open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Assagh

**Assagh** o **Sagh** (*Assago*) a l'è on comun de l'hinterland milanes che 'l cunta  abitant. Rispett al capploeugh lombard el se troeuva in posizion sud-oriental e l'è toccaa, in la zòna del center Milanofiori, del Navili Paves. A causa de la soa antiga stòria agricola, Assagh l'è circondada de on grand numer de cassinn. Tra quei cassinn chì se troeuven anca di frazion del comun: Cassina Bazzana, Cassina Bazzanella e Cassina Venina. Antigament el se trovava in la Piev de Cesan Boscon.

El comun de Assagh l'è gemellaa con quell de Nozay (Francia) e con quell de Strelice (Repubblica Ceca).

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Assagh l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Basian

**Basian** (*Basiano* in Italian; antigament *Fara Basiliana*) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant. 
Basian el se troeuva al confin con la Provincia de Monza e Brianza (Cavenagh, Ornagh, Ronscell).
El comun el gh'ha ona frazion ciamada Cassina Castellasc.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Basian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Basej

**Basej** (in italian *Basiglio*) l'è on comun de la Provincia de Milan, situaa in la periferia sud del capploeugh lombard.
In del sò territòri l'è present el center residenzial Milano 3, fatt che l'ha portaa a viv in del comun on grand numer de persònn, cont el fà rivà la popolazion a  abitant.
Basili el se troeuva longh i spond del fiumm Olòna el gh'ha dò frazion, cioè Cassina Colombera e Cassina Vion.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Basej l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Besaa

**Besaa** o anca **Basaa** (in italian: *Besate*) l'è on comun de la Provincia de Milan de  abitant.
El paes el se troeuva al confin con la Provincia de Pavia (Casoraa Primm e Vigeven) e, segond el Centro Studi Sintesi de Mestre, l'è resultaa vess el comun italian pussee scior del 2006.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Besaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Boffalòra

***[[Boffalòra (MI)|Boffalòra]]** (*Boffalora sopra Ticino* in Italian): comun de la Provincia de Milan;
***[[Boffalòra (LO)|Boffalòra]]** (*Boffalora d'Adda* in Italian): comun de la Provincia de Lòd;
***[[Bofalóra (Brèsa)|Boffalòra]]** (*Buffalora* in Italian): frazion del comun de Bressa;
***[[Boffalòra (Cassina)|Boffalòra]]** (*Boffalora* in Italian): frazion del comun comasch de Cassina (*Cassina Rizzardi*);
***[[Boffalora (Castell)|Boffalòra]]** (*Boffalora* in Italian): frazion del comun lecches de Castell de Brianza;
***[[Boffalora (Milan)|Boffalòra]]** (*Boffalora* in Italian): cassina e quarter de Milan, arent a la Baròna.
* **[[Buffalora (Val Mustair)|Buffalora]]**, località del cümü de Val Müstair, endel teretóre del ex cümü de Tchierf, endèl cantù dei Grigioni.
Boffalòra (LO)

**Bufalòra** (*Boffalora*, ma el sò num cumplét l'é *Boffalora d'Adda* in Italian) l'è un cumün de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun  abitant (dàto del  ). L'é l'ültim paesìn prima de la pruincia de Cremuna, a andà vérs est. 

## Evoluzion demografega

L'andament del nümer de abitant del cumün de Bufalòra l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Craccracriccrecr

**Craccracriccrecr** l'è on album di Elio e le Storie Tese sortii in del 1999. L'album l'è dedicaa al Feiez (Paolo Panigada), el sassofonista del grupp mòrt in del dicember del 1998 per on aneurisma a on concert, duranta i primm lavorà de produzion del disch.
## El nòmm del disch
El titol de l'album l'è staa motivaa despess del grupp con la respòsta che l'è *el rumor del sò còrp che 'l muda*, cont el fà riferiment a ona canzon di Litfiba sortida on quai temp prima. El Rocco Tanica l'ha anca dii che in realtà i reson eren pussee commerziai: quand che vun el saria andaa in negòzzi a comprà el disch, vist che 'l saria minga staa capazz de pronuncià ben el titol, el saria andaa a dì al commess *Voria el disch de [[Elio e le Storie Tese]] che se riess minga a pronuncià*, e 'l commess el saria staa costrett a portàgh anca tucc i disch precedent (che gh'hann nòmm 'me *[[Elio Samaga Hukapan Kariyana Turu]]* o *[[Italyan, Rum Casusu Çikty]]*).
## I canzon
**Craccracriccracker*
**Evviva/*
**La visione*
**Il rock and Roll*
**La bella canzone di una volta*
**Che felicità*
**Farmacista*
**Bobbi burrs (Baby Birds)*
**Nudo e senza cacchio*
**Mustasì*
**Beatles, Rolling Stones e Bob Dylan*
**Caro 2000*
**Bacio*
**Sogno o son desktop*
**Discomusic*
**Bis*
## Vos correlaa
*Evviva/la visione
*La bella canzone di una volta
*Discomusic
Uochi Toki

I **Uochi Toki** a hinn un grüp de hip hop alternativ che'l canta in talian che'l vegn de la pruincia de Lissandria. El grüp al s'è furmaa in del 2002 e i member del grüp a hinn trì: el **Rico** (*Riccardo Gamondi*), che'l fa i bas, el **Napo** (*Matteo Palma*), baterista e autur di test rap, e'l **Fele**, che'l vusa in de l'album Vocapatch.

## Discugrafia
* 2003 - Vocapatch *Burp publications/MHM*
* 2004 - Uochi Toki *Burp publications/MHM*
* 2006 - Laze Biose *Burp publications/MHM*
* 2007 - La chiave del 20 (cunt i Eterea Post Bong Band) - *[[Wallace Records]]*
* 2009 - Libro audio - *La Tempesta*

## Ligam de föra
* Myspace
Boffalòra (MI)

**Boffalòra** (*Boffalora sopra Ticino*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant (dato del  ), ona superfiss de 7,52 km² e ona densità de  ab./km². El se troeuva longh el fiumm Tisin, al confin cont el Piemont (Trecaa, Ceran) e l'è traversaa anca del Navili Grand.

El paes l'è praticament dividuu in dò part: in voeuna, quella pussee vers est, el gh'è 'l center cittadin, stòrich e industrial; in la segonda, vers òvest, i insediament gh'hinn in quantidà minor, menter la gh'è ona presenza granda de bosch, che la riva fina al Parch del Tisin. I dò part in sostanza hinn separaa del Navili Grand e taccaa voeuna a l'altra cont on pont stòrich che l'è staa costruii in del 1603.
Boffalòra la gh'ha dò frazion: Magnana e Pont Noeuv, che l'è spartida con Magenta.

## Stòria
El primm insediament in del loeugh l'è documentaa in del 1180-1190, duranta i lavorà de realizzazion del Navili Grand. Probabilment el paes l'è nassuu come canter stabil per i scav, e poeu dòpo el s'è evoluu in d'on e ver e pròppi borgh grazie a la soa posizion strategica dovuda a la vesinanza ai acqui del Tisin e ai sò bosch molto ricch, al passagg del canal e a la distanza intermedia tra Milan e Novara. La faseva part de la Piev de Corbetta.

Boffalòra l'è stada teater de sconter numeros, tra i quai el gh'è quell tra el Federich II e i fòrz milanes in del 1245. El Gian Galeazz Viscont el gh'ha daa el *status* de feud in del 1341, menter in del 1396 l'è stada taccada ai territòri gestii di fraa de la Certosa de Pavia.

El 4 giugn 1859, duranta la Battaglia de Magenta, i fòrz Franco-Piemontes e i Austriach hinn vegnuu a contatt in sul territòri de Boffalòra (Battaglia de Boffalòra), per poeu spostàss vers Magenta.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Boffalòra l'è mostraa in la tabella chi de sotta:

## Riferiment
San Martin (spostament)

Con **San Martin** s'intend l'azion del cambià de cà, o de spostà un quajcoss de definitiv da un sit a l'alter. L'è un möd de dì che 'l riva zü da un üsanza int la vita di paisan d'una völta. In tanta zonn de la Lombardia storega, l'ann lavurativ di paisan 'l finiva 'l di de San Martin ('l 11 de Nuember). Se 'l padron de la tera 'l ghe ciamava mia de restà anca per l'ann apress, lur i gh'avven da fà sü i so arnes e andàss a cercà un alter padron e un'alter sit indè stà. A Milan inscambi, l'istessa roba la capitava 'l 29 de Setember ('l di de San Michee), e donca da quej band là se disa "fà San Michee", con l'istess significaa.

## Varda anca
* Estàt de San Martì
San Martin (LO)

**San Martìn** (*San Martino in Strada* in Italian) l'è un cumün de  abitant (dàto del  ) de la pruìncia de Lod, Lumbardia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de San Martin l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Bress

**Bress** (*Bresso* in Italian; *Brixium* in Latin) l'è on comun de  abitant de la Provincia de Milan.

Integraa in de l'area metropolitana milanesa, el se troeuva in la Pianura Padana, a vòtt chilòmeter a nòrd del center de Milan, e longh la sponda de mattina del fiumm Seves, che in passaa l'era vital perchè 'l bagnava i campagn del paes, menter incoeu l'è in d'on stat de degrad, anca perchè i vari industri ghe lassen la pròppia ruera.
Bress, come tanti alter comun de la provincia milanesa situaa intorna a Milan, la gh'ha avuu ona granda esplosion demografica intorna ai ann 1960-1970: in del 1977 Bress l'era rivada ad avègh 34.590 abitant, e l'eva diventà donca el comun italian con la densità de popolazion pussee alta del temp.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bress l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Bubbian

**Bubbian** o anca **Bibbian** (*Bubbiano*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant (dato del  ), ona superfiss de 3,04 km² e ona densità de  ab./km².
 
Bubbian el se troeuva  a sud-òvest rispett al capploeugh, al confin con la Provincia de Pavia (Casoraa Primm), in la zòna che l'era in del Vicariaa de Binasch.

## Riferiment


## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Bubbian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Buccinasch

**Buccinasch** (*Buccinasco*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta  abitant (dato del  ), ona superfiss de 11,99 km² e ona densità de  ab./km². La se troeuva in de l'hinterland milanes e la gh'ha dò frazion: Buccinasch Castell (el center stòrich) e Gù Gambaree.

## Stòria
L'è probabil che ghe fudess on insediament antigh etrusch, fondaa intorna al 300-600 prima de Crist.

El primm test in del qual se troeuva el nòmm Buccinasch l'è 'l *Liber notitiæ Sanctorum Mediolani*, scritt intorna al 1290 del Goffred de Busser. In la suddivision medieval del territòri milanes, Buccinasch la partegniva a la Piev de Cesan Boscon.

El nucli central e stòrich del comun l'è Buccinasch Castell. A quell lì hinn staa taccaa, in del 1841, anca i comun de Rovid, Roman Banch e Gud Gambaree. In del 1870 inoltra gh'hinn staa inglobaa anca Grancin e Ronchett sul Navili (che poeu in del 1923 l'è staa giontaa a Milan). 

Inoltra a Buccinasch a gh'è on gran numer de cassinn: Cassinazza, Cassina Robbioeu, Cassina Terradee, Cassina Fagnana, Cassina Molinett, Cassina Parazzoeu, Cassina Molin Brusaa, Cassina Crivell.

## Buccinasch al dì d'incoeu
Al dì d'incoeu, bòna part di cittadin la viv in de la borgada de Roman Banch, l'unica che la s'è grandida tant duranta el boom demografich de la segonda metà del Noeuvcent: chì gh'è anca la sede del comun e 'l municipi. Questa còssa l'ha portaa a fà diventà Buccinasch Castell, la part stòrica del comun, ona frazion del medemm. Buccinasch Castell e Gù Gambaree hann conservaa l'antigh aspett agricol che on el gh'aveva tutt el comun, menter Rovid e Grancin s'hinn pradigament fonduu a Roman Banch.

## Riferiment


## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Buccinasch l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Cambiagh

**Cambiagh** (*Cambiago*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 6.723 abitant e che 'l se troeuva a est del capploeugh.
El paes el gh'ha ona frazion, Turàscia, e 'l confina con la Provincia de Monza e Brianza (comun de Agraa e de Cavenagh).

## Evoluzion Demografega

L'evoluzion demografega del comun de Cambiagh l'è mostraa in de la tabella chi de sôtta:
Cereài

I **cereài** i è piànte cultiàde suratöt per vìa dei sò grà, che i se dopèra endèl'alimentasiù de l'òm e de le bès•ce. De spès se i dopèra masnàcc sóta fùrma de farìne, ma apò en grà e a ólte apò come piànta 'ntréga (de maià a le bès•ce). La paròla «cereàl» la fà riferimènt tat a la piànta cóme al grà che la piànta la fa sö.

Al dé d'encö, i cereài i fornés la pàrt piö grànda (45 %) de le calurìe alimentàre de l'umanità.

Del pónt de vìsta botànich, i cereài i è piànte de la famìa de le Poaceae (o Graminàcee). Sèrte grà utignìcc de piànte de famìe botàniche diferènte i vé asimilàcc ai cereài: el gràno saracéno (Poligonaceae), la quinòa (Chenopodiaceae) e 'l sézamo (Pedaliaceae).

La paròla «cereàl» la vé del latì *cerealis*, che la fà referimènt a Sèrer, dèa romàna dei regöi.

## Prudusiù
La tabèla ché sóta (statìstiche FAO al 26 dicembre 2006) la ilüstra la prudusiù anöàla en tonelàde per el 1961 e 'l 2005, mitìde en ùrden del piö alt al piö bas en bàze a la prudusiù del 2005. 

## Cultiasiù

Ogna spéce de cereàl la g'ha le sò caraterìstiche diferènte de chèple dei óter, ma la maniéra de cultiài la se 'nsomèa 'n pó per töcc. I è töte piànte anöàle, isé che le fiorés, le fà sö i fröcc e pò le mör.
El formét, la ségale, l'avéna, l'órs e 'l far i è cereài de stagiù frèda. I è piànte gaiàrde xche preferés i clìmi moderàcc e le desmèt de crèser quan che fà calt. I cereài de la stagiù càlda i è piö delicàcc e i preferés i clìmi calcc.

L'órs e la ségale i è cereài piö rezistèncc, i scàmpa apò coi envéregn frècc de la Sibéria.
Divèrsi cereài de stagiù frèda però i è bù de crèser apò ai tròpici, ma sèrti óter i pöl crèser apéna endèle regiù piö frède e 'ndèle zòne de mut, endóche se pöl fà de piö de 'n racólt a l'an.

## Bibliografìa

*Antonio Saltini, *I semi della civiltà. Frumento, riso e mais nella storia delle società umane*, Bologna 1996 (nöa edisiù 2009 Nuova terra antica ISBN 9788896459010 )
* Walter Aufhammer: *Rohstoff Getreide. 131 Tabellen*. Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-4194-9
* Burghard Kirsch, Alois Odenthal: *Fachkunde Müllereitechnologie. Werkstoffkunde. Ein Lehrbuch über die Zusammensetzung, Untersuchung, Bewertung und Verwendung von Getreide und Getreideprodukten*. 5. Auflage. Bayerischer Müllerbund, Mònaco 2003, ISBN 3-9801688-5-9
* Hansjörg Küster, Nicolette Waechter (Hrsg.): *Korn. Kulturgeschichte des Getreides*. Pustet, Salisbùrgo e Mònaco 1999, ISBN 3-7025-0404-4
* Loren Cordain: *Das Getreide. Zweischneidiges Schwert der Menschheit. Unser täglich' Brot macht satt, aber krank. Ernährung mit Getreideprodukten kann die Gesundheit ruinieren*. Novagenics, Arnsberg 2004, ISBN 3-929002-35-3
* Wilfried Seibel (Hrsg.): *Warenkunde Getreide. Inhaltsstoffe, Analytik, Reinigung, Trocknung, Lagerung, Vermarktung, Verarbeitung*. Agrimedia, Bergen/Dumme 2005, ISBN 3-86037-257-2

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni
* Statìstiche FAO sö le prudusiù mondiài
Chilogram

El **chilogram**, coretament **kilogram**, int el parlaa de spess domà **chilo** (sìmbul: **kg**), l'è l'ünità de misüra de bas de la massa int 'l Sistema internaziunal di ünità de misüra (SI). L'è definii cume la massa del prutòtip internaziunal del chilogram.

'L chilogram l'è la massa d'un cilinder particular cun l'alteza e 'l diameter de 0,039&nbsp;m d'una liga de platin-iridi depusitaa a l'üfizi internaziunal di pes e di misüre a Sèvres, in Franza.

Isturicament, l'è nassüü cume la massa d'un liter (decimeter cüb) d'aqua distilada al a temperadüra de 4&nbsp;°C.

A bun cünt definì una misüra cunt un mudel fisegh l'è un ris'c, dunca i scenziaa hin dré a stüdià una misüra basada in sü la fisica.
Lìter

El ** liter ** l'è on'unità de misura del volum. L'è tant 'me on decimeter cub, e dal 1964 la Conferenza internazzional di pes e di misure l'ha aprovad el sò us, ma l'è minga consiliad in la scenza.

El sò simbol ofizzial l'è la "L" granda, scernida in del 1979 per doperà no la "l" piscininna e sconfondés no cont el numer vun.
Sivlì

Ol **Sivlì** l’è ü sìfol de la Al d’Emagna. I sìfoi de la Al d’Emagna i è de dù tipi: ghe n’è ü lónch 22 – 25 ghèi con sèt büs ‘n de cana e ghe n’è ü lónch 10 ghèi con trì büs sö la cana che l’è ciamàt Sivlì.

Ol Cèntr Istöde Al d’Emagna (Centro Studi Valle Imagna) l’à organizàt öna campagna de stöde per salvà ol Sivlì che l’éra dré a pèrdes e gran mèrito ‘l và al Valter Biela.
 
Isé i è riàcc a tróa 6 persune che de mestèr i fàa sö i Sivlì e dù de chès-ce i è amò ‘n véta ach se i à fà piö sö: 

ü l’è ‘l Antóne Quarènch de Rota Dét,

l’óter l’è ‘l Fortünàt Angiulì de Brümà.

## Bibliograféa

Söl argomét Sivlì i è zamò stai stampàcc trì lìber: 

1) “I flauti della Valle Imagna, spunti per una ricerca” in de la colana di  "Quaderni di ricerca n°4" del A.R.P.A. de Bèrghem. Ol lìber l’è stai scricc in del 1985 dal Valter Biela e dal Piergiorg Masòch.

2) “Sivlì e sivlocc” a cüra del Valter Biela con ü tochèl iscricc dal Febo Guizzi e stampàt in del 2009 dal Cèntr Istöde Al d’Emagna. Insèma al lìber gh’è pò ü DVD che l’ cónta sö come se fà a fà sö i Sivlì e l’ fà èt cóme l’ fàa a fai sö ‘l Fortünàt Angiulì, ü di dù che i è amò bù de fai sö e che l’ la l’ fàa de mestér.

3) "Sivlì- manuale per il flautino della Valle Imagna" sèmper a cüra del Valter Biela e stampàt in del 2009 dal Cèntr Istöde Al d’Emagna. Insèma al lìber gh’è pò ü CD co i basi muzicai.

E ‘nsèma a i lìber s’pöl pò comprà ü Sivlì per imparà a sunàl.

## Sivlì a scöla

Ol Cèntr Istöde Al d’Emagna l’à pò urganisàt di córs ‘n di scöle per insegnaga a i s-cècc a sunàl e ‘l Valter Biela l’è ‘l maèst.

## Referènse
Ol sito http://www.baghet.it
Sàle (Gösàch)

**Sàle**, (en Italià: *Sale*) l'è 'na frasiù del cümü de Gösàch, en pruvìncia de Brèsa. La g'ha presapóch 6000 abitàncc e la se tróa a 1,5 a sud del cèntro aministratìf del cümü.
 
El teretóre de Sàle l'è caraterizàt de la culìna — ciamàda "el mut de Sàle", ensìma a la quàl gh'è la céza parochiàla dedicàda a San Stéfen — e de le dò contràde antìche, chèla de Sàle colocàda sö la stràda che de Gösàch la và 'nvers Castignàt e chèla de la Crus, a èst del mut, che la g'ha ciapàt el nòm de la céza de la Santa Crus entùren a la quàla la s'è furmàda.
La part piö nöa de la frasiù 'nvéce l'è vignìda sö dré a la stràda che mìna a Barch e a La Mandolòsa (via Trieste).

El nòm de la frasiù el vé de la paròla longobàrda "sala" che la stàa a 'ndicà 'na strütüra tìpica de l'organizasiù de le propietà teriére. El nòm l'è pò pasàt a la famìa nòbil padrùna dei teré (famìa dei Sala) e al paés.
Sàle

*Sàle, cümü de la pruvìncia de Brèsa söle spónde del Lac d'Izé (en italià: *Sale Marasino*).
*Sàle, frasiù del cümü de Gösàc, en pruvìncia de Brèsa.
*Sale, cümü de la pruvìncia de Alessandria.
Ucitània

L**'Ucitania** (in ucitan *Occitània* , second la norma classega, *Óucitanìo* segond la norma mistraliana; *Occitanie* in frances), o **Pays d'Oc**, l'è l'area storega de l'Europa che la cumprend un bel toch de la Franza del sud indè che l'è parlada giamò da epuch storegh lengua ucitana. 

L'Ucitania l'è forsi l'esempi püssee lampant de *nazion senza stat*, o *nazion pruibida*. La cumprend 'l sud de la Franza, un toch de Spagna (Val d'Aran e i zonn circundaa da la Catalunia), e i val ucitann del Piemont, arent ai Alp Cozi e i Alp Maritim ins 'l teritori talian. 

Tüt insema, quij terr lì i gh'hann pü o men 14 milion d'abitant. Al dì d'incö, dumà un quart de la pupulazion l'è bona da parlà l'ucitan. Quest l'è el resültaa de la pulìtica menada dal Staa centralista fransés, che la ciamen "Vergonha".
Cariòside

En botànica, co la paròla **cariòside** se ìndica en fröt sèch indeiscènt (fröt che, apò a quan che 'l rìa a madürasiù compléta, el se dèrf mìa de per sò cönt per fà saltà fò la somésa) monospèrme (che g'ha dét apéna 'n granì de somésa) tìpich de la famìa de le Poaceae (graminàcee). 

L'è l'evulusiù del ovàre sùpero, bi-tricarpelàr, sincàrpich. L'è ciamàt en tèrmegn mìa tècnich "grà". Dét endèla cariòside se svelöpa 'n òvulo apéna. Segónt sèrte stüdiùs de morfologìa botònica 'na mudificasiù de 'n achénio del qual el se diferènsia perchè 'l granì de somésa l'è saldàt ensèma ai tegumèncc del fröt (perecàrpe). Dàto che 'l g'ha 'l perecàrpe saldàt ensèma al epispèrma (séme) l'è cunsideràt en fröt-somésa. Dei ezèmpe clàsich de cariòside i è i grà de formét, de ris, e de furmintù.

La cariòside la se caraterìza per en albùme farinùs bel abondànte, con tat àmet, che 'l rìa a furmà 'nfìna al 90% del pézo del grà. L’albùme l'è a contàt dirèt col fröt per digestiù del tegumèncc seminài.  L’albùme l'è amilàceo e 'l g'ha töt entùren 'na pursiù piö estèrna furmàda de 'n stràto de cèlule rìche de proteìne (strat aleurònich, presapóch el 5% del pèzo sèch). Apò a 'l granì de somésa 'l g'ha l'endospèrma con dét tat àmet. La part che rèsta (5%) l'è furmàda dei tegumèncc del fröt e del grà de somésa (pùla) e de sòlet l'è 'na part che vé eliminàda quan che se fà le farìne.

El fröt al g'ha fùrme diferènte; de sòlet l'è elìtica condèna fàcia convèsa e giöna piàna. Sö la fàcia piàna gh'è 'na depresiù ciamàda ilo. L'ilo 'l reprezènta el pùnto 'ndóche 'l funìcol de l'òvulo 'l se tàca a la parét intèrna de l'ovàre e 'l pöl véser rotónt, elìtich o lineàr. L'embriù l'è perférich e de sòlet se 'l conós de 'na gobèta sö la part dorsàl de la cariòside.

En sèrte càzi (ezèmpe: *[[Hordeum]], [[Triticum dicoccum]]*) le glùme, cioè le bràtee che cuàrcia zó la spighèta de le Graminàcee, le rèsta bèle tacàde a la cariòside. En chèsto càzo la cariòside la vé definìda *istìda*. Se 'nvéce quan che 'l fröt l'è madür le glùme le se dèrf e le se destàca, la cariòside la vé definìda *nüda*.
Furmai grana

El **Furmài grana** l'è un furmài tipich d'la Pianüra Padana, utegnüd da la laurassión dal lat d’le vache.

El grana utegnüd in sit specifich cun el rispèt de specifich regulamént de prudüssión, l'è vendüd cun marchi che i en 'na garansìa de rispèt de un gran nivél qualitatìu. Marchi storich dal furmài grana i en el Grana Padano e'l Parmigiano Reggiano. 

Una furma de furmài grana la gh'ha ubligaturiamént da avègh un pes variabil cumprés tra i 24 e i 40 chilo. Par fà un chilo de furmài grana ghe vörun 16 litor de lat. 

La principàl diferensa tra el Parmigiàn Regiàn e'l Grana Padàn la stà ind el mangià d'le vache: par fa el Parmigiàn se pöd miga dagh i mangìm. 

El mangìm el pöd inquinà el lat cun d’le spore dal clostridium tyrobutyricum che pödun, in fas de stagiunadüra, fà gunfià el grana: questa l’è vüna d'le alterassión püssè pesànt a carich dal prudùt. 

El mangìm el pöd es druàd se se met ind el furmài un cunservànt natüràl cume el lysozyme. Quest el sücéd ind la prudüssión dal Grana Padàn.

Altor grana i en el Granón Ludesàn (cunsideràd cume el prim de tüti i furmài grana), el Trentingrana e, tra quei fai föra da l'Italia, el Reggianito e'l Gran Moravia.

## Vus curelade
*Parmigiano Reggiano
*Grana Padano
*Granón Ludesàn
*Trentingrana

## Riferimént


## Ligàm ins la red
* Parmigiano Reggiano
* Grana Padano
* Trentingrana 
* Bella Lodi
Fiö dla nebia

I **Fiö dla Nebia** i henn un grüp de müsegh paves furmaa in principi di ann '90. 'L grüp 'l canta principalment in lumbard, e precisament in paves, basandes anca sura a canzon pupular lumbard famus. Fin adess i hann daa föra un album e una racolta: 'l prim album l'è del 1993 e l'ültim (ciamaa *Festa*) l'è surtii del 2008. In 'stu album chì gh'è denter anca una canzon scrivüü insema a Dario Fo, intitulada *La verzine e o piccirillo*.

## Video dal Youtube
*Can da cacia
Casaril

**Casaril** (*Casarile* in Italian) l'è on comun in Provincia de Milan con 3572 abitant.
El comun, che 'l se troeuva al confin de la Provincia de Pavia (Giussagh, Rognan) el gh'ha quatter frazion stòrigh: Colombera, Melon, Porchera e Zavanasch.
El sò nòmm el pò vegnì del latin *cæsarile*, var a dì *loeugh indove se fa el [[formagg]]*.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Casaril l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Carpian

**Carpian** (*Carpiano* in italian) l'è on comun de 3.145 abitant in provincia de Milan.
L'è on paes piscinin de la bassa milanesa, in del center del Parch Agricol Sud Milan, del qual l'è vun di comun pussee estes (17,22 km²).
Carpian el se troeuva a domà 19 chilòmeter de distanza del capploeugh e al confin con la Provincia de Pavia (Bascapè, Landrian e Sizian).
Grazie a questa soa posizion strategica, Carpian la faseva part d'on contad ciamaa *Terre communes inter Mediolanum, Papiam et Landam*, consideraa quasi indipendent e de nissun. In quei zonn chì gh'è staa di event grand compagn de la Battaglia de Marignan (Meregnan) del 1515, i sconter tra Comun e 'l Barbarossa e tra i Torrian e i Viscont.
I primm insediament uman de la bassa milanesa hinn de la fin de l'edà del ferr. Giamò in del VI secol prima de Crist el territori l'era dominaa di Etrusch e di Gai, che hann fondaa i città de Milan e de Meregnan e hann daa el nomm al Lamber.

## I cassinn

Oltra ai tre frazion de Draghett, Francolin e Ortighee, a Carpian gh'è ona motta de cassinn:
* Cassina Arcagnagh
* Cassina Zunigh
* Cassina Castell
* Cassina Belvedè
* Cassina Brusada
* Cassina Calnagh
* Cassina Fain
* Cassina Liberia
* Cassina Longora
* Cassina Cà Matta
* Cassina Muraja
* Cassina Noeuva
* Cassina Ortighee
* Cassina Poiagh
Tutt quei cassinn là fonzionen anca al dì d'incoeu. On temp inoltra esisteven anca i cassinn Francolin, Maian, Molin Beolchina, Torcc e Cozzolan.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Carpian l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Iris graminea

***Iris graminea*** l'è 'na spéce de la famìa botànica de le Iridaceae tìpich de l'Euròpa, 'nfìna a la Rüsia ucidentàla. L'è bastànsa frequènte a le altèse medio-bàse de l'arch alpì orientàl, méno 'nde chèl ucidentàl. La pöl crèser enfìna ai 800 méter söl lièl del mar.

L'è 'na spéce che crès de sòlit en mèza ómbra. La fà sö dei fiùr de 8 ghèi de larghèsa

Le fòie tacàde a la bàze i è erète. I è lineàre, piàte e lónghe tra i 25 e i 80 ghèi. Del gamp pöl vègne fò de 1 a 3 fòie lónghe che sorpàsa 'l fiùr.

I fiùr i g'ha 'l gambì condèna spàta carenàda che ghe à dré töt entùren. El peregóne l'è furmàt de 'n tübo cürt e de lacìnie estèrne ovài che tìra al biànch con dèle striadüre zàlde e viòla e lacìnie intèrne de culùr viòla e erète. I fiorés tra màgio e zögn e i è prufumàcc.

El fröt l'è 'na càpsula elìtica, con sés còste, e la g'ha dét divèrsi granì de somésa maròn.
Sforza

La **fameja Sforza** l'è stada una fameja nòbil che da la fin del XIV secul l'ha inflüenzaa la storia lumbarda, taliana, e urupea.

## In principi

'L nom de la fameja 'l vegn zü dal suranom del so fundadur, Müzi Aténdul (Cutignöla, 1369 - arent a Ravenna, 1424), ciamaa *Sforza* (Fort) per la sua prestanza fisega, un capitani de ventüra de la Rumagna al servizzi di re Angiuin de Napuli.

## 'L ram de Milan
'L prim düca de Milan l'è staa l' prim fiö de Müzi Atendul, Francesch (1401-1466), che l'ha ciapaa 'l titul dücal per via del so matrimoni cun Bianca Maria Viscunt, l'ültima ered del düca Filip Maria Viscunt, mort del 1447. Da quel matrimoni lì l'è partii 'l ram principal de la fameja. 
Apress de Francesch 'l gh'è sraa Galeazz Maria (1444-1476), düca dal 1466 fin a la mort, che l'ha spusaa Bona de Savoia. Intra i so tusann mia legitim gh'è da regurdà Caterina Sforza, che l'ha spusaa Geronim Riario, diventand inscì Sciura de Forlì e Imola, e l'è pöö stada la mader de Giovann dai Band Negher.

Apress a Galeazz Maria gh'è staa 'l so fiö Gian Galeazz (1469-1494), che l'ha spusaa Isabella d'Araguna. Per via de la so incapacità se pö dì che l'ha mai guernaa diretament, e giamò da sübet 'l resaduu del dücat l'è staa Lüduvich Sforza det 'l Moru, che l'ha pöö ciapaa 'l titul de düca dumà a la mort del nevud. Ludovico 'l Moru l'ha spusaa Beatris d'Este. 
Cume pröva del prestisg che 'l gh'aveva a quij temp là la casada milanesa gh'è 'l matrimoni intra Bianca Maria Sforza, surela de Gian Galeazz, e l’imperadur Massimilian I d’Asburgh. 

'L Moru l'ha guvernaa 'l Dücaa fin al 1500, l'ann che l'è staa scunfit e metüü in person dai franzes.
Dop che i franzes i henn staa caciaa via da l'esercit di mercenari svizzer de l'imper (1512), 'l Dücat de Milan l'è turnaa per un quaj ann int i man di fiö de Ludovico 'l Moru, Massimilian Sforza (1493-1530) e Francesch II Sforza (1495-1535), marii de Cristina de Danimarca e nevud de l'imperadur Carl V. Quij chì, restaa ciapaa denter int i guer intra Franza e Imper, i hann regnaa a s'giangón e suta la prutezion di Asbürgich, ai quaj l'è pöö passa 'l Dücaa, per via del fat che gh'era pü mia d'ered dop la mort de Francesch II.

Da Giovann Paol I Sforza (1497-1535), fiö natüral de Ludovico 'l Moru e de Lücrezia Crivelli, l'è vegnüü zü 'l ram di Marches di Caravagg, estint del 1717. Da Sforza Secondo, fiö natüral de Francesco I, l'è vegnüü zü 'l ram di cont de Borgonovo Val Tidone, estint del 1680; da Jacopetto, fiö natüral de Sforza Secondo, l'è vegnüü zü 'l ram di Cont de Castel San Giuann, che l'ha resistüü fin al XX secul e del qual 'l faseva part 'l minister Carlo Sforza.

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Mazz Viscont-Sforza
Maryland

El **Maryland** a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 32.160 km² e una pupulaziun de 5.558.058 abitant.

A a l'è tacaa a nord a la Pennsylvania, a ovest e a süd a la Virginia e a la Virginia Ucidentala, a est al Delaware e a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Annapolis (35.838 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Baltimore (638.614 abitant), che l'è anca l'ünega cità cun püssee de 100.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
El Maryland al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Massachusetts

El **Massachusetts** a l'è un stat di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 27.360 km² e una pupulaziun de 6.416.505 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Vermont e al New Hampshire, a ovest al stat de New York, a süd al Connecticut e al Rhode Island, a est a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Boston (589.141 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat.
Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Worcester, Springfield, Lowell e Cambridge.

## Storia
### El periud culunial
Per pressapoch 150 agn de la sò fundaziun, el Massachusetts i l'hann ciamaa *Massachusetts Bay*.

### L'Üniun
El Massachusetts a l'è vüm di tredes stat uriginari fundadur de l'Üniun.

## Urganizaziun pulitiga
El Massachusetts al gh'ha 12 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Michigan

El **Michigan** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 250.941 km² e una pupulaziun de 10.112.620 abitant. 

A l'è tacaa a nord e a est aj Grand Lach, al cunfin cunt el Canada, a ovest a l'è tacaa al Wisconsin, a süd a Wisconsin, Indiana, e Ohio.

La capital a l'è Lansing (119.128 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Detroit (900.198 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Grand Rapids, Warren, Flint e Ann Arbor.

## Storia
El Michigan a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1837.

## Urganizaziun pulitiga
El Michigan al gh'ha 17 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Minnesota

El **Minnesota** a l' è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 225.365 km² e una pupulaziun de 5.100.958 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Canadà, a ovest al Dakota del Nord e al Dakota del Süd, a süd a l'Iowa, a est al Wisconsin.

La capital a l'è Saint Paul (287.151 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Minneapolis (382.618 abitant).

## Storia
El Minnesota a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1858.
Óter pòst in Minnesota fámùs , lè Walnut Grove (bóschèt dé nùs öldì é in italià boschetto di noci) , fàmúza pèr la série la cà 'ndèla práterìa (la casa nella prateria in italiano).

## Urganizaziun pulitiga
El Minnesota al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Ikurriña

La **Ikurriña** l’è la bandéra del pòpol basch: L’è stacia ‘nventada in del 1894 da i fradèi Luis e Sabino Arana e l’è dientada a la svèlta ‘l sìmbol di Paìs Basch (*Euskal Herria* in basch) sia francés che spagnöi.

La bandéra l’à gh’à ü fónt rós, che l’è ‘l culùr de la Biscaia, con sura öna crus vérda de Sant Andrea che l’è ‘l sant patróno de la Biscaia e öna crus bianca che l’è ‘l sègn da la religiù catòlega.

La regórda ‘mpó la bandera del Règn Ünìt, ma fòrse i fradèi Arana i à ciapàt esèmpe piö da la Scòsia e da la sò bandére che la gh’à öna crus de Sant Andrea stèsa dezà che i éra pròpe ‘namuràcc de la Scòsia.

Ach la paròla *Ikurriña* l’è stacia ‘nventada da i fradèi Arana e la öl dì *sìmbol* e l’è dovrada ‘n basch per tradüs *bandèra*.

La Ikurriña l’à ciapàt a la svèlta ‘l pòst di sìmboi tradisiunai di Paìs Basch e sura de töt de l’aquila nigra del Règn de Pampluna.
In del 1934 l’è dientada la bandéra del Partìt Nasiunalista Basch, PNV, fondàt dal Sabino Arana e in di agn ’70 del méla e nöf l’è dientada la bandéra üficiala de i Paìs Basch spagnöi.

La Ikurriña l’è ü di sìmboi che se l’ tróa pò ‘sö la bandéra de Saint-Pierre et Miquelon cümünità franséza e brétone che la gh’à di legàm istòrech e cültürai coi Paìs Basch, de fati sö la bandéra de Saint-Pierre et Miquelon se tróa pò la Gwenn Ha Du brétone e la bandéra de la Normandia.
Cassina de Pecci

**Cassina de Pecci** (*Cassina de' Pecchi*) l'è on comun de la Provincia de Milan con 13.096 abitant.
L'è traversaa de la Martesana, menter a est l'è bagnaa del rial Molgora. El se troeuva a nòrd-est de Milan, in d'ona zòna completament in pianura.
El paes, insema a Camporicch e Colombiroeu (al dì d'incoeu sò frazion) l'è staa ona frazion de Cernusch fina al 1811, menter la frazion de Sant'Agata la partegniva a Gorgonzoeula.

## Gemellagg
*  Élancourt, Francia.
*  Achillion, Grecia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cassina de Pecci l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Sàle (BS)

**Sàle** (en italià: *Sale Marasino*) l'è 'n cümü de la riéra del lach d'Isé e de la Pruvìncia de Brèsa. A la fì del 2008 el gh'ìa  abitàncc (dàto del  ).

El nòm el deria fórse de "Sala", che l'ia öna cà de contadì, e "Mara" o "Marra", che l'ia öna moia.
Öna ólta l'ìa fat de du cümü, Sàle söla rìa del lach e Mardì, a meza còsta, e l'ia abitàt za ai tép dei Romani. 
Endèl Medioévo i frà de san Benedet i g'ha cuminciàt a sügà sö le moie söla ria del lach, e i g'ha dat l'ocaziu de svelöpà prima l'agricültüra e dòpo la laurasiù de la làna, che l'ìa, 'ndèl '500, el laurà che ghe dàa de piö de guadegnà a la popolasiù, che 'n chèi agn là l'ia de piö che nó a Isé. Per chèl gè stàde fàde sö parècie cà de sciòr, compàgn del palàs Martinengo, e le cà dei Fonté, dei Mazöchèi, dei Dos, e 'n quach ótre amò. Endèl 1748 gh'è stàt inauguràt la céza parochiàl, dedicàda a San Zenù e a la Madona Asùnta.
Otre céze dègne de éser visitàde gè: la céza de Mardì, dedicàda a Sant'Antóne Abàt, che l'è la piö ècia, chèla de San Giàcom a Mas·cià e de San Gioàn a Cùche, e la Madona de Gandisà, dedicàda a la Madóna de la Néf, che a Sàle i ciàma pò *Betània*. Bèla lè apò a la cizulìna de San Vesent a Près, che 'ncö l'è la céza dei Alpìni.

Sóta 'l Duce Sàle e Sülsà gìa ö cümü sul, ma dòpo la guèra gè stacc dividìcc.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Saint-Pierre-et-Miquelon

**Saint-Pierre-et-Miquelon** l’è ün arcipelàch fransés che l’ se tróa in del Atlàntech 25 km a mesdé de l’isola de Tera Nöa. 
Al dé de ‘ncö l’è öna coletività d’óltre mar, ma prima l’éra öna coletività teritoriala a statüt ispeciàl e prima amò ü dipartimènt d’óltre mar; l’è chèl che l’rèsta de la Nöa Fransa.

## Geograféa
L’arcipelàch l’ gh’à ‘n töt òt ìsole: i trè ìsole piö ‘mportante i è chèle de Saint-Pierre ‘ndóe la stà de cà ol 90% de la zét, de Miquelon e de Langlade, che dal 1783 i è tacade ‘nsèma da öna striscia de sabia, da ün istmo. Gh’è pò di isolète e isolòcc picinì e sènsa zét.

 

## Storia
L’è stacc ciamàt isola de *Saint-Pierre* dal navigadùr Jacques Cartier che l’è pasàt de ché in del 1536.
L’arcipelach l’èra öna base dovrada da i pescatùr Normann, Breton e Basch e chèsto legàm istòrech l’è amò testimoniàt al dé de ‘ncó da la bandèra de Saint-Pierre-et-Miquelon che la gh’à dét l’Ikurriña basca, la bandèra bretone e chèla normana co i leù rós.

Öna próa de chès-ce ligàm istòrech l’è pò ‘n del nom *Miquelon* che l’ vé dal Basch e l’è la manéra de tradüs ol nòm *Michél*, menimà Langlade l’è öna contrasiù del nom *l'île à l'Anglais*, isóla di Inglés, dezà che per ‘mpó de tèp Saint-Pierre-et-Miquelon l’è stacia sóta i Inglés.

 

## La popolasiù
Ol Censimét del 2009 l’à rilevàt 6.345 abitàncc, 5618 i stà de cà sö l’ìsola de Saint-Pierre e 698 sö chèle de Miquelon e Langlade. 

## Ol tép
Ol tép l’è frècc e ömet ach se l’è mitigàt dal ucéan, isé d’invèren l’fiòca tat e la temperadüra la và mai sóta i méno 10 e d’estàt la temparadüra média l’è de 16 gradi.
Mississippi

El **Mississippi** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 125.546 km² e una pupulaziun de 2.902.966 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Tennessee, a ovest a l'Arkansas e a la Louisiana, a la Louisiana e a l'Ocean Atlantigh (Gulf del Messich), a est a l'Alabama.

La capital a l'è Jackson (184.256 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat e l'ünega cun püssee de 100.000 abitant.

## Storia
El Mississippi a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1817.

## Urganizaziun pulitiga
El Mississippi al gh'ha 6 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Nebraska

El **Nebraska** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una sürfassa de 200.520 km² e una pupulaziun de 1.747.214 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Dakota del Süd, a ovest al Colorado e al Wyoming, a süd al Colorado e al Kansas, a est al Missouri e a l'Iowa.

La capital a l'è Lincoln (225.581 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Omaha (390.007 abitant).

## Storia
El Nebraska a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1867.

## Urganizaziun pulitiga
El Nebraska al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Istitüt Nasiunàl de Statìstega

**Ìstat** l’è la sìgla dovràda per 'l **Istitüt Nasiunàl de Statìstega** che l’è ün ènt de risérca püblich del Istàt Italià che l’ gh’à l’incàrech de fà: 

1) ògne 10 agn ‘l censitmét de la popolasiù ,

2) ‘l censitmét de l’indüstria, di servése e de l’agricoltüra,

3) di risérche a campiù sö i famèe (sö chèl chi cómpra e i dóvra, sö la fórsa laùr, sö la éta de töcc i dé, sö la salüt e la sicürèsa, söl bù tép, sö la famèa, sö cóme se pàsa ‘l tép, ecc).

4) di risérche econòmeghe (prése, comèrcio co i paìs straniér, ocüpasiù, ecc) 
 
L’ Ìstat l’è nasìda ‘n del 1926 sóta ‘l Fascìsm co la lège nömer 1162 del 9 de Löi del 1926 e la se ciamàa *Istitüt Centràl de Statìstega*; pò l’è dientàt Istitüt Nasiunàl de Statìstega col decrét legislatìf nömer 322 del 6 de setèmber del 1989.
Gurgunzöla (furmai)

El **gurgunzöla** (in lombard uriental anca: **strachitù**) l'è un furmài fai dal lat intrégh de vaca, uriginàri d’la pruìncia de Milàn.

Le so zone de prudüsión storìche i en le pruìnce de Milàn, Cum, Pavìa e Nuàra. Quést'ültima l'è diventàda ind el ültim sécul el principàl prudutùr. El furmài l’è nasüd ala fin dal X sécul ind la umònima cità arént a Milàn. El gurgunzöla l'è vüna di variànt dal strachìn: el num uriginàl l'è *Strachìn de Gurgunzöla*. 

Gurgunzöla l'era n'impurtànta tapa de polsà per i vache de ritùrn de l'alp estìu. El strachìn de Milàn l'è el Quartiröl, ménter quel de Talég l'è el Talég.

El gurgunzöla l'è un furmài a pasta crüda de culùr biànch pàia, cun venadüre vérd che dipéndun dal prucès de erburinadüra, cun la furmasión d'le müfe (*Penicillium glaucum*).

Incö el furmài l'è ricunusüd dala Cumünità Européa e registràd néla lista di prudùt DOP cun Reg. Cee n° 1107/96. 

La furma, dal pez de 12 chilo circa, la gh’ha sü tüte le face el marchi de urìgin e la végn cuèrta da föi de alümìni che i gh’han stampàd el cuntraségn caraterìstich d'la denuminasión prutegìda "*Gorgonzola*".

## Zone de prudusión
Incö el gurgunzöla l'è fai in dü región dal nord Itàlia, e püsè precizamént ind'le pruìnce de Berghem, Brésa, Bièla, Cum, Cremùna, Cüni, Lech, Lod, Milàn, Nuàra, Pavìa, Varéz, Verbània, Vercèi e in qual cumün d'la pruìncia de Lisàndria.

## Tipulugìe
Ghe n’è de dü principài laurasión: 
* *Duls*, che’l se prezénta cremùz e morbid cun savùr legermént picànt. 
* *Picànt*, cun un savùr püsè decìz e fort e cun la pasta püsè düra ma friàbil.

## Laurasión
L’è fai cun lat pasturizàd che’l végn dai stal vizìne ala zona de urìgin cun la giùnta de fermént de lat e müfe selesiunàde che ghe dan le venadüre tìpiche. El prucès de pasturizasión l'è fai par fa calà el nümor de batér e’l végn fai a 'na temperadüra de 72° Celsius par 22 scund. 

La stagiunadüra la düra almén 2 méz par quél duls e püsè de 3 méz par quél picànt.

## Cüzìna
In cüzìna el va 'cumpagnàd cun del vin negher, rubüst e curpùz, ma el pöd anca es abinàd cun un vin morbid biànch o ruzàd. Il picànt el va bén anca cun un vin da desèrt o licurùz cume el Marsàla vérgin o’l Porto. 

'Na clàsica asuciasión, cunsümàda specialmént ind la pruìncia de Berghem, l'è *pulénta e gurgunzöla*. 

Par cunservàl, l'è assee levà la rusca e incartà la féta in föi de alümìni da mét ind el frigo. Par punservà grand quantità, el va taiàd a féte e incartàd sémpor in föi de alümìni par és cungelàd e scungelàd di volta in volta, quànd necesàri. El furmài scungelàd el va cunsümàd in poch témp.

## Valùr de nütrisión (médi par 100 gram)
* Energìa	330 Kcal/KJ 1375 
* Pruteìn	19 gram
* Gras	 26 gram
* Fosfor	 360 gram
* Calcio	 420 gram
* Vitamìn A, B1, B2, B6, B12, Pp.

## Ligàm de föra
* Cunsorsi par la tütéla dal furmài Gorgonzöla

## Alter proget
Cernusch

*Cernusch, comun de la Provincia de Lecch (*Cernusco Lombardone* in Italian).
*Cernusch, comun de la Provincia de Milan (*Cernusco sul Naviglio* in Italian).
Cernusch (MI)

**Cernusch** (*Cernusco sul Naviglio*) l'è on comun de 30303 abitant in Provincia de Milan, situaa a nord-est del capploeugh.
El se troeuva longh el Navili de la Martesana e 'l confina con la Provincia de Monza e Brianza (Brughee).
Fina al secol XIX el comun el se ciamava, in Italian, *Cernusco Asinario*, del nòmm del funzionari roman Cai Asini, del qual l'era stada trovada la tomba in de la zonna. Cernusch el gh'ha dò frazion, Ronch e Villa Fiorida.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cernusch l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Missouri

El **Missouri** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 180.693 km² e una pupulaziun de 5.754.618 abitant.

A l'è tacaa a nord a l'Iowa, a ovest al Nebraska, al Kansas e a l'Oklahoma, a süd a l'Arkansas, a est a l'Illinois, al Kentucky, e al Tennessee.

La capital a l'è Jefferson City (39.636 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Kansas City (444.387 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Saint Louis, Springfield, e Indipendence.

## Storia
El Missouri a l'è amiss in de l'Üniun in del 1821.

## Urganizaziun pulitiga
El Missouri al gh'ha 11 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Montana

El **Montana** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 381.156 km² e una pupulaziun de 926.865 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest a l'Idaho, a süd al Wyoming, a est al Dakota del Nord e al Dakota del Süd.

La capital a l'è Helena (25.780 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Billings (89.847 abitant). 

## Storia
El Montana a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1889.

## Urganizaziun pulitiga
El Montana al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Cerr

**Cerr** (*Cerro al Lambro*) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l cunta 4344 abitant.
Elconfina con la Provincia de Lod (Casalett Lodesan) e con quella de Pavia (Bascapè).

## Stòria
Cerr l'è ona località de origin antiga. In edà napoleoniga Cerr l'è staa taccaa al comun de Riozz (1809), poeu a quell de Meregnan (1811). I duu comun gh'hann avuu de noeuv l'autonomia amministrativa in del 1816, con la nassida del Regn Lombard-Venet. In del 1878 l'è success el contrari, var a dì che Riozz l'è stada taccada a Cerr, del qual l'è anmò ona frazion.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer di abitant del comun de Cerr l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Nevada

El **Nevada** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 286.585 km² e una pupulaziun de 2.334.771 abitant. 

A l'è tacaa a nord a l'Oregon e a l'Idaho, a ovest e a süd a la California, a est a l'Utah e a l'Arizona.

La capital a l'è Carson City (52.457 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Las Vegas (534.847 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Reno, Paradise, Sunrise Manor, North Las Vegas e Spring Valley.

## Storia
El Nevada a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1864.

## Urganizaziun pulitiga
El Nevada al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
New Hampshire

El **New Hampshire** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 24.239 km² e una pupulaziun de 1.299.500 abitant. 

A l'è tacaa a nord al Canada, a ovest al Vermont, a süd al Massachusetts, a est al Maine e, per un toch cicinin inturna a Portsmouth, a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Concord (40.687 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Manchester (107.006 abitant), che l'è anca l'ünega cun püssee de 100.00 abitant. 

### L'Üniun
El New Hampshire a l'è vün di tredes stat uriginari de l'Üniun.

## Urganizaziun pulitiga
El New Hampshire al gh'ha 4 grand eletor in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
New Jersey

El **New Jersey** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 22.608 km² e una pupulaziun de 8.698.879 abitant. 

A l'è tacaa a nord al stat de New York, a ovest a la Pennsylvania e al Delaware, a süd e a est a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Trenton (85.403 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è Newark (273.546 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Jersey City, Paterson, e Elizabeth.

## Urganizaziun pulitiga
El New Jersey al gh'ha 15 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
New York (stat federal)

El stat de **New York** a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 141.205 km² e una pupulaziun de 19.227.088 abitant. 

A l'è tacaa a nord e a ovest al Canada, a süd a la Pennsylvania e al New Jersey, a est al Vermont, al Massachusetts, al Connecticut, e a l'Ucean Atlantigh.

La capital a l'è Albany (95.658 abitant). La cità püssee pupulada del stat a l'è New York City (8.091.700 abitant). Alter cità cun püssee de 100.000 abitant a hinn Buffalo, Rochester, Yonkers, e Syracuse.

## Urganizaziun pulitiga

El stat de New York al gh'ha 31 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
Enel S.p.A.

**Enel S.p.A.** l’è la sìgla dovràda per la società “**En**ergia **El**ettrica” che l’è la segónda società elètrega d’Eüròpa.

L’è nasìda in del 1962 quando ol Goèrno Fanfani IV l’à creàda, co la lège del 27 de Noèmber, portàda ‘nàcc dal onoréol Aldo Moro, dòpo ì nasiunalizàt töte i 1270 società elètreghe che i gh’éra a l’època.

La pròpòsta de nasiunalizà töte i società che i fàa sö, che i vendìa, che i comerciàa e che portàa ‘n gir la corènt l’è però partida dal Partìt Socialìsta Italià (Psi) che l’à prometìt de te sö ‘l goèrno se ‘n càmbe i vegnìa nasiunalizade töte i società elètreghe.

I società piö grande che i éra stace nasiunalizade i éra:
* la Sade in del Vèneto e in d’ü tòch de l’Emìlia,
* la Edison in Lumbardéa, ‘n Emìlia e ‘n Ligüria,
* la Sip ‘n Piemùt,
* la Centrale ‘n Tuscàna, ‘n del Lasio e ‘n Sardègna,
* la Società Romana di Elettricità, S.R.E,
* la SME in del meridiù e ‘n Sicilia.

I è restàde fò da la nasiunalisasiù adóma öna quach asiènda münicipalizàda compàgn de la Aem de Milà.

Dal 1992 l’Enel l’è dientàda öna società per asiù (S.p.A.) e l’è per buna part priatizàda, dezà che ol 69% del capitàl l’è stai metìt söl mercàt e vendìt dal Istàt Italià.

Dal 1999 l’Enel l’è piö gnà ‘l monopolista del setùr elètrech, dezà che ‘l mercàt l’è lìber e töcc i pöl fà sö corènt e èndela.

Sèmper in del 1999 da la Enel l’è nasìda la Terna che l’à ciapàt in di mà la rèt per trasmèt ad ólta tensiù la corènt.