open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Battalia de Laon

La **Battalia de [[Laon]]** l'è voeuna de quei di guerr napoleonigh, combattuda tra el noeuv e 'l des de marz del 1814.

Dopo d'avè vinciuu a Craonne, el Napoleon l'ha cercaa anmò de batt i 85.000 omen del Blücher.
Lù el gh'eva 47.000 omen e n'ha mandaa 10.000 cont el Marmont a taccà el fianch sinister di Leaa. Ma el Marmont el s'è movuu tropp adasi e donca l'è staa travolt quasi del tutt.
Inscì el Napoleon el gh'ha avuu de retiràss, dopo avè perduu sesmilla omen.
Battalia de Montmirail

La **Battalia de Montmirail** l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh, combattuda el vundes de febrar del 1814.

Dopo el success del dì prima a Champaubert, el Napoleon l'ha deciduu de combatt contra i Russ del general Fabian Gottlieb von der Osten-Sacken e i Prussian del general Johann Yorck. I Frances eren in desmilla, i nemis inveci eren 18.000; ma l'imperador el saveva che i sò rinforz sarien rivaa prima che i omen del Yorck fudessen pront a combatt. Oltra tutt, i sò omen faseven part de la *guardia veggia*.

Napoleon l'ha mandaa ona part di sò omen a controllà el Yorck, menter ch'i alter taccaven e batteven el Osten-Sacken. El maresciall Joseph Mortier l'è rivaa cont i riforz e l'ha miss in rotta anca i Prussian del Yorck.

## Alter progett
Plombières

*Plombières, comun belga.
*Plombières-les-Bains, comun frances.
*Plombières-lès-Dijon, comun frances.
Battalia de Vauchamps

La **Battalia de Vauchamps** l'è stada voeuna de quei di guerr napoleonigh.

Menter 'l Maresciall Mortier el tegniva sotta pression el Johann Yorck e 'l Osten-Sacken, el Napoleon l'ha deciduu de taccà anmò i Prussian del Blücher, che 'l gh'aveva 20.000 omen. Menter i Prussian i marciaven vers Vauchamps, el quattordes de febrar del 1814, i Frances comandaa de l'Auguste Marmont hinn rivaa, col ris'cià de travoeulggej tucc.

El vegg maresciall el s'è stremii quand l'ha savuu che anca el Napoleon l'era 'dree a rivà a dàggh man forta al Marmont, e l'ha ordinaa la retirada, col lassà sul camp settmilla mort. I alter hinn scappaa domà perchè la vanzada de Grouchy l'è stada rallentada del terren minga bon ai despiazzament. In quella battalia chì i Frances hann perduu ses'cent omen.
Battalia de Wagram

La **Battalia de Wagram** l'è stada voeuna di pussee important di Guerr Napoleonigh, quella che in pratiga l'ha faa finì la Quinta Coalizion.

Ses settemann dopo del mezz disaster de Aspern-Essling, el Napoleon a l'era pront per taccà ancamò. Inscì l'ha fortificaa la soa bas, che l'era l'isola de Lobau, in sul Danubi, ben collegada con la riva de sud in sò possess, e l'ha faa lancià on ponton in direzion de la riva nord, pocch chilometer a la manzina de Aspern-Essling. Col profittà del brutt temp, la vanguardia la passava in sù la riva nord senza che i Austriegh, ch'eren in 155.000, fasessen nagott. L'era el cinch de luj del 1809. Denter de ona quai d'ora el Bonapart el gh'eva ona bona area sotta controll, che la podeva vess anmò pussee granda se l'Arciduga Carlo l'avess minga menaa i sò grenadee a fermài.

La mattina dopo el Carlo el taccava ancamò a Anderklaa, col batt i Sasson del Bernadotte, che per quella sconfitta l'è staa scasciaa foeura de l'esercit frances. Sotta l'attacch austriegh el pareva che 'l Napoleon el fudess dree a perd anca el ponto de Lobau; ma hinn rivaa i rinforz de l'Andrea Massena, e 'l lavorà de l'artijeria de Lobau l'ha fermaa la vanzada nemisa. La fortuna l'è tornada a sorrid ai Frances, e 'l maresciall Davout el scasciava indree l'ala austriega de manzina.

El maresciall Jacques MacDonald el taccava allora frontalment, e dopo d'ona bella dura el riessiva a tajà la ligna del Carlo, col divid in duu l'armada austriega. La battalia l'è finida con perdid de 80.000 omen de tutt dò i part, ma quatter dì dopo i Austriegh ciamaven la pas.
Battalia de Wavre

La **Battalia de Wavre** l'è stada combattuda in de l'istess dì de quella pussee famosa de Waterloo, el desdott de giugn del 1815.

El Napoleon l'aveva ordinaa al Maresciall Emmanuel de Grouchy de mett pression a l'esercit prussian del Blücher, per evità che quell lì el se giontass con quell ingles del Duga de Wellington. El Grouchy però el saveva minga se respettà l'ordin o andà vers el frecass che faseven i cannon, per dàggh man forta a l'imperador.

A la fin l'ha scernii de respettà i ordin e l'ha passaa tutt el dì a combatt cont i sò 33.000 omen contra i 17.000 del general Thielmann, col riessì de fermàll. Ma intant el Blücher l'eva giontaa i sò soldaa a quei de Wellington.
A la fin de la battalia, Grouchy l'aveva vinciuu, ma la soa vittoria la gh'è servida a on bell nagott, perchè i Frances hann perduu a Waterloo.
L'è stada l'ultima battalia di Cent Dì de Napoleon, e anca l'ultima di Guerr Napoleonigh.
Accord de Plombières

I **Accord de Plombières** hinn staa on'operazion diplomatiga bella importanta per la storia d'Italia.

El 22 de luj del 1858 a Plombières, duranta on inconter che 'l gh'aveva de restà segrett, el Napoleon III el se metteva d'accordi cont el Cavour per vegnì a vuttà el Regn de Sardegna in cas de ona guerra contra l'Austria. El Piemont el gh'avria 'vuu la Lombardia, el Veneto, Bologna, la Romagna, menter inscambi la Francia l'avria ciappaa del Piemont la Savoia e Nizza. In del medemm inconter el s'è deciduu el matrimoni tra la Clotilda de Savoia e 'l principp Geronim Bonapart.

Col tornà indree de l'incontrer segrett, el Cavour l'ha faa in moeud che tutta l'Europa la fuss vegnuda a savè del fatt.
Battalia de Raab

La **Battalia de Raab** l'è stada voeuna de quei di Guerr Napoleonigh.

Despoeu d'avè ruzzaa l'Arciduga Giovann foeura del nord Italia, el vizerè Ugeni de Beauharnais l'ha segutaa a vanzà, fort di notizzi che ghe rivaven di vittori frances a Abensberg e Eckmühl. Impunemanch, el sò nemis l'è 'gnuu traa anmò sù de la notizzia de la battalia de Aspern-Essling, e l'ha deciduu de combatt. Sistemaa i sò 35.000 omen in d'ona bona posizion difensiva in sul fiumm Raab, l'ha poeu mettuu la cavallaria foeura in d'ona posizion anca lee de favor.

L'Ugeni el gh'eva domà 24.000 omen, ma poeu l'è rivaa el MacDonald a dàggh man forta cont alter noeuvmilla. El quattordes de giugn del 1809, l'Ugeni l'ha menaa inannz on corp de soldaa, inscì de tegnì occupada la cavallaria, menter 'l gross l'era 'dree a taccà i Austriegh frontalment. La mossa contra la cavallaria la gh'ha 'vuu on effett insperaa, tant de fàlla retirà. El Giovann, che l'eva mostraa el fianch, e sotta l'attacch frontal, l'ha allora deciduu de sistemà part di sò soldaa in d'ona fortezza lì vesina, e retirà i alter omen dopo 'vègghen giamò perduu 5.000 (contra i 3.000 frances). L'Ugeni allora l'ha serciaa la fortezza (che vundes dì dopo l'ha traa sù la bandera bianca) e poeu el s'è movuu vers el Napoleon, per toeu part a quella che la saria vegnuda famosa 'me la battalia de Wagram.
Battalia de Château-Thierry

*Battalia de Château-Thierry (1814), sconter di Guerr Napoleonigh.
*Battalia de Château-Thierry (1918), sconter de la Prima Guerra Mondial.
Château-Thierry

**Château-Thierry** l'è on comun frances cont ona popolazion 14.967 personn.
El comun el se troeuva in de la Piccardia, dipartiment de l'Aisne. L'è traversaa del fiumm Marna.
A Château-Thierry hinn staa combattuu dò battali: voeuna l'è s'cioppada in del 1814, l'altra inveci in del 1918.
In de la città a l'è nassuu el scrittor e poeta frances Jean de la Fontaine.
## Gemellagg
* Germania:
** Mosbach.
** Pößneck.
* Cisnădie, Romania.
## Vos correlaa
*Battalia de Château-Thierry
Assedi de Genova

*Assedi de Genova (1508)
*Assedi de Genova (1522)
*Assedi de Genova (1684)
*Assedi de Genova (1746)
*Assedi de Genova (1747)
*Assedi de Genova (1800)
Stefan Raab

**Stefan Konrad Raab** (nassüü 'l  20 de Utuber del 1966 a Culögna) l'è un cundütur televisif, atur, müsegh tudesch .

## La vita
El Stefan Raab l'è nassüü 'l 20 de Utuber del 1966 a Culögna. 
## Referiment
Arch

* **[[Arch (architetüra)|Arch]]**, elemènt strütüral a fùrma cürva;
* **[[Arch (arma)|Arch]]**, àrma che se dopèra per trà le frèce;

* **[[Arch (TN)|Arch]]**, cümü de la pruvìncia de Trènt, en Itàlia;
* **[[Arch (BE)|Arch]]**, cümü del cantù de Bèrna, en Svìsera.
Dì di Mort

El **[[Dì]] d'i Mòrt** (in latin *Commemoratio Omnium Fidelium Defunctorum*), l'è una festa d'la Cèsa catòlica. In princìpi i fèvun una nuèna che la finiva pròpi el 2 de nuèmber. In del calendari religiùs, la vegn apèna dopu la festa de Tütt i Sant (prìm de nuèmber).

In d'la Cèsa catòlica, se dìs che l'urigin de c'la festa chì la vegn dal frà benedetìn Sant'Odilon de Cluny in del 998, anca se üficialment la festa, che l'era ciamàda *Anniversarium Omnium Animarum*, la s'pöd vèd in del sècul XIII. 

## Alter nùm d'la festa

* USA: All Souls' Day
* Brasil: Finados
* Francia: Commémoration des fidèles défunts
* Messich: Dia de los Mortos
* Germania: Allerseelen

## Bibliugrafia
* A. Cattabiani, *Calendario*, Rusconi, Milan 1989, pp. 269-272
* A. Fornari, *Le feste dell'anno*, in *Cultura contadina in Toscana*, volume II, Bonechi, Firèns 1989, p. 279
* La settimana dei defunti nel rito greco-bizantino In Italia i tradisiòn dl'Uriènt cristiàn

## Riferiment
Battalia de Château-Thierry (1814)

La **battalia de Château-Thierry** l'è stada voeuna de quei di Guerr Napoleonigh.

El Napoleon l'ha taccaa anmò 'na voeulta el Gebhard von Blücher, dopo avèll giamò sconfiggiuu a Brienne, La Rothière, Champaubert e Montmirail. El dodes de febrar del 1814 l'imperador l'ha forzaa i lign de difesa nemis e donca l'ha vinciuu on alter sconter. Hinn mort 3.000 Prussian e ses'cent Frances.
Assedi de Genova (1800)

L**'Assedi de Genova** l'è staa on fatt militar di guerr napoleonigh.

Quand, in del 1799, i Frances eren staa scasciaa foeura de la Repubbliga Cisalpina di Austriegh, hann segutaa a resist in de la Repubbliga Ligur, sotta el comand de l'Andrea Massena, ancamò per on ann.

In del mes de april del 1800 i Austriegh hinn riessii a strengg el Massena in de l'area del port de Genova, che lù e voreva difend fina a l'ultim omm, anca perchè 'l saveva che 'l Napoleon l'era 'dree a tornà in Italia.

Però el gh'eva minga de reforniment, anca perchè la flotta inglesa la bloccava el port e, in sul princippi de luj, l'è staa costringiuu a trattà la resa, con la qual l'ha ottegnuu de podè retiràss cont i sò omen in del territori controllaa di Frances e con l'onor di armi.
Falicon

**Falicon** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Nìsa 13, del circondàre (*arrondissement*) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. 
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 103  méter a 'na altèsa màsima de 581  méter s.l.m.

## Riferimèncc
Menton

**Menton** (en italià: *Mentone*) l'è 'na citadìna de la Frància meridiunàla, 'ndela regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è capolöch de dù cantù: Menton-Est e Menton-Ouest. La fà part del circondàre (*arrondissement*) de Nìsa e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. 
Menton la g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 774 méter s.l.m.

La cunfìna co l'Itàlia, col cümü de Ventimiglia.

## Cità 'nzemelàde
*  **[[Baden-Baden]]** - Baden-Württemberg, Germania
*  **[[Soči]]** - Kraj de Krasnodar, Rüsia

## Riferimèncc
Roure

* **[[Roure (TO)|Roure]]**, cümü de la pruvìncia de Türì, Itàlia;
* **[[Roure (FR-06)|Roure]]**, cümü del dipartiment de le Alpi Marìtime, Frància;
Omm de preja

L**'Omm de preja**, ciamaa anca **Scior Carera**, l'è ona statoa romana situada a Milan, in del Cors Vittori Emanuel (al numer tredes, sotta i portegh).
L'è ona statoa in marmor del III secol che la mostra on omm in pee con sù ona toga; el gh'ha nò i brasc, e 'l coo l'è pussee noeuv del rest del corp (l'è staa giontaa in del primm Medioev).

El se ciama *Scior Carera* perchè sotta la gh'è on'iscrizion che la dis **''Carere** debet omni vitio qui in alterum dicere paratus est* (cioè, *chì l'è pront a parlà contra on alter el dev minga avèggh di vizzi*). El nomm de *Omm de preja'' inveci l'è puttost ciar.

Sotta a l'iscrizion in Latin gh'è n'è on'altra in Italian, che la cunta sù 'se l'è quella statoa lì, i sò duu nomm, che prima la se trovava a San Peder a l'Ort e che ai temp de la dominazion austriega de Milan el gh'ha 'vuu ona fonzion particolar: de fatt ai sò pee ghe vegniven miss di satir e di imprecazion contra el poder, proppi compagn di statov che parlen de Roma, per esempi el Pasquino.
## Alter progett

## Ligamm de foeura
*Approfondimento
Castellane

**Castellane** (*Castelana* 'n ucità) l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù e del circondàre (''arrondissement'') omònim. La fà part del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 639 méter a 'na altèsa màsima de 1761 méter s.l.m.

A leèl türìstich la g'ha 'na sèrta 'mportànsa perchè l'è giü dei pòscc de partènsa per vizità le *"Gorges du Verdon"*.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Sisteron

**Sisteron** (isé apò 'n ucità) l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è 'l capolöch del cantù omònim e la fa part del circondàre (*arrondissement*) de Forcalquier e del dipartimènt de le Alpi de Alta Provènsa. 

La g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El cèntro abitàt de Sisteron el se tróa a 485 méter de altèsa s.l.m., sö le spónde de la Durance, a 45 km de Forcalquier, 133 de Marseja, 145 de Grenoble e 180 km de Nìsa.

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 448  méter a 'na altèsa màsima de 1145 méter s.l.m.

La citadìna l'è colocàda 'ndèna puzisiù privilegiàda, arènt a la conflüènsa del fiöm Buëch endèla Durance, endèl pòst endóche chèst'öltema la pàsa la strèta de la *Baume*, endèna puzisiù fàcil de protèger conden quach furtificasiù. 

Ciàmada apò «la Pórta de la Provènsa», l'è pròpe söl cunfì col Delfinàt. La citadìna la g'ha divèrsi póncc de 'nterès, a cumincià de la citadèla, en mìra al *"curnù de la Baume"* coi sò leèi stratificàcc quàze verticài. E pò amò, gh'è 'na catedràl del sècol XII, Notre-Dame des Pommiers, sich tór, e i rèscc de 'n convènt.


## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Bellaria

**Bellaria** (inscì anca in Italian) l'è voeuna di tanti frazion del comun milanes de Peschera.
El paes, giamò center agricol cont ona storia pussee curta respett ai alter frazion del comun, l'è cressuu assee in del Noeuvcent.
Le Cannet-des-Maures

:*Pour la commune du même nom dans le département des [[Alpes-Maritimes]], voir [[Le Cannet]] Rocheville



*'Le Cannet-des-Maures*' l'è 'n cümü fransés de la regiù [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]], endèla [[Frància]] meridiunàla. El fa part del cantù de [[Canton du Luc|Le Luc]], del circondàre (*arrondissement'') de Draguignan e del dipartimènt del Var. 
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 52 méter a 'na altèsa màsima de 628 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Frederic Mistral

El **Josèp Esteve Frederic Mistral** o püssè rarament *Frederic Mistrau* (*Joseph Étienne Frédéric Mistral* en frances; Maillane, 8 ad setember 1830 – Maillane, 25 ad mars 1914) l'è stai un scritur e pueta frances de lengua ucitana che l'ha vensüd in del 1904 el premi Nobel par la literadüra.
Busti Piccol

**Bust Piccol** (*Busti Piccol* o *Bispiccoal* in di dialett del loeugh; *Busto Garolfo* in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 13.082 abitant. L'è ciamaa *Piccol* per sconfondes minga con Bust Grand (italian: *Busto Arsizio*).
El gh'ha ona frazion, Cella (o *Olcella*), anca se on temp ghe n'era on'altra, ciamada Villa Cortesa, incoeu comun deperlee.

## Vos correlaa
* Buscaa
* Busti Grand
* Cella
* Villa Cortesa

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Busti Piccol l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Canöbi (VB)

**Canöbi** (in Piemuntes *Caneubi*; in Italian *Cannobio*) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.

El gh'ha ona popolaziun de , cunt ona superfis de  km² e ona densità de popolaziun de  ab./km².

L'è sitüaa in sü la riva nord-ucidentala del Lagh Magiur e al principi de la Val Canubina; l'estensiun del cumün l'è multu elevada, circa 51&nbsp;km², a causa del grand nümer de fraziun (sedes) sparpajaa in de la zona.
El cumün el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Vares e cunt el Cantun Tisin. L'è tacaa ai cumün de Caner, Cavaj, Falmènte, Lüin (VA), Maccagn (VA), Trarich, Tronzan (VA).

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Canöbi (VB) l'è mustraa in de la tabela chi de sutta

## Riferiment


## Vus corelaa
*Gesa de San Vittor (Caneoubi)
Agnières-en-Dévoluy

**Agnières-en-Dévoluy** l'è 'na frasiù del cümü fransés de Dévoluy, endela regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur,  Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Saint-Étienne-en-Dévoluy, del circondàre (*arrondissement*) de Gap e del dipartimènt Hautes-Alpes. 
El sò teretóre l'è stat acorpàt al cümü de Dévoluy endel 2013 a chèl moment là el gh'ìa 'na superfìce de  km² e 'l nàa de 'na altèsa mìnima de 1114  méter a 'na altèsa màsima de 2597  méter s.l.m.

## Riferimèncc
Muzzano

* **[[Müscian]]**, cumün del Canton Tesin, Svizzera;
* **[[Muzzano (BI)|Mussan]]**, cumün de la Pruvincia de Biela, Italia.
Gap

**Gap** l'è 'na citadìna franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del circondàre (*arrondissement*) omònim e la fa part del dipartimènt Hautes-Alpes. 
Gap la g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre 'l g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 625 méter a 'na altèsa màsima de 2360 méter s.l.m. ma 'l cèntro abitàt principàl el se tróa a 745 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
La Grave

**La Grave** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e 'l fà part del circondàre (*arrondissement*) de Briançon e del dipartimènt Hautes-Alpes. 
El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 1135  méter a 'na altèsa màsima de 3976  méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Aspremont

* **[[Aspremont (FR-05)|Aspremont]]**, cümü fransés del dipartimènt Hautes-Alpes;  
* **[[Aspremont (FR-06)|Aspremont]]**, cümü fransés del dipartimènt de le Alpi Marìtime
Mario Monti

El **Mario Monti** (Vares, 19 de marz del 1943) l'è on economista, accademigh e senator italian.
In la soa carrera, el gh'ha 'vuu di incarigh a nivell europee (sotta i Commission Santer e Prodi), oltra che a nivell universitari (l'è 'l president de la Università Luigi Bocconi de Milan). El 13 de november del 2011 el President de la Repubbliga Giorgio Napolitano (che on quai dì prima l'aveva anca nominaa senator a vita) el gh'ha daa l'incarigh de fà sù on govern noeuv dòpo de quell del Silvio Berluscon, che'l s'era dimettuu el dì prima. L'è staa el President del Consili del 16 de november del 2011 al 27 de april del 2013.
El sò governo (de natura tecnega) l'era sostegnuu soratutt del Partii Democrategh, del Popol de la Libertà, de l'Union de Centro e de Futur e Libertà per l'Italia. In del dicember del 2012 el PdL el gh'ha levaa via la fiducia. Per 'sta reson, gh'è staa i elezion anticipaa. Monti el s'è presentaa 'me capp de ona coalizion fada su de l'UDC, de FLI e de ona lista noeuva ciamada Scerna Civega. Ai elezion del febrar 2013 l'ha ciappaa pu o manch el 9% di consens.

## Carigh
* Commissari europee per el Mercaa interno: 1995-1999
* Commissari europee per la concorrenza: 1999-2004
* Senator a vita: 2011-...
* President del Consili dei Minister: 2011-2013

## Vos corelaa
* Scerna Civega
* Governo Monti
Rohrdorf

* **[[Rohrdorf (DE-BW)|Rohrdorf]]**, cümü todèsch del circondàre de Calw endèl stat federàl del Baden-Württemberg;
* **[[Rohrdorf (DE-BY)|Rohrdorf]]**, cümü todèsch del circondàre de Rosenheim endèl stat federàl de la Baviera.
Zuzwil

* **[[Zuzwil (BE)|Zuzwil]]**, cümü svìser del Canton Berna;
* **[[Zuzwil (SG)|Zuzwil]]**, cümü svìser del Canton San Gal.
Neustadt

L'è 'l nòm de divèrse citadìne e cümü todèsch e austrìaci:

* Baden-Württemberg
** **[[Titisee-Neustadt]]**, citadìna del circondàre de Breisgau-Hochschwarzwald
* Baviera
** **[[Bad Neustadt an der Saale]]**, Citadìna del circondàre de Rhön-Grabfeld
** **[[Neustadt an der Aisch]]**, Citadìna del circondàre de Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim
** **[[Neustadt bei Coburg]]**, citadìna del circondàre de Coburg 
** **[[Neustadt an der Donau]]**, citadìna del circondàre de Kelheim
** **[[Neustadt am Kulm]]**, citadìna del circondàre de Neustadt an der Waldnaab
** **[[Neustadt am Main]]**, cümü del circondàre de Main-Spessart
** **[[Neustadt an der Waldnaab]]**, citadìna capolöch del circondàre omònim
* Brandeburgo
** **[[Neustadt (DE-BB)]]**, citadìna del circondàre de Ostprignitz-Ruppin
* Assia
** **[[Neustadt (DE-HE)]]**, citadìna del circondàre de Marburg-Biedenkopf
* Mecklenburg-Vorpommern
** **[[Neustadt-Glewe]]**, citadìna del circondàre de Ludwigslust-Parchim
* Basa Sasònia
** **[[Neustadt am Rübenberge]]**, cità de la regiù de Hannover
* Renania-Palatinato
** **[[Neustadt an der Weinstraße]]**, citadìna extra-circondariàl 
** **[[Neustadt/Westerwald]]**, cümü del circondàre de Westerwaldkreis
** **[[Neustadt (Neuwied)]]**, cümü del circondàre de Neuwied 
* Sasònia
** **[[Neustadt in Sachsen]]**, citadìna del circondàre de Sächsische Schweiz-Osterzgebirge
** **[[Neustadt/Vogtland]]**, cümü del circondàre de Vogtlandkreis
* Schleswig-Holstein
** **[[Neustadt in Holstein]]**, citadìna del circondàre de Ostholstein 
* Türìngia
** **[[Neustadt (Eichsfeld)]]**, cümü del circondàre de Eichsfeld 
** **[[Neustadt/Harz]]**, cümü del circondàre de Nordhausen
** **[[Neustadt an der Orla]]**, citadìna del circondàre de Saale-Orla
** **[[Neustadt am Rennsteig]]**, cümü del circondàre de Ilm-Kreis
Arles

**Arles** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de du cantù: Arles-Est e Arles-Ouest e del circondàre (*arrondissement*) de Arles. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre, el g'ha 'na superfìce de  km² che völ dì che l'è 'l cümü piö grànt de töta la Frància metropolitàna.

L'è sitüàda sö la spónda del Ròdano endóche chèsto el vàmbia a slargàs per furmà la sò fóce. Arles l'è cunsideràda pò a la pórta de la Camargue.

La cità la g'ha ìt 'na 'mportànsa bastànsa grànda ai tép dei Romàni, quan che l'ìa ciamàda *Arelate* e l'ìa 'nserìda endèla pruvìncia de la *Gallia Narbonensis*. I monümèncc de l'época romàna i è 'nserìcc endèla lìsta del patremóne de l'umanità de l'UNESCO. 

El pitùr olandés Vincent van Gogh l'è stat a Arles endèi agn entrà 'l 1888 e 'l 1889 e 'n chèl perìodo lé 'l g'ha fat presapóch 300 'ntra quàder e desègn. 

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Put (desambiguazion)

* Put, ol manufàt che s'fà sö per pasà de là d'ü fiöm, d'ü burù, d'ü bras de mar, ecc 

* Put de San Michél, put de metàl tra i cümü de Padéren e de Calösch.
* Put de San Ròch, put fortificàt in del cümü de Vimercàt, öltem put furtificàt che gh'è restàt in Lumbardéa.

## Lumbardéa

* Punt (SO), cümü de la pruvincia de Sundri
* Pónt Dalègn, cümü de la pruinsa de Brèsa.
* Pont Lamber, cümü de la pruìnsa de Còm.
* Ponte Nizza, cümü de la pruìnsa de Pavìa.
* Put, cümü de la pruinsa de Bèrghem.

* Nòsa, cümü de la pruinsa de Bèrghem, nòm üficiàl Ponte Nossa.

* Put del Càfer, frasiù del cümü de Bagulì.

## Vèneto
* Ponte nelle Alpi, cümü de la pruìnsa de Belluno.
* Ponte San Nicolò, cümü de la pruìnsa de Pàdoa
* Ponte di Piave, cümü de la pruìnsa de Trevìs.

## Emìlia
* Ponte dell'Olio, cümü de la pruìnsa de Piacènsa.

## Süd Tiról
* Ponte Gardena o Waidbruck, cümü de la pruìnsa de Bolsà

## Geometrìa

* Pont, unità fondamentai de la geometria.
Quart (Milan)

**Quart** (*Quarto Cagnino*) l'è on quarter de Milan, situaa in del Municipi 7.
El paes el se troeuva a des chilometri del Domm de Milan e 'l confina a nord con Trenn, a est con San Sir, a sud con Bagg e a ovest con Quint.

## Storia
L'ha ciappaa el sò nomm del latin *Quartum*, perchè l'era in su la strada che la sortiva de Milan e l'andava invers al Tesin, compagn de Trenn (*Trebennius*), Quint (*Quintum*) e Settim (*Septimum*).
L'è staa citaa per la prima voeulta in del Liber Notitiae Sanctorum Mediolani del Gofred de Bussor, e lainscì l'è ciamaa *Quarto Canino*. In alter document del temp, a l'è ciamaa *Quartum Castrum*.
A l'è staa per on bell poo de temp on comun indeperlù, che al temp di piev el partegniva a quella de Trenn. In de vuna di cassinn intorna a Quart, la Cassina Linterno, el gh'ha vivuu el poeta toscan Francesco Petrarca, quand che l'era vegnuu a Milan in di Viscont. El gh'eva ona gesa, dedicada a San Giovann, ma l'era minga ona parocchia (la dipendeva de Trenn).
In del Cincent gh'hann faa su ona crosetta votiva, che l'è vuna di sett crosett milanes a vess anmò in pee (l'unega foeura del centro). La via principal a l'era ciamada *via Longa* (al dì d'incoeu *via Fratelli Zoia*).
In del 1722 la confinava a ovest con Bagg e Quint, a nord-ovest con Caldera, a nord con Trenn, a est coi Corp Sant, a sud con Selanoeuva. In del censiment del 1854 el salta foeura che in del comun de Quart viveven 400 personn.
El vott de giugn del 1859 arent a la Cassina Pobbiett (in del territori de Quart), s'hinn incontraa el Napoleon III e 'l Vitori Emanuel II, prima de vegnì dent a Milan de la Porta Vercellina.
In del 1869 l'è staa unii a Trenn insemma a Quint e a Figin. In del 1943 i bombardament hann traa giò el gesioeu, che l'è mai pù staa remettuu in pee.
Al dì d'incoeu el resta anmò 'n quaicoss del vegg paes, cioè ona quai cà (per esempi in *via Fratelli Zoia*) e ona quai cassinina in gir. Tutt intorna al nucli del paes el gh'è ona motta de cà noeuv, faa sù soratutt tra el 1967 e 'l 1973.
A gh'è anca on bell poo de praa; Quart l'è arent al Parch de Trenn, al Parch di Cav e al Stadi de San Sir.

A la Cassina Linterno l'ha passaa i sò ultem agn anca el famos pret de Ratanaa.

## Strapòrt, infrastruttur e istruzion
La zona a l'è servida di bus urban de la ATM 49, 64, 72, 78 e 80 e l'è arenta a la stazion de la metropolitana de San Sir Stadi.

In la zona gh'è l'Ospedaa San Carla Borromee e la scoeula superior Marie Curie - Peder Sraffa.

## Bibliografia
* Lelia Ciampella Marastoni, Veronika Margocëva, Maria Luisi Milani Valerio, *Quarto Cagnino com'era*, ed. Mondo Donna Quarto Cagnino, 2001.

## Alter progett

## Vos corelaa
* Trenn
* Pret de Ratanaa
* Cassina Linterno
Marcèll Rubens Paiva

**Marcèll Rubens Paiva**, (*Marcelo* in Portoghés, nasìd a São Paulo, Brasil, prìm de magg 1959) l'è un scritùr e giurnalista brasiglian.

## Biugrafia

Nasìd a São Paulo in del 1959, el sè trasferìd a Rio de Janeiro bèle in del 1966 perchè sò papà l'era un pulitic sucialista che l'andeva cuntra la ditatüra, e donca i g'hann esiliàd tüta la famiglia.

A vint'ann el g'ha vìd un brütìsim incident: l'è cascàd in d'un lagh e'l s'è rùtt una vertebra. L'è stai paralisàd per ann; incö l'è laureàd  a l'Üniversità de São Paulo e in quela de  Campinas, l'ha recüperàd i màn e i bràss, e el scrìu d'i liber e d'le cumedie per el teàter.

L'ha cumenciàd a scrìu pròpi in ucasion del sò incident *Feliz Ano Velho*, un liber autobiugràfic, che'l cünteva sü tüta la sò tragedia.

## Se l'ha scrìtt

* Feliz Ano Velho (1981)
* Blecaute (1986)
* Ua:brari (1990)
* As Fêmeas (1992)
* Bala na Agulha (1994)
* Não És Tu, Brasil (1996)
* Malu de Bicicleta (2004)
* O Homem que Conhecia as Mulheres (2006)
* A Segunda Vez que Te Conheci (2008)

## Prèmi Literàri

* Prêmio Jabuti de Literatura
* Prêmio Moinho Santista

## Nòti


## Ligamm de föra

*El Twitter de Marcèll R. Paiva
Bagai

Un **bagai** (o anca **fiulin**; **s-cet** in uriental) l'è un essar vivent ch'appartegn a la specie ümana e al pò ess da sess maschil o feminil (*fiulina*). A hin bagai, fin a quand a cumpian 10 an da vita.
Dal punt da vista linguistigh, quand un fiulin l'è apena nassüü al sa ciama bambin.
Bambin

Cun la parola **Bambin** (anca **Butanin**, **Lacciot**, **Pütel** o **Ninin**) sa riferiss ai bagajin e a tücc i animal, per un periud da temp vari e prupursiunal ai diferent svilüp fisiulogich in di diversi speci. In di bagajin cal periud chì al curispund ai prim vintott dì. Da l'inissi dal secund mes fina al cumpiment da l'ann d'età, ul baliot al vegn definì "latant" (parchè al sciüscia ul lacc).
Primula minima

**Primula minima** l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Primulaceae. 

## Descrisiù
Fùrma Biològica: H ros - Emicriptòfite rosulàde. 

L'è 'na piànta de dimensiù pesène che de spès la fùrma dei squacc a tapé mìa tat gràncc per mès de 'n rizòma lignùs lónch e ramus, cuarciàt zó de fìbre scüre e dei quài part de le raizìne lónghe e piötòst carnùze.

Le fòie bazài le fùrma 'na rüzitìna de fòie vérde e löstre che 'ndèla part apicàl le g'ha de 3 a 7 dintì. I è sènsa pilizì e 'n brizinì carnùze. De le rüzitìne part giü o du gambì fiurài lónch de sòlet du o tré ghèi 

El fiùr l'è culùr ròza/violèt co la part centàl (fàuce) biànca e 'n puninì peluzèta. I lòbi de la coròla i è bèi separàcc l'ü de l'óter e ognü l'è dividìt en du lòbi separàcc alméno 'nfìna a la metà de la longhèsa del lòbo principàl. La coròla la se 'nserés endèl càles per mès de 'n tübizì lónch de 6 a 9 mm. I fiurés 'ndèi més de zögn e löi.

El fröt l'è 'na càpsula.

## Habitat

La crès endèi pàscoi e 'ndèi pràcc alpì e subalpì ömecc e frèsch dei 1300 ai 2700 (de rar enfìna a 3000) méter s.l.m.. La preferès i teré silìcei, 

En Itàlia l'è segnalàda per la Lombardìa, el Trentì, el Vèneto e 'l Friùli, ma 'l sò areàl l'è 'ncentràt suratöt söi Balcàni.

## Ìbridi
La pöl dà urìgina ìbridasiù co *[[Primula spectabilis]]* Tratt., *[[Primula glutinosa]]* Wulfen e *[[Primula hirsuta]]* All.

## Galerìa de fóto

File:Primula minima.jpg
File:primula minima a1.jpg
File:primula minima a2.jpg
File:Primula minima a5.jpg
File:PrvosenkaNejmensi.jpg
File:Primula minima1.JPG
File:Primula minimaG2.JPG


## Leteradüra
* Li-Bing Zhang und Joachim W. Kadereit: *Classification of Primula sect. Auricula (Primulaceae) based on two molecular data sets (ITS, AFLPs), morphology and geographical distribution.* In: *Botanical Journal of the Linnean Society*, Bd. 146, 2004, S.1-26.
* Xaver Finkenzeller: *Alpenblumen*, München 2003, ISBN 3-576-11482-3.

## Riferimèncc
Bristol

**Bristol** (*Bryste* in galles; *Briostó* in irlandes; *Bricgstōw* in ingles antigh) l'è ona città de l'Inghilterra del sud-ovest, cont ona popolazion de pussee de 430.000 personn.
## Geografia
La città la se troeuva in de la region del Sud-Ovest, la gh'ha el status de *city* e l'è anca ona contea e on distrett minga metropolitan.
L'è traversada del fiumm Avon e la confina cont i contee del Gloucestershire e del Somerset.
L'è minga lontana del Galles, e la se troeuva in sui spond del Canal de Bristol (part de l'Ocean Atlantigh).
## Storia
El nomm antigh, *Bricgstōw*, el voeur dì *piazza in sul pont*.
Bristol l'esist giamò del XI secol; ai temp di Normann a Bristol el gh'era vun di castei pussee important de l'Inghilterra del sud.
In del XII secol Bristol l'è vegnuda on port important, perchè l'era chì che la partiva la pupart di nav che l'andava in Irlanda.
El genoves Giovanni Caboto l'è partii de chì quand l'è andaa in America in del 1497.
Oltra a vess on port bell grand, Bristol l'era anca on centro de la tessidura, e per quest, a partì del 1760, l'è entrada in concorrenza con Liverpool.
El blocch contra l'Inghilterra voruu del Napoleon, insema a l'abolizion de la s'ciavitù (1807), la gh'ha portaa via a Bristol on bell poo de ricchezza: a bon cunt, dopo la guerra cont i Frances, la città l'ha conossuu la Rivoluzion Industrial, e la popolazion l'è cressuda de brutt in del Vottcent.
Duranta la Segonda Guerra Mondial, Bristol l'è stada bombardada on fracch de volt.
## Gent nassuda a Bristol
*Cary Grant, attor.
*Bansky, artista.
## Gemellagg
* Bordeaux, Francia.
* Beira, Mozambigh.
* Canton, Cina.
* Hannover, Germania.
* Puerto Morazan, Nicaragua.
* Porto, Portogall.
* Tbilisi, Georgia.
* Lecce, Italia.
Hannover

**Hannover** (*Hannober* in d'on quai dialett bass todesch; *Hanovre* in Frances) l'è ona città todesca cont ona popolazion de  abitant (dato del ).

## Geografia
Hannover l'è 'l capploeugh del Land de la Bassa Sassonia. La se troeuva foeura di circondari (ämter).
Hannover l'è traversada del fiumm Leine.

## Storia
Hannover l'è stada fada sù in del Medioev e al princippi l'era domà on paesin de pescador, che l'è vegnuu grand in del Tresent. In del Quattercent gh'è staa faa sù i ges pussee important e i mur per quattàlla tutta.
In del 1613 el duca de Calenberg l'ha spostaa la soa residenza a Hannover, che inscì l'è vegnuda on sitt bell important: i scior del Ducaa de Hannover (poeu on regn) eren anca elettor del Sacher Roman Imperi. In del 1714 el princip elettor Giorg I Luis l'è vegnuu anca re d'Inghilterra, e la soa dinastia l'è andada innanz fina a la regina Vittoria, che l'è morta in del 1901. E fina al 1837 i re d'Inghilterra hinn restaa anca principp elettor de Hannover.
Duranta la Guerra di Sett Ann la città l'è stada occupada di Frances; inscì l'è success anca in del 1803, ai temp del Napoleon. On fracch de soldaa todesch hinn scappaa in Inghilterra, e gh'hann daa ona bella man al re ingles Giorg III d'Hannover (el primm re de la città) in tanti guerr contra el Bonapart (per esempi a Waterloo).
Quand in Inghilterra l'è vegnuda regina la Vittoria el regn de Hannover (indove la gh'era la legg Salica) l'è passaa al sò zio Ernest August I.
In del 1866 el regn l'è staa occupaa di Prussian, e de 'sto moment Hannover l'è andada 'dree a la storia todesca.
Duranta la II Guerra Mondial i bombardament hann traa giò i duu terz de la città, che l'ha perduu inscì la pupart del sò centro storigh. Dopo de la guerra la città, occupada di Ingles, l'è stada fada sù con criteri moderni e l'è tornada a cress, tant che in del 2000 l'ha ospitaa l'Espozion Universal; anca al dì d'incoeu la zona de la fera de Hannover l'è la pussee granda del mond.

## Gent nassuda a Hannover
*Hannah Arendt, filosofa.
*Erdoğan Atalay, attor.
*Vinicio Capossela, cantant e musicista.
*Wilhelm Herschel, astronom.
*Rudolf Erich Raspe, scrittor.
*Friedrich Schlegel, filosof.

## Gemellagg
* Bristol, Regn Unii.
* Francia:
**Perpignan
**Rouen
* Lipsia, Germania.
* Hiroshima, Giappon.
* Blantyre, Malawi.
* Poznań, Polonia.
* Kansas City, Statt Unii.
## Vos correlaa
*Regn de Hannover
*Cà de Hannover

## Riferiment
Grasse

**Grasse** (*Grassa* 'n ucità e 'n italià stòrech) l'è 'na citadìna del sud de la Frància de  abitàncc sitüàda 'ndèl dipartimènt de le Alpi Marìtime 'ndèla regiù de la Provence-Alpes-Côte d'Azur. L'è séde de sota-prefetüra e capolöch del circondàre (arrondissement) omònim.

L'è 'na stasiù climàtica a mìa tacc chilòmetri de la Costa azzurra e l'è cunsideràda la capitàl mondiàl dei profùmi atività che l'è stàda ambiàda là a Grasse zamò 'ndèl sècol XVI.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Grasse l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:

## Cità 'nzemelàde
* Kazanlak, Bulgaria
* Ingolstadt, Germania
* Opole, Polònia 
* L'Ariana, Tunizìa
* Carrara, Italia
* Murcia, Spàgna
* Marblehead, USA
Perpignan

**Perpignan** (inscì anca in frances e in la pupart di lengov del mond; *Perpinyà* in catalan; *Perpinhan* in occitan; *Perpignano* in italian; *Perpiñán* in spagnoeu; *Perpinhã* in portoghes) l'è ona città de la Francia sud-oriental, cont ona popolazion de 117.400 personn.
La lengua originaria de Perpignan l'è 'l Catalan, anca se al dì d'incoeu l'è 'l Frances el parlà pussee druvaa e anca l'unigh offizial.
## Geografia
Perpignan la se troeuva in de la region de la Lenguadoca-Rossijon (dipartiment di Pirinee Urientai, del qual a l'è 'l capploeugh), int la region geografega del Roussillon.
La città l'è traversada de duu fiumm: el Têt e la Basse.

## Storia
La zona l'è stada bitada di Iberigh (minga di Celta), che hinn staa conquistaa di Roman dopo de la Segonda Guerra Puniga. A quei temp l'esisteva minga Perpignan, ma la città de *Ruscino* (al dì d'incoeu el quarter Château-Roussillon, che in Catalan el se dis *Castell Rosselló*). Del nomm de *Ruscino* la ven foeura la parola *Rossijon*.
I primm notizzi de Perpignan inveci hinn del 927, e se troeuven denter a on contratt de vendita de on cert Aton al vescov de Elne, che 'l dis inscì: *...de, alio latere in ipso termino de la villa Cabestangio et le terlio 1atere in ipso termino de villa Perpignano...*.
L'è stada la capital de la Contea del Rossijon per poeu finì, in del 1172, sotta la corona d'Aragona. In del 1197 la gh'ha 'vuu el status de *comun*.
Tra el 1276 e 'l 1344 Perpignan l'ha viduu el sò period doraa, perchè l'era la capital de terra del Regn de Maiorca, el regn che l'era staa faa sù de Giacom I d'Aragona per el sò fioeu pussee piscinin.
In del 1346, dopo domà duu agn de la riannession al regn aragones, gh'è rivada la peste: quella che l'era stada voeuna di città pussee important de la zona, in gir a on bienni l'era crodada proppi in bass.
In del 1463 Perpignan l'è stada occupada di Frances, ma la popolazion la s'è ribellada e, in del 1475, la città l'è tornada a vess aragonesa, e poeu spagnoeula (con l'union di coronn de Aragona e Castiglia). Vista la soa posizion de confin tra el regn spagnoeu e quell frances, la s'è trovada in mezz ai guerr tra i duu Statt: in del 1642 l'è stada occupada anmò di Frances e assegnada per semper a lor in del 1659, col Trattaa di Pirinee. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del rest de la Francia.

## Evoluzion demografega

## Gemellagg
* Hannover, Germania.
* Lancaster, Regn Unii.
* Statt Unii:
** Lac Charles, Luisiana.
** Sarasota, Florida.
* Mostaganem, Algeria.
* Tir, Liban.
Aureille

**Aureille** l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur , endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Eyguières , del circondàre (*arrondissement*) de Arles e del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône . 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 55 méter a 'na altèsa màsima de 410 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Toulon

**Tolone** (en fransés *Toulon*; en provensàl *Touloun* segont la grafìa de Mistral o *Tolon* segónt la grafìa clàsica; prununciàt [tuˈluⁿ]; *Toló* 'n català; *Tolone* 'n italià; *Tolón* en spagnöl; *Telo Martius* en latì) l'è 'na cità franséza de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è la séde de la prefetüra del dipartimènt del  Var.
 
La g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter (l'è postàda sö la spónda del Mar Mediteràneo), 'nfìna a 'na altèsa màsima de 584 méter s.l.m.

L'è cunsideràda la cità piö ucidentàla de la Còsta Azzurra. L'è la tèrsa cità piö grànda de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, dòpo de Marsìglia e Nìsa.

## Evulusiù demogràfica

## Cità 'nzemelàde
* Herzliya, Israele
* La Spezia, Itàlia, del 1958
* Mannheim, Germania, del 1958
* Norfolk, Stàti Ünìcc, since 1988
* Kronstadt, Rüsia, del 1996
* Khemisset, Maròco, del 2005
* Marikina, Filipìne, del 2008

## Riferimèncc
Tulun

* **[[Toulon|Tulun]]**, (en fransés *Toulon*) cità de la Frància meridiunàla, prefetüra del Dipartiment del Var;
* **[[Tulun (RU-IRK)|Tulun]]**, cità de la Rüsia del Oblast de Irkutsk.
Annecy

**Annecy** l'è 'na citadìna franséza de la regiù Alvernia-Roden-Alp, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Annecy-Centre e Annecy-Nord-Est e del circondàre (*arrondissement*) de Annecy. La se tróa 'ndèl dipartimènt de l'Alta Savoia. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 418 méter a 'na altèsa màsima de 926 méter s.l.m.

## Evulusiù demogràfica

## Cità 'nzemelàde
*  Bayreuth, Germania
*  Cheltenham, Regn Ünit
*  Liptovský Mikuláš, Slovàchia
*  Sainte-Thérèse, Cànada
*  Vicenza, Italia

## Riferimèncc
Saint-Julien-en-Genevois

**Saint-Julien-en-Genevois** l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. l'è capolöch del caqntù e del circondàre (*arrondissement*) omònim. El fa part del dipartimènt de l'Alta Savoia. 

El g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de .

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Piev (disambiguazion)

* **[[Piéf]]**, edifìcio e istitusiù religiùza del Medioévo;
* **[[Piev (MI)|Piev]]**, (nòm uficiàl: *Pieve Emanuele*) cümü de la pruvìncia de Milà;
* **[[Péf|Piev]]**, (nòm uficiàl: *Pieve di Coriano*) cümü de la pruvìncia de Màntoa;
* **[[Piev d'Albignö]]**, (nòm uficiàl: *Pieve Albignola*) cümü de la pruvìncia de Pavia;
* **[[Piev Porta Murón]]**, (nòm uficiàl: *Pieve Porto Morone*) cümü de la pruvìncia de Pavia;
* **[[La Piev (PV)|La Piev]]**, (nòm uficiàl: *Pieve del Cairo*) cümü de la pruvìncia de Pavia;
* **[[Pief San Giacum]]**, (nòm uficiàl: *Pieve San Giacomo*) cümü de la pruvìncia de Cremùna;
* **[[Pieu (LO)|Pieu]]**, (nòm uficiàl: *Pieve Fissiraga*) cümü de la pruvìncia de Lodi;
* **[[Piéf (Consés)|Piéf]]**, (nòm uficiàl: *Pieve di Concesio*) frasiù del cümü Consés, en pruvìncia de Brèsa;
* **[[Piéf (Lemezane)|Piéf]]**, (nòm uficiàl: *Lumezzane Pieve*) frasiù del cümü Lemezàne, en pruvìncia de Brèsa;
* **[[Piéf (Manèrba)|Piéf]]**, (nòm uficiàl: *Pieve Vecchia*) frasiù del cümü Manèrba, en pruvìncia de Brèsa;
* **[[La Pieu]]**, (nòm uficiàl: *Pieve Vergonte*) cümü de la pruvìncia del Verban-Cüsi-Ossula;
* **[[Pieve di Bono]]**, cümü de la pruvìncia de Trènt;
Zel (Vermezz con Zel)

**Zel** (nom ufizial in italian: *Zelo Surrigone*) l'è staa un cumün de la Provincia de Milan. El gh'ha  abitant e l'è tacaa ai cumün de Vermezz, Gud e Marmond. El se tröva a 19 km da Milan. La süperfis del teritori del cumün l'era de 4,4 km² e el se tröva a 114 meter sora el nivel del mar.

El nom par che 'l vegni de la parola latina *"agellum"*, camp piscinin, forsi per el faa che el se tratava de un tuchel de terren afidaa cume liquidazion de un suldaa veteran anmò in de l'epuca dei Roman. La seconda part del nom la vegn de *"Serugono"* che l'è el nom de una fameja nobil medieval.

In del 2019 el se üniss a Vermezz per deventà Vermezz cont Zel.

## Curiosità
Zel, insema cunt i cumün de Calvignasch (anca lü de la provincia de Milan) e de Alzano Scrivia (provincia de Alessandria), el pöö vess cunsideraa el cumün püssee pian d'Italia, perchè el gh'ha on dislivell massim del territori comunal de 1 meter.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Zel l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Chambéry

**Chambéry** l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è séde de prefetüra e capital del circondàre (*arrondissement*) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia. 

La g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 245 méter a 'na altèsa màsima de 560 méter s.l.m.

L'è stàda la capitàl de la Contèa prìma e del Dücàt de Savòia dòpo 'ndèi agn del 1295 al 1563, quan che pò la capitàl l'è stàda portàda a Türì.  



## Evulusiù demogràfica

## Cità 'nzemelàde
* Türì, Italia
* Albstadt, Germania
* Ouahigouya, Burkina Faso

## Riferimèncc
Margareth Madè

**Margareth Madè** (nùm de batès **Margareth Tamara Maccarrone**, nasüda a Paternò, Sicilia, el 22 de giügn 1982), l'è un'atùra e mudèla italiana.

## Biugrafia

Nasüda a Paternò el 22 de giügn 1982, amò fiulìna l'è 'ndaia a stà cun la famiglia ad Adrano e Pachino. Quant l'ha cumenciàd a fà le prime sfilade, l'ha cambiàd el nùm, perchè el pudèva ricurdà un tip de pasta.. Bèle a quìndes ann la vèns el cuncùrs *New Model Today* d'la Agensìa *WhyNot* de Milàn. La fà tante sfilàde e la va anca in television: *Donna sotto le stelle* (2000-2002) e *La Kore* (2002), in sü la Rai Uno..

Al stèss temp la vegn futugrafàda in sü le prime pagine d'le riviste püsè famuse: *Corriere Magazine*, *io Donna*, *Grazia*, *Gioia*, *Ladies*, *Cosmopolitan* e *Max*.

In del 2008, la svolta: l'è sernida da Giüsepp Tornatore per vèss Mannina in del film *[[Baarìa]]*. Baarìa l'ha dervìd la *Mustra de Venèsia* del 2009 e l'è stài candidàd a l'Oscar in del 2010..

In del 2010 l'è staia anche Sophia Loren giùna  in d'la miniserie TV *La mia casa è piena di specchi*, in sü Rai Uno.

## I só laurà

### Televisiòn

* 2010 - *La mia casa è piena di specchi*, regia de Vittorio Sindoni - Miniserie TV, in sü Rai Uno 
* 2010 - *Buio*, regia de Nicolaj Pennestri - Miniserie TV, in sü Canale 5 

### Cinema

* 2009 - *[[Baarìa]]*, regia de Giüsepp Tornatore
* 2011 - *Una donna per la vita*, regia de Maurìsiu Casagrande

### Prèmi

* 2000: New Model Today
* 2009: Prèmi Speciàl *Promessa dell'anno 2009* del *Sindicat Nasiunàl di Giurnalìst Cinematugrafic Italiano* (*Sngci*), cun Cècu Scianna, pr'el film *[[Baarìa]]*

## Nòti



## Ligam de föra

* Scheda de Margareth Madè in sül IMDB
La Thuile

* **[[La Thuile (AO)|La Thuile]]**, cümü de la Val D'Aosta;
* **[[La Thuile (FR-73)|La Thuile]]**, cümü fransés del dipartimènt de la Savoia.
Mar Adriatich

El **mar Adriatich** (en italià: *Mare Adriatico*; en albanés: *Deti Adriatik*; en serbo-croàto: *Jadransko more*; en slovéno: *Jadransko morje*) l'è la part de mar Mediterraneo che se tróa 'ntra la Penìzola Italiàna e la Penìzola Balcànica. El mìsa le còste de sés stàti: Itàlia, Slovénia, Croàsia, Bosnia Erzegòvina, Montenegro e Albania.

L'è 'na lèngua de mar lónga presapóch 800 km e làrga en média 150 km, per 'na superfìce d'àiva de 132.000 km². L'è mìa profónt de piö de 300 méter endèla part piö setentriunàla ma 'l rìa a 1.222 méter piö 'n zó, dré a la lìnea de Bari a le bóche de Cattaro. La salinità media l'è de 3,8%, ma gh'è de le bèle diferènse 'ntra 'l Nòrt, meno salàt, e 'l Sud. 

I fiöm piö gròs che se sböta 'ndèl Adriàtich i è 'l Pò, l'Adige, l'Isonzo, 'l Tagliamento, 'l Brenta, 'l Piave, 'l Reno, la Narenta, 'l Metauro e l'Aterno-Pescara. 

I pórcc piö gràncc e 'mportàncc sö l'Adriatich i è: 
* 'n Itàlia: Ravenna, Trièste, Venésia, Pescàra, Ancóna, Bari e Giulianöa;
* 'n Slovenia: Capodìstria; 
* 'n Croàsia: Pòla, Fiöm, Zara, Sebenìco, Spàlato e Ragüza; 
* 'n Montenegro: Antivar; 
* 'n Albanìa: Düràs e Valòna.

## El cunfì col mar Ionio

El Mar Adriatico l'è tacàt al mar Ionio per mès del Canal d'Otranto, cioè 'l strèt de mar 'ntra la pónta Palascia, endèl Salento, e capo Linguetta (*Kepi i Gjuhezes*) 'n Albania (la rìga A 'ndèla figüra ché 'n bànda). Chèsta lìnea de demarcasiù la vé spostàda piö 'n zó de sèrte convensiù nàutiche, che per véser piö fàcii de 'nterpretà le ghe và dré a le lìnee dei paraléli.

* Per el *Meteomar* e per le *Informasiù nàutiche dei avertimèncc ai navigadùr*, el cunfì 'ntra Adriatich meridiunàl e Ionio setentriunàl l'è dat del 40º paralélo Nord (la rìga B)

* per i óter *Avertimèncc ai navigadùr* (portolà, far e fanài, *Navarea III*, etc.) el cunfì convensiunàl l'è colocàt a Santa Maria di Leuca (punta Mèliso, dré al meridià 18°22' E). A stà a chèsta convensiù, el cunfì idrogràfich el ghe narès dré al paralélo 39°47' N, de pónta Mèliso a le còste setentriunàle de l'ìzola de Corfù (la rìga C).
L'Organizasiù idrogràfica internasiunàla la ciàpa per bùna chèsta öltema definisiù.
Anna d'i miràcui

**Anna d'i miràcui** (*Anna dei miracoli*, in Ingles *The Miracle Worker*), l'è un film american del 1962 dirèt da Arthur Penn.

## Storia

Helen Keller, una fiulìn surda e orba, l'è visiàda da la sò famiglia, e quant la fà i caprìsi ghe dann tütt, per vegh nò prublemi.

Dòpu tante badanti, riva Annie Sullivan (Anne Bancroft), una sciùra che anca lè la g'ha vìd prublemi de vista quant l'era giùna. Cun Helen la g'ha da sübit un rapòrt de *odio-amùr* perchè la fiulìna la se ribèla quant lè la vör fagh imparà tütt i sègn e i sìmbui de l'afalbèt d'i müt.

Un dì, quasi per miràcul, Helen la sènt in sü le màm l'acqua che la vegn giù del sambòt (pùmpa dl'acqua) e la cumencia a parlà cùi segn che Annie la g'ha fài imparà: el miràcul l'è fài!

## Premi

* 1963 Prèmi Oscar: Migliur atura prutagonista: Anne Bancroft
* 1963 Prèmi Oscar: Migliur atura non prutagonista: Patty Duke

## Ligam in sü la red

*El film in sü l'IMDB