open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cavona

**Cavona** (inscì anca in Italian; in del dialett del sitt l'è pronunciaa [ka'ona]) l'è ona frazion del comun varesott de Cuvej, in la Valcuvia.
El paesin el se troeuva a est del centro comunal, in direzion de Ransc. La soa via principal l'è *via Fabio Filzi*.
Cavona l'è stada on comun indipendent (che 'l partegniva a la Piev de Valcuvia), fina al 1928, quand l'è vegnuda ona frazion de Cuvi e poeu quand Cuvej el s'è destaccaa de Cuvi, in del 1956, Cavona gh'è restada tacada.

## Ol nomm
Ol nomm *Cavona* poderia vegnì del fatto che ona voeulta a gh'eva ona cava in di praa per nà a Cuvi, anca se gh'è chi che pensa che *Cavona* el voeura dì *ona cà* ("Ona ca'="ca'ona"), perchè quand che gh'è staia la pest dol Milases'cent, la s'è salvada domà ona fameja in tutt ol paes.
Questa fameja, alora, per rengrazzià la Madonna de vess scampaa, l'è naia a Lorett; quand che hinn tornaa indree, hann fai su 'na copia de la Santa Cà de la Madonna, compagna de quella de Lorett, che poeu l'è deventada on santuari.

## De visità
Alter robb de vedè a Caona hinn la gesa de San Michee, dol 1713, che l'è verta per la messa de la domenega de Pasqua al Dì di Mort, e ol Museo di Indian d'America, che l'è vere tutt i domenegh al dopomezzdì.

Denanz al museo (che ona voeulta l'era l'asili dol paes) a gh'è ol monument ai Mort de la Guerra Granda e de la Segonda Guerra Mondial. Ol monument l'è opera dol Giacomo Oleari, scultor cavones.

## Tradizon dol paes
In di ann passaa, Cavona l'era cognossuda in tutta la vall (e anca foeura) per i sò carr de Carnevaa. Ol primm l'è stai *Ul pescaudor*, che 'l parlava già de l'inquinament in dol 1971, e che l'ha vinciuu a Pont, Cuvej e Port. Alter carr a hinn: *Rutam petroli* (tridà rotam per fà ol petroli), *La torre di Pisa* (cont on progett per salvà la torr de Pisa cont ona stampella), *Tutti in Maschera* (con su tutt i mascor de la comedia), e tanti alter.

I risultà de tutt i car de Carnevaa

La festa dol paes de Cavona l'è la Madona de Setember, la prima domenega de quell mes: a la matina gh'è la messa in piazza denanz a la Santa Casa, al dopomezzdì la procession de la Santa Casa fin su a la gesa de San Michee e tornà indree, e subet dopo i gioeugh in piazza, la lotteria e ol tradizional *incanto dei canestri*.

I abitant dol paes hinn ciamaa *i gatt de Cavona*.
De on quai ann, tutt i cavones e tutt quei che ghe pias Cavona gh'hann ol sò grupp su Facebook.

## Referenz
Gnignan

**Gnignan** (*Gnignano*) l'è ona frazion spartida foeura tra el comun de Locaa Triulz e Carpian (Provincia de Milan) e quell de Sizian (Provincia de Pavia).

El paes el se troeuva in sul confin tra i dò provincc, in sui riv del Lambrett.

L'è staa on comun indipendent finna al 1863.
1116

El **1116** a l'è 'n ann del secol XII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Incugnaa

**Incugnaa** (*Incugnate*) l'è ona frazion del comun milanes de Truccazzan.
El paes el se troeuva in mezz ai camp, in sù la straa per rivà a Trisella, a nord de Truccazzan, a sud de Pozzoeu e Trisella, a est de Bisentraa e ovest de Albignan.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1841: al temp di piev el partegniva a la Piev de Cornean.
Loiran

**Loiran** (*Loirano*) l'è voeuna di dò frazion del comun milanes de Trezzan sul Navili.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1841; in del temp di piev el partegniva a la Piev de Cesan Boscon.
Segur

**Segur** (*Seguro*) l'è ona frazion del comun de Settim, in Provincia de Milan.
El paes el se troeuva a sud del centro comunal, arent al quarter milanes de Muggian. A est de Segur a troeuvom la Tangenzial Ovest.
Segur l'è staa on comun indipendent fina al 1841 (tra el 1809 e 'l 1811 l'è staa ona frazion de Bagg, poeu fina al 1816 l'è staa sotta a Settim): al temp di piev el partegniva a la Piev de Cesan Boscon.

## Vos correlaa
* Gesa de San Giorgg (Segur)
Sorighee

**Sorighee** (*Sorigherio*) l'è ona frazion del comun de San Donaa, in de la Provincia de Milan.
El paes el se troeuva a ovest del centro comunal, a sud de Milan (Ceravall) e ormai taccaa a l'altra frazion de Poasch, tant che se sa pù ormai indove la scomincia voeuna e la finiss l'altra.
L'è staa on comun indipendent fina al 1841 (anca se in del period 1809-1816 l'è staa ona frazion de Milan), poeu l'è staa taccaa a Ceravall. In del 1923 Ceravall l'è stada unida a Milan, ma noeuv ann dopo Sorighee l'è staa destaccaa e miss insema a San Donaa.
Al temp di piev el partegniva a la Piev de San Donaa.
Varron

*Cai Terenz Varron, consol roman.
*March Terenz Varron *el Reatin*, letteraa.
*Publi Terenz Varron, poeta.
*Varon milanes, voeuna di prej miliar de la litteradura milanesa.
*Varron, riaa de la Provincia de Lecch.
Varron (riaa)

El **Varron** (*Varrone*) l'è on riaa de la Lombardia, in Provincia de Lecch.
El nass a 2000 meter de voltezza in sul Pizz Melasc e 'l forma la Val Varron. El gh'ha on affluent che 'l se ciama Varronscell e l'è fermaa de ona diga arent a Pagnona.
El Varron poeu el finiss dent in del Lagh de Comm. El traversa i comun de Premana, Pagnona, Tremenegh, Introzz, Suej, Vestren e Derv.
## Vos correlaa
* Val Varron
* Lagh de Comm
Val Varron

La **Val Varron** (*Val Varrone*) l'è ona vall de la Lombardia, in de la Provincia de Lecch.
L'è formada del riaa Varron, che le traversa per tutta la soa longhezza, e la va a finì in sù la costa del Lagh de Comm.
I sò mont le separen a nord de la Valtellina (chì gh'è 'l Legnon) e de la Valsassina. L'è puttost ripida.
I comun de la vall a hinn (de l'inizzi a la fin) Premana, Pagnona, Tremenegh, Introzz, Suej e Vestren; de là se riva a Derv, paes in sù la riva del lagh che 'l partegna nò a la vall.
In di paes pussee dent a la vall (Pagnona e Premana) el dialett el ciappa di particolarità strani, compagn de quella che i nomm femminil finissen, al singolar, con la E inscambi de la A.
Catona

**Catona** (inscì anca in Italian; *A Catuna* in dialett reggino) l'è on quarter de Reggio Calabria situaa a nord-est del centro.

In de chel quartièr chì l'è nasüda la veneràbil Brigida Maria Postorino (1865-1960), che l'ha fundàd l'Urdin de le Fiöle de Maria Imaculada de Reggio Calabria.

## Munümènt e sitt interesànt

* Cesa de S. Dionigi
* Cesa de San Francèsc de Paula
* Cesa de S. Aurelio vesc e martir (Arghillà)
* Cesa de S. Maria del Bòn Cunsìli (Concessa)

## Vos correlaa

* Reggio Calabria
* Catonateatro

## Ligàmm de föra

* Sito di Catonateatro
* Volley Catona
1125

El **1125** a l'è 'n ann del secol XII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Morsencc

**Morsencc** (*Morsenchio* in italian) l'è on quarter de Milan, che 'l se troeuva a sud-est del centro, in del Municipi 4.

El se troeuva in su la strada che incoeu l'è ciamada *via Bonfadini*, e 'l gh'aveva duu alter nucli, ciamaa Meregiaa (*Merezzate*) e Morsencin (*Morsenchino*).
L'è on borgh bell vegg, già che semm de la soa esistenza giamò a partì del Dusent: al temp de fatt a gh'era on gesioeu cont intorna on cimiteri: in del 1571 el gesioeu l'è staa anca visitaa del San Carlo.
L'è staa per on bell poo de temp on comun indipendent: al temp di piev el partegniva a la Piev de San Donaa. On tocch del paes però el partegniva ai Corp Sant de Milan.

In del 1870 l'è staa taccaa a Mezzaa, per poeu finì a Milan on quai ann dopo.

Al dì d'incoeu del vegg paes a resta quasi domà la cassina de Meregiaa.

## Bibliografia
* Riccardo Tammaro, *Borghi e cascine della zona 4*, comune di Milano, 2009.
Vernaa (MI)

**Vernaa** (in talian: *Vernate*) l'è on comun de la Provincia de Milan, vers la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm, Rognan e Troeuv).
El gh'ha 2345 abitant. La soa origin l'è quella de on camp militar roman (l'è mettuu in su la linea de on decuman, tipich de quei gener de costruzion).
Ai temp di piev el feva part del vicariaa de Binasch.
El comun el gh'ha vari frazion, cioè Bellaria Veggia, Bellaria Noeuva, Coazzan, Merlaa, Moncucch e Pasturagh.
## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Vernaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Brusin (Italia)

**Brusin** (nom ufizial in italian: *Brusimpiano*) l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta , cont ona superficia de 5,9 km² e ona densitaa de  ab./km².
El paes el se troeuva sora i spond del Lagh de Lugan e a l'è tacaa ai comun de Coass, Lavena Poeunt, Marz, Pòrto Ceresi e anca cont la Svizzera (comun de Caslan, Lugan e Morcò). 

Oltra al center comunal, a gh'hinn noeuv frazion: *Ardena*, *Brusimpiccol*, *Cantinn*, *Cròtt Bellavista*, *Cròtt Zòlla*, *Font*, *Ponta de la Fava* e *Vilagg Montelagh*.

## Evoluzion demografega
L'andament del numer de abitant del comun de Brusin l'è mustraa in de la tabela chi de sotta:

## Nòt
INRI

**INRI** l'è la sìgla de la fàze latìna **Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum** che l'éra sùra la crus de Nòst Signùr e che s'pöl tradüzela con *Gezü de Nàzaret, ol Rè di Giüdèi*.
L'è regordàda in del Nöf Testamènt in töcc i quàter Vangéi, chèl del San Matéo (27:37), del San March (15:26), del San Lüca (23:38) e del San Gioàn (19:19). 

Quàze töcc i crucifése i gh'à tacàt sö ü cartèl de lègn metìt apéna sùra 'l có del Signùr, 'ndóe gh'è scricc pròpe INRI. Chèsto cartèl l'éra ciamàt *Titulus Crucis* e segónt la lège romàna l'éra ubligatòre mètel e 'l servìa a spiegà 'l perchè de la condàna. A la stèsa manéra i crucifése di ortodòs i gh'à scricc söl *titulus* INBI, che l'è la sìgla de la fràze gréca  «Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ Bασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων» che, compàgn de chèla latìna, la öl dì: *Gezü de Nàzaret, ol Rè di Giüdèi*.
Schwarzenburg

**Schwarzenburg** a l'è un cumün svizzer del distret de Berna-Mittelland. in del Canton Berna. Al gh’ha pressapoch  abitant e una süperfiss de 44.88 km², e al se tröva a una altitüden de 792 meter sura al livel del mar.

El cumün l'è staa custitüii in del ginee del 2011 cunt la fusion de i ex-cumün de Wahlern e Albligen.

## Riferiment
Darmstadt (Regierungsbezirk)

El **Distrèt Goernatìf de Darmstadt** l'è giü di trì distrècc (en todèsch: *Regierungsbezirke*) del Assia, en Germania, menimà i óter distrècc i è Kassel e Gießen. 

La sò capitàl l'è la sità omònima de Darmstadt.
Siidì

**Siidì** (*Cividino* en italià) l'è 'na frasiù del cümü de Castèi Calèpe, en pruìnsa de Bèrghem. 'Nsèma a la frasiù del Quintàl la fà 4.000 abitàncc.
La sa tróa dré a la spùnda del fiöm Òi, en Val Calèpe e la cunfìna col cümü de Palasöl en pruìnsa de Brèsa.
Santüari de la Madóna del Gìgliu

El **[[Santüari]] d'la [[Maria, mader de Gesü|Madóna]] del Gìgliu**, l'è una cesa in del cumün de Prato, in pruvincia de Prato.

## Storia
Vers el 1270 gh'era una cesìna dl'Uspedal de San Silvèster, fundàd da Dolce de' Mazzamuti. La cesa l'è stài trasfurmada in santüari dòpu che i'enn sücèss d'i miràcui dal 1664.

Dal 1980 el retùr del santüari l'è mons. Raenzo Francalanci, archimandrita d'la cesa melkita, che l'ha fài mett una curuna d'or sü la stàtüa d'la Madona, e l'ha fundàd l'Urdin d'i *Cavalier del Gìgliu*, cume d'i guardiàn del santüari.

## Altre futugrafìe


Image:Santuario della Madonna del Giglio-nave.jpg|La cèsa denter
Image:Santa maria del giglio, altare.jpg|Altàr principal
Image:Renzo.francalanci.prato.JPG|Mons. Renzo Francalanci, retùr del Santüari, dal 1980 al 2021.


## Ligàm de föra

* Sìt d'la Diocesi de Prato
1182

El **1182** a l'è 'n ann del secol XII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Tregas

**Tregas** (*Tregasio*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Triugg.
El paes el se troeuva a nord-est del centro comunal, in direzion de la Provincia de Lecch.
Tregas a l'è staa on comun indipendent fina al 1869: al temp di piev el partegniva a la Piev de Ajaa.
Vergh

**Vergh** (*Vergo Zoccorino*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Besana.
El paes el se troeuva a sud-ovest del centro comunal, in direzion del Lamber.
Vergh, unii al paes de Zoccorin, l'è staa on comun indipendent fina al 1869; al temp di piev el partegniva a la Piev de Ajaa.
Menemà

**Menemà** l'è öna manéra de dì del dialèt de brèsa.

Piö o meno el sa pöl tradusì con "quindi", "perciò". Tötavia la sò definisiù la s'è ampiàda e adès el pöl significà ach "entàt", "en del mentre".
Corenn

**Corenn** (*Corenno Plinio*) l'è la frazion del comun larian de Derv, in sul Lagh de Comm.
El paes el se troeuva pussee a nord de Derv, in direzion de Dor, e donca oltra l'inizzi de la Val Varron.
L'è staa on comun indipendent per on bell poo de temp: ai temp di piev el partegniva a la Piev de Derv, in la Riviera de Lecch.
Domà in del 1927 l'è staa unii a Derv.
Camp Sciragh

**Camp Sciragh** (*Campsirago*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Coll Brianza, in Provincia de Lecch.
A l'è proppi on paes piscinin, che 'l se troeuva a est del centro comunal (Nava), e minga lontan del vegg comun de Cajan.
Villastanza

**Villastanza** (pronunciaa [vila'stãnsa] in dialett legnanes; *Villastanza* in italian) l'è ona frazion del comun milanes de Parabiagh.
L'è traversada de Canal Villoresi (a nord-est), a nord-ovest ghe passa la ferrovia Domm-Milan, a sud-est la statal che la vegn de Inverun, a sud-ovest gh'è la frazion de Tiracova. Tutt intorna (a ovest, sud, ed est) di bosch del Parch del Roccol.
## Storia
A gh'è dò ipotesi per l'origin del nomm: la prima la dis che 'l vegn del toponim di temp di Longobard *Villa Constantia*; la segonda inveci la dis che 'l vegn del cognomm medieval lombard *Istantia*, originari de Voghera.
Prima del XV gh'emm minga informazion sora el paes. L'è semper stada ona frazion de Parabiagh, anca se la gh'ha 'vuu ona certa autonomia: la gh'eva ona parrocchia e on bell poo de gent che ghe viveva dent. In del 1906 i abitant gh'hann ciamaa al Governo se podeven vegnì on comun indeperlù, ma el Giolitti el gh'ha dii de nò.
De Villastanza l'è la fameja *Rame*, de la qual hinn nassuu i duu attor de teater Enrico e Franca, che l'è cognossuda anca per vess la miee del Dario Fo.
San Lorenz (Parabiagh)

**San Lorenz** (*San Lorenzo* in italian) l'è ona frazion del comun milanes de Parabiagh.
El paes el se troeuva in mezz tra l'autostrada del Sempion e l'Olona.
## Storia
Se pensa che 'l paes el sia bitaa di temp di Roman, perchè hinn staa trovaa on poo de rovinn, tomb e moned; probabilment a l'era on avampost in sù la strada del Sempion.
L'è staa el Goffred de Bussor a parlà per primm de la gesa de San Lorenz, in del 1289.
A San Lorenz l'è nassuu el Felice Musazzi, el fondador de la compagnia teatral de I Legnanesi.

## Vos corelaa
* Còsta San Lorenz
San Peder (Cislian)

**San Peder** o **San Peder Bestasc** (*San Pietro Bestazzo*) l'è ona frazion del comun milanes de Cislian.
El paes el se troeuva a sud-est del centro comunal, in direzion de Gasgian.
Semm per la prima volta de l'esistenza de San Peder in del 1386.
San Peder l'è staa on comun indipendent fina al 1870; al temp di piev el partegniva a la Piev de Corbetta.
Düü testimoni scomud

**Düü testimoni scomud** (*Some Like It Hot*) l'è un film american dal 1959 diret da Billy Wilder.

## Storia
La pelicula, ambientada in de la Chicago dal pruibissiunism, la cunta la storia de dü müsicista sensa sold che i campun a sunà in tante urchestre cun scritüre impruisade.

Finidi sensa laurà, par una surtida de i pepiat in d'un speakeasy, i finissun par es i testimoni de la famusa strage de San Valentin dal 1929.

## Cast
I prutagunista dal film i en tri di püssè famus atur de la Hollywood di an d'or: Marilyn Monroe, Tony Curtis e Jack Lemmon. Cun lur i gh'en anca George Raft, Joe E. Brown, Pat O'Brien, Nehemiah Persoff, Joan Shawlee, Billy Gray, George E. Stone, Dave Barry, Mike Mazurki, Barbara Drew, Beverly Wills e Danny Richards.

## Premi
El film l'ha vensüd un premi Oscar e tri Golden Globe, tra i qual quel par migliur atur in dun film cumedia o müsical grassie a Jack Lemmon che par la sò interpretassion l'ha ciapad anca el premi BAFTA.

## Adatament en lumbard
Some Like It Hot l'è stai dupiad en lungua lumbarda dal Teater Pupular de la Svizzera Italiana (TEPSI), i stess che i evun adatad el film di banditi del John Ford, Se ta cati ta copi.

I persunagg dal film i en insì tanti che gh'è stai bisogn de fà di pruvin, ai quai i han partecipad 150 persune, par truà le persune e le vus giüste. I atur i han pö duvid fà un curs acelerad de dission e dupiagg spartid in tri session de quator dì l’üna. Par la TEPSI l'è stai anca un'ucasion par slargà la sò banca vus cun gent che la pudaress es ciamada par dupia alter film.

## Ligam in sü la red
*Teatro Popolare della Svizzera Italiana 
*La presentassion dal Youtube
*Marilyn in dialetto ticinese
*Osservatorio culturale del Cantone Ticino
1213

El **1213** a l'è 'n ann del secol XIII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Lissoeu

El **Lissoeu** (*Lissolo*) l'è ona località del comun lecches de Peregh.
L'è on sitt cognossuu ben de quei che ghe pias el ciclismo, perchè 'l se troeuva in su la scima d'ona collina piscinina ma bella ripida (pendenza intorna al 8%).
## Ligamm de foeura
* Nemm su al Lissoeu
Boldinasch

**Boldinasch** o anca **Boldinaa** (*Boldinasco*) l'è on quarter de Milan, che 'l se troeuva in del Municipi 8.

L'è staa nominaa per la prima volta in del 1346 e l'è staa on comun indipendent fina al 1869: al temp di piev el partegniva a la Piev de Trenn.
In del 1869 l'è staa taccaa a Musocch.

## Referenz
Umberto Eco

L**Umbert Eco** (Lissandria, 5 de genar del 1932 - Milan, 19 de febrar del 2016) l'è staa on scrittor e intellettual italian.
Nisciorina

**Nisciorina** (pronuncia in bustocch: [niʃu'ina]; *Nizzolina* in Italian) l'è on paes lombard, frazion del comun varesott de Marnaa.
La se troeuva a duu chilometri sud-est del centro comunal, in direzion de Rescaldina.
El nomm el vegn, probabilment, de on bosch de niscioeur che gh'era lilinscì in di temp andaa. El paes a l'è staa on comun indipendent per on bell poo de temp: ai temp di piev el partegniva a la Piev de Olgiaa. Nisciorina l'è stada taccada a Marnaa in del 1866.
Biotta

La **Biotta** (*Monte Nudo* in Italian) l'è ona montagna de la Lombardia, che la se troeuva in de la Provincia de Vares.
La toeu part ai Prealp Luganes, e la se troeuva in tra la Val Cuvia e la Val Travaja. L'è alta 1.235 meter.
La gh'ha 'sto nomm (vun di pocch tradott letteralment del Lombard a l'Italian) perchè la scima l'è biotta, senza nissun alber.
Iseo

***Iseo**, nòm uficiàl del cümü de Izé, 'n pruvìncia de Brèsa;
***Lago d'Iseo**, nòm uficiàl en italià del Lach d'Izé;
***[[Iseo (Biögg)|Iseo]]**, ex cümü del Canton Ticino che l'è stat tacàt ensèma al cümü de Biögg endèl 2007;
***[[Iseo (oradùr)|Iseo]]**, oradùr gréco; 
***[[I.S.E.O.]]**, scöla estìva de stüde econòmich, fondàda de Franco Modigliani.
Gandhi (film)

**Gandhi** l'è un film inglès e indiàn del 1983 dirèt da Richard Attenborough.

## Storia

El film, praticamènt, el cünta sü tüta la vita del Mahatma Gandhi (el pàder dl'indipendènsa indiana) da quan che l'era un fiulìn, a quant l'è 'ndai in Süd Africa a fà l'aucàt, a quant l'è turnàd in India per bàtes per l'indipendènsa.

L'è stài masàd da un fanàtic in del giardìn de cà sua el 30 de genàr del 1948.

El film l'ha vensüd vòtt prèmi Oscar.

## Ligam in sü la red

*El film in sü l'IMDB
Archimandrita

La parola **Archimandrita** la vegn dal Grech antìc **Αρχιμανδρίτης** (*Archimandrìtis*), che la sarès cumposta da  **ἀρχη** (*arkhè*), che vurarèss dì *primàa*, *cumànd*, e da **μάνδρα** (*màndra*), che vurarèss dì *grègg*; la parola la se culèga a l'dea del Bon Pastùr e la vegn druàda de spèss per le cèse urientai.

Un archimandrita l'è, quindi, un tìtul pricipalmènt unurìfich d'le cèse de rìt bizantìn che el vegn dài ai süperiùr d'i munastèr o ai retùr o ai cüràt d'le paròchi impurtante. Giüst per fa capì chi legg, l'archimandrita in d'le cèse urientale el sarès quasi cume un monsignore in de la cesa de Ruma.

Sücedd anca che d'i prèt ucidentài, cul permèss del sò vèsc, i'enn stài cunsacràd archimandriti

## Leteratüra
In d'la *Divina Cumèdia* Dante el ciàma archimandrita San Francesch d'Assisi.

## Alter pruget
1288

El **1288** a l'è 'n ann del secol XIII.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Worms

**Worms** (*Woms*  o *Woams* in dialett; *Vormazia* in italian storigh, del latin medieval *Vormatia*/*Wormatia*; in latin classigh *Borbetomagus* o *Civitas Vangionum*; Vermayza in giudee medieval) l'è ona città todesca cont ona popolazion de  personn (dato del ).
## Geografia
Worms la se troeuva in del Land de la Renania-Palatinad, in del sud-ovest del Paes. La fa minga part de on circondari. L'è traversada del Reno, e per quest la partegn a la region del Reno-Neckar.
## Storia

La città l'è stada fondada di Celta cont el nomm de *Borbetomagus*. In del primm secol prima del Signor gh'è rivaa el popol di Vangion, che l'hann occupada (de chì el vegn foeura el nomm roman de *Civitas Vangionum*). Ai temp di invasion di Barbar l'è staa on centro di Burgond e di Alemann. 

Col passà del temp l'è vegnuda on centro important anca per la vita religiosa todesca; prima l'era consideraa vun di sitt indove eren succeduu on fracch de stori del ciclo di Nibelungh; poeu l'è stada ona sede vescovil. A Worms gh'è staa faa on bell poo de accordi politigh: in del 1122 l'imperador Rich V de Sassonia e 'l papa Callist II hann faa la pas in la lotta di investidur di vescov (el papa l'avaria eleggiuu i vescov, l'imperador gh'avaria daa i poder civil); in del 1519 l'è diventada ona città libera; in del 1521 l'imperador Carlo V l'ha ciamaa i princip todesch per ciappà ona quai decision sora i idei del Luter, che l'era staa invidaa a toeu part a la riunion (ona *dieta*): in la dieta i sò idei hinn staa condannaa, ma lù l'ha refudaa de desmett de cuntài sù in gir. In quell secol chì Worms l'è 'gnuda protestanta anca lee.

In del 1743 (13 de settember) gh'è staa faa on trattaa tra i Savoia, i Austriegh e i Ingles contra i Frances. Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è staa traa giò squasi tutt el centro storigh, asca el vegg domm romanigh.

A Worms a gh'è anca el cimiteri giudee pussee vegg d'Europa e ona granda sinagoga romaniga (del 1034).
## Gemellagg
* Auxerre, Francia.
* Bautzen, Germania.
* Mobile, Statt Unii.
* Parma, Italia.
* St. Albans, Regn Unii.
* Rangpur, Bangladesh.
* Tiberiad, Israel.

## Riferiment
Dreux

**Dreux** (*Durocassium* o *Drocæ* in latin; *Durocasse* l'è 'l nomm frances de coltura traa foeura de quell latin) l'è ona città francesa cont ona popolazion de pussee de 31.000 personn.
## Geografia
Dreux la se troeuva in de la region del Centro, in del dipartiment de Eure-et-Loir. Lì arent passen i fiumm Blaise, Avre e Eure. Situada in sù la strada per la Normandia, Paris e la region de la Beauce, Dreux a l'è de on bell poo de temp on centro important del pont de vista economigh, zona de scambi e de commercc.

## Storia
Dreux l'è nassuda ai temp di Gai cont el nomm de *Durocassium*, perchè l'era la capital de la tribù di Durocass ("i soldaa de la collina fortificada"). Giamò al temp l'era on centro important per i comunicazion, già che l'era minga troppa lontana de Paris.
In del Medioev a l'era ona città de confin tra el Ducaa de Normandia e la Francia, e l'è stada disputada on bell poo de volt tra i scioron de la zona. In del 1000 gh'è staa on assedi di Normann.
L'è stada el centro d'ona contea importanta (sotta al comand de member de la famiglia real) e l'è vegnuda *comun* in del 1108 o in del 1092.
L'è stada assediada anca in del 1188 (di Ingles), in del 1412 (di Borgognon), in del 1421 (de noeuv de part di Ingles); el re Rich IV de Borbon l'ha assediada dò voeult: in del 1590, senza success, e poeu in del 1594. Quand l'ha vinciuu l'ha faa trà giò la fortezza de Dreux. On quai ann prima gh'era stada ona battaja tra i cattoligh de Caterina de' Medici e i protestant de Coligny: hann vinciuu i cattoligh, ma hann lassaa ben vottmilla mort.

In l'età contemporanea, ma giamò a partì del XVIII, Dreux l'ha vist nass e cress industri de tutt i sort; dopo avè vivuu on brutt moment dopo de la Segonda Guerra Mondial, l'è tornada a cress.
## Gemellagg
* Italia:
**Todi.
**Lerici.
* Germania:
**Melsungen
**Bautzen
* Koudogou, Burkina Faso.
* Evesham, Regn Unii.
* Marocch:
**Khémisset
**Mohammedia
Stadi de la Ceramica

El **Stadi de la Ceramica** 'è ün stàde de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Villarreal, 'n de la pruìnsa de Castellón che l'è 'n de la Comunidad Valenciana 'n Spàgna. L'è stài fài sö 'n del 1923, in de stàde i ghe stà 'n 25.000 e in del Madrigal la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Villarreal Club de Fútbol.

## Nòm e suernòm
Per i prim dù agn chèst istàde l'è stài ciamàt adóma *Campo del Villarreal*, menimà dal 1925 l'è dientàt *El Madrigal* dal nòm che 'l gh'éra 'l tòch de tèra 'ndóe l'è stài fài sö, fincora al 2017 quand gh'ha ciapaa el nòm attual. El stadi l'è anch suernominàt *El Feduo Amarillo* che 'l völ dì *Ol Féudo Zàlt*.
El Sardinero

* El Sardinero, spiàgia de la sità de Santander, in Cantabria, 'n Spàgna;
* El Sardinero, stàde de fùbal de la sità de Santander, in Cantabria, 'n Spàgna.
Alytus

**Alytus** (*Olita* in polacch e in russ storigh; *Aliten* in todesch storigh; *Alita* in bieloruss; *אליטע*/*Alite* in yiddish; *Alīta* in letton) l'è ona città de la Lituania oriental, cont ona popolazion de quasi 70.000 personn.
## Geografia
La città la se troeuva in de la contea omonima. L'è anca el centro de la region storiga de la Dzūkija e l'è traversada del fiumm Nemunas.
## Storia
El primm document storigh che 'l dis on quaicoss de Alytus l'è ona croniga del 1377 del cavalier teutonigh Wigand de Marburg, che le ciama *Aliten*. Lù el cunta sù che Aliten l'era on fortin al confin tra i terr de l'Ordin e la Lituania. El fortin a l'è cressuu adasi adasi, perchè l'era in sù ona terra de confin e donca l'era despess taccaa de tucc duu i esercit. El Trattaa del Lagh Melno (1422) el gh'ha daa el paes ai Crosaa, ma l'è stada ona robba che l'è durada pocch.
In del 1581 (el quindes de giugn) el re de Polonia e Granduga de Lituania Steven I Báthory el gh'ha daa a Alytus l'autonomia comunal reconossuda di Legg de Magdeburgh, occasion che l'è on dì de festa in città anca al dì d'incoeu.
Sotta el regn polacch-lituan, la città l'è vegnuda on centro bell important in la soa region. In del 1795 l'è stada spartida foeu tra el Regn de Prussia e la Russia. Dopo del Trattaa de Tilsit l'è passada al Ducaa de Varsavia e, finii el period napoleonigh, l'è tornada sotta la Russia.
In del 1915, duranta la Prima Guerra Mondial, l'è stada occupada di Todesch e, per la prima volta del 1795, i duu tocch de la città hinn tornaa taccaa insema. In del 1919, quand i Todesch s'hinn andaa via, gh'è rivaa i Bolscevigh, che hinn restaa lì fina al dodes de febrar, quand i soldaa lituan l'hann liberada. De quell moment l'è andada 'dree a la storia del sò paes.

Duranta la II Guerra Mondial a Alytus a gh'era on camp de concentrament de presonee polacch e russ (poeu dopo de quei todesch). Arent a Alytus, in la foresta de Vidzgiris, i nazista hann coppaa 60.000 personn.
## Gemellagg
* Rochester, Statt Unii.
* Berdyčiv, Ucraina.
* Botkyrka, Svezia.
* Cėsys, Lettonia.
* Polonia:
**Choszczno.
**Opole.
**Ostrolenka.
**Suvalkai.
**Lėcius.
* Lida, Bielorussia.
* Mandal, Norvegia.
* Næstved, Danimarca.
* Petrozavodsk, Russia.
* San Martín, Argentina.
Via de l'Amùr

**La Via de l'Amùr** (*Via de l'Amô* in lengua ligür) l'è una strada pedunal a pich sül mar che, cunt un percurs da poch püssee d'un chilometru, la üniss i burgh da Riomaggiore e da Manarola, in di Cinque Terre, in Ligüria.

Quest bel senté costier l'ha riapert doper un intervent complicaa de messa in sicüreza che 'l g'ha veduu 'n investiment de püssee de 23 milioni de eur. I lavoree, cummenciaa nel 2022 e finii in luglio 2024, i ha inclus l'installaziun de rezz, anch' e chiodature e barriera paramass, inscì come ul rifaciment de la pavimentaziun e delle ringhiere.
Renato Vallanzasca

**Renato Vallanzasca Costantini**, cumunement not cul nom da **Renato Vallanzasca** e ciamaa anca *el bèl René* (Milan, 4 magg dal 1950), l'è un criminal italian. 
Autur in di ann setanta e seguent da numeruss rapin, sequestri, omicidi e evasiùn. Cundanò, cumplesivament, a quater ergastul e 295 ann da reclusiùn.
Cazàdegh

**Cazàdech** (*Casatico*) l'è 'na frasiù del cümü mantoà de Marcarìa. I sò abitàncc i è 900.
A Cazàdech l'è nasìt Baltasàr Castiù (1478-1529), diplomàtech e scritùr del Renasimènt.
Casadigh

*Casadigh (*Casatico*), frazion del comun paves de Giussagh.
*Casadigh (*Casatico*), frazion del comun mantovan de Marcaria.
Corzen

**Corzen** (*Corgeno*) l'è ona frazion del comun varesott de Vergiaa.
El paes el se troeuva a 2,8 chilometri del centro comunal, a sud-est del Lagh de Comabbi.
Corzen a l'è staa on comun indeperlù per on bell poo de temp: ai temp di piev el partegniva a la Piev de Somma. L'union con Vergiaa a l'è del 1869.
A Corzen el resta ancamò al dì d'incoeu ona veggia torr (in ruvinna) del Medioev: la se troeuva denanz a la gesa de San Giorgg e i abitant la ciamen *la torrascia*.
Coeusa

La **Coeusa** (*Cosia*) l'è on riaa de la Lombardia, in Provincia de Comm.
La nass del Bolletton e l'è longa sedes chilometri. La traversa i comun de Albes con Cassan, Tavernee e Comm, per finì dent al Lagh de Comm.
La gh'ha duu affluent: el Vallon e 'l Tison. Già che l'è minga tant granda, la Coeusa l'è abitada domà de pessitt. La Coeusa l'è esondada almanch dò voeult: el quattordes de ottober del 1601 e 'l vott de november del 1951.
1372

El **1372** a l'è 'n ann del secol XIV.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget
Campos de Sport de El Sardinero

**El Sardinero** o **Campos de Sport de El Sardinero** l'è ü stàde de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Santander, in Cantabria 'n Spàgna. Ol prim cap de fùbal i 'l l'à 'naügüràt ol 16 de fevrér del 1913 e pò 'ntùren al cap i à fài sö o' stàde ècc che l'è stài dovràt infìna al 15 de mas del 1988. Del vècc istàde 'l rèsta piö negót fò che öna tàrga a regordàl, menimà o' stàde nöf l'è stài fài sö pròpe tacàt a chèl vècc, 'l n'à ciapàt ol nòm e i 'l l'à dervìt fò 'l 20 de Óst del 1988.

In de stàde i ghe stà 'n 30.000 e 'n del Sardinero la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Real Racing Club de Santander o adóma Racing Club.

O' stàde 'l se tróa mia de luntà da la famùza spiàgia de El Sardinero.
Moncloa

* Moncloa-Aravaca, l'è ü distrèt de Madrid, capitàl de la Spàgna;
* Stasiù de Moncloa, stasiù de la lìnea 3 e 6 de la métro de Madrid;
* Palàs de la Moncloa, séde de la presidènsa del goèrno spagnöl.
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven,** in todesc , (Bonn, 16 Dicember 1770 - Viena, 27 Marz 1827) a l'è stait un composidor todesc; a l'è considerad vun de i plussee important composidor, pianista e direttor de la storia.

Fegura cruciala de la musega colta ocidentala, a l'è stait l'ultem rapresentant de reliev del classegism viennes e a l'è considerad uno dei plussee grand e influent composidor de tut i temp. Annoverad tra i massim jeni de la storia de la musega, implunemanc sorditaa (ipoacusia) qe la 'l colpisse prima anc'mo de haver compud i trent'agn, luu al continua a compor, dirijer e sonar, lassa una produzion musegala fondamental, straordinaria per forza espressiva e per la capacitaa de evocar emozion.

La soa influenza a l'è staita de vitala importanza per el linguaj musegal del XIX secol e per quei successiv, tant da rappresentar un model per molti composidor. El mito del Beethoven "artista eroigo", capaç de trasmetter attravers la soa œvra ogni soa emozion, esperienza personala o sentiment, al cress moltissim ind el period Romanteg; implunemanc, nonostant l'anticipazion, molti aspetti del futur Romanticism, la soa adesion a le regole de l'armonia ind le modulazioni, el rijet dei cromatism ind i melodie, la cura de l'equilibri formal dei brani 'l collocan ind el solc de la tradizion del classegism.

Ind el catalog de i composizion beethovenian i g'han una gran importanza la soa produzion cameristega, qella sinfonega e le œvre pianistege. Capolavor dei rispettiv jener rimangon anca soe composizion sacre, 'me la Missa Solemnis, e teatrali, 'me el *[[Fidelio]]*.

## Riferiments
*Treccani
Trofeo Pichichi

Ol **Trofeo Pichichi** (se dis *picici*) l'è 'l prémio che töcc i agn ol giurnàl sportìf *Marca* 'l dà al zögadùr de la *Primera división* de la Liga spagnöla de balù che 'l fà piö gòai in del campiunàt e che per chèsto l'è ciamàt pò a lü *El Pichichi*. Ol prémio 'l ciàpa 'l nòm da ü zögadùr del Athletic Club de Bilbao, ol Rafael Moreno Aranzadi, che l'éra suernomiàt Pichichi e che l'à fài vèt de ès ü gran goleadòr tra 'l 1910 e 'l 1920, prima amò che la nasès la *Liga*.

In Spàgna i zögadùr i ghe té tat a èns ol Pichichi, ach se l'è mia ü prémio üficiàl e de fati per vèns ol prémio se té mia de cónt chèl che i scrif i àrbitri söl sò taquì, ma adóma i crònache de i corispondèncc del giurnàl *Marca*.

## Stòria

Ol 18 de fevrèr del 1953, la Delegasiù Nasionàla de Sport, presiedìda dal Generàl Moscardó, la dacc ol permès a la Federasiù Spagnöla de Fùbal de mèt in pé chèsto prémio, nasìt da ön idéa del giurnàl *Marca* e del giurnàl *Arriba*. Isé 'l troféo l'è stài consegnàt per la prìma ólta in del campiunàt 1952 - 53 e 'l prim a ènzel l'è stacc ol Telmo Zarra, che l'è ach ol zögadùr che 'l l'à enzìt piö tàte ólte de töcc, per sès vólte.

Fò sùra ol giurnàl màrca l'à premiàt pò ach töcc i zögadùr che i 'l l'à enzìt prima del campiunàt 1952 - 53 a partì dal 1928 - 29.
Stadi El Molinón

El stadi **El Molinón** l'è ü stadi de fùbal che 'l se tróa 'n de la sità de Gijón, in de la Cümünità Aütònoma del Prinsipàt di Astùrie 'n Spàgna. In de stàde i ghe stà 'n 30.000 e in del Molinón la zóga i sò partìde de cà la squàdra piö 'mportànta de la sità che l'è 'l Real Sporting de Gijón. Se sà mia quàndo l'è stài fài sö gnà quàndo l'è stài 'naügüràt, la prìma ùs sö chèst istàde l'è del 20 de mas del 1908 in d'ün artìcol del girunàl *El Comercio*, ma 'l stàde 'l gh'éra de ès stài zamò fài sö.

## Nòm e suernòm
El Molinón 'l se tróa in del parch de Izabèla la Catòlega 'n bànda la fiöm Piles e 'l sò nòm 'l vé pròpe da ü gran mülì che 'l gh'éra lé quàndo i à fài sö o' stàdio.
Sùl biùt

**Sùl biùt** (*Sole nudo*, in Itagliàn), l'è un film Italo-Brasigliàn del 1984 dirèt da Tonino Cervi.

## Storia

El film el cünta de Luca Adami, che'l scàpa da Ruma a Rio perchè el gh'à di prublemi de laurà. El cumbina pròpi gniènt, e alùra el vurarèss masàss, ma una fiöla belìsima la porta in gìr per la cità e ghe fà truà amò la vöja de vìu.

## Ligam in sü la red

* El film in sü l'IMDB
* El film in sü 'l Movie Player
Vas (cuntenidur)

Un **vas** l'è un cuntenidur vert che 'l pö vess fat cun diversi material, come la creta, la ceramega, 'l metal o 'l veder. 'L pö vegh anca di decurazion.
Mauro Codussi

Ol **Mauro Codussi** (Lèna, 1440 - Venésia 1504) l'è stacc ün architèt e ü pìcapréda bergamàsch, che riàt a Venésia in del 1468 l'è dientàt ol piö 'mportànt architèt del Rinascimènt venesià, tat de i lasàt ol sò sègn ach in Piàsa San March 'ndóe l'è sò 'l progèt per la Tur del Leròi e l'è fòrse sò ach ol progèt di Procüratìe Ège. 

In del sécol XV, Venésia l'éra öna di sità piö 'mportànte del mónt, ma 'n fàto de architetüra l'éra restàda 'n dré lìgàda cóme l'éra al stil gòtich, o' stil di palàs piö 'mportàncc de la sità, compàgn de Palàs Dücàl e de la Cà d'Óra; l'è pròpe gràsie al laurà del Codussi, ma ach a chèl di architècc Piero Lombardo e di sò s-cècc riàcc in lagüna piö o méno in di stès agn, che Venésia l'à bandunàt ol gòtich, per inviàs sö la stràda del Rinascimènt.

## I sò laurà

Tra i sò laurà e i sò progèt s'regórda:

* ol Palàs Zorzi a Venésia (1480),
* ol Palàs Loredan Vendramin Calergi a Venésia (1481),
* ol campanìl de la cèza de San Piéro 'n Castèl a Venésia (1482 - 1490),
* la cèza de San Michél in Ìzola a Venésia (1468 - 1479),
* la cèza de San Zacarìa a Venésia (1483 - 1500),
* la scöla de San March a Venésia (1490 - 1495),
* la cèza de Santa Maria Formosa a Venésia (dal 1492),
* la Tur del Leròi in Piàsa San March a Venésia,
* la cèza de San Gioàn Crizòstomo a Venésia (dal 1497),
* la scàla grànda de la scöla de San Giuàn Evaglésta a Venésia (1498).

Sèmper del Codùsi l'è la céza de San Giàcom de Sedrìna in pruìnsa de Bèrghem.
Pichichi

*Rafael Moreno Aranzadi, suernominàt *Pichichi*, zögadùr de fùbal del Athletic Club de Bilbao che l'à zögàt tra 'l 1911 e 'l 1921 e che l'à dacc ol nòm al Trofeo Pichichi.

*Trofeo Pichichi, prémio che 'l vè dacc ògne an dal giurnàl Marca al zögadùr de la *Primera división* de la Lìga spagnöla che 'l fà piö gòai 'n campiunàt.
Palàs de la Moncloa

Ol **Palàs de la Moncloa**, piö de spès ciamàt adóma **la Moncloa** l'è ü palàs istòrech de Madrid che dal 1977 l'è la séde del Goèrno de Spàgna e ghe stà de cà 'l Presidènt del Goèrno spagnöl e la sò famèa. Ol palàs 'l se tróa tacàt a la sitadèla de l'üniersità, l'è sircondàt da di óter palàs del goèrno e 'l se tróa in del distrèt de Moncloa-Aravaca, ü di distrècc de la capitàl.

La Moncloa l'éra al prensépe adóma öna cà de campàgna, ü casìno de càsa e pò in del 1660 ol Gaspar de Haro y Guzmán, marchés del Carpio y de Eliche, l'à fài fà sö ü palàs che da alùra l'è stài ciamàt ol Palàs de la Moncloa, chèsto palàs l'è però stài bötàt zó in de la guèra civìl spagnöla e 'l palàs del dé de 'ncö l'è stài fài sö quàze töt de bèl nöf in del 1955 dal Diego Méndez.
François Hollande

**Cècu Hollande** (nùm cumplèt *François Gérard Georges Nicolas Hollande*, nasüd a Rouen, Francia, 12 d'agùst 1954) l'è un pulìtic francès, che el 6 de màgg 2012 l'è stài elètt cume 24esim President d'la Repüblica.

L'ha vensùd cul 51,6% di vutasiòn al secùnd gìr cuntra Nicolas Sarkozy al 48,4%.

Dal 1997 al 2008 l'è stài segretàri del sò partid, e dal 2001 al 2008 sìndic d'la cità de Tulle. 

## Ligamm de foeura

* El sò sìt üficiàl 
* Blog üficiàl
Seann William Scott

**Seann William Scott** (Cottage Grove, Minnesota, U.S.A., 3 utubar dal 1976), l'é un atur e comich american. L'é famus per avè interpretaa el Steve Stifler in da la serie *[[American Pie]]*.
Biên Hòa

**Bien Hoa** (anca **Biên Hòa**) a l'è una cità in del süd del Vietnam. A l'è la capital de la pruincia de Dong Nai. El sò distret al gh'ha 826.763 abitant. A l'è a 20 km a nord-est de Cità de Ho Chi Minh.

A l'è staa un reuport strategigh in de la guera del Vietnam
Cottage Grove

**Cottage Grove** ( /ˌkɒtɨdʒ ˈɡroʊv/) l'é una cità americana a 8 miglia (13 km) a sud da Saint Paul da Washington County in dal Minnesota. 

## Alter proget
Elio Di Rupo

**Elio Di Rupo** (Morlanwelz, 18 de luj del 1951) a l'è on politigh belga, primm minister del Belgi dal 2011 al 2014. A l'è anca el president del Partii Socialista Belga.

## Biografia
I sò genitor hinn italian, vegnuu del comun de San Valentino in Abruzzo Citeriore. El sò pader l'è mort in d'on incident in del 1952, on ann dopo che lù l'era nassuu. Donca l'è staa cressuu domà la soa mamm. L'ha studiaa chimiga a Mons e poeu a Leeds.

Intant che 'l studiava l'ha scominciaa a interessàss de la politiga, e l'è entraa in del Partii Socialista.
In del 1982 l'è vegnuu deputaa, e de quell moment l'ha mai perduu el sò post in Parlament. In del 1999 l'è diventaa president del sò Partii (rieleggiuu in del 2007); tra el 1999 e 'l 2000 l'è staa el president provvisori de la Vallonia. In del 2000 l'è staa eleggiuu sindigh de Mons e tra el 2005 e 'l 2007 l'è tornaa anmò a vess president de la Vallonia. 

In del 2010, duranta la longa crisi del governo, el re el gh'ha daa l'incaregh de formànn vun noeuv, ma lù l'ha refudaa dopo di longh trattazion cont i alter partii.

El sedes de magg 2011 del re Albert II l'è staa ciamaa anmò a fà mediazion cont i partii, perchè gh'era nananmò on governo (i elezion gh'eren staa l'ann prima). L'è vegnuu primm minister e l'ha formaa el sò governo in del dicember del 2011. El Belgi a l'era staa senza governo per 541 dì.
Elio Di Rupo a l'è 'l primm vallon a ciappà l'incaregh de primm minister dopo oltra trent'agn (del 1979), e 'l primm socialista del 1974.
In del 1996 l'ha deciaraa de vess on omosessual.
Albert II del Belgi

**Albert II de Sassonia-Coburgh-Gotha** (nomm intregh: *Albert Felis Umbert Teodor Ugeni Maria*) l'è staa el sest re del Belgi, a partì del 1993 fina al 2013.
L'è rivaa in sul trono dopo de la mort del sò fradell Baldovin, e l'ha tegnuu fina a la soa abdicazion in favor del fioeu Filipp.

## Alter progett
Primula farinosa

**Primula farinosa** l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Primulaceae. 

## Descrisiù
L'è 'na piànta perène co le raìs fasicolàde sitìle e biànche. El gamp l'è sènsa fòie, de sesiù circolàr co apéna apéna 'n brìs pelüria biànca. El vé alt 8-15(30) ghèi.

Le fòie bazài i è lónghe dei 2 ai 8 ghèi e le fùrma 'na rözèta. I è de fùrma lineàr o lanceolàt-spatolàde, de 'na larghèsa màsima 'ndèla metà apicàl ('nfina a 15 ghèi). L'òrlo l'è ondulàt, vérde 'nsìma e bianch-farinùze 'ndèla fàcia de sóta. El gambì de le fòie l'è scanalàt.  

La 'nfiurescènsa l'è furmàda de umbrilìne de 5 a 20 fiùr (de rar méno de sich), con dele bràtee lineàre de 4-5 mm; i pedezèi i è lonch dei 3 ai 16 mm, el càles l'è scür a angulùs de 5-6 mm farinùs sö l'òrlo, coi décc a àngol gös, tübo curulì lónch compàgn del càles o póch de piö. La coròla l'è de 8-12 mm de diàmetro de culùr rösa che tìra al lìla (de rar biànca) coi pétali obcordàcc mìa del töt separàcc entra de lur. La part centràl (fàuce) l'è zàlda.

I fröcc i è 'na càpsula a fùrma de öf de 7-9 mm, coi granì de somésa rós-scür.



## Habitat

La crès endèle zòne ömede arènt a le risorgìve e 'ndèi pràcc turbùs. Se la tróa 'n töte le regiù de l'Italia setentriunàla 'ndèi ambièncc alpì 'nfìna ai 2650 méter.


## Sinònim
* *Primula laurentiana* Fern. 
* *Primula farinosa var. macropoda* Fern. 
* *Primula mistassinica var. macropoda* (Fern.) Boivin

## Riferimèncc
Gelendžik

**Gelendžik** (Геленджик in abecee cirillegh; Хъулъыжьый in adighè) l'è ona città de la Russia europea del sud. Ghe viven 50.000 personn.
## Geografia
La città la se troeuva in del territori de Krasnodar, minga lontan de la cadena del Caucas. L'è bagnada del Mar Negher.
## Storia
In del territori arent a Gelendžik a gh'è semper stada la vita: prima i Grech, poeu i Roman, poeu i Genoves. 
La città però a l'è stada fada sù domà in del 1831, duranta voeuna di tanti guerr che l'ha vist combattes i Russ e i Turch. I Russ hann miss in pee on mercaa che l'ha ciappaa el sò nomm de ona parola de la lengua adighè che la voeur dì *praa piscinin*. El mercaa poeu l'è vegnuu on fortin, dopo 'na città di cosacch, che l'hann ciamada *Stanica Gelendžiskaja*. In del 1864 l'ha ciappaa el status de città, in del 1915 l'ha tolt el nomm del dì d'incoeu.
## Gemellagg
*  Blyth Valley, Regn Unii.
*  Angoulême, Francia.
*  Kalúbia, Grecia.
*  Hildesheim, Germania.
*  Baden, Austria.
*  Vitebsk, Bielorussia.
Vicebsk

**Vicebsk** (Віцебск in abecee cirilligh; *Vitebsk*/Витебск in russ; *Vitebsk*/**וויטעבסק** in yiddish) l'è ona città de la Bielorussia del nord cont ona popolazion de circa 347.000 abitant.
## Geografia
La città la se troeuva in del nord del Paes, minga lontan del confin con la Russia e con la Lettonia. L'è 'l capploeugh de la voblasc' con l'istess nomm e l'è la quarta città del Paes per numer de gent che ghe viv. 
## Storia

Vicebsk la ciappaa el sò nomm del fiumm Vic'ba, che 'l passa lì arent, prima de buttàss dent a la Dvina occidental. El primm document che ne parla de la città a l'è del 1021, ma el par che la soa fondazion la poda vess portada al 974, quand che la Olga de Kiev l'aveva ordinaa de fà sù ona città là indove prima el viveva el popol di Kriviči.

Vicebsk la s'è sviluppada perchè la se trovava in sù la strada tra el Mar Baltigh e 'l Mar Negher. In del 1320 l'è entrada a fà part de la Lituania, in del 1659 del regn lituan-polacch. L'era la capital de on voivodad. In del 1697 la ciappaa i diritt de Brandeburgh, che ghe daven a lee on bell poo de libertà comunai. Rivaa el 1772, l'è passada sotta a la Russia: anca in quella occasion chì l'è stada el cappoloeugh de ona provincia.

In quell temp la popolazion giudea l'è cressuda de bon: al princippi del XX secol la metà di gent che viveven a Vicebsk l'era giudea: tra quei gent là podom cuntà el pittor Marc Chagall (*Mark Zacharovič Šagalov*).
L'ha segutaa la storia de la Russia fina a la fin de l'URSS: in del 1991 l'è passada in la Bielorussia. Tra el 1941-1944 l'è stada occupada di todesch, che hann coppaa quasi tucc i giudee che viveva in del ghetto.

## Gemellagg
* Gelendžik, Russia.
* Zielona Góra, Polonia.
* Germania:
**Nienburg
**Francofort sù l'Oder
* Harbin, Cina.
Primula vulgaris

**Primula vulgaris** *Huds.* (clasificàda amò pò a cóme **Primula acaulis** *(L.) Hill* e **Primula grandiflora** *Lam.*) l'è 'na spéce de piànta de la famìa botànica de le Primulaceae. 

## Descrisiù

L'è 'na piànta erbàcea perène che pöl furmà de le bèle tópe, con dele raìs filifùrme e 'n rizòma orizontàl o 'n pó de sviès.

Le fòie i è töte bazài, spatolàde o oblanceolàde, co l'òrlo crenat-dentat. La fàcia de 'nsìma de la fòia l'è sènsa pelüria, chèla de sóta en bris peluzèta. La fòia la deènta sèmper piö strèta 'nfìna a tacàs al sò gambì. Quan che i è zùene l'òrlo l'è giràt endré e i è lónghe compàgn dei fiùr; quan che i è madüre le se dèrf del töt e le deènta piàne o quàze e le se 'ndópia de longhèsa.

I fiùr i è a fùrma de turtaröl, en vé sö divèrsi per ògna rözèta e i sènt de póch. I è portàcc ensìma a dei gambì lanuginùs che part de la raìs. A la bàze i g'ha dele bràtee lanceolàde-lezinifùrme. El tübo curulì l'è lonch dei 13 ai 20 mm; la coròla l'è de culùr zàlt ciàr ciàr che ciàpa de le sfömadüre aràncio 'nvèrs el cèntro del fiùr (fàuce).

I fröcc i è dele càpsule a fùrma de öf,con dét divèrsi granì de somésa.

## Habitat
La crès endèi pracc arènt ai bósch de latifòie, dré ai sentér, endèi bósch de fó, rùer e càrpegn 'nfìna ai 2.000 m s.l.m. L'è prezènte 'n töte le regiù de l'Itàlia e
Primula glaucescens

**Primula glaucescens** l'è 'na spéce de piànta piötòst ràra de la famìa botànica de le Primulaceae che se tróa apéna sö le Prealpi e Alpi lombàrde e del Trentì. 

## Descrisiù
Fùrma Biològica: H ros - Emicriptòfite rosulàde.

L'è 'na piànta perène, erbàcea cespitùza, condèn rizòma cürt e spès, el gambì del fiùr l'è piö lónch de le fòie e 'l pöl rià 'nfìna a 5÷12 ghèi.

Le fòie le fùrma 'na rözèta bazàl, le g'ha mìa 'l gambì o se pròpe l'è cürt cürt. Le g'ha 'na fùrma lanceolàda-spatolàda, 'ntréghe e 'ndèla part apicàl le fenés a àngol gös. De cunsistènsa coriàcea, i è sènsa nesöna pelüria e i è löstre. L'òrlo l'è cartilaginùs e apéna apéna capetàt, el pöl véser piö o méno ultàt endré.

Ensìma al gambì del fiùr se fùrma 'na bèla umbrilìna de fiùr (de sòlet dei 2 ai 5 elemèncc) bèla spèsa. I fiùr, portàcc söndèn pedùncol, i g'ha 'l càles tubulùs-campanulàt coi dintì gös, lónch compàgn del tübizì; la coròla l'è a fùrma de turtaröl, de culùr ròza che tìra al viòla e la fàuce biànca. El tübizì de la coròla l'è lónch dei 12 ai 13 mm. El fiùr l'è furmàt de 5 lòbi ale ólte capetàcc en maniéra iregolàr, bilobàcc separàcc 'nfìna a 1/3 de la longhèsa. Le bràtee i è lineàre-lanceolàde, de spès le tìra al rós e i è piö cürte dei pedùncoi.


## Habitat
La crès dré a le préde ömede, geròcc calacàrei, pòscc che rèsta sóta la néf enfìna tàrde, e pò a 'n quach zòna erbùza dei 450 ai 2.400 m s.l.m.

## Sistemàtica
Le popolasiù de P. glaucescens de la Al de Cadì e del Pas del Crocedòmini (Pruvìncia de Brèsa) e chèle del Rezegù e dei Córegn de Canz, le g'ha 'n càles piö cürt e 'na coròla piö pesèna; le vé recunusìde come variànt "longobarda".

## Bibliugrafìa
* PIGNATTI S., *Flora d'Italia*. Edagricole, Bologna. 1982
* CONTI F., ABBATE G., ALESSANDRINI A., BLASI C., *Checklist of the Italian Vascular Flora*. Palombi, Roma. 2005
* AESCHIMAN D., LAUBER K., MOSER D., THEURILLAT J.P., *Flora alpina*. Ediz. italiana: Bologna, Zanichelli. 2004
* MARCONI G., *Piante minacciate di estinzione in Italia*. Gruppo Perdisa, Bologna. 2007