open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pasteurizasiù

La **pasteurizasiù** l'è ön tratamét che sa ga fà a quach lìquegg, de sòlet destinàcc a éser cönsömàcc de l'òm come alimèncc, per copà i micrurganìsm patògegn; la pasturizasiù la permèt mia però de copà le spòre, ma dóma i urganizm eèncc sensìboi al calùr, le fùrme egetatìe cumpagn de batér, fóns e leàcc; col fàl, bòa sercà de mantègner le carateristeghe fizeghe, chìmeghe e urganulèteghe del alimènt.
L'è deèrsa de la *[[sterilizasiù]]*, che sa oté a temperadüre pö ólte, e per ön tép pö lónch, e de la *[[termizasiù]]*, döpràda de spès per ol lat e i sò dereàcc, söratöt per la düràda del tratamét.
## Stória
La pasturizasiù l'è stada fàda la prüma òlta ol 20 de Avrìl 1864 del chìmegh francés Pasteur e la sò coléga, la Claude Bernard. Pasteur l'è stat ol prüm a döprà chèla procedüra ché, che isé l'è stada ciamàda "pasteurizasiù" an sò unùr, e al vé döpràt amò al dé d'ancö cume nòrma de igéne bàsega.
Al dé d'ancö, apò se gh'è foze piö nöe de cuntrulà i alemencc e le materie prüme, sa pasteuriza amò, però con d'öna finalità deèrsa: ol sèns l'è piö microbiulògich, chèl che sa öl fà l'è slongà la éta média di prödöcc che sa pasturìza. Defàti gh'è stat ön period che le aziende i lasàa tat tép fes le robe a scaldàs, ma i prödöcc i sa indìa mia perchè pirdìa töte le pruprietà. La pasteurizasiù la ghe càmbia ol saùr al làt.

## Funsiunamét
Ol funsiunamènt l'è fàcil fes: chèl ca sa fà l'è copà i micrurganìsmi e se 'l fà per mès de la temperadüra. L'è ampurtànt però fà balà l'öcc an sö le deèrse temperadüre e 'n söl tép che an làsa lé le ròbe, che sedenò an s'rès-cia de deznatürà töcc i cumpunencc sensìbii al calùr. S'è svelöpàt deèrse maniére de Pasteurizà, tri i'è chèle döpràde al dé d'ancö: 
* la **pasteurizasiù VAT** o "**a belàze**";
* la **pasteurizasiù a ólte temperadüre an d'ön perìot brév** (**HTST**, **''H**igh **'T**emperature/**S**hort **T**ime*); 
* e la *'pasteurizasiù a temperadüre ólte fes** (**UHT**: '' **U**ltra-**H**igh **T**emperature '')

=== Pasteurizasiù VAT ===
An de la **pasteurizasiù a belàze** sa mèt chèl che gh'om de pasturizà an d'ön [[tanch]], a temperadüra de 68°C per 15 minücc. An de chèla fòza ché sa manté le [[etamine]], le [[pruteine]] e le ótre molecule che dà nütrimènt.
Ol problema prinsipal de chèla fòza de Pasteurizà ché, l'è che stà lé a vödà e ampenéser i tanch töte le ólte fà pèrt tàt tép fes, e l'è mia tat cunvegnènt per 'na ampreza.

=== Pasteurizasiù HTST ===
La **Pasteurizasiù a ólte temperadüre** la sa fà a 72°C per 15 segóncc. Gh'è dèle plàche cólde an de che ga scór dét ol [[lat]] (o óter lìquit), e l'è pö funsciunala indüstrialmènt perchè sa stà dré manch tép.
Del pónt de ésta microbiulògich l'è mia che ga sapes gròse diferense.

=== Pasteurizasiù UHT ===
An de la **pasteurizasiù a temperadüre ólte fes''' ol lìquit al pàsa de 74°C a 140°C, e al tùrna a 74°C an 5 segoncc. L'è stàda anventàda dei Stacc Ünìcc che i l'à prupugnida cum' la piö giösta, però an realtà la g'ha mia vantàgi de bù. Chèsta a dì la eretà l'è mia propes öna pasteurizasiù, ma pötòst öna sterilizasiù
Scaren

**Scaren** (*Scareno*) l'è vuna di frazion del comun de Vran, in de la Provincia de Verbania.
El paes el se troeuva dent in de la Vall Intrasca, a nord del center comunal.
## Referenz
Nicky Hayden

El **Nicky Hayden** (Owensboro, 30 de luj del 1981 – Cesena, 22 de magg del 2017) l'è staa on pilotta di moto american, campion del mond in del 2006 cont la Honda. El sò numer de gara l'era el 69, ciappaa del pader, ma in del 2007, comé vincitor, l'ha doperaa l'1.
Lengov de l'Abruzz

I **lengov de l'Abruzz**, cognossuu anca 'me **dialett abruzzes**, hinn i lenguagg neolatin parlaa in de la region ministrativa de l'Abruzz, in de l'Italia central.
## Esempi de lengua
***[[Dialett pescares]]**: *Tutti li cristïane nàscene lìbbere e uhuàle nela dignetà e nili diritte. Isse tènne la raggióne e la cusciènze e 'nghi lu spirete de frattellanze hann'à pinzà l'une all'itre*.
***[[Dialett teraman]]**: *Tutte li crestïjine nàscene lebbere e uhuàle nela degnetà e ne li derette. Isse tènne la raggióne e la cusciènze e 'nghe lu spirde de fratellanze hann'à penzà l'une all'iddre*.
***[[Dialett adriategh meridional]]**: *Tutte li cristïjane nàscene libbere e uàle ne la degnetà e ne li derétte. Esse tènne la raggiàune e la cusciènze e 'nghe lu spérete de fratellanze hann'à penzà l'une all'iddre*.
***[[Dialett vastes]]**: *Téutte le crestïjeàne nàscene leibbere e peàre ne la degnetà e ne le deròettera. Eisse tènne la raggiàune e la cusciènza e 'nghe lu speirte de fretellanza hann'à penzàje l'éune all'òeldre*.
***[[Dialett aquilan]]**: *Tutti ji cristiani nascono libberi e uguali nella dignità e ne ji diritti. Issi tenno la raggiò e la cusciènza e co lo spiritu de fratijjanza tenno pinzà j'uni a j'atri*.
***[[Dialett marsican]]**: *Tutte je cristiàne nàscene libbre e uhuàle nela dignetà e ne ji derìtte. Isse tènne la raggióne e la cuscénzia e 'nghi je spirete de fratellanze dènne penzà j'une a j'atre*.
Francesco Bagnaia

**Francesco Bagnaia** (Turin, Italia, 14 Genar 1997) l'è un pilòta motociclistich italian, campiun del mund de la Moto2 in del 2018.
Via Làtea

La **Vìa Làtea** l’è la galàsia 'ndó che se tróa pò a la Tèra, 'l Sul e 'l sò sistéma de pianécc. L'è öna galàsia a spiràl, cioè fàcia da ü cör de 'ndóe i part i bras ispiralàcc con andamét logarìtmich.
De nòcc se gh'è mia la Löna e se gh'è mia tàte lùci 'mpése, l'è mia malfà èdela in del cél che la sömèa öna bànda lüminùza biancàstra in del cél nìgher, dezà che l'è 'l tòch de cél indó che gh'è piö stèle. Chèsta bànda lüminùza l'è stàda ciamàda a leèl popolàr col nòm de Stàda de San Giàcom. Per en oservadùr che stà sö la tèra la par del culùr del lacc e l'è per chèsto che in tàte lèngue l'è ciamàda *via del lacc* e 'l nòm istès de "galàsia" 'l vé dal gréch antìch Γαλαξίας che 'l völ dì *de lacc*.

La Via Làtea insèma a la Galàsia de Andròmeda, a la Galàsia del Triàngol e a öna sinquantìna de galàsie nàne, 'mpó ligàde per gravitasiù a i prìme trì e 'mpó libére de möes desperlùre, töte metìde 'nsèma i fà sö 'l Ròs Locàl, nòm dovràt per la prìma ólta in del 1936 dal Edwin Hubble per intènt ü ròs o ün insèma de nebulùze o de galàsie sparnegàde in del ispàsio öt.

Ol disch stelàr de la Via Làtea 'l gh'avrès de 'ndà da i 70.000 a 100.000 agn lüce de diàmeter e 'l gh'àvrès de ès ölt 1.000 agn lüce, e in de la Via Làtea ol Sul 'l sarès a 26.000 agn lüce dal cör de la galàsia e a 20 agn lüce sóta 'l lièl del equatùr galatìch. Adóma 'n de la nòsta galàsia ghe sarès da 100 a 400 miliàrcc de stèle.
Farina

La **farina** a l'è 'l quell lavorà che 'l ven foeura quand che se masnen cereai o anch alter prodott. La semola, per esempi, l'è ona farina de granulometria magior, indè che i component singoi hinn de forma redonda e con denter poca polver: per esempi, zuccher semolaa, o semola de forment dur.
In del parlà de tucc i dì, per "farina" intendom quella de forment (soratutt quell tender), intant che ghe disom semola a la farina de forment dur. Per el sò roeul in de la preparazion del pan e de la pasta, quei dò chì hinn i farinn pussee spantegaa in del mond, proteggiuu di legg de tucc i paes del mond.
Esisten anca farinn de melgon, de orz, de farr, de ris, de biava, de seghel, de lemm, de frutta, de castegn, de sciger, de tuber e anca de alter mangià anmò.
Œuv (majà)

Ij **œuv** che vegn di usej domestegaa, soratutt quij de gainna, fann part del mansgià de tucc i dì di uman, e anca de tanc animaj, grazzia a la sova fazil digestion e al so volt contegnuu proteich.

## Variedaa
L'œuv de la pitta l'è de segur el pu cognossuu e 'l pu consumaa de tucc, però intra quij pussee comun besogna anca noverà quell de aneda, quell de polla, e quell de struzz che l'è putost grand e 'l po rivà a pisà püssee de 13 ett.

## Parvenza
El contegnuu de l'œuv l'è quattaa del *guss*, che, de sollet, l'è besg o bianch de color. L'œuv el gh'ha on *cuu* e 'na *guzza*. Fà cunt de balanzà on œuv in su 'l so cuu l'è ben dura, e squas impossibel, senza ris'cià de s'ceppall. Ona vœulta s'ceppaa 'l guss, dent de l'œuv trœuvom tutt intorn el *carlamm*, on film bell sottil, e dent del carlamm gh'emm pœu 'l *ciar* che l'è ricch de protein, e in fin el *rossumm* cont chel so tipegh color ross naranz.

## Us culinari

Ij œuv hinn bon de fà tanc piatt, coma per esempi, ij œuv a la coch, ij œuv in cereghett, ij œuv strepazzaa, etc. Ij œuv servissen anch in del fà la majones, la briosc, e, per l'appont, la pasta a l'œuv.

## Ris'c per la salud umana
Ij œuv hinn la font la pu comun de salmonella. La reson l'è che rest de escrement del cuu de la gainna poden 'gnì a contatt cont i tocch intern de l'œuv, e, se majaa fœura cru poden fà on gran maa a la salut.

Insci de ris'cià no, a l'è mej fà insci:
* Consumà œuv cruu domà quand che vun l'è segur che sien ben nett.
* Nettà ben ij œuv innanz de majàj.
* Fa ben attenzion che, ona vœulta overt, ij œuv hinn minga a contatt cont el sporch de gainna.

## Fatt curios
* L'œuv l'è la cellula animal, la pu granda, cognossuda in su la terra al didincœu.

## Referiment


## Ligam in su la red
Naèze

**Naéze** (nom uficiàl en italià: *Navezze*) l'è 'na frasiù de Gösàch en Pruvincia de Brèsa. L'è sitüàda a nòrt del capolöch del cümü, endèla "Val del Patös", sö la stràda che la mìna a Breó e a Le Siìne. Endèl Medio Evo l'ìa famùza perchè gh'ìa divèrsi mülì a àiva, dei quài le testemugnànse, che rìa 'nfìna al sècol X, se pöl troàle endèi archìvi del Museo de Santa Giulia de Brèsa.
Prada (Pos'ciav)

**Prada** (istess in italian) l'è vuna di frazion del comun grisones de Pos'ciav.
El paes el se troeuva dent a la Val Pos'ciav, a sud del capploeugh del comun e arent al Pos'ciavin, el riaa che 'l traversa la vall.
Concologn

**Concologn** (parnonzia: [kuŋku'luɲ]; italian: *Campocologno*) l'è ona frazion del comun grisones de Brus.
El paes el se troeuva in de la Val Pos'ciav, al confin con l'Italia, a poch pussee de duu chilometri de Tiran (Pos'ciav inveci l'è lontan tredes chilometri).
A Concologn a gh'è ona stazion de la Ferrovia del Bernina.
## Referenz
Scandalasc

**Scandalasc** (scrivuu *Scandalàsc* o *Monti di Scandalàsc* in manera ofizial) l'è ona località del comun calanchin de Rossa, in del Canton Grison.
A l'è on *mont*, cioè on sit mettuu ai pee d'ona quai scima, indè che se va con la bella stagion a pasturà. El se troeuva a 1.315 metter sora el nivell del mar, a vint menutt de camin de la frazion de Santa Domenega.
De Scandalasc el sentee el va inanz el riva fina a l'alp de Biancalan a Scorsoeu e a l'Alp de Naucal. Minga delongg de là a gh'è 'l Camin de Biancalan, on pass de montagna.
Camin de Biancalan

El **Camin de Biancalan** (scrivuu ofizialment *Camin de Biancalàn*), cognossuu anca 'me **Pass Murell** (*Passo Murello*) a l'è ona crena che la permett de passà la cresta del Biancalan, che del Pizz de Termin la va giò in sul fond de la Val Calanca.
El permett de rivà de l'Alp del Pagan e quei de Biancalan e de Naucal.
Pizz de Termen

El **Pizz de Termen** (scrivuu despess *Piz da Termin*; italian: *Pizzo Termine*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 2.899 meter in sul nivell del mar, e 'l se troeuva in sul confin in tra la Val Calanca (Canton Grison) e la Val Pontiron (Canton Tesin): per vess pussee precis anmò, in tra el comun grisones de Rossa e quell tisines de Biasca.
El se troeuva in del rosc de montagn de Fracion-Torent, e in tra el Torron d'Oeurz e 'l Pizz Giumella.
Piéf (Consés)

La **Piéf** l'è 'na frasiù del cümü de Consés, en Pruvìncia de Brèsa. L'è la séde del aministratìva del cümü.

El nòm el testemógna la prezènsa de 'na piéf antìca, dedicàda a Sant Antunì Màrter de Piacènsa e la gh'ìa sóta la sò 'nflüènsa en teretóre bastànsa grant; de Cogós (frasiù del cümü de Vìla Carsìna al cunfì col cümü de Sarès 'nfìna a la Cà d'Ésem cioè chèla che al dé d'encö l'è cunusìda come La Stochèta, frasiù a sud del cümü, mèza sóta Consés e mèza sóta Brèsa, e la tölìa dét pò a San Vigìlio, Cobiàt, Boès, Vìla, Prègn, Cailìna e Carsìna. Per vìa de la sò prusimità a la cità l'è fàcil che chèsta piéf la sàpe stàda fondàda entùren al sècol IX, se pènsa endèn sit de cùlto che izistìa zamò, fórse un vècc "oratorium"

## Riferimèncc
San Carlo (Pos'ciav)

**San Carlo** (inscì anca in italian) l'è vuna di frazion del comun grisones de Pos'ciav.
El paes el se troeuva a nord del capploeugh del comun, in su la strada che la mena al pass del Bernina.
La ciappa el sò nomm del san Carlo Borromee, al qual a l'è dedicada ona gesa del Ses'cent.
Öle de ròla

‘L **öle de ròla** l’è ü medicamét popolàr dovràt ü tép per medegà brüzadüre, morèi, piàghe e pò ach ferìde. Ol nòm *ròla* l’è dovràt in del cremàsch e 'n del üstianèns per ciàma i gàtole piö gròse di barbèi, sùra de töt chèi de culùr vért e ‘n particolàr chi de la *[[Saturnia pyri]]* e de la *[[Saturnia pavonia]]*, ma ach de la *[[Agrius convolvuli]]*. 

Per paregià ‘l öle gh’è de ciàpa öna ròla, schisàla bé e mètela dét in d’öna bosetìna d’öle d’ölìa e pò lasàla al sùl per öna setimàna. 

## Bibliograféa
Ferrari V., 2010, *Lessico zoologico popolare della Provincia di Cremona*, pag. 112, Monografia n° 10 de la colàna *Pianura*, editùr Pruìnsa de Cremùna, stampadùr Monotipia Cremonese Cremùna.
Via Paolo Sarpi

La **Via Paolo Sarpi** l'è 'na strada pedonal de Milan che la s'estend per circa 1 km in direzion est, la scomincia da Porta Volta. L'é l'ass central e fondamental in dal s'è svilupada a comincà dai prim del Noeuvcent 'na forta presensa cinesa, tant che l'intera area compresa fra i vii Procaccini, Montello e Canonica l'è de solit ciamada Chinatown.

## Alter progett
Partii Democrategh

A gh'hinn divers partii politigh, anca de divers orientament, ciamaa **Partii Democrategh**, o in manera simile.

* Albania: Partii Democrategh
* Bulgaria: Partii Democrategh
* Cina: Partii Democrategh
* Ciper: Partii Democrategh
* Europa:
** Partii Democrategh Europeo
** Democrategh Europee
* Giappon: Partii Democrategh
* Italia:
** Partii Democrategh, partii de center-sinistra fondaa in del 2007
** Partii Democrategh Italian, duu divers partii monarchegh attiv el primm enter el 1944 e 'l 1946, e 'l segond enter el 1959 e 'l 1961
** Partii Democrategh Italian de Unitaa Monarchega, partii monarchegh attiv enter el 1961 e 'l 1972
** Partii Democrategh, partii politigh attiv in Italia inquand el gh'era el Risorgement
* Liban: Partii Democrategh Libanes
* Lussemburgh: Partii Democrategh
* Mongòlia: Partii Democrategh
* Polònia: Partii Democrategh
* San Marin: Partii Democrategh Sammarines, attiv dal 31 sgenee 2008
* Romania: Partii Democrategh
* Serbia:
** Partii Democrategh
** Partii Democrategh de Serbia
* Slovenia:
** Partii Democrategh
** Partii Democrategh de Slovenia
* Staa Unii d'America: Partii Democrategh
* Tailandia: Partii Democrategh
* Timor Est: Partii Democrategh
* Turchia:
** Partii Democrategh (Turchia, 1946)
** Partii Democrategh (Turchia, 2007)
* Vietnam: Partii Democrategh del Vietnam
Carlo Alfons Pelliscion

El **Carlo Alfons Pelliscion** (italian: *Carlo Alfonso Pellizzoni* o *Carl'Alfonso Pellizzone*; Milan, 1734 - Soree, 16 de genar del 1818) l'è staa on prevet e on poetta lombard.
Per via di sò composizion in lombard, a l'è vun di esponent de la litteradura milanesa pre-portiana, anca se minga vun di pussee cognossuu.
## Biografia
La pupart di informazion che gh'emm je ciappom de l*'Antologia* del Ferdinando Fontana (1900); lu el j'aveva cavaa foeura d'ona regolta de poesii del Pelliscion (i istess che se troeuven dent in del volumm quell de vundes de la *[[Collezione]]* del Cherubin) sortida foeura in del 1835.
El Pelliscion el nass a Milan in del 1734 del sur Isepp e de la Rosa Grimold. El pader a l'eva on giurista.
Dopo d'avè studiaa teologia e filosofia cont i Gesuita, el diventa on sacerdott; intorna al 1753-1754, a la mort d'on sò zio, el vegn l'abaa de la capellania de Sant Ambroeus e Santa Caterina a Soree, in de la Piev de Seves.
Lilinscì el passa el rest de la soa vita, a contatt sia cont i paisan e la povera gent che cont i sciori (el gh'ha anca ona quei relazion con di donn del sit).
Dopo pussee de sessant'agn de servizzi, el moeur a Soree in del 1818.
## L'oeuvra

Personagg pien de coltura e ironia, cont ona bona memoria e la fama de vess on gran leccard, l'ha scrivuu in latin, italian e in lombard. In di primm dò lengov l'ha scritt giò ona quai elegia, ode e ditiramb; ma la pupart de la soa oeuvra litteraria a l'è in lengua lombarda. In de la soa poesia, che la respetta i canon de la tradizion milanesa, el parla de la vita de tucc i dì, el raport cont i paisan e cont i nobil.
I sò poesii eren spantegaa a Milan in su di foeuj scrivuu a man, ma anca in d'on quai quaderno; in 'sta manera l'è staa bon de fàss cognoss anca de alter poetta milanes, compagn del Carlo Porta. Quell lì, per esempi, el ghe scriv sora on sonett che 'l scomincia inscì:

## Vos corelaa
*Litteradura milanesa
*Soree
*Carlo Porta
*Francesch Cherubin
## Interprogèt
*lmo.wikisource

**Quanto mai ho dato marito alle sorelle
**Mandamm a cà mi sol, senza lampion
**Il gramo lavoro del contadino
**Alla sura Cecchina Gussona
**A ona donna desgarbada che gh'è vegnuu tanto de goss
**Al me amison Baldissar Frigee
**A certi fraa


## Bibliografia
*Claudio Beretta, *Letteratura dialettale milanese*, Ulderico Hoepli Milano, 2003.
## Ligamm de foeura
*''Poesie in dialetto milanese di Carlo Alfonso Pellizzoni'', Milan, 1835
*Ona quai poesia del Pelliscion
*L'antologia curada del Cherubin
Asmont

**Asmont** (*Asmonte*) l'è ona frazion del comun milanes de Ossona.
El paes el se troeuva a ovest del capploeugh comunal, in su la strada che la va a Invrun. A nord el confina con Furatt, a sud inveci con Menedragh.
## Referenz
S'ceranch

**S'ceranch** (*Schieranco*) l'è vuna di frazion principai del comun ossolan de Antrona S'ceranch.
A l'è on paesin de montagna dent a la Vall Antrona, a ovest del center comunal.
## Referenz
Selvetta

La **Selvetta** (*Selvetta*) l'è ona frazion del comun valtolin de Forcola, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in su la riva de manzina de l'Adda, a est del center comunal.
## Referenz
Sirta

La **Sirta** (istess in italian) l'è ona frazion del comun valtolin de Forcola.
El paes, che l'è 'l capploeugh del comun, el se troeuva in su la riva de l'Adda.
## Proverbi de Sirta
* Ogni ann che ven fa sperà in ben.
* Giner de gagg, fevrer de magg.
* San Vincenz de la gran freggiura, San Lorenz de la gran caldura: l'un e l'otro poch el dura.
* On bel giner el fa piansg in fevrer.
* Se 'l marz el baltrocca, un dì el pioeuv e l'oltro el fiocca.
* Marz polverent, pocca paja e tant forment.
* Giugn el slarga el pugn.
* Giugno la ranza in pugn.
* A San Gregoria Papa el manca amò on carr de fen per vacca.

## Referenz
Soeulcc

**Soeulcc** (italian: *Solcio*) l'è buna di frazion del comun de Lesa, in de la Provincia de Novara.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh Magior, a sud del center comunal e in su la strada che la riva a Meina.
A Soeulcc gh'è stada ona strage dei civil (vundes personn in tutt) fada di soldaa todesch a la fin de la Segonda Guerra Mondial, el 24 de marz del 1945, per vendicàss de la mort de vun de lor duranta on isconter cont i partigian.
## Referenz
Somaggia

**Somaggia** (parnonzia local: [so'madʒa]; *Somaggia* in italian) l'è vuna di frazion del comun ciavennasch de Samolegh, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, in su la strada che la mena de Novaa fina a San Cassan, e poeu su fin'a Ciavenna e oltra.
## Referenz
Somana

**Somana** (istess in italian) l'è vuna di frazion del comun laghee de Mandell, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva in su la riva del lagh, a nord del capploeugh comunal e in su la strada che la mena a Olcc e poeu a Lierna.
A l'è stada on comun indipendent fina al 1927: al temp di piev la partegniva a la Piev de Mandell.
## Referenz
Starlesgia

**Starlesgia** (italian: Starleggia) a l'è ona frazion del comun ciavennasch de Candolscin, in de la Provincia de Sondri.
A l'è on paes de montagna in de la Val di Giust, che 'l se troeuva a nord-ovest del centro comunal. La se troeuva in su la strada che la va de Splughetta fin su a San Sist.
Al dì d'incoeu Starlesgia l'è abitada apena d'estaa, già che i sò abitant d'inverna vann a viv giò in de la bassa vall (destin compagn de tant alter paes montagnitt).
## Referenz
Stazzona (Villa de Tiran)

**Stazzona** (parnonzia in stazzonasch: [sta'tsuna]; italian: *Stazzona*) l'è ona frazion del comun valtolin de Villa de Tiran, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su l'altra riva de l'Adda. De Stazzona la partiss ona strada che la se gionta a la Statal che la riva al pass de la Briga.
## Referenz
Absit iniuria verbo

***Absit iniuria verbo*** l’è öna manéra de dì latìna che s'pöl tradüzela con *la òia de ofènt la stàghe de luntà dal (mé) parlà*. Chèsta manéra de dì la é zó da ön ótra manéra de dì che s’tróa ‘n del lìber IX, capìtul 19 del Ab urbe condita del Tito Livio, ‘ndo che s’lès *absit invidia verbo* che ‘l völ dì *l’invìdia, la catiéria la stàghe de luntà dal (mé) parlà*.
*Absit iniuria verbo* l’è dovràda de spès ach al plüràl ‘ndo che la diènta *absit iniuria verbis* e de sólet chèste dò manére de dì si a dóvra quando s'völ parlà ciàr e nèt de ergóta, ma s'gh'à pùra che a parlà fò di décc chèl che ghe scólta 'l pöde restàga mal.
Sossana

**Sossana** (istess in italian) l'è vuna di frazion del comun de Lescen, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, in su la strada che del capploeugh la va a est, a la frazion de Casaa.
## Referenz
Soazza (Armen)

**Soazza** (parnonzia local: [su'atsa]; italian: *Sovazza*; latin: *Soatia*) l'è vuna di frazion del comun novares de Armen.
A l'è on paes de montagna ai pee del Mergozzoeu, che 'l se troeuva a est del center comunal. L'è traversada de la Gogna (el paes el se troeuva dent a la Val de la Gogna).
Al dì d'incoeu, per via de l'emigrazion, a Soazza ghe viv quasi pu nissun: per 'sta reson, el paes l'ha conservaa el sò aspett de paesin montan.
## Referenz
Sbachetér

O’ **sbachetér** l’éra chèla persùna che quàndo gh’éra di procesiù l’éra ‘ncargàt de controlà che töt l’indès vià bé e sùra de töt ‘l gh’éra de tègn bèle in ùrden i fedéi e per tègnei in rìga ‘l dovràa öna bachèta lónga lónga che al presépe l’éra ön àsta con tacàcc sö ‘n sìma i sìmbòi de la confratèrnita.

Pò dòpo l’è stài ciamàt sbachetér ach chi che gh’éra de uzàga dré e se pròpe de casà fò da la céza chi che fàa rumùr o chi che dàa fastöde a Mèsa e piö in generàl chèsta paròla l’è dovràda amò ‘n cö per ciamà töi chè che i è üzàcc a fà filà i óter e a comandà tròp.

In bergamàsch e ‘n cremàsch l’è ciamàda sbachetér ach la Lacerta bilineata, chèsto perché ol sbachéter l’éra ach ciamàt coi i stès nòm dovràcc per ciamà la Lacerta bilineata e isé s’è facc ach ol contràre e s’è tacàt a ciàma sbachetér la Lacerta bilineata.

In cremunés, pavés, piacentì e parmigià o’ sbachetér l’è ciamàt *bastunèr*, in mantuà, regià e mudenés l’è ‘l *bastunér*, menimà in piemuntés l’è ‘l sargentìn e 'n latì l'éra dicc *pompae curator*.

## Bibliograféa
Tiraboschi A., 1867, *Vocabolario dei dialetti bergamaschi antichi e moderni*, Ed. Bolis, Bèrghem.

Ferrari V., 2010, *Lessico zoologico popolare della Provincia di Cremona*, pag. 119, Monografia n° 10 de la colàna *Pianura*, editùr Pruìnsa de Cremùna, stampadùr Monotipia Cremonese Cremùna.
Michele Bravi

El **Michele Bravi**  (Città di Castello, 19 de dicember 1994) a l'è un cantant italian, vincidor de l'edizzion de X Factor quella de set. 

## Alter proget
Suna

**Suna** (istess in italian) l'è vuna di frazion de la città de Verbania.
La se troeuva in su la riva del Lagh Magior, in su la strada che la va de Palanza fina a Fontos.
Fina al 1939 l'era vuna di frazion de Palanza. A l'è cognossuda per i sò ges e per i vill di sciori.
## Referenz
Spotify

**Spotify** a l'è un servizi online per la riprudüziun de müsega. El prugrama dà la pusibilità de scultà püssé de 15,000,000 bindej. 

El prugrama l'è nassüü in del 2006 dal Daniel Ek e 'l Martin Lorentzon. Spotify gh'haa püssé de 10,000,000 ütencc registraa. A gh'hinn dü versiun de Spotify: un servizi mensil "premium" e un servizi liber ch'a l'è finanziaa cunt la püblicità. 

Dal Marz 2012, a se pö dupral in Austria, Belgi, Danimarca, Faroes, Finlandia, Francia, Germania, Olanda, Nurvegia, Spagna, Svezia, Svizera, in del Regn Ünii, e nei Stacc Ünicc.

## Ligamm de fö'
Sezöf

**Sezöf**, (endèl parlà del pòst prununciàt [heˈðøf], en Bresà [seˈzøf]; en Italià: *Cesovo*) l'è 'na frasiù del cümü de Marché. La g'ha presapóch 140 abitàncc e la se tróa a 578 méter süra del leèl del mar.

El paés l'è colocàt söl versànt dèster de la media Val Trompia, postàt söndèn altipià strèt, piö o méno duzènt méter piö alt del l'abitàt de Marché che l'è söl font de àl, e sóta l'altipià de Càregn e 'l masìcio del Gölem.

Enfìna ai prim agn del sècol XIX l'è stat cümü de per sò cönt, ma pò, endèl més de zögn del 1805 l'è stat agregàt al cümü de Brós e piö tàrde, endèl 1927 ensèma con Brós l'è stat agregàt el cümü de Marché.

## Us corelàde

* Marché
* Brós

## References
Platichthys flesus

Ol **Platichthys flesus** cognusìt col nòm de **sfòia** o de **sföia** in cremunés l’è ü pès eürialì de la famèa Pleuronectide.

‘L gh’à ‘l còrp ischisàt, cioè l’è ólt e strécc tat de ès piàt piatènt compàgn de öna sfòia e quàndo l’vé grànt ‘l gh’à töi dù i ócc de la stèsa bànda del có, a drécia.
De fàti ‘l càmpa pogiàt zó söl fónt o scundìt dét in de sàbia e ‘l se pógia sèmper de chèla bànda, isé a drécia la gh’à ‘l culùr de la sàbia per fas mia ét e la ghà töi dù i öcc, menimà a mansìna l’è biànch.

Chèsto pès se ‘l tróa in del Atlàntech, ma gh’è di popolasiù ach in del nòrt del mar Adriàtech, in del Mar Nìgher e ‘n del Mar d’Azov e s’pènsa che öna ólta i sfòie i si a troès in töt ol mar Mediteràneo, ma dòpo l’öltima glaciasiù chès-cé pès i sarès restàcc adóma ‘ndóe ‘l mar l’è piö frècc e méno salàt.
 
Ol Platichthys flesus l’è ü pès eüralì, cioè l’è ü pès che ‘l pöl campà tat in aqua de mar, salàda che in aqua dólsa e de fàti öna ólta a la fì de l’estàt i se ‘nfilàa dét in del Pò e i riàa ü bèl tòch piö ‘n sö de Cremùna e i ciapà pò l’Ada almànch per rià sö ‘nfìna a Pisighetù e l’Òi per irà sö infìna a Cané e Piàdena. Al dé de ‘ncö i dìghe e l’inquinamét di àque i fà se che chès-ce pés i ghe rié piö a nodà sö per i fiöm de la Pianüra Padana.

## Bibliograféa
Ferrari V., 2010, *Lessico zoologico popolare della Provincia di Cremona*, pag. 124, Monografia n° 10 de la colàna *Pianura*, editùr Pruìnsa de Cremùna, stampadùr Monotipia Cremonese Cremùna.

## Riferimèncc
Sém (Taèrnole)

**Sém**, (nòm uficiàl en italià: *Cimmo*) l'è 'na frasiù del cümü de Taèrnole en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 200 abitàncc e la se tróa a 750 méter süra del leèl del mar, póch méno de trezènt méter piö àlta del font de àl e del sò capolöch. L'è colocàda söl versànt dèster de la Val Trompia.

La fà paròchia de per sò cönt e la céza parochiàla l'è dedicàda a San Calògero.
Clüzane

**Clüzàne** (nòm uficiàl en italià: *Clusane*) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 1700 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, a quàze 6 chilòmetri del capolöch del cümü.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 e prim de alùra el se ciamàa uficialmènt *Clusane sul Lago*.

## De éder
El Castèl Carmagnöla l'è 'n palàs a quàter làti condèn curtìl intèrno e 'na lòza de 'ndóe se g'ha 'na bèla vizuàl söl lach. L'è de urìgin del sècol XV e facil che sàpe stat fat sö dei Oldofredi, feudatàre de la Franciacürta e del Lach d'Izé. En chèsto castèl se pènsa che 'l g'habe abitàt el condotiér Francesco Bussone ciamàt "el Carmagnöla" de l'an 1428 al 1432.

## Riferimèncc
Pezór

**Pezór**, (prununciàt [peˈðor] endèla parlàda locàl e [peˈzor] en bresà ürbà; nòm uficiàl en italià: *Pezzoro*) l'è 'na frasiù del cümü de Taèrnole en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch en sentenér de abitàncc e la se tróa a 910 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda endèna valèt lateràla söl versànt dèster de la Val Trompia, ai pè del Gölem.

La fà paròchia de per sò cönt e la céza parochiàla l'è dedicàda a San Mighél Arcàngel.
Pilsù

**Pilsù** (nòm uficiàl en italià: *Pilzone d'Iseo*) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 850 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, presapóch 3 chilòmetri a nòrt del capolöch del cümü.

Endèn docümènt del més de febrér del 949 en sèrto "Antonio de loco Castri Gabi" el risiìa del Vèscof de Cremùna *"roca una quod est monticello e un terreno in Pulcioni"*. Chèsta l'è la atestasiù piö antìca de la paròla "roca" per l'itàlia setentriunàla e la par pròpe riferìs al Montécol, la penìzola ruciùza che se tróa 'n mìra a l'abitààt de Pilsù

L'ìa zabèlia mensiunàt come cümü 'ndependènt endèl "Estimo Visconteo" del 1385.
L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 quan che 'ndèl quàder de 'na reoganizasiù generàla de le autonomìe locài, l'è stat agregàt a Izé.

El fà paròchia de per sò cönt e la sà céza parochiàla l'è dedicàda a l'Asunsiù de Maria e Sancc Péder e Pàol.

## Riferimèncc
San Colombà

**San Colombà**, (nòm uficiàl en en Italià: *San Colombano*) l'è 'na frasiù del cümü de Còi. La g'ha presapóch 700 abitàncc e l'è l'öltem paés de la de la Val Trompia prim de l'öltem tòch en salìda de la stràda pruvinciàl BS-345 "de le Tre Ai" (che la streèrsa 'l paés) per rià al Pas del Maniva.

El se tróa a 4 km de stràda de Còi e a 'na altèsa de 940 méter sùra del leèl del mar.

San Colombà el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a San Colombà.

Endèl medioevo alt, zamò a l'época dei Longobàrcc, el sò teretóre l'ìa sóta 'l contròl de l'abasìa de San Colombà de Bobbio, che la ghe fondarà 'na céza dedicàda al sant irlandés.

## Riferimèncc


## Us corelàde

* Còi
* Pas del Maniva
Mèm

**Mèm**, (nòm uficiàl en en Italià: *Memmo*) l'è 'na frasiù del cümü de Còi, en Val Trompia, Pruvìncia de Brèsa. La g'ha 'n sentenér de abitàncc e la se tróa a 1,7 km de stràda de Còi e a 'na altèsa de 990 méter sùra del leèl del mar.

Endèl medioévo Mèm la fàa part de la Piéf de Böegn e se pènsa che la pöde véser stàda la prìma Paròchia a véser istitüìda 'ndèl teretóre che adès el fà part del cümü de Còi.
Zamò 'ndèl 1389 però la rezülta agregàda a la céza de San Nazaro e Celso de Còi. Endèl 1772, dòpo che la popolasiù de la cumunità de Mèm la g'ha fat divèrse ólte domànda 'n mèret, l'è stàta ricustitüìda 'n paròchia, ma 'nvèrs la fì dei agn otànta del sècol XX, l'è turnàda a véser suprimìda e al dé d'encö la fà amò part de la paròchia de Còi.

La céza, de custrusiù antìca, l'ìa zà stàda ristrütüràda 'na prìma ólta 'ndèl 1389 e l'è dedicàda a Sant Antóne Abate, e ai Sancc Faüstì e Gioéta.

## Riferimèncc


## Us corelàde

* Còi
Magn (Böegn)

**Magn**, (ciamàt de spès apò a *Magn de Irma*; en Italià: *Magno*) l'è 'na frasiù del cümü de Böegn. La g'ha presapóch 'na setantìna de abitàncc e la se tróa a 710 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda endèna valèta lateràla söl versànt sinìster de la Val Trompia, sö la stràda che mìna a Irma.
Zoadèl

**Zoadèl**, (prununciàt [doaˈdɛl] endèla parlàda locàl; en Italià: *Zoadello*) l'è 'na frasiù del cümü de Polàen, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 130 abitàncc e la se tróa a 650 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda arènt al pas che coléga la Val Trompia a Izé per mès de la stràda pruvinciàla SP BS-48.
Tappia

**Tappia** l'è ona frazion del comun ossolan de Villa.
A l'è on paesin de montagna che 'l se troeuva a nord del center comunal, mia delongg de Domm.
Terasa

**Terasa** (italian: *Terrasa*) a l'è ona frazion del comun lumellin de Candia, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a nord-ovest del comun, in mezz ai camp e minga delongg de la Sesia, e donca anca del confin cont el Piemont.
## Referenz
Torrascia

***[[Torrascia (Borgh San Sir)|Torrascia]]** (*Torrazza*), frazion del comun de Borgh San Sir.
***[[Torrascia (Cambiagh)|Torrascia]]** (*Torrazza*), frazion del comun de Cambiagh.
Magn

* **[[Magn (Gardù)|Magn]]**, frasiù del cümü de Gardù, en Val Trompia, Pruvìncia de Brèsa;
* **[[Magn (Böegn)|Magn]]**, frasiù del cümü de Böegn, en Val Trompia, Pruvìncia de Brèsa;
Magn (Gardù)

**Magn**, (ciamàt quach vólte apò a *Magn de Inzì*; en Italià: *Magno*) l'è 'na frasiù del cümü de Gardù, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha póch meno de 1500 abitàncc e la se tróa a 615 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda söl versànt dèster de la Val Trompia.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza, consacràda endel setèmber del 1674, l'è dedicàda a San Martì de Tours.

Enfìna al 1927 la fàa cümü de per sò cönt e la gh'ìa 'l nòm uficiàl de *Magno sopra Inzino*.
Torrascia (Borgh San Sir)

La **Torrascia** (parnonzia local: [tu'rasə]; italian: *Torrazza*) l'è ona frazion del comun lumellin de Borgh San Sir.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal, in su la strada che la mena a Gambolò.
## Referenz
Torrascia (Cambiagh)

**Torrascia** (italian: *Torrazza dei Mandelli*) l'è ona frazion del comun brianzoeu de Cambiagh, in de la Provincia de Milan.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, in su la strada che la mena a Caponagh. A sud, minga lontan de lì, a gh'è 'l Canal Villoresi.
## Referenz
Travedona

**Travedona** o **Trevedona** (parnonzia local: [treve'dunɛ]; italian: *Travedona*) l'è ona frazion del comun varesott de Travedona-Monaa.
El paes a l'è staa on comun independent fina al 1927. Al temp di piev a l'era dent a la Piev de Brebbia. A Travedona gh'è la sede del comun.
## Referenz
Trobas

**Trobas** (italian: *Trobaso*) a l'è vuna di tanti frazion de la città de Verbania.
La frazion la se troeuva a nord del center comunal, arent al riaa San Bernardin, in su la strada che la va dent a la Val Granda.
## Referenz
Us'cion

**Us'cion** (parnonzi locai: [ys't͡ʃuŋ], [ys't͡ʃoŋ] o [yʃ't͡ʃoŋ]; italian: *Uschione*) l'è vuna di frazion de la città de Ciavenna, in de la Provincia de Sondri.
A l'è on paes de montagna on poo lontan del center comunal: per rivàggh besogna passà per Prada e ciappà on senterin in tra i mont. Al dì d'incoeu a Us'cion ghe viv poca gent.
## Referenz
Vairan

***[[Vairan (Gambarogn)|Vairan]]** (*Vairano*), frazion del Gambarogn.
***[[Vairan (Vidigulf)|Vairan]]** (*Vairano*), frazion de Vidigulf.
Vergan

**Vergan** (parnonzia local: [var'gøk]; parnonzia a Borbanee: [var'gøŋ]; italian: *Vergano*) a l'è ona frazion del comun de Borbanee, in de la Provincia de Novara.
El paes el se troeuva a ovest del center comunal, in su la strada che la va invers Magiora.
A Vergan a gh'è on castell che l'è staa faa su in tra el XIII e 'l XIV secol per la fameja Torniell. La notizia de l'esistenza del castell (reportada de l'istoregh Azario) a l'è anca la prima de l'esistenza del paes de Vergan, che l'è staa on comun indipendent del 1897 fina al 1927.
## Referenz
Torteroeu

**Torteroeu** (parnonzia local: [tur'trø:]; italian: *Tortorolo*) l'è ona frazion del comun lumellin de Med, in de la Provincia de Pavia.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, in mezz ai camp.
## Referenz
Toriggia

**Toriggia** (italian: *Torriggia*) l'è ona frazion del comun laghee de Laj.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, a nord del center comunal e in su la strada che la va su a Brienn.
## Referenz
Verna

**Verna** (istess in italian) a l'è vuna di frazion del comun comasch de Repoeugn Verna.
El paes el se troeuva in fond a la Val d'Intelvi, a nord de Repoeugn.
Verna l'è stada on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev la partegniva a la Piev d'Intelvi.
## Referenz
Villadegh

**Villadegh** (parnonzia local: [vi'ladik]; italian: *Villatico*; latin: *Villarichum*) l'è vuna di frazion del comun larian de Colegh, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, ai pee di Orobi. L'è cognossuu a partì del 1239, quand che di document ne disen che lilinscì a gh'era on molin. Intorna al 1500 a Villadegh hann tiraa su la gesa de San Bernardin, che al dì d'incoeu l'è 'l sant patron de la frazion. Fina al XVIII secol l'era el paes pussee important de la zona, anca perchè Colegh (che on temp el se ciamava *San Giorgg*) l'eva staa somers de l'aqua.
## Referenz
Villavesch

**Villavesch** (parnonzia local: [vila'vesk]; italian: *Villavesco*) l'è ona frazion del comun lodesan de Tavazzan con Villavesch.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la va fin su a Modignan.
A l'è staa on comun indipendent almanch fina al 1753, quand che l'è staa giontaa a Modignan, che l'è staa taccaa a Tavazzan in del 1859.
## Referenz
Voldomen

**Voldomen** (parnonzia local: [vol'domin]; italian: *Voldomino*) l'è ona frazion del comun varesott de Luin.
El paes el se troeuva a sud-est del center comunal, invers Montegrin.
A l'è staa on comun indipendent, giontaa a Bevion, fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de la Valtravaja.
## Referenz
Vesett

**Vesett** (parnonzia local: [ve'zet]; italian: *Vesetto*) a l'è ona frazion del comun comasch de Corred.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la mena ai paes de Begna e de Porlezza.
## Referenz
Vigiona

**Vigiona** (parnonzia local: [vi'dʒuna]; italian: *Viggiona*) l'è vuna di frazion del comun de Trarich.
El paes el se troeuva on zicch pussee sotta de Traregh, in su la strada che poeu la mena giò a Canner.
## Referenz
Inzì

**Inzì**, (en Italià: *Inzino*) l'è 'na frasiù del cümü de Gardù, en Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. L'è streersàda de la Mèla e 'n mès al paés vècc gh'è amò 'n put a schéna de àzen de ùrìgin romàna.

L'ìa séde de giöna de le quàter piéf antìche de la Val Trompia (le ótre i éra Böegn, Lemezàne e Consés). Endèi docümèncc antìch l'è atestàda come "Plebs Sancti Georgii de Incino" e la aministràa en teretóre che de Prègn el riàa 'nfìna a Brós, e che 'l tülìa dét apò a le valète laterài de Ludrì, Gómbio e Lemezàne; la gh'ìa entràde sò custìtüìde de foncc rürài, cèns, décime e prestasiù. Ai tép de le piéf Inzì l'ìa 'n cèntro de prìma 'mportànsa per la média àl, en bèl tòch piö 'mportànta del sò capolöch del dé d'encö, Gardù, che a chèi tép là l'ìa 'na capelanìa endóche, per concesiù de l'auturità pievàna, en prét nàa a dì mèsa ai dé de fèsta e l'aministràa i sacramèncc.

## Riferimèncc
Ledés

**Ledés**, (en Italià: *Ludizzo*) l'è 'na frasiù del cümü de Böegn. La g'ha presapóch 'na sinquantìna de abitàncc e la se tróa a 777 méter süra del leèl del mar. L'è colocàda söl versànt sinìster de la Val Trompia.

'Ntra le custrüsiù piö antìche e dègne de atensiù del paizì de Ledés gh'è la Tór medievàl datàda entùren ai sècoi XII-XIII e la céza, fàda sö 'ndel 1678-92 arènt a la capèla de San Mighél, che adès l'è 'na cà abitàda.
Pista ciclabil

La **pista ciclabil** l'è on tocch de strada protegiuu o almanch risevaa ai biciclett, indoa i macchin a motor pòden passà minga.
Cogós (Vila Carsina)

**Cogós**, (en Italià: *Cogozzo*) l'è 'na frasiù del cümü de Vìla Carsìna, endèla bàsda Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa sö la spónda dèstra de la Mèla, l'è la frasiù piö a nòrt del cümü. La cunfìna co la frasiù de Crocevìa del cümü de Sarès.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è dedicàda a Sant Antóne.
Cailina

**Cailìna**, (en Italià: *Cailina*) l'è 'na frasiù del cümü de Vìla Carsìna, endèla bàsa Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa sö la spónda dèstra de la Mèla 'ndèla part piö a sud del cümü. La cunfìna co la frasiù de San Vigìlio del cümü de Consés.

La fà paròchia de per sò cönt e la sò céza parochiàla l'è dedicàda a Sant Mighél Arcàngel.
Voltor

**Voltor** (parnonzia local: [vul'tu:]; italian: *Voltorre*) l'è ona frazion del comun varesott de Gaviraa.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Vares, a sud-ovest del center comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di Piev el se trovava dent a la Piev de Vares.
## Referenz
Prègn

**Prègn**, (en Italià: *Pregno*) l'è 'na frasiù del cümü de Vìla Carsìna, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha póch méno de 150 abitàncc. La se tróa sö la spónda sinìstra de la Mèla, arènt al pùt che 'l streèrsa 'l fiöm, a nòrt de la frasiù de Carsìna e 'n mìra a la frasiù de Vìla che la se tróa de la bànda de là del fiöm.

Póch a nòrt de l'abitàt de Prègn, arènt al córs de la Mèla, gh'è saltàt fò e i è amò vizìbii dei tòch de l'acquedót romàno che portàa l'aiva de Lemezàne a Brèsa, cuminciàt ai tép de l'imperadùr Cesare Augusto e finìt ai tép de l'imperadùr Tiberio.

## Riferimèncc
Carsina

**Carsìna**, (en Italià: *Carcina*) l'è 'na frasiù del cümü de Vìla Carsìna, endèla bàsa Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. La se tróa sö la spónda sinìstra de la Mèla e la cunfìna co la frasiù de Custùr del cümü de Consés. L'è streersàda en diresiù Nord-Sud de la stràda pruvinciàl BS 345 (ciamàda de le Trè Ai) e l'è colegàda a la frasiù de Cailìna per mès de 'n put sö la Mèla.

Endèl Medioevo, ai tép de le piéf, el sò teretóre el fàa part de la piéf de Consés.

Come cümü l'è zamò lüminàt endèl *Liber Potheris* del 1226.

Ai tép de la Repüblica de Venésia, pròpe presapöch en curispundènsa del cunfì 'ntra Carsìna e Custùr (en località Strà), sö la stràda che mìna 'n Val Trompia, gh'ìa 'n arch che segnàa i cunfì aministratìf de la Val col distrèt aministratìf de Brèsa.

Endèl 1797 a Carsìna gh'è stat combatìt 'na batàia 'ntra i filo-fransés e i Valtrümplì aleàcc fidàcc de Venésia che g'ha fat 27 mórcc.

Carsìna la g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1927 e la tülìa dét pò a la frasiù de Prègn. El sò nòm uficiàl en italià l'ìa "Carcina" ma co l'agregasiù col cümü de "Villa Cogozzo" el cümü nöf che gh'è stat furmàt el g'ha ciapàt la denuminasiù uficiàl che 'l g'ha amò adès de "Villa Carcina".

Carsìna la fà paròchia ensèma a Prègn e la sò céza l'è dedicàda a San Giàcom Magiùr.

## Riferimèncc
* Sit del cümü de Vìla Carsìna
Put de Zanà

**Put de Zanà**, (o apò *Put de Zenà*; en Italià: *Ponte Zanano*) l'è 'na frasiù del cümü de Sarès, en Val Trompia, pruvìncia de Brèsa. L'è strersàda de la Mèla e la ciàpa nòm pròpe de 'n put de época medievàla, amò 'n üzo, che pirmitìa a la stràda che minàa 'n val de streersà 'l fiöm.

Put de Zanà 'l se tróa a nort de la frasiù de Zanà e la cunfìna a nort col cümü de Gardù. L'abitàt l'è colocàt pròpe a la 'mbocadüra de la Al de Gombio, 'na lateràla sö la dèstra orogràfica de la Al Trompia, percurìda zamò dei tép antìchi de 'na vìa de cumunicasiù che coléga la bàsa àl col Lach d'Izé, la Al Camònega e la bergamàsca, e al dé d'encö de la stràda pruvinciàla SP BS-48 che la se diràma de la stràda pruvinciàl BS-345 (ciamàda de le Trè Ai) pròpe a Put de Zanà.

En época medievàla, facilmènt co l'edèa de renforsà l'organizasiù difensìva de la àl, a Put de Zanà gh'ìa stàt fat sö 'na fortèsa ciàmada "Testaforte". I prim docümèncc che i atèsta l'ezistènsa de chèsta fortèsa i è del 1323.

## Riferimèncc
Coca-Cola

La **Coca-Cola** (cugnüssuda anca cume *Coca*) l'è una spüma minga alcuolega. 
Dent gh'è un culurant sintetegh ciamaa "caramel" per fà ciapaa sö un culur iscür a la bevanda. 

El biter, el püssé vendüt in tüt el mund, al se ciama inscì perchè in dela sò composiziun gh'è dent anca d'estracc de nuss de cola e de föj de coca.

Cunt l' istess nom a se ciama anca la cà prudütris de la bevanda: The Coca-Cola Company

La "Coca-Cola" l'è stada inventada dal spizier **John Stith Pemberton** l' 8 de  Magg del 1886 ad Atlanta, in urigin dumà 'me medisin.

### Ingrediencc
La composiziun la ven scriüda ins l'etichettta dela bevanda. I ingrediencc i henn scriüü vön dopu l' olter in orden de pes, anca se cume la grand part dele aziend alimentar, l'ha méa püblicaa i propurziun giöst di ingrediencc e nianca la riceta.

* *Aqua*
* *Nidrid Carbonega*
* *Sücher (e dulzificancc)*
* *Culurant sintetegh ciamat "caramell" (E150d)*
* *Acid Fosforegh*
* *Aruma natüraj*
* *Cafeina 100mg/l *
Fast & Furious 7

**Fast & Furious 7** l'é un film american dal 2015 diret da James Wan e recitò da Vin Diesel, Paul Walker, Jason Statham, Dwayne Johnson, Lucas Black, Michelle Rodriguez, Jordana Brewster, Ludacris, Tyrese Gibson, Djimon Hounsou, Nathalie Kelley, Ronda Rousey e Kurt Russell in di ròl di prutagunisti.
Nintendo

La **Nintendo Company Ltd.** l'è un'azienda giapunesa, rinomada in tüt el mund per la prodüziun de videogiögh e console.

Nintendo l'è anca vöna di püssée grand mültinaziunaj del paes.

## Storia

L'è stada fata sö el 23 de setember in del 1889 da Fusajiro Yamauchi.

Al principi di ann '80 la Nintendo l'è pasada dai giögh de carte  e mecanich ai giögh eletronich. Anca se l'è nada dent el mund di videogiögh in del 1975 cume destribütur dela console Magnavox Odyssey, in del 1977 l'ha tacaat a fà sö di console propri. Per el grand sücess ciapaat in Giapun, in del 1985 la Nintendo l'è rüada in del mercat del' America del Nord e l'ann a segütà in Europa.

La Nintendo l'ha faat sö 6 console da tavul: el Famicom/NES, el Super Famicom/SNES, el Nintendo 64, el GameCube, el Wii - faa anca in versiun mini, el Wii U e 'l Nintendo Switch, faa pö in versiun Lite. Ancasì a la console da tavul, la Nintendo ha prudüt di console purtatil, 'me el Game Boy, avanzaa pö in del Game Boy Color e Game Boy Advance, quater versiun del Nintendo DS, tri versiun del Nintendo 3DS (*3DS*, *[[Nintendo 3DS XL|3DS XL]]* e *[[Nintendo 2DS|2DS]]*), el Virtual Boy, i Game & Watch, i Pokémon Mini e i Nintendo Mini Classics.

La Nintendo ha püblicaat püssé de 500 giögh, cunt el jütt de olter grupp per lo svilüpp. In 30 ann la Nintendo ha vendüt püssé de 577 miliun de console e 3,5 miliard de copi di videogiögh. El 23 de setember 2009 la Nintendo la festegia el sò 120° ann de vita. 

Dal 2002, el president dela Nintendo a l'è Satoru Iwata. La mascotte dela Nintendo a l'è *[[Mario (personagg)|Mario]]*, un persunagg faat sö in del 1981 da Shigeru Miyamoto per el videogiögh arcade Donkey Kong. In del 2015 el Iwata el mör e 'l president el deventa Tatsumi Kimishima finna al 2018 e dopu el Shuntaro Furukawa.

## Ligamm de fö'
* Sit üficial
* Nintendo of Europe

## Alter pruget
Vin Diesel

**Mark Vincent Sinclair III**, cugnusu cul nom da **Vin Diesel** (New York, N.Y., U.S.A., 18 Luj dal 1967), l'é un atur e regista american. L'é famus per aver interpretò *Dominic Toretto* in da la serie da *Fast & Furious*.
Pizz Corbett

El **Pizz Corbett** (scrivuu ofizilament *Piz Corbet*; cognossuu anca 'me *Pizzo Sevino*) l'è ona scima di Alp Lepontinn.
A l'è volt 3.025 meter sora el nivell del mar. El se troeuva in sul confin in tra la Svizzera (Canton Grison, Mesolcina) e l'Italia (Lombardia, Val di Giust).
On zicch pussee a nord a gh'è la Bocchetta del Sevin, che la permett de passà in tra ona vall e l'altra.
Val del Ces

La **Val del Ces** (italian: *Valle del Chiese*) l'è ona vall de l'Italia nordoriental. La partegn a la region istorega di Giudicari.

## Geografia
La vall la ciappa el nomm del fiumm Ces, che 'l nass in de la Val de Daon, per poeu ciappà i aqui del rial Adanà (che 'l ven giò de la Val de Bondon) arent a la Piev de Bon. 
Quell chì a l'è 'l pont indè che la scomincia de vera la vall, che poeu la finiss in de la piana de Stor. Lilinscì el Ces el ghe va dent al Lagh d'Ider, al confin in tra el Trentin e la Lombardia, dopo d'avè cattaa su anca l'aqua del Caffer.
La Val del Ces l'è la banda pussee meridional di Giudicari de Sotta e la costituiss el basin imbrifer del fiumm Ces. 
### Comun de la vall
*Trentin: Bond, Roncon, Larder, Pras, Daon, Berson, Presc, Piev de Bon, Scimegh, Castell Condin, Condin, Brion, Stor, Bondon.
*Lombardia: Bagolin (frazion de Pont del Caffer).
## Storia
La Val del Ces a l'è abitada de la preistoria, come che ne disen i repert archeologich che hinn staa trovaa in sui bricch e sui montagn (al temp la bassa vall a l'era on gran paltan, e donca besognava viv in alt).
L'è stada ocupada di Gai Cenomen, che s'hinn messedaa cont i *Ston* (cognossuu anca tant 'me Reti).
El cristianesem l'è rivaa in de la vall grazie a la predicazion di duu sant bressan Fausto e Giovita. On alter sant important a l'è San Vigili, manda lilinscì de Sant Ambroeus. Besogna dì che però la storia de la Val del Ces l'è semper stada ligada a Trent e a la soa diocesi.
In del XIV secol gh'ha vivuu per on bell poo el Fraa Dolzin, che l'ha ciappaa su on poo de soci, compagn del ferree Albert de Scimegh. La vall a l'è stada on sit de lott e contrast in trai vari sciorott locai.
Per la soa posizion de passagg in tra la Lombardia e 'l Trentin, la Val del Ces l'ha veduu passà on bell poo de esercit: a regordom, per esempi, quell de Napoleon in del 1799 e i corp franch garibalditt in del 1848 e in del 1866.
## Vos corelaa
*Ces
*Giudicari
*Lagh d'Ider
*Val de Daon