open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lat

El **lat** (anca *lacc*) l'è un liquid bianch prudut da la gandula mamaria d'le femine di mamifer. El sò ubietiu l'è de dà da mangià ai picinin in di prim mument de la vita. 

Le femine di mamifer, donca anca le done, i gh'àn d'le gandule mamarie che servissun par fà sü el lat che i picul apena nassüd i ciüciaran. In di mamifer magiur 'ste gandule i en urganisade a furmà la ciücia. 

Sübit dopu el part, el corp d'la mama el darà cun el lat d'le riserve de nütriment faie sü in gestassion par quarcià el temp de desvilüp d'le capacità edul di sò fiöi. 

El picul del mamifer el gh'à de solit un istint urmunal-ulfatiu che'l ghe fà truà la teta, da la qual el pudarà ciücià el liquid.
Carlu Maria Martini

**Carlu Maria Martini** **SJ** (Türin 15 de febràr 1927 - Gallaraa 31 d'agùst 2012) l'è stài un prét Gesüita, Cardinál e Arcivèsc católic italian. 

Biblista de ciara fama, l’è stài dal 1980 al 2002 Arcivesc de Milan.

## Riferimènt


## Ligamm de foeura

*Biugrafia üficial
* Pagina dedicada al Card. Matini sul Sitt de l’Arcidiocesi de Milan
Dionigi Tettamanzi

**Dionigi Tettamanzi** (Renaa, 14 de màrs 1934 - Tregas, 5 d'agùst 2017) l'è stai un Cardinàl e Arcivésch catòlich italiàn.

## Biugrafia

Nasüd a Renaa  el 14 de màrs 1934, l’é entràd in Seminari in d’el 1945 e urdinàd prét el 28 de giügn del 1957 da l’Arcivèsch Giuànn Batista Montini. L’è stài Prufesùr de Teologia Muràl al Seminari de Venegòn Inferiùr.

El 1 de lüi del 1989 l’è stài elétt Arc ivèsch de Ancona e cunsacràd dal Cardinàl Carlu Maria Martini. In del 1991 l’é diventàd Segretàri de la *Cunferensa Episcupàl [[Italia]]na*, e l’ha lasàd l’Arcidiocesi de Ancona.

El 20 d’aprìl del 1995 el pàsa a l’Arcidiocesi de Genua e el 25 de màgg l’é numinàd Vice-Presidènt dla *Cunferensa Episcupàl [[Italia]]na*, fìn al 2000.

El 21 de febràr 1998 l’è pruclamàd Cardinàl da papa Giuànn Pàul II, cul tìtul d’i *[[Sant Ambroeus|Sant Ambrös]] e [[San Carlo Borromeo|San Carlu]] *. El 11 de lüi del 2002 l’è elètt Arcivesch de Milàn e el fa l’ingrès in Domm el 29 de setémber.

Par növ ann l'è stai l'Arcivésch de Milàn. L'ha rinunciàd a guernà l'arcidiocesi el 28 de giügn del 2011. Al sò pòst l'è rivàd el cardinàl Àngiul Scola.

L'è mort el 5 d'agùst 2017 a la *Villa Sacro Cuore* de Tregas.

## Mòtt

*« Gaudium et Pax »<br>(« Alegria e Pàs »)*

## Ligàm de foeura

*  Biugrafìa üficiàl sül Sit de l’Arcidiòcesi de Milàn
Ambra (raza)

L’**ambra** l’è la raza fòsile che la é fò da i piante, sura de töt pighér, àes, pì, ma ach serès, ecc e che col tèp, a belazì a belazì, l'è dientada düra. 

L’ambra l’è trasparènta e la gh’à ü culùr che l’ và dal zalt, al rós, al marù e de spès la gh’à dét di insècc, di fòie e di óter laùr del gèner che i è restàcc dét ‘ntàt che la raza la culàa zó da la pianta e i è stacc isè conservàcc per di miliù de agn.

L’è dovrada per fà di oregì, di anèi e di óter zoèi, ma ach pipe, mànech de bastù, ecc e la se la tróa ‘n di paìs del Bàltech e 'n Germania, ma ach ‘n Romania, ‘n Sicilia, ‘n Birmania e ‘n de la Repüblega Düminicana.

## Storia

L’Ambra l’è sèmper istacia cunsiderada presiùza fina da la preistoria e se n’è sèmper facc ü gran tràfech, tat che zamò i antìch gréci i l’ la dovràa e i l’la congnusìa isé bé de ila ciamada *elktron* (Ελήκτρων), dezà che a sfregala la se carga e la diènta elètrega. 

Ol tràfech de ambra l’éra dientàt isé ‘mportànt de fà nas öna Via de l’Ambra che la traersàa fò i paìs del Bàltech e la Rusia e l’éra lónga piö de 400 chilòmeter.

## L’ambra del Bàltech

L’ambra piö cognusida l’è l’Ambra del Bàltech che l’è la piö ciara e l’ sò nòm precìs l’è sucinite, dezà che la gh’à dét tat acido sucìnich.

I giacimèncc del Mar Bàltech i è i piö grancc al mónt e i è cognusìcc fin da la preistoria. 

## L’ambra Düminicana

Ün óter tipo de ambra l’è chèla düminicana che la se la tróa ‘n de la Repüblega Düminicana e l’è ciamada retinite.
Oscar Cantoni

**Oscar Cantoni** (Lenn, prìm de setémber 1950) l'è el Vèsc de Cum dal 4 de utùber 2016.

## Biugrafia
Nasüd a Lenn el prìm de setémber 1950 l'é entràd in Seminàri a Cum in del 1970 e l'é stai urdinàd prèt el 28 de giügn del 1970.

Elètt vesc dla Diocesi de Crema el 25 de genàr 2005, l'é stai cunsacràd el 19 de màrs dal vesc Lisander Maggiolini. El 4 de utùber 2016 l'è stài numinàd vesc de Cum. 

El 21 de avost 2022 l’è pruclamàd Cardinàl da papa Francesch.

## Mòtt

*Fà del Crìst el cör del mùnd*


## Ligamm de föra
*Sitt d'la Diocesi de Crema

## Alter pruget
Jenson Button

Ol **Jenson Button** l’è ü pilòta ‘nglés de Formula 1, nasìt a Frome, ol 19 de Zenér del 1980. L’à tacàt a cór in Formula 1 in del 2000 al volànt de öna Williams.

Ol 18 de Otùer del 2009 söl circuìto de Interlagos in Brazìl l’è dientàt campiù del mónt de Formula 1 al volànt de öna Brawn Gp, ol team del Ross Brawn.

In del 2009 l’à enzìt sés vólte (piö ü tèrs pòst) in di prime sèt gare del Mondiàl, pò l’à aministràt ol sò vantagio e l’ s’è difendìt dal compàgn de squadra, ol Rùbens Barichello e dal Sebastian Vettel che l' cór co la Red Bull.
Tabàr

El **tabàr** o **fariö** l'è un mantèl a röda da om d'urigin incerta, fai de pan gross e greu, de culùr scür, de solit negor o gris scür, cun apena un punt de stupa suta la basiöla che'l vegn tegnìd saràd spustànd un latu sura la spala, par fal sü dintùrn al corp. 

Ghe n'è dü mudéi: quél classich, lungh fin a la cavigia e quél püssè mudèrn e püssè cürt, che'l se ciama *tabarélu* o *fariöla*, druàd par andà a cavàl o in bicicleta.

## Mod de dì
*El sul l'è el tabàr di puarét.

## Ligàm de föra
*Michele Corti, I bergamini: un profilo dei protagonisti della transumanza bovina lombarda
*Sit ins la storia dal tabàr
Ruèta

**Ruèta** l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 37 km de la sità e a 655 méter söl lièl del mar. L' se tróa sö la stràda che la mèna da la Al Seriana al Pas de la Presolana, isè l'è a matìna (èst) del la al Seriana e l'è, 'nsèma a Fì, l'öltem paìs del altipià de Cluzù a i pé de la Presolana.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

## De ét

Ol palàs di Fantù (sécol XVIII). 
La céza parochiala de Ógne Sant con ün afrèsch del Tiepolo e i scültüre del Andrea Fantù.
La cézina di Disciplini fòrse del sécol XV co i afrèsch sö la fasàda co i scültüre di Fantù.


## Pol Saoldèl

A Ruèta gh'è nasìt ol Pól Saoldèl ciclista che l'à enzìt dò ólte 'l Giro e che l'è suernominàt *ol falch*.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ruèta l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Bùca dla Verità

La **Bùca dla Verità** l’è un medajòn de marmu a furma de faciòn de omm cun la barba, müràd in del pòrtegh dla Cesa de Santa Maria in Cosmedin, a Ruma, dal 1632.

Ste mascheròn chì, prubabilmént, l’è stài sculpìd in del I sècul D.C., el g’ha un diàmeter de 1,75 méter e el pesa quasi 'na tunelàda e 300 chilu. El faciòn che se véd pödd dass ch’el sia de *[[Zeus|Giove]] Ammone*, fiöl d’Ucean; d’un uràcul; o d’un fauno.

Se sa nò de precìs a che roba el sia servìd: tanti i dìsen cume funtana, tanti cume tumbìn o adiritüra pisatòi; altri amò i disèn che la gent ghe treva dènn le létere de denunce anonime chi gh’even no el curàgg de dì.

## Bibliugrafia
* AA. VV., *Guida ai Misteri e Segreti di Roma*, Sugar Editùt, Milàn, 1968
* Cèsar D'Onofrio, *Un popolo di statue racconta*, Ruma 1990

## Vèd anca
*Cesa Catolica Melkita
Carlu Gnocchi

**Carlu Gnocchi**, püsé cunusìd cume **Don Gnocchi**, (San Culumbàn, 25 d’utùber 1902 – Milan, 25 de febràr 1956) l'è stai un prét, maèster, scritùr italiàn.

L’è stài pruclamàd Beàt de la Cesa católica el 25 d’utùber 2009

## Bibliugrafia

* *Don Carlo Gnocchi. L'apostolo dei mutilatini*, Ines Belski Lagazzi, Modena, Edisiòn Pauline, 1968
* *Don Gnocchi, papà dei mutilatini*, Teresio Boschi, Türin, LDC, 1969
* *Don Gnocchi*, Vittoria Marina, Pàdua, Edisiòn Messaggero, 1979
* *Don Carlo Gnocchi, un uomo del suo tempo*, Elena Semenza e Aldo Colombo, Pavia, Logos International, 1987
* *Don Gnocchi. Ritorno alle sorgenti*, Aldo Del Monte, Casale Monferrato, Piemme, 1996
* *Diario 1941. Don Carlo Gnocchi in guerra con il cuore in pace*, Ferruccio De Marchi, Milan, Ancòra, 2000
* *Ho conosciuto don Gnocchi. I testimoni raccontano*, Roberto Parmeggiani, Milan, Ancòra, 2000
* *Con cuore di padre. La spiritualità di don Carlo Gnocchi*, Ezio Bolis, Milan, Ancòra, 2001
* *Don Carlo Gnocchi. Vita e opere di un grande imprenditore della carità*, Giorgio Rumi e Edoardo Bressan, Milan, Mondadori, 2002
* *"La mia baracca". Storia della fondazione Don Gnocchi*, Giorgio Cosmacini, Bari, Laterza, 2004
* *L'ardimento. Racconto della vita di don Gnocchi*, Stefano Zurlo, Milan, Rizzoli Editore, 2006

## Filmugrafia

* *Don Gnocchi-L'angelo dei bimbi* (2004), regia de Cinzia Th. Torrini

## Ligam de föra

* Fundasiòn Don Gnocchi
Crema (farmacia)

Una **crema** l'è una preparazion vonta che la se aplica a la pel.
I crem i pören vess cunsideraa prudut de farmacia. Anca i crem per el trüch i henn basaa sura a di tecnich desvilüpaa dai farmacista.
Pier Luigi Bersani

**Pier Luigi Bersani** (Bétula (PC), 29 de setèmber del 1951) l'è 'n òm pulìtich italià, segretàre del Partìt Democràtich en càrica dal 2009 al 2013.

Endèi agn del 1996 al 2001, el g'ha ricuprìt la càrica de Minìster de l'Indüstria, del Comèrcio, del Artigianàt e del Turìsmo endèl Goèrno Prodi I, amò de Minìster de l'Indüstria, del Comèrcio e del Artigianàt endèl goèrno D'Alema e de minìster dei Traspórcc e Navigasiù endèi goèrni D'Alema II e Amato II.

Col goèrno Prodi II, del màgio del 2006 al màgio del 2008, l'è stat Minìster del Svilùppo Econòmich.

Ai 25 de utùer del 2009 Bersani 'l vèns le ilisiù primàrie del Partìt Democràtich, e 'l vé iligìt segretàre del partìt.

Ol 2 de dezèmber del 2012 ol Pierluigi Bersani, al balotàgio di primàrie, 'l vèns cóntra 'l Matteo Renzi con piö del 60% di vóti e 'l diènta isé 'l candidàt del cèntro sinìstra a i elesiù del 2013. I elesiù però i va mìa bé per el sò partìt, che l'è mìa bù de riàga a la magiorànsa di ségi al Senàt. El Bersani 'l próa a fà 'n goèrno col Movimento 5 Stelle, ma i cunsultasiù i finés condèn falimènt. Chèsto, ensèma al falimènt del Partìt Democràtech endèi elesiù del Prezidènt de la Repüblica, el pórta el Bersani a rasegnàga i dimisiù de la càrica de segretàre. El sò sucesùr l'è stàt 'l Guglielmo Epifani.
Chignöl

* Un cumün de la pruvincia de Berghem: Chignöl (BG).
* Un cumün de la pruvincia de Pavia: Chignöl (PV).
* Una fraziun de Uneda: Chignöl (Onéda)
* L'arnes che se dóvra per fermà i pórte o anca par fà da spessur: Chignöl.
* Una machina mecanega semplis: Chignöl (machina semplis).
Cècu Beschi

**Cècu Beschi** (Bresa, 6 d'agùst 1951) l'è un Vèsc católic italián, Vésc de Bergum dal 22 de genàr 2009.

## Biugrafia

Nasüd a Bresa el 6 d'agùst 1951, in giuentü l'ha studiàd *viulìn* al Cunservatòri. L'è urdinàd prèt el 7 dr giügn 1975, e el diventa Vicàri al *Vilàgg Serén*. In del 1989 el diventa Vicàri del Vèsch.

El 18 magg 2003 l'è cunsacràd Vesch aüsiliari de Bresa dal Vèsc Giüli Sanguineti.

El 22 de genàr 2009 l'é stài traferìd a Bergum, dùe l'ha fài l'ingress el 15 de màrs.

## Mótt

*« Secundum verbum tuum » - « Secùnd la tò parola » *

## Ligamm de föra

* Diocesi di Bergamo Sitt d'la Diocesi de Bergum
Chignö (PV)

**Chignö** (nom ufizial: *Chignolo Po*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al cunfìna coi comün de Casél, Miradò, Muntsé, Vòri (LO), Rottofreno (PC), San Culumban al Lamber (MI), Santa Cristina.

'L gh'ha tre frazion: Lambrina, Alberon e Busch. Chignö l'è int la zona indè che 'l Lamber 'l va denter int 'l Po e l'è pü o men a trenta chilometer dai cità de Pavia, Lod e Piasenza. La parlada de Chignö l'è cunsiderada una variant del Ludesan, ma la gh'ha ancasì di carateristegh Paves.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Chignö l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Alter pruget

## Vos curelaa
*Castel de Chignö
Stefania Prestigiacomo

**Stefania Prestigiacomo** (Siracusa, 16 de dezèmber del 1966) l'è 'na pulìtica e 'na 'mprendidùra italiàna. L'è 'n mèmber del Pòpol de la Libertà.

La sò cariéra al lièl nasiunàl la àmbia 'ndèl 1994, quan che la s'è candidàda a le ilisiù pulìtiche 'ndèle fìle de Fórsa Itàlia e la vé iligìda 'ndèla Càmera dei Deputàcc.

Endèl 1996 la tùrna a éser iligìda a la Càmera dei Deputàcc e la vé numinàda vicepresidènt del grùpo parlamentàr de Fórsa Itàlia.

Dòpo le ilisiù del 2001, endóche la vé ricunfermàda amò 'na ólta a la Càmera dei Deputàcc, la vé apò numinàda Minìster de le Pàri Oportunità 'ndèl goèrno Berlusconi II, e riconfermàda al stès encàrech apò a 'ndèl goèrno Berlusconi III.

Dòpo de 'n pér d'agn de upuzisiù, e dòpo le ilisiù pulìtiche del 2008, l'8 de màgio la vé numinàda Minìster de l'Ambiente e de la Tütela del Teretóre e del Mar, endèl goèrno Berlusconi IV.
Müsega

La **müsega** l'è l'art de creà e met insema i son. 
I element principal de la müsega i henn la tunalità (che l'è culegada a la meludia e l'armunia), 'l ritmu (e i cuncet che i gh'henn asuciaa, cume 'l temp e l'articulazion), la dinamica, e i qualità sonich cume 'l timber. La parola la vegn zü dal grech μουσική (mousike), "(art) di Müs".
Müsa

* Un canal che l'è una diramazion del fiüm Ada: Müsa (canàl).
* Una figüra de la mitulugia greca: Müsa (mit).
Giuànn Giudici

**Giuànn Giudici** (Vares, 6 de màrs 1940) l'è un Vèsc católic italián, Vésc de Pavia dal 1 de dicèmber 2003 al 16 de nuèmber 2015.

## Biugrafia

Nasüd a Vares el 6 de màrs 1940, l'ha fài lì tüte le scòle e l'è entràd in Seminàri e in del 1964 l'é stài urdinàd prèt. Dal 1967 al 1971 l'è stài prufesùr de Teologia al Seminari de Seves.

Laureàd in Lingue in del 1972 A LA *Bocconi* a Milan, in del 1988 l'è diventàd Vicàri d'la Zona II (Vares e Puincia).

El 29 de giügn 1990 el Carinàl Martini la cunsàcra Vesch aüsiliari de Milan, e in del 1991 el diventa Vicàri generàl.

El 1 de dicèmber 2003 l'é trasferìd a Pavia dùe el fa l'ingrèss el 11 de genàr del 2004 fin'al al 16 de nuèmber 2015, quann gh'è rivàd mons. Corrado Sanguineti.

## Mótt

*« Haurite nunc et ferte » *

## Ligamm de foeura

*Sitt d'la Diocesi de Pavia
Anversa

**Anversa** (*Antwerpen* in ulandes e tudesch; *Anvers* in frances; *Amberes* in spagnö; *Anverse* in valun; *Antwerpn* in fiamingh ucidental; *Antwerp* in ingles) a l'è una cità in del nord del Belgi. A l'è la capital de la pruincia d'Anversa. La gh'ha 466.203 abitant (2007).

A l'è fada de 10 distret:
* Anversa
* Berchem
* Berendrecht-Zandvliet-Lillo
* Borgerhout
* Deurne
* Ekeren
* Hoboken
* Merksem
* Wilrijk
Anderlecht

**Anderlecht** (*Anderlech* in limburghes; *Anderlek* in valun) a l'è una cità del Belgi, in de la Regiun de Brussel-Capital. Al gh'ha una süperfiss de 97 kilometer quadraa e una pupulaziun de 97.601 abitant (2007).

A l'è tacaa a Brüssel, Dilbeek, Forest, Molenbeek-Saint-Jean, Sint-Pieters-Leeuw e Saint-Gilles. 

A l'è cugnussüda suratüt per la sò squadra del folber, el Royal Sporting Club Anderlecht.
Fernandel

**Fernandel**, el so nùm vèr l’era **Fernand Joseph Désiré Contandin** (Marsiglia, 08 de màgg 1903 - Paris, 26 de febràr 1971) l'è un atùr e regista francés, de urìgin italiana.

El so nùm d’art ghe l’ha dài so suocera, perché, el dì del so spusalìsi, la g’avarès dìtt: "Vé! Voilà le Fernand d'Elle!" ("Uè! Guarda lì, el sò Fernand!").

L’è el famusìsim Don Camillo d’i film de Giuanìn Guareschi

## Filmugrafia parsiàl
**Fratelli di sangue* (1935)
**Un marito scomparso ieri* (1936)
**Pazzo per la musica* (1936)
**Arriva il campione* (1937)
**Carnet di ballo* (1937)
**Ernesto il ribelle* (1937)
**La vita trionfa* (1937)
**Il giro del mondo* (1938)
**Fric-Frac* (1939)
**Fernandel al trapezio volante* (1940)
**Patricia* (1940)
**Cameriere per signora* (1941)
**Botta e risposta* (1950)

**Fernandel e le donne* (1950)
**Topaze* (1950)
**Tu mi hai salvato la vita* (1950)
**... Arriva fra' Cristoforo* (1951)
**Don Camillo* (1952)
**Me li mangio vivi!* (1953)
**Il nemico pubblico n. 1* (1953)
**Il ritorno di Don Camillo* (1953)
**Alì Babà* (1954)
**Santarellina* (1954)
**Don Camillo e l’Onorevole Peppone* (1955)
**Il grande seduttore* (1955)
**Era di venerdì 17* (1956)
**L'uomo dall'impermeabile* (1956)
**Il capitano della legione* (1957)
**La legge è legge* (1958)
**Noi gangster* (1958)
**Psicanalista per signora* (1959)
**La vacca e il prigioniero* (1959)
**Cresus* (1960)
**Fernandel, scopa e pennel* (1960)
**L'assassino è al telefono* (1961)
**Don Camillo monsignore... ma non troppo* (1961)
**Il giudizio universale* (1961)
**Tentazioni quotidiane* (1962)
**Il cambio della guardia* (1963)
**Cucina al burro* (1963)
**Il compagno Don Camillo* (1965)
**La Borsa e la Vita* (1966)
**Il viaggio del padre* (1966)
**Paris ist eine Reise wert* (1966)
**L'Amateur ou S.O.S Fernand* (1967)
**Una tranquilla villeggiatura* (1968)
**L'Homme à la Buick* (1968)
**Freddy* (1969)
**Heureux qui comme Ulysse* (1970)

## Bibliugrafia

*Raymond Castans, *Fernandel m'a raconté*, Edisiòn de la Table Ronde, Paris 1976
*Jacques Lorcey, *Fernandel*, Edisiòn Ramsay, Paris 1990
*Jean Jacques Jelot Blanc, *Fernandel. L'accent du soleil*, Edisiòn Stock, Paris 1991
*Franck Fernandel, *Mon Fernandel*, Edisiòn Autres Temps, Marseille 2001
*Franck Fernandel, *Fernandel, mon pêre*, Edisiòn Autres Temps, Gémeros 2005
*Riccardo F. Esposito, *Don Camillo e Peppone. Cronache cinematografiche dalla Bassa Padana 1951-1965*, Edisiòn Le Mani - Microart's, Recco, 2008, ISBN 9788880124559.

## Ligamm de föra

*Scheda sü Fenrandel in del IMDB
Gant

**Gand** (in ulandes e tudesch *Gent*, in ingles *Ghent*; in spagnö e purtughes *Gante*; in italian antigament *Guanto*) a l'è una cità del Belgi, in di Fiander, la capital de la pruincia di Fiander Urientaj. Al gh'ha 230.951 abitant (2005).
Beveren

** Beveren** a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia di Fiander urientaj, in de la regiun di Fiander. Al gh'ha 45.588 abitant (2005).

## Ligam de föra

*Sit ufizial
Charleroi

**Charleroi** (*Tchålerwè* in Valun; *Carleroé* in Picard; *Karolingen* in Tudesch antigh) a l'è una cità del Belgi, in de la pruincia de Hainaut. Al gh'ha 201.550 abitant (2007).
Mechelen

**Mechelen** (Mechelen in neerlandes; in Frances: *Malines*, in Tudesch e Fiamingh Ucidental: *Mecheln*, in Ingles: *Mechlin*, vegg, poch dupraa, in Latin: *Maclinia*) a l'è una cità in del süd del Belgi, in de la pruvincia de Anversa. Al gh'ha 78.900 abitant (2007).
Oostende

**Oostende** (tudesch e frances: *Ostende*; Ingles: *Ostend*: Italian: *Ostenda*) a l'è una cità del Belgi in de la pruincia di Fiander ucidentaj. La gh'ha 69.115 abitant (2007).
Sibiu

**Sibiu** (IPA , Tudesch: *Hermannstadt*, Üngheres: *Nagyszeben*) a l'è una cità de la Transilvania, Rumania. Al gh'ha pressapoch 170.000 abitant. El fiüm Cibin, un tribütari de l'Olt, al passa in cità. Sibiu a l'è la capital del distret de Sibiu.
Olt

El fiüm **Olt** (inscì in rumen e üngheres; tudesch: *Alt*; latin: *Aluta* o *Alutus*) a l'è un fiüm de la Rumania. Al scur in di distret de Harghita, Covasna, Braşov, Sibiu, Vâlcea e Olt. 

## Cità e paes
Intra i paes in sü l'Olt a gh'hinn: Bălan, Sândominic, Miercurea-Ciuc, Sfântu Gheorghe, Făgăraş, Brezoi, Călimăneşti, Râmnicu Vâlcea, 
Călineşti, Drăgăneşti, Proieni, Corbu, Golotreni, Brezoi, Văratica, Păuşa, Căciulata, Călimăneşti, Râmnicu Vâlcea, Jiblea Veche, Drăgăşani, Slatina, Drăgăneşti-Olt.

## Galeria

Image:Madefalva Olt Szekelygate.jpg|Olt – Arent a la surgent a Siculeni
Image:OltulLaTurnuRosu.jpg|L'Olt a Turnu Roşu
Sighişoara

**Sighişoara** (in latin *Castrum Sex*, in üngheres *Segesvár*, in tedesch *Schäßburg*) a l'è una cità de la Rumania, in del distret de Mureș, in Transilvania. A l'è in sül fiüm Târnava Mare. La gh'ha una pupulaziun de 32.287 abitant (2002).

## Cità gemelaa
*  Dinkelsbühl (Germania)
*  Kiskunfélegyháza (Üngheria)
*  Baden (Svizera)
*  Blois (Francia)
*  Città di Castello (Italia)

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Târgovişte

**Târgovişte** (*Tergovistye* in üngheres; *Tergowisch* in tudesch) a l'è una cità de la Rumania, in del distret de Dâmboviţa. Al gh'ha pressapoch 89.000 abitant (2003).

## Cità gemelaa
*  **[[Kazanlak]]**, Bülgaria
*  **[[Targovište]]**, Bülgaria
*  **[[Trakai]]**, Lituania
*  **[[Orvault]]**, Francia
*  ** [[Miami]]**, USA 
*  **[[Curbeta]]**, Italia
*  **[[Santarem]]**, Purtugal
*  **[[Vellinge]]**, Svezia
*  **[[Castellon de la Plana]]**, Spagna
La Riva

* **[[La Riva (PV)|La Riva]]**, (nom ufizial *Rivanazzano Terme*) cumün de la Pruvincia de Pavia;
* **[[La Riva (VC)|La Riva]]**, (nom ufizial *Riva Valdobbia*) cumün de la Pruvincia de Vercej.
Gudiass

**Gudiass** (nom ufizial: *Godiasco*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia, int l'Ultrepò Paves.

Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². In del sò teritòri gh'è la famusa frasiòn de Sales.

Al cunfìna coi comün de Casalnoceto (AL), Sésma, Montsegal, Pont Niza, Pozzol Groppo (AL), La Riva, Roca Süséla, Volpedo (AL).

L'è a caval tra la Provincia de Pavia e quela de Lissandria, a metà de la Vala Stafura.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Gudiass l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Otunn

L’**otunn** (parnonzia: /uˈtyn/ o /oˈtøn/), ciamad pœ anca **bruma** in ossolan e **la Streita** in camun, l’è vuna di quater seson de l’ann ind i region a clima temperad. Al marca la transizion de l’istad a l’inveren, e al suced o a setember – ind l’emisferi nord – o a marz – in quell sud. In otunn se pœl veder qe i jornade se scurten e i noits se slongen intanta qe la seson la va inanz infina a rivar al solstizi de inveren. La carateristega plussee iconega de l’otunn l’è forsi el mudar del color di fœie dei arbor, qe passen del vesser virde a una nuanz plussee naranz-brunna inanz de crodar del tut.

Soziad cont el passasg del cold al freid, e de costum cont el regœi, l’otunn l’è popolar fiss ind l’imajinari conletiv. Ind la cultura ocidentala, i personifegazion de l’otunn tenden a vesser di belle fomne zornide con di fruts, virz e oltre sorte de verdure adree a marudar cont el temp. I celebrazion di festivitaa otunnai inn assossenn importante per tante culture, cont el vesser infinamai intra i feste plussee sentude di sò calendari. Intra i feste plussee importante qe capiten in quella seson qì g’è Halloween, o ben una version plussee moderna del Dì di Mort influenzada de la vegia cultura celta. 

Spezialment in poesia, l’otunn al ven sovenz soziad con la malinconia: i possibilitaa e i oportunitaa oferide de l’istad i g’inn plu, e i ventesei freidolents qe nonzien la rivada de l’inveren taqen a manifestar-s. El ziel al se sgrisiss e tanta jent la se ingnala in cà, cont el circar quiet interiora e esteriora. L’è ancasì cognossud coma “la seson di malagn”.

La parolla “otunn” la riva jo del latin *autumnus*, qe provabilment la vegneva a sò vœulta de la radis estrusca *autu-*, qe la g’haveva la connotazion de passaj de temp de denter de l’ann. 

## Referenze

## Ligam de denter
* Halloween
* Dì di Mort

## Ligam de fœura
Renato Corti

**Renato Corti** (Galbiaa, prìm de màrs 1936) l'è un Vèsc católic italián. Dal 19 de dièmber 1990 l'è el 123esim Vésc de Nuara.

## Stèma e mótt

*« Cor ad cor loquitur » - « El cör el parla al cör » *

## Ligamm de föra

*Sitt d'la Diocesi de Nuara
Pier Giàcum Grampa

**Pier Giàcum Grampa** (Büst, 28 d'utùber 1936) l'è un vèsch católic italián, e vesch de Diocesi de Lügan dal 18 de dicèmber 2003.

## Biografia

L'ha comiciaa i sò stüdi da prevat al seminari da Venegon, pö u s'è spostaa in chel da Lügan. Dopo 'l seminari l'ha stüdiaa teologia in l'Üniversità da Innsbruck e u gh'ha ciapaa la laurea. Dal 1965 al 1975 l'è stai vice-retur e maestru da religion, filosofia e storia al collegio Papio d'Ascona. Nal 1975 l'è pö gni prevòst da Mogegn e Aurigen (in Valmagia). Nal 1979 l'è tornaa al Papio, stavolta come retur (ciapando 'l post da l'Amédée Grab, incöö vescuv da Coira) e maestru da religion, etica e civica. Nal 2001 l'è gni arciprevat d'Ascona.
Al 18 da dicembro dal 2003 (dopo ch'l'è mört al vescuv Giuseppe Torti) l'è stai faa vescuv da Lügan da Papa Giovanni Paolo II. Al 25 da genar dal 2004 l'ha ciapaa in magn la diocesi dal vicario Pier Giacomo de Nicolò. Al 28 d'otobar dal 2011, col fa i 75 agn g'ha 'vüd da domandàgh la comferma al papa se pò 'mò vess vescuv; al papa Benedetto XVI l'ha dii da nò. Pal moment l'è 'mò vescuv, ma domà fign che i 'n tröva mia un altri.
Pier Giacomo Grampa l'è dal 1988 membro dal "Ordine equestre del Santo Sepolcro di Gerusalemme".

## Stèma e mótt

*« Patiens in adversis » - « Pasiènsa quànt la và màl » *

## Ligamm de föra

* Sitt d'la Diocesi de Lügan
Mariastella Gelmini

La **Mariastella Gelmini** (Len, 1 de loeuj del 1973) l'è 'na politica italiana, del 13 de fevrer del 2021 al 22 de otover 2022 ministra di afar regionai e di autonomie 'ndel governo Draghi e, prima, ministra de l'istruzzion 'ndel governo Berlusconi IV del 2008 al 2011.

## Biograféa
Laureada 'n giurisprudenza, l'è 'n avocata specializàda 'n dirìt ministrativ. En politica, la gh'ha aderit fin de la fondazzion a Forza Italia, 'ndel 1994 l'è deventada coordinadora regional del partid en Lombardia, per poeu intrà en del Popol de la Libertà e, an'mò, en Forza Italia a la soa refondazzion. 

L'è stada la prima di eleti 'ndel comun de Desenzan 'ndèl 1998 e la gh'ha ricoprit l'encaregh de Presidènt del Consej Comunal 'nfìna al 2000, ann en del qual l'è stàda desfiduciada.

En del 2002 l'è 'nada a fà l'assessora al Terretore de la Provincia de Bressa e, a parter del 2004, assessora a l'Agricoltura. L'è ilisgida a la Camera di Deputacc en del 2006 e 'ndel 2008 la deventa ministra de l'istruzzion, e la resta issè fina al 2011, quand che ol governo Berluscon al borla sgiò. La fa gioeuna di reforme pioeu importante de la scoeula italiana, la reforma Gelmini, che la gh'ha fad soeu pioeu de Licee, la gh'ha sbassad i ore in di Istitut tecnegh e la gh'ha tolt via la possibilità de ciapà 'na qualifega de trii agn a l'Istitut professional.

En del 2016 l'è stada ilisgida Consejera Comunal a Milan e, in tra toeucc i candidacc, l'è stada quella che gh'ha ciapad pioeu tante preferenze de toeucc. L'ha mollad en del 2021 per deventà ancamò ministra, 'sta voeulta per i autonomie.

L'ha mollad Forza Italia quand che i ha mia votad la fiducia al governo Draghi 'n del loeuj 2022, roba che l'ha portad ol governo ai dimission, e l'è intrada en Azzion.

## Riferimèncc
*Sit del comun de Desenzan
*Frana Forza Italia, Mariastella Gelmini va con Carlo Calenda. E anche Renato Brunetta lascia il partito

## Oter progecc
Rubèrt Busti

**Rubèrt Busti** (Büst, 22 de nuémber 1940) l'è el vèsc emèrit de Mantua dal 3 de giügn 2016.

L’è stài cunsacràd vesch dal Cardinal Tettamanzi el 22 de setèmber del 2007

## Mótt

*« Omnes salvos facere » (« Salvà tütt »)*

## Ligamm de foeura

* Sitt d'la Diocesi de Mantua
Durban

**Durban** (in Zulu: *eThekwini*; in IPA: ) a l'è la segunda cità püssee pupulada del Südafrica, in de la pruincia del KwaZulu Natal. Al gh'ha 3.346.799 abitant (2004).

## Cità gemelaa
*  Lissandria d'Egit, Egit
*  Chicago, USA
*  Eilat, Israel
*  Leeds, Regn Ünii
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  Guangzhou, Cina

## Ligam de föra

* Sit ufizial
Diego Coletti

**Diego (Giàcum) Coletti** (Milan, 25 de setémber 1941) l'è el Vésch de Diocesi de Cum dal 2 de dicèmber del 2006.

Prima, l’è stài vesch de Livorno, cunsacràd dal Cardinal Martini el 13 de genàr del 2001

## Mótt

*« Consummati in unum » (« Scunsumàdi in una ròba sùla »)*

## Ligamm de föra

* Sitt d'la Diocesi de Cum
Chiang Mai

**Chiang Mai** a l'è una cità de la Thailandia. A l'è la cità püssee pupulada de la Thailandia del Nord, cun 184.887 abitant (2009) e l'è la capital de la pruincia del Chiang Mai.
Phetchabun

**Phetchabun** a l'è una cità de la Thailandia, la capital de la pruincia del Phetchabun. Al gh'ha 23.823 abitant (2005).
Al Ain

**Al Ain** (in Arab: **العين** scriüü anca Al 'Ain) è la quarta cità di Emiraa Arab Ünii per pupulaziun, cun 421.948 abitant (2005). A l'è in de l'emiraa de Abu Dhabi, al cunfin cul l'Oman. I utustrà che culighen Al Ain, Abu Dhabi e Dubai, furmen un triangul in del center del paes, cunt ogni cità a pressapoch 150 km di alter.

## Ligam de föra
* Sit ufizial 
* Al Ain International Airport 
* Purtal de la Cità 
* Al Ain National Museum
* Al Ain: Oasis in the Desert (Photographic essay from Al Ain Women's College) 
* Al Ain Times
Cità de Ho Chi Minh

La cità de **Ho Chi Minh** (Vietnames: Thành phố Hồ Chí Minh) a l'è una cità in del süd del Vietnam e la sò cità püssee granda, cun pressapoch 6,2 miliun de abitant.

La cità l'aveven cunquistada i frances in del 1859 e l'aveva ciapaa el nom de *Sàigòn*. Saigon a l'era stada la capital de l'Induchina Francesa e l'era stada una cità impurtanta in del periud culunial. De l'indipendenza, del 1954 al 1975, Saigon a l'è stada la capital de la Repübliga del Vietnam. A la fin de la Guera del Vietnam, Saigon l'hann ciapada i vietnames del nord el 30 de April del 1975 e ciamada Hồ Chí Minh el dì dopu.
Can Tho

**Can Tho** (Vietnames: Cần Thơ) a l'è una cità in del süd del Vietnam. Al gh'ha pressapoch 1,1 miliun de abitant e l'è la cità püssee granda in sül delta del Mekong. A l'è a pressapoch 160 km de Ho Chi Minh City. Chì viven trì grüp etnigh: khmer, vietnames, e cines.

La gh'è un'üniversità a Can Tho.
Da Nang

**Da Nang** (Vietnames: Đà Nẵng) a l'è una cità in del center del Vietnam.
Al gh'ha pressapoch 370.000 abitant.
Dalat

**Dalat** (Vietnames: Đà Lạt) a l'è una cità in del süd del Vietnam. Al gh'ha pressapoch 120,000 abitant.
Dong Hoi

**Đồng Hới** a l'è una cità del Vietnam, la capital de la pruincia de Quảng Bình , in sü la costa center-nord del paes. Al gh'ha 103.005 abitant (2005). 

A l'è a pressapoch 500 km süd de Hanoi, 260 km nord de Danang e 1200 km nord de of Ho Chi Minh City. 

A Dong Hoi al gh'è un reuport.
Haiphong

**Haiphong** (Vietnames: Hải Phòng, Chữ Nôm: 海防) a l'è una cità in del nord del Vietnam. Al gh'ha pressapoch 1.711.100 abitant e l'è la terza cità püssee pupulada del paes. A l'è a 120 km de Hanoi.
Nha Trang

**Nha Thrang** a l'è una cità del Vietnam de pressapoch 300.000 abitant in del center-süd del paes. A l'è impurtanta per el türism e la pesca.

*Nha Trang - Wikivoyage
Pleiku

**Pleiku** (anca **Plei Cu** o **Plây Cu**) a l'è una cità in del center del Vietnam. A l'è la capital de la pruincia de Gia Lai. El sò distret al gh'ha 186.763 abitant.

A l'è staa un reuport strategigh in de la guera del Vietnam
Quảng Ngãi

**Quảng Ngãi** (Vietnames: Thành phố Quảng Ngãi) a l'è una cità in del center del Vietnam. Al gh'ha 119,251  abitant. A l'è la capital de la pruincia de Quảng Ngãi
Vung Tau

**Vung Tau** (Vietnames: *Vũng Tàu*) a l'è una cità in de la pruincia de Ba Ria-Vung Tau, Vietnam. Al gh'ha pressapoch 240.000 abitant (2005). A l'è a 120 km a nord-est de Ho Chi Minh City. 

La cità l'hann fundada i culonizadur frances.
Marina Massironi

**Marina Massironi**, (Legnan, 16 de magg 1963) l'è un’atura comica e dupiadura de teàter, cinema e televisiòn, cugnusüda per véss la spàla de *Aldo, [[Giovanni Storti|Giovanni]] & Giacomo*.

## Biugrafia

Nasüda a Legnan el 16 de magg, l'ha cuminciàd a stüdià recitasiòn vèrs i vint'ann. L'ha fai anca *cabaret* in còpia Giàcum Poetti, cume *Hansel & Strüdel*.

L'ha cuminciàd a laurà cun *Aldo, [[Giovanni Storti|Giovanni]] & Giacomo* in del film *Tre uomini e una gamba*, e dòpu *Così è la vita* e *Chiedimi se sono felice*.

In del 1998 la recita in *Fuori dal mondo* cun Margherita Buy e in del 2000 la vènc sia 'l *Nàster d'Argènt* cume migliùr atùra non-prutagunista per el film *Pane e tulipani* e anca el *David de Donatèll*.

## Cinema

* 1997 - *Tre uomini e una gamba*, regia de *Aldo, [[Giovanni Storti|Giovanni]] & Giacomo* e Massimo Venier
* 1998 - *Così è la vita*, regia de Aldo, Giovanni & Giacomo e Massimo Venier
* 1998 - *Fuori dal mondo*, regia de Giüsepp Piccioni
* 1999 - *Tutti gli uomini del deficiente*, regia de Pàul Costella
* 2000 - *Pane e tulipani*, regia de Silviu Soldini
* 2000 - *500!*, regia di Lurèns Vignolo, Matteo Zingirian e Giuànn Robbiano
* 2000 - *Chiedimi se sono felice*, regia de Aldo, Giovanni & Giacomo e Massimo Venier
* 2002 - *Quasi quasi*, regia de Gianluca Fumagalli
* 2003 - *Ti spiace se bacio mamma?*, regia di Lisander Benvenuti
* 2004 - *Agata e la tempesta*, regia di Silviu Soldini
* 2009 - *Due partite*, regia di Enzo Monteleone

## Teàter
* *Proibito* (1984), de T. Williams
* *Questa sera si recita a soggetto* (1984), de L. Pirandello
* *Il conte di Carmagnola* (1985), de Lisander Manzon
* *Aria viziata* (1989/90, 1995/97), regia de Giovanni Storti, scritt e interpretàd cun Marco Pagani
* *Ritorno al gerundio* (1992/93), al Zelig de Milan
* *Lampi d'estate* e *Aria di tempesta*, al Teàter Ciak de Milan, insema a *Aldo, [[Giovanni Storti|Giovanni]] e Giacomo*
* *Lei* (1994/95), cumedia in trè volte de Gianfrancu Manfredi, Laura Grimaldi, Ginu e Michèl, cun Ruggero Cara e Flavio Bonacci
* *La peste* (1995), di Albert Camus, adatament e regia de Gabriele Calindri
* *I corti* (1995/98), regia di Arturo Brachetti, cun *Aldo, [[Giovanni Storti|Giovanni]] e Giacomo*
* *Tel chi el telùn* (1999), regia de Arturo Brachetti, cun *Aldo, [[Giovanni Storti|Giovanni]] e Giacomo*
* *Andrè le magnifique* (2000), regia de Ruggero Cara
* *Due partite* (2007), regia de Cristina Comencini
* *Sotto paga, non si paga* (2007/2008)

### Musical

* *Bulli & pupe* (2002/03), cun la Cumpagnia d’la Rancia, regia de Fabrìsiu Angelini.

### Cumedie
* *Harry, ti presento Sally* (2004/06), regia de Daniele Falleri, la féva Sally.

## Premi

Marina Massironi l’ha venciüd el *David de Donatèll* e 'l *Nàster d'Argènt* cume migliùr atùra non-prutagunista per el film *Pane e tulipani*, regia de Silviu Soldini.

## Püblicità

Marina Massironi l’ha fài cle püblicità chì, in televisiòn:

* Spot Yomo (1998/99), cun Aldo, Giovanni e Giacomo.
* Spot Levoni (1999/2000)
* Spot Philadelphia Kraft (2000/01), regia de Ricky Tognazzi, cun Gianrico Tedeschi

## Ligamm de föra

* Sitt üficiàl
* Prufìl sü l’IMDB
Carnuàl de Limoux

El **Carnuàl de Limoux** l’è un carnuàl ch’el düra 3 mès, de genàr a màrs per tütt i fin de smàna e per la *smana fulkluristica*.

L’è caraterìstic perché gh’è un’inifinità de *Bande* e de *Pierrot* ch’i sfìlen sü la piàsa del paès. Ch’el carnuàl chì l’è cunsideràd cume el carnuàl püsè lung del mùnd.

Limoux l’è una citadina francesa del Dipartimènt dl’Aude, in d’la Regiòn d’la Lenguadoca.

## Alter futugrafìi

Image: France-Carnaval de Limoux.jpg|Amò la Banda
Image: Fennos4.jpg|I Pierrot


## Bibliugrafia
* D. Fabre et Ch. Camberoque, *La Fête en Languedoc*.
* Georges Chaluleau et J.luc Eluard, *Le carnaval de limoux*, Edisiòn Atelier du Gué
* Georges Chaluleau, *Carnaval de Limoux au cœur*, Edisiòn Loubatières, 141 pàgin, ISBN 2-86266-402-2

## Ligamm de föra
Storia del Carnuàl de Limoux (Dal Sitt dl’Asuciasiòn *Mémoire historique de Limoux*)
Limoux

**Limoux** (in ucitan e catalan: *Limós*) l'è 'na cità franséza de la regiù Languedoc-Roussillon, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch del cantù omònim e del circondàre (*arrondissement*) de Limoux. L'è sota-prefetüra del dipartimènt de l'Aude. 

La g'ha 'na popolasiù de  abitàncc, dato agiurnàt al .

El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de  km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 156 méter a 'na altèsa màsima de 740 méter söl leèl del mar.

## Cultüra
La citadìna de Limoux l'è famùza per el sò Carneàl töt particolàr che 'l düra tré més, da zenér a mars.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer dei abitàncc del cümü de Limoux l'è ilüstràt endèla tabèla riportàda ché sóta:

## Riferimèncc
Gattini

**Gattini - Selezione orchestrale di classici nostri belli ** l'è on CD di Elio e le Storie Tese sortii el 30 ottober 2009. El disch, faa per celebrà i vint del primm album del grupp milanes (Elio Samaga Hukapan Kariyana Turu), el contegn di rielaborazion orchestrai de vari success musicai longh el ventenni, pù on inedit (Storia di un bellimbusto, che l'è anca el singol).

Insema al CD l'è venduu anca on DVD cont el backstage del disch, el video de Storia di un bellimbusto e 'l sò *making of*, cont intervista ai member del grupp che gh'hann recitaa.
## I canzon
I canzon vegnen de tucc i disch del grupp (a eccezion de Esco Dal Mio Corpo E Ho Molta Paura, Peerla e Studentessi) e hinn mettuu in ordin cronològich.

**Gattini*
**John Holmes (una vita per il cinema)*
**Cassonetto differenziato per il frutto del peccato*, con la partecipazion de l'Enrico Ruggeri.
**Nella Vecchia Azienda Agricola*.
**Pork e Cindy*.
**Il Vitello dai Piedi di Balsa*, con l'Enrico Ruggeri e 'l Mangoni.
**Il Vitello dai Piedi di Balsa reprise*, con l'Enrico Ruggeri e 'l Mangoni.
**Uomini col Borsello*, cont el Riccardo Fogli e 'l Sir Oliver Skardy.
**Essere Donna Oggi*, con la partecipazion de l'Enrico Ruggeri, che 'l fa ona parodia de lù medemm quand che 'l conduss el programma Mistero.
**La Terra dei Cachi*.
**Psichedelia*, cont el Lucio Dalla.
**Il Rock and Roll*.
**La Follia della Donna (parte I)*, con la partecipazion del Nicola Savino.
**Shpalman*, cantada del Rocco Tanica.
**Largo al factotum*, ciappaa de Il Barbiere di Siviglia del Gioacchino Rossini.
**Storia di un bellimbusto*, con la partecipazion del Vittorio Cosma.
**Shpalman (romanza da salotto)*, con la vos solista del Max Pezzali.
Lecc

Un **lecc** (anca **let**) l'è un mobil che 'l se dröva per durmì e repusàss, ma l'è druvaa de suvent anca per atività sessüal, per setàss o per legg.
Swansea

**Swansea** (*Abertawe* in gales) a l'è una cità in del süd del Galess, Regn Ünii. A l'è la terza cità del Galess per pupulaziun, cun 228.100 abitant (2007).
Newport

**Newport** (*Casnewydd* in gales) a l'è una cità in del süd-est del Galess, Regn Ünii. A l'è in de la cuntea del Monmouthshire. A l'è la setima cità per pupulaziun del Galles, cun 140,200 abitant (2007).
Diocesi de Vigevan

La **Diocesi de Vigevan** (*Dioecesis Viglevanensis* in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la *Cunferensa Episcupàl Italiana*.

## Teritòri

La Diocesi la cumprènd Vigevan, el sò circundàri, la Lumelina e el paès de Susàgh in pruincia de Nuara. la g'ha 87 paròchie.

## Curiusità

I dü purtòn d'entrada del Domm, i'enn, in realtà, vün sùl. Infàti, püsèe as và visìn ai purtòn, püsè se vèd che apena vün l'è druàd cume entrada; l'alter l'è un'ilüsòn òtica.



## Ligamm de föra

* Sitt üficiàl
Sciur

**Sciur** (dal latin *senior*, leteralment *püssee vegg*), l'indica chi è che l'è *süperiur* a un alter, vün che 'l domina, che 'l guverna, che 'l gh'ha di pruprietà  o in general che 'l gh'ha pudé sura a un quajcoss o un quajdün. A Milan quand che vün el parla d'una persona, el dis *Sür*, ciuè Sür Brambìla, Sür Tal di Taj. 

La parola *siur* l'è imparentada cun *Signùr*, che l'è cume el popul lumbard l'è vüss riferiss a Gesü Crist.
Diocesi de Crema

La **Diocesi de Crema** (*Dioecesis Cremensis* in Latin) l'è una circuscrisiòn d'la cesa catòlica italiana, che la dipènd da la pruìncia d'la Lumbardia, da la diocesi metrupulitana de Milan e la fa part d'la *Cunferensa Episcupàl Italiana*.

## Teritòri

I sò confìn i cuincìdun cùl Cremasch, e la sò sèd l'é a Crema in d'la Catedràl dla Asùnta.

La g'ha 62 paròchie.

## Ligamm de föra

*Sitt üficiàl
*Situ dl'Üfìsi per la Pasturàl d'i Giùn e dl'Uratori
Andrea Maria Erba

**Andrea Maria Erba** (Biasòn, prìm genàr 1930 - Velletri, 21 de màgg del 2016) l'è stài un prét *Barnabita*, vèsc emérit d'la diocesi de Velletri-Segni, in pruìncia de Ruma

## Biugrafìa

Nassüd a Biasòn el prìm genàr 1930, l'é diventád prét Barnabita el 17 de màrs 1956.

L'é stái cunsacraa vésc de Velletri-Segni el 6 de genàr 1989, da Papa Giuànn Pàul II, e el s'é ritiráa el 28 de genàr 2006; fín a la sò mort, el 21 de màgg del 2016 l'ha fài part d'la *Cungregasiòn per la cause d'i Sant*.

### Curiusità

* Quant el nöu Papa Benedètt XVI el s'è insediàd, l'ha vursüd che Mons. Erba el füdess el prìm Vesc a basàgh l'anell, perché da Cardinal Ratzinger l'era titulàr pròpi d'la diocesi de Velletri-Segni.

* Mons. Erba l'é stài un tifùs acanìd del Milan.

## Bibliugrafia
* Andrea Maria Erba, *Antologia degli Scritti*, Vol 1, EDIVI, 2006, ISBN 978-88-89231-48-7
* Andrea Maria Erba & Pier Luigi Guiducci, *La Chiesa nella storia. Duemila anni di cristianesimo*, Elledici, Turin 2008
* Andrea Maria Erba, *L'Angelica Paola Antonia Negri*, Ed. del Verbo Incarnato, 2008
* Andrea Maria Erba, *Antologia degli Scritti*, Vol 2, EDIVI, 2009, ISBN 978-88-89231-24-1

## Riferimént


## Ligam de föra

* Sit üficiale d'la Diocesi de Velletri-Segni
* Prufìl biugràfic
Sébastien Loeb

Ol **Sébastien Loeb** l’è ü pilòta de rally che l’è nasìt ol 26 de fevrér del 1974 ad Haguenau in del Alsasia regiù tudescòfuna de la Frànsa.

Insèma al sò navigadùr, ol Daniel Elena, l'à enzìt dal 2004 al 2012, cioè per nöf vólte de fìla 'l Campiunàt del mónt de Rally, l’è ‘l pilòta de rally piö brào de sèmper e per chèsto l’è suernominàt l’*extraterèstre*. 

## Ol sò sito

http://www.sebastienloeb.com
Emma Marcegaglia

**Emma Marcegaglia** (Màntoa, 24 de dezèmber del 1965) l'è 'na 'ndüstriàla itàliana, prìma fónna a ìga l'encàrech de presidènt de la Confindustria.

Fiöla de Palmira Bazzani e Steno Marcegaglia, fondadùr de la aziènda *Marcegaglia S.p.A.*, atìva endèla laorasiù de l'aciàio, la g'ha spuzàt Roberto Vancini 'ndèl 2001, ingeniér informàtich, e 'ndèl 2003 la g'ha ìt 'na fiöla, Gaia.

### Stüde
Laureàda có la lòde 'n *Ecunumìa Aziendàl* a l*'Università Comerciàl Luigi Bocconi* 'ndèl 1989. Endèi agn de l'università l'è stàda òt més en Amèrica, endóche la g'ha frequentàt el segónt an del "Master in Business Administration" a la New York University.
Ona strada bagnada

**Ona strada bagnada** l'è on curtometragg 35mm del 1999 scrivuu e dirett da Lamberto Caimi. L'è interpretaa interament in milanes, e l'è vun di ben pocch cinema professionaj tutt intregh in lengua lombarda. L'è lóngh 23 miguu e l'ha vengiuu el Premi Kodak, el premi *Cortocinema* e el premi *Studio Universal*, tucc in del 1999.

## Trama
Dopo trint'agn de lavór, on barchiroeu el se troeuva d'on bott senza 'l so mestee. El cinema l'è basaa sora i regord del sò viaggià su e sgiò per el Navili Grand, travers ona carellada de test de la litteradura milanesa e de la lombarda.

## Ligamm in su la red
El curtometragg intregh del Vimeo.com
Curt de Curtes

**Cort di Cortes** (nom ufizial in italian *Corte de' Cortesi con Cignone*) l'è on comun de la Provincia de Cremona situaa visin al fiumm Òli e al confin con la Provincia de Bressa (Quinzan e Veroeula Veggia). El gh'ha , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è tacaa ai comun de Bordolano, Casalbuttano ed Uniti, Urmenida, Quinsà (BS), Robecco d'Oglio e Erölaècia (BS)

## Evoluzion demografega
L'andament del nomer de abitant del comun de  l'è mostraa in de la tabela chi de sota:

## Riferiment
Quinzan

*Quinzan (bressan: *Quinsà*), comun de la Provincia de Bressa.
*Quinzan (verones: *Chinzàn*), frazion de la città de Verona.
*Quinzan, frazion del comun varesòtt de Sumiragh.
La Linea (carton animad)

**La Linea** l'è un personasg de l'Osvaldo Cavandoli, protagonista de un carton animad e de fumet. El carton animad l'è fad su de un omin che el camina longh una linea virtualment infinida e de la qual la Linea l'è part anca lee. El personasg l'incontra in del so camin tant ostacoi e despess el parla cont el disegnador 

## Storia

In del 1969 el Cavandoli l'ha insubid quell personasg chì (ciamad al principi *Mr. Linea*) a una quai azzienda publicitaria che la fava su filmad per el Carosello de la Rai. El personasg l'è piasud a l'ingegner Emilio Lagostina, collezzionista d'art e titolar de l'omonima industria de pignate a pression, che l'ha vorsud 'me pratagonista de un quai carosell per la soa azzienda. La presentazzion del personasg, al principi ciamad *Agostino Lagostina* (nom che l'è stad trad de part despoeu de la prima serie) l'è stada quella chì: «Chi l'è l'Agostino? Un om piscinin e viscor, cont el nas debon espressiv, con tucc i istanze e i preocupazzion de la vita moderna. Fioeu d'un lapis e d'una man.»

La vos la gh'è stada dada del Carlo Bonomi, che el gh'ha fornid una parlada onomatopeica cont acent milanes, associada a una musica vagament jazz curada del Franco Godi e del Corrado Tringali. Inscì el personasg l'è vegnud protagonista de una serie de spot de publicità famos, spantegad anca in di paes forest, indove che, agn despoeu, inn stad fad su di DVD cont i so aventure.

In del 1972 *La Linea* l'è vegnuda una strissa a fumet che l'ha vinciud un frach de premi internazzionai. Despoeu inn stad publicad poster, calendari e prodot de merchandising. In di agn 80 La Linea a l'è protagonista de una quai strissa seral inanz del TG di 8 ore de la sera in su la red Nazzional (incoeu Rai 1) denter de l*'[[Almanacco del giorno dopo]]*.

## La lengua de ''La Linea''
El barbotà e i imprecazzion del personasg sont in d'un lenguasg che el se capiss minga, un grammelot in del qual l'è minga complicad recognosser espression in lengua lombarda. Donca l'è facil capì perchè quell non-lenguasg l'habia iutad el spantegament internazzional del personasg, che l'è stad mai dobiad. De sorapuu i color di sfond mostren i emozzion del personasg e varien despess a segonda di cas.

## Home video

* *La Linea - Special Edition*, Medaialia Srl, Quipos, 2008, DVD. EAN 8033309014616.

## Riferiment
Juneau

**Juneau** a l'è la capital del stat de l'Alaska, USA. A l'è anca la terza cità de l'Alaska, dopu de Anchorage e Fairbanks.

## Cità gemelaa
*  Whitehorse, Canada
*  Chiayi City, Taiwan
*  Vladivostok, Rüssia
*  Mishan, Cina

## Ligam de föra

* Sit ufizial
* Visit Juneau
Fairbanks

**Fairbanks** a l'è la segunda cità püssee granda de l'Alaska, Stat Ünii d'America. 

La gh'ha una süperfiss de 84,6 km² e una pupulaziun de 31.142 abitant (2006), per una densità de 368,1 abitant per km².

## Ligam de föra
 Sit ufizial
Arizona

L**'Arizona** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 295.254 km² e una pupulaziun de 5.743.834 abitant. 

A l'è tacaa a nord a l'Utah, a ovest al Nevada e a la California, a süd cunt el Messich, a est cunt el Növ Messich.

La capital a l'è Phoenix (1.321.045 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Tucson, Mesa, Glendale, Chandler, Scottsdale, Tempe, Gilbert e Peoria.

## Urganizaziun pulitiga
L'Arizona la gh'ha 10 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Triticum monococcum

El **Triticum monococcum** (*far pesèn*) l'è 'na spéce botànica de la famìa de le Poaceae che fa part del zèner Triticum, che l'è chèl endóche gh'è dét el formét e 'l far. El nòm de la spéce (monococcum) el fa riferimènt al fat che la spighèta de chèsta piànta la pòrta 'n granì sùl.

En pràtica l'è 'na spéce primitìva de formét, difàti l'è stat, ensèma al far, giü dei prim cereài a véser demestegàcc de l'òm, presapóc 7500 prìma de Crìsto endèl Medio Oriènt. L'è derivàt de la fùrma salvàdega che l'è 'l *[[Triticum boeoticum]]*. 
Endèi tép de l'antichità l'ìa 'na spéce de 'mportànsa primària per l'alimentasiù de l'òm, ma al dé d'encö l'è cultiàt apéna per en mercàt de nìchia.
 
Endèle bödèle del Ötzi — l'òm del sècol XXXII prìma de Crìsto ritroàt sö le Àlpi al cunfì 'ntra l'Austria e l'Itàlia — gh'è stat troàt rèscc de la somésa de chèsto cereàl.

## Tosicità per i celìaci

A diferènsa de le fùrme modèrne de formét, par che la proteìna gliadina del T. monococcum la sàpe mìa isé tòsica per i celìaci. e per chèsto pödarès véser indicàda per le diéte sènsa glùtine.

## Riferimèncc
Alaska

L**'Alaska** a l'è un stat federal di Stat Ünii. Al gh'ha una süperfiss de 1.717.854 km² (la püssee granda di stat amerigan) e una pupulaziun de 655.435 abitant. 

A l'è tacaa a nord cun l'Ucean Giazal Artigh, a ovest e a süd cun l'Ucean Pacifigh, a est cunt el Canada.

La capital a l'è Juneau (30.711 abitant); la cità püssee impurtanta a l'è Anchorage (260.283 abitant), che l'è anca l'ünega cità che la gh'ha püssee de 100.000 abitant.

## Storia
L'Alaska l'è andada a fà part di Stat Ünii in del 1867.

## Urganizaziun
La guernadris a l'era la Sarah Palin.

L'Alaska al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.