open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madignà

**Madignà** (*Madignano* in Italià) l’è ‘n paìs da  da la Pruincia da Cremuna.

## Teritòre
Al cümü l'è töt lielàt a matina, ma a séra gh'è le còste dal Sère e dal Sère Mòrt, che le rìa fin a dés méter sóta la pianüra. Sa va da 59 a 71 méter söl lièl dal mar.

La temperatüra media da genàr l'è 'nturne a 'n grado, chèla media da löi l'è da 24,5 gradi. Da sòlet 'l pióf püsé 'n aütön e an primaéra e meno an estàt e an invèrne.

## Stòria
### Madignà
Sa ‘l sa mia bé quant l’è nasit al pais, forse ai témp quant gh’era che i rumà. La prima carta che la parla da Madignà la porta la data dal 5 d’agost da l’an méla, quant a Türà Ludezà, an d’an prucès sa parla da Lanfranch da Madignà. An dal 1095 sa comincia a parlà di fracc, ch’i dipendia da San Paolo d’Argon, e che i è stacc a Madignà fin a dopo al 1400, quand al paìs l’è dientat ‘na cuménda (‘l pröm cumendatare l’è stacc Giülià della Rovere, che dopo l’è dientat papa Giulio II). La cumenda l’è terminada ‘n dal 1797.

### Riólta Magra
Dopo al 1100 Vinisù da Riultèla al g’ha lasat i solcc per fa sö do céze da ‘ntitulà a Santa Maréa (Marsal) e Sant’Imére. L'è propre ‘nturne a la céza da Sant’Imére che l’è nasit ‘l paìs da Riólta. Gh’è da dì che ‘n di temp andré ‘l Sère l’era püsé spustat e Riólta ‘al sa truàa sö la ria déstra. Al Sère ‘l g’ha cambiàt ‘l so lecc tra al 1100 e al 1400, quant sa cumincia a parlà da Riólta “Magra”, mentre da l’otra banda dal Sère l’è nasida Riólta “Grasa”. An dal 1868 il cümü da Riólta Magra l’è stac suprès e metit ‘nsèma a chèl da Madignà.

### Marsal
L’è ‘l pòst püsé ‘mpurtant dal Cümü da Madignà: che i ga truat tri tumbe con di petàss dal 300 o 400 dopo Gésö. An dal 1965 i g’ha truat amò tri tumbe e ansèma a cheste i g’ha truat pò ‘n bracialet che l'è druàa le dóne lungumbarde. Sa pensa che la parola Marsal la è da do parole lungubarde: “marka” la ol dì cunfì (argü i dis po’ che la ol dì Maria) e “sale” la ol dì la costa dal Sère. E pròpe sö la costa dal Sére che Vinisù da Riultèla al g’ha urìt la céza ‘n dal 1100. A chi témp la, an di pòst che 'nturne, Crèma (‘nsèma a Milà) e Cremuna i sütàa a fas la guèra per 'urì cuntrulà l’Isola Fulcheria; an da l’an 1202 che vizì al Marzal le do cità le g’ha firmat la pröma carta per ricuncilias. An dal 1403 gh’è stacia ‘n otra guèra tra guelfi e ghibelì e i morcc i a sutracc prope che al Marsal. La cesa ‘n di témp andré l’era püsé lunga: l’è stacc al Sère che al ga n’ha sbatìt zo ‘na part, forse pröma dal 1500 e l'è per chesto che 'l campanil l'è isé sprupursiunat rispèt a la ceza.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta:

## Pagine tacade

* Fiöm Sère
* Sère Mòrt

## Riferimèncc
Albiaa

**Albiaa** o **Ulbiè** (nom ufizial en italian: *Albiate*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 2,9 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Caraa, Serègn, Triücc, Suvích e Lissún.

La cità a l'è svilüpada in sü la spunda drìtta del Lamber.

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Albiaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Desi

**Dési** (nom ufizial in italian: *Desio* in Italian, *Decium* in Latin;) l'è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è tacaa ai comün de Bovis-Masciagh, Cesan, Lisson, Muggiò, Nòa, Seregn e Vared.
I sò abitant i g'hann da scurmagna de *goss*.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Desi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Vos correlad
*Pali di Zòccor
## Riferiment
Meda

**Meda** (in del dialet lucal: *Mede*, parnunziaa ['meːdɛ]) l'è un cumün de la Provincia de Munza e Brianza con , cunt una süperfis de  km² e una densità de  ab./km².

L'è tacaa ai comün de Lentaa, Cabiaa (CO), Seregn, Barlassina, Seves.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Meda l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment
Seves

**Séves** o **Scéves** (nom ufizial en italian: *Seveso*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 7,34 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Meda, Seregn, Barlassina, Cogliaa e Cesàn Madèrnu

L'è diventaa famus in del mund per via del disàster del 1976, quand un stabiliment chímich l'è s'ciupaa e l'à spantegaa in gir un muntún de diussína tòssica.

## Evulüzziun demugrafica
L'andament del nümer de abitant del cumûn de Seves l'è mustraa in de la tabela chi desutta:



## Riferiment
Lissún

**Lissún** (*Lissone* in Italian) l'è un cumün de la Pruvincja da Munza e Brianza.
La fa part del teritori de la Bassa Briansa.
I sò abitant i g'hann la scurmagna da *crapun*.
## Evulüzziun demugrafica
L'evoluzzion demografica in quel paes chì l'è stada esagerada in quest ültim deseni perchè gh'è stada una fort espansion de la süperfici costrüida. L'è cunsideraa el paes en Italia con la püssee alta densità de populasiun, con l'80% de suol construii. Gh'ha gemò de gross problem de servissi e de viabilità in del cumün, che l'è staa minga progetaa par vess inscì pupulaa.

L'andament del nümer de abitant del cumün de Lissun l'è mustraa in de la tabela chi desutta fin al 2011:
Pèire Bec

**Pèire Bèc** (in Francees: Pierre Bec) (Paris, 1921–Poitiers, 2014) al è stai un poeta e linguista Occitan. Nassü a Paris, al à passú la infantezza a Comenge, e ilò al apreent l'Occitan. Al è stú deportú in Germania dal 1943 al 1945; int al torná indröö, al studia a Paris, e s'al dotura ilò int al 1959. 
Al è stu ün di fondaduur da l'Institut d'Estudis Occitans, dal quaal al è stu presideent dal 1961.

Al è professuur titülaaar da l'üniversitaa da Poitiers e diretuur gjontú dal Centre d'Études Supérieures de Civilisation Médiévale da Poitiers. Al è considerú ün di principagl spescjalist in dialetologia da la lengua d'oc e leteradüra Occitana da l'edaa mediana. La sò ativitaa a l'è compartida intra l'azzion occitanista, la recerca filològica e la creazzion literària. Al à colabarú a di püblicazzion coma *Cahiers de Civilisation Médiévale* , *Revue de Linguistique Romane*, *Estudis Romànics*, *Oc*, etc.

Al 1982, al formaraaf paart da la *Comissió de Normalització Lingüística de l'[[Aranès]]* con Jaume Taupiac e Miquel Grosclaude, ch'i han stabilí di normi linguístighi ofizzializadi al 1983, e chi seguían li indicazzion dadi par l'IEO respett al Gascon.

## Övri

* *Petite anthologie de la lyrique occitane du Moyen Âge* (1954)
* *Les saluts d'amour du troubadour Arnaud de Mareuil* (1961)
* *La langue occitane* (1963)
* *Manuel pratique de Philologie romane* (1969)
* *Burlesque et obscénité chez les troubadours* (1984)
* *Chants d'amour des femmes troubadours* (1995)
* *Au briu de l'estona* (1955) poesia
* *Sonets barròcs entà Iseut* (1979) poesia
* *Lo hiu tibat* (1978) novel·la
* *Sebastian* (1980)  novel·la
* *Raconte d’una mort tranquilla* (1993) narració
* *Contes de l'unic* (1977) narració
Ewn Garabandal

L**'Ewn Garabandal** (anca *Ewn Garaban* o *Ewan G McWallace*, a l'anagrafa **Fabio Ghezzi**), a l'è'n scrittor de romànz fantastich. El sò primm liber, "Feha Gìbuss e 'l Liber de la Profezia" l'è staa publicaa in del 2005, ma in del princippi del 2007 (marz) e vegnarà ristampaa de l'editor Mursia de Milan.

## Biografia
L'Ewn Garàban' a l'è nassuu el 29 del magg de l'ann 1978 in de la città de Munscia, in de'n sitt ciamaa "Malcantùn" (che'l voeur dì "Sitt Pericolus"). L'ha studiaa la geometria e l'art.
"Feha Gìbuss e'l Liber de la Prufezia", el sò primm laorà, l'è staa finii de scriv in de la mattinna de Nadal 2004.

## Collegament de Foeura
* El sitt de Ewn Garabandal
Besana

**Besana** (nomm ofizzial en italian: *Besana in Brianza*) l'è on comun de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na superfiss de 15,77 km² e 'na densità de  ab./km². L'è taccaa ai comun de Triugg, Coresciana, Renaa, Caraa, Briosch, Montisell (LC) e Casanoeuv (LC).
## El dialett

A Besana se parla ona variant brianzoeula de la lengua lombarda. Chì de sotta, on quai confront cont el standard milanes.

## Evoluzzion demografica

L'andament del numer de abitant del comun de Besana l'è mostraa in de la tabella chì de sotta:



## Riferiment
Triügg

**Triügg** o ànca **Treügg** (nòm uficiàl en itali: *Triuggio*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 8  km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Besàna, Albiaa, Caraa, Suvích, Machéri, Curesciàna e Leesm. La cità a l'è svilüpada in sü i spund sinister del Lamber, denànz a Albiaa.

## Evulüzziun demugrafica
*Abitaant (fuunt ISTAT 2001)*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:455 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:8000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from:0 till: 2120
  bar:1871 from:0 till: 2439
  bar:1881 from:0 till: 2719
  bar:1901 from:0 till: 4056
  bar:1911 from:0 till: 4321
  bar:1921 from:0 till: 4346
  bar:1931 from:0 till: 4697
  bar:1936 from:0 till: 4706
  bar:1951 from:0 till: 5257
  bar:1961 from:0 till: 5522
  bar:1971 from:0 till: 6054
  bar:1981 from:0 till: 6525
  bar:1991 from:0 till: 6983
  bar:2001 from:0 till: 7674

PlotData=

  bar:1861 at: 2120 fontsize:S text: 2.120 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 2439 fontsize:S text: 2.439 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 2719 fontsize:S text: 2.719 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 4056 fontsize:S text: 4.056 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 4321 fontsize:S text: 4.321 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 4346 fontsize:S text: 4.346 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 4697 fontsize:S text: 4.697 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 4706 fontsize:S text: 4.706 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 5257 fontsize:S text: 5.257 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 5522 fontsize:S text: 5.522 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 6054 fontsize:S text: 6.054 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 6525 fontsize:S text: 6.525 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 6983 fontsize:S text: 6.983 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 7674 fontsize:S text: 7.674 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:




## Riferiment
Nostradamus

El **Michel de Notre-Dame** (14 de dicember 1503 - 2 de luj 1566), famos in del mond cont el nòmm de *Nostradamus*, l'è consideraa, insema del San Malachia, vun di pussee famos scrittor di profezij de la storia. El pussee important di sò liber l'è "I Profezij", di quartin in rima in grupp de 100, ciamaa "Centurij".

I sostegnidór del Nostradamus a disen che l'è staa bon de induvinà'n numer sproposità de profezij (arent la storia del mond), come la Rivoluzion Francès, la bomba atòmica, la vegnuda de l'Adolf Hitler, i attacch de l'undés de settember aj Torr Gemèj de Noeuva York. 
'Chi che ghe creden no disen, a l'incontrari, che i profezij a hinn di esempi de "chiaroveggenza retroattiva" e de ambiguità: tucc i predizion hinn staa interpretaa domà dopo che i fatt a hinn succeduu. Parament, i quartin del medegh francès a hinn inscì tanto minga ciàr che l' interpretazion l'è foeura de misura soggettiva.

## El Nostradamus in de la cultura popolar

### Letteradura

* In del liber fantasy: Feha Gìbuss e'l Girasô del Nostradamus, el Nostradamus a l'è vun di personagg principaj, cont el Feha Gìbuss.

* La seria Trilogia del Nostradamus del Valerio Evangelisti

### Television

* In de la serie tv *[[Alias (serie televisiva)|Alias]]* el personagg de Milo Rambaldi l'è profètta fals compagn del Nostradamus. 

* In de la seri de fantascienza **[[Prima Ondata|First Wave]]**, i protagonista utilizen i quartinn del Nostradamus per combatt contra una invasion allienna.

### Film
*Nostradamus* l'è'l titol de'n quej film:
* *[http://www.mymovies.it/dizionario/asta.asp?id=4808 Catastrofe (Prophecies of Nostradamus)]* film del 1975 de Toshio Masuda (coproduzion USA-Giappòn).
* * [[Nostradamus: The Man Who Saw Tomorrow]] ([[1981]]) [http://www.imdb.com/title/tt0081109/]* del Robert Guenette, commentaa da l'Orson Welles
* *[http://www.imdb.com/title/tt0110689/ Nostradamus (film del 1994)]* con el F. Murray Abraham, el Daniel Auteuil e'l Rutger Hauer
Mursia

**Mursia** l'è'l nòmm de'n editor fondaa a Milan in del 10 de febbrar del 1955 del scior Ugo Mursia (Carini, 1916 - Milan, 1982), grazie a l'aquisizion de l'Alberto Corticelli e l'A.P.E.

L'attività in princippi la s'è concentrada sù la pubblicazion de classich per bagaj e de test per la scoeula (soratùcc i elementar e i medi), settor de poeu venduu a la Mondadori in del 1998.

Incoeu la Mursia la gh'ha 'na gròssa specializzazion sù la Segonda Guerra Mondial, ma la gh'ha anca di alter collann: saggistica e memorialistica stòrica, filosofìa, manualìstica, gioeugh, scàcch, bridge, golf, narrativa italiana e forestèra, bibliotècca del mar, letteratura per bagaj, e liber per forestèr.

In del 1990 l'editor l'è diventaa "Gruppo Ugo Mursia Editore", e con la Fiorenza Mursia (la fioeùla de l'Ugo) amministrator delegaa, la s'è dervida a l'editoria multimedial.

El catalogh de l'editor el gh'ha a l'ann 2006 pussee de 5000 titol, dividuu in 80 collan. Per numer de titol in del catalogh la Mursia l'è'l terz editor italian.

## Autor
* Ewn Garabandal

## Collegament de Foeura
* Ugo Mursia Editor
* Foto de la libreria central de Milan
Bausen

**** a l'è un comun de la provincia de Lleida, cont una popolazzion de  abitant. L'è part de la Vall d'Aran, terra de lengua ocitana che gh'ha 'n cert nivell d'autonomia.

## Riferiment
*Istitut statistegh de Catalogna

## Alter proget
Vielha e Mijaran

**Vielha e Mijaran** (nom Català: *Viella i Mitjaran*) a l'è la capitala de la comarca de la Vall d'Aran. Ol cümü, ch'al ocüpa la part sentrala de la comarca e n'è ol segont piö grand, al è stat costitüit ol 1970 con la fösiü di confí d'Arròs e Vila, Betlan, Escunhau, Gausac, Vielha e Vilac. Ol cap del cümü al è a Vielha. Al cata det set *[[entitat municipal descentralitzada|entitats municipals descentralitzades]]*: Arròs e Vila, Aubèrt e Betlan, Betren, Casau, Escunhau e Casarilh, Gausac i Vilac. 

 "

## Liam de fò

* Pàgina web del comü 
* Informassiú de la Generalitat de Catalunya  
* Informassiú de l'Institut d'Estadística de Catalunya
Monscia

**Monscia** (*Monza* in Italian; *Modicia* in Latin; *Montsch* in Todesch antigh) l'è ona città de la Lombardia de 122.000 abitant in provincia de Monscia e Brianza.

La scormagna di sò abitant l'è "Bilot", dal nom de on general frances del 1800 che 'l vivea a Monscia.

## Geografia
Monscia la se troeuva in el Monsciasch, taca a la Bassa Brianza, appena sora Milan (a quindes chilometer de distanza). L'è la capital storiga de la Brianza, oltra a vess, del 2009, el capploeugh de la provincia omonima.
L'è traversada del Lamber, che arent al center storigh el fa nass on brocch artificial, el Lambrett (che 'l ritorna in del sò cors original on poo dopo).
Inoltra per Monscia el ghe passa anca el Canal Villoresi, che l'incontra el Lamber arent al quarter San Rocch.
### Rion de Monscia
Monscia la gh'ha minga di frazion, però el gh'ha on quaj rion: tra de lor regordom Cederna (sud-est), San Bias (nord), San Carlo (nord-est), San Frutüs (sud), San Giusepp (sud-ovest), Triant (nord-ovest), San Carlo Borromee, Cazaniga (nord vesin a Lisson).

## Storia

Ai temp di Roman l'esisteva giamò col nomm de *Modicia*, ma l'è probabil che la città, o almanch i insediament uman, la sia molto pussee antiga.
Ai temp di Longobard Monscia la gh'ha avuu on moment de gran splendor, vist che l'era la capital estiva di re. Per la pù part del Sacher Roman Imperi, i imperador che vegniven giò de la Germania per fàss coronà *[[re d'Italia]]* andaven o a Roma o a Monscia: chì de fatt la gh'è la Corona Ferrea, che la gh'ha dent (segond la tradizion) vun di ciod de la cros de Gesù.
Intorna al XIV secol Monscia l'è finida sotta el domini milanes, e del quell moment chì la gh'è andada dree ai sort de la città meneghina. In del 1900 a Monscia l'è staa coppaa el re d'Italia Umbert I.
In del 2008, con la creazion de la noeuva provincia de Monscia e Brianza, la città per la prima voeulta de tant temp l'è andada foeura de la giurisdizion milanesa.

Ai temp di piev milanes l'era el capploeugh de la Cort de Monza, che in del 1786 (ann de la soa soppression) la cattava dent anca i comun de Cassina di Gatt, Cologn, Moncucch, San Lissander, San Damian, San Giulian, Sest San Giovann, Villa San Fioran e Vimodron.


## Simboi

## Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Monscia l'è mostrada in de la tabella chi de sotta:

## Robb de vedè
* El Domm de Monza
* La Villa Real
* Tunnel da Munscia

## Gemellagg
*  Praga, Cechia.

## Sport
Monscia el gh'ha el stadi de folber Brianteo, doe giogha l'Associazione Calcio Monza.

## Ligamm de foeura
* Sit official del Comun de Monscia

## Alter progett

## Vos correlaa
*Licee ginnasi statal Bartolomeo Zucchi
*Municipi de Monscia
Germania

La **Germania**, official **Republega Federala de Germania** (todesch: *Bundesrepublik Deutschland*) l'è on paes de l'Euròpa centro-ocidentala cont pussée de 82 milion d'abitant. El confina cont la Francia, el Belgi, i Paes Bass, el Lussemburgh, la Danemarca, la Polònia, la Republega Ceca, l'Austria e la Svizera.

## Nòmm de la Germania in dij lengov minor del paes
#### Lingov germànegh

* Alemàn (*Alemannisch*): Ditschlånd, Bundesrepublik Ditschlånd;
* Bavares (*Boarisch*): Deitschlånd, Bundesrepublik Deitschlånd;
* Bass Todesch (*Plattdüütsch*): Düütschland, Bundesrepubliek Düütschland;
* Bass Sasson (*Niedersaksisch*): Duutsland, Bondsrippebliek Duutsland;
* Danes (*Dansk*): Tyskland, Forbundsrepublikken Tyskland;
* Frison (*Frysk*): Dútslân, Federale Republyk of Dútslân;
* Colònegh (*Kölsch*): Dütschland, Bonntsreppoblek Dütschland;

#### Lingov S'ciàv
* Lusazian superior (*Hornjoserbsce*): Němska, Němska Zwjazkowa Republika;
* Lusazian minor (*Dolnoserbski*): Nimska, Nimska Zwězkowa Republika;

## Teritori, clima e vegetazion

## Storia

## Das Deutschlandlied
Das Deutschlandlied l'è l'inn nazional todesch (incoeu però l'unega strofa cantada l'è la tersa)

Deutschland, Deutschland über alles, 
über alles in der Welt, 
wenn es stets zu Schutz und Trutze 
brüderlich zusammen hält. 
Von der Maas bis an die Memel, von der 
Etsch bis an den Belt. 
Deutschland, Deutschland über alles, 
über alles in der Welt. 

Deutsche Frauen, deutsche Treue, 
deutscher Wein und deutscher Sang, 
sollen in der Welt behalten ihren alten 
schönen Klang. 
Uns zu edler Tat begeistern unser ganzes 
Leben lang. 
Deutsche Frauen, deutsche Treue, 
deutscher Wein und deutscher Sang. 

Einigkeit und Recht und Freiheit für 
das deutsche Vaterland, 
danach laßt uns alle streben brüderlich mit 
Herz und Hand. 
Einigkeit und Recht und Freiheit sind 
des Glückes Unterpfand. 
Blüh' im Glanze dieses Glückes, blühe 
deutsches Vaterland! 

Germania, Germania inanz de tüt el rest al mund, 
se l'ha resta semper ünida cunt fradelanza 
in de la difesa e in del sustegn. 
Del fiüm Maas finn al Memel, 
de l'Ades finn al Belt. 
Germania, Germania inanz de tüt el rest al mund. 

Tusann tudesch, fideltaa tudesca, 
vin tudesch e cant tudesch 
gh'hann de mantegnì 'l so bel, vegg sun 
in del mund.  
E ispiràn a nobij aziun per tüta la vita. 
Tusann tudesch, fideltaa tudesca, 
vin tudesch e cant tudesch. 

Ünidaa e driss e libertaa per 
la patria tudesca 
pruèmegh tücc insema a utegnij, 
tücc insema cunt anema e corp 
Ünidaa e driss e libertaa hinn 
la prumissa a la felizidaa. 
Fiuriss in del sberlüsciá de chela felizidaa chi, 
fiuriss, patria tudesca! 

## Popolazion

## Economia
Stanislao Konarski

El **Stanislaa Konarski** (in polacch: **Stanisław Konarski**; el nòm, real: **Hieronim Franciszek Konarski**; nassuu el 30 settember 1700 a Żarczyce; mòrt 3 agost 1773 a Varsavia, Polònia) l'era on pedagogh polacch, on riformador educativ, on scrittore politich, on poeta, on drammaturgh, on mònach de Piari (Scolòp) e 'l precursor principal de l'Illuminismo in Polònia.

El Konarski l'ha studiaa in del period 1725-1727 al *[[Collegium Nazarenum]]* a Roma, indove l'è diventaa on maester de retòrica. Poeu l'ha viaggiaa a travers la Francia, la Germania e l'Austria per aumentà la soa educazion. 

In del 1730 l'è tornaa in Polònia e l'ha scominciaa on lavorà sù ona noeuva edizion de legg polacca (*Volumina legum*). 

A partì del 1736 el Konarski l'ha insegnaa al *[[Collegium Resoviense]]* a Rzeszów e in del 1740 l'ha fondaa el *[[Collegium Nobilium]]*, ona scoeula de Varsavia d'élite per fioeu de la nobiltà minor ("szlachta"). In seguit, l'ha riformaa l'educazion de Piari in Polònia, conformement al sò programma educativ (*Ordinationes Visitationis Apostolicae...*, 1755). I sò riform hinn diventaa on pont important in de la lòtta del XVIII secol per modernizzà el sistema educativ polacch. 

A l'inizzi, el Konarski l'è staa associaa politicament cont el re Stanislaa Leszczynski; pussee tard, con la "Familia" di Czartoryski ed il re Stanislaa August Poniatowski cont el participà ai famos "pranz de giovedì". Stanislaa August Poniatowski l'ha voruu che ona medaja fuss coniada a l'onor del Konarski, cont el sò ritratt e l'iscrizion benemerita latina *Sapere auso*.
Musanega

**Musanega** (Italià: *Mozzanica*) l'è ü cümü de la bassa bergamasca de , condèna süperfis de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km². 

El se tróa 'n de la pianüra, arènt al Sère, a presapóch a 26 chilometri de Berghem vers mesdé.

## Andamènt demogràfegh

L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Musanega l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta: 

## Riferimèncc
Cernobi

**Cernobi** (Italian: *Cernobbio*) l'è ün cumün de la Provincia de Còmm che gh'ha , 'na süperfis de  km² e 'na densità de  ab./km². 

L'è staa fundaa cun l'uniun de tre rialtà ministrativ: *Cernobi*, incöö induvè che gh'è ul münicipi, *Piazza* (*Santu Sc'tefan*) e *Ruena*, incöö i düü fraziun püssee grand.
In del 2005, cunt ul decree de ul President da la Repüblica Ciampi, Cernobi l'è deventada üna "Cità".

Ul sit principal l'è cognussüü in Italia e anca in del mund per i sò meeting internaziunai ca vegnan faa a la "Vila d'Esc'te", vün di albergh püssee famus e car ca ga sian al mund.

## Geugrafìa
Cernobi l'è ul prim cümün ca sa truva venend de Comm e andand sü per ul Lagh de Comm, ram ucidental, spunda ucidental. Ul sò teritori cumünal l'è grand pü u menu 11 km quadraa. Ul port süra ul lagh l'è a 199 m (süra ul level de ul mar), la muntagna la püssee alta l'è ul "Bisbin", ca 'l mesüra 1325 m. Questa muntagna l'è famusa en tüt ul comprensori parchè gh'è ün santuari induvè che tüta la gent (anca di cumün svizar ai pè da la muntagna) in del passaa veniva par adurà e ringrazià la Maduna.

In de la pianüra pinina vicin a ul lagh gh'è la Cernobi residenzial e industrial, cunt i fabrich, i palaz e i vil püssee bei, tücc cun parch pien de giardin storic (Vila d'Este, Vila Erba, Vila Belinzagh, Vila Bernascun). Sü la culina de Piazza gh'è ün'altra zuna residenzial, tücc vilet e viletin cuntüna abundanza de vert. Ruena, inculada a la muntagna la riempis la culina sempar de vilet, anca si püssee vecc di quii de Piazza. Sura questa granda "conurbaziun" Cernobi - Piazsa - Ruena inn i bosch de castagn sota, e de fagg e betui sura. La cima de ul Bisbin l'è cunerta de Abee, ma l'è üna piantumaziun artificial dii agn '30.
In mez a ques'cc bei bosch a truvum i Munt e i Alp, grüp de cà pinin induvè che sa praticava la pasturizia; i Munt inn a meza costa (600/700 m), i Alp un pu püssee alt (900/1000 m).

## Fraziun
*Fraziun püssee grand:*
* Piazsa
* Ruena
* Casnee
* Stimianich
*Fraziun arumai mangiaa de la conurbaziun de Cernobi:*
* Murnel
* Sant'Andrea
* San Giüsep
* Nulcin
*Fraziun pinin:*
* Vulzin
* Gentrin
* Stumain
* Tuldin Purgin
*Fraziun de muntagna*
* Piazzöla
* Scarun
* Madruna
* Duel
* Pievenel
* Böcc
* Alpet Gumbee
* Piela
* Garzegal

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Cernobi l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Aztech

I **Aztechi** i era una di grandi populaziun preculumbiani, la pusè viva quan chi ie entrac en cuntat cunta i Spagnol. I se ha svilupat en la regiùn mesoamericana del Mesic dal tresent fin al cincent.

En nahuatl, la lengua di i'Aztech, "Aztec" el vul dì "quel che'l ven de Aztlàn", na regiùn mitica en del nord del Mesic. I Aztech i se riferivan a se stes cuma Mexica o Tenochca: l'us dela parola "aztechi" cuma termine generic per designà tuci quili genti acumunadi da tradiziun, abitudini religiun i lengua ai Mexica lè stac intrudutt dal geografu tedesc Alexander von Humboldt per fa na distinziun cunta gli attuali mesican.

L'etimologia dela parola Mexica l'è incerta. Alcun'i iputizza che la sia la parola Nahuatl che la vol di *Sô*, altri i pensa che la posi deruvà dal num del cundutier Mexitli. Altri amò i dis che'l se po tratà de'n tipu de pianta che la creseva dinta'l Lach Texcoco. Leon Portilla'l sugeris che'l podia stà per "umbelic dela luna" dal Nahuatl metztli (luna) e xictli (umbelic).
Arcur

**Arcur** l'è un cumün de la pruvincia de Munscia e Brianza. El cünta  abitant (dàto del  ). 

L'è tacaa ai cumün de Biasson, Cuncurezz, Munscia, La Santa, Vimercaa, Camparada, Lesmu.


__NOTOC__

## Storia
I ducüment püssee antigh a hin del IX secul e a hin dunaziun a ges de part di abitant de Vico Arcole o *Loco Arculi*. In de l'Età de mezz la se tröva in la Piev de Vimercaa: el gh'ha düü munastee, quel de San Martin e la Cà di Ümiliaa a Sant Apulinar.
In del libar de Gufred de Büssur (el *Notitiae Sanctorum Mediolani*) l'è citada la gesa de Sant Üstorgg, che l'è diventada parochia ai temp de San Carlu Burumee.
A partì del XVII secul se scumincia a fà sü un poo de vil *de delizia*, cumpagn de la *Vila Burumee*, la *Cazzöla* e la *San Martin*; la gesa del dì d'incö l'è del 1716. 
El cumün l'è cressüü in di ültim secul prima grazie cun la custrüziun de la feruvia e pö dopu cunt indüstri 'me la Falck, la Gilera e la Peg Perego.
## El dialett

A Arcor se parla ona variant brianzoeula de la lengua lombarda. Te 'l chì on quai esempi de diferenza cont el standard milanes.

Fina al luj de 2012 a Arcor a gh'era on cartell stradal bilengov italian/lombard a l'entrada del comun.

## Geugrafia
La furmaziun geulogiga d'Arcur l'è fada sü de un teren flüvial e glacial e de deposit murenigh. L'è rich d'argila e gh'è un bel poo de fald.

### Frazziun
* Bernaa, la püsè populusa;
* Buttafava;
* La Cà;
* Cassina del Brün;
* Cà Bianca;

## Sit interessant
* Gesa de Sant Üstorgg, (XIV sécul, ma recostruida nel 1716);
* Vila Burumee, cunt ul parch, incö sit del Cumün e parc pübligh;
* Vila San Martin (gemò *Vila Casaa-Stampa*) cunt ul parc, pruprietà privada (a l'è del Silvio Berlusconi);
* Vìla "La Cazzöla", pruprietà privada;
* Vìla Ravizza,  pruprietà privada;
* Vìla Buttafava, (fin del XVIII sécul);
* Palazzo Durini, a Bernaa;
* Gesa de Sant Apulinar;

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Arcur l'è mustraa in de la tabela chi desuta:

## Citadìn straniér

## Arcures famos
* Silvio Berlusconi, imprenditur e pulitich milanes

## Galerìa fotugrafega
Image:Arcore.jpg|Vìla Borromeo-D'Adda
Image:001VillaSMartino.JPG|Vila San Martìn (o Martino)
Image:Buttafava stazione ferr.JPG|Staziun de Buttafava
Image:013VillaRavizza.JPG|Vila Ravizza
Image:Arcore.jpg|Vila Borromeo
Image:Arcore nel passato.JPG|Arcur, XIX secul


## Gemellagg
* Corinaldo, Italia.

## Riferiment
Suvich

**Süich** (nom ufizial en italian: *Sovico*) l'è un cumün de la Provincia de Munscia e Brianza. El gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 3,25 km² e 'na densità de  ab./km². L'è tacaa ai cumün de Triugg, Albiaa, Machee e Lissun.

## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Suvich l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Mignè

**Mignè** (*Mignete* in Italian) l'è la frasion püse grosa del comün de Śel Bun Perseg, in Pruìncia de Lod.
I Sant prutetur a ien San Filip e San Giacum.

La scurmagna d'i abitant l'è "marter de Mignè"
Tredesin de Marz

El **Tredesin de Marz** l'è ona veggia festa tradizional milanesa, festeggiada el 13 de marz de tucc i ann.  

A Milàn la gh’è ona preia ronda cont on boeucc in mezz e ona raggera de tredes linej incis cognossuu ‘me “preia del Tredesin de Marz”, ligada al cult de S. Barnaba e oggett de gran venerazion in di secol. 
La preja, a l' origen, l’era mantegnuda in San Dionis a Porta Venezia, menter incoeu la troeuom incastonada in del palchè central, in la Gesa del Paradis, in cors de Pòrta Vigentina al 14. 

Segond on cunt antigh, el 13 marz de l’ann 51 d.C., el Barnaba l'ha predicaa el Vangel de Crist in d’on praa in mezz a on bosch arent Milan: on sitt in doe se eren reunii di cittadin Milanes, indoe l’era ancamò viva la tradizion celtega, per ona celebrazion intorna a la preia. El sant l'ha tiraa su la cros, sora ona preja rustega ronda e sforada per evangelizzaa i Milanes. 

L’antiga festa del “Tredesin de Marz” la se perd in di nòtt di temp e la gh’ha origin celtegh spettasciaa.
I Celt eren sòlet celebrà la roeuda de la Vita con di festività ligaa al moviment del Sô; con sta preia voeureven presentà el disch solar cont i sò ragg e l’Anema di Milanes.

Proppi el 13 de marz se festeggia ancamò in quei dii d’incoeu, ‘me faseven i nòster antigh, la rinassita del Sô e la noeuva Primavera con la festa di fior che se metenn in mostra sora i poggioeu e sora i fenester: fior che se ciappen in di pasquee, specialment in quella de Sant Angel in doe che la gh'è la statoa de San Francesch.

## Riferiment
*Il Tredesin de Marz - Antica Credenza di Sant'Ambrogio
Feha Gìbuss e 'l Liber de la Profezia

**Feha Gìbuss e 'l Liber de la Profezia** a l'è 'n románz de fantasia scrivuu de Ewn Garabandal e pubblicaa a Milan de l'editor Mursia. El liber l'è staa pubblicaa la prima voeulta a Venezia de l'editor NRed in del 2005, firmaa cont el nòmm fals de Ewan McWallace. De poeu la prima edizion el liber l'è staa pù stampaa, ma l'è andaa 'dree a passà di man in man cont el passaparòla, fin tanta che i diritt hinn staa venduu a l'editor Mursia de Milan.

## Fehacrossing

El primm tomm "Feha Gìbuss e il Libro della Profezia" el g'ha'n bookcrossing, ciamà "Fehacrossing"; vegnen liberaa, segund el gerg de'l bookcrossing, centinaia de copij in di sitt citaa in de'l ronmanz; la stazion centrala de Milan, la Basilica de Sant'Eustorgi, la Pasquee del Domm de Milan, la Villa Reala de Munscia, e alter sitt fra Milan e la Brianza..

## La trama de'l liber
  
Feha Gìbuss a l'è 'n bagaj de 11 ann, e'l viv in d'una poeura ca' de ringhiera in de la Via Gluck a Milan. El sò papà a l'è 'n Ghisa. In d'ona mattinna, intanta che l'è 'dree a ravanà in del soree, l'ha trovaa, sconduu sota de'na trav de'l paviment de legn, un liber misterios ; l'è saraa cont un sigill indistruttibil. El Feha ghe scond el liber a la soa mamma, e'l va a cercà di indizi per capij de che liber. De poeu el scoprirà di segrètt che cognossen domà i angioi, e insiema a el so amis, el bassott Sagace, el vivrà di avventur fantastich, per difender i omm contra i esercit de la Scurità.

## La Quarta de Copertina
*Se ghe credij aj Angeli Custodi / Allora ghe credarij a tucc quell che l'è contaa sù in chell liber chì, / a la storia del Feha Gìbuss e del sò can Sagace / che gh'han combattuu la battalia contra i Forz de la Scurità. / Inscì a l'è scrivuu in del vegg Liber de la Profezia; / domà vun l'è el prescelt, / domò vun el podarà salvà i Omm de la Scurità.* 

## I personagg principaj
* El Feha Gìbuss   
* El Nostradamus   
* La Aylin Kumjstel   
* El Scacciombre   
* El Vegg Rettor
* L'Arcangiol Michee
* L'Arcangiol Uriel
* L'Arcangiol Rafaele
* L'Arcangiol Gabriele

## I lengov dopraa
Feha Gìbuss e 'l Liber de la Profezia l'è scrivuu in italian, ma el gh'ha denter anca di part in lombard, in vèneto, in francès, in polacc e in di alter lengov inventaa (quei di Angel e di Dianzen).

## I Sitt del romànz
   
El liber el conta 'na storia che l'è ambientada in numeros sitt; la partenza l'è da Milan, ma de poeu la narrazion la se sposta in di alter città real (Paris, Londra, Venezia, Triest, Istanbul, El Cairo, Lalibela, Galway, l'Isola de Man...) ma anca in di sitt de l'Aldelà (Orumvèis, Hège, Ozihb, Blewgrewus, Upanà...).   
La differenza pussee grossa a l'è proppi la variazion de la "dimension" induè che l'è ambientaa el romànz: l'Aldelà e l'Aldechì. El passàgg a l'è possibil grazie a di pass Angelic (quattòrdes) e del Demoni (quatter).   

## Not


## Ligamm de foeura
* El sitt official de Feha Gìbuss 
* Feha Gìbuss su MySpace
* El liber in su'l sitt official de la Mursia
Parroquia Galega

Una **Parroquia** a l'è una *Entitaa da povülazzion* típica da la Galízzia. Chesta division administrativa la gh'à orígen in la Gesa Catòliga e a l'è fisc presenta in la conssienza dal pövul.
Da tüta manera, sa l'à mai müdaa int una division pulítiga. 
Ul tèrmen *parroquia* al deriva dal Gregh "paroika", ch'al significa *abitazzion* o *reünion d'abitant*. Al s'à cambiaa col temp in "paroecia" e "parochia".
Bautzen

**Bautzen** (*Budyšin* in lusazian; *Budziszyn* in polacch; *Budyšín* in cech) l'è ona città de la Germania oriental. Ghe viven  abitant (dato del ).

## Geografia

La se troeuva in la Lusazia Alta, in del *Land* de la Sassonia e in del circondari omonim.
Bautzen l'è traversada del fiumm Sprea.

## Storia
I archeologh hann trovaa in de la zona di insediament germanigh del terz secol prima de Crist, ma el primm document che 'l parla de la città l'è del 1002.
In del 1018 la gh'è stada firmada ona pas tra el re todesch Enrigh II e quell polacch Boleslaa I: con quell trattaa chì, Bautzen l'è finida sotta la Polonia. In del 1033 l'è passada anmò sotta l'Imperi; poeu in del 1319 l'è passada a la Boemia e in del 1635 a la Sassonia. In del Medioev l'è stada leada in d'ona lega de ses città con Görlitz, Zittau, Löbau, Kamenz e Lauban.
In del 1813 gh'è stada ona battalia di Guerr Napoleonigh.
Sotta i Nazista a Bautzen el gh'è staa on lager e ona battalia tra Todesch e Russ (21-30 april 1945).
Anca sotta i comunista de la DDR Bautzen l'è stada doperada 'me preson: al dì d'incoeu vun di duu compless che le formen l'è anmò doperaa, menter l'alter el gh'ha la fonzion de memorial de la dittadura.

## Gemellagg
* Germania:
** Worms
** Heidelberg
* Dreux, Francia.
* Jablonec nad Nisou, Cechia.
* Jelenia Góra, Polonia.

## Riferiment
Vimercaa

**Vimercaa** (*Vimercàt* in Lumbàrd orientàl, *Vimercate* in Italià e *Vicus Mercati* in Latì) l'è ü cümü de la Pruìnsa de Munscia e Briansa.

Vimercaa l’se tróa a 8 km da Munscia e l'è in de l'ólta pianüra padana a i pé di còi de la Briansa, tacàt ai cümü de Agraa, Arcur, Bellusch, Bernaregg, Buragh, Carnaa, Concorezz, Ornagh, Sulbiaa e Usmaa.
Per Vimercàt la pasa la Molgora che la scór a matina (èst) del paìs e la pasa sóta ‘l put de San Ròch.

Vimercaa l'gh'à .

## De èt

Ol put de San Ròch che l’è l’óltem put fortificàt che gh’è restàt in Lumbardéa.

La cà del nòbel.

La éla Sottocasa.

Ol palàs Trotti.

La frasiù de Urén col convènt di Francescà, la éla Borromeo e ‘l sò casìno de casa e sura de töt la éla Gallarati Scotti.

Ol cèntro comerciàl I Tur Bianche che i se tróa a la periferéa del paìs e i si à èt de luntà de tat che i è ólte.

## Fére e sagre

La sagra de Sant Antóne abàt che la se tè in del mis de zéner e la fenés ol dersèt col falò preparàt in del lècc de la Molgora pròpe sóta ‘l put de San Ròch.

La féra de Sant Istéen, patròno del paìs che la se tè ol 3 de agóst.

La Sagra de la patata che l’a se tè in de la frasiù de Oreno, a metà setèmber, ma dóma in di agn pari, ‘ndóe che s’ pöl comprà e maià i patàte de Oreno, che i è pròpe particolàr, e ‘n piö gh'è ü cortéo stòrech e i fà öna partìda a dama con di personàgi 'n cöstöm medieàl.



## Evoluzion demografega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vimercaa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment
Lügan

**Lügàn** (*Lugano* in Talian, *Lauis* in Tudesch vegg; *Lügang* o *Loowasch* in del walser de Busch; *Luganum* in Latin) l'è la cità püssée granda del canton Tesin, Svízzera.

Al gh'ha  abitant (dato del ), pressapoch 124.000 se cüntum tüta l'area meterpulidana, e al s'afascia in sül lach da Lügàn: ul Ceres.

El cumün de Lugàn a l'è tacaa ai cumün de Arögn, Biögg, Cadro, Campiun d'Italia (Italia), Canöbi, Carona, Culina d'Or, Granscia, Lanz (Italia), Massagn, Melii, Müscian, Paradis, Purza, Savusa, Sorengh, Valsolda (Italia), Vescia.

## Aministrazion

## Sport
La gh'è na squadra da hockey, l'HC Lugano, ciamà da tücc *ul Lügann*, cuma la squadra da fotball, l'FC Lugano. La gh'è anca na importanta squadra da palacanester: Lugano Tiger, che l'è vuna da le püsse important in dala Svizera.

## Galeria de fotu

Archivi:Lugano from Sighignola.jpg|Panorama da Lügan da Sighignöla
Archivi:Lugano as seen from park.jpg|Vista da Lügan dal Parc
Archivi:Lugano_(Ticino)_View_on_Lake_Lugano_and_Monte_San_Salvatore.jpg|Panorama da Lügan


## Riferiment


* Sit istitüziunal
La Santa

**La Santa** (*Villasanta* in Italian e Milanes) a l'è un paes da la pruvincia de Munscia e Briansa. Al cùnta  abitant (dato del  ). La fa part del territori musciasch storich.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de La Santa l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Persunagg

* Giüli Oggioni: Vesc de Lod e de Berghem

## Riferiment


## Ligamm de föra

*Sitt del Cumün
Densità di abitant

La **densità di abitant** l'è una mesüra del nümer di abitant d'una determinada zona.
Particularment, la densità di abitant la se referiss mia dumà a i esser üman, ma la pö vess druvada per qualsessia urganisem vivent.
Füs urari

I **Füs urari** hinn zon de la Tèra che han l'istess *urari legal*. Prima se üsava l'urari sular, che'l faseva un urari diferent de una citaa a l'òltra.

I füs urari resòlven in part el prublema, a impustà i urelosg de una regiun sü l'urari del meridian.

I füs urari hinn encentraa süj meridian cun lungitüden mültipla; in tücc i cas i zon de füs a pöden vèss irregolar.
Armenia

L**'Armenia** (arm. **Հայաստան** *Hayastan*, rus. **Армения** *Armenija*) l'è ona republega che la se troeuva in de l'Europa orientala.

La capitala de la republega armena l'è Yerevan.

La popolazion l'è de circa 2.963.900 milion de personn (stim del 2021).
Roberto Baggio

**Roberto Baggio** (Caldogno, 18 de febrar 1967) l'è staa un calciadù italian int i an '80,'90 e 2000.

## Carera

I squadar indue che l'ha giugaa a i en ul Vicenza, la Fiorentina, la Juventus, ul Milan, ul Bologna, l'Inter e ul Brescia.

A l'ha segnaa 205 gol in Serie A.
Repüblica Centrafricana

La **Repüblica Centrafricana**, (*Ködörösêse tî Bêafrîka* in lengua sango, *République Centrafricaine* in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.

A l'è tacada al Ciad, al Sudan, a la Repüblica Demucratica del Congo, al Congo e al Camerun.
La capital a l'è Bangui.
La gh'ha una süperfiss de 622.984 km² e una pupulaziun de pressapoch 6 miliun d'abitant.



## Storia muderna
La Repüblica Centrafricana a l'è stada un pussediment de la Francia, cunt el nom de *Oubangui-Chari*, fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
In del 1977 el ditadur Bokassa al s'è pruclamaa inperadur cunt el nom de *Bokassa I*. In del 1979 a l'è stada restaürada la repübliga.

## Urganizaziun pulitiga
Al dì d'incö el paes a l'è in d'una fas de transiziun, dopu vess staa 'na repüblega presidenzial.

El president a l'è el Faustin-Archange Touadéra (del 2016).
El Prim Minister a l'è el Felix Moloua  (del 2022).
Repüblica Demucratica del Congo

La **Repübliga Demucratiga del Congo** a l'è un paes de l'Africa centrala.

A l'è tacada al Congo, a la Repüblica Centrafricana, al Sudan, a l'Uganda, al Ruanda, al Burundi, a la Tanzania (cunt el cunfin che l'è el lach Tanganica), al Zambia e a l'Angola, e 'l la bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Kinshasa.
La gh'ha una süperfiss de 2.344.858 km² e una pupulaziun de pressapoch 100.000.000 abitant.



## Storia muderna
La Repübliga Demucratiga del Congo a l'è stada un pussediment privaa del rè del Belgi Leopold II del 1870 al 1908 e pöö una culonia belgi fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Del 1971 al 1997 l'ha müdaa el sò nòm in **Zaire**.

## Urganizaziun pulitiga
El nom ufizial de la Repübliga Demucratiga del Congo a l'è (in frances) **République Démocratique du Congo**.
El president a l'è el Félix Thisekedi (del 2019).
El prim minister a l'è l'Jean-Michel Sama Lukonde (del 2021).
Uganda

L' **Uganda** a l'è un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacada al Sudan, a la Repüblica Demucratica del Congo, al Ruanda, a la Tanzania e al Kenya.
La capital a l'è Kampala.
La gh'ha una süperfiss de 236.040 km² e una pupulaziun de pressapoch 27.600.000 abitant.



## Storia muderna
L'Uganda a l'è stada un pussediment del Regn Ünii del 1894 al 1962, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
L'Uganda (nom ufizial: **Republic of Uganda / Jamhuri ya Uganda**) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Yoweri Museveni (del 1986).
El prim minister a l'è l'Robinah Nabbanja (del 2021).
Kenya

El **Kenya** a l' un paes de l'Africa urientala.

A l'è tacaa a l'Etiopia, al Sudan, a la Sumalia, a l'Uganda e a la Tanzania, e 'l'a bagna l'Ucean Indian.
La capital a l'è Nairobi.
Al gh'ha una süperfiss de 582.650 km² e una pupulaziun de pressapoch 34.700.000 abitant, cun püssee de 70 grüp tribaj.

## Storia muderna
El Kenya a l'è staa un pussediment del Regn Ünii del 1890 al 1963, quand che l'ha cunquistaa l'indipendenza dopo d'una guera lunga de liberaziun.

## Urganizaziun pulitiga
El Kenya (nom ufizial: **Jamhuri ya Kenya Republic of Kenya**) del 1963 a l'è una repüblica.
El president a l'è el Uhuru Kenyatta (del 2013).
Burkina Faso

El **Burkina Faso** a l'è un paes de l'Africa ucidentala sub sahariana. A l'è tacaa al Ghana, al Mali, a la Costa d'Avori, al Togo, al Benin e al Niger, la capital a l'è Ouagadougou e al gh'ha una süperfiss de 274.200 km² e una pupulaziun de pressapoch 21.510.181 abitant.

## Storia muderna
El Burkina Faso a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de *Volt Vòlta*, fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga
El Burkina Faso a l'è una repübliga 
El president a l'è el  Paul-Henri Sandaogo Damiba|Paul-Henri Sandaogo Damiba (del 2022) 
El prim minister a l'è el Albert Ouédraogo (del 2022).
Galeria Vittori Emanuel

La **Galeria Vittori Emanuel** l'è la galeria ca la va de la Piazza del Domm al teater La Scala, disegnada da l' architet Mengoni. Al so temp l' è stada la pusse' granda galeria de l' Europa . Vittori Emanuel l'era el re dell'Itàlia.

## Tradiziun

Ona nota canzon del Walter Di Gemma la decriv l'abitudin de la gent de schisciagh i ball al tòr:
..."Ste gh'ee pòcca fortuna, ste see disoccupaa, stà minga lì a lagnàssela, te see ste ghee de faa? Fà on salt in Galleria Vittori Emanuèll, e in terra dent'on stèmma te vedaree on torèll"...
L'è el tòr de la speranza dai doti eccezionàl, la gent in abondanza la voeur schisciàgh i ball..:"
Omosessüalità

La parola **omusessüalitaa** la definiss l'atraziun sessüala u afetiva de quaidün vers un olter de l'istess sess. La se desferenzia de l'eterusessüalitaa (atraziun vers l'olter sess), de la bisessüalitaa (atraziun vers tücc i sess), e anca de l'asessüalitaa (atraziun vers nissün sess). Ch'le definiziun chi reguardun la sfera de l'urientaziun sessüala ümana, e minga l'identitaa de gener, che la parved anca la transessüalitaa.
 
Int al ucident modern, di studi magiur i indica una prevalenza da 2% a 13% da la popülazion. 

Un stüdi dal 2006 al sugestiunava che 20% da la popülazion al repurtava qual sentiment omosessual, anca se poch participant int al stüdi s'idientifiaress in tant che omosessual. 

## Referenz

### Articul in ligna
* Burr, Chandler. Homosexuality and biology. *The Atlantic*, June 1997, . An overview of recent research in layman's language.
* BBC News (Feb 1998): Fingerprints Study
* BBC News (Apr 1999): Doubt cast on 'gay gene'
* WebMD (March 2000): Pointing the Finger at Androgen as a Cause of Homosexuality
* BBC News (Oct 2004): Genetics of homosexuality
* James Davidson, *[[London Review of Books]]*, June 2, 2005, "Mr and Mr and Mrs and Mrs" – detailed review of *The Friend*, by Alan Bray, a history of same-sex marriage and other same-sex formal bonds
Keffiyeh

A **Keffiyeh** o **kefiah** al'è 'na sciorpa palestines diventoda famusa par ul Arafat.
a Kefiah al'è ul simbul d'a liberaziun d'a gent palestines da a ocüpaziun israeliana, a ga nè da vori culur: bianch'e negra, simbul d'Al-Fatah, bianch'e rossa, simbul dul FPLP d'ispirasion marxista e bianch'è verda simbul dul Hamas ul partì islamic.
Końskowola

**Końskowola** al è ü pais de la Pulonia süd orientala, sitüat 'ntra Puławy e Lublin, arent a Kurów, sö le spnde del fiöm Kurówka.
Al è la capitala de 'n cümü separat (*[[gmina]]*) in de la Contèa de Puławy. La sò popolassiú in del 2004 al era de 2188 abitancc.

## Stòria
Ol pais l'è stat fondat probabilmet in del XIV sécol, col nomm de Witowska Wola. Ol sò nomm al vegnarà cambiat piö tàrde en Konińskawola, la sò forma del dé d'encö, in del XIV sécol.

Ai 8 de magio del 1532 el pais el vé 'ncorporat. Końskowola la fà de cèntro de afàre per l'àrea 'ntùren.
Tàte persùne i è imigràde lé de le ótre regiù de la Polonia.

A partí de alura, l'ha condividit la stória del rèst de la regiú. Dopo la tersa spartissiú de Polonia, in 1795, la vé anitìda a l'Austria. In del 1809 la deenta part del dücat de Varsàvia, noma per deentá part del regn de Polonia in del 1815. 

## Colegamencc esterni

* Transport list in a Sobibor site
* Końskowola during a war - photos
* History of Końskowola
Puntiröl

**Puntiröl (Növ)** l'è 'n cümü déla proìncia de Bèrghem. Al sò nóm talià l'è *Pontirolo Nuovo*.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Àrsen, Boltér, Brembàt, Calòniga, Ciserà, Fara Gera d'Ada, Treì.

## Amministrassiù cümünàl
**Sìndech:** Gigliola Breviario (nassìt 'n del 1953), elesìt al 26/05/2019

**Centralì del cümü:** 0363 332811

**Inderìs de pòsta-eletrònega del cümü:** sindaco@comune.pontirolonuovo.bg.it

## Andamènt demogràfegh

L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Puntiröl l'è mustràt in de la tabela ilüstrada ché sóta: 

## Stòria
### Al nòm romà
Puntiröl 'l tra al sò nóm del latì *Pons Aureoli*, al Pónt d'Auréol. An dî anài medieài sa pöl zemò troà di sègn dela presènsa de 'n bórgh ciamàt *Puntiröl Növ* ma ga sarà reconussìt al **stato** de cümü a dóma 'n del 1570. L'agetìv "növ" l'ucurìa a chî tép per mìa sconfont chèsto bórgh con chel de "Puntiröl Vècc", che al dé d'encö l'à müdàt zemò de 'n bel po de tép al nóm an Canònega d'Ada. Söla derïassiù latina del nòm Puntiröl, i è decórde töcc i stórech e i cumpiladùr de dissionare orogràfech.

### Al ''castrum'' romà
A 'm gh'à tacc indésse ch'î fa pensà che Puntiröl 'l sabe stacc edificàt söle fundamènta d'ön *castrum* romà, o mèi, de 'n acampamét militàr fàcc sö per difènd al pónt d'Auréol. Al *castrum* 'n prensépe 'l gh'éra öna furma quadrada dividida 'n quàter parcc: al **centro** sa troàa la piassa d'àrme e, töt inturen, i tènde, i abitassiù dî militàr o i edefésse d'ütilità pöblega o de cölt. I parcc restante i egnìa dividide amò 'n quàter tòch.

## Riferimèncc


## Riferiment
Usnach

**Usnach** (*Osnago* in Italian; *Os Lacum* in Latin) l'è ün cumün de la pruvincia de Lecch. Al gh'ha  abitant (dàto del  ), 'na süperfis de 4,42 km² e 'na densità de  ab./km².

## Evulüzziun demugrafica

L'andament del nümer de abitant del cumün de Usnach l'è mustraa in de la tabela chi desutta:

## Riferiment