open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carl'Antoni Tanz

El **Carl'Antoni Tanz** (italian: *Carl'Antonio Tanzi*; Milan, 1710 - Milan, 18 de magg del 1762) l'è staa on poeta milanes.
## Vita e oeuver

L'è nassuu in d'ona veggia fameja nobela milanesa, che però ai sò temp l'era minga inscì sciora. In ogni cas l'è staa bon de fà el letteraa e fà on mestee decoros.
A l'è consideraa, insemma al Domenegh Balestree, vun di autor pussee important de la letteradura milanesa del Settcent, cioè 'l period in mezz tra el Carlo Maria Magg e 'l Porta (quest chì le considerava vun di *omenoni de spallera *de la letteradura milanesa antiga). L'era member de l'Academia di Trasformaa, de la qual a l'è devegnuu el segretari fina a la mort. Insemma al Balestree, l'ha tolt part a la Brandana, cioè la polemega letteraria che la vedeva combattes sostegnidor e denigrador del milanes.
Malaa de tubercolosi de quand che l'eva gioven, a l'è mort in del 1762, a cinquantaduu agn.

Cantada

O tosann,
sti vost campann
m'hann mò rott la devozion:
din dan, din don, don, don don,
tutt e quant el santo dì
fina in l'ora de dormì.

Possa rompessegh la corda,
a la monega balorda,
che ha tant gust a battaggià;
e tarlacch! possela andà
cont on tocch de corda in man
a dà in terra el fabrian.

## Interprogèt

*lmo.wikisource

**In mort del sur segretari Largh e del sur curat Simonetta, Accademegh Trasformaa
**Cantada
**Calepin sora el mangià
**oldwikisource:Att de contrizion
**Amor, te see nassu par fà immattì
**Savii chi l'è quel master de capella

**Sora la spilorceria


## Bibliografia
**Alcune poesie milanesi, e toscane di Carl'Antonio Tanzi*, Milano: per Federico Agnelli, 1766 (CXXXII, LX p.), prefazion del Giusepp Parin
**Nuova antibrandana di Carl'Antonio Tanzi*, Lugano: nella stamperia privilegiata della Suprema Superiorita elvetica nelle Prefetture italiane, 1760 (XX - 80 p.)
**Poesie di Girolamo Birago, Pietro Cesare Larghi, [[Stefano Simonetta]], Carl'Antonio Tanzi*, Milano: presso Giovanni Pirotta, 1816 (383 p.) -Vol. 4 de la *Collezione delle migliori opere scritte in dialetto milanese* a cura del Francesco Cherubini. (test online su Google books)
*Carl'Antonio Tanzi, *Le poesie milanesi* (a cura de Renato Martinoni), Pistoia : Can bianco, 1990 (XXVIII, 324 p.)
Isepp Parin

L’**Isepp Parin** (italian: *Giuseppe Parini*; Bosis, 23 de magg del 1729 - Milan, 15 de agost del 1799) l'è staa on poetta e abaa italian.
A l'è staa on member de l'Academia di Trasformaa, e vun di pussee important esponent italian del Neoclassicism e de l'Iluminism.
Anca se l'è cognossuu soratutt per la soa atività letteraria in italian, el Parin l'ha scrivuu anca quatter poesij in lombard, e per quest l'è consideraa del Carlo Porta vun di cinch *omenoni de spallera* de la letteradura milanesa.

## La considerazion de la nobiltà

A differenza di illuminista franzes, Parin l'era a favor de l'esistenza de la nobiltà, ma l'era contrari al sò comportament, parassitari e senza nissuna utilità per la società. In la sò oeuvra Il Giorno el da 'n imagen de la nobiltà gramma, cont ona vita voeuja, inutil e superficial.

Voreva favorì el tornà a voltra de la veggia nobiltà: Minga de sangh ma ciappada grazia ai virtù e ai robb faa, e che la fasess di azion bònn e util per la società indoa viveven.

## Parin e 'l Lombard
Anca se principalment cognossuu per la sò letteradura in italian, l'ha faa tanta anca per la lengua lombarda.

L'era in d'ona Academia che la voreva favorì la poesia in dialett milanes, e l'era anca content de la soa esistenza e pensava che 'l facc che la fuss doperada del popol l'era assee per nobilitàlla.

### Produzion in Lombard
Parin l'ha scrivuu di poesij in lombard, la pussee famosa, in mort de Domenegh Balestrer, l'è dedicada propi a l'autor meneghin.

 
Sta flutta milanesa on gran pezz fa
L’era del Magg; e pœù la capitè
A duu o trii d’olter, ma de quij che sa
Sonà una flutta cont el sò perchè.

Lor pœù morinn, e questa la restè
A Meneghin ch’el l’ha savuda fà
Rid e fà piang con tanta grazia chè
L’è ben difficil de podell rivà.

Anca lu pien de meret e de lod
Adess l’è mort; e quell bravo istrument
L’è restaa là in cà soa taccaa su a on ciod.

Ragazz del temp d’adess tropp insolent,
Lassell stà in dove l’è; no ve fee god,
Chè per sonall no basta a boffagh dent!


## Riferiment
*Giuseppe Parini - Treccani
## Interprogett
*lmo.Wikisource

**In morte del curato Ciocca
**Magon dij damm de Milan per i baronad de Franza
Trigonostemon

***Trigonostemon*** Blume l'è 'n zèner de piànte che fà part de la famìa de le  Euphorbiaceae e l'ünech mèmber de la stirpa de le Trigonostemoneae. El töl dét 'ntra 50 e 60 spéci difundìde 'ntra desde l'India a l'Australia.

## Sinònim
* *Actephilopsis* Ridl.
* *Athroisma*Griff.
* *Enchidium* Jack
* *Kurziodendron* N.P.Balakr.
* *Neotrigonostemon* Pax & K.Hoffm.
* *Nepenthandra* S.Moore
* *Poilaniella* Gagnep.
* *Prosartema* Gagnep.
* *Silvaea* Hook. & Arn., nom. inval.
* *Telogyne* Baill.
* *Tritaxis* Baill.
* *Tylosepalum* Kurz ex Teijsm. & Binn.

## Spéci
* *[[Trigonostemon bonianus]]*
* *[[Trigonostemon capitellatus]]*
* *[[Trigonostemon cherrieri]]*
* *[[Trigonostemon chinensis]]*
* *[[Trigonostemon fragilis]]*
* *[[Trigonostemon inopinatus]]*
* *[[Trigonostemon laevigatus]]*
* *[[Trigonostemon longifolius]]*
* *[[Trigonostemon magnificum]]*
* *[[Trigonostemon merrillii]]*
* *[[Trigonostemon polyanthus]]*
* *[[Trigonostemon reidioides]]*
* *[[Trigonostemon salicifolius]]*
* *[[Trigonostemon stellaris]]*
Giovanni Rajberti

El **Giovanni Rajberti** (Milan, 18 de april del 1805 - Monscia, vundes de dicember del 1861) l'è staa on dotor e poeta milanes.
## Vita
L'è nassuu a Brera. L'ha studiaa medesina a Pavia, anca se prima l'aveva provaa a fà el seminarista a Lecch. L'ha lavoraa a la Cà Granda. In del 1830 el se sposa con la *Rosa Prina* (morta in del 1853), che la ghe da cinch fioeu. Poeu el se sposa con la *Giuseppina Bolgee* de Monscia. La sarà lee a regoeuj i oeuver del marì dopo la soa mort, 'me testament in di man del comun de Monscia.
L'ha dirigiuu l'ospedal civegh de Monscia fina al 1859, per poeu andà a Comm. Ma el gh'ha 'vuu renonzià subet a l'incaregh noeuv, perchè i sò idei liberai l'hann miss in conflitt con la polizzia austriegh. Tornaa a Monscia, el ciappa on atacch cerebral che per duu agn le lassa paralizaa a la man destra e senza parolla. El moeur a Monscia in del 1861.
## Oeuver
El Rajberti l'è consideraa el poeta milanes pussee important del period post-portian. In tra i sò oeuver pussee cognossuu a gh'è la version milanesa de l'Ars Poetica de l'Orazzi (in realtà adattada al contest de la poesia milanesa) e *Marz 1848*, dedicada ai Cinch Giornad de Milan.



## Bibliografia
*Claudio Beretta, *Letteratura dialettale milanese*, Milan, Hoepli, 2003.
*AA. VV., *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi*, Libri Schweiler, 2006.
## Interprogèt
**Wikisource**
*lmo.wikisource
**Il Marzo 1848
**Amicizia e tolleranza
**El pover Pill
**I Fest de Natal

**Wikimedia Commons**

File:Rajberti - Fest de Natal.djvu|Fest de Natal
File:El pover Pill Versi dialetto milanese.pdf|page=8|El pover Pill
File:Larte-poetica-in-milanese.pdf|L'arte poetica in milanese
File:Il Marzo 1848 Versi milanesi.pdf|page=6|Il marzo 1848


## Ligamm de foeura
*milanesiabella.it
*canzon.milan.it
*Giovanni Raiberti, ''L'arte poetica di Quinto Orazio Flacco esposta in dialetto milanese'', Milan, 1836

## Vos correlaa
*Alfonso Porro Schiaffinati
Himantoglossum

***Himantoglossum*** L., 1753, l'è 'n zèner de piànte erbàcee monopodiàle e terèstri, clasificàde 'ndèla sotastìrpa de le Orchidinae. Le crès en Europa e 'ndèla Regiù Mediterànea.

## Spéci
Chèsta l'è la lìsta de le spéci acetàde segónt el sit del giardì botànich del Missouri (Missouri Botanical Garden), agiurnàda al zögn del 2014:

**[[Himantoglossum adriaticum]]* H.Baumann, Orchidee (Hamburg) 29: 171 (1978). 
**[[Himantoglossum affine]]* (Boiss.) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. 15: 287 (1918). 
**[[Himantoglossum calcaratum]]* (Beck) Schltr., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Sonderbeih. A 1: 145 (1927). 
**[[Himantoglossum caprinum]]* (M.Bieb.) Spreng., Syst. Veg. 3: 694 (1826). 
**[[Himantoglossum comperianum]]* (Steven) P.Delforge
**[[Himantoglossum formosum]]* (Steven) K.Koch, Linnaea 22: 287 (1849). 
**[[Himantoglossum galilaeum]]* Shifman (2008). 
**[[Himantoglossum hircinum]]* (L.) Spreng., Syst. Veg. 3: 694 (1826). 
**[[Himantoglossum montis-tauri]]* Kreutz & W.Lüders, J. Eur. Orch. 29: 655 (1997). 
**[[Himantoglossum metlesicsianum]]* (W.P.Teschner) P.Delforge, Naturalistes Belges 80: 401 (1999). 
**[[Himantoglossum robertianum]]*  (Loisel.) P.Delforge, Naturalistes Belges 80: 401 (1999). 

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* Orchidaceae in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). The Families of Flowering Plants: Descriptions, Illustrations, Identification, Information Retrieval
* Catalogue of Life 
* Angiosperm Phylogeny Website
Giusepp Boss

El **Giusepp Boss** (italian: *Giuseppe Bossi*; Busti Grand, vundes de agost del 1777 - Milan, noeuv de dicember del 1815) l'è staa on pitor e scritor milanes.
A l'è staa vun di protagonista del neoclassicism milanes insemma a l'Ugo Foscolo, al Giusepp Parin, al Lissander Manzon e 'l Carlo Porta. L'ha scrivuu sia in italian che in lombard, ma l'è cognossuu soratutt per i sò quader.

In mezz ai trusc, ai sciali, ai saresitt,
ai arch faa de pittura e de palpee
ai cantad, ai teater, ai sonitt
con la coa per denanz e per dedree
e a cent milia boltrígh e berlinghitt
forestee, casarengh e de pattee
che mett fœura Milan per quella tosa
che te menet, Eugeni, a cà per sposa;

Per brio, mi resti muffe troo el eoo vìa. 
Per trova moeud de datt desmostrazion 
Del piaseron , del gust , de la legria 
Che senti in del me cceur in si' occasion : 
Hoo calaa i lampeditt a Vostarla . 
Per cress. lumagh a l' illuminazion j 
Hoo preparaa on beli dett a letter bus 
Che toj ch'el faga corr tutt el Cordili. 

Fior, lévor, martelL. ma ghe veeur olter, hu: 
Pocch pò fa el coeur quand s'è sbris e pitocchi 
Pur giura 1' occa vuj pensagh tant su 
Je tra a voi tra on mezz terinen eont i fiocch. 
Sur sì , teli chi -, no gh'è ne lee né lu , 
L'è beli, e gh'è de bon ch'el costa pocch; 
Vece blatte? come soot podi fa mej 
Che fati on beli regal de bon consej ? 

## Interprogèt
*lmo.wikisource

**Adress de Meneghin Tandœuggia al prencip Eugeni
**Cossa vegnii a cuntam
**La ranza de la gran Caterinin
**Te vedet, Appianin?
Giuseppe Zanoia

El **Giuseppe Zanoia** (Genova, 1752 - Omegna, 1817) l'è staa on architett, poeta e religios italian.
De fameja novaresa, l'è staa canonegh a Sant Ambroeus de Milan. L'ha faa anca el professor a Brera, e l'è staa amis del Parin.
A l'è staa on sostegnidor del stil neoclassegh: per esempi, l'è lu che l'ha faa (in del 1810-1813) la Porta Noeuva del dì d'incoeu. L'ha lavoraa anca a la faciada del Domm de Milan insemma al Carlo Amati.
L'è staa anca autor de ona quai poesia in lombard.

## Vos corelaa
*Porta Noeuva
*Domm de Milan
Ferdinando Fontana

El **Ferdinando Fontana** (Milan, 30 de genar del 1850 - Lugan, des de magg del 1919) l'è staa on librettista, giornalista, scritor e autor de teater milanes.
A l'è staa on esponent de la Scapigliatura milanesa, oltra a 'vè scrivuu i librett de on para de oeuver del Giacomo Puccini (*[[Le Vili]]* e *[[Edgar (oeuvera)|Edgar]]*).
L'ha scrivuu per el Corriere della Sera e la Stampa. Dopo i fatt de Milan del 1898 l'è scappaa in Svizzera, e l'ha vivuu a Montagnoeula.
L'è staa on autor important anca per la letteradura lombarda: oltra a curà on'antologia de la poesia milanesa e a dànn notizzi bei important de autor pocch cognossuu, l'è staa anca lu autor de poesii e de comedi.

El pajsan stemegnon

Per vorè tropp guadagnà su on cappon,
a on pajsan stemegnon
el ghè restaa in del gœubb, e dal mercaa
el tornava a cà soa tutt smorfïaa,
quand l'ha incontraa on birbon
ch'el gà ditt: "Ven cont mi dal spezïee,
che ghè lì sul canton,
e mi tel faroo vend!... Te vedaree!..."
E el pajsan figurass se el ghè andaa adree!

## Interprogèt
*lmo.wikisource
Inglesism

On **inglesism** (o *anglicism*) l'è on termen de la lengua inglesa che l'è rivaa anca in alter lenguagg. Al dì d'incoeu hinn bei present, per via de l'importanza de l'ingles in tucc i camp del savè uman.
## Esempi de inglesism
### Lombard
In del lombard gh'è rivaa tutta ona serie de inglesism in de la segonda metà del Vottcent, quand che l'ingles l'ha scominciaa a vess ona lengua important in camp compagn del sport e di trasport. Compagn di francesism, anca i inglesism vegniven dattaa a la parnonzia e a la grafia doperada al temp: ona quai testimonianza di inglesism a poeudom trovàlla in di dizionari del Giuseppe Banfi (1856 e 1870). On quai inglesism doperaa al temp el s'è perduu, despess sostituii de italianism. Incoeu i inglesism hinn dree a tornà cont el lenguagg informategh e scentifegh.
On quai olter inglesism, spantegaa soratutt in del Tesin, l'è dovuu ai prestet rivaa con l'emigrazzion in paes de lengua inglesa.
**Boldocch* (en. *bulldog*)
**[[Brumm]]* (en. *(Lord) Brougham*)
**[[Folber]]* o *[[fobal]]* (en. *football*)
**Mitingh* (en. *meeting*)
**[[Sanguis]]* (en. *sandwich*)
**[[Tramvai]]* (en. *tramway*)
**Toeurchi*: polon (en. *turkey*)
**Tracs*: ruspa (en. *trucks*)

Gh'è anca di fals inglesism: Articioch, per esempi, l'è mia on anglicism, l'è ona parola lombarda de origin araba entrada in lengua francesa e poeu in ingles.

### Italian
*Computer (e on mugg de paroll ligaa a l'informatega)
*Selfie
*Test
*Privacy
*Business

### Frances

## Varda anca
*Francesism
*Germanism
Campanula petraea

**Campanula petraea** l'è 'na piànta de dimensiù picinìne de la famìa de le Campanulaceae. L'è 'na spéce ràra, e localizàda, se la tróa apéna en póche stasiù sparnegàde 'ntra le Prealpi Verunéze ( M. Pastello e M. Baldo) e 'ndèl Trentì.

## Descrisiù

Fùrma Biològica: **H scap** - Emicriptòfite scapùze. L'è 'na pianta perène che g'ha 'n rizòma lignùs. La rìa de sòlet 'ntra i 20e i 60 ghèi de altèsa. La pöl vìga el gamp sèmpe o ramificàt a boscaì, encürvàt e delicàt. 

Le fòie i è de culùr vért-zaldulì e le g'ha 'na pelüria bianchina sö la fàcia de l'envèrs. I è oblanceolàde-spatolàde. Chèle bazài le g'ha 'l gambì, coo l'òrlo crenulàt; chèle del gamp piö pesène, lanceolàde strète, sèsii, co l'òrlo crenulàt apò a lure. I fiùr, nömerùs, reünìcc en capulì spès, sférich e terminài. El càles l'è pilùs, coi décc otùzi, lónch compàgn del tübo de la coròla. La coròla l'è campanulàda, elütàda, de culùr biach-zaldì, lónga presapóch 10-12 mm. El stil el vànsa fò del dópe presapóch de la coròla.

 
## Hàbitat
Crèpe de préde e córne calcàree, sèche e mür, la crès enfìna a presapóch 1100 méter s.l.m. Gh'ìa 'na stasiù segnalàda pò a per el teretóre de la pruvìncia de Brèsa ma l'è mìa piö stat retroàda.

## Sinònim
* *Campanula albicans* (Buser) Harms 	
* *Campanula cephalaria var. gnaphalophylla* Vuk. 
* *Tracheliopsis albicans* Buser
* *Tracheliopsis petraea* (L.) Buser

Atensiù: gh'è dei oter taxon che porta el stès nòm ma i è cunsideràcc mìa legìtem, i se referés a dele ótre piànte de la famìa de le Campanulaceae e i sarès:

* *Campanula petraea* Hablitz (sinònim ilegìtim de *[[Campanula bononiensis]]* L.
* *Campanula petraea* All. (sinònim ilegìtim de *Campanula glomerata subsp. glomerata* 
* *Campanula petraea* Zanted. ex Moretti (sinònim ilegìtim de *[[Campanula elatinoides]]* Moretti.
* *Campanula petraea* Kotschy ex A.DC. (sinònim mìa vàlit de ''Campanula involucrata Aucher ex A.DC.

## Riferimèncc
Oxalis corniculata

***Oxalis corniculata*** (en bresà l'è cunusìda col nòme de *Alelüja zàlda* o *Prat caalì*) l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Oxalidaceae.

L'è mìa ciàr de che bànda che la sàpes uriginària ma se pènsa che la pöde véser 'na piànta del vècc mónt. L'è cunsideràda 'nvazìva per i giardì, per l'agricültüra e 'ndèi pracc razàcc. La se propàga suradetöt endèle zòne abitàde e trasfurmàde de l'òm: crèpe dei mür, ciós, ére, órcc, giardì, marciapè; del la pianüra 'nfìna ai 800 m s.l.m.

## Descrisiù
* **Raìs**
** La raìs l'è a ficù, sèmper piö sitìl con piö che 'l và 'n profondità. La g'ha mìa de stulù.

* **Fòie**
** Le fòie i è furmàde de trè fuiulìne a fùrma de cör de presapóch 5÷9 x 8÷12 mm. I è altèrne, vérde, quach vólte le pöl tirà al viòla, le g'ha dele stìpole picinìne retangolàre, auricolàde e tacàde al gambì. .
***Fiùr**
** I fiùr i è zàlcc e picinì, 7÷10 mm.
** I fiorés de la primaéra a l'autùno
* **Fröt e somésa**
** El fröt l'è 'na capsula bislónga, mìa piö lónga de 15 mm,
** La sparnéga la sò somésa a divèrsi ghèi de distànsa (autocorìa)

## Sotaspéci e varietà
* *Oxalis corniculata subsp. pilosa* (Nutt.) Lourteig
* *Oxalis corniculata var. preissiana* (Steud.) Knuth
* *Oxalis corniculata var. wrightii* (A. Gray) B.L. Turner	

## Galería

Archivi:Oxalis corniculata blad.jpg|Foie
Archivi:Oxalis corniculata bloemen.jpg|Fiur
Archivi:Oxalis corniculata overzicht.jpg|Piantine
Archivi:Oxalis corniculata planten.jpg|Piantine
Archivi:Oxalis.corniculata.7562.JPG
Archivi:Oxalis corniculata - blossom side (aka).jpg|Fiur derènt
Archivi:Oxalis corniculata - blossom top (aka).jpg|Fiur derènt


## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
Gàlen

**Gàlen** (*Galleno*) l'è 'na frasiù del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa endèla Al Camònega a 'n altèsa de 1.000 méter, denàcc al capolöch cümünàl e sö la spónda a nòrt de l'Oiöl.
I abitàncc de Gàlen i g'ha 'l scötöm de *sguarù*.
## Lìgam de föra
* intercam.it
Doér

**Doér** (*Doverio*) l'è 'na frasiù del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa 'ndèla Al Camònega, a 1.116 méter sùra 'l leèl del mar, ai pé del mut Pàdrio e sùra la frasiù de Mégn.
I abitàncc del paìs i g'ha 'l scötöm de *fròtoi* o *gnài*.
## Fóncc
* intercam.it
Lómbro

**Lómbro** (*Lombro*) l'è 'na frasiù del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa endèla Al Camònega, a 880 méter sùra 'l leèl del mar, mia delóns de Cortenédol (frasiù de Édol).
I abitàncc i g'ha 'l scötöm de *porsèi*.
## Fóncc
* intercam.it
Giambon

El **giambon** o **persutt** l'è on taj de la carna del porscell. L'è on mangià bell cognossuu e doperaa, soratutt in dò formi: giambon cru e cott.
L'è tiraa foeura del garon del porscell, in del tocch che'l va de l'anca fina ai oss del tars. La pupart di giambon la vegn consciada e stagionada. Di voeult vegnen consideraa *giambon* anca taj ciappaa de alter part anatomegh del nimal (per esempi la spalla) o de alter besti, compagn de cerv, ors, bisont, cinghial.
## El nomm
El termen *giambon* l'è on francesism, che 'l riva de *jambon*. La parolla *jambon* la se liga a *jambe* (gamba), e la se referiss a la part anatomega del nimal de indè che se toeu su la carna. L'è spantegaa soratutt in area lombarda ocidental (e in Piemont e Liguria), intant che in quella oriental l'è pussee doperaa (con vari variant fonetegh) el termen *persutt*. El frances *jambon* l'è rivaa anca in del romancc, indè che l'è scrivuu *schambun* [ʒam'buŋ].
## Referiment
Ruch (Córten)

**Ruch** (*Ronco*) l'è 'na frasiù del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa endèla Al Camònega, a 930 méter sùra el leèl del mar.
I abitàncc i g'ha el scütüm de *gacc*.
## Fóncc
* intercam.it
Santìcol

**Santìcol** (*Santicolo*) l'è 'na frasiù del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa endèla Al Camònega, a 905 méter sùra el leèl del mar e arènt a la frasiù de Lómbro.
L'è stat en cümü indipendènt fìna al 1927. I abitàncc de Santìcol i g'ha el scötöm de *bìcoi*.
## Fóncc
* intecam.it
Ruch

* **[[Ruch (Gösach)|Ruch]]**, frasiù de Gösàch, en Franciacürta, pruvìncia de Brèsa.
* **[[Ruch (Córten)|Ruch]]**, frasiù de Cùrten, en Val Camònega, pruvìncia de Brèsa.
Cudimùt

**Cudimùt** (*Capodimonte*) l'è 'na frasiù del cümü de Castinìdol, endèla Pruìncia de Brèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 759 abitàncc.
Gréf

**Gréf** (*Grevo*) l'è 'na frasiù del cümü de Sedégol, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa endèla Al Camònega, a 510 méter sùra el leèl del mar. A l'è sitüàt a mèza còsta a süd de Sedégol, e denàcc al paìs de Noèle (frasiù de Sèler).
## Fóncc
* intercam.it
Noèle (Sèler)

**Noèle** (*Novelle*) l'è 'na frasiù del cümü de Sèler, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa 'ndèla Al Camònega, a 490 méter sùra el leèl del mar. A l'è sitüàt a nòrd de Sèler, denàcc al paìs de Gréf (frasiù de Sedégol).
## Fóncc
* intercam.it
Cypripedium calceolus

**Cypripedium calceolus** l'è 'na piànta erbàcea perène che fà part de la famìa botànica de le Orchidaceae. 

## Distribüsiù e habitat

L'è 'na piànta che se tróa en pó en töt l'emisféro nòrt de l'Europa, 'nfìna a l'Asia e l'Océano Pacìfich.
L'è prezènte sö le Alpi e sö l'Apenìno ma apéna endèl teretóre l'Abruzzo.

La crès en zòne alberàde ma mìa spèse, en teré calcàrei e ömecc. El nömer de stasiù e de ezemplar l'è calàt fés endèi paés de l'Europa, 'nfìna a fàla deentà 'na spéce prutigìda en divèrsi paés. 

## Descrisiù

Piànta erbàcea furmàda de 3 o 4 fòie amplesicàule e de 1 o 2 fiùr bèi grancc furmàcc de pétali maròn apéna piö grancc dei sépali. 

El labèl l'è de culùr zalt, el g'ha la fùrma de 'na babùcia tat che 'n italià i la ciàma "scarpetta di venere" cioè scarìna de vèner. Pò a 'n divèrse ótre lèngue europèe el nòm popolàr el fà riferimènt a scarpìne o süpilì, ecc". 

La fiuridüra l'è de mars enfìna a löi.

## Sinònim

* *Calceolus alternifolius* St.-Lag. 
* *Calceolus marianus* Crantz 
* *Cypripedilon marianus* (Crantz) Rouy 
* *Cypripedium alternifolium* St.-Lag. 
* *Cypripedium atsmori* C.Morren 
* *Cypripedium boreale* Salisb. 
* *Cypripedium cruciatum* Dulac 
* *Cypripedium ferrugineum* Gray 
* *Cypripedium microsaccos* Kraenzl.

## Galerìa de fóti


Archivi:Cypripedium calceolus 02 mg-k.jpg|Squacc de *Cypripedium calceolus* ritràcc en natüra
Archivi:Cypripedium calceolus plants.jpg|Piantìne
Archivi:Cypripedium calceolus partly yellow.jpg|Varietà zàlda
Archivi:Illustration Cypripedium calceolus0.jpg|*Cypripedium calceolus*Ilüstrasiù en:Otto Wilhelm Thomé: "*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz*"Gera 1885


## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni

* Le orchidèe del Ródano: ''Cypripedium calceolus'' 
* Piàno de salvaguàrdia per ''Cypripedium calceolus'' en Europa (.pdf)
Olga Budina

**Olga Budina** (nùm cumplèt **Ol'ga Aleksandrovna  Budina**, in Rüss: *О́льга Алекса́ндровна Бу́дина*, Odintsovo, 22 de febràr del 1975) l'è un'atris rüsa de cinema e teàter.

## Biografia

Nasüda in Rüsia in del 1975, l'ha stüdiàd recitasiòn a la *Università Boris Shchukin*. El sò prìm film l'è stài el *[[Il piccolo principe|Piccolo principe]]* in del 1996. In del 2000 l'è stài Anastasia in del film *The Romanovs: An Imperial Family* e in del 2003 l'è stai in del giüria del 25° Festival cinematugràdic internasiunàl de  di Mosca.

In del 2004 l'ha s'è spusada cul manager Aleksandr Naumov, e l'ha pö divursiàd; i g'hann un fiulìn ch'el se ciama Naum.

## Filmugrafia

* 1998: *Ne poslat' ly nam gontsa?*
* 1999: *Dosye detektiva Dubrovskogo* (TV)
* 1999: *Tsvety ot pobediteley*
* 2000: The Romanovs: An Imperial Family (*Romanovi: Ventsenosnaja semja*) — Gran Duchessa Anastasia Nikolaevna
* 2000: Check - Clerk
* 2000: His Wife's Diary (*Dnevnik ego zheny*) — poetessa Galina Plotnikova
* 2000: Empire under Strike (*Imperiya pod udarom*) — Olga
* 2000: Border: Taiga Novel - Marina Goloschekina
* 2001: Down House — Maria
* 2001: Salomè — Salomè
* 2001: Plus-Minus One
* 2002: Railroad Romance (*Zheleznodorozhny romans*) — Vera
* 2003: The Idiot (serie TV) — Aglaia Yepanchina
* 2003: Joys and Sorrows of a Little Lord (*Radosti i pechali malenkogo lorda*) — Nora
* 2003: Bajazet — Olga Khvoshchinskaya
* 2004: Moscow Saga (*Moskovskaya saga*) — Nina Gradova-Kitaigorodskaya
* 2006: Stalin's Wife (*Zhena Stalina*) — Nadežda Allilueva
* 2007: Private Life of Dr. Selivanova — Elena Selivanova, ginecologa
* 2007: Necklaces for Snow Woman — Katia
* 2008: Heavy Sand (*Tyazhely pesok*) — Helena Moiseyevna, la moglie di Levi
* 2008: Equation without unknown variables (*Uravneniye so vsemi izvestnymi*) — Anna Samoylova
* 2009: Phoenix Syndrome (*Sindrom Feniksa*) — Tatiana
* 2010: Dr. Zemsky (*Zemskij doktor*)— Dutùra Olga Samoilova
* 2010: Mother's Heart (*Serdtse materi*) (TV) — Vera Guryanova

## Bibliugrafia
* 2007: "Diario di Olga Budina. Discorsi di gravidanza"
## Riferimènt


## Ligamm de föra

* Sit üficial de Olga Budina 
* Scheda de Olga Budina in sül IMDB
Domenico Modugno

El **Domenico Modugno** a l'è staa un cantant nassüü a Polignano a Mare el 9 de genar del 1928.

A l'è cugnussüü in tüt el mund per la cansun *[[Nel blu dipinto di blu]]* (*Volare*).
Mars One

**Mars One** l'è un pruget prupost e guidà dal ricercatur ulandes Bas Lansdorp per stabilì ona colonia permant sul pianeta da Marte.

## Ul pian
Ul pian al cunsist in da l'inviàà in da l'orbita da Marte un satelit artificial per i telecumunicasiun in dal 2016 per rivà cont ona vera colonia in dal 2023.
Dolòdro

**Dolòdro** o **Dolòdrom** (*Dolodro* 'n italià) l'è 'na località del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
L'è 'n ròs de bàite a 1.405 méter sùra 'l leèl del mar, e che 'l se tróa sö la còsta del mut Pàdrio (al de Córten), en diresiù del Còl de la Brìga e sö la stràda che part de Doér.
## Referènse
Val de Corten

La **Val de Corten** (italian: *Valle di Corteno* o *Valdicorteno*) l'è ona diramazion de la Val Camonega, in de la Lombardia.
La scomincia arent a Edol, a 690 meter sora el nivell del mar, per rivà fina al Pass de la Briga, a 1172 meter.
L'è traversada de l'Ojoeu, che 'l finiss dent a l'Oj arent a Edol.
La confina a ovest con la Valtolina, e la fa de confin in tra i Alp Retegh meridionai e i Alp Orobi.
I paes de la vall a hinn:
*Edol
*Vigh
*Cortenedol
*Santicol
*Megn
*Lombro
*Dovee
*Ronch
*Corten
*Piazza
*Gallen
*Sant Antoni
*San Peder
## Varda anca
*Corten
*la Briga
*Ojoeu
Sant Antóne (Córten)

**Sant Antóne** (*Sant'Antonio* 'n italià) l'è 'na frasiù del cümü de Córten, endèla Pruìncia de Brèsa.
El paìs el se tróa endèla ólta Al Camònega (al de Córten), per èser piö precìs endèl pónt endóche la al la deènta piö strècia.
L'è sö la stràda che la pórta al Pas de la Brìga, a 1169 méter sùra el leèl del mar. L'è streersàt de l'Oiöl, che 'l nas a la cungiunsiù de la Al Brandèt e de la Al de Camp Ècc.
## Referènse
Oiöl

**Oiöl** (*Ogliolo* 'n italià) l'è 'l nòm dàt a 'na möcia de seriöle de la Al Camònega.
El nòm l'è derivàt de chèl de l'Òi (o *Öi*), el fiöm che 'l streèrsa töta la al. Endèn quàch dialèt de la Al Camònega *oiöl* l'è deentàt en sinónem de *seriulì*.
En quàch ezèmpe de córs d'àqua ciamàt isé i è l'Oiöl de la Al de Córten e chèl de la Al del Mortiröl.
## Us colegàde
*Òi
*Al Camònega
## Referènse
Oiöl (Al de Córten)

**Oiöl** (*Ogliolo*) l'è 'n córs d'àqua de la Al de Córten.
El nas endèla Al de Córten, mia delóns del Pas de la Brìga. El streèrsa töta la Al de Córten e 'l và a finì dét endel'Òi a Édol.
Venetism

Con **venetism** intendom i paroll de la lengua veneta che hinn staa ciappaa anca de alter lenguagg.

## Esempi de venetism
### Lombard
El numer pussee gross de venetism se troeuva in di variant orientai del lombard, soratutt el bressan e 'l trentin ocidental. Per el bressan la reson la va cattada foeura de la longa dominazion veneziana; per el trentin, inscambi, per la forta influenza lenguistega del venet in di ultem desenni (che la partiss de Trent per rivà in di vai pussee periferegh).
Chì de sotta, ona serie de venetism rivaa in del lombard:
*Marengon (vec. *marangon*)
*Piron (vec. *piron*)
*Òcio [pr: òciu] (vec. *ocio*)

### Italian
*Arsenale (vec. arsenal)
*Ballottagio (vec. bałota, legg ballottagg)
*Cantiere (vec. cantier)
*Cargo (vec. mi cargo)
*Ciao (vec. s'ciao)
*Ditta (vec. dita)
*Gazzetta (vec. gazeta)
*Giocattolo (vec. zogatoło)

### Grech
*Marankós (marangon)
### Lengua franca

### Alter lenguagg

## Varda anca
*Lengua veneta
*Lombardism
Pàdrio

El **Pàdrio** (italià: *Monte Padrio*) l'è 'n mut de la Lumbardìa.
A l'è ólt 2.153 méter sùra el leèl del mar, e 'l se tróa 'ntra la Al de Córten (Pruvìncia de Brèsa) e la Altelìna (Pruvincia de Sundri), strenzìt tra i cümü de Córten e Tirà.

## Curiuzità
L'è el pónt de la pruvìncia de Brèsa piö arènt al cunfì co la Svìsera, en lìnea d'ària l'è apéna a póch de piö de 7 chilòmetri del pòst de frontiéra de Cunculugn (Brüs).

## Referimèncc

## Ligàm de föra
*Escursiù che se pöl fà söl Pàdrio
Bagòsa

La **Bagòsa** (italià: *Cimone della Bagozza*) l'è 'na montàgna di Àlpi Bergamàsche.
L'è ólta 2.407 méter sùra el leèl del mar, e la se tróa 'n söl cunfì in tra la pruìncia de Bèrghem (Al de Scalf) e chèla de Brèsa (Al de Lós, endèla Al Camònega).
L'è giöna di sìme piö cugnusìde de la regiù, e l'è méta de tàte escursiù alpinìsteghe.
## Referimèncc
Blümù

El **Blümù**, ciamàt apò **Balemù** (*Cornone di Blumone* 'n italià) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Adamèl).
A l'è ólt 2.843 méter sùra el leèl del mar. El se tróa en söl cunfì 'n tra la Al Camònega e la bàsa Al del Càfer, en pruìncia de Brèsa.
## Referimèncc
Caplù

El **Caplù** (italià: *Monte Caplone*) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólt 1.976 sùra el leèl del mar, e 'l se tróa 'n söl cunfì 'n tra la Lumbardìa (Alvistì, pruìncia de Brèsa) e 'l Trentì (Al del Cés).
## Referimèncc
Plèm

****[[Plèm (Ézen)|Plèm]]*** (*Plemo*), frasiù de Ézen.
****[[Plèm (mut)|Plèm]]*** (*Cima Plem*), mut de la Al Camònega.
Plèm (mut)

El **Plèm** (italià: *Cima Plem*) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Adamèl).
L'è ólt 3.179 méter sùra el leèl del mar. El se tróa endèla Al Màlga, en pruìncia de Brèsa.
## Referimèncc
Piero Melograni

El **Piero Melograni** (Roma, 15 de november del 1930 - Roma, 27 de settember del 2012) l'è staa on storegh, scrittor e politegh italian.
## Vita
L'è nassuu e cressuu a Roma, e lilinscì l'ha anca studiaa e 'l s'è laureaa. L'ha anca studiaa a Napoli e Washington, e l'ha otegnuu recognossiment e bors de studi.
El s'è iscrivuu al Partii Comunista Italian (PCI) in del 1946, quand el gh'eva sedes agn: ma in del 1956 l'è sortii foeura insemma a alter 100 personn (quei del Manifest di 101), in polemega averta contra i posizion del PCI a meret de la repression sovietega in Ungheria in del 1956. Lassada la politega, per circa trent'agn el s'è dedicaa domà a l'attività academega.

In del 1969 l'ha publicaa el sò liber pussee famos, cioè *Storia politica della Grande Guerra 1915-1918*. Del 1971 al 1966 l'ha insegnaa storia del dì d'incoeu a l'Università de Perugia. In 'sti agn l'ha scrivuu on mucc de sagg e liber de storia (per esempi el *Saggio sui potenti*, vun di sò sucess). In del 1976 l'ha curaa la *Intervista sull'antifascismo* del Giorgio Amendola. L'ha scrivuu anca tanti articoi e editoriai per vari giornai, compagn de L'Avanti! e de l'Espresso.
In del 1995 l'è tornaa in su la scena politega, col toeu part a la *Convenzione Liberale* del radical Marco Taradash. L'ann dopo (e fina al 2001) l'è staa deputaa in di list de Forza Italia, candidaa 'me indipendent. In quei agn là, insemma a alter 60 sagg de alter paes europee, l'è staa ciamaa a scriv la Carta di diritt fondamentai de l'Union Europea.
L'ha segutaa, intrattant, a scriv i sò sagg. In del 2006 l'ha publicaa ona traduzion del Princip del Maciavei in de l'italian del dì d'incoeu. L'ha colaboraa cont el Sole 24 Ore e 'l Quotidiano Nazionale, oltra a curà ona serie de trasmission de caratter istoregh in su la RAI.

## Oeuver principai
**Storia politica della grande guerra. 1915-1918*, Bari: Laterza, 1969.
**Gli industriali e Mussolini*, Milano: Longanesi, 1972.
*(a cura di) *Intervista sull'antifascismo* (Giorgio Amendola), Roma-Bari, Laterza, 1976.
**Saggio sui potenti*, Bari: Laterza, 1977.
**Rapporti segreti della polizia fascista*, Roma-Bari, Laterza, 1979.
**Fascismo, comunismo e rivoluzione industriale*,Roma-Bari, Laterza, 1984.
**Il mito della rivoluzione mondiale* Roma-Bari, Laterza, 1985.
**Guida alla tesi di laurea*, Milano, Rizzoli, 1993.
**Dieci perché sulla repubblica*, Milano, Rizzoli, 1994.
**La modernità e i suoi nemici*,  Milano: Arnoldo Mondadori Editore, 1996.
**WAM*, Bari: Laterza, 2003.
**La Guerra degli italiani 1940-1945, Roma, [[Istituto Luce]], [[2004]].
**Il Principe* di [[Niccolò Machiavelli]](tradotto in italiano moderno), Milano, BUR, [[2006]].
**Le bugie della storia*, Milano, Arnoldo Mondadori Editore, [[2006]].
**Toscanini'', Milano, Arnoldo Mondadori Editore, 2007.
La Stochèta

**La Stochèta** (*Stocchetta* 'n italià) o **Cà d'Ézen** o **Cà d'Ézem** (denuminasiù oramài mìa piö 'n üzo) l'è 'na frasiù che fà part de du cümü, la part setentriunàla l'è sóta el cümü de Consés e la part meridiunàla l'è sóta el cümü de Brèsa. L'è colocàda dré a la stràda che de la cità la mìna en Val Trompia en corespondènsa de la biforcasiù co la stràda che mìna a Cobiàt.
L'urìgin del topònim Stochèta (atestàt per la prima olta endèn docümènt de la segonda metà del sècol XVII) la par véser ligàda a 'na fàbrica de cortèi (ciamàcc "stòch"). I nòm "Cà d'Ézem"/"Cà d'Ézen" i par envéce ligàcc a la prezènsa söl pòst de 'na céza che apartignìa a la *"domus"* dei *"Umiliati di Esine"*, prezènsa però che l'è mai stàda documentàda.

La céza parochiàla de la Stochèta l'è dedicàda a San Gioàn Batésta e l'è stàda fàda sö endèl sècol XVIII, ma 'na màpa de l'época de Napuliù la móstra zamò 'na céza söl stès sit, se pènsa che 'n edifìcio religiùs el gh'ìes zabèla 'ndel sècol XII. La cumunità de la Stochèta la g'ha cuminciàt a fà paròchia de per sò cönt endèl 1860 quan che parcc del teretóre che fàa de le paròchie de la Piéf de Consés e de San Faüstì de Brèsa i è stade destacàde per costetöéser la paròchia nöa.

## Riferimèncc
Sìngla

La **Sìngla** (italià: *Monte Cingla*) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólta 1.669 méter sùra el leèl del mar. El se tróa al cunfì en tra la pruìncia de Brèsa (Alvistì) e 'l Trentì (Al del Cés).
## Referimèncc
Culumbìne

El **Culumbìne** (o *Colombìne*, en italià: *Monte Colombine*) l'è 'n mut de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
Coi sò 2.215 méter sùra 'l leèl del mar a l'è 'l mut piö ólt de la sesiù de le Preàlpi Bresàne.
La sìma la se tróa 'ntra 'l cümü de Còi (Al Trómpia), chèl de Bagulì (Al del Càfer) e 'l Pas de Crocedòmini.
## Referimèncc
Ercaàl

L**'Ercaàl** (*Punta di Ercavallo* 'n italià) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Ortèl).
A l'è ólt 3.086 méter sùra el leèl del mar. El se tróa al cunfì 'n tra la Lumbardìa (Al de Vis, pruìncia de Brèsa) e 'l Trentì (Al de Péi).
## Referimèncc
El Frér

El **Frér**, ciamàt apò **Frerù** (italià: *Monte Frerone*) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Adamèl).
A l'è ólt 2.673 méter sùra el leèl del mar. El se tróa endèla bàsa Al Camònega.
## Referimèncc
Paìna

El **Paìna** (*Monte Paina* 'n italià) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólt 672 méter sùra el leèl del mar. L'è cumprindìt endèl teretòre del cümü de Nigoléra, endèla zòna de la Gardezàna. 
## Referimèncc
Rè de Castèl

El **Rè de Castèl** (italià: *Monte di Re di Castello*) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Adamèl).
A l'è ólt 2.889 méter sùra el leèl del mar. El se tróa al cunfì 'n tra la Lumbardìa (Al de Saviùr, BS) e 'l Trentì (Al de Daù).
## Referimèncc
Spì (mut)

El **Spì** (italià: *Monte Spina*) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólt 962 méter sùra el leèl del mar. El se tróa a la cungiunsiù 'n tra la Al Trómpia e la Al del Gàrza. El mut l'è tocàt dei cümü de Lemezàne, Boès, Consés e Nàe.
## Referimèncc
Tombèa

La **Tombèa**  (italià: *Monte Tombea*) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólta 1.976 méter sùra el leèl del mar. La se tróa al cunfì 'n tra la Lumbardìa (Alvistì, Pruìncia de Brèsa) e 'l Trentì (Al del Cés). Dóca 'na ólta de ché ghe pasàa pò a 'l cunfì de Stat.

## Articoi corelàcc
* Saxifraga tombeanensis

## Referimèncc
Corno di Trii Signor

El **Corno di Trii Signor** (localment domà *Corno*, IPA ['kɔrno] o ['kɔrnu]) l'è ona montagna di Alp Retegh Meridionai (grupp de l'Ortell).
A l'è volt 3.360 meter sora el nivell del mar. El se troeuva al confin in tra la Lombardia (Provincia de Bressa e de Sondri) e 'l Trentin: e, per vess pussee precis, in tra la Val de Vis (Val Camonega), la Val de Pej (Val de Nos) e la Valforba (Valtolina). Ai sò pee nassen de 'na banda el Nos, de l'altra l'Oj.
Proppi per 'sto confin a trii l'è ciamaa *di trii Signor*: fina al 1797 l'era el confin in tra i Grison (che stava in Valtolina), Venezia (in Val Camonega) e 'l Principaa vescovil de Trent.
## Referiment
Tredenùs

El **Tredenùs** (italià: *Monte Tredenus*) l'è 'na montàgna de le Àlpi Réteghe Meridionài (gröp de l'Adamèl).
A l'è ólt 2.796 méter sùra el leèl del mar. El se tróa endèla Al Camònega, e per èser piö precìs endèla Al Doìs.
## Referimèncc
Manòs

El **Manòs** (*Monte Manos* en italià) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólt 1.517 méter sùra el leèl del mar. El se tróa endèl teretòre del cümü de À, endèla ólta Al Sàbia.
## Referimèncc
La Madaléna

La **Madaléna** (*Monte Maddalena* 'n italià) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólta apèna 874 méter sùra el leèl del mar. La se tróa vizì a la sità de Brèsa (per èser piö precìs, a nord-est). L'è cumprindìda endèi cümü de Nàe e Butizì.
## Referimèncc
Narèna

La **Narèna** (italià: *Concarena*) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bergamàsche.
A l'è ólta 2.549 méter sùra el leèl del mar. L'è 'n mut de tìpo dolomìtech, e l'è fat sö de vàrie sìme: la piö ólta l'è la Bachèta.
La Narèna la se tróa endèla média Al Camònega, endèl teretòre dei cümü de Lós, Servé, Lùzen, Dò e Có de Put. El sò masìf l'è chèl che 'l spart la Al Camònega de la Al de Scalf, ensèma a óter mucc compàgn de la Bagòsa o 'l Pis Camì.
## Referimèncc
Venerocol

El **Venerocol** (*Monte Venerocolo*) l'è ona montagna di Alp Orobi.
A l'è alt 2.590 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in sul confin in tra la Provincia de Bressa (Val Camonega), la Provincia de Sondri (Valtolina) e quella de Bergom.
## Referiment
Aliù

**Aliù** (*Allione* o *Aglione* 'n italià) l'è 'n torènt de la Lumbardìa (pruìncia de Brèsa).
El nas endèla Al del Sèler, per pò rià endèla Al de Paìsch e finì dét a l'Òi vizì a Bèrs Dém.
El streèrsa i cümü de Paìsch, Servé, Dò, Có de Put, Sèler e Bèrs Dém.
Arcanèl

L**Arcanèl** (*Arcanello*) l'è 'n torènt de la Lumbardìa (pruìncia de Brèsa).
El nas endèla Al del Vis, endela Al Camònega àlta, dei laghècc de Ercaàl. El percór töta la Al de Vis e 'l va dét endel Frigidólfo de le bànde de Pónt de Lègn.
Bagnador

El **Bagnador** (parnonzia local: [baɲa'dur]; italian: *Bagnadore*) l'è on riaa de la Lombardia.
El nass in sul Goeulem a 1.727 meter sora el nivell del mar. L'è longh 7,5 km, e 'l finiss dent al Lagh d'Isee arent a Maron.
## Vos corelaa
* Lagh d'Isee
* Goeulem
Barbaresca

La **Barbaresca** (inscì anca in italian; ciamada anca *Seriola Nuova* o *Trenzana Nuova*) l'è ona ronsgia lombarda.
La scorr in de la Bassa bressana: la nass arent a Trenzan, la traversa i comun de Ors Noeuv e Corzan e la finiss in mezz ai camp de Barbariga.
Tremàls

El **Tremàls** (*Tremàlcc* en dialèt trentì ocidentàl; *Monte Tremalzo* 'n italià) l'è 'na montàgna de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
A l'è ólt 1.975 méter sùra el leèl del mar. El se tróa al cunfì 'n tra la Lumbardìa (pruìncia de Brèsa) e 'l Trentì: de 'na bànda a gh'è 'l Lach de Gàrda e 'l cümü de Tremùzen, de l'ólta envéce la Al de Léder.
## Us colegàde
*Pas de Tremàls
## Referimèncc
Preàlpi Bresàne

Chèla de le **Preàlpi Bresàne** l'è 'na sesiù de le Preàlpi Bresàne e Gardezàne.
Le se tróa en Lumbardìa, endèla Pruìncia de Brèsa.
I mucc piö ólcc i è:
*Colombìne, 2.215 m.
*Mat, 2.200 m.
*Frà, 2.160 m.
*Dòs Ólt, 2.065 m.
*Möfèt, 2.060 m.
*Blàca, 2.006 m.
*Gölem, 1.957 m.
*Bréda, 1.503 m.
## Us corelàde
*Preàlpi Bresàne e Gardezàne
**Preàlpi Gardezàne
Blé

El **Blé** (en italià *Ble* o apò *Bleno*) l'è 'n torènt de la Lumbardìa (pruìncia de Brèsa).
El nas ai pé de la Narèna, endèle Àlpi Oròbie. El streèrsa 'l cümü de Dò e 'l fenés dét a l'Òi.
Caffer

El **Caffer** (nom ufficial en italian: *Caffaro*) l'è on fiumm de la Lombardia.
El nass del Blumon, arent al Pass del Termen e in del comun de Bren. El fa nass la Val del Caffer, el traversa Bagolin e poeu el ghe va dent al Ces (frazion Pont de Caffer), poch prima che quell lì el ghe finissa denter al Lagh d'Ider. Per on quai chilometer el marca el confin in tra la Lombardia (provincia de Bressa) e 'l Trentin.
Clegna

La **Clegna** (istess in italian) l'è on riaa lombard (provincia de Bressa).
La nass arent al Pass de Campei, in de la cadena di Orobi, Val Camonega. La traversa la Val Clegna e i comun de Cerven, Dò e Coo de Pont. Lilinscì la ghe va dent a l'Oj.
Senza filtro

**Senza filtro** l'è un film italian dal 2001 e l'é stò diret da Mimmo Raimondi e recitò da J Ax, DJ Jad, Luciano Federico e Cochi Ponzoni in di ròl di prutagunista.
Castellana

***[[Castellana (riaa)|Castellana]]**, riaa del paves.
***[[Castellana (ronsgia)|Castellana]]**, ronsgia de la Bassa bressana.
Robin Williams

El **Robin McLaurin Williams** (Chicago, Illinois, 21 de luj del 1951 – Paradise Cay, California, 11 de agost del 2014) l'è staa on comegh e attor american.

Attor de formazion teatral, el gh'ha 'vuu ona granda popolarità a la TV a la fin di Agn Settanta col Mork in *[[Mork & Mindy]]*. De lì in poeu l'è deventaa vun di attor pussee important del cine di Agn Vottanta e Novanta. L'è staa el protagonista de on monton de cine de gran sucess, anca perchè l'era bon sia de fà el comegh che l'attor dramategh.

L'ha vinciuu on Oscar in del 1998, e 'l gh'ha 'vuu quatter nomination. In di ultem agn l'ha recitaa in cine de manch sucess.

A l'è staa trovaa mort soffegaa in de la soa cà in 11 de agost del 2014 e se cred che 'l se sia suicidaa.
Verdas

**Verdas** (*Verdasio*) l'è ona frazion del comun tesines di Cent Vai, in del distrett de Locarn.
L'è on paes de montagna che 'l se troeuva in su la mancina orografega de la Melezza, in de la banda central di Cent Vai.
Fina al 2009 l'era ona frazion del comun de Intragna.
## Varda anca
*Cent Vai
Forgon

On **forgon** l'è ona vettura con dedree ona gabina per trasportà e menà in gir i robb, despess per reson comerciai.
L'ha scominciaa a fàss vedè in gir intorna ai Agn Sessanta del secol passaa.

## El nomm

La parolla (parnonzia milanesa: [fur'gũː]) l'è minga rivada de l'italian *furgone*, ma del frances *fourgon* (IPA: [fuʁ'gɔ̃]), che l'è 'l vocabol originari. Anca el termen italian el riva del frances, compagn del spagnoeu *furgón*, el russ *furgon*, el portoghes *furgão*. L'origin de la parolla però l'è minga cognossuda.
Del frances *fourgonette* (al dì d'incoeu pussee drovaa de *fourgon*) el riva el termen spagnoeu, catalan, basch *furgoneta* e 'l romen *furgonetă*.

## Alter progett

## Vos corelaa
*Forgon blindaa
Buscion

El **buscion** (sinonem: *bondon*, *cocon*, *stoppon*...) l'è on lavorà che 'l serviss per sarrà su l'avertura de on qualsessia contegnidor.
Hinn cognossuu soratutt quei di bott e di botili, ma anca per i baslott de qualsessia forma. Poeuden vess faa su de legnazz, de metall, plastega o de alter materiai sintetegh.
## El nomm
La parolla *buscion* la riva del frances *boccon*. La radis de quell termen chì l'è minga certa.
## Referiment
Legnazz

El **legnazz** a l'è on rivestiment vegetal.
El vestiss el fust e i radis di piant legnos: lilinscì el sostituiss la pell. L'è la part pussee esterior de la rusca di alber e l'è faa su de on tessuu bell leger, poros e impermeabil. El protegg i piant di insett, del fregg, de la pioeuva e de la tempesta; el ghe permett anca de respirà, grazie ai sò crenn.
El legnazz el pò servì anca per vari usagg: per esempi l'è bell doperaa per i buscion del vin.
Rusca (fameja)

Quella di **Rusca** (o *Ruscon*) l'è stada ona fameja nobela lombarda.

L'era de origin comasca: de Comm però la s'è spantegada, con vari ramm, a Milan, a Belinzona e anca a Luzerna.

A partì del XV secol e fina al 1513 i Rusca hinn staa i sciori de Locarn. In tra i member de la fameja gh'è staa anca omm de gesa, nodar e artista.

## Varda anca
*Dizionari storegh de la Svizzera
Venter

El **venter** o **ventro** (alter nomm: *panscia*, *botasc*, *busecca*) l'è ona part del corp. L'è 'l sit del corp de l'omm (o di besti) indè che se troeuven sarraa dent i budei, el fidegh, el stomegh e via inscì.
## El nomm
La parolla *venter* la riva del latin *ventrem*. L'è comuna a alter lengov neolatinn (italian *ventre*, sardegnoeu *brente*...), ma a nivell popolar l'è doperaa insemma a alter termen, compagn de *panscia*.
La variant *ventro* l'è tipega de la Lombardia setentrional: in del Comasch, in sul Lari e in Valtolina. El termen *panscia* l'è ben doperaa in de la Lombardia oriental, in de la Bassa (Paves, Cremones, Lodesan...) e in del Novares (oltra che in tutt el Piemont e la Liguria).
## Referiment
Cervell

El **cervell**, anca ciamàa **scinivèlla** in di temp indrée  (parnonzi locai: [ʃɛr'vɛl] in novares e in del lombard setentrional; [sɛr'vɛl] in lombard oriental; ciamaa anca *i cervei*, al plural) l'è l'orghen principal del sistema nervos central.
Ghe l'hann tucc i vertebraa e in general tucc i animai a simetria bilateral (donca anca l'omm).
In di vertebraa el cervell el se troeuva in scima al nevrass, dent al crani. El termen scentifegh per ciamà l'insemma di strutur contegnuu dent al crani l'è *[[encefel]]*: el cervell l'è ona part de l'encefel.
El cervell, insemma al sistema endocren, el cura ona part de la regolazion fonzion vitai; a l'è anca la sede di regolazion omeostategh e di fonzion cerebrai superior. L'atività del cervell in de l'omm, studiaa a nivell empiregh di neuroscenz, el ghe da vita a la ment, cont i sò fonzion cognitiv superior; pussee in general, el ghe da vita a la psiche e tutt i sò fonzion, che vegnen studiaa de la psicologia.   
## Vos correlaa
*Tronch encefalegh
*Cervellett
## Referiment
Nerv

I **nerv** (o *gnerv*) hinn strutur anatomegh del sistema nervos periferegh.
Hinn formaa de fass de asson, che trasporten informazion al sistema nervos central, o je ciappen de lì.  In del nerv inoltra a gh'è di vas de sangh che servissen al reforniment de ossigen.
## El nomm
El termen *nerv* el riva del latin *nervus*, che l'è vesin al grech *néuron*, con l'istess significaa. L'è ona parolla comuna a tutt i lengov neolatinn (catalan *nervi*, spagnoeu e galizian *nervio*, aragones *niervo*, frances *nerf*, portoghes e italian *nervo*, romen *nerv*) e rivada anca in di lengov germanegh (ingles *nerve*, todesch *nerv*...).

## Vos correlaa
*Gnervett
Spegg

El **spegg** l'è ona superfis (de veder) che l'è assee lucida de fà riflett i robb.
Quell pussee doperaa l'è 'l spegg pian, ma ghe n'è anca tanti alter, che poeuden vess doperaa per tanti reson diferent, per esempi:
*Vardàss in cera, controllà el proppi aspett (anca intant che se se pettena, se trucca...).
*Fà su strument ottegh.
*In di vettur, controllà la strada e quell che ghe suced dedree de numm.

## El nomm
La parolla *spegg* la riva del latin *speculum*, con l'istess significaa (ligaa al verb *spicĕre*, che 'l voeur dì "vardà"). El termen l'è comun anca a tanti alter lengov romanz (italian *specchio*, spagnoeu *espello*, sardegnoeu *isprigu*, forlan *spieli*...); del latin el s'è spantegaa in basch (*ispilu*) e, in temp antigh, anca in d'ona quai lengua germanega (cf. todesch e olandes *spiegel*, danes *spejl*, norveges *spegel*...) e de lì anca in alter lenguagg europei (finlandes *peili*, eston *peegel*, letton *spoguli*).