open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fin Mornasch

**Fin Mornasch** (nom ufizial in italian: *Fino Mornasco*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta  cont ona superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el gh'ha dò frazion: Andraa e Sòcch, oltra ai duu centri principai. A Fin gh'è nassuu el Giovanni Battista Scalambrini, vescov de Piasenza e beaa de la Gesa Cattòlica. 

## Origin del nòmm
*El nòmm *fin* el che 'l vegna del Latin *finis* che 'l voeur dì "confin, limit".
*El nòmm *Mornasch* l'è staa giontaa dòpo de l'Unità d'Italia (per la precision in del 1862), per fà minga confusion cont el comun de Fin in Provincia de Bergom. A bon cunt, "Mornasco" el ven del Comasch *mornee*, che 'l voeur dì "molin", a testimonianza de la longa tradizion de molin a acqua: Mornasch prima a l'era domà voeuna di frazion del comun, unida a Fin in del 1757.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Fin (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Gera (CO)

**Gera** (nom ufizial in italian: *Gera Lario*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes, situaa longh la sponda nòrd-òvest del Lagh de Còmm, el confina cont i provincc de Sondri (comun de Piantee e de Dubin) e de Lecch (comun de Còlich).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Gera (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Germasen

**Germasin** (*Germasen* in Comasch; *Germasino* in Italian) l'è ona frazion de Gravedona, comun de la Provincia de Còmm. El cunta 255 abitant.
El paes el confina con la Svizzera, sia cont el Canton Tisin (comun de Sant'Antòni e de San Vittor) che cont el Canton Grison (comun de Rorè).

A Germasin l'ha dormii la soa ultima nòtt el Benito Mussolini, tra el 27 e 'l 28 april 1945.
Fina al 2011 l'era on comun indipendent.
## Vos correlaa
* Gravedona
* San Gregori
Gironegh

**Gironegh** (*Gironico*) l'è ona frazion del comun comasch de Colverd.
El gh'ha ona popolazion de 2.038 abitant. El se troeuva a sud di paes de Drezz e Parè, i alter duu center del comun.
In del vegg territori comunal de Gironegh a gh'è i frazion de Gironegh al Mont e Salvadonega.

## Storia e tradizion
El document pussee antigh che 'l testimonia l'esistenza del paes l'è del 962.

La parocchia, dedicada ai sant Nazar e Cels, l'è stada fondada in del 1455 cont el contribuu de la famiglia Rusca, che l'ha ottegnuu per quest el diritt de nomina del curad. In l*'Historia della Famiglia Rusca* se legg: *presso di me Gio Paolo Stoppano Notaro de Como vi è memoria del [[1495]] della fondatione e donatione fatta dalli signori Conti Ruschi della chiesa di San Nazario di Geronico*. La gesa l'è stada consacrada el 29 settember 1775.

In del period napoleonegh (1809-1816) el comun l'è staa unii a Parè, Drezz e Montan. Tornaa indipendent cont el tornà di Austriegh, Gironegh l'è restaa on comun indeperlù fina al 2014.

De granda importanza l'è la festa de Gesù Bambin (ciamada *ol Bambin da Gironegh*), che la se tegn la segonda domenega dòpo l'Epifania e che la reciama on mucc de persònn con la soa procession.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Gironegh l'è mostraa in de la tabella chi de sotta
Säls

**Säls** in parmizà (nòm uficiàl en italià *Salsomaggiore Terme*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha  e 'l g'ha 'na superfìce de 81&nbsp;km², per 'na densità de  ab./km². El cunfìna coi cümü de Alseno (PC), Fidenza, Medesano, Pellegrino Parmense, Vernasca (PC).

## Riferimèncc
Solignano

**Solignano** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 1.921 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 73&nbsp;km², per 'na densità de 26 ab./km². El cunfìna coi cümü de Berceto, Fornovo di Taro, Terenzo, Valmozzola, Varano de' Melegari, Varsi.
Sorbolo

**Sorbolo**  l'è stat 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma.

El g'ha presapóch 9.400 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 39 km², per 'na densità de 222 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brescello (RE), Gattatico (RE), Mezzani, Parma.

Endel 2018 l'è tacàt a Mezzani per fà 'l cümü de Sorbolo Mezzani

## Ligàm ad föra
*  Sitt in sa Sòrbul
Roccabianca

**Roccabianca** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 3.130 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 40&nbsp;km², per 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de La Mòta (CR), San Daniel (CR), San Secondo Parmense, Sissa, Soragna, Turesela (CR), Zibello.

## Vìdeo ''Chocabeck''

In del 2011 a Roccabianca ol cantànt Zucchero l'à giràt ol vìdeo de la sò cansù *[[Chocabeck (cansù)|Chocabeck]]* che la dà 'l nòm ach al album.
Tornolo

**Tornolo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 1.290 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 69&nbsp;km², per 'na densità de 19 ab./km². El cunfìna coi cümü de Albareto, Bedonia, Borzonasca (GE), Compiano, Mezzanego (GE), Santo Stefano d'Aveto (GE), Varese Ligure (SP).
Traversetolo

**Traversetolo** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 7.702 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 54&nbsp;km², per 'na densità de 143 ab./km². El cunfìna coi cümü de Canossa (RE), Lesignano de' Bagni, Montechiarugolo, Neviano degli Arduini, Parma, San Polo d'Enza (RE).
Zibello

**Zibello** l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Pàrma. El g'ha presapóch 2.007 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 23&nbsp;km², per 'na densità de 87 ab./km². El cunfìna coi cümü de Busseto, Pief d'Ulmi (CR), Polesine Parmense, Roccabianca, San Daniel (CR), Soragna, Stagn (CR).
Hashish

El **Hascisc**, ciamaa anca füm u sciculat, l'è na pasta düra, i püvölt de culur marun, fada cunt i tuchelít feminij de la canuv pressaa insema. Un toch de hascisc, grand u piscin che'l sia, 'l vegn anca ciamaa "cioch".

El Hascisc, cunt e'l so efet sedativ, l'e vöna d'inscí ciamaa "drogh linger". El vegn fümaa in chilom, bongh, u anca faa sü in di palpee de sigaret. Gh'è anca quij che'l Hascisc 'l maien messedaa in galet, turtit, e.i.v.

La püpart de'l hascisc cunsümaa in Üropa 'l vegn de'l Maroch, ma gh'è in gir anca 'l Libanes, che l'è püssee russaster, e 'l negher Afgan che l'è cunsideraa 'l füm püssee fort in sü'l marcaa.

## Vus curelaa
*Sturgiun (dröga)
Carpi

**Carpi** (endèla parlàda locàl *Chèrp*) 'l è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 70.393 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 131&nbsp;km², per 'na densità de 535 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campogalliano, Cavezzo, Correggio (RE), Fabbrico (RE), Modena, Novi di Modena, Rio Saliceto (RE), Rolo (RE), San Prospero, Soliera.

## Persunalià nasìde a Carpi
* Liliana Cavani, regìsta.
* Ernest Borgnine, atùr.
* Odoardo Focherini, beé, vìtma 'd al nazìsum.

## Vus curelaa
* Castell di Pio
* Dom de Carp
Bastiglia (MO)

**Bastiglia** (*Bastìa* 'ndèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 3.345 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 11&nbsp;km², per 'na densità de 335 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bomporto, Modena, Soliera.
Bomporto

**Bomporto** (endèla parlàda locàl *Bumpòrt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 7.583 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 39&nbsp;km², per 'na densità de 194 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bastiglia, Camposanto, Medolla, Modena, Nonantola, Ravarino, San Prospero, Soliera.
Campogalliano

**Campogalliano** (endèla parlàda locàl *Campgajàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 7.745 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 35&nbsp;km², per 'na densità de 221 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpi, Correggio (RE), Modena, Rubiera (RE), San Martino in Rio (RE).
Castelfranco Emilia

**Castelfranco Emilia** (endèla parlàda locàl *Castelfrànch*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 24.900 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 102&nbsp;km², per 'na densità de 244 ab./km². El cunfìna coi cümü de Anzola dell'Emilia (BO), Bazzano (BO), Crespellano (BO), Modena, Nonantola, San Cesario sul Panaro, San Giovanni in Persiceto (BO), Sant'Agata Bolognese (BO).
Concordia sulla Secchia

**Concordia sulla Secchia** (endèla parlàda locàl *La Cuncòrdia*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 8.214 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 41&nbsp;km², per 'na densità de 200 ab./km². El cunfìna coi cümü de Mirandola, Mòia (MN), Novi di Modena, Quistèl (MN), San Iàcum (MN), San Giuànn (MN), San Possidonio.
Fanano

**Fanano** (endèla parlàda locàl: *Fanân*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 2.930 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 89,92&nbsp;km², per 'na densità de 33 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cutigliano (PT), Fiumalbo, Lizzano in Belvedere (BO), Montese, San Marcello Pistoiese (PT), Sestola.
Finale Emilia

**Finale Emilia** (endèla parlàda locàl: *Finàl*; en modenés: *Finèl*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 15.117 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 104&nbsp;km², per 'na densità de 145 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Camposanto, Cento (FE), Crevalcore (BO), Mirandola, San Felice sul Panaro.
Fiumalbo

**Fiumalbo** (en modenés: *Fiumêlb*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha  abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 39&nbsp;km², per 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abetone (PT), Coreglia Antelminelli (LU), Cutigliano (PT), Fanano, Pievepelago, Riolunato, Sestola.

## Riferimèncc
Formigine

**Formigine** (endèla parlàda locàl *Furmézen*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 30.655 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 46&nbsp;km², per 'na densità de 666 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalgrande (RE), Castelnuovo Rangone, Castelvetro di Modena, Fiorano Modenese, Maranello, Modena, Sassuolo.
Castelvetro di Modena

**Castelvetro di Modena** (*Castelvêder* endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 9.549 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 49&nbsp;km², per 'na densità de 195 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Rangone, Formigine, Maranello, Marano sul Panaro, Spilamberto, Vignola.
Cavezzo

**Cavezzo** (*Cavêż* en mudenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 6.709 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 26&nbsp;km², per 'na densità de 258 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpi, Medolla, Mirandola, Novi di Modena, San Possidonio, San Prospero.
Frassinoro

**Frassinoro** (en modenés *Frasnôr*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 2.159 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 95&nbsp;km², per 'na densità de 23 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castiglione di Garfagnana (LU), Montefiorino, Palagano, Pievepelago, Riolunato, Toano (RE), Villa Minozzo (RE).
Guiglia

**Guiglia** (en modenés: *Guîa*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 3.737 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 48&nbsp;km², per 'na densità de 78 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castello di Serravalle (BO), Marano sul Panaro, Pavullo nel Frignano, Savignano sul Panaro, Zocca.
Montecreto

**Montecreto** (*Muntcrèt* en mudenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 929 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 31&nbsp;km², per 'na densità de 30 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Lama Mocogno, Pavullo nel Frignano, Riolunato, Sestola.
Montefiorino

**Montefiorino** (*Muntfiurèin* en mudenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 2.318 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 45&nbsp;km², per 'na densità de 52 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Frassinoro, Palagano, Toano (RE), Villa Minozzo (RE).

## Ligàmde föra

* Sit ufficiàl
Montese

**Montese** (en modenés: *Muntês*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 3.172 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 80&nbsp;km², per 'na densità de 40 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel d'Aiano (BO), Fanano, Gaggio Montano (BO), Lizzano in Belvedere (BO), Pavullo nel Frignano, Sestola, Zocca.

In sül sò teritòri gh' un Müsée dl'a FEB (*Força Expedicionaria Brasileira*), i suldà brasiliàn ch'ienn vegìn in guèra in Italia in del 1945
Nonantola

**Nonantola** (en modenés: *Nunântla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 12.466 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 55&nbsp;km², per 'na densità de 227 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelfranco Emilia, Bomporto, Ravarino e Modena, Sant'Agata Bolognese.

El paés el s'è furmàt entùren al monastéro biniditì fondàt de Sant'Anselmo Longobardo endèl 752.
Novi di Modena

**Novi di Modena** (endèla parlàda locàl *Nóv*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 10.396 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 51&nbsp;km², per 'na densità de 204 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpi, Cavezzo, Concordia sulla Secchia, Mòia (MN), Rolo (RE), San Possidonio.
Palagano

**Palagano** (en modenés: *Palaghen*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 2.461 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 60&nbsp;km², per 'na densità de 41 ab./km². El cunfìna coi cümü de Frassinoro, Lama Mocogno, Montefiorino, Polinago, Prignano sulla Secchia, Riolunato, Toano (RE).
Medolla

**Medolla** (*Mdòla* 'n mudenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 5.566 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 26&nbsp;km², per 'na densità de 214 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bomporto, Camposanto, Cavezzo, Mirandola, San Felice sul Panaro, San Prospero.
Mirandola

**Mirandola** (endèla parlàda locàl *La Miràndla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 21.482 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 137&nbsp;km², per 'na densità de 157 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Cavezzo, Concordia sulla Secchia, Finale Emilia, Medolla, Poggio Rusco (MN), San Felice sul Panaro, San Giovanni del Dosso (MN), San Possidonio, Sermide (MN).

## Personàgi famùs
* Giovanni Pico della Mirandola, erüdìt, filòzofo neoplatònich e umanìsta del Rinascimènt italià.
Pavullo nel Frignano

**Pavullo nel Frignano** (endèla parlàda locàl *Pavóll*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 14.913 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 144&nbsp;km², per 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Guiglia, Lama Mocogno, Marano sul Panaro, Montecreto, Montese, Polinago, Serramazzoni, Sestola, Zocca.
Pievepelago

**Pievepelago** (*Pivpélegh* endèla parlàda locàl) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 2.115 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 76&nbsp;km², per 'na densità de 28 ab./km². El cunfìna coi cümü de Barga (LU), Castiglione di Garfagnana (LU), Coreglia Antelminelli (LU), Fiumalbo, Fosciandora (LU), Frassinoro, Pieve Fosciana (LU), Riolunato.
Gravedona

**Gravedòna** (nom ufizial in italian: *Gravedona ed Uniti*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes el se troeuva al sbocch del torrent Lir, in su la sponda de sira del Lagh de Còmm, al confin con la Provincia de Lecch (comun de Còlich).
In del mes de fevree del 2011, al comun de Gravedona gh'è staa tacaa insema anca in comun de Germasen e San Gregori e in conseguenza de questa agregazion la denominazion ufizial del comun l'è passaa de *Gravedona* a *Gravedona ed Uniti*.  

## Stòria

Gravedòna l'è stada abitada fin de la preistòria: n'hinn ona proeuva i retrovament de sass cupelliform e tomb a cremazion tipich di popolazion celtich (secol V-IV a.C.). L'epoca romana l'è testimoniada di topònim de la zòna. Fondamental per el svilupp del paes in 'sto period l'è stada la presenza de l'antiga Via Regina, la strada che la collegava Milan a Ciavenna, passando per Còmm e per poeu finì in Svizzera.

De la dominazion longobarda resten pòcch regòrd, legaa soratutt a la parlada local (come la paròla *godazz*, che 'l voeur dì *padrin*; cf. Milanes arcaich *guidazz*).

Gravedòna l'ha partecipaa attivament a la guerra tra Còmm e Milan (1118-1127) e l'ha tòlt i part del segond; quella ròbba chì la fa pensà che la fuss part del territòri del Contad de Milan. La guerra l'ha portaa a la sconfitta e a la distruzion de Còmm, che l'è stada recostruida grazie a l'aiutt del Barbarossa, che 'l gh'aveva interess a ona leanza contra Milan. Quand, in del 1176, el Federich I l'è staa sconfiggiuu a Legnan, l'è scappaa vers la Germania pròppi a travers de Còmm e poeu in sul lagh cont i sò nav: la leggenda la cunta che, in del 1178, menter el scappava in sul lagh, el Barbarossa l'è staa fermaa de ona flòtta de barch de Gravedòna, che ghe hann robbaa la maggior part del bottin de guerra, oltra che a la coròna imperial. Se dis poeu che l'Imperador, in occasion de la firma de la Pas de Costanza, l'abbia ditt: *Perdoni tucc, asca che i perfid Gravedones!*.

In del 1335 Gravedòna l'è entrada drent al domini di Viscont e l'ha segutaa i sòrt del Ducaa de Milan. Tra el 1522 e 'l 1532 la zòna de la Valtellina e de Ciavenna l'è stada dominada del Gian Giacom Medegh, nominaa *Signor di Tre Piev*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Gravedona ed Uniti l'è mustraa in de la tabela chi de sota. 

## Riferiment
Griant

**Griant** (nom ufizial in italian: *Griante*) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de , ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
Situada in sul Lagh de Còmm, al confin con la Provincia de Lecch (comun de Varenna), Griant la gh'ha ona frazion molto famosa, Cadenabbia. 
Cadenabbia l'è on center turistich con vill e hôtel de prestisg. A Cadenabbia hinn passaa, trai alter, el scrittor frances Stendhal, el musicista Giuseppe Verdi, la regina inglesa Vittòria, i imperador Nicòla II de Russia e Ghielm II de Germania, el princip Umbert de Savòia-Carignan e 'l primm minister todesch Konrad Adenauer.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Griant l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Polinago

**Polinago** (*Pulinègh* en mudenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 1.863 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 53&nbsp;km², per 'na densità de 35 ab./km². El cunfìna coi cümü de Lama Mocogno, Palagano, Pavullo nel Frignano, Prignano sulla Secchia, Serramazzoni.
Prignano sulla Secchia

**Prignano sulla Secchia** (endèla parlàda locàl *Prignàn*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 3.530 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 80&nbsp;km², per 'na densità de 44 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baiso (RE), Castellarano (RE), Palagano, Polinago, Sassuolo, Serramazzoni, Toano (RE).
San Cesario sul Panaro

**San Cesario sul Panaro** (en modenés: *San Gèr*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 5.294 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 27&nbsp;km², per 'na densità de 196 ab./km².

El cunfìna coi cümü de Bazzano (BO), Castelfranco Emilia, Modena, Savignano sul Panaro, Spilamberto.
San Possidonio

**San Possidonio** (*San Pusidòni* 'n modenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 3.495 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 17&nbsp;km², per 'na densità de 206 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cavezzo, Concordia sulla Secchia, Mirandola, Novi di Modena.
San Prospero

**San Prospero** (*San Prôsper* en modenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 4.444 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 34&nbsp;km², per 'na densità de 131 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bomporto, Camposanto, Carpi, Cavezzo, Medolla, Soliera.
Sassoeul

**Sassoeul** (en de la parlada local *Sasól*, en italià *Sassuolo*) l'è un cumun italian, de la region de l'Emìlia Romàgna, en Provincia de Modena. El g'ha  e 'l g'ha 'na superfìce de 38&nbsp;km², per 'na densità de 979 ab./km². El confìna coi cumun de Casalgrande (RE), Castellarano (RE), Fiorano Modenese, Formigine, Prignano sulla Secchia e Serramazzoni.

## Riferimèncc
Savignano sul Panaro

**Savignano sul Panaro** (*Savignàn* en modenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 8.307 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 25&nbsp;km², per 'na densità de 332 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bazzano (BO), Castello di Serravalle (BO), Guiglia, Marano sul Panaro, Monteveglio (BO), San Cesario sul Panaro, Spilamberto, Vignola.
Riolunato

**Riolunato** (endèla parlàda locàl *Ardundlà*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 750 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 45&nbsp;km², per 'na densità de 17 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fiumalbo, Frassinoro, Lama Mocogno, Montecreto, Palagano, Pievepelago, Sestola.
Serramazzoni

**Serramazzoni** (*La Sèra* 'n modenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 6.337 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 93&nbsp;km², per 'na densità de 68 ab./km². El cunfìna coi cümü de Fiorano Modenese, Maranello, Marano sul Panaro, Pavullo nel Frignano, Polinago, Prignano sulla Secchia, Sassuolo.
Spilamberto

**Spilamberto** (*Spilambèrt* en modenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 10.966 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 29&nbsp;km², per 'na densità de 378 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelnuovo Rangone, Castelvetro di Modena, Modena, San Cesario sul Panaro, Savignano sul Panaro, Vignola.
Laj

**Laj** (nom ufizial in italian: *Laglio*) l'è on comun de la Provincia de Còmm de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El se troeuva in sü la sponda occidental del Lagh de Còmm e 'l gh'ha cinch frazion: Toriggia, Ossana, Germanell, Soldin e Ticee.

A Laj l'ha compraa ona cà el famos attor american George Clooney.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Laj l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Zocca

**Zocca** (*La Zòca* 'n modenés) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 4.640 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 69&nbsp;km², per 'na densità de 66 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castel d'Aiano (BO), Castello di Serravalle (BO), Guiglia, Montese, Pavullo nel Frignano, Savigno (BO), Vergato (BO).

A Zocca l'è nasìt el famùs cantànt rock italià Vasco Rossi.
Vignola (MO)

**Vignola** (endèla parlàda locàl *Vgnóla*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Mòdena. El g'ha presapóch 20.983 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 22&nbsp;km², per 'na densità de 954 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castelvetro di Modena, Marano sul Panaro, Savignano sul Panaro, Spilamberto.
Lambrugh

**Lambrugh** (nom ufizial in italian: *Lambrugo*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km².
El paes el confina con la Provincia de Lecch (comun de Nibbionn e de Còsta Masnaga). Lambrugh l'è gemellada cont el comun polacch de Rajcza (Slesia).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Lambrugh l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Luraa e Casciv

**Luraa Casciv** (nom ufizial in italian: *Lurate Caccivio*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
Oltra a Luraa, el comun el gh'ha alter duu center: *[[Casciv]]* e *[[Castell (Luraa e Casciv)|Castell]]*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Luraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Lanz

**Lanz** (nom ufizial in italian: *Lanzo d'Intelvi*) l'è on ex comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km².
El paes, situaa in sül Lagh Ceresi, el se troeuva al confin cont el canton svizzer del Tisin (comun de Arogn e de Lugan).

Del 2017 a l'è part del noeuv comun de Volta Vall d'Intelv, del che l'è capploeugh.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Lanz l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Gesa Evangelega

La **Gesa Evangelega**, anca ciamada *Gesa Prutestanta*, l'è una Gesa Cristiana fada sü in sü i prenzipi de la Reforma Prutestanta de'l sedecesem secul.

## L'Istoria de'l Termen

Han tacaa sü a druà 'l termen  *evangelegh* (ciuè segund 'l messagg de l'Evangel ) ai temp de la Refurma, inscí de fà cumprend la strepa cunt la Gesa de Ruma (la Gesa Catolega).

## I Dogma de la Gesa Evangelega

I denuminadur cumün di Ges Evangelegh hinn i  „Quater Soli“ de la Refurma:
* *[[Sola fide]]* – L'è dumà la Fee che la mena l'om in Paradis, minga 'l fà. (Ruman|3|28: *Inscí disum, che l'òm 'l vegn salvaa minga de'l so fà, ma dumà cunt la Fee.*) 
* *[[Sola gratia]]* – L'è dumà la Grazia de Díu che la trà l'om in Paradis, minga quel che'l fa cünt de fà lü.
* *[[Solus Christus]]* – L'è dumà 'l Christ, minga la Gesa, che'l gh'ha Üturidaa sura i fedej.
* *[[Sola scriptura]]* – L'è duma la Sagra Scritüra la preja mijara de la Fee Cristiana, minga la tradissiun de la Gesa.
Comun de la Brianza

La region de la Brianza l'è formada de comun lombard de la Provincia de Milan, de la Provincia de Monza e Brianza, de la Provincia de Lecch , de la Provincia de Còmm e
de la provincia de Milan .

*In provincia de Monza pòdom trovà:
Agraa, Aicurz, Albiaa, Arcor, Barlassina, Bellusch, Bernaregg, Besana, Biassòn, Bovis-Masciagh, Briosch, Brughee, Buragh, Camparada, Caraa, Carnaa, Cavenagh, Cirlian, Cesan Maderno, Cogliaa, Concorezz, Correzzana, Des, Giussan, Lazzaa, Lentaa, Lesmo, Limbiaa, Lisson, Machee, Meda, Mezzagh, Misint, Monza, Muggiò, Noeuva, Ornagh, Renaa, Ronch, Seregn, Seves, Sovich, Sulbiaa, Triugg, Oeus Velaa, Vared, Vedan, Vedugg, Veran, La Santa, Vimercaa.E adès anca Busnagh, Caponagh, Cornaa, Lentaa e Roncell.

La provincia de Monza donca l'è costituida de Monza, del Monzes (Brughee e La Santa) e de la Bassa Brianza. L'Alta Brianza la se troeuva in di provincc de Lecch e de Còmm.

*In provincia de Lecch se troeuven:
Airun, Annon, Barzagh, Barzanò, Bosis, Brivi, Bulciagh, Calch, Casanoeuv, Cassagh, Cologna, Cernusch, San Fermo, Civaa, Còll, Còsta Masnaga, Crimella, Dolzagh, Ell, Garbagnaa Monastee, Galbiaa, Garlaa, Imbersagh, Lomagna,Malgraa, Meraa, Massaja, Molten, Montaveggia, Montisell, Nibiònn, Oggiònn, Olgiaa, Olginaa, Osnagh, Paderno, Peregh, Robbiaa, Rògen, Rovagnaa, Santa Maria Ò, Siron, Sirtol, Suell, Cargentin, Verdee de Sòtta, Verdee de Sora, Viganò.

La Brianza lecchesa la pò vess dividuda in: Oggiones, Merates, Casates.

*In provincia de Còmm hinn situaa:
Vila, Albes, Alseri, Alzaa, Anzan, Aroeus, Brenna, Cabiaa, Cantù, Canz, Capiagh, Carimaa, Carugh, Caslin, Casnaa, Castelmart, Cermenaa, Cucciagh, Erba, Eupili, Figin, Fin, Inverigh, Lambrugh, Lipòmm Longon, Luragh, Marian, Meron, Mongozz, Montòrfen, Novedraa, Orsenigh, Pont Lamber, Preserp, Pusian, Senna, Taverneri, Vertemaa.

La Brianza comasca l'è dividuda in Canturin, Erbes e Canzes.
In de l'alta Brianza  certi ghe  metten anca Luisagh, Masc e Civell, Grandaa, Montan, Cavallasca ed anca Ass, Lasnigh, Sorman, Magrej e Civenna.

*La Brianza milanesa l'è compòsta de quei comun chì:
Basian, Cambiagh,Carugaa,  Cassan d'Adda, Gessaa, Grezzagh, Inzagh, Masaa, Paderna Dugnan, Pessan con Bornagh, Pozz, Soree, Trescian, Trezz, Vaver. 

## Vos correlaa
*Brianza 
*Provincia de Còmm 
*Provincia de Monza e Brianza 
*Provincia de Lecch 
*Provincia de Milan
Marian (CO)

**Marian** (nom ufizial in italian *Mariano Comense*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , 'na superfiss de  km² e 'na densità de  ab./km². L'è vun di center pussee important de la Brianza. La se troeuva al confin con la Provincia de Monza (comun de Giussan, Lentaa e Seregn) e tra i fiumm Seves e Lamber.

## Stòria

I primm abitant de Marian fòrsi hinn staa òmen del Paleolitich anca se i proeuv hinn esigov. L'ipòtesi l'è supportada de vari retrovament archeològich e de ona necròpol.
La diffusion del Cristianesim l'è rivada in quij zònn chì domà in del V secol. De fatt in del 386 el Sant'Agostin, in d'on sò scritt l'ha minga parlaa de la presenza de cristian intorna a Cassagh, indove che se trovava in quell moment. A bon cunt, in del Medioev la diòcesi de Milan l'è stada spartida in quattòrdes piev, trai quai troeuvom quella de Marian. La piev la cattava dent Cabiaa, Carugh, Brenna, Aroeus, Olgelasca, Inverigh, Gattee, Paina e Bigonsc. A la fin de l'età romana, dòpo i invasion barbarich, la stòria del borgh la se sviluppa sòtta i dominazion longobarda e franca, cont el diventà adasi adasi voeuna di piev pussee ricch de tutta la Lombardia.

In del Bass Medioev, la città l'era molto importanta sia del pont de vista religios (la cuntava ben vintquatter ges in tutta la piev), sia de quell politich e civil. El borgh de Marian de fatt el gh'aveva on castell e on fossaa profond, che al dì d'incoeu esisten pù. Inoltra, duranta l'epoca di comun, Marian e Cantù hinn staa legaa a Milan contra Còmm (guerra del 1118-1127) e contra l'imperador Federich Barbarossa. Duranta la guerra, i Comasch hann saccheggiaa la città. 

A partì del XIV secol, Marian l'ha segutaa i sòrt del ducaa milanes. Sòtta la dominazion austriaca, Marian l'è diventada sede de ona pretura e de on cancellieraa. Duranta el Risorgiment, a Marian l'è staa formaa ona *Guardia Nazional Repubblicana* che l'ha partecipaa a la Battaglia de San Fermo, senza cuntà poeu che trai Milla che hann segutaa el Garibaldi in Sicilia, trii eren pròppi de Marian.

In del 1945 a Marian l'è stada fada la prima Festa de l'Unità. Marian l'è stada nominada *città* in del 1986.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Marian l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Marian

*Marian (*Mariano Comense*), comun de la Provincia de Còmm.
*Marian (*Mariano del Friuli*), comun de la Provincia de Gorizia.
Peschiera

* Peschiera Borromeo, cümü de la pruvìncia de Milà. 
* Peschiera del Garda, cümü de la pruvìncia de Verùna.
* Peschéra (Muntìzola), (*it.: Peschiera Maraglio*) frasiù del cümü de Muntìzola, en pruvìncia de Brèsa;
* Peschiera, vascù per fàga crès i pès.
* Peschiera fuchsiaefolia, pianta de la famèa di Euphorbiaceae.
Còsta (ria)

La **costa** a l'è el sit che la tera la se giunta cunt l'aqua del mar, del lach, d'un ucean o d'un gulf. La gh'ha un paesagg minga stabil, e la tera la pö cress per el deposit di sediment o vegnì de men per i prucess de erusiun. I cost vegnen anca mudifigaa cunt el clima, el vent, i und e i atività de l'om.

## Vus curelaa
*Paradoss del litoral
Moltras

**Moltras** (nom ufizial in italian: *Moltrasio*) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes l'è situaa in sul Lagh de Còmm, al confin cont el Canton Tisin (comun de Brencia).

## Origin del nòmm
*Moltras* el ven del Comasch *mòlta*, che 'l voeur dì "malta". De fatt i abitant del loeugh ciamaven inscì i important stratificazion geològich che anca al dì d'ncoeu seguten a colpì l'oeugg. A partì del XI secol, in la region el ven traa foeura del material de costruzion che l'è ciamaa "ol sass da Moltras". La terminazion *-as* l'indica la funzion che l'era dada a on strument ò a on loeugh: varda anca *fornas* e *Menas* (sitt indove se **menen** i tronch d'alber per la flottazion successiva in sul Lagh de Còmm)

## Stòria
Sul territòri de Moltras hinn staa faa di retrovament archeològich: on segurin de ramm de circa 2000-25000 ann fa, on paviment roman a mosaich e on quaj alter oggett.

In del 1292 el paes l'ha ciapaa el titol de *borgh* e in del 1405 la cittadinanza comasca, che la portava vari privilesg ai abitant.
In del 1522 l'ha subii on sacchegg de part de la rival Torn e l'è staa colpida durament de la pesta del 1630.
Duranta la Segonda Guerra Mondial, i montagn de Moltras hann vist l'azion di partisan de la Brigada Garibaldi.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Moltras l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Personagg illuster
Moltras l'è famosa perchè gh'hinn passaa on mucc de persònn important. Tra de lor pòdom cuntà el Vincenzo Bellini, el Clemente Rebora, el Virgilio Ranzato e 'l Delio Tessa. Inoltra de on quaj ann ghe viv el ghitarrista del grupp ingles di Muse, el Matthew Bellamy.

## Riferiment
Muss

**Muss** (nom ufizial in italian: *Musso*) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
Muss, che la confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), le stada voeuna di roccafòrt del Medeghin in del sò castell.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Muss l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Mezzegra

**Mezzegra** (parnonzia local: [me'dzegra]; italian: *Mezzegra*) l'è ona frazion del comun larian de la Tremezzina, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del lagh de Comm, e 'l confina coi paes de Lenn e de Tremezz, oltra che cont el comun de Grandola. A Mezzegra ghe viven 1.032 personn.
A l'è cognossuda per vess staa el sit indè che 'l 28 de april del 1945 l'è staa coppaa el Benito Mussolini insemma a la soa donna, la Claretta Petacci.
L'è stada on comun indipendent fina al 2014, anca se in tra el 1928 e 'l 1947 l'eva giamò stada ona frazion de la Tremezzina. In del vegg territori comunal de Mezzegra se troeuven i frazion de Bonzanigh, Ganz, Giulin, Pola, Portezza e Zan.
A Pola el viv el cantant Davide Van De Sfroos.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Mezzegra l'è mostraa in de la tabella chì de sotta
Ossusc

**Ossusc** (italian: *Ossuccio*; latin: *Ausacium*) l'è ona frazion del comun larian de la Tremezzina, in de la Provincia de Comm. Ghe viven 1.008 personn (censiment del 2010).
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, in de la zona ciamada Zocca de l'Oli. El confina cont el paes de Lenn (on'altra frazion del comun) e coi comun de Colonn, Lescen, Ponna, Porlezza e Sala.
A l'è staa on comun indipendent fina al 2014. In del sò vegg territori comunal a gh'è i frazion de Caraa, Castell, Garzoeula, Isola, I Grann, Molina, Ospedalett, Socors, Spuran.

La frazion pussee importanta l'è quella de Castell (o *San Giovann*).
A Ossusc gh'è anca on Sacher Mont.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Ossusc l'è mostraa in de la tabella chì de sotta

## Vos corelaa
* Zocca de l'Oli
Parè

**Parè** (inscì anca in Italian) l'è ona frazion del comun comasch de Colverd.
El paes el se troeuva a ovest de Drezz e a nord de Gironegh (i alter duu center del comun), e al confin cont el comun tesines de Ciass. A Parè ghe viven 1.786 personn.

## Storia
Duranta l'età napoleonega el comun de Parè l'è staa tacaa a quell de Gironegh, al qual gh'hinn staa giontaa anca quij de Drezz e de Montan.

In del 1928 i comun de Parè, Drezz e Cavallasca hinn staa taccaa insema per formà el noeuv comun de *[[Lieto Colle]]* (nomm ideaa de la Margherita Sarfatti). Parè l'era la sede comunal. Quella union chì l'è durada fina al 1956, quand che i comun hinn tornaa tucc indipendent. L'è staa inscì fina al 2014.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Parè l'è mostraa in de la tabella chì de sotta
Pigri

**Pigra** (inscì anca in Italian; *Pigri* in del dialett del loeugh) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
El paes el se troeuva in de la Val d'Intelv e l'è tacaa ai cumün de Argegn, Blessagn, Colònn, Dizzasch, Lain.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Pigri l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Pei

**Pei** (nom ufizial in italian: *Pellio Intelvi*) l'è on ex comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².
A Pei, che 'l confina con la Svizzera (comun de Arogn e de Roeuv), l'è nassuu l'architett Carlo Lurago (1615-1682), attiv a Praga e a Passavia.

Del 2017 l'è part del comun de Volta Vall d'Intelv.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Pei l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Pianell

*Pianell (cors: *U Pianellu*; italian: *Pianello*), comun de la Còrsica settentrional.
*Pianell (*Pianello*), frazion de Caj.
*Pianell (*Pianello*), frazion de Perugia.
*Pianell (*Pianello del Lario*), comun de la Provincia de Còmm.
*Pianell (*Pianello Val Tidone*), comun de la Provincia de Piasenza.
Albarii

**Albarei** (nom ufizial in talian: *Albaredo per San Marco*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha pressapoch 408 abitant, una süperfiss de 18 km², per una densità de 23 ab./km². A l’è tacaa a Averara (BG), Bema, Mezzold (BG), Murbegn, Talamuna, Tàrten.
Busasgia

**Busaja** (nom ufizial in talian: *Albosaggia*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

A l’è tacaa a Cajöö, Castiun, Faed, Muntagna, Piateda e Sundri.

Ai sóo abitant ai ghè dìs Bosàc'

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Busaja l'è mustraa in de la tabela chi de sota

Ol sìt 

http://www.comune.albosaggia.so.it/hh/index.php 

Ol sìt  del Dialèt Bosàc'

https://www.dialbosaggia.it/

## Riferiment
Abriga

**L’Abriga** (nom ufizial in talian: *Aprica*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 20,5 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Cùrten (BS), Tej, Vila de Tiran. L'abitaa el se tröva al pass umonim tra la Val Camonega e la Valtelina. L'è un sit atrezzaa per la pràtega di sport invernal.

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Ardenn

**Ardenn** (nom ufizial in talian: *Ardenno*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km².

A l’è tacaa a Böi, Sciv, Dasc, Furcula, Talamuna e Val Màsen.

## Frazzion

* Bioeu
* Pioeuda (Ardenn)

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Ardenn l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Pont Lamber

*Pont Lamber (*Ponte Lambro*), quarter de Milan.
*Pont Lamber, ò anca domà **Pont** (*Ponte Lambro*), comun brianzoeu de la Provincia de Còmm.
Pònna

**Pònna** (nom ufizial in italian: *Ponna*) l'è on comun montan de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de , cont ona superfiss de  km² e ona densità de  ab./km².

L'è tacaa ai cumün de Scin, Colònn, Lain, Ossusc, Porlezza, Sala.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de Pònna l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Clitunno

**El Clitunno**, l'è un fiüm picinìn che el scùrr in Umbria, e l'è aflüent del *Topino* che a sò volta l'è aflüent del Téver

El nàss visìn a Spoleto. L'è cunsüd bèle dai tèmp de Virgilio e de Plinio el Giùn. Anca Giosuè Carducci el g'ha dedicàd una bèla puesìa (*Alle Fonti del Clitunno*) per el sò bèl paesàgg e la bèla vegetasiòn che gh'è.

El sò percùrs l'è de circa 60 km.
Albinea

**Albinea** (endèla parlàda locàl: *Albinèa*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 7.753 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 44&nbsp;km², per 'na densità de 176 ab./km². El cunfìna coi cümü de Quattro Castella, Reggio Emilia, Scandiano, Vezzano sul Crostolo, Viano.
Bagnolo in Piano

**Bagnolo in Piano** (endèla parlàda locàl: *Bagnōl in Piân*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 8.103 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 26&nbsp;km², per 'na densità de 312 ab./km². El cunfìna coi cümü de Cadelbosco di Sopra, Correggio, Novellara, Reggio Emilia.
Boretto

**Boretto** (endèla parlàda locàl: *Burèt*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 4.638 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 19&nbsp;km², per 'na densità de 244 ab./km². El cunfìna coi cümü de Brescello, Castelnovo di Sotto, Gualtieri, Pomponesco (MN), Poviglio, Viadana (MN).
Brescello

**Brescello** (endèla parlàda locàl: *Bresèl*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha  e 'l g'ha 'na superfìce de 24&nbsp;km², per 'na densità de 229 ab./km². El cunfìna coi cümü de Boretto, Gattatico, Mezzani (PR), Poviglio, Sorbolo (PR), Viadàna (MN).

## Evulusiù demogràfich

## Riferimèncc
Carpineti

**Carpineti** (endèla parlàda locàl: *Carpnèida*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 4.104 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 89&nbsp;km², per 'na densità de 46 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baiso, Casina, Castelnovo ne' Monti, Toano, Viano, Villa Minozzo.
Rolo

**Rolo** (endèla parlàda locàl: *Rôl*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 3.631 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 14&nbsp;km², per 'na densità de 259 ab./km². El cunfìna coi cümü de Carpi (MO), Fabbrico, Mòia (MN), Novi di Modena (MO), Reggiolo.
Casalgrande

**Casalgrande** (endèla parlàda locàl: *Casalgrând*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 14.221 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 37&nbsp;km², per 'na densità de 384 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castellarano, Formigine (MO), Modena (MO), Reggio Emilia, Rubiera, Sassuolo (MO), Scandiano.
Collagna

**Collagna** (endèla parlàda locàl: *Culâgna*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 1.005 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 67&nbsp;km², per 'na densità de 15 ab./km². El cunfìna coi cümü de Busana, Comano (MS), Fivizzano (MS), Ligonchio, Ramiseto, Sillano (LU).
Bianzun

**Bianzun** (nom ufizial in talian: *Bianzone*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 17,2 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Tej, Vila de Tiran e cunt el cumün svizer de Brüs.

## Evoluzion demografega

## Riferiment
Montecchio Emilia

**Montecchio Emilia** (endèla parlàda locàl: *Muntèc*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 8.738 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 24&nbsp;km², per 'na densità de 364 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbiano, Montechiarugolo (PR), Reggio Emilia, San Polo d'Enza, Sant'Ilario d'Enza.
Novellara

**Novellara** (endèla parlàda locàl: *Nuvalêra*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 11.911 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 58&nbsp;km², per 'na densità de 205 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bagnolo in Piano, Cadelbosco di Sopra, Campagnola Emilia, Correggio, Guastalla, Reggiolo.

## Cità 'nzemelàda
* **[[Santa Gertrudes (São Paulo)|Santa Gertrudes]]**, Brazìle
* **[[Novi Jicin]]**, Repüblica Céca
* **[[Neve Shalom]]**, Israél
* **[[Sancti Spíritus]]**, Cuba
Reggiolo

**Reggiolo** (endèla parlàda locàl: *Rezōl*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 8.559 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 43&nbsp;km², per 'na densità de 199 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campagnola Emilia, Fabbrico, Gunsàga (MN), Guastalla, Luzzara, Mòia (MN), Novellara, Rolo.
Caspösg

**Capösg** (nom ufizial in talian: *Caspoggio*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

A l’è tacaa a Sgesa, Lanzada, Muntagna e La Tur.

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Capösg l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Rubiera

**Rubiera** (endèla parlàda locàl: *Rubēra*) l'è 'n cümü italià de la pruvìncia de Reggio Emilia en Emìlia-Romagna, colocàda arènt a la Via Emilia, a 'na sinquantìna de chilòmetri a nordèst de Bologna e 13&nbsp;km a sudèst de Reggio Emilia.

Rubiera el cunfìna coi cümü de Campogalliano, Casalgrande, Modena, Reggio Emilia e San Martino in Rio.

## Sport
A Rubiera gh'è nasìt Stefano Baldini, campiù ulìmpich e europèo de la maratona.

## Cità 'nzemelàde
* Bjelovar, Croàsia
* Neulingen, Germània, del 1991
* Györújbarát, Ungherìa, del 2005
Put de San Ròch

Ol **Put de [[San Ròch de la Croix|San Ròch]]** l’ se tróa ‘n del cümü de Vimercàt, sura la Molgora che la pasa a matina (èst) del paìs, e l’è l’óltem put fortificàt che gh’è restàt in Lumbardéa.

Ol put de San Ròch l’ nas in del sécol III d.C. e l’éra ü put romano con sich arcade ‘n préda e de chèste al dè de ‘ncö n’a rèsta dóma quàter

In del sécol XII, per difènt ol bórgh medieàl, i à fai sö, sö i dù ‘ngrès del put, dò pórte – tur facie de sas de fiöm e de matù e gh’éra pò ü put leatòi che l’è ‘ndàcc perdìt.

Se s’vé da matina (èst) e s’völ indà ‘n paìs sö la prima pórta – tur che se ‘ncóntra gh’éra ün afrèsch del Sant Istéen, ol patròno del paìs, che ‘l prezentàa ü deòt a la Madóna col s-cetì, tra ‘l San Ròch e ‘l San Giàcom. L’éra chèsto ün afrèsch del Gaetano Barabini che l’l’éra fai in del 1865. Ach se l’è stai restaüràt ‘n del 2002 gh’è restàt póch e negót, la curnìs e ‘l mantèl de la Madóna.

Menimà pasai sóta la prima pórta – tur s’pöl vèt sö sö la segónda, prima de ‘ndà dét in paìs, öna crapa de òm picinina picinina söl arch de la pórta; la crapa la sarès istàcia metìda lé a protesiù de la sità e che la gh’avrès de iga ü significàt magico simobèch.

In del 1630, intàt che la stàtüa de la Madóna la pasàa söl put l’à facc ol miràcol de fà desmèt de cólp la Pèst.

In del lècc de la Molgora, pròpe sóta ‘l put de San Ròch, se té töcc i agn, in del mis de zenér, ol falò che l’ sèra fò la sagra de Sant Antóne abàt. 

## Riferiment
*LombardiaBeniCulturali
1982

El **1982** a l'è 'n ann del secol quell de vint.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud
* 03 03: Jessica Biel, attris americana
* 23 07: Giuseppe Provenzano, politegh italian
* 30 11: Elisha Cuthbert, atris e mudela canadesa

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
San Polo d'Enza

**San Polo d'Enza** (endèla parlàda locàl: *Sân Pôl*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 5.114 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 32&nbsp;km², per 'na densità de 160 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bibbiano, Canossa, Montecchio Emilia, Montechiarugolo (PR), Quattro Castella, Traversetolo (PR), Vezzano sul Crostolo.
Sant'Ilario d'Enza

**SantIlario DEnza** (endèla parlàda locàl: *Sânt'Ilâri*) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Reggio Emilia. El g'ha presapóch 10.500 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 20&nbsp;km², per 'na densità de 511 ab./km². El cunfìna coi cümü de Campegine, Gattatico, Montecchio Emilia, Montechiarugolo (PR), Parma (PR) e Reggio Emilia.
Sgesa

**Sgesa** (nom ufizial in talian: *Chiesa in Valmalenco*) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri. Al gh’ha  abitant (dato del  ), 'na superfis de 115 km² e 'na densità de  ab./km². A l’è tacaa a Böi, Capösg, Lanzada, La Tur, Val Màsen, Sils im Engadin/Segl (CH-GR), Bargaja (CH-GR).

Sgesa l'è un center türistegh cognossüü per la pussibilitaa de praticà i sport invernal, el sci alpin in de la "ski area del Palù", e l'alpinismu / escursionismu in di mont. In del so territori gh'è l'"Alta via de la Valmalench", 'na straversada de ott dì che la passa per el grüp del Desgiascia, el Bernina e 'l Grüp del Scalin.

## Galeria de foto

Archivi:Chiesa-v-m.jpg|Vedüda de Sgesa da la Stazion de la funivìa
Archivi:CONVAR192.jpg|Vedüda de Sgesa de nott da la SnowEagle


## Evoluzion demografega

## Riferiment


## Alter pruget

## Vus curelaa
*Primol