della Pieve

**Città della Pieve** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 7.132 abitàncc, 'na superfìce de 111&nbsp;km² e 'na densità de 64 ab./km². El cunfìna coi cümü de Allerona (TR), Castiglione del Lago, Cetona (SI), Chiusi (SI), Fabro (TR), Monteleone d'Orvieto (TR), Paciano, Piegaro, San Casciano dei Bagni (SI).
Foligno

**Foligno** (*Fulginium* en latì; *Fuligni* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 56.036 abitàncc, 'na superfìce de 263&nbsp;km² e 'na densità de 274,7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bevagna, Montefalco, Nocera Umbra, Sellano, Serravalle di Chienti (MC), Spello, Trevi, Valtopina, Visso (MC).

La Cità de Foligno l'è 'l cèntro 'ndüstriàl e comerciàl piö 'mportànt de la Valle Umbra e 'l centro de comümicasiù principàl de töta la regiù.
Gualdo Tadino

**Gualdo Tadino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 15.049 abitàncc, 'na superfìce de 124&nbsp;km² e 'na densità de 121 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fabriano (AN), Fossato di Vico, Gubbio, Nocera Umbra, Valfabbrica.
Massa Martana

**Massa Martana** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 3.537 abitàncc, 'na superfìce de 78&nbsp;km² e 'na densità de 45 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Giano dell'Umbria, Gualdo Cattaneo, Spoleto, Todi.
Magione

**Magione** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 12.308 abitàncc, 'na superfìce de 129&nbsp;km² e 'na densità de 95 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione del Lago, Corciano, Panicale, Passignano sul Trasimeno, Perugia, Tuoro sul Trasimeno, Umbertide.
Umbertide

**Umbertide** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 200,16&nbsp;km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Città di Castello, Cortona (AR), Gubbio, Lisciano Niccone, Magione, Montone, Passignano sul Trasimeno, Perugia, Pietralunga.

El paés el se tróa 'ndèla àlta àl del Tévere. L'è streersàt del stès Tévere e del torènt Reggia (o Regghia). El centro stòrich l'è amò töt cunturnàt de le müre medievài.

## Riferimèncc
Pietralunga

**Pietralunga** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 2.339 abitàncc, 'na superfìce de 140&nbsp;km² e 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Apecchio (PU), Cagli (PU), Città di Castello, Gubbio, Montone, Umbertide.
Poggiodomo

**Poggiodomo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 135 abitàncc, 'na superfìce de 40.01&nbsp;km² e 'na densità de 4 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cascia, Cerreto di Spoleto, Monteleone di Spoleto, Sant'Anatolia di Narco, Vallo di Nera.
Sellano

**Sellano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 1.209 abitàncc, 'na superfìce de 85&nbsp;km² e 'na densità de 14 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campello sul Clitunno, Cerreto di Spoleto, Foligno, Trevi, Visso (MC).
Piegaro

**Piegaro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 3.623 abitàncc, 'na superfìce de 98&nbsp;km² e 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Città della Pieve, Marsciano, Montegabbione (TR), Monteleone d'Orvieto (TR), Paciano, Panicale, Perugia, San Venanzo (TR).
San Giustino

**San Giustino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 10.326 abitàncc, 'na superfìce de 80&nbsp;km² e 'na densità de 129 ab./km². El cunfìna coi cümü de Borgo Pace (PU), Citerna, Città di Castello, Mercatello sul Metauro (PU), Sansepolcro (AR).
Scheggia e Pascelupo

**Scheggia e Pascelupo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 1.478 abitàncc, 'na superfìce de 63&nbsp;km² e 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cantiano (PU), Costacciaro, Frontone (PU), Gubbio, Sassoferrato (AN), Serra Sant'Abbondio (PU).

La sede del cümü la se tróa 'ndèl abitàt de **Scheggia**.
Spoleto

**Spoleto** (endèla parlàda locàl: *Spuléti*; en latì: *Spoletium*; en fransés: *Spolète*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 349&nbsp;km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta (TR), Campello sul Clitunno, Castel Ritaldi, Ferentillo (TR), Giano dell'Umbria, Massa Martana, Montefranco (TR), Sant'Anatolia di Narco, Scheggino, Terni (TR), Trevi, Vallo di Nera.

## Galeria de fóti


Archivi:Spolettostreet.JPG|En vìcol de Spoleto
Archivi:Aquduct.JPG|Aquedót romàno de le bànde de Spoleto
Archivi:Spolettotower.JPG|Faciàda de la Catedral de Spoleto



## Riferimèncc
Assisi

**Assisi** (*Asisium*, en latì; *Assise* 'n fransés; *Asís* en spagnöl; *Assis* en portoghés) l'è 'na citadìna e cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en pruvincia de Perugia. g'ha  abitàncc (dàto del  ), 'na superfìce de 186&nbsp;km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²..

El teretóre del cümü da Assisi 'l cunfìna coi cümü de Bastia Umbra, Bettona, Cannara, Nocera Umbra, Perugia, Spello, Valfabbrica, Valtopina.

L'è famùza perchè l'è 'l póst endóche gh'è nasìt **[[San Fransèsch]]** (Francesco Bernadone), e 'ndóche 'ndèl an 1208 el stès Fransèsch el g'ha fondàt l'Urden dei Fransescà, e **[[Santa Chiara]]** (Chiara d'Offreducci), fondadùra del Urden de le Clarìse.

La Bazìlica de San Fransèsch de Assisi l'è 'nserìda 'ndèl Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.

## Riferimèncc


## Alter progecc

## Us curelade
*Museo arti e mester de l'Umbria
Nocera Umbra

**Nocera Umbra** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 5.816 abitàncc, 'na superfìce de 157&nbsp;km² e 'na densità de 37 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assisi, Fabriano (AN), Fiuminata (MC), Foligno, Gualdo Tadino, Serravalle di Chienti (MC), Valfabbrica, Valtopina.
Gubbio

**Gubbio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha presapóch 30.453 abitàncc, 'na superfìce de 525&nbsp;km² e 'na densità de 58 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cagli (PU), Cantiano (PU), Costacciaro, Fossato di Vico, Gualdo Tadino, Perugia, Pietralunga, Scheggia e Pascelupo, Sigillo, Umbertide, Valfabbrica.

## Colegamèncc estèrni
* Gubbio Portal Web 
* "La Festa dei Ceri"
Umbria

L**'Umbria** l'è 'na regiù de l'Italia centràla abitàda da piö o méno 900.000 abitàncc. L'è sitüàda 'ndèl cör de la penìzola italiàna. Condèna superfìce de 8.456 km² (6.334 la pruvincia de Perugia e 2.122 chèla de Terni) l'è giöna de le piö picinìne 'ntra le regiù italiàne. L'è l'ünica a mìa ìga cunfì estèrni, de tèra o de mar. E l'è apò a l'ünica regiù de l'itàlia peninsulàra a mìa éser bagnàda del mar. 

L'Umbria la cunfìna a est e nord-est co le Marche, a ovest  e nord-ovest co la Toscana e a sud e sud-ovest col Làsio. El capolöch de l'Umbria l'è Perugia.

## Us curelade
*Consili Regional de l'Ombria
Croeus

**Croeus** (nom ufizial in italian: *Crosio della Valle*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 1,5 km² e 'na densità de  ab./km².

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del cpmun de Croeus l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Bonn

La sità de **Bonn**, (313.605 abitàncc in del 2004), l’è öna sità extrasircondariàl de la Germania e la se tróa in del Land del Nort Reno-Westfalia.

L'è stacia la capitàl de la Repüblica Federàla de Germània dal 1949 al 1990, cioè 'nfina a quan che i dò Germànie i è turnàde 'nsèma e la capitàl l'è turnàda a ès Berlino. A Bonn gh'è restàt però ol goèrno todèsch 'nfina al 1998 giöst ol tép de paregià i palàs e i öfése de l'aministrasiù in de la nöa capitàl.

Dal 1994 Bonn l'ha ciapàt ol nòm de *Bundesstadt* (*sità federàla*), per regordà l'importànsa che la g'ha üt ai tép de la Repüblica Federàla.

## Riferiment
Curija Monteviasch

**Curija Monteviasch** (nom ufizial in italian: *Curiglia con Monteviasco*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de ., cont ona süperfis de 11 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes, situaa in di Vai del Luines, el se troeuva al confin con la Svizzera (comun de Malcanton Alt, Gambarögn e Mieja). Inoltra a hinn present vari frazion: *Cà del Sass, Cort, Alp Cortett, Alp Fontanella, Alp Merigett, Pian Cavurich, Polusa, Rattaioeula, Riv, Alpon, Curija, Madònna de la Guardia, Mont Lema, Molin, Pier, Pont de Pier, Saròna, Viasch*. 

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Curija Monteviasch l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Daveri

**Daveri** (nom ufizial in italian: *Daverio*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 4 km² e 'na densità de  ab./km².
El comun el gh'ha vari frazion: Bòssa, Buggin, Dobbiaa, Marògna, Spazzacamin, Torr.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Daveri l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
L'Evangel del Lüga

La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess in del nost parlà Insübregh del didincö.  

* Lüga Capitel Vün
* Lüga Capitel Düü
* Lüga Capitel Trii
* Lüga Capitel Quater
* Lüga Capitel Cinch
* Lüga Capitel Ses
* Lüga Capitel Set
* Lüga Capitel Vot
* Lüga Capitel Növ
* Lüga Capitel Des
* Lüga Capitel Vündes
* Lüga Capitel Dudes
* Lüga Capitel Trides
* Lüga Capitel Quatordes
* Lüga Capitel Quindes
* Lüga Capitel Sedes
* Lüga Capitel Derset
* Lüga Capitel Desdot
* Lüga Capitel Desnöv
* Lüga Capitel Vint
* Lüga Capitel Vintün
* Lüga Capitel Vintdüü
* Lüga Capitel Vinttrii
* Lüga Capitel Vintquater
Cunard

**Cunard** (nom ufizial in italian: *Cunardo*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de 6 km² e 'na densità de  ab./km².

El paes l'è famos per la soa produzion de ceramegh veggia de secoj. El gh'ha tre frazion: *Camartin*, *Fornas*, *Rian*.

## Evoluzion Demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Cunard l'è mostraa in de la tabella chi de sota

## Riferiment
Dumenza

**Dumenza** (istess in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l gh'ha , cont ona superfis de 18 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes, situaa in la Val Dumentina, el confina in bòna part cont el Canton Tisin (comun de Astan, Mijoja, Montegg, Novagg e Sessa). Inoltra el gh'ha vari frazion, ciamaa Duu Cossan, Run, Stivijan e Trezzin.

Gh'è tant persònn ligaa al mond de l'art che hinn nassuu in quell sitt chì:
*La famiglia *Trezzin*, de la qual l'è vegnuu foeura l'architett Domenegh Trezzin (nassuu ad Astan), che l'è staa incaregaa del zar russ Peder el Grand de fà sù San Pederburgh.
*Bernard Luin, nassuu a Run, pittor alliev del Leonard de Vinci.
*Bartolomee di Scapp, coeugh a la cort di Papa, soranominaa *el Michelangiol de la cusina*.
*Vincenz Peruggia, el lader de la Gioconda.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Dumenza l'è mostraa in de la tabella chi de sota

## Riferiment
Tasì

Ol **Tasì** (o anca **taxi** en ingles) l’è ün aütoveìcol (màchina, pulmì, ma ach öna barca, ecc) che ‘l pórta ‘n gir ü o piö pasegér. 

A diferènsa di óter servése de traspòrt pöblech, söl tasì l’è ‘l pasegér che l’ decìt ‘ndóe l’ völ ‘indà in del momènt che ‘l salta sö söl tasì. 
I tasì i se tróa ‘n di pòscc indóe la pasa tata zét, isé de sólet i spèta i clièncc fò di stasiù di tréni, di areopòrcc, ecc, ma gh’è ach öna centràl telefònega che la ciàpa i ciamàde di pasegér isé che ‘l tasì ‘l vàghe a ciapà ‘l pasegér sóta cà o ‘ndóe chèsto l’ se tróa.

Ol guidadùr l’è ciamàt tasìsta e per fà chèsto mestér l’ gh’à de ìga öna licènsa che se la ciàpa ‘n cümü; in Lumbardéa i tasì i gh’à de ès biànch, i gh’à de ìga quàter pórte, öna tàrga lüminùza söl tècc con scricc sö TAXI e ‘l tasàmeter.
Ol tasàmeter, che l’ gh’à de ès omologàt, l’è ü machinàre che l’ sèrf per stabilì ‘l prése de la córsa e ‘l prése l’ dipènt da la stràda che gh’è de fà e dal tép che ghe se té a fàla.

## Ol nòm ''Taxi''

Sömèa che ‘l nòm *taxi* l’ vègne da öna famèa del Cornèl in de la Al Brembana, la famèa di Tas, la stèsa famèa del Torquato Tas. 

Chèsta famèa l’à prima ‘nventàt ol servése postàl per i privàcc e pò l’è ‘ndacia a stà de cà ‘n Germania, ‘ndóe la s’è ‘mparentàda con la famèa todèsca di Thurn e l’ sò cognòm l’è stacc todeschizàt in Taxis, *Thurn und Taxis*.
Perugia

**Perugia** (en latì *Perusia*; en fransés *Pérouse*; en spagnöl *Perusa*) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la pruvìncia omònima e de la regiù de l'Umbria. El cümü de Perugia el g'ha presapóch 166.253 abitàncc (dàto ISTAT, del més de bril del 2009), 'na superfìce de 449&nbsp;km² e 'na densità de 369 ab./km². El cunfìna coi cümü de Assisi, Bastia Umbra, Corciano, Deruta, Gubbio, Magione, Marsciano, Panicale, Piegaro, Torgiano, Umbertide, Valfabbrica.

Perugia la g'ha dat el nòm al pitùr famus Perugino (che denòm el fàa Pietro Vannucci), che 'l g'ha vivìt e lauràt en chèsta cità. Pò a 'n óter pitùr famùs en töt el mónt, el Pinturicchio, el g'ha ach vivìt a Perugia,

## Stória
Perugia la compàr la prìma ólta 'ndèla stória col nòm de *Perusia*) e la fàa part de le dùdes cità confederàde de l'Etruria. Lüminàda 'na prima ólta per vìa de la guèra del an 310 o 309 prima del Signùr entrà i Etruschi e i Romani.

L'è mìa tat mensiunàda dei geografi antìch enfìna ale metà del sècol VI, quan che l'è stàda ciapàda de Totila dopo de 'n lónch asédio.

Endèl perìodo dei Longobàrdi l'è lüminàda compagn de giöna de le cità principài de la Tuscia. Endèl sècol IX, co l'auturizasiù de Carlo Magno e de Ludovìch el Pio, l'è restàda sóta le giürisdisiù dei papi ma per divèrsi sècoi la cità l'è nàda aànti a ìga 'na vìta 'ndependènta e la g'ha portàt aànti le sò guère co le cità vizìne - Foligno, Assisi, Spoleto, Todi, Siena, Arezzo, ecc.

En divèrse ocaziù i papi i g'ha troàt acogliènsa al intèrno de le sò müre, e l'è stàda séde dei conclàvi dei quài gh'è stat iligìt Papa Onòrio II (1124), Papa Onòrio IV (1285), Papa Celestino V (1294) e Papa Clemente V (1305).


Immagine:Perugia04.jpg|Palàs dei Priùr.
Immagine:Perugia 023.JPG|Sala dei Nodér
Immagine:Perugia Palazzo del Capitano del Popolo.jpg|Palàs del Capitano del Pòpol
Immagine:Perugia Università degli stranieri.jpg|Palàs Gallenga-Stuart.


Archivi:IMG 0835 - Perugia - Piazza IV novembre - Foto G. Dall'Orto - 6 ago 2006 - 01.jpg|Catedràl de San Lorèns.
Immagine:S Angelo pg.jpg|Tèmpio de Sant'Angel.
Immagine:Perugia 082.JPG|Oratóre de San Bernardì.
File:Perugia San Filippo Neri Fresco.jpg|San Filippo Neri, afrèschi


## Traspòrcc
A Perugia el gh'è el Minimetrò, una metrupulitàna a fune e 'l servizzi feroviare metropolità.

## Cità 'nzemelàde
Perugia a l'è 'nzemelàda co:
*  Aix-en-Provence, Francia
*  Bratislava, Slovachia
*  Grand Rapids, Stàti Ünìcc
*  Potsdam, Germania
*  Seattle, Stàti Ünìcc
*  Tubinga, Germania

## Colegamèncc estèrni
* Perugia by Night: 'Na guìda de la cità
Stroncone

**Stroncone** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 4.416 abitàncc, 'na superfìce de 71&nbsp;km² e 'na densità de 62 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvi dell'Umbria, Configni (RI), Cottanello (RI), Greccio (RI), Narni, Otricoli, Rieti (RI), Terni.
Acquasparta

**Acquasparta** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 4.533 abitàncc, 'na superfìce de 79&nbsp;km² e 'na densità de 57 ab./km². El cunfìna coi cümü de Avigliano Umbro, Massa Martana (PG), Montecastrilli, Spoleto (PG), Terni, Todi (PG).
Allerona

**Allerona** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.822 abitàncc, 'na superfìce de 82&nbsp;km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquapendente (VT), Castel Viscardo, Città della Pieve (PG), Fabro, Ficulle, Orvieto, San Casciano dei Bagni (SI).
Alviano

**Alviano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.508 abitàncc, 'na superfìce de 23&nbsp;km² e 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amelia, Civitella d'Agliano (VT), Graffignano (VT), Guardea, Lugnano in Teverina.
Guardea

**Guardea** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.795 abitàncc, 'na superfìce de 39&nbsp;km² e 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alviano, Amelia, Avigliano Umbro, Civitella d'Agliano (VT), Montecastrilli, Montecchio.
Montecastrilli

**Montecastrilli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 4.601 abitàncc, 'na superfìce de 62&nbsp;km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta, Amelia, Avigliano Umbro, Guardea, Narni, San Gemini, Terni.
Narni

**Narni** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 19.725 abitàncc, 'na superfìce de 197&nbsp;km² e 'na densità de 100 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amelia, Calvi dell'Umbria, Montecastrilli, Orte (VT), Otricoli, San Gemini, Stroncone, Terni.
Otricoli

**Otricoli** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.811 (Istat 2000) abitàncc, 'na superfìce de 27,27&nbsp;km² e 'na densità de 66,40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Calvi dell'Umbria, Gallese (VT), Magliano Sabina (RI), Narni, Orte (VT), Stroncone.
Arrone

**Arrone** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 2.693 abitàncc, 'na superfìce de 40&nbsp;km² e 'na densità de 67 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ferentillo, Labro (RI), Montefranco, Morro Reatino (RI), Polino, Terni.
Ferentillo

**Ferentillo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.897 abitàncc, 'na superfìce de 69&nbsp;km² e 'na densità de 27 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arrone, Leonessa (RI), Montefranco, Monteleone di Spoleto (PG), Polino, Scheggino (PG), Spoleto (PG).
Polino

**Polino** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 267 abitàncc, 'na superfìce de 19&nbsp;km² e 'na densità de 14 ab./km². El cunfìna coi cümü de Arrone, Ferentillo, Leonessa (RI), Morro Reatino (RI), Rivodutri (RI).
Calvi dell'Umbria

**Calvi dell'Umbria** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.859 abitàncc, 'na superfìce de 45&nbsp;km² e 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Configni (RI), Gallese (VT), Magliano Sabina (RI), Montebuono (RI), Narni, Otricoli, Stroncone, Torri in Sabina (RI), Vacone (RI).

## Cità 'nzemelàde
* Peiting, Germania.
Amelia

**Amelia** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 10.813 abitàncc, 'na superfìce de 132&nbsp;km² e 'na densità de 82 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alviano, Attigliano, Avigliano Umbro, Giove, Guardea, Lugnano in Teverina, Montecastrilli, Narni, Orte (VT), Penna in Teverina.
Castel Giorgio

**Castel Giorgio** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 2.145 abitàncc, 'na superfìce de 42&nbsp;km² e 'na densità de 51 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquapendente (VT), Bolsena (VT), Castel Viscardo, Orvieto, San Lorenzo Nuovo (VT).
Castel Viscardo

**Castel Viscardo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 3.046 abitàncc, 'na superfìce de 26&nbsp;km² e 'na densità de 117 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquapendente (VT), Allerona, Castel Giorgio, Orvieto.

Castel Viscardo l'è sitüàt a ridòs de l'Altipià de l'Alfina, a 507 a 13&nbsp;km de Orvieto.
Fabro

**Fabro** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 2.696 abitàncc, 'na superfìce de 34&nbsp;km² e 'na densità de 79 ab./km². El cunfìna coi cümü de Allerona, Cetona (SI), Città della Pieve (PG), Ficulle, Montegabbione, Monteleone d'Orvieto, San Casciano dei Bagni (SI).
Orvieto

**Orvieto** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 20.692 abitàncc, 'na superfìce de 281&nbsp;km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Allerona, Bagnoregio (VT), Baschi, Bolsena (VT), Castel Giorgio, Castel Viscardo, Castiglione in Teverina (VT), Civitella d'Agliano (VT), Ficulle, Lubriano (VT), Montecchio, Porano, San Venanzo, Todi (PG).

## De éder

* El Dom, l'è la catedràl de la diòcezi citadìna, òpera de gran emportànsa de l'architetüra gòtica italiàna. La faciàda l'è decoràda de 'na série de basreliéf e scültüre realizàde de l'achitèt senés Lorenzo Maitani.
Montegabbione

**Montegabbione** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.241 abitàncc, 'na superfìce de 51.21&nbsp;km² e 'na densità de 24 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fabro, Ficulle, Monteleone d'Orvieto, Parrano, Piegaro (PG), San Venanzo.
Giove (TR)

**Giove** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Terni. El g'ha presapóch 1.747 abitàncc, 'na superfìce de 15&nbsp;km² e 'na densità de 116 ab./km². El cunfìna coi cümü de Amelia, Attigliano, Bassano in Teverina (VT), Bomarzo (VT), Orte (VT), Penna in Teverina.
Giove

* **[[Giove (TR)|Giove]]**, cümü de la pruìnicia de Trapani;
* **[[Giove (pianeta)|Giove]]**, quint pianeta del sistema solàr;
* **[[Giove (divinità)|Giove]]**, divinità dei antìchi romàni.
San Zenon (MI)

**San Zenon** (pronuncia in del dialett del loeugh [sanza'noŋ]; *San Zenone al Lambro* in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha  abitant. 
El paes se troeuva longh i spond del fiumm Lamber, al confin con la Provincia de Lòd (comun de Casalett, Lòd Vegg, Saliran, Sordi, Tavazzan con Villavesch), a sud-est de Milan.

San Zenon la gh'ha ona frazion, ciamada Santa Maria in Praa, che fina al 1870 l'era on comun deperlee.
San Zenon l'è on paes storigament lodesan, però quand che la provincia de Lòd l'è nassuda (1992), el comun l'ha voruu restà in del Milanes.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de San Zanón l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Gaviraa

**Gaviraa** (nom ufizial in italian: *Gavirate*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 13,3 km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el gh'ha vari frazion, ciamaa Groppell, Oltròna e Voltor.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Gaviraa l'è mostraa in la tabella chi de sotta

## Riferiment
Gaggiava S'ciann

**Gaggiava S'ciann** (nom ufizial in italian: *Gazzada Schianno*) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superfiss de 4,7 km² e 'na densità de  ab./km²..

L'è tacaa ai comun de Brunell, Bügügiaa, Lóscia, Morazzon e Vares.

Inscii 'me tanti alter paes lombard, anca Gaggiava S'ciann l'è nassuda de l'union de duu vegg comun.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Gaggiava S'ciann l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Paes ingemelaa
*  Seckach, Germania

## Riferiment
Terni

**Terni o Tèren**  l'è 'na cità italiàna, de la regiù de l'Umbria, capolöch de la pruvìncia omònima. El cümü de Terni 'l g'ha presapóch 103.964 abitàncc, 'na superfìce de 211&nbsp;km² e 'na densità de 493 ab./km². El cunfìna coi cümü de Acquasparta, Arrone, Colli sul Velino (RI), Labro (RI), Montecastrilli, Montefranco, Narni, Rieti (RI), San Gemini, Spoleto (PG), Stroncone.

## Cità 'nzemelàde
Terni l'è 'nzemelàda co:
* Cartagena, Spain
* Saint-Ouen, France
* Prague 8, Czech Republic
* Dunaújváros, Hungary

## Colegamèncc estèrni

* sit Terni in Rete
2004

El **** a l'è stad un ann del secol quell de vintun.

## Cossa gh'è sucess

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort
2007

El **2007** a l'è staa 'n ann del secol quell de vintun.
## Genar

## Febrar

## Marz

## Avril

## Magg

## Giugn

## Luj

## Agost

## Settember

## Ottober

## November

## Dicember

## Chi gh'è nasuu

## Chi gh'è mort
1904

El **1904** a l'è 'n ann del secol quell de vint.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Columba livia

Ul **Piviun**, cùlomb o piviun viagiadür (Columba livia, Gmelin 1789) l'è vüna di speci püssee difüs da culumbidi in Italia.
Tavoleto

**Tavoleto** (*Tavléd* en dialèt pesarés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de le Marche, en Pruvìncia de Pesaro e Urbino. El g'ha presapóch 818 abitàncc, 'na superfìce de 11&nbsp;km² e 'na densità de 74 ab./km². El cunfìna coi cümü de Auditore, Mercatino Conca, Mondaino (RN), Monte Cerignone, Montefiore Conca (RN), Saludecio (RN), Sassocorvaro, Urbino.