open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thor

**Thor** (nors antigh: *Þórr*) l'è vun di dei pussee important de la mitologia germanega.
L'era el dio del tron, e l'è cognossuu per i sò longh bataj contra i Gigant.
## El nomm
"Thor" l'è la version inglesa del nors antigh *Þórr*, che la va inanz anca incoeu in de l'islandes *Þór*.
A l'è cognossuu anca tant 'me *Donar* in todesch antigh e olandes, *Þūnor* in ingles antigh, *Tórur* in faroes, *Tor* in svedes, danes e norveges, *Tonger* in frison. El nomm el deriva de la radis germanega **Thunraz*, che la voeur dì "tron" (cf. ingles modern *thunder*, todesch *donner* e via inscì) e l'è de origin indoeuropea (cf. el latin *tonus*).
## I origin mitologich e la fameja
A l'era el fioeu de Odin (re di dei) e de Jörð (la dea de la terra), e l'era el pussee fort di Æsir. El viveva a Ásgard, in del regn de Þrúðvangar, in del castell de Bilskirnir.

Intant che Odin l'eva consideraa el re di dei, Thor l'eva pussee che alter el dio di omen, e per quest l'era ben amaa di gent de la Scandinavia. I Vichingh i se faven ciamà anca *el Popol de Thor*. El dio l'era representaa con la barba longa e rossa e i muscoi possent, e 'l gh'aveva duu aspett de la personalità: el primm l'eva quell del gigant fosch e brutal; el segond inveci le faseva vedè tant 'me on bonascion con di aspett anca comegh.

La soa miee la se ciamava Sif e l'era la dea de la fertilità, cont i cavei dorad compagn del forment, faa su di nan dopo che Loki el gh'aveva tajaa via quei originai. Thor el gh'ha 'vuu anca alter moros asca la miee: per esempi, la gigantessa Járnsaxa la gh'ha daa a lu on fioeu ciamaa Magni. De la Sif el gh'ha 'vuu Þrúðr e Móði; el gh'aveva anca on fiolasc ciamaa Ullr, che però l'era on bagai domà de la Sif.

## I ogett de Thor
La soa forza, giamò legendaria, la cresseva grazie a trii arnes che lu el bandonava mai, e che le faseven vegnì quasi invicibel: ona cintura che la ghe redobbiava la forza, on para de guant de ferr e 'l martell ''Mjöllnir'', on istrument doperaa per colpì i moster e i nemis. El fonzionava tant 'me on boomerang, e 'l rapresentava ona saetta: donca el nonziava el rivà de la pioeuva. 

El sò mezz de trasport a l'eva on carr tiraa de dò caver (Tanngnjóstr e Tanngrisnir). Anca quei besti chì i gh'aveven di poter portentos: duranta i sò viagg, el Thor je mangiava a la sira e 'l coservava la pell e i oss; a la matin, i dò caver eren renassuu.

## Influenza coltural
El nomm de Thor l'è restaa conservaa anca incoeu in del nomm del giovedì doperaa in di lengov germanegh: varda per esempi l'ingles *Thursday*, el todesch *Donnerstag*, l'olandes *Donderdag*. Anca in finlandes la s'è fada sentì l'influenza germanega, e defatt el giovedì el se ciama *Torstai*. El nomm del giovedì l'è staa formulaa per imità quell doperaa in di paes de coltura latina: defatt el Thor l'è on poo el corespondent del Giove, perchè hinn tucc duu signor del tron.

Inoltra el nomm del dio l'è anmò bell doperaa in di paes de la Scandinavia.

Thor a l'è anca on personagg di fumett american de la Marvel.

## Vos corelaa
* Mjöllnir
* Odin
* Loki
Karim

La ***Karim*** l'è stada una cà discugrafega taliana ativa tra el 1961 e 'l 1966, ann ind el qual l'è stada serada sö per faliment.

## I disch püblegaa
### 33 gir 25 cm




### 33 gir 30 cm




### 45 gir





### 45 gir cunt nümeraziun speciai





### 45 gir de la Assolo
La Assolo l'era una sutaeticheta de la *Karim*, cunt sed a Genova; el diretur artistegh l'era el Gian Piero Reverberi




### EP





## Riferimencc
Parc del Pianvolt de Romaneng

El **Parc del Pianvolt de Romaneng e dei Navili Cremones** (in italian **Parco del Pianalto di Romanengo e dei Navigli cremonesi**) l’è un PLIS (Parc Local de Interess Soracumunal) cread da la Provinça de Cremona con le Deliberazion de la Jœnta Provinçal n° 116 del 4 marz 2003, n° 277 del 25 maj 2003 e n° 332 del 17 jœgn 2005.

El Parc al sgrandiss l'area jamò protejida de la Riserva natural del Navele de la Melota (creada da la Rejon Lombardia ind el 1983) dent ind el “Pianvolt” de Romaneng, un rialz de terra de formazion pleistocenega qe l’è 10-15 meter plussee volt de la pianura aluvional qe la sta tœt intorna.

De grand interessi ind la zona, l’è la red idrega dei Navili ("Naéle" segond la prononça local), i cors d'aqua qe i vegnen fœra da l'Oi o dai fontanii. El parc al serv a conservar l'idrografia, i bosc, e le fasse alberade, le çes, e anca a render naturai i lagets qe una vœlta i eren de le cave e adess i enn stads occupads da la vejetazion aquatega e da qella de le rive.

L'area del Pianvolt l’è una part importanta del projet d’educazion ambiental de la Provinça de Cremona qe al se ciama in italian "Il territorio come ecomuseo".

## Riferiments
* Parco del Pianalto di Romanengo e della valle dei Navigli Cremonesi

## Ligam de fœra
* Sito istituzionale dell'Ecomuseo del territorio della Provincia di Cremona
* EcoMuseo del Pianalto di Romanengo
Corda

Ona **corda** (*gorda* in d'on quai dialett tesines) a l'è on rosc de fil intrezzaa vun con l'alter, che l'è bona de sostegnì sforz de trazion.
La pò vess fada su de materiai fibros (naturai o sintetegh) o metallegh: in tra i primm a cuntom anca la seda, la caneva, la juta e 'l nylon.
## Etimologia
La parolla corda la vegn del latin popolar *chorda*, de origin greca (*chórdē* in grech el voeur dì "budei"). L'è doperada anca in tanti alter lengov romanz (italian, portoghes e catalan *corda*, frances *corde*, spagnoeu *cuerda*, ocitan e piemontes *còrda*, forlan cuarde). El nomm latin classegh de la corda l'eva *funis*, che 'l se troeuva anca 'dess in de l'italian (e toscan) *fune* e in del sardegnoeu *vune*.
## Referiment
Lengua galüresa

El **galüres** (**gadduresu** //) l'è una lengua rumanza che la ven del cors parlaa in Galüra suta l'inflüenza del vesin Sardegnöö lugüdures, e de Catalan e Spagnöö fin al XVIII secul.

## Esempi de galüres

 (*La più bedda di Gaddura*) - Scultal in **galüres**

*La più bedda di Gaddura (Nostra Signora di Locusantu, Regina di Gaddura)* del Ciccheddu Mannoni. 

Tu sei nata par incantu
diliziosa elmosùra
la meddu di Locusantu
la più bedda di Gaddura.

Sei bedda chi dugna cori
s’innammurigghja di te
pa l’occhj mei un fiori
ed è la meddu chi c’è.                    

E socu vecchju canutu
e socu a tempu passendi
parò sempri burrulendi
comu m’eti cunnisciutu

Cantu campu decu fà
sempri onori a Locusantu
ch’è la tarra di l’incantu
di ca' veni a istragnà.

La Patrona di Gaddura
l’emu noi in Locusantu
incurunata da lu cantu
cussì bedda criatura.

***Tradüziun in lumbard:**

*Tì te seet nassüda per incant<br />*
*delisciusa beleza<br />*
*la meiur de Lögsant<br />*
la püssé bela de Galüra*

*Te seet (tant) bela ch'ogne cör*
*al se 'namura de tì*
*Per i me öcc (te seet) un fiur*
*te seet la meiur che gh'è.*

*A sunt vecc canüü*
*e 'l me temp l'è dré a passà*
*però sunt semper dré a scherzà*
*cume (quand) che m'avii cugnussüü*

*Per quant camp gh'ho de fàggh*
*semper unur a Lögsant*
*perché l'è la tera de l'incant*
*per chì ch'a la ven a visità.*

*La Patrona de Galüra*
*l'hem nualter a Lögsant*
*incurunada del cant*
*inscì bela creatüra.''

## Riferimencc

## Ligamm de föra
* Storia, racönt e vecc futugrafii di paes de la Galüra 
* Academia de la Lengua galüresa 
* Mauro Maxia - Stüdi storegh sö i dialecc de la Sardegna del nord (in pdf)
* Franco Fresi - A innommu di lu 'entu
* Franco Fresi - Capiddi in culol pani
* Oraziun a Sant Antoni in galüres 
* Viver acüstegh de la Humboldt-Universität de Berlin
Seda

La **seda** l'è ona fibra proteica d'ona bestia con la qual se poeuden otegnì di tessuu che de solet hinn putost pregiaa.
La seda l'è fada su de on quai insett de l'orden di lepidotter, opur di ragn. La seda doperada per fà su di tessuu la se otegn de la galletta di bigatt (che partegnen soratutt a la fameja di Bombyx mori). Certi voeult vegnen doperaa anca di speci de la fameja di Saturnidae.

Quella de la seda l'è stada vuna di primm industri italiann, e l'è stada vun di coeur de l'economia lombarda (per esempi quella brianzoeula) per tanti secoi.
## El nomm
La parolla *seda* la riva del latin popolar *sēta*, derivazion del classegh *sæta* (che 'l voeur dì *pel de porscell*). La parolla latina classega però l'è "sericum", che 'l ven doperaa anca 'me agettiv colt.
"Seda" el troeuvom anca in tanti alter lengov romanz (italian *seta*, frances *soie*, spagnoeu, catalan e portoghes *seda*, sicilian *sita*, forlan *sede*).
## Referiment
Strage de Piassa de la Loza

La **stràge de Piàsa de la Lòza** l'è stat en atentàt terurìstich che gh'è stat fat ai 28 de màgio del 1974 a Brèsa, en Piàsa de la Lòza, giöna de le piàse piö 'mportànte del cèntro de Brèsa. L'atentàt el g'ha fat òt mórcc e 102 i è restàde ferìde.. 'Na bómba, scundìda dét a 'n sedèl del spórch, pròpe sóta a l'orolòi dei "macc de le ùre", l'è stàda fàda s•ciopà entat che gh'ìa 'n córs 'na manifestasiù cùtra 'l terorìsmo terrorismo neofasìsta organizàda dei sindacàcc e del Cumitàt Antifasìsta co la prezènsa del sindacalista de la CISL Franco Castrezzati, de l'on. del PCI Adelio Terraroli e del segretàre de la "Camera del Lavoro" de Brèsa Gianni Panella.

## I facc
A le 10 e 12 minücc del 28 de màgio del 1974, entàt che 'l segretàre de la Federasiù dei Laoradùr Metalmecànich (FLM) Franco Castrezzati l'ìa dré a fà 'l sò discórs, en piàsa s•ciòpa la bómba che gh'ìa stat scundìt endèn sedèl de la spasadüra en bànda a la colòna de màrmor dei pórtech, arènt a la piö meridiunàla de le dò fontàne presapóch sóta al'orolòi dei "macc de le ùre".
El bòt l'è sèch, potènte, se léa 'n pó de föm gris-celèst e se sènt 'n udùr àgher. La zét la ùza la smadóna la scàpa compagn che la pöl. En tèra rèsta sés mórcc e 'na quach donzéna de ferìcc vergü gràvi, du de chèsti i mörarà quach dé dòpo per le ferìde.

I mórcc i rezültarà éser:
*Giulietta Banzi Bazoli, 34 agn, profesorèsa
*Livia Bottardi Milani, 32 agn, profesùr
*Euplo Natali, 69 agn, pensiunàt
*Luigi Pinto, 25 agn, profesùr
*Bartolomeo Talenti, 56 agn, operàio
*Alberto Trebeschi, 37 agn, profesùr
*Clementina Calzari Trebeschi, 31 agn, profesorèsa
*Vittorio Zambarda, 60 agn, operàio

## Riferimèncc
Coramm

El **coramm** (ciamaa anca **coeuramm**) l'è on material tiraa foeura de la pell di besti dopo che l'è stada consciada.
In la granda magioranza di cas el coramm l'è tiraa foeura de la pell de besti levaa e coppaa per vess mangiaa: donca i coramm pussee doperaa hinn quei bovin, ovin, caprin, suin, equin.
## El nomm
La parolla *coramm* la riva dal latin **coriamen*, che l'è ona derivazion del classegh *corium*, con l'istess significaa. La parolla la se troeuva in tutt i lengov romanz (italian *cuoio*, catalan e frances *cuir*, spagnoeu *cuero*, galizian *coiro*, ocitan *cuer*, portoghes *couro*, sicilian *coriu*).
El termen *coramm* l'è doperaa in tutt i lengov gall-italegh (foeura che in del ligur), in forlan, in venet, in istriota, in ladin e in romanc, oltra che in de l'italian antigh "corame".

Anca lombard antigh (per esempi in del Magg) a gh'era la variant *coeuri* (derivaa de "corium").

## Referiment
Primula

**Primula** l'è 'n zèner de piànte anöàle o perèni de dimensiù pesène che fà par de la famìa de le Primulaceae. Le spéci de chèsto zèner le crès spontànee en töt l'emisfér nòrt e le g'ha fòie bazài a rözèta, con o sènsa gambì, fiùr bèi culuràcc reünìcc en ombrèle, capulì, gratilìne o vertezèi surapunìcc, con töt entùren le bràtee, che crès ensìma dei gamb de sòlet bei lónch. I fröcc de sòlet i è dele capsule. El zèner primula el töl dét de piö de 1500 spéci acetàde segont el sit del Missouri Botanical Garden.


Archivi:Primula varia 03-04-2005 12.03.34.JPG|Uno de los numerosos cultivares de *Primula*
Archivi:Primula farinosa flowers 100704.jpg|*[[Primula farinosa]]* flores.
Archivi:Primula varia 03-04-2005 12.02.42.JPG|Híbrido cultivar de *Primula*
Archivi:Primula eliator Crescendo rouge dsc00934.jpg|*[[Primula elatior]]* Crescendo rouge.
Archivi:Primula auricula Aurikel closeup.jpg|*[[Primula auricula]]* Aurikel.
Archivi:Primula veris2.jpg|*[[Primula verticillata]]*
File:Orchid primrose.jpg|*[[Primula vialii]]*


## Riferimèncc
Pell

La **pell** a l'è 'l rivestiment pussee de foeura in del corp di vertebraa.
In di mamifer (e soratutt in de l'omm) la pell l'è 'l tessuu pussee important de l'aparaa tegumentari e la protegg i tessuu che se troeuven de sotta (muscoi, oss, orghen).
La pell l'è fada su de tessuu de origin ectotermega e mesotermega, che poeuden avèggh diversi colorazion. 
## El nomm
La parolla *pell* la riva del latin *pellis*, version popolar del classegh "cutis". La parolla l'è doperada anca in di alter lengov romanz (italian *pelle*, frances *peau*, galizian e romanc *pel*, catalan *pell*, spagnoeu *piel*, ocitan *pèu*, portoghes *pele*, romen *piele*, sicilian *piele*).
El termen classegh "cutis" (del qual el riva l'italian *cute*) e 'l grech *dérma* vegnen doperaa in del lenguagg de la medesina per parlà di lavorà che gh'entren con la pell.
## Vos corelaa
*Coramm
*Pel
*Dermatologia
Primula daonensis

**Primula daonensis** (LEYB.) LEYB. l'è 'na spéce de piànta erbùza de dimensiù pesène che fa part de la famìa botànica de le Primulaceae.

## Descrisiù
Piànta che rìa mìa ai 10 ghèi, fòie lanceolàde, atenuàde denàcc e con dei décc. Pelüria de 0.15÷0.3 mm con dele ghiandulìne aràncio/róse. Gambì de 2÷5 mm, che và dei 1/30 ai 1/7 de la longhèsa del gamp. I lòbi del càles i è ovài, otùzi. La coròla l'è de culùr ròza viòla co la part centràl biànca. I fröcc i è grancc compàgn del càles o de piö. La fiorés entra zögn e löi. 

La pol véser scunfundìda co la Primula hirsuta ALL. ma chèsta la g'ha i lòbi del càles acùti, i pedezèi che rìa a almeno 1/7 de la longhèsa del gamp e i fröcc che rìa a 2/3 ÷ 4/5 de la longhèsa del càles.

## Distribusiù
Endemìsmo retich-alpì, l'areàl l'è bastànsa pesèn: póche stasiù 'ndèla val del Inn, en Austria, en Alta Valtelìna, endèl Masìcio de l'Ortles e de l'Adamèl e 'ndèle regiù svìsere de cunfì. El nòm specìfich el fà riferumènt a la Val Daù, 'na àl del Trentì meridiunàl, arènt al cunfì co la Pruvincia de Bresa.

## Anotasiù
Chèsta emicriptòfita la fa part del grùpo de la Primula villosa WULFEN, che l'è de interès sistemàtich. Sö l'arch alpì se tróa divèrse spéci de chèsto grùpop, compagn de Primula cottia  WIDMER, Primula villosa WULFEN en Carìnsia, en Stìria e 'n val Sesia, Primula grignensis D. M. MOSER, endémica de le Alpi lombàrde orientàle enfìna a la Grigna Meridiunàla. I ezemplar de P. daonensis che se càta endèla part setentriunàla del sò areàl le g'ha le fòie  piö peluzète tat che 'n quach espèrcc i la colocàda endèla spéce Primula stelviana VULPIUS. 

## Sinònim

#### Baziònim
***Primula villosa* var. *daonensis* Leyb. 

#### Eterotìpich
***Primula oenensis* f. *breviscapa* Widmer
***Primula oenensis* Thomas ex Schott 
***Primula oenensis* var. *judicariae* Widmer
***Primula stelviana* Vulp. 
***Primula villosa* var *oenensis* Thomas ex Schott

## Oter progècc
Coll (anatomia)

El **coll** (*coeull* in d'on quai dialett alpin) l'è quella part del corp di vertebraa che la gionta el tors al coo.
L'è la region anatomega che la se troeuva in tra la bas del crani e la vertebra cervical quella de sett, in tra l'angol mandibolar e la fossetta de la gora.
## El nomm
La parolla *coll* la riva del latin *collum*. A la troeuvom in quasi tutt i lengov romanz (italian *collo*, catalan *coll*, spagnoeu *cuello*, frances *cou*, piemontes e ocitan *còl*, napoletan *cuollo*, sicilian *coddu*, ligur *còllo*, forlan *cuel*).
## Referiment
Ann

On **ann** (plural: *agn*) l'è on period de temp che 'l corespond a quell che ghe mett la Terra a fà girà la soa orbita intorna al Sô.
L'ann l'è faa giò de 365 dì e 6 or, perchè la Terra la finiss la soa orbita in d'on temp on zicch pussee longh. Per 'sta reson hinn staa inventaa i agn bisest (de 366 dì).
Per estension, el termen "ann" l'è drovaa anca per el period orbital de qualsessia pianetta: in quei cas chì, se gionta l'agettiv relativ al pianetta in quistion (per esempi *ann marzian*).
In del calendari ocidental, on ann ordinari l'è faa giò de 365 dì, 52 settemann e 12 mes.
## El nomm
La parolla *ann* la riva del latin "annus", con l'istess significaa. L'è doperada anca in tutt i alter lengov romanz (italian *anno*, spagnoeu *año*, aragones *anyo*, catalan *any*, portoghes *ano*, romen e forlan *an*, sicilian *annu*).
In frances (*année*) e ocitan (*annada*) a gh'è on'evoluzion del latin *annata* (la durada de 'n ann).
## Varda anca
*Calendari
*Lunari
*Ann bisest
*Mes
Secol

On **secol** l'è on period de temp che 'l corespond a cent agn de fila.
In d'on secol a gh'è des desenni e vint luster. Des secoi fann su 'n millenni.
In del lenguagg religios cristian el pò vess doperaa anca per indicà el mond laich e mondan ("secolar"): *quell secol chì* l'è in oposizion al *secol che 'l vegnarà*, cioè quell despoeu el Giudizzi Universal e la fin del mond.
La parolla *secol* l'è on prestit colt ciappaa del latin *saeculum* per mezz de l'italian "secolo". La parolla l'esista in tutt i lengov romanz (frances *siècle*, spagnoeu *siglo*, aragones *sieglo*, catalan *segle*, ocitan *sègle*, portoghes *século*, romen *secol*, sicilian *sèculu*)
## Vos corelaa
*Ann
*Desenni
*Millenni
Or

L**'or** l'è l'element chimegh numer 79. El sò simbol l'è **Au** (del latin *aurum*).

A l'è on metall de transizion tender, grev e maleabel, cont on color giald dovuu al sorbiment di longhezz d'onda del bloeu de la lus incident.
L'è inataccabel de la magior part di compost chimegh e 'l reagiss praticament domà con l'aqua regia e cont el cianur. Cont el mercuri el fa su on amalagama, ma minga on compost chimegh.
Al statt nativ a l'è sotta forma de pepitt, gran e pajusc in di prej e in di deposit luvionai.
El vegn doperaa per conià moned e l'è on standard monetari per tanti nazion. L'è doperaa anca di oreves, di dentista e in de l'industria elettronega. El sò codes ISO 'me valuta l'è *XAU*.

Cont el passà del temp l'or l'è devegnuu el simbol de la purezza, del valor, de la lealtà. L'è vun di metai pussee famos e pregiaa in del mond.

## El nomm
La parolla *or* la riva del latin *aurum*, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov neolatinn (italian *oro*, frances e catalan *or*...).
Calendare

El **calendàre** l'è 'n sistéma convensiunàl adotàt de l'òm per cöntà el tép che pàsa e organizà le atività rürài, econòmiche, sociài e religiùze endel trascórer de le stagiù e de l'an astronòmich. El strümènt — de sòlet en bloch de fòi de càrta con segnàt i dé, i més e l'an — che se dopèra per tègner cönt del tép che pàsa e de chèl che g'ha de ègner l'è ciamàt lönàre.

## Urìgin
En sostànsa, töcc i calendàre de töte le cültüre, i s'è bazàcc sö l'oservasiù dei fenòmeni periòdich del ambiènt natüràl endoche i vivìa — compagn del spostamènt de le ómbre, el ripitìs de le stagiù o el müimènt aparènt del sul o de la lüna — e 'n pó per töcc l'unità mìnima fondamentàl l'è 'l dé. Difàti en töte le civilizasiù, l'alternàs del ciàr (dé) e del scür (nòt) el par véser stat l'unità sö la quàl i s'è bazàcc per reconóser el trascórer del tép.

En óter fenòmeno che i òm i g'ha dopràt per stabeléser en ünità de tép en po piö grànda del dé, l'è stat el ripitìs de la fàzi de la lüna. El fat de éser fàcii de oservà e bastànsa regolàr l'è stat decizìf per fà che i òm i la adotès. En cìclo de la lüna el düra, a segont de la situasiù astronòmica, de 29 dé e 6 ùre a 29 dé e 20 ùre. Chèsto el g'ha portàt a stabeléser 'n ünità de tép che variàa 'ntra i 29 e i 30 dé, e l'è l'ünità che g'ha pò fat nàser chèl che apò a nóter ciamóm més, parola che la vé del latì *mensis* e a sò ólta de l'indoeuropèo "*mḗh₁n̥s" («lüna» e/o amò «més»). 

## Etimulugìa
Le paròla «calendàre» la é del latì *calendarium* («lìber dei cöncc») che a sò ólta el vé de *calendae* che öl dì «che vé ciamàde», del vèrbo *calare* («ciamà»). 

Al tép dei romàni el més l'ìa spartìt en tré perìodi e i dé de chèsti perìodi i éra ciamàcc:
* *Calendae*,  che i cuminciàa co la lüna nöa. 
* *Nones*, che ambiàa el dé dei sich o del sèt del més  
* *Ides* che ambiàa el dé de la lüna piéna cioè el dé dei trédes o dei quìndes del més 

El dé de le Calendae, el Pontifex l'anunciàa le dàte de le fèste mòbii del més che ignìa e i debidùr che gh'ìa le scadènse indicàde endei *calendaria* («lìber dei cöncc») i gh'ìa de pagà i sò dèbecc endèl dé indicàt.

## Varda apò
* Calendàre romà
* Calendàre giülià
* Calendàre gregorià
* Calendàre ebràich
* Calendàre müsülmà
* Calendàre cinés
Primula halleri

**Primula halleri** J.F. GMEL. l'è 'na spéce de piànta erbùza de dimensiù pesène che fa part de la famìa botànica de le Primulaceae.

## Descrisiù
L'è 'na piànta perène, erbàcea, conden rizòma cürt, i gamp che pórta i fiùr i stà sö bèi dricc e la vé alta 'ntra 12 e 30 ghèi.
Le fòie le fùrma 'na rözèta bazàl, i è carnùze e lanceolàde, lónghe 6÷12 ghèi, piö làrghe 'ndèla metà de sóta, I è bianche-farinùze endèla fàcia de sóta. L'òrlo l'è ondulàt e a dintì fì, suradetöt endèla part ensìma.
El gamp che pórta 'l fiùr l'è piö lónch de le fòie. I fiùr i vé a furmà 'na 'nfiurescènsa a ombrèla, con póch elemèncc (de 4 a 10), con póche bràtee lineàre a la bàze, piö cürte dei puedùncoi del fiùr. I è de culùr ròza-viòla e i g'ha en càles a décc acùti. La coròla l'è furmàde de 5 pétali profondamente, saldàcc a la bàze del tubo de la coròla e incidìcc en profónt ensìma. El tübizì de la coròla l'è 2÷3 ólte piö lónch del càles.
I fröcc i è càpsule cilìndriche.

## Distribusiù e habitat
La crès endèi pàscoi de alpì e sub-alpì e 'ndèi pòscc ruciùs 'ntra i 1.500÷2.600 méter sùra el leèl del mar. Se la tróa 'ndèl'Euròpa centràla e meridiunàla.
Ledamm

El **ledamm** (o *ludamm* o *liamm*  ), ciamaa anca (*rud*, *ruff*, *grassa*, *rugh*, *lamp*) l'è 'l prodott de la fermentazion di escrement di besti, messedaa al material dur doperaa tant 'me lettera (paja, sabbia, resegadusc...). Quand che i escrement vegnen messedaa con di liquid vegnen ciamaa *[[liquamm]]*.
El ledamm el ven doperaa per ingrassà i camp, o anca tant 'me combustibel.
## El nomm
La parolla *ledamm* la riva del latin volgar *laetamen*, derivaa del verb *laetare, *"grassà" (colegaa anca a la parolla *laetus*, de la qual el riva anca el termen italian "lieto", cioè *content*). La parolla la troeuvom soratutt in Italia del Nord (piemontes *liam*, ligur *liamme*, venet *leame* o *loame*, forlan *ledan*, emilian *aldam*), arent a alter sinonem, e in Toscana.
El termen *grassa* el se liga al verb "grassà" e l'è doperaa soratutt in Valtolina, anca per la vesinanza cont el romanc (indove che se dis *grassa*).

## Referiment
Primulaceae

**Primulaceae** l'è 'na famìa botànica che la töl dét piànte erbàcee, de sòlet perèni ma 'ndena quach càzi apò a anöàle.

En tàte spéci le fòie i è reünìde en rözète bazài.

I fiùr i è regolàr, de sòlet sich pétali e sich sépali. Gh'è tat spéci coi fiùr sùi e ótre coi fiùr reünìcc en enfiurescènse.

El fröt l'è 'na càpsula.

Le raìs de spès i è rizomatùze.

## Sistemàtica
Segónt el Sistema de Cronquist http://www.catalogueoflife.org/dynamic-checklist/browse_taxa.php?hub=GlobalHub&selected_taxon=Pl-Magnoliophyta-Magnoliopsida-Primulales-Primulaceae&path=%2CPl%25Sp2000Hierarchy%2CPl-Magnoliophyta%25Sp2000Hierarchy%2CPl-Magnoliophyta-Magnoliopsida%25Sp2000Hierarchy%2CPl-Magnoliophyta-Magnoliopsida-Primulales%25Sp2000Hierarchy%2CPl-Magnoliophyta-Magnoliopsida-Primulales-Primulaceae%25Sp2000Hierarchy le Primulaceae le fa part de l'ùrden de le Primulales e le töl dét i zèner:
* *[[Anagallis]]*
* *[[Androsace]]*
* *[[Cyclamen]]* 
* *Dodecatheon*
* *[[Glaux]]*
* *Hottonia*
* *[[Lysimachia]]*
* *[[Nicropyxis]]*
* *Primula*
* *[[Samolus]]*
* *[[Trientalis]]*
Segónt la clasificasiù APG II http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html, le Primulaceae le fà part de l'ùrden de le Ericales e le töl dét i zèner:
* *[[Androsace]]*
* *[[Bryocarpum]]*
* *[[Cortusa]]*
* *[[Dionysia (botanica)|Dionysia]]*
* *[[Dodecatheon]]*
* *[[Hottonia]]*
* *[[Kaufmannia]]*
* *[[Omphalogramma]]*
* *[[Pomatosace]]*
* *[[Primula]]*
* *[[Soldanella]]*
* *[[Vitaliana]]*

Sèrte diferènse i è cauzàde de la ripartisiù dei zèner entrà le dò famìe emparentàde de le Primulaceae e de le Myrsinaceae.
Primuloideae

***Primuloideae*** l'è 'na sota-famìa de piànte che fà part de la famìa botànica de le Primulaceae. El zèner nodèl l'è: *[[Primula]]* L. e 'l töl dét i zèner elencàcc ché sóta.

## Zèner
* *[[Androsace]]* L. 
* *[[Aretia]]* L. = *[[Androsace]]* L.
* *[[Aretia]]* Link = *[[Primula]]* L.
* *[[Bryocarpum]]* Hook. f. & Thomson 
* *[[Cortusa]]* L. =~ *[[Primula]]* L.
* *[[Dionysia]]* Fenzl ~ *[[Primula]]* L.
* *[[Dodecatheon]]* L. =~ *[[Primula]]* L.
* *[[Douglasia]]* Lindl. =~ *[[Androsace]]* L.
* *[[Exinia]]* Raf. = *[[Dodecatheon]]* L.
* *[[Gregoria]]* Duby = *[[Androsace]]* L.
* *[[Hottonia]]* L. 
* *[[Kaufmannia]]* Regel ~ *[[Cortusa]]* L.
* *[[Omphalogramma]]* (Franch.) Franch. ~ *[[Primula]]* L.
* *[[Pomatosace]]* Maxim. 
* *[[Primula]]* L. 
* *[[Soldanella]]* L. 
* *[[Sredinskya]]* (Stein) Fed. = *[[Primula]]* L.
* *[[Vitaliana]]* Sesl. =~ *[[Androsace]]* L.

## Riferimèncc
Edgar Lee Masters

L' **Edgar Lee Masters** (Garnett, 23 de agost 1868 – Melrose, 5 marz 1950) l'è staa un pueta statünitens. El Masters l'è cugnussüü suratüt cume autur de l'Antulugia de Spoon River.

## Biugrafia
L'Edgar Lee Masters l'è fjöö del Wallace Masters ed de l'Emma J. Dexter e l'è nassüü el 23 agost 1868 a Garnett in Kansas, aunde el pader al s'era trasferii per fà l'avucaa.
La fameja l'è turnada poch apus ind el rancc de i av del pader, in Illinois.

## Över
### Puesia
*A Book of Verses (1898)
*Songs and Sonnets (1910)
*Antulugia de Spoon River (1915)
*Songs and Satires (1916)
*Fiddler Jones (1916)
*The Great Valley (1916)
*The Open Sea (1921)
*The New Spoon River (1924)
*Selected Poems (1925)
*Lee: A Dramatic Poem (1926)
*Jack Kelso: A Dramatic Poem (1928)
*Lichee Nuts (1930)
*Gettysburg, Manila, Acoma: A Dramatic Poem (1930)
*Godbey: A Dramatic Poem, sequel to Jack Kelso (1931)
*The Serpent in the Wilderness (1933)
*Richmond: A Dramatic Poem (1934)
*Invisible Landscapes (1935)
*Poems of People (1936)
*The Golden Fleece of California (1936)
*The New World (1937)
*More People (1939)
*Illinois Poems (1941)
*Along the Illinois (1942)

### Över teatral
*Maximilian: A Play (1902, drama)
*Althea: A Play (1907, dramma)
*The Trifler: A Play (1908, drama)
*Eileen: A Play (1910, dramma)
*The Bread of Idleness: A Play (1910, drama)
*Dramatic Dialogues: Four Short Plays (1934, drama)

### Biugrafii
*Lincoln: The Man (1931)
*Vachel Lindsay: A Poet in America (1935)
*Across Spoon River: An Autobiography (1936, memori)
*Whitman (1937)
*Mark Twain: A Portrait (1938)

### Olter över
*The New Star Chamber and Other Essays (1904, sagg)
*The Blood of the Prophets (1905)
*The Great Valley (1916)
*Toward the Gulf (1918)
*Starved Rock (1919)
*Mitch Miller (1920, rumanz)
*Domesday Book (1920)
*The Open Sea (1921)
*Children of the Market Place (1922)
*Skeeters Kirby (1923, rumanz)
*The Nuptial Flight (1923, rumanz)
*Kit O'Brien (1927, rumanz)
*Levy Mayer and the New Industrial Era (1927)
*The Fate of the Jury: An Epilogue to Domesday Book (1929)
*Gettysburg, Manila, Acoma (1930)
*Godbey: A Dramatic Poem (1931)
*The Tale of Chicago (1933, storico)
*The Golden Fleece of California (1936)
*The Tide of Time (1937, rumanz)
*The Sangamon (1942, nonfiction)

## Ligamm de föra
*Poesii de l'Edgar Lee Masters (it)
*Sit üficial del futograf William Willinghton
*Fernanda Pivano 
*Fabrizio De André e l'Antologia di Spoon River
*Dalla collina di Spoon River al Cimitero di Staglieno
*Tutto dedicato a Spoon River
Anobium punctatum

El **cariöö** (***Anobium punctatum*** De Geer, 1774 ), l'è un insett che'l maja el legn. I esemplar feminil de *A.Punctatum* i fann i öv dent i büs de la mobilia e del soch.
La sò disposiziun xilofaga l'è defacc in urigin del püssé cumün apelativ de *cariöö(l)*.

El fa part de l'orden di culeoter, suturden Polyphaga.

El nomm al tö la radis latina che pödum truvà, per esempi, ind la parola *caries*, che'l vör dì *distrüziun*, *manch*.
Münchwilen

* **[[Münchwilen (TG)|Münchwilen]]**, cümü del Canton Türgovia, en Svìsera;
* **[[Münchwilen (AG)|Münchwilen]]**, cümü del Canton Argovia, en Svìsera;
Homburg

* **[[Homburg (DE-SL)|Homburg]]**, cümü del Land del Saarland, en Germània;
* **[[Homburg (TG)|Homburg]]**, cümü del Canton Türgovia, en Svìsera;
Palta

La **palta** (ciamada anca *paciugh*, *fanga*, *paccia*, *molta*) l'è on messedozz faa su de material dur e on brisinin de liqued compagn de l'aqua. La deriva de la sedimentazion e la pò vess considerada tant 'me on particolad in sospension coloidal.
## Significaa
In general, la palta la deriva de ona sospension de partìcol de 'na sostanza dura (organega o nò organega) desperduda in d'on liqued in manera fina.
In d'on sens pussee strècc, la palta l'è on sediment a grana fina, faa su de on mes'ciozz de aqua e silt e/o argilla. La litta, per esempi, l'è ona palta cont ona brancada de sostanz organegh.    
## El nomm
La parolla *palta* la riva de la parolla latina volgar "palta", con l'istess significaa (e forsi de radis minga latina, ma aradittura pre-indoeuropea). La parolla l'ha portaa anca a la nassida del termen *paltan* (a l'è anca 'na località) e la troeuvom anca in italian (indè che gh'emm "palta" e "pantano").

## Referiment

## Vos corelaa
*Paltan
*Litta
*Tèrra crea
Bibern

* **[[Bibern (SO)|Bibern]]**, cümü svìser del Canton Suleta.
* **[[Bibern (SH)|Bibern]]**, ex-cümü svìser del Canton Sciafüsa, del 2009 part del cümü de Thayngen.
Wohlen

* **[[Wohlen (AG)|Wohlen]]**, cümü svìser del Canton Argovia.
* **[[Wohlen bei Bern]]**, cümü svìser del Canton Berna.
Baden

* **[[Baden (AG)|Baden]]**, cümü svìser del Canton Argovia;
* **[[Baden (regiù)|Baden]]**, regiù geogràfica del Land todèsch del Baden-Württemberg;
* **[[Baden-Baden]]**, cità todèsca del Baden-Württemberg;
Veltheim

* **[[Veltheim (AG)|Veltheim]]**, cümü svìser del Canton Argovia.
* **[[Veltheim (DE-NS)|Veltheim]]**, cümü todèsch del Land de la Bàsa Sasònia.
Staufen

* **[[Staufen (AG)|Staufen]]**, cümü svìser del Canton Argovia;
* **[[Staufen im Breisgau]]**, cümü todèsch del Land de la Baden-Württemberg.
Oreggia

L**'oreggia** (in bressan: *oreccia*, parnonzia IPA [o'rɛtʃɒ]) l'è l'orghen doperaa per scoltà.
A l'è bon de cattà ond sonor a partì di 20 Hz ai 20 KHz.
## Fonzionament
L'oreggia, in sostanza, l'è on lavorà che 'l trasmett e 'l grandiss i cambiament de pression che riva tant 'me ond sonor.
L'è fada su de tre sezion: *de foeura*, *de mezz* e *de dent*.
Quella de foeura l'è fada su de l'oreggia de foeura e del canal. El canal l'è separaa de l'oreggia de mezz e de 'na membrana. In de l'oreggia de mezz a gh'è trii oss piscinitt che trasmetten i cambiament de pression a l'oreggia de dent. Quei trii oss i formen un sistema de lev faa su in manera de fà 'gnì grand la forza: i cambiament de pression hinn aumentaa de 30 a 60 voeult. L'oreggia de dent, infina, l'è impienida de liquid.
Per i vibrazion sonor l'è possibel passà oltra l'oreggia de foeura e de mezz e vess portaa a travers i oss direttament in de l'oreggia de dent.

## El nomm
La parolla *oreggia* la riva del latin volgar *auricula*, derivaa del classegh *auris*, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian *orecchio*, frances *oreille*, catalan e spagnoeu *orella*, cors *arechja*, normann *ouothelle*, ocitan *aurelha*, piemontes *orija*, portoghes *orelha*, romen *ureche*, sicilian *aricchiu*, venet *récia*, romanc *ureglia*, forlan *orele*).
El termen *auris* el se vesina anca a la radis germanega **auzon* (cf. ingles *ear*, todesch *ohr*, olandes *oor*, danes *øre*, islandes *eyra*, norveges *øyre*, svedes *öra*), ai lengov baltegh (lituan *ausis*, letton *auss*) e al grech (*aftì*).
Rapperswil

* **[[Rapperswil (BE)|Rapperswil]]**, cümü svìser del Canton Berna;
* **[[Rapperswil-Jona]]**, cümü svìser del Canton San Gal.
Lengua corsa

La **lengua corsa** (*corsu*) l'è ona lengua romanza.
A l'è parlada in de l'isola francesa de la Corsega e in d'on tocchellin de la Sardegna del nord (in de la Gallura e a Sassari).
La partegn al grupp toscan, e l'è vuna di lengov pussee vesinn a l'italian.
A partì del magg del 2013 l'è lengua co-ofizial de la Corsega insemma al frances, anca se i autorità hinn minga inscì d'acordi.
## Distribuzion e variant
I quatter variant pussee important del cors a hinn:
*Dialett cismontan
*Dialett oltramontan
*Gallures
*Sassares
I ultem dò despess vegnen consideraa tant 'me lenguagg compagn ma diferent. On temp el cors l'eva parlaa anca in de l'isola de Capraia.
## Esempi de lengua
Padre nostru chi se' in celu,
sia santificatu u to nome,
ch'ellu venga u to regnu,
sia fatta a to voluttà,
in terra cume in celu.
Dacci oghje u nostru pane cotidianu,
e rimèttici i nostri dèbiti,
cume no' i rimittemu à i nostri debitori.
Ùn ci espone à a tentazione,
ma fràncaci da u male, amen.
## Referiment
Piomb

El **piomb** l'è on element chimegh. El sò numer atomegh l'è 'l 82, el sò simbol a l'è **Pb**.
El partegn al grupp numer 14 e al period numer 6 de la tavola di element.
A l'è on metall tender, dens e facil de lavorà. El gh'ha on color bianch-azur apena tajaa: se l'è miss a l'ari el ciappa on color gris iscur.
L'è doperaa in de l'edilizia, in de la produzione de batterii per autotrazion e de proiettil per s'ciopp. In de l'istatt liquid el serviss tant 'me refreggent in di reator nuclear, certi voeult insemma al bismutt. El piomb a l'è on component del pelte e de ligh metallegh doperaa in de la saldadura.

L'è staa scovert tanto temp indree, e l'era giamò cognossuu ai temp di Egizzi. I Roman le doperaven per i tubadur (e verguna de quei che hann faa lor la fonziona anca incoeu).
## El nomm
La parolla *piomb* la riva del latin "plumbum", con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt i lengov romanz (italian *piombo*, frances *plomb*, catalan *plom*, spagnoeu *plomo*, portoghes *chumo*, romen *plumb*, ligur *ciongio*, forlan *plomp*, napoletan *chiummo*, sicilian *ciummu*, sardegnoeu *brummu*, romanc *plum*). De lì el s'è spantegaa anca ai lengov celtegh brittonegh (breton *plom*, galles *plwm*). L'agettiv "plumbeum" l'è doperaa anca in italian (*plumbeo*) cont el significaa de "gris iscur".
Pomy

* **[[Pomy (VD)|Pomy]]**, cümü del Canton Vaud, en Svìsera;
* **[[Pomy (FR-11)|Pomy]]**, cümü del Dipartimènt de l'Aude, en Frància;
Épendes

* **[[Épendes (CH-VD)|Épendes]]**, cümü del Canton Vaud, en Svìsera;
* **[[Épendes (CH-FR)|Épendes]]**, cümü del Canton Friburgo, en Svìsera;
Anubias afzelii

Ul **Anubias afzelii** l'è una pianta aquatega che la ghe partegna a la fameja di Araceae.

## Riferiméncc
Rasa (vegetal)

La **rasa** (o **gomma**) l'è 'l termen pussee specifegh che ghe demm ai secrezion idrocarbonegh de vari piant, soratutt i conifer tant 'me 'l pin, l'abiezz, el lares e la pescia.
L'è ben considerada per via di sò proppietà chimegh e i sò alter fonzion, compagn de la produzion de vernis, adesiv o coll. L'è anca ona font bella importanta per materiai doperaa per sintesi chimegh, oltr'a vess on costituent de incens e perfumm.
L'ambra l'è 'l fossil de la rasa de alber antigh.
## Referiment

## Varda anca
*Conifer
*Ambra
Brasc

El **brasc** (parnonzi locai: [bras], [brɛʃ], [brah]) in anatomia l'è la porzion de l'art de sora strengiuda in tra i articolazion de la spalla e 'l gombed (idove l'è che 'l partiss l'avambrasc). In del parlà de tucc i dì però con *brasc* intendom tutt l'art de sora, e donca tutt quell che 'l partiss de la spalla infina a la man.
## El nomm
La parolla *brasc* la riva del latin *brachium*, con l'istess significaa. La troeuvom in tutt i lengov neolatinn (italian *braccio*, frances *bras*, spagnoeu e galizian *brazo*, romanc *bratsch*, catalan, forlan e ocitan *braç*, portoghes *braço*, romen *braț*, sicilian *vrazzu*, ladin *brac*, sardegnoeu *bratzu*, napoletan *vrazzo*).
## Referiment

## Vos corelaa
*Spalla
*Gombed
*Avambrasc
Glittertind (mont)

*Qest articol l'è su el mont norveges, se te set dree a cercar un olter significad, varda *'qì**''.</center>



El **Glittertind*' l'è el segond mont plussee volt de la [[Norvegia]] dopo el [[Galdhøpiggen]]. Al se troeva ind el comun de [[Lom (Norvegia)|Lom]], ind la contea de [[Oppland]] e ind la cadena del [[Jotunheimen]]

El Glittertind l'è volt 2.465 meter s.n.m. e l'è semper stad considerad la montagna plussee volta de la Norvegia, ma cont el ritir del giaç ind i ultem agn, adess come adess al prim post al g'è el [[Galdhøpiggen]], volt 2.469 m s.n.m.

==Etimolojia==
El nom al ven del fium *Glitra*, menter *tind* al voel dir "pic" e donca "pic del Glitra". A so voelta el nom del fium al ven del verb *glitre* qe al voel dir "sberluxer". In tut el *Glittertind'' l'è el "pic del fium q'al sberluxess".
Scira

**Scira** (o anca *scila*) l'è 'l nomm che ghe demm a la sostanza cavada foeura di avigg e che lor doperen per fà su i fav.
Inoltra in general ghe disom scira a la sostanza che la gh'ha quei caratteristegh chì:
*l'è ladina a temperadura ambient;
*la gh'ha el pont de fusion de circa 43°C;
*l'è minga inscì viscosa quand che la ven fonduda;
*la se deslengua minga in de l'aqua;

La scira, donca, la pò vess natural o artifizzial: de origin animal, vegetal, mineral o frutt de la lavorazion del petroli (compagn de la paraffina).
La gh'ha tanti fonzion, per esempi l'è doperada per i candil.
## El nomm
La parolla *scira* la riva del latin *cēra*, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov romanz (italian, catalan e spagnoeu *cera*, frances *cire*, romen *ceară*, sicilian *cira*, piemontes *sira*, venet *çera*, forlan *cere*, ligur *sèia*, sardegnoeu *gera*). La gh'ha di equivalent in di lengov celtegh (irlandes *céir*, breton *koar*, galles *cwyr*, manx *kere*, cornovajes *kor*, scozzes *cèir*). La vos latina l'è rivada anca in de l'albanes (*qiri*) e in del grech modern (*kerì*).
Forbes (arnes)

Ona **forbes** (o *forves*, *forvesin*, *forvesina*, *forbesetta*, *foresin*, *foresetta*) l'è on arnes che 'l serviss a tajà materiai suttil compagn de carta, carton, tessuu, cord, cav, foeuj de metall e plastega, fil, cavei, ong.
Al contrari del cortell, i forbes gh'hann dò lamm, che poeuden rodà intorn'a on perno fiss. L'isforz el nass de l'azion mecanega fada in su l'impugnadura, formada de duu anei in di quai se infilen i did.
Vegnen doperaa soratutt a scoeula, di sartor, di barbee. Esisten anca di forbes per la cusina, doperaa per esempi per tajà la carna. De norma hinn mai tropp tajent, soratutt perchè despess vegnen doperaa anca di fiolitt.
I forbes a gh'hann ona longa storia, e vegniven doperaa giamò di Egizzi. In Lombardia gh'è duu gross center de produzion de forbes, cioè Promana (in Val Varon) e Canz (in Vallassina).
## El nomm
La parolla *forbes* (e i sò variant) la riva del latin volgar *forbicem*, evoluzion del classegh *forfex*. L'è doperada anca in venet (*forfe*, *fòrfexe*, *fòrbaxe*), forlan (*fuarpis*), napoletan (*fuorvece*), sicilian (*fòrficia*), in romanc (*forsch* o *forbesch*), italian (*forbici*) e romen (*foarfece*).
## Referiment

## Varda anca
*Cortell
*Scesora
*Resega
Cortell

On **cortell** (variant locai: [kor'tɛl], [kur'tel], [kur'te], [kur'til]) l'è on arnes doperaa per tajà a man on queicoss.
L'è faa su de 'na lama con scià ona ponta e almeno vun di bord afilaa, e missa sora on manegh pu o meno curt.
I cortei hinn vun di arnes pussee antigh mai doperaa de l'omm: i primm lamm eren faa de seles o de ossidiana, intant che poeu hinn staa doperaa vari metai (aramm, bronz, ferr e, al dì d'incoeu, l'azzal - o l'argent).
L'ha semper conservaa la soa forma, e l'è present in sui tavol de cusina insemma al piron e al cugiar a partì del Medioev.
A l'è doperaa soratutt in del cusinà, ma l'è anmò on'arma in dotazion a tucc i soldaa del mond. El cortell el ven doperaa anca in de l'artisanaa, per esempi per intajà el legn.
## El nomm
La parolla *cortell* la riva del latin volgar *cultellus*, che l'è on diminutiv del classegh culter (in origin, la lama de l'araa). L'è doperaa in tutt i lengov romanz (aragones *cuitiello*, asturian *cuchiellu*, catalan *cotell* o *coltell*, cors *cultedda*, frances *couteau*, spagnoeu *cuchillo*, normann *couoté*, ocitan *cotèl*, romen *cuțit*, sicilian *cuteddu*, vallon *coutea*, piemontes *cotel*, ligur *cotello*, venet *corteło*, romanc *cuntè*, napoletan *curtiello*, sardegnoeu *gurteddu*). La parolla latina l'è rivada anca in alter lengov, compagn del breton *kontell* e 'l galles *cylell*. In forlan se dopera la variant *curtisc, *intant che in portoghes ghe disen *faca*.
## Varda anca
*Piron
*Forbes
## Referiment
Cuna

La **cuna** o **crovetta** l'è on leccin indove che se metten i fiolitt apena nassuu, fina a quand hinn minga grand assee per dormì in d'on lecc normal.
I cunn gh'hann di spond bei volt, in manera de minga fà borlà giò i bambitt intant che hinn dree a dormì.
## El nomm
La parolla cuna la riva direttament del latin *cuna*, con l'istess significaa. L'è doperaa in tutt el nord Italia (piemontes *cun-a*, ligur *chinn-a*, venet *cuna*, forlan *cune*), in romanc grisgion (*tgina*, e *chüna* sia in Puter che Vallader, parnnonziaa *çüna* assee simel la parnonzia lombarda ['kyna]) e spagnoeu (*cuna*).  
In Italian se dopera el termen *culla*, derivaa del latin tard *cunŭla* (cioè *cuna piscinina*), che l'è compagn del napoletan *cònnula*. Ona forma de transizion in tra el termen toscan e quell gall-italegh l'è 'l romagnoeu *cónla* o *cóndla*.
El termen *crovetta* (e i sò variant *crovett*, *crevett*, *grevett*, *crovetta*, *grevetta*, *grovetta*, *crevetta*) l'è spantegaa in del Canton Tesin, in de l'Ossola e in Val Vedasca. Se sa minga ben de indè che 'l vegnaria el termen.
De 'sti nomm deriven i verb *cunà* e *crovettà*.

## Referiment


## Ligamm de foeura
*El termen "cuna" in del Vocabolari di dialett de la Svizzera Italiana
Roeuda

La **roeuda** o **roeuva** (pernonziaa ['rɔːda] in di dialett tesines, novares e verbanes) l'è on ogett circolar intorn'a on ass central.
L'è doperaa soratutt in di trasport, ma anca in alter lavorà meccanegh. L'è considerada vuna di invenzion pussee important de l'intrega storia de l'omm.
I primm roeud eren in legn, menter al dì d'incoeu poeuden vess de vari materiai (ma soratutt de metall). 
## El nomm
La parolla *roeuda* la riva del latin *rota*, con l'istess significaa. L'è doperada in tutt i lengov romanz (italian *ruota*, spagnoeu *rueda*, catalan e portoghes *roda*, frances *roue*, forlan *ruede*, romen *roată*, sicilian *rota*, venet *roa* o *rua*, sardegnoeu *arroda*). Del latin l'è rivada anca in de l'albanes (*rrota*) e breton (*rod*).
## Referiment
Ernst Pinkert

**Ernst Wilhelm Pinkert** (5 Febròr dal 1844, Hirschfelde, Sasonia - 28 April dal 1909, Lipsia, Sasonia) l'è stàà un risturatur sasùn e fundatur dal Zoo de Lipsia.
Zoo de Lipsia

Ul **Zoo de Lipsia** l'è un giardin zulogich e faunistich istituì in dal cumun da Lipsia in Germania, fundà e ideà da Ernst Pinkert in dal 1878. Zoologijos sodas yra antras pagal dydį uždarų patalpų atrakcija pasaulyje.

## Riferiment
Mollens

* **[[Mollens (VD)|Mollens]]**, cümü del Canton Vaud, en Svìsera;
* **[[Mollens (VS)|Mollens]]**, cümü del Canton Vales, en Svìsera;
Vich

* **[[Vich (TN)|Vich]]**, (nòm uficiàl: *Vigo Rendena*) cümü de la Pruvìncia de Trent, en Itàlia;
* **[[Vich de Fascia]]**, (nòm uficiàl: *Vigo di Fassa*) cümü de la Pruvìncia de Trent, en Itàlia;
* **[[Vich (VD)|Vich]]**, cümü del Canton Vaud, en Svìsera;
Lengua quenya

El **Quenya** (IPA: ['kʷɛnja]) l'è ona lengua artificial inventada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien.
Pensada per vess parlada in de l'univers imaginari de Arda, l'è stada desviluppada in tra el 1912 fina a la mort del sò creator (1973).

A l'era la lengua di gent elfegh di Noldor e din Vanyar, che hinn rivaa a Valinor e poeu hinn tornaa in de la Terra de Mezz. El Quenya, anca se l'è ona lengua inventada, l'è realistegh del pont de vista gramatical e storegh. El saria staa desviluppaa di Eldar in su la bas de ona lengua proto-elfega (l'eldarin comun). La spartiss la pussee part di caratteristegh lenguistegh di alter lengov elfegh compagn del Sindarin (in del lessegh, gramatega, fonologia). Foeura de la terra de Aman el Quenya l'è poch parlaa, e drovaa soratutt comè lengua letteraria - o l'è parlaa domà di gent che hann studiaa pussee.
Già che l'è ona lengua creada apena per lavorà artistegh, el Quenya el gh'ha minga di regolazion ofiziai, anca se gh'è ona muccia de font e de sit consideraa autorevoi di espert e di passionaa de la lengua. A bon cunt, ona gross tocch del lavorà del Tolkien a l'è gnamò staa publicaa.
Del pont de vista gramatical la lengua la gh'ha on sistema flessiv bell compless (ispiraa a quell del finlandes) e on monton de afiss e prefiss. Del pont de vista fonetegh inscambi a l'è putost compagn del latin e de alter lengov romanz tant 'me el spagnoeu e l'italian.
## Esempi de lengua
In di sò scritt el Tolkien el n'ha lassaa on quai test intregh in Quenya. Vun de quei chì a l'è quell cognossu tant 'me *Namárië* (che 'l voeur dì "adio") o *El lument de [[Galadriel]]*:

## Vos corelaa
*Lengua sindarin
Lengua sindarin

El **Sindarin** (o *Elfegh Gris*) a l'è ona lengua artificial inventada del scrittor ingles John Ronald Reuel Tolkien per i sò stori in de la Terra de Mezz.
L'era la lengua elfega pussee parlada in de la Terra de Mezz in de la Terza Età.

A l'era el lenguagg di Sindar, quell rosc de Elf comandaa de re Thingol che l'aveva minga voruu andàggh adree ai alter Elf in del viagg invers Valinor. Per 'sta reson, col passà di agn, la soa lengua la s'è evoluda in manera diferenta de quella de chi che l'era partii. Per 'sta reson i Noldor e i Vanyar hann segutaa a parlà el Quenya (pussee conservativ), intant che i Sindar hann taccaa a doperà ona lengua che la mudava pussee (e defatt a gh'è anca on quai dialett).
El Sindarin el partiss de l'elfegh comun, proppi compagn del Quenya. El Tolkien l'ha faa su col partì del galles, ma anca cont ona quai influenza di lengov germanegh.
## Esempi de lengua
A Elbereth Gilthoniel
silivren penna míriel
o menel aglar elenath!	
Na-chaered palan-díriel	
o galadhremmin ennorath,	
Fanuilos, le linnathon
nef aear, sí nef aearon!

## Varda anca
*Lengua quenya
Forel (FR)

**Forel** l'è 'na frasiù del cümü de Vernay, endèl distrèt de Broye, Canton Friburgo. L'abitàt el se tróa sö le spónde del lach de Neuchâtel. Enfìna al més de dezèmber del 2005 el fàa cümü de per sò cönt, ma del prim de zenér del 2006 l'è stàt fundìt ensèma ai cümü de Autavaux e Montbrelloz per furmà el cümü de Vernay, del qual el g'ha ospitàt la séde del municìpio.
Lengua khuzdul

El **Khuzdul** a l'è ona lengua inventada del scritor ingles John Ronald Reuel Tolkien.
L'è la lengua che la ven doperada de la razza di Nan in di sò romanz fantasy de la Terra de Mezz (soratutt in de El Scior di Anei).
Al contrari de alter lengov, compagn del quenya e del sindarin, el Tolkien l'è mai staa lì a desviluppà tropp el khuzdul, del qual ne resta domà ona quai fras e di nomm de sit e de personn. El scritor el giustifica quell lavorà chì cont el dì che i Nan eren gelos de la soa lengua, e la doperaven domà in tra de lor.
De quell pocch che gh'emm, el par che 'l sia staa desviluppaa de radis triconsonantegh, compagn di lengov semitegh.

De la parola *khâzad* ("i Nan") riven el quenya "Casar" e 'l sindarin "Hadhod", doperaa per ciamà i Nan.

## Esempi de lengua
### Fras

### Nomm de sit
Arent al nomm in Khuzdul ghe mettom la traduzion in Sindarin (quand la gh'è).
***Azanulbizar**: *Nanduhirion*
***Barazinbar**: *Caradhras*
***Bundushathûr**: *Fanuidhol*
***Galbigathol**: *Belegost*
***Khâzad-dûm**: *Hadhodrond*, *Moria*
***Kibil-nâla**: *Celebrant*
***Nulukkizdîn**: *Nargothrond*
***Sharbhund**: *Amon Rudh*
***Tumunzahar**: *Nogrod*
***Zirak-zigil**: *Celebdil*

## Referiment
Châtillon

* **[[Châtillon (AO)|Châtillon]]**, cümü de la Val D'Aosta, en Italia;
* **[[Châtillon (CH-FR)|Châtillon]]**, cümü del Canton Friburgh, en Svìsera;
* **[[Châtillon (FR-69)|Châtillon]]**, cümü del Dipartiment del Ròdano, en Frància;
Le Châtelard

* **[[Le_Châtelard (CH-FR)|Le Châtelard]]**, cümü del Canton Friburgh, en Svìsera;
* **[[Le_Châtelard (FR-73)|Le Châtelard]]**, cümü del Dipartiment de la Savoia, en Francia
* **[[Le_Châtelard (FR-23)|Le Châtelard]]**, cümü del Dipartiment de la Creuse, en Francia
Rossens

* **[[Rossens (VD)|Rossens]]**, frasiù del cümü de Villarzel endèl Canton Vaud, en Svìsera;
* **[[Rossens (CH-FR)|Rossens]]**, cümü del Canton Friburgh, en Svìsera;