open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cotinus coggygria

El **Cotinus coggygria** o apò **Rhus cotinus** (en Bresà: *Rös* ma apò *Cöden* o *Scöden*), l'è 'na piànta de la famìa de le Anacardiaceae uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia enfìna a l'Himalaya e a la Cìna.

## Descrisiù
L'è 'na piànta con portamènt de boscài che de sòlit la pàsa mìa i tré méter de altèsa e la fa sö 'n mòcc de ram.

Le fòie i è a fùrma de öf o quàze rotónde de culùr vért ciàr en primaéra ma che le diènta róse rosènte prima de crödà 'n autunno. I è lónghe de 3 a 8 centìmetri e l'òrlo de la fòia l'è 'ntréch.

El fiorés tra màgio e zögn. El fiùr l'è 'na 'nfiurescènsa che se 'nsömèa 'n pó a chèla de l'ùa ma 'nvéce de pènder en zó la rèsta drìta. Ògna gràta l'è lónga de 15 a 20 cm e la pórta divèrsi fiurilì con sich pétali picinì de culùr crèm-zaldì. Divèrsi fiùr i rìa mìa a svelöpàs en fröt e i se trasfùrma 'ndèna spéce de piömitìna ròza-zaldìna che la vé a furmà 'na spéce de nìgol entùren ai fröcc che 'nvéce i è riàcc a furmàs. 

El fröt l'è n'a drüpitìna de póch milìmetri, sèca e a fùrma de cör o de pér, che prìma l'è vérda e dòpo la vé négra e löstra.

La scórsa del trónc l'è apéna apéna screpolàda e de culùr maròn con dèle màcie piö ciàre.


Image:Cotinus_coggygria5.jpg|El boscài
Image:Perückenstrauch,_Cotinus_coggygria_IMG_5979.JPG|La 'nfiurescènsa coi fröcc.
Image:Cotinus_coggygria4.JPG|Le fòie
Image:Cotinus coggygria autumn leaf.jpg|Foglia d`autunno
Image:Cotinus_coggygria0.jpg|La 'nfiurescènsa de vizì.


## Difuziù
El rös el crès endèl'Euròpa centro-meridiunàl, del Mar d'Azov a la Francia meridiunàl e pò anche 'ndèle regiù sud-ocidentài de l'Asia, la rìa 'nfìna a l'Armenia e a la Siria.
'N Itàlia, la crès suratöt al centro-nord (föra che 'n Val d'Aòsta). 

## Ecologìa
La se fa dét endèi boscài, 'n mès a le préde calcàree de 0 a 900 méter. La crès ontéra 'nsèma a la rùer, a la tàera e al fràsen.

## Üzo
*Le fòie i éra doperàde per consà le pèi. 

## Riferimèncc
Anacardiaceae

Le **Anacardiaceae** i è 'na famìa de piànte dicotilédone, che fa part de l'ùrden de le Sapindales, che crès suratöt endèi clìmi calcc.

El zèner che g'ha dat el nòm a la famìa l'è l*'[[Anacardium]]*, cunusìt suratöt per el fröt (nus de anacàrdo).

De chèsta famìa fa part apò el màngo (Mangifera), el pistàchio (Pistacia vera) e 'l rös (Rhus).
Omar al Mukhtar

L**'Omar al Mukhtar** (**عمر المختار** in arab; Janzur, Libia, 20 agost 1861 - Soluch, Libia, 16 settember 1931) a l'era on religios libich ch'el comandava la resistensa libica ai Italian.
Chantecler

**Chantecler** l'è ü laùr teatràl in quàter acc scricc dal Edmond Rostand in del 1904 e portada in scéna al Théâtre de la Porte Saint-Martin in del 1910 da i atùr Lucien Guitry, Jean Coquelin, Félix Galipaux e Madame Simone.

In de la Chantecler ol Rostand 'l cónta sö la éta de töcc i dè di animài de ü curtìl e ghe n'è ü, 'l gal, che l'è suernominàt Chantecler, che l' gh'à ü segrèt ispaentùs: se l' canta l' fà ègn sö 'l sul.

La Chantecler la gh'è mia üt fortüna, a la zèt l'è mia piasìt.

## I ótre òpere del Rostand

Le Cyrano de Bergerac 1897

Le Gant rouge 1889

Les Musardises 1890

Les Deux Pierrots 1890

Les Romanesques 1894

La princesse lointaine 1895

La Samaritaine 1897

L'Aiglon 1900
Gesù de Nazaret

El **Gesù de Nazareth** (in aramaich *יֵשׁוּעַ* o ben *Yēšūa*; variant del nom: *Iesuss* o *Esuss* in milanes, *Iesoeus* o *Iosoeus* in cremasch, *Josoeus* o *Gioeusos* in bergamasch) a l'è el fondador e figura centrala del cristianesim, religion che le recognoss 'me Fioeul de Dia e 'me el Messia profetizad in la Tanakh, vision refudada del giudaism del dì d'incoeu, e vist 'me Dia che 'l s'è fad om. Gh'è ciamad anca el *Crist*, o ben quell che l'è stad vonsgiud.

Fioeul de la Maria, in di ultim agn de la soa vita l'è stad un predicador e esorcista ativ in tra la Galilea e la Giudea: l'è stad condanad a mort del Ponzi Pilat in d'un process volud di sacerdot sgiudee del temp e l'è stad mitud in cros al temp de la Pesach. Per el cristianesim a l'è resuscitad dopo trii dì e l'è poeu l'è andad in cel con l'Ascensa, e gh'ha fad rivà a Pentecost el Spirit Sant in sui so apostoi, inscì de fà nasser la Gesa.

El se sa manch del rest de la soa familia: el pader a l'è ciamad Isep, che per un quajvun el saria stad vun poch pussee grand de la Maria, menter per di alter tradizzion a l'era ben pussee grand, inscì de garantì che la Maria, vergin consacrada del Tempi, la restava inscì: el fad che l'Isep l'è minga tirad a man in la Passion de Gesù el mena i comentador a pensà che 'l fuss mort prima. Inn tirad a man anca di fradei del Gesù che, a segonda de l'interpretazzion, podarien vesser di fioeui che la Maria e l'Isep gh'hann havud dopo, roba che quei che creden a la verginità perpetua de la Madona scompartissen no, di fradellaster che vegniven de 'n vegg matrimoni de l'Isep o, roba che gh'è capitada anca di alter voeulte in del cunt biblegh, che fussen di cusin.

Anca di alter religion ghe recognossen un roeul: per l'Islam a l'era el Messia e vun di profeta pussee important, ma minga el fioeul de Dia, e l'istess el val per i Drus. Per la fed Bahá'í a l'è stad vuna di manifestazzion pussee importante de Dia e anca per tancc indù a l'era una manifestazzion divina.

El calendari doperad incoeu el se fonda in sul so nassiment, però se pensa che l'è nassud in tra el 7 a.C. e 'l 1 a.C. e che l'è mort in tra el 26 d.C. e 'l 36 d.C: per la tradizzion cristiana gh'è mort a 33 agn.
La data tradizzional del so nassiment l'è festegiada a Denedal, menter la domenega de la soa resurrezzion se festegia la Pasqua, l'è ben important per i cristian anca el Venerdì sant, che l'è stad mitud in cros.

I font pussee important in sul Gesù a nivell religios a inn i quater Vangeli, menter a nivell storegh inn considerad pussee important i alter liber del Noeuv Testament. Incoeu, a nivell academich, la posizzion che 'l Gesù a gh'è stad debon e che la soa vita a l'è pu o men quella cuntada in di Vangeli a l'è quella tegnuda de squasi tucc i studios, menter l'ideja che 'l Gesù el fuss domà un mit a l'è retegnuda pseudostoria.

## Riferiment


## Alter proget

## Vos corelade
*Gesù storegh
Tel Aviv

**Tel Aviv** (in ebraich: **תל אביב-יפו** ca la vör dì: *Culina dela primavera*; arab: تَلْ أَبِيبْ - يَافَا *Tal Abīb-Yāfā*) l'è na cità israeliana ca la sa tröa sü la costa dal Mar Mediterani. Tel Aviv l'è anca ul center de l'area metrupulitana püsseé granda e pupulada in Israel, che l'è ciamada *Gush Dan* (Bloc da Dan). L'è ul center ecunomich püssée impurtant da Israel.
La giurisdiziun da Tel Aviv-Giaffa l'è da 50,6 km². La densità da pupulaziun l'è da 7.445 abitant per km² in dal setember 2005, quand che la pupulaziun dela cità l'era da 376.700 abitant, e l'è drée a cress d'ün tass dal'1% l'ann. Ul 96,1% dei gent chi viv da là i henn giüdée, e ul 3,0% i henn arab musülman e ul 0,9% i henn arab cristian. I analisi statistich i disan che ga sun 50.000 lavuradur furest ch'i stan a Tel Aviv ma i henn minga regularizàa.
Monoteism

El **monoteism** (del grech "μόνος" = **ünegh**, **dumà** e "θεός" = **Diu**) a l'è la fed in dumà un Diu.

I religiun munuteista, in urdin storigh, a hinn:

* Atonism in de l'Antigh Egit (XIV secul a.C.), che l'è cunsiderada la prima furma atestada de munuteism
* Zoroastrism (1000 a.C-800 a.C.)
* Ebraism, cun l'epuca de l'esili babilunes che l'è inturna al 550 a.C.
* Cristianesim (catolicesim/prutestantesim/urtudoss)
* Islamism (VII secul)
* Bahaism (XIX secul)

Intra i religiun munuteista se pudaria, segund una quaj interpretaziun, met dent anca l'Induism perchè tücc i sò dei se pudarien culigà a un'ünega divinità.
Triest

**Trèst** (en sloveno e 'n croàto: *Trst*) l'è la capitàl del Friul Enésia Giulia, de precìs la se tróa 'n de la Giulia sö i rie del mar Adriàtech e l'è tacada al cunfì co la Sloénia.

## Ol nòm

Ol nòm de Trièst l'è preromà e 'l vé da *terg* = mercàt èste che l'è ü sufìs venetich e l'è dientà 'n latì Tergeste/Tergestum.
La sità l'è pò ciamada *Trieste* 'n triestì, *Triest* 'n tergestì e 'n todèsch, *Trieszt* in ungherés, *Trst* in sloéno, sèrbo e croàt.

## De èt

Ol castèl de Miramare che l'è fórse ol monumènt sìmbol de Trièst che l'è stacc fai sö tra 'l 1855 e 'l 1860 da Masimilià d'Asbùrgh, arcidüca d'Austria e 'mperadùr del Mesico.

De èt ach:

* la catedràl de San Giusto 1304,

* ol castèl de Duino,

* ol castèl de San Giusto,

* ol Canàl Grant 1754 - 1756,

* la Lantèrna che l'è 'l faro del pòrt del 1833.

## Stòria de la sità

Sömèa che la sità la sìes stacia fundada da i Carni öna tribù di Gai, l'è pò stacia conquistada da i Romà öe pò quando l'impéro l'è crolàt gh'è pasàt i barbari.

In del 539 l'è pasada 'n di mà di Bisantì fina al 788, fò che öna quach agn pasàcc sóta i Longobàrt, in del 788 ì è riacc i Franchi.

In del 948 l'è dientada séde vescovile, ma desà che i vèscof i esercitàa mia 'l sò potèr, Triest a belasì la gh'è riada a dientà libèr cümü tra 'l méla e 'l méla e ü (1100), ma zamò 'n del 1202 la gh'éra de giüraga fedeltà a Enésia. 

A partì dal 1382 la s'è dacia a i Asburgo e l'è restada sóta de lur fina al 1918, quando l'è pasada sóta 'l Règn d'Italia dòpo la Segónda Guèra Mondiàl.

A partì dal 1719 l'è dientada pòrt franch, desà che i Asbürgo i gh'éra dóma 'l pòrt de Triest e de fato l'è stacia la Pórta de l'Impér.

Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl l'è stacia ocüpada per 60 dè da i partigiani del Tito e l'è stacc chèsto ol periodo di Foibe.
Söbèt dòpo l'è stacia goernada fina al 1954 da i Aleàcc, che i èra fai sö ü staterèl ciamàt ol Lìber Teritòre de Trièst. Dòpo 'l 1954 métà del Teritòre l'è 'ndacc a la Jugoslavia e metà l'è 'ndacc a la Repüblica Italiana.

## Etnie

A Trièst amò 'ncö 'l 5% de la zèt del cümü l'è sloéna ma fina al prensèpe del méla e nöf (1900) i Sloéni i éra ol 25% de la popolasiù de la sità e gh'éra pò ü 5% de Todèsch.

## Galerìa de fóti

Image: Stadtzentrum Triest.jpg 
Image: San Giusto 09.jpg 



## Siti internet

### Scènsa e cültura
* Trieste sità de la scènsa
* AREA Science Park 
* Sito de l'organisasiù ERA 
* Science Centre Immaginario Scientifico
* Müséo Nasiunàl Antartide 
* UNESCO Triest 
* Triest cültura
* FEST Fiéra internasiunàl de l'Editoréa Scientiféga de Triest 

### Türìsm
* Agenséa türistéga de Triest
* Triest: sport, mar, natüra per ol türista 
* Guida de Triest

### Quotidiani
* Il Piccolo - giurnàl de Triest 
* Primorski dnevnik - giurnàl sloéno de Triest
* TriesteOggi - giurnàl online de Triest 

### Siti istituzionali
* Càmera di comèrcc 
* Central European Initiative
Ailanthus altissima

Ol **Ailanthus altissima** specie de la faméa di Simaroubaceae, lè öna pianta de sólèt mia piö ólta de 20 - 25 mèter, che la é da l'Cina  e l' crès uramai selvàdega suèrtöt in di sità e 'n di periferée. 

## [[fòia|Fòie]]

Lónghe fina a 70 ghèi, i è facie da dò file de - 14 foiuline piö ön ótra foiulina 'n pónta.

I foiuline i è lónghe 6 - 8 ghèi, i gh'à öna bèla pónta gösa, strècia e lónga; al picanèl 'nvéce i è 'mpó piö a öf e i gh'à öna quacch dècc o mèi öna quach capète. Quando i nas i è mia pròpe érde ma i è ach 'mpó mèse róse.

I fòie i ghe sömèa 'mpó a chèle de la Juglans nigra.

## [[Fiùr]]

Ol Ailanthus altissima l'è diòico, cioè 'l gh'à di fiùr dóma maschìi sö öna pianta e di fiùr dóma feminìi sö ön ótra pianta ; gh'è ün Ailanthus *masch* e ön Ailanthus *fómna*.

L'infiurescènsa l'è öna panòchia portada 'n sima a i ram, facia da tace fiurelì bianch, che i pröföma o i spösa (a segónda di göscc de chèi che i a usma). I fiorés tra Zögn e Löi.

## Fröcc
 
I fröcc i è di sàmare, che i gh'è sömèa 'mpó a chèle de i Acer, lónghe da 3 a 6 ghèi con ü grè de somésa pròpe 'n del mès.

## De tègn d'öcc

L'Ailanthus l'è considerada öna spécie pericolusa e 'nvasiva, desà che la crès, despertöt e a la svèlta, fina a 2 méter l'an. De spès se la èt crès in di mür, 'n banda a i arnèle (marciapé) e 'nfina 'n banda a i binare del tréno.
Isè la ghe ria a faga la guèra a i spéce di nòste bande e a ciapàn ol pòst.
Trinità (cristianesim)

La **Trinità** a l'è un dogma cristian. La parola la vegn del latin *Trìnitas* (che'l deriva pöö lü de *trinus* = tripel), una parola che l'aveva cuniaa el Tertullian che, insema a l'ünicità de Diu, al furma una dogma del cristianesim, in particular de la Gesa Catoliga, de quela Urtudossa e di ges Prutestant storigh 'me i luteran, calvinist, anglican.

Quij ges chì disen che la dutrina de l'ünicità de Diu e de la Trinità di personn de Diu la sia un'esplicitaziun di infurmaziun teulogigh che gh'hinn dent in del Növ Testament e in di laurà di prim Pader de la Gesa.

La dutrina de la Santissima Trinità la s'è desvilüpada in del Cristianesim antigh. In del prim cuncili de Nicea in del 325 d.C. a l'era staa dii cumè prim articul de fed l'ünicità de Diu e la divinità del Logos, in cunseguenza de la cuntraversia nassüda per la teulugia de Ari, che l'diseva de nò a la divinità del Logos.

El dogma de la Trinità a l'è in relaziun a la natüra divina: al dis che Diu a l'è dumà vün, ünega e assulütament semplis a l'è la sò Sustanza, ma cumün a trì Personn, che hinn istess (consüstanziaj) e distint. 
I trì personn (o, segund el lenguagg mütuaa de la tradiziun greca, *[[ipostas]]*), a hinn:
* *[[Diu Pader]]*, creadur del cel e de la tera;
* el *[[Fiö de Diu|Fiö]]*: che l'ha generaa el Pader prima de la creaziun del mund, faa om in de la persona de Gesü Crist in del sen de la Vergin Maria, el Redentur.
* el *[[Spirit Sant]]* che'l Pader 'l a manda in del nom de Crist ai sò discepuj per fagh capì e testimunià i verità revelaa.

Al misteri de la Trinità a l'è dedicada, in de la Gesa Catoligaa, la sulenità de la Santissima Trinità, che l'è ogni an, la dumeniga dopu de la Pentecost.
Trinità (Italia)

**Trinità** (en piemontés: *Trinità*) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha presapóch 1.983 abitàncc, 'na superfìce de 28&nbsp;km² e 'na densità de 71 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bene Vagienna, Fossano, Magliano Alpi, Sant'Albano Stura.

## Evulusiù demogràfica
Simaroubaceae

Le **Simarubaceae** i è 'na famìa de piànte e boscài distribüìde perlopiö endèle regiù tropicài e equatoriài de töcc i continèncc - ma se le tróa apò a 'n sèrte zòne de clìma temperàt compagn del Giapù.

Segónt la clasificacsiù APG, le Simarubacee le fa part del úrden de le Sapindales

## Zèner

## Riferimèncc
Joseph Smith

El **Joseph Smith Junior** (Sharon, 23 dicember 1805 - Carthage, 27 giugn 1844) a l'è staa el fondador de la Gesa de Gesù Crist di Sant di Ultim Dì, cognossuda anca cont el nòmm de *[[Mormonism]]*, oltra che on'importanta figura religiosa e politega duranta i ann '30 e '40 del XIX secol. 
In del 1827 el Smith a l'ha scominciaa a fà sù ona religion cont el scoltà di messagg che on angiol el ghe aveva mostraa sora di tavol doraa, che parlaven de ona visita de Gesù Crist aj indigen de l'America, In del 1830, el Smith l'ha pubblicaa quij rivelazion chì in del Liber de Mormon e l'ha fondaa la soa noeuva religion.
Ma mi

**Ma mi** l'è vüna di cansón sìmbul de Milàn, scrivüda da Giòrg Strehler e müsicàda par Fiuréns Carpi.

La cansón l'è famùsa par le interpretasión de Enzo Jannacci e Ornella Vanoni.

Par che'l tèst el sia autobiogràfich. El regìsta l'ha visüd i an d'la scùnda guèra mundiàl, prima ciamàd ind el esèrcit e pö 'me rifügiàd in Svísra.

Ind el 1944 l'è stai ciapàd dai nazifascìsta, par és incarceràd par set dì.

Sta esperiénsa, ha ispiràd la cansón d'un partigiàn arestàd e internàd a San Vitùr. La cansón la cunta d'un persunàg negatìu che l'è stai bón de redìmos par avè mìga tradìd i so cumpàgn.

## Riferimént
Cesa Catolica Melkita

La Césa católica greca-melkita (in Arab **كنيسة الروم الملكيين الكاثوليك**) l'é una Césa católica *sui iuris* bizantina. La cünta circa 1.200.000 de persùne e l'é cumandada dal Patriarcat d'Antiochia d'i Melkiti.

I católic melkiti i èn vüna de le cése particulàr ch'i fùrmun la Césa Católica, o anca cése in *cumenión* cul vésc de Ruma, el Papa. I én vüna de le cese püsè vèce, perché la parola *Cristiann* l'é stài inventada pròpri a Antiochia.

La liturgia chi dröven l'é quela d'i sécui VI-VII, de San Giuánn Crisostomo.

In Italia gh'è praticament apena la cesa de *Santa Maria in Cosemdin* a Ruma che la celbra el Rito Melkita, e l'é rapresentada dai Cavalieri de la Santa Crùs de Gerüsalém.

## Storia

I Grec-Melkiti ienn una Cesa católica, ma i ghann le diferense del *Rito Bizantino* (quell de Custantinopoli), el rito urientál. I Melkit i van adrée a le diferense del rito bizantino in sü la guida, la teulugia e la spiritüalitá. L'é par cuschì che ienn ciamád *Católic Uriental* o *Grec Católic*.

Da nüm, i Melkiti ienn ciamád *Católic greco-melkiti*. La parola *grec* l'é üsada per via de la cültüra e la Lengua greca, druada in Urient da Lisánder el Grand. I dröven anca, in de la só litürgia, la Lengua Araba.

## Cèse melkite
* Cesa de San Giügliàn el Pòver a Paris
* Cesa de Santa Maria in Cosmedin a Roma
## Ligamm de föra

Sit üficial del Patriarcát grec-catolic de Antiochia
Fraxinus ornus

El **Fraxinus ornus** (en bresà: *Fràsen*; en lombart ocidental: *Fràssin*) l'è 'na piànta de la famìa de le Oleaceae de 4-8 méter de altèsa, uriginàre de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia minùr, 

## Descrisiù

El trónc el va sö drit apéna apéna 'n pó storzegnàt, cói ram opòsti che àrda 'n sö. La scórsa le lìsa ma mìa löstra e la tìra al grìs. I böcc i tìra al rós e i è peluzècc. La chiòma l'è grànda e l'è furmàda de fòie che d'envéren le cröda. 

Le fòie i è opòste e imparipenàde, cón 5-9 fuiulìne (piö de spès i è 7). Le fuiulìne laterài i è lónghe 5-10 cm, le g'ha la fùrma de 'n öf piötòst bislónc col gambì cürt e i è làrghe 'na tèrsa part de la longhèsa. La fuiulìna centràl, envéce, l'è làrga presapóc la metà de la sò longhèsa; la bànda de 'n sìma de la fòia l'è d'en bèl culùr vért chèla de sóta 'nvéce l'è piö ciàra e 'n bris pilùza dré a le nervadüre.

Le 'nfiurescènse i è a fùrma de canù del furmintù, che de sòlit le vé söla pónta del ram o a la sèa de la fòia; i fiùr de sòlit i è ermafroditi, pröfömàcc e biànc 

El fröt l'è 'na *[[sàmara]]* bislónga de 2-3 cm de longhèsa, condèn giandì apéna de presapóc en centìmetro.


Image:Fraxinus_ornus_JPG2.jpg|La piànta fiurìda.
Image:Fraxinus_ornus_001.jpg|I fröcc.
Image:Fraxinus-ornus-flowering.JPG|Le fòie e i fiùr.
Image:Fraxinus_ornus_corteccia.jpg|La scórsa.


## Distribusiù
Se 'l tróa endel'Euròpa meridiunàl e 'ndel'Asia minùr. El cunfì setentriunal de 'l sò areàl i è le Àlpi e la àl del Danubio, chèl orientàl l'è Siria e l'Anatòlia.

'N Itàlia se 'l tróa facilmènt en töta la penìzola, de la fàsa prealpìna del Cars, enfìna ai lac lombàrcc; el rìa nfìna al cör de le Àlpi 'nfìna 'nvers i 600-700 m de altèsa. Endèla pianüra padàna 'nvéce se 'l tróa de  rar fés, 

## Üzo
El *Fraxinus ornus* l'è 'na spéce specie ütil per la silvicültüra, perché la pöl véser cunsideràda 'na spéce piuniéra, dàto che la rezìste bé a cundisiù climàtiche difìcii e la se adàta bé per rimboscà i teré sèc, calcàrei o argilùs.

El sò lègn l'è bù per brüzà 'ndèla stüa, ma l'è apò doperàt per la custrusiù de la mubìlia.
Sàmara

La **Sàmara** l'è 'n fröt sèc indeiscent (che 'l sbat mìa fò i giandì), che 'l se 'nsomèa a 'n achénio, cól *[[pericarpo]]* 'ngrandìt a furmà n'àla membranùza, che la g'ha 'l scópo de sfrötà la fórsa del vènt per otègner la difuziù de la somésa che gh'è dét.

'Ntra i zèner de piànte che g'ha chèsto tìpo de fröt gh'è l'Òpol (*Acer*), l'Ailanthus, el Fràsen (*Fraxinus*), l'Ùlem (*Ulmus*), etc.
Juglandaceae

Le **Juglandaceae** DC. ex Perleb (1818) i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber o de boscài grant, co le fòie che cröda 'n envéren, uriginàre de le zòne temperàde e tropicài de l'emisféro nòrt. L'è la famìa botànica 'ndóche gh'è dét apò a la nus (Juglans regia).

## Sistemàtica
Segónt la clasificasiù filogenética (APG II) del dé d'encö le Juglandaceae i è stàde inserìde 'ndel'ùrden de le Fagales. 'Na ólta però, segont la clasificasiù del Cronquist e apò dei óter sistèmi, i éra part de l'urden de le Juglandales.
Trapani

**Trapani** (*Tràpani* in sicilià; *Drépanon* in grèc; *Drepanum* in latì) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa. La se tróa sö la còsta a sira (est) de l'ìzola e pròpe denàcc a Trapani gh'è l'arcipélach di Egadi.

El g'ha presapóch 70.700 abitàncc (ISTAT, utùer del 2009), 'na superfìce de 271&nbsp;km² e 'na densità de 260 ab./km². El cunfìna coi cümü de Buseto Palizzolo, Calatafimi-Segesta, Erice, Marsala, Paceco, Salemi.

La sità ègia l'è nasida sö ü promontòre, pròpe per chèsto l'è ciamada la sità *de i dù mar*, e de dré a la ègia sità gh'è i saline e pò i quartér de la sità nöa.

## De èt

* Ol castèl de la Colombéra o *Castèl de mar*.
* La tur di Marausa
* Ol Castèl de tèra
* I saline
* La processiù di Mistér ol Venerdé Sant

## Evulusiù demogràfica

## Impó de siti

* Cümü de Trapani 
* Asiènda Türismo
* Pórt de Trapani
* Risèrva Natural Saline de Trapani e Paceco
* TRAPANIWELCOME Portàl türistèch de la pruinsa de Trapani
* Stragusto festival internasiunàl del mangià de strada
* Bonton rasègna enogastroméga sul tù e di prodòcc de la tunara 
* Biograféa di òmegn importàncc de Trapani
* Galeréa de somenanse sö Trapani
* Evèncc, manifestasiù e türismo a Trapani
* Ol portàl turìstech de la pruinsa de Trapani
Quercus pubescens

El **Quercus pubescens** (en Bresà: *Rùer*, en insübrich *Rùgura*), l'è 'na piànta de la famìa de le Fagaceae uriginàre de l'Euròpa centràl e meridiunàl, de la Türchìa e de la Crimèa.

## Descrisiù
La rùer la g'ha 'l trónc mìa tat drit e la scórsa culùr maròn che pöl tirà al grìs de zùina e piö scüra e rügùza quan che l'è 'na piànta madüra. La g'ha la chiòma iregolàr e i ram en pó storzegnàcc.

Le fòie le g'ha l'òrlo lobàt mìa de póc (de 5 a 8 lòbi de ogna bànda) e le g'ha 'l gambì peluzèt. Quan che i è zùine i è piötòst peluzète de töte dò le bànde, quan che le vé ècie le diènta lìse 'nsìma e le rèsta 'n brìs pelùze e grìze de sóta.

El fröt l'è 'na giànda a fùrma de öf, culùr maròn ciar, cuarciàde per 1/3 o 1/2 de la longhèsa de 'na cùpola spèsa, peluzèta pò a lé e d'en culùr che tìra al grìs.


Image:Quercus_pubescens052.jpg|Le fòie quan che i è zùine.
File:Quercus pubescens MHNT.BOT.2007.43.65.jpg|Quercus pubescens - Museum specimen
Quercus pubescens_coupe_MHNT.jpg | *Quercus pubescens* 


## Difuziù
Se la tróa en töta l'Euròpa meridiunal, del nord-est de la penìzola Ibèrica, enfìna l'Itàlia, ai Balcàni e a l’Àsia Minùr. 'N Itàlia l'è prezènte 'npertöt, enföra che 'ndèle zòne piö intèrne e piö àlte.

## Ecologìa
Chèsta rùer la preferès i pòsti piö picàcc al sul ma la sopórta bé apò a 'l frèt. La vé sö söle còste a sulìf a n'altèsa de 0 a 1000 méter söl lièl del mar sö ògna tìpo de teré.

## Üzo
* Le giànde se le dopràa per dàga de maià ai sì.
* La lègna se la dopèra per brüzà 'ndèla stüa ma la brüza a belàze.
Türàn

**Türàn** (*Turano Lodigiano* in Italian) l'è un cumün d'el center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ) . 

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Türàn l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment


## Vus corelaa
*Palazz Calderari (Turan)
Castelnöu

**Castelnöu Buca d'Ada** (o apéna *Castelnöu*, *Castelnuovo Bocca d'Adda* in Italian) l'è un cumün d'el sud de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ) . El se tröva in de la Basa Val Padana. El se ciama insì perché in sül só teritóri l'Ada la vá in del Po, quasi a furma de una gran buca.

## Storia

Castelnöu el se tröva a circa 40&nbsp;km a süd de Lod, la sá capital, e el g'ha semper vìd una pusisiòn strategica, perché l'é a metá strada tra Piasensa e Cremuna. L'ha cuminciáa a vés abitada dai *Galli Insübri* e in del 223 a vés furtificada dai Ruman.

## Munüment

* Gh'é un belìsim castell d'i *Visconti*, che in dell 1705 l'é pasàd a la famiglia *Stanga*.
* La cesa, cunsacrada el 14 de lüi 1471 a la Madona, dal vesch Carlu Pallavicino, che pö l'hann restaürada in del 1976 e in dell 2006.
* La cesina de la *Madona de la Campagna* (denáns al cimiteri) (1797), che anticament l'era la tumba própi de la famiglia Stanga.
* La cesina de Sant'Antòni, in de la frasión umonima.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Castelnöu l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Àlter futugrafìi


Image:Castelnuovo_Bocca_d’Adda_-_Municipio.jpg|El palási del Cumün
Image:Castelnuovo Bocca d’Adda - Monumento ai Caduti.jpg|El monüment ai suldáa di dù Guéri


## Ligamm de föra

Sit üficial

## Riferiment


|list1= Abadìa • Bertonigh • Brembi . Bufalora • Burghét • Burgh San Giuàn • Casalét • Casalmaiòch • Casàl • Caseli Landi • Caseli Lüràni • Castelgeründ • Castelnöu • Castión • Castiraga Vidàrd • Cavenàgh • Cervignàn • Cor Giun • Corvèc • Crespiàdega • Cudògn • Cumàss • Curnaiàn • Curt Palasi • Fumbi • Galgagnàn • Grafgnana • Guardamèi • Livraga • Lod • Lod Veg • Mairàgh • Malé • Mancasturma • Marüd • Massaléngh • Melìd • Merlìn • Muntanàs • Mülassàn • Pieu • Saliràn • San Fiuràn • San Martìn • San Roch • Sant'Angiul • San Steu • Scügnài • Sena • Sumaia • Surdi • Tavassàn cun Vilavèsch • Teranöva di Pasrìn • Türàn • Usàgh • Uspedalét • Valera • Vilanöva • Vori • Zel}}
Lambraa

**Lambraa** (*Lambrate* in italian) a l'è on quarter de Milan, a 5 chilometer a nord-est del center, foeura de la cerchia ferroviaria. A l'è compres in del Municipi 3.

El nòmm el vegn del fiumm Lamber, che ghe passa arent.

## Stòria
La storia de Lambraa l'è ligada a quella de Milan: probabilment ai temp di Roman a l'era el sò port fluviali.
Quand Milan l'è staa traa giò in del 1162 del Barbarossa, Lambraa l'è staa el sit indè che hinn staa esiliaa quei che viveva in di quarter de Porta Oriental e Porta Noeuva. I milanes hinn restaa lì confina fina al 1167. Al temp l'eva staa nominaa *borgh imperial* e 'l partegniva a la Piev de Segraa.
Con la dominazion spagnoeula el borgh l'è diventaa on feud. Cont el rivà di armad del Napoleon a Milan, Lambraa l'è diventaa on comun depersè (a part in del period 1808-1816, in del qual a l'è stada taccaa a Milan). La fusion definitiva cont el capploeugh lombard a l'è avvegnuda domà in del 1923.

## I loeugh
Lambraa, come comun, a l'era dividuda in dò part:
* *Lambraa de Sora*
* *Lambraa de Sòtta*
Inoltra gh'eren vint frazion, trai quai la gh'è l'Ortiga, renduda famosa per la canzon del Walter Valdi *[[Faceva il Palo]]*.
A Lambraa gh'è anca ona fermada de la linea 2 de la metropolitana milanesa e ona stazion ferroviaria, la terza pussee granda de Milan dòpo quella Central e quella de Pòrta Garibaldi.

### Frazion de Lambraa
Cassina Cason, Casorett, Cassina Rosa, Cavrian, Cassina Oppi, Cassina San Gregori Vegg, Cassina Bettora, Cassina Biblioteca, Cassina Ortiga, Cassina San Faustin, Cassina Aqua Bella, Villa Landa, Villa La Palazzetta, Molin di Torrett, Molin Folla, Molin de la Costa, Molin de la Paja, Molin Polverera, Molin Lavanderia, Ortiga.

## Bibliografia
* AA.VV., *Dizionario corografico d'Italia*, 1855
Caseli Lüràni

**Caséli Lürani** o **le Casele** (*Caselle Lurani* in Italian) l'è un paés al center de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ), in del més fra el Lamber e el Lamber Meridunál. L'é al cunfìn fra la Pruìncia de Lod e quela de Pavia

## Storia

L'é stai pruprietá di *Visconti*, che l'hann dái ai *Trivulzio* (secul XIV), che a só volta ghe l'hann dái ai *Lurani* in del 1647. L'é dai só ültim cunt che el se ciama pròpi Caséli Lürani.

## Ecunumìa

L'agricultüra l'è la princuipal funt de laurá, anca se gh'é una qual azienda e de le imprese artigiane. La magiùr part de la gent, la va a laurá a Milan.

## Cultüra

El castell, trasfurmád in *Palási Lürani* a metà del sécul XVII; la cesa de Santa Caterina, del sécul XVI; la cesa de *Maria Bambina*, a Calvensán.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Caseli Lürani l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Ligamm de föra

Sit üficial del Cumün
Quercus robur

El **Quercus robur** (u anca: *Quercus pendunculata*; en Lombàrd ucidentàl: *Rùgura*; en Lombàrd orientàl: *Rùer*), anca ciamada in temp andaa   **Rugura Tudesca** (**Deutsche Eiche**) a l'è un *[[Àlber|Arbur]] a [[Fòia|Föja]]* de la fameja di *Fagaceae*. 
Un mügg de rugur tüt insema 'l vegn ciamaa *Ruguree*.

## Descriziun
La Rùgura la vegn grand fin 20 u anca 40 meter e 'l so diameter el cress fin a trii meter. La vegn vegia fin a 500 u anca 1000 agn. Di völt anca fin a 1400 agn. La sua rüsca, prima l'è möja e verda-grisa, pö, püssee tard, la vegn düra e grossa e grisa-marun de culur.


Image:Stiel-Eiche-Ivenack.JPG|*Una Rugura bela granda
Image:Stieleiche bei Wilsede.jpg|<center>*Una Rùgura
Image:Quercus robur early flowers.jpg|*Sfluradüra de la Rugura
</gallery>


== Difüsiun ==

La Rugura l'è ben difüsa departüt, u asquas departüt, in [[Europa|Eüropa]]: la manca dumà in del süd de la [[Penisula Ibérega]], in [[Sizilia]], in [[Sardigna]], in del süd de la [[Grecia]], e in del nord de la [[Scandinavia]] e de la [[Rüssia]]. Int i [[Alp]] la riva fin sü a 1000 meter in sül nivel del mar.
==I giand==
In Val Ciavenna, i *giandol de rover* a vegnen faa seccà, tostaa e masnaa: dopo a vegnen buii, e de lì se tira foeura on debev cont on savor compagn del cafè. On temp se diseva che quella bevanda chì la podeva servì de medesinaGiacinto Caligari, *Chiavenna in dialetto'', Ciavenna, Centro Studi Storici Chiavennaschi, 1970..

## Riferiment
San Martin

# Sant del VII secul: San Martin (sant)
# Un pais de la pruvincia de Lod: San Martin (LO)
# Un pais de la pruvincia de Cremuna (cunussüü anca cume San Martén, per via de la parnonzia lucala): San Martin (CR)
#Una fraziun del cumün cumasch de Muzzaa: San Martin (Muzzaa)
# L'azion de spustament da una cà a l'altra: San Martin (spostament)
# La muntagna che l'è sura Lech: San Martin (munt)
#Una manera per ciamà el mes de nuember.
Fagaceae

Le **Fagaceae** Dumort., 1829 i è 'na famìa de piànte a portamènt de àlber e boscài (arbüstìf) che se tróa facilmènt en Euròpa, 'n Asia, e 'ndèla zòna mediterànea de l'Africa e 'ndèle do Amèriche; la mànca del töt envéce 'n Sibéria e 'ndel rèst de l'Africa. La famìa la ciàpa 'l nòm del fó (zèner Fagus). La famìa le furmàda de piö de 600 spéci de piànte reünìde en 7 zèner che però i è 'ntra le piànte che fùrma 'na bùna part dei bósc en Itàlia. Tra le spéci piö cunusìde gh'è 'l fó (*Fagus sylvatica*), la rùer (töt el zèner *Quercus*) e la castègna (*Castanea sativa*).

## Sistemàtica
La famìa l'è stàda istitüìda de Dumortier 'ndèl 1829. De alùra l'atribusiù dei zèner principài l'è restàda piö o méno férma, co apéna 'na quac rituchì.

Segónt la clasificasiù de l'APG (agiurnàda al dezèmber del 2005) la famìa l'è furmàda de 7 zèner e e de piö de 600 spéci. Endèla lìsta gh'è mìa dét el zèner *[[Nothofagus]]*, perchè, endèi agn '60, divèrsi stüdius i preferés mitìl endèna famìa de per sò cönt, le Nothofagaceae.

La famìa isé la sarès furmàda de dò sotafamìe:

* le **Quercoideae** con dét i zèner:
** *[[Castanea]]*, (la castègna)
** *[[Castanopsis]]*
** *[[Chrysolepis]]*
** *[[Lithocarpus]]*
** *[[Quercus]]*, (le rùer, che de per lùre i è zà 'na metà de le spéci de la famìa)
** *[[Trigonobalanus]]*, (zèner troàt apéna 'ntùren al 1970)
* le **Fagoideae** có apéna 'n zèner:
** *[[Fagus]]*, (el fó).
Daniele Vitali

El **Daniele Vitali** (in bolognes *Dagnêl Vitèli*; Bologna, 1969) a l'è un tradutor e glotolegh italian, cognossud soratut per i so studi di dialet emilian-romagnoeul.

El s'è lauread del 1994 a la Scoeula Superior de Lengov Moderne per Interpet e Tradutor de Triest per traduzzion in ingles e russ e dopo di lavorà in tra Ferrara e Milan l'è andad a lavorà a Brussel per i istituzzion europee.

## I so studi

## Bibliografia

## Riferiment
*Bulgnais.com
Mülassàn

**Mülasán** (*Mulazzano* in Italian) l'è un cumü de  abitant (dàto del  ) del nord de la Pruìncia de Lod. El sò num, prubabilment el vegn de un suldà ruman che el se ciameva *Mulatius* o *Mulacius*.

## Storia

In del Medio-Evo el gh'è andai adré a la storia de Lod.

In del 1546 l'è stái vendüd a la famiglia napuletana *Tassis*, che l'eva töi anca Cervignàn, poc distant da Mülasàn. In del 1685 i *Tassis* l'han vendüd a la famiglia *Magnani*.

## Ecunumia

Un po' agricula, un po' indüstrial. Gh'è de le picule imprese. Quei che laùra in del tersiàri, i vann quasi tütt a laurà a Milan.

## Cultüra

La belisima *Vila d'[[Ada]]*, che i dìsen l'é stai custrüida adiritüra in del 1294

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Mülassan l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Angiul Ferar

**Angiul Ferar** (1874-1971) a l'era diplomaa da ragiunat e 'l faseva l'impiegaa aministrativ.

## Over
Del Ferrari a regurdum:
* *Rim' dla guèra - Vers d'incoeu russ e bleu*;
* *Bell e bon - Figür, canson*;
* *Cartunsin*.
Graficament a l'ha druvaa prima 'l caràter *"â"* per indicà 'l son de la parlada pavesa che l'é tra la *"a"* e la *"e"*, son che anca in tudesch a l'è indicaa cun *"ä"*. Ma pöö l'é passà a la *"a"* sempia.

### Russ e blö

### Al coeur, al coeur

### Introdüzion

### Tristezza artistega
Santüari

Un **santüari** l’è un post, de ‘na qualsiasi religion, in due i èn veneràd i mort o le só reliquie di sant de quela religiòn lì.

Püsee de spess, el santüari l’è custrüid in due gh’è stai un miracul o un quaicòss de inspiegabil per la sciensa.

Inde l’antichità, e anca in de la lengua cumün, el santüari l’é un post in due se pratica una religiòn, qualunque la pöd véss.

Chela parola chì l’è duprada anca al dì d’incö anca cul significàd laico, per esempi la cà de Elvis Presley.

## Santüari católic de la Lumbardia

*Santüari de la Pruincia de Bèrghem
*Santüari de la Pruincia de Bresa
*Santüari de la Pruincia de Com 
*Santüari de la Pruincia de Cremuna
*Santüari de la Pruincia de Lech
*Santüari de la Pruincia de Lod
*Santüari de la Pruincia de Mantua
*Santüari de la Pruincia de Milan
*Santüari de la Pruincia de Munscia e Brianza
*Santüari de la Pruincia de Pavia
*Santüari de la Pruincia de Sundri
*Santüari de la Pruincia de Varés

## Santüari católic di ter lumbardofun fö de la Lumbardia

*Santüari de la Pruincia de Nuara
*Santüari de la Pruincia del Verban-Cüsi-Ossula
*Santüari del Cantòn Grisun
*Santüari del Cantòn Tisin

## Foto de alter Santüari


Image:Kerbela Hussein Moschee.jpg|Pelegrìn föra del Santüari Müsülman *Imam Hussain ibn Ali* a Karbala, Iraq.
Image:IgrejaSaoGeraldoBH.jpg|El Santüari Catòlic *San Geráld Majella*, a Belo Horizonte, Brasil.
Image:Shrine with the relics of Princess Yevfrosinya of Suzdal.jpg|Santüari Urtudòss a Suzdal, Rüssia.
Image:Arantzazu dorrea 2005 04 24.JPG|Santüari de la *[[Maria, mader de Gesü|Madona]] de Arantzazu* a Oñate, Spagna
Image:Shrine outside Wat Phnom.jpg|Santüari Büdista a Wat Phnom à Phnom Penh.
Image:John William Waterhouse - The Shrine.JPG|El quader *El Santüari*, de John William Waterhouse (1895).
Castiraga Vidàrd

**Castiràga Vidàrd** (*Castiraga Vidardo*,in Italian) l'è un cumün del center de la pruìncia de Lod, Lumbardia, cun presapòc  abitant (dàto del  ) .

El sò num el vegn dai dù frasiòn püsé grande del teritòri.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Castiràga Vidàrd l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment



## Alter pruget

## Vus curelaa
*Palazz Maggi Pizzagalli
Leàt

*Leàt, cümü de la pruinsa de Bèrghem.
*Leàt, fóns dovràt per fà 'l pà, la bira, i turte, ecc.
Hierophis viridiflavus

El **Milò** (*Hierophis viridiflavus* Lacépède 1789), l'è un bìs chel vìu visìn ai mación o arént ai cà abanunàd, generalmént in ambiént cun tànta vegetasión.

Long fin a dü metòr, da grand el g'ha la pèl négra cun mace giàlde. El milò el se möu apéna de dì e sémpor partèra, anca se l'è bón 'd rampegàs àgil e svèlt. Par quést el sò ambiént preferìd l'è la tèra cun le piànte erbàcee.

El pàcia lüzerte e ràt. Quand el g'ha fam el pöd mangià anca i öu o i üzéi picinìn, àltor bìs e ràn.

El milò l'è no velenùs, l'è no famùs, ma l'è impurtànt 'me stabilizadù dal nümor di ràt. Un milò el pöd mangià anca dü ràt al dì.

## El num
El Milò l'è cunusìd cun chel num chi in Lumbardia in d'le pruince de Milan, Lod e Pavia, in Piemùnt in pruincia de Nuàra e in Emìlia in pruincia de Piasensa, ménter a nord de Milan el ciàpa el num de *Milòrd*.

El serpént l'è famùs anca par le sò scumàgne: *ratèra* in del Varesòt parchè el pàcia i ràt; *bis scursòn* in Svìsra parché quand tel ciàpi el sùfia föra l'aria; *verem bastunér* o *bìs bastunér* a Bèrghem e Brésa.

Par ch'el num el g'ha da dipénd dal cumpurtamént d'la bìsa e dal culùr d'la sò pel. El milò el g'ha un andamént signurìl, el se spavénta mai e anca quand el scàpa l'è sémpor elegànt. La so pel l'è negra 'me el vestìd d'un *lord inglés* e le mace giàlde di volt parùn butón: el milò l'è pròpri el sciùr di bìs.
Leàt (BG)

**Leàt** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l'è in de la mèsa pianüra de la Bergamasca a mèsa strada tra la Statàl 42 Treì - Pas del Tonàl e l'aitostrada A4 Bèrghem - Milà.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

Ol paìs a l' se tróa a 10 km de la sità e a 185 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Cümü Nöf, Dàlmen, Ös de Sura, Ös de Sóta, Stezà, Verdelì e Verdèl.

## De èt

Ol santuare de la Madóna del Bailì che l'è fórse del méla e sich (1500) ach se l'è stacc fai sö töt de bel nöf in del 1774. 

A la Madóna del Bailì i và a pregà e a sircà la grasia suretöt i spus che i ghe ria mia a iga di s-cècc.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Lanùr l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Catolicesim

El **Catolicesim** a l'è el grüp cristian püssee nümerus, cun pressapoch 1,1 miliàrd de member. La recugnuss el primaa del Papa, el vescuv de Roma.
## Carateristich
La Gesa Catoliga la gh'ha set Sacrament, che hinn el (Batesim, l'Eucarestia, la  Cunfermaziun o Cresima, la cunfessiun o penitenza, el Matrimoni, l'Urdin sacerdutal e l'Ünziun di malaa). A travers i Sacrament la diva la grazia divina al credent.

La Gesa Catoliga la gh'ha una strütüra piramidala ma la recugnuss impurtanza ai *[[ges particular]]*, impurtanza segnada anca in del Cuncili Vatican II. Gesa particulara al sa pö duprà in dò maner:
* in riferiment a una diocesi;
* upüra a una chiesa ''sui iuris'' che la sa diferenzia per una sò utunumia püssee granda, 'me recugnussüü anca del Cuncili Vatican II in del decret sü i ges catoligh urientaj *[[Orientalium Ecclesiarum]]*.

### Atribüü de la Gesa Catoliga

In acordi al Catechism de la Gesa Catoliga, la Gesa a l'è Vüna, Santa, Catoliga e Apustoliga. Quij quater atribüü chì, minga separabij, indichen i trat essenziaj de la Gesa e de la sò missiun (CIC, 811). I catoligh prufessen la sò fed in di quater atribüü de la Gesa a travers el Cred di Apostuj e'l Cred de Nicea-Custantinopul.

## Referenz
Sacrament

I **sacrament** (in la tradizzion orientala *sacher misteri*) a inn, in la teologia cristiana, i segn visibel de la grazzia: la definizzion del Gustin de Ipona, scompartida di catolegh, luteran, anglican, metodista e calvinista a l'è de "segn de foeura de grazzia de dent, fad su del Gesù".

El numer e 'l recognossiment de cossa l'è un sacrament el varia de gesa a gesa: i catolegh, i vegg catolegh, i hussita, i ortodoss e i ortodoss oriental ne recognossen set: batesim, comenion, cresma, confession, matrimoni, ordinazzion e dà l'oli. I protestant, de solit, recognossen domà i du sacrament che inn descrivud in manera ciara in di Vangeli, donca el batesim e la comenion, ma a capita che ne recognossen di alter 'me sacrament che vegnen de la tradizzion de la Gesa e no de la divinità, l'è inscì per i anglican e i metodista. A bon cunt, anca i mormon gh'hann 'sti set sacrament chi, ma desgià che inn anti-trinitari inn minga recognossud del rest del mond cristian. 

Gh'è di tradizzion, tant 'me i quacher, che i prateghen no e di alter, 'me i anabatista, che pensen che gh'hann nissun valor e fann domà de regord. Gh'è anca di gese che stann adree a di sacrament pussee: per esempi la Gesa de l'Est la recognoss 'me sacrament anca el segn de la cros e 'l sacher levad, che l'è una polver che la se met in del pan de sacrament, per la gesa catolega nazzional polaca el scoltà el Vangeli a l'è un sacrament deperlu, però se meten insema batesim e cresma, menter per la Vera Gesa de Gesù, per la Noeuva Gesa Apostolega e per i Fradei Batista Todesch a l'è la lavanda di pee a vessel.

## Riferiment
*Britannica

## Alter proget

## Vos corelade
*Sacramental
Barni

**Barni** (inscì anca in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con , 'na superfiss de 5,9 km² e 'na densità de  ab./km².. El se troeuva in de la Vallassina e 'l gh'ha ona frazion, ciamada *Crezz*. Tra 'l 1927 e 'l 1950 a l'è staa ona frazion del comun de Civenna.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Barni l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Beregazz con Fiee

**Beregazz con Fiee** (nom ufizial in italian: *Beregazzo con Figliaro* in Italian) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , 'na superfiss de 3,8 km² e 'na densità de  ab./km².
I duu center de Beregazz e Fiee hinn staa unii insemma in del 1751.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Beregazz l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Bizaron

**Bizaron** (parnonzia local: [bidza'rum]; nomm offizial in italian: *Bizzarone*) a l'è on comun de la Provincia de Còmm con , 'na superfiss de 2,7 km² e 'na densità de  ab./km².. El se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Mendris, Novazzan e Stabi) e per quest la gh'è ona dogana turistega, dervida domà in part al traffich commercial.

El 10 agost 2002 Bizaron, Ronagh, Falòpp e Uggiaa hann faa sù l'Union di Comun Terr de Frontera, per coordenà attività divers per interess compagn.
El soranomm di abitant a l'è *carbonatt*.

## Geografia
El se troeuva al confin con la Svizzera, in d'ona posizzion soliva e ai pee del coll con l'istess nomm, in tra i bricch morenegh indè che la nass la Lura e on quai ramm sorgentizzi de l'Olona.
## Storia
De la soa storia a semm proppi poch: a bon cunt a poeudom dì che l'è on paes bell vegg: a l'è citaa in di Statutt de Comm del 1335, e in di document di nodar del temp. Con 'sti document (indè che l'era cognossuu cont i nomm de *Bianzon*, *Bisaronium*), a semm bon de savè quaicoss pussee: per esempi, anca se la soa popolazzion l'eva piscinina (80 personn in del 1578, 100 in del 1600), Bizaron l'era important, perchè 'l se trovava proppi in su la veggia strada che la va de Novazzan fin giò a Milan.
El feud de Bizaron l'è passaa in di man di Riscionegh de Comm, i Somijana e i Lovin, poeu  XIV secol a l'è finii in di man di Viscont. In quell temp gh'hann faa su la gesa del paes: fina a quel moment quei de Bizaron gh'aveven de andà a messa a Vugiaa, o a la gesetta de Sant Ambroeus in scima al coll (che incoeu la gh'è pu: bandonanda in del Cincent, l'è stada sostituida cont ona gesa noeuva dedicada a la Santa Maria Assonta). De lì in avant Bizaron el gh'è andaa adree a la storia del Ducaa de Milan, e soratutt del territori de Comm.
El s'è slargaa in di ultem desenni, e l'è vegnuu on sit de villett residenziai. A bon cunt, el sò center vegg el s'è ancamò conservaa, cont ona quai cassina e i cà vegg.

## In la coltura popolar
Bizaron l'è citaa in de la sigla de la sitcom tesinesa *[[Frontaliers]]*, che l'è ambientaa proppi a la dogana che gh'è al confin in tra el paes e la Brusada (frazzion de Novazzan).

## El dialett

A Bizaron se parla ona variant del lombard che, per prononzia e lessegh, a l'è assee compagna di paes comasch de confin e quei del bass Mendrisiott.
Te 'l chì on confront di (poch) diferenz cont el milanes:

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Bizzaron l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Carl Ludwig Willdenow

**Carl Ludwig Willdenow** (Berlì, 22 de óst del 1765 – Berlì, 10 de löj del 1812) l'è stat en botànic e farmacìsta todèsc.

Dòpo de 'n aprendistàt de farmacìsta, el g'ha stüdiàt midizìna e botànica a l'università de Halle e 'l g'ha utignìt endèl 1789 el tìtol de dutùr. El g'ha lauràt come farmacìsta a Berlino. Endèl 1789 l'è dientàt profesùr de stória natüràl al *Collegium medico-chirurgicum*, endèl 1801 l'è dientàt mèmber de l'académia de le sciènse e profesùr de botànica a l'università de Berlino che l'ìa apéna stàda fondàda.

A pàrter del 1811 el g'ha lauràt a Parigi. L'analizàa le piànte che 'l gh'ìa troàt l'Alexander von Humboldt endèl'Amèrica meridiunàl.
Per vìa de 'na malatìa el g'ha duzìt turnà a Berlino, endóche l'è pò a mórt. 
Willdenow l'ìa giö dei piö famùs biòlogi sistemàtic e l'è cunsideràt giü dei fondadùr de la dendrologìa.

Endèle indicasiù botàniche l'abreviasiù *Willd.* la se referés a lü.

## Òpere
* Florae Berolinensis prodromus (1787)
* Linnaei species plantarum (1798-1826, 6 Bde.)
* Enumeratio plantarum horti regii botanici Berolinensis (1809)
* Hortus Berolinensis (1816)
Urtijëi

**Urtijëi** in ladì (tudesch: *Sankt Ulrich*; italià: *Ortisei*) l'è ü cümü del Südtirol-Pruinsa de Bulsà e 'l se tróa 'n de la Al Gardéna che l'è öna al dolomìtega de la Ladinia.
Ol paìs l' se tróa a 1.236 méter söl lièl del mar, l'è zó 'n del fónd de la al e l'è metìt tra la rìa a drécia del Gardéna e i pé del Mut Rascesa.
L'è ü paìs türistèch tra i piö 'mportàncc di Dolomiti.

## Ol paìs

Ol paìs l'è strècc e lónch in fónt a la al e l'è nasìt sö la *Streda Rezia* che amò al dé de n'có l'è la stràda principàla 'ndóe gh'è i negòse piö bèi e i türisti i và a spas.
La Streda Rezia la part da la céza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch e pò la pàsa per la piasa Sant Antóne, ol cör del pais, 'ndóe gh'è la ègia céza dedicàda pròpe al Sant Antóne e 'ndóe i ria töte i coriére.
Ach se l' türìsm l'è bazàt sö i albèrgh, i rèsidence e i garnì, ol paìs tra la fì di agn 90 del sécol XX e i prim 10 agn del sécol XXI l'è cresìt pròpe tat e l' s'è slongàt in de la al e l'è salìt sö sö la montàgna sö i còste piö bàse del Rascesa.
Và regordàt però che töte i cà i è fàce a la manéra gardenéza, bàite e cà de montàgna, con tat lègn, bèle decoràde, öna quach pròpe afrescàde e ògne cà 'l gh'à 'l sò nòm, tat che 'l paìs l'à mia perdìt ol sò göst de paìs de montàgna, la fórse perdìt del töt la céra del paìs de montagna d'öna ólta per ciapà chèla de stasiù de sci del dé de 'ncö.

## De èt

* La cèza parochiàl dedicàda al Sant Ülrìch,
* La céza ègia 'n piàsa Sant Antóne,
* Sant Jacob che l'è öna bèla frasiù a 1.400 méter co la sò céza,
* La *Cësa di Ladins* (che l'è la cà di Ladì) col Museum Gherdëina,
* I straurdinàre belèse natüralìsteghe.

## Per scià

Urtisèj l'è 'n del comprensòre del Dolomiti Superski che l' gh'à piö de 1000 chilòmeter de piste, la Al Gardéna - Mont Seuc la gh'à 180 km de piste de sci e tra chèste i piö bèle i è la Saslons, 'ndóe la se té la discéza lìbera de Còpa del Mónt, la Dantercèpies e i dò piste del Seceda. Ol Mont Seuc l'è menimà l'ideàl per chèi che i è dré a 'mparà a scià o per chèi che ghe piàs ol sci de fónt.

## Montàgne e impiàncc de risalìda

Da Urtijëi s'pöl ciapà, de dré a la céza parochiàl, ün öf e pò öna fünivìa che la pórta a i 2.500 méter del Seceda, sia per indà a scià sia per fà di bèle spasezàde d'éstàt.
Öpör s'pöl ciapà la fünicolàr del Rascesa e 'ndà a proà la pista de slitì o fà di bèle spasezàde d'éstàt.

S'pöl pò ciapà l'öf che l' pórta sö l'Mont Seuc che l'è ün altipià sö i 2.000 méter de 'ndóe se èt pròpe bé ol Saslónch, ol Saspiàt e pò 'l Sciliar.

## Zét de Urtijëi
A Urtijëi gh'è nasìcc:
* ol Luis Trenker, regìsta,
* la Isolde Kostner, campiunèsa de sci,
* La Carolina Kostner, campiunèsa de patinagio,
* ol Giorgio Moroder, sunadùr.

## Oter progecc
Diocesi

La **diocesi** (in latin *dioecesis*, del grech *διοίκησις*, che 'l vör dì "aministraziun") a l'era in urigin una südivisiun aministrativa de l'Imperi Ruman; a l'è anca una südivisiun di ges Cristian.

## In del Cristianesim
La *diocesi* a l'è, in de la Gesa Catoliga e in di alter ges de urdinament episcupal, un toch de la cumünità cristiana cunt i sò limit terituriaj e sota el guern pastural d'un vescuv.