open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An lüce

L’**an lüce**, a diferènsa de chèl che ‘l pöl fà crèt ol nòm “an”, l’è öna ünità de mizüra de longhèsa e mia de tép e l’è, per ès piö precìs, la stràda che la lüce la ghe rià a fà ‘n d’ün an de tép in del ispàsio öt.

Dezà che la lüce la viàgia ‘n del vöt a 299.792.458 méter al segónt, cioè quàze 300.000 km al segónt, in d’ün an la ghe rià a fà 9.461 miliàrcc de km.
Ün an lüce l’è lónch 9.461 miliàrcc de km e l’è öna ünità de mizüra che l’è dovràda adóma ‘n astronomìa sura de töt per i còrp celès-cc che i è fò dal sistéma sulàr, dezà che chèsta mizüra l’è tròp grànda per ès dovràda in di óter ragiunà di òmegn, de fati per rià a fà ün an lüce ghe sarès de ‘ndà dal sul a la Tèra per 63.241 ólte.

Al contràre in del ispàsio l’an lüce l’ diènta ‘nfìna picinì, de fati se la stèla piö vizìna a la tèra, che la se ciàma Proxima Centauri, l’è a 4,2 agn lüce, l’è normàl per i astrònomi parlà de miliù e pò ach de miliàrcc de agn lüce ad ezèmpe adóma la Stràda de San Giàcom la gh'avrès ü diàmeter che 'l và da 70.000 a 100.000 agn lüce. 

Cóme m’à zamò dicc l’an lüce l’è mia öna ünità de mizüra del tép, ‘n tóte i manére la ghe permèt però de “viagà ‘ndré” ‘n del tép, dezà che l’ ghe pórta a ragiùna bé sö la velocità de la lüce che l’è pròpe granda adóma se m’ragiùna col có del òm, ma che l’è pròpe picinìna se ‘m pènsa a quat l’è grant l’ünièrs. 
De fati, se cóme m’à dicc la Proxima Centauri l’è metìda a 4,2 agn lüce de nóter, la lüce che l’è dré a sprigiunàs adès sö sö la stèla la ghe tegnerà 4,2 agn a rià ‘nfìna a la tèra, cioè ghe sarà bizògn de spetà 4,2 agn per vèdela; alùra chèl che l’ söcet ‘n chèsto momènt sö la Pròxima Centauri me l’ vederà adóma tra 4,2 agn, menimà se de nòcc m’ gh’è àrda sö ‘n cél a chèsta stèla me la ét cóme l’éra 4,2 agn fà. 
Con chèsto ragiunamèt m’ pöl “turnà ‘ndré” ‘n del tép per miliù e miliàrcc de agn, de fati se m’vàrda i galàsie e i elemèncc celès-cc piö de luntà de nóter che i stà a miliù o miliàrcc de agn lüce, mi ét come i éra miliù o miliàrcc de agn fà, me èt che céra ch’i gh’éra miliù o miliàrcc de agn fà. 

## Ótre mizüre astronòmeghe
Insèma a l’an lüce i astrònomi i dóvra ach ol Parsec che l’ compàgn de 3,26 agn lüce.
Concepción

**Concepcion** (*Concepción* in spagnöl) l'è la terza cittaa pussee granda del Cile dòpo Valparaiso cun Santiago del Cile. La gh'ha una süperfis de 221,6 km2, una pupulaziun de 216.061 abitant (2002).
e una densità de 975,0 ab./km²

## Geografia
## Stòria
## Galeria de foto

File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Cità gemelaa
Concepción l'è gemelaa cun:

*  La Plata
*  Monterrey
*  Minnesota
*  Cascavel
*  Betlem
*  Auckland
*  Guayaquil
*  Cuenca

## Varda anca
* Gran Concepción

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
*
James Clerk Maxwell

**James Clerk Maxwell** (Edimburgo, 13 de zögn del 1831 – Cambridge, 5 de noèmber del 1879) l'è stat en matemàtich e fìzich scosés. 

El g'ha elaburàt la prìma teorìa modèrna de l'eletromagnetìsmo, che la tignìa 'nsèma endèna teorìa ünica töte le oservasiù söi fenòmeni eletromagnétich che gh'ìa stat fat dei fìzich prim de lü, e pò a töcc i esperimèncc e töte le equasiù che prìma i éra mìa relasiunàde le öne co le ótre. 

Le quàter equasiù de Maxwell le dimóstra che l'eletricità, el magnetìsmo e la lùce i è töte menifestasiù del stès fenòmeno: el camp eletromagnétich. De chèsto momènt en aànti, töte le ótre légi e equasiù clàsiche de chèste matérie se sarà rüdìde a càzi remplificàcc de le quàter equasiù fondamentài. L'òpera de Maxwell l'è stàda definìda la *«segónda grant'ünificasiù de la fìzica»*, dòpo de chèla ezegüìda de l'Isaac Newton. 

Maxwell el g'ha dimustràt che 'l camp elètrich e 'l camp magnétich i se propàga endèl spàsio sóta fùrma de ónde a la velocità costant de la lùce. Endèl 1864 el g'ha scriìt *"A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field"* endóche per la prìma ólta 'l g'ha iputizàt che la natüra ondulatòria de la lùce la födès la càuza dei fenòmeni elètrich e magnétich. La sò matività 'ndèla redasiù de 'n modèl ünificàt per l'eletromagnetìsmo l'è cunsideràt giü dei rizültàcc piö 'mportàncc de la fìzica del sècol XIX. 

Però, lü l'è sèmper restàt amò ligàt a la teorìa clàsica – al dé d'encö oramài bandunàda – de la propagasiù de la lùce enndèn mès ciamàt etere luminifero, de sostànsa che se pöl gne descrìer gne tratègner gne mizürà e che la g'harès empinìt töt el spàsio öt.

Le lìnee del pensér del Maxwell i éra: 
# ricérca de l'ünità (ünificasiù)
# escluziù de ipòtezi microscòpiche
# ènfazi söi rezültàcc dei esperimèncc.

A mèret del método de investigasiù teòrica, el Maxwell el se bàza suratöt sö l'"analogia" perchè, degóndo lü, l'ìa 'n método bù per rià capéser vergót endèn quach matérie de la scènsa méno cunusìde, a pàrter de légi che goèrna dei fenòmeni che se conós piö bé. Ma apò a chèsto método, sèmper el Maxwell, l'ìa de éser dopràt con prüdènsa e consapeolèsa per mìa mandà a bàle töt el laurà e trasfurmà 'n strümènt ütil endèn föch de pàia.

## Riferimèncc
Weingarten

* **[[Weingarten (Karlsruhe)|Weingarten]]**, cümü todèsch del circondàre de Karlsruhe, Baden-Württemberg
* **[[Weingarten (Ravensburg)|Weingarten]]**, cümü todèsch del circondàre de Ravensburg, Baden-Württemberg
Marzan (Merlin)

**Marzan** (*Marzano* in Italian; *Marsà* in Cremasch) l'è ona frazion del comun lodesan de Merlin. L'è traversaa de l'Adda.
## Storia
El paes, borgh agricol de origin antiga, l'è staa a longh on comun indipendent, con la frazion de Cazzan.
Ai temp del Napoleon (1809-1816) Marzan l'è vegnuu ona frazion de Comazz, anca se poeu quand che hinn tornaa i Austriegh l'è tornaa a vess indipendent.

L'union con Merlin l'è del 1841.
## Alter robb de savè
* A Marzan se troeuva el Palazz Carcassoeula.
* A Marzan el nass de l'Adda el Canal Marzan (italian: Canale Vacchelli), che 'l va a finì in del Navili de Cremona dopo de 38 chilometri.
Vaian (Merlin)

**Vaian** (*Vaiano*) l'è ona frazion del comun lodesan de Merlin.
Ghe viven domà settantacinch personn.
## Storia
L'è staa a longh on comun indipendent, e i sò primm notizzi hinn del XIII secol.
In del period napoleonigh (1809-1816) Vaian l'è diventaa ona frazion de Comazz. L'union con Merlin la gh'è stada sotta i Austriegh, in del 1841.
## Vos correlaa
* Merlin
* Comazz
Val de Mugg

La **Val de Mugg** (*Valle di Muggio*) l'è ona val svizzera del Canton Tisin. A vess precis, l'è la vall pu meridional de la Confederazion Elvetiga.
La ciappa el nomm de Mugg, el sò centro pussee important.
## Geografia
L'è tutta traversada de la Brencia, riaa che 'l nass in Italia e che dopo avè traversaa 'sta vall el torna anmò in del lagh de Comm. La catta dent i comun de Brencia e Castel San Peder.
L'è collegada con la Val d'Intelv, in Italia.

## Vos correlaa
*Val d'Intelv
*Brencia
*Mugg
Backnang

**Backnang** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Stocàrda. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Rems-Murr-Kreis. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 39.37 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Backnang la se tróa a 'na altèsa de 271 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Lengua estun

La **lengua estun** (en estun: **eesti keel**) a l'è 'l nom de l'idiom parlaa ufizialment en Estonia.

Come 'l finlandes e l'ungares la fa part del grüp de le lengue ugro-finigh.

La sa scriv giù con l'alfabet latin: 

Hinn quest le principai carateristich :

* L'è la lengua ufizialment parlada en Estonia,
* L'è vuna dei lengue ugro-finigh (come l'è l' ungares, el finlandes e el lapon). 
* L'è una lengue piutost aglutinanta, ma men del finlandes (l'è influenzada dal tudesch). 
* Da poch temp, l'ha ciapàa su de parol prestàa dal svedes, danes, ingles. 
* I prestit piùsse vecc son dal todesc e da ialtar lengue germanic che son parlàa in de la Sasonia, anca attravers i tudesch baltich de la Livonia. La Germania in estun l' è ciamada 'Saksamaa'

L'è una lengua aglutinanta e l'ha gh'ha 14 cas (com al singular e anca al plüral): numinativ, genitiv, partitiv, ilativ, inessiv, elativ, alativ, adessiv, ablativ, translativ, terminativ, essiv, abessiv, comitativ. 

Par esempi i declinaziun de la parula "auto" (machina) hinn:

***cas*** : **singular plüral** 
*numinativ*: auto autod 
*genitiv* : auto autode 
*partitiv* : autot autosid 
*ilativ* : autosse autodesse 
*inessiv* : autos autodes 
*elativ* : autost autodest 
*alativ* : autole autodele 
*adessiv* : autol autodel 
*ablativ* : autolt autodelt  
*translativ*: autoks autodeks 
*terminativ*: autoni autodeni 
*essiv* : autona autodena 
*abessiv* : autota autodeta 
*comitativ* : autoga autodega 

In estun gh'è mingà l'acüsativ, al sò post a vegnan duvraa el nominativ, el genitiv o el partitiv.

L'è anca una lengua ufizial de l'Union Europea.
Guy Williams

**Guy Williams**, che in realtà 'as ciaméva **Armànd Giüsèpp Catalano**, (New York, USA, 14 de genàr 1924 – Buenos Aires, 6 de màgg 1989) l'è stai un atur americàn d'urìgin itagliàna.

Tütt i's ricorden de lü perchè l'è stài el famusìsim *Zorro* in del *telefilm* de la Disney del 1957.

## Alter film

* *Bonzo Goes to College* (1952)
* *The Golden Blade* (1953)
* *The Man from Alamo* (1953)
* *Hey Mulligan* (1954)
* *Seven angry men* (1955)
* *Men of Annapolis* (1957)
* *Zorro* (del 1957 al 1959)
* *Damon and Pythias* (1962)
* *Captain Sindbad* (1963)
* *Lost in Space* (del 1965 al 1968)

## Ligamm de foeura

* Pagina insü Guy Williams
Assamstadt

**Assamstadt** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Stocarda. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Main-Tauber. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 17.20 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Assamstadt el se tróa a 'na altèsa de 340 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (en alfabét cirìlich: *Никола Тесла*; Smiljan (Imper austroungàrich, al dé d'encö Croàsia), 10 de löi del 1856 – Nöa York, 7 de zenér del 1943), l'è stat en enventùr, ingineér mecànich e elètrich e giü dei prumutùr piö 'mportàncc de comercializasiù de l'energìa elètrica. L'è cunusìt suratöt per le sò 'nvensiù rivulusiunàrie endèl camp de l'eletromagnetìsmo, svelöpàde a la fì del sècol XIX e al presépe del sècol XX. I sò brevècc e i sò stüde teòrich i g'ha furmàt le bàzi dei sistémi modèrni de potènsa elètrica corènt alternàda, inclùzo 'l sistéma multifàze de distribusiù de leletricità e 'l mutùr a corènt alternàda, che isé tat i g'ha cuntribüìt a fà nàser la Segónda revulusù 'ndüstriàla.

Tesla l'è nasìt endèl paés de Smiljan, endèl Imper autroungàrich (ma al dé d'encö Croàsia) de 'na famìa sèrba. Piö tàrde el g'ha ciapàt la nasiunalità statünitènsa. 

Dòpo la sò dimostrasiù de comunicasiù sènsa fìi per mès de ónde ràdio del 1894 e dòpo la sò vitòria endèla guèra de le corèncc, l'è stàt ricunusìt come giü dei piö grancc inginiér elètrich de töta l'Amèrica.. Bùna part de la sò atività inisiàla l'è stàda piunirìstica per l'ingenierìa modèrna e divèrse de le sò scopèrte i è stàde de 'mportànsa fondamentàl. En chèsto perìodo endèi Stàti Ünìcc la fama del Tesla l'ìa al leèl dei piö grancc inventùr e scensiàcc de la stória ma per vìa de la sò personalità ecèntrica e de sèrte sò afermasiù sö le posibilità de la scènsa che parìa incredìbii, Tesla a la fì l'è stat en pó cunsideràt come 'n scensiàt mat .

Tesla el g'ha mai dat tàta 'mportànsa a le oportunità econòmiche che le sò 'nvensiù le ghe izibìa e l'è nat a finì de mörer poarèt a 86 agn.

## El Tesla come ünità de mizüra
L'ünità de mizüra del camp magnétich **B** del Sistéma Internasiunàl de le Ünità (ciamàt apò *densità del flùso magnétich* e *indusiù magnética*), el *[[Tesla (ünità)|Tesla]]*, l'è stat ciamàt isé 'n sò unùr de la *Conférence Générale des Poids et Mesures* (Parìgi, 1960), isé come che l*'efèt Tesla* de trasmisiù de energìa sènsa fìi a dispuzitìf eletrònich (che Tesla 'l g'ha dimustràt sö scàla pesèna co la làmpada a 'ncandescènsa 'ndèl 1893) che 'l NIkola Tesla 'l pensàa de doprà per la trasmisiù de 'n continènt a l'óter de energìa sö scàla 'ndüstriàl, progèt che l'è restàt mìa finìt, la Wardenclyffe Tower (Tor de Wardenclyffe).

Óltre al sò laurà söl l'eletromagnetìsmo e l'ingenierìa eletromecànica, Tesla 'l cuntribüìt e maniéra diferènta a svelöpà la robòtica, el control a distànsa, el radar, le scènse computasiunài, la balìstica, la fìzica nüclear, e la fìzica teòrica. Endèl 1943, la Cort Supréma dei Stàti Ünìcc la l'ha acreditàt come l'inventùr de la radio. 

## Riferimèncc
Valerian el Giovin

El **Publi Licini Valerian**, conossuu anca 'me **Valerian el Giovin** (*Publius Licinius Valerianus* o *Valerianus Minor* in Latin; fl. 265-268) l'era el fioeu minor de l'imperador roman Valerian e 'l fradell de l'imperador Gallien. Ai volt l'è sconfonduu col nevod, Corneli Valerian, fioeu del Gallien.
## La vita
L'Historia Augusta la dis che 'l Valerian l'era on omm puttost bell, modest, ricch de coltura e de virtù: per 'si reson, menter el fradell pussee grand l'eva ciappaa el titol de *August*, a lù inveci gh'era staa daa quell de *Ceser*. Ma gh'è minga alter testimonianz de 'sti dò carigh, donca i storigh del dì d'incoeu pensen che 'sta testimonianza la sia minga tanto vera.

De sigur però l'è staa consol in del 265 insema a on certo Luzili. Probabilment l'è mort in del 268, quand che la famiglia del Gallien l'è stada sterminada di sò nemis. L'Historia Augusta la cunta sù che per vorè del Claudi II, el Valerian l'è staa sevellii a Milan, in d'ona tomba che la gh'eva la scritta *VALERIANUS AUGUSTUS*.
## Bibliografia
*Historia Augusta
*John Bray: *Gallienus: A study in reformist and sexual politics*, Wakefield Press.
## Vos correlaa
*Valerian
*Egnazzia Mariniana
*Gallien
*Corneli Valerian
Egnazzi Marinian

El **Licini Egnazzi Marinian** (*Licinius Egnatius Marinianus*; fl. 268) l'è staa on omm politigh roman.
## La vita
De lù semm che l'è staa consol in del 268 insema a on certo Paterno.
De la soa vita se sa proppi pocch. Probabilment, vist i sò nomm, l'era on member de la dinastia de l'imperador Valerian (che 'l gh'eva ona miee ciamada Egnazzia Mariniana). Vist che a l'epoca del sò consolaa el gh'aveva domà trii ann, pensom che 'l fudess on fioeu (el terz) de l'imperador Gallien e de la soa miee Cornelia Salonina. Se sa nagott anca de la soa mort, ma probabilment l'è staa coppaa col rest de la soa famiglia a Milan, quand che l'è mort el pà.
## Bibliografia
*John Gray, *Gallienus*, Wakefield Press.
## Vos correlaa
*Valerian I
*Gallien
*Cornelia Salonina
*Valerian II 
*Corneli Salonin
Cornelia Salonina

La **Cornelia Salonina** (istess in Latin; ... - ? Milan, 268) l'è stada la miee de l'imperador roman Gallien.

Oltra a vess imperadris, l'è stada la mader del Corneli Valerian, del Corneli Salonin e de l'Egnazzi Marinian.

In di moned in lengua latina l'è ciamada semper *Cornelia Salonina*; in quella de lengua greca inveci l'è ciamada anca *Iulia Cornelia Salonina*, *Publia Licinina Cornelia Salonina* (del nomm de la famiglia del marì) e *Cornelia Chrysogona*, che 'l voeur dì *nassuda de l'or*.

La s'è sposada col Gallien prima del 242 e l'ha vist morì l'imperador denanz ai mur de Milan. Se sa nò se poeu l'è stada coppada anca lee o se 'l noeuv imperador, el Claudi II, l'abbia lassada viva.
## Vos correlaa
*Gallien
*Corneli Valerian
*Corneli Salonin
*Egnazzi Marinian
Egnazzia Mariniana

La **Egnazzia Mariniana** (*Egnatia Mariniana* in Latin; ... - prima del 253) l'è stada la miee de l'imperador roman Valerian e la mader de l'imperador Gallien e del consol Valerian el Giovin.

Probabilment l'era la tosa del legaa in Arabia Egnazzi Vittor Marinian. Sposada al Valerian, l'è morta de sigur prima che 'l marì el vegniss imperador insema al fioeu Gallien: de fatt, l'è stada divinizzada del marì, che l'è on lavorà che faseven i imperador domà quand che i sò miee eren mort.

In sò onor el Gallien el se ciamava *Publi Licini EGNAZZI Gallien*, inscì 'me vun di sò nevod l'era ciamaa Egnazzi Marinian.
## Vos correlaa
*Egnazzi Vittor Marinian
*Valerian
*Gallien
*Valerian el Giovin
*Egnazzi Marinian
Emilian (imperador)

El **March Emilio Emilian**, mej conossuu cont el nomm de **Emilian** (*Marcus Æmilius Æmilianus* in Latin; Gerba, 207/213 - Spolee, settember del 253) l'è staa imperador roman in del 253. L'è staa on tipigh esponent de la crisi del III secol.
## Biografia
### L'ascensa al trono
L'Emilian l'è nassuu a Gerba (isola de la Tunisia) e l'era de origin africana. L'ha sposaa la Cornelia Supera, anca lee africana.

L'è vegnuu on general e l'era staa mandaa in de la Mesia de Sotta in del 252. La situazion al temp l'era molto dura, perchè on ann prima l'imperador Decio l'era mort insema al sò fioeu in de la battaglia de Abrittus contra i Gott. El noeuv august, el Trebonian Gall, l'eva stringiuu ona pas coi German con la qual Roma la gh'aveva de dàggh a lor ogni ann on tribud. Se sa però che l'Emilian l'è riessii a batt i Gott in d'ona battaglia in del 253: la reson del sconter l'è stada o la volontà de difend i città de la region o quella de pagà minga anmò el tribud.

Per quella vittoria chì, i legion de l'Emilian l'hann proclamaa imperador, contra el Trebonian Gall che l'era minga staa bon né de batt i Gott, né de batt i Persian, né de batt la peste a Roma. L'Emilian donca l'ha scernii de partì per l'Italia coi sò soldaa prima che ghe rivass anca el Valerian, on general fedee a l'imperador. Per 'sta reson el Senad l'ha deciaraa l'Emilian *hostis*, cioè nemis del Statt. A bon cunt, l'Emilian l'ha vingiuu la battaglia contra l'imperador arent a Terni. El Trebonian Gall l'ha provaa a scappà e l'è rivaa fina a Folign, ma lì i sò soldaa l'hann tradii e ghe l'hann portaa mort a l'Emilian per avèggh ona recompensa. A l'era el luj del 253.

### La fin
Vist che 'l Senad al princippi gh'eva minga tanta voeuja de deciaràll imperador, l'Emilian gh'ha promiss che 'l sò obbiettiv l'era domà batt Gott e Persian e che poeu el saria tornaa domà on general. Inscì l'è riessii a vegnì imperador e a nominà *augusta* la soa miee Cornelia Supera. I storigh disen che 'l sò governo l'è minga staa tropp violent.

Ma intrattant el Valerian l'era rivaa giò in Italia e 'l gh'aveva intenzion de vess lù el noeuv imperador. A la fin de l'estaa i duu rivai s'hinn scontraa, ma poeu i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e l'hann coppaa tra Narni e Spolee. Forsi el gh'è staa on sò general ciamaa Silbannach che l'ha provaa a resist a Roma contra el Valerian, ma l'è staa battuu anca lù.

Quand che 'l Valerian l'è diventaa imperador l'ha daa a l'Emilian e a la soa miee la damnatio memoriæ.
## Bibliografia
*Aureli Vittor, *Vitt di Ceser*
*Eutropi, *[[Breviarium ab Urbe condita]]*
*Giovann de Antiochia, *Croniga*
*Zonara, *Epitome di stori*
## Vos correlaa
*Decio
*Trebonian Gall
*Valerian
*Cornelia Supera
Cornelia Supera

La **Cornelia Supera** (inscì anca in Latin; fl. 253) l'è stada la miee de l'imperador roman Emilian.
Se dis che la gh'eva origin africann. Quand che lee e 'l sò marì hinn mort, dopo che 'l Valerian l'è vegnuu imperador, hinn staa colpii de la damnatio memoriæ.
## Vos correlaa
*Emilian (imperador)
Urani Antonin

El **Luzi Giuli Aureli Sulpizzi Sever Urani Antonin**, mej conossuu 'me **Urani Antonin** (*Lucius Iulius Aurelius Sulpicius Severus Uranius Antoninus* in Latin; fl. 253/254) l'è staa on usurpador de la cariga imperial ai temp del Valerian.
## Biografia
In verità, semm nò se 'sto Urani Antonin l'è l'istess Urani del qual se parla in di liber del storigh bizantin Zosim, vist che lù el dis che quell lì l'è staa usurpador ai temp de la dinastia di Sever. Probabilment a l'era on omonim.
De fatt el noster Urani l'è staa attiv in Siria, indove l'ha coniaa di moned compagn di imperador e che hinn dataa al 253, ann in del qual l'imperador l'era el Valerian.

I storigh pensen che l'Urani Antonin el sia staa quell sacerdott ciamaa *Sampsigeramus* e che l'è citaa del storigh Giovann Malala. Quell lì l'è riessii a batt el re sasanide Savor I cont on numer piscinin de soldaa. Donca, l'Urani Antoni el saria vegnuu imperador perchè in de la zona, sotta l'invasion di persian, gh'era nissun che 'l reppresentass el poder central imperial: a gh'era donca besogn de figur locai che pensassen a difend el territori. De fatt, quand che l'è rivaa el Valerian cont el sò esercit, l'Urani Antonin l'ha sbassaa i sò pretes, come che se ved di moned pussee recent.
## Bibliografia
*Giovann Malala 
## Vos correlaa
*Valerian
*Savor I
Corneli Valerian

El **Publi Corneli Licini Valerian**, mej conossuu 'me **Corneli Valerian** (*Publius Cornelius Licinius Valerianus* in Latin; fl. 250-258) l'è staa on ceser de l'Impero Roman. Ona quai tradizion storiga le ciama *Valerian II*.
## Biografia
El Corneli Valerian l'era el fioeu maggior de l'imperador roman Gallien e de la Cornelia Salonina, oltra che nevod de l'imperador Valerian. De fatt l'ha ciappaa el nomm *Valerian* in onor del nonno. Quand in del 255 el sò pà e 'l sò av hinn vegnuu imperador, lù l'ha ciappaa el titol de ceser: inscì i duu imperador voreven fà vengì pussee forta la noeuva dinastia ai oeugg del popol e di soldaa, cosa che l'era molto ricercada ai temp de la crisi del III secol.

Inscì, menter el Gallien l'era a combatt a ovest, el Valerian a est, lù e 'l fradell Corneli Salonin se trovaven a vardà i spond del Danubi, vun di confin de l'Impero Roman. Vist che i duu eren anmò puttost giovin, gh'emm de pensà che insema a lor ghe fudess on tutor (forsi el futur usurpador Ingenov, governador de voeuna di dò provincc pannonigh). La presenza del Corneli Valerian in de la zona l'è testimoniada di iscrizion che parlen de lù 'me vun che 'l faseva sù i pont e i strad 
e che l'era ciamaa *princeps iuventutis*, con l'intent ciar de parlà ben de la dinastia valeriana.

I font letterari disen nagott sora la mort del Corneli Valerian. I storigh fann vedè 'me la soa monetazion la finiss in del 258, ann de la rivolta de l'Ingenov: donca quest chì l'avria coppaa el giovin ceser, che inscì el gh'avria avuu ona sort compagna a quella del sò fradell on quai ann dopo in Germania.
## Bibliografia
*John Gray, *Gallienus*, Wakefield Press.
## Vos correlaa
*Valerian
*Gallien
*Cornelia Salonina
*Corneli Salonin
*Ingenov
Corneli Salonin

El **Publi Licini Corneli Valerian Salonin**, mej conossuu 'me **Corneli Salonin** (*Publius Licinius Cornelius Valerianus Saloninus* in Latin; circa 243-260), l'è staa prima on ceser de l'Impero Roman, poeu on co-imperador insema al pader Gallien.
## Biografia
A l'era fioeu del Gallien e de la Cornelia Salonina, de la qual l'ha ciappaa el nomm, oltra a vess nevod del Valerian I e fradell del Valerian II. Quand che 'l pà e 'l nonno hinn vegnuu imperador, lù e 'l fradell hinn staa nominaa ceser, e mandaa a vardà con di soldaa i confin roman-germanigh. Inscì, menter el Valerian II el se trovava longh el Danubi, el Corneli Salonin l'è andaa in Gallia sotta el controll del tutor Silvan (prefett del pretori).

El someja che 'l Corneli e 'l Silvan gh'abbien avuu on contrast col general Postum, perchè quest chì voreva tegnìss el bottino de ona vittoria contra i German. De fatt lù l'aveva spartii tra i soldaa, menter el Silvan el gh'eva ordinaa de portàll a Colonia, indove che se trovava el noster Salonin. Ma el Postum el gh'è minga staa e 'l s'è ribellaa. I soldaa imperiai hinn staa con lù e gh'hann consegnaa Silvan e Salonin, che hinn staa mazzaa. L'era el 260.

Probabilment in 'sto period l'è staa nominaa imperador del sò pà, per dàggh pussee autorità denanz ai soldaa.
## Bibliografia
*Aureli Vittor, *[[Epitome (Aureli Vittor)|Epitome]]*, 32,3.
*Aureli Vittor, *De Cæsaribus*, 33,8.
*Eutropi, *[[Breviarium ab Urbe condita]]*, 9,9.
*Historia Augusta, *[[I Trenta Tirann|Tyranni Triginta]]*, 3,2.
*Zosim, *Historía neá*, 1,38,2.
*Zonara, *Chronikón*, 12,24,10-12.
## Vos correlaa
*Gallien
*Cornelia Salonina
*Valerian I
*Valerian II
*Silvan (prefett del pretori)
*Postum
Ernest Rutherford

Sir **Ernest Rutherford** (nasìt a Brightwater ai 30 de Löi del 1871; mórt a Cambridge, Inghiltèra ai 19 de utùer del 1937) l'è stat en chìmich e fìzich britànich de urìgin Neo Zelandéza. L'è cunsideràt el pàder de la fìzica nücleàr. El g'ha scuprìt i ràgi àlfa e i ràgi béta e pò a 'l fenòmeno che fà che la radioatività la compórta 'na dizintegrasiù de l'elemènt chìmich che 'l la emèt. Chesta öltema scopèrta la g'ha valìt el prémio Nobel per la Chìmica endèl 1908. L'è stat sèmper lü a mèter en evidènsa l'ezistènsa de 'n nùcleo atòmich, endèl quàl gh'è ünit ensèma töta la càrica elètrica puzitìva e quàze töta la masa de l'àtomo, e a rià a fà la prìma trasmutasiù artificiàl.

Semài che 'ndèla prìma part de la sò vìta el s'è dedicàt en töt e per töt a la sò ricérca, el g'ha 'nvéce pasàt la segónda part a 'nsegnà e a dirìger el laboratóre Cavendish a Cambridge, endóche gh'è stat scuprìt el neutróne e 'ndóche gh'è vignìt a completà la sò furmasiù i fìzich Niels Bohr e Robert Oppenheimer. La sò 'mportànsa en chèsta matéria l'è stàda de 'mportànsa fonsamentàl.
Ronchett (Milan)

El **Ronchett** (*Ronchetto sul Naviglio* in italian) l'è on quarter de Milan situaa longh el Navili Grand, donca a sud-ovest del centro storigh, in del Municipi 6

## Stòria
El nomm el ven de la parolla *[[ronch]]*.
Per on bell poo de temp l'è staa on comun indipendent, che 'l faseva part de la Piev de Cesan Boscon.
In del 1870 l'è diventaa ona frazion de Buccinasch, poeu in del 1923 l'è staa taccaa a Milan, col qual al dì d'incoeu a gh'è pù distinzion. L'è collegaa a Lorentegg grazzie a on pont in sul Navili faa sù in del 2004. In di progett de la ministrazion comunal, prest ghe passarà la linia M4 de la metropolitana milanesa, che l'andarà fina a Corsigh.

In del 1945 Ronchett l'è staa vun di sitt indove la gh'è stada on sconter important trai partisan e i tognitt in del dì de la Liberazion (25 de april).

## Vos correlaa
* Navili Grand
* Buccinasch
Giüdee Capitel Vün

## Giüdee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

## Capitel Vün
1 Tant témp fa, a i tant témp e in di tant manér, Dio, che l’ha parlaa a i noster pader di prufètt, 2 l’ha parlaa a nümm a l’ültim di chest dì d’un fiöö, el qual l’ha metüü l’ered de tüsscoss, per el qual anca l’ha faa ‘l mund; 3 el qual, essend el splendúr de la gloria e l’imagin de la sua sustanza, e purtand tüsscoss a la parola del so pudér, essend staa faa una pürifegaziun di pecaa el s’è setaa giò al dricc de la maestaa in di alt, 4 l’ha ereditaa un nomm che l’è tant mejúr di angiul quant ecelént de lur.
5 Già che a chi di angiul l’ha mai dii:
«Tì te see ‘l mè fiöö,
mì incöö t’huu generaa»?
E de növ:
«Mì saruu un pader a lü,
e lü ‘l sarà un fiöö a mì»?
6 E de növ,  quand l’ha purtaa ‘l fiöö primm al mund, el dis,
«E che l’adoren tücc i angiul de Diu».
7 E intanta che ’l dis a i angiul,
«Lü che ‘l fa i so angiul spirit,
e i so minister una fiama de fögh»,
8 al so fiöö,
«El to tron, o Diu, l’è a i secul di secul,
e ‘l bastún de giüstizia l’è un bastún del so règn;
9 Tì t’hee vör bén la giüstizia e t’hee udiaa l’iniquitaa,
dunca Diu, el to Diu, el t’ha vungiüü,
cunt un oli de letizia vesin a i to cumpagn».
10E, 
«Tì, Signúr, a i prenzìp t'hee fundaa la tèra,
e i cél hinn i oper di to man;
11Lur sarànn destrütt, e tì te remanet,
e tücc se farànn vègg, cumè un vestii,
12e cumè un mantèll t'i rutularee sü,
cumè un vestii sarànn staa cambiaa;
ma te see l'istèss,
e i to agn cesarànn no».
13E a chi di angiul l'ha mai dii:
«Setatt giò al mè dricc,
fin che meti i to nemís (cumè) un scagn per i to pee».
14Hinn no tücc spirit che serven, mandaa föra al servizi, per lur che hinn 'dree a ereditaa la salvéza?



### Navigaziun
*← Indree a Letera a'l Filémun
*Inanz a Capitel Düü →
*A l'indes
Volusian

El **Volusian** (nomm complett in Latin: *Caius Vibius Afinius Gallus Veldumnianus Volusianus*; ... - Terni, agost 253) l'è staa on imperador roman in del period 251-253.
## Vita
Lù a l'era el fioeu de l'Imperador Trebonian Gall e de la soa miee Afinia Gemina Bebiana.
Quand che 'l pader l'è diventaa imperador in del 251, lù l'è staa nominaa *[[ceser (cariga)|ceser]]*, menter co-imperador l'era el fioeu del vegg August Decio, cioè l'Ostilian.
Poeu però l'Ostilian l'è mort de peste, inscì el Trebonian Gall l'ha ciamaa el proppi fioeu e l'ha faa vegnì imperador insema a lù. In 'sto period l'è staa consol dò volt: la prima in del 252 insema al pà, poeu in del 253 insema al Valeri Massim.

Quand che 'l general ribell Emilian l'è partii per l'Italia, i duu imperador hann taccaa a 'ndàggh incontra, anca se adasi: speraven che rivass el sò amis Valerian de la Rezia coi sò armad:. Ma el Valerian l'è minga rivaa, inscì gh'hann avuu de combatt arent a Terni e hann perduu. Menter ch'eren dree a scappà, i sò soldaa j'hann tradii e j'hann coppaa. L'era l'agost del 253.
## Bibliografia
*Zosim, Storia noeuva, I.28.

## Vos correlaa
*Trebonian Gall
*Afinia Gemina Bebiana
*Ostilian
*Emilian (imperador)
Martin Lüter

El **Martin Lüter** (nassüü 'l 10 de Nuember del 1483 a Eisleben, in Germania; mort el 18 de Fevree del 1546 in del medem sit indua l'era nassüü) l'è staa un mönegh gustin, un prufessur de teulugia e 'l teòlegh de la Refurma Prutestanta. El Lüter l'ha furmaa 'l so pensee e la sua fee refurmatori despö che l'ha tacaa sü a basass ünigament in sü la Parola fada carna travers el Signur Jesüss Crist.

A chela manera chi lü 'l vuleva liberà la Fee Cristiana dij erur che la Gesa de Ruma l'eva cumpii in del destacass de la Vera Parola del Signur inscí 'ma l'è repurtada in del Nöf Testament.
El so enfatizzà la Grassia del Signur, i so predegh, i so scrít e suratüt la sua Bibia han daa 'na müdada al mund mudern che fin al Lüter l'era staa duminaa de la Gesa Catolega. La sua Refurma l'è pö stada druada de vargün prenzipaa üropee in del raspà via un puu de pudè del Papa e de l'Imperadur. Pö, suta l'inflüss del Lüter, ma cuntra la sua ideja, la Gesa la s'è s'cepada e di nöf Ges Evangelegh Prutestant hin staa faa sü.

## Alter proget
Piev de Trenn

La **Piev de Trenn** (*Plebis Trennensis* o *Plebis Sancti Iohannis Baptistæ Trennensis*) l'era voeuna di piev in di quai l'era spartii el territori e l'arcidiocesi de Milan. El sò capopiev l'era Trenn, e adess la fa part del decanad de Milan.

El sant patronn l'è 'l San Giovann Battista.

## El territori
De la piev de Trenn, situada a ovest de Milan, in del 1786 (ann in del qual i piev hann perduu el roeul ministrativ), faseven part quei comun chì:
Ares, Boldinasch, Per, Cassina Trivolza, Serciaa, Figin, Garegnan, Lampugnan, Mazz, Musocch, Pantanee, Quart Cagnin, Quint Roman, Terrazzan, **[[Trenn]]**, Valera e Villapizzon. Adess la pupart de quei centri chì hinn diventaa quarter de Milan.

## Vos correlaa
*Trenn
*Piev milanes
Ostilian

L**'Ostilian** (*Caius Valens Hostilianus Messius Quintus* in Latin; 230 - november 251) l'è staa on imperador roman in del 251.
## La vita
Lù l'era el fioeu de l'imperador Decio e fradell del co-imperador Erenni Etrusch. La soa mader la se ciamava Erennia Cupressenia Etruscilla. In del 250 l'ha ciappaa el titol de Ceser e in del 251 anca quell de princeps iuventutis. Menter el pà e 'l fradell andaven in gir a combatt i nemis de l'Impero, l'Ostilian el restava a Roma con la mader, perchè l'era 'nmò tropp giovin per andàggh adree a lor.

Inscì, quand che i duu imperador hinn andaa in sul Danubi a frontà i Gott del Cniva, lù el gh'era nò. E l'è staa mej inscì, vist che 'l sò pà e 'l fradell hinn mort in de la Battaglia de Abritt.
L'esercit del Danubi l'ha nominaa imperador el general Trebonian Gall, che l'è tornaa a Roma e l'ha adottaa l'Ostilian, per parè fedee a la veggia famiglia imperial e per respingg i accus che diseven che lù l'eva minga aiuttaa el Decio in de la battaglia per podè ciappà el poder. A bon cunt, a Roma la gh'era la peste e l'Ostilian, che l'era appena staa nominaa imperador insema al Trebonian, l'è mort. L'è staa el primm imperador dopo 40 ann a morì senza vess staa mazzaa.
## Bibliografia
*Aureli Vittor, *Vitt di Ceser*
*Giacom de Antiochia
*Zosim, *Storia noeuva*

## Alter progett

## Vos correlaa
*Decio
*Erenni Etrusch
*Erennia Cupressenia Etruscilla
*Trebonian Gall
Giüdee Capitel Düü

## Giüdee
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.  

### Capitel Düü
1Per chèst l'è necessari che nümm dèmm mejúra atenziún a quij che èmm sentii, fin chè sbrissigum no via. 2Già che se la parola che l'è stada dida per i angiul l'è devegnüda següra e ogni trasgressiún e desübediénza l'ha ricevüü una recumpénsa giüsta, 3cumè nümm dubiaslarèmm föra, se èmm trascüraa una salvéza assee granda, che al prenzipi l'è stada ciapada e parlada travèrs el Signúr e cunfermada a nümm de lur che hann sentii, 4quand Diu el fa la testimunianza cun lur, cun sègn, miracuj, vari pudee e regaj del Spirit Sant segund la sua vuluntaa?
5Già che Lü l'ha minga sumetüü a i angiul el mund che l'era dree a vegnì, de chi parlèmm. 6L'ha testimuniaa quajdün in d'una part, disend:
«Che l'è un vèss üman, che t'el regurdariet,
o un fiöö d'un vèss üman, che t'el guardariet,
7despö de fàll mén di angiul un puu,
pö curunàll de gloria e d'unúr,
8e sutamètt tüsscoss suta i so pee».
Già che in del sutamètt de tüsscoss, Lü l'ha minga lassaa nagott no sutamess a lü. Ma adèss nümm vedum no anmò tüsscoss sutamess a lü; 9ma vedum Gesü, che l'è staa faa mén di angiul un puu, curunaa de gloria e d'unúr per el patimént de la mort, perchè per la grazia de Diu el sagia la mort per tütt.
10Già che 'l stava bén a lü, per via del qual gh'hinn tüsscoss e per el qual gh'hinn tüsscoss, per el menà tant fiöö a la gloria, che 'l fa perfètt el scèff de la lur salvéza per el patimént. 11Già che sia lü che 'l fa sant e lur che hinn faa sant hinn tücc de vün; per via de la qual ragiún l'è no vergugnús de ciamà lur fradèj, 12disend:
«Nunziaruu el to nomm a i mè fradèj,
In del mèzz de l'assambléa cantaruu la tua lod»,
13e de növ,
«Mì metaruu la mia fidücia in de lü»,
e de növ,
«Varda, mì e i fiöö che Diu 'l m'ha daa».
14Dunca, già che i fiöö hann insèma el sangh e la carna, anca lü in de l'istèssa manéra el s'è imedesimaa cun lur, perchè per la mort el abuli lü che l'ha la puténza de la mort (chèst a l'è 'l diàul), 15e che 'l libera tücc quij che per via de la pagüra de la mort eren legaa de la s'ciavitù per tüta la vita. 16Già che defàtt el vüta minga i angiul, ma 'l vüta la suménza de Abraham. 17Dunca el gh'aveva de devegnì cumpagn a i fradèj segund tüsscoss, perchè 'l devegna misercurdiús e un prèt scèff in di coss che hinn de Diu, per quatà i pecaa de la gént. 18Già che lü medemm l'ha patii quand l'era tentaa, el po vütà quij che hinn tentaa.



### Navigaziun
*← Indree a Capitel Vün
*Inanz a Capitel Trii →
*A l'indes
Serciarell

**Serciarell** (*Cerchiarello*) l'è voeuna di dò frazion (la pussee piscinina) del comun milanes de Per.
## El paes
Serciarell el se troeuva in del nord-ovest del territori comunal, denanz a la Fera de Rò-Per, longh la sponda sinistra de l'Olona.

L'è staa citaa per la prima volta in del 1819, in d'on document del Regn Lombard-Venet in del qual se dis che gh'è de fà sù on pont in sul fiumm per collegà Serciarell a Serciaa, al temp capploeugh del paesin.
## Vos correlaa
* Per
* Serciaa
Melide

* **[[Melii|Melide]]**, nomm uffizial in italian del comun svizzer de Melii, Canton Tesin;
* **[[Melide (ES-GA)|Melide]]**, comun de la Galizzia, de la Provincia de la Coruña, Spagna.
Val Cavargna

La **Val Cavargna** l'è ona vall di Alp Lepontinn, situada in Italia tra el Lagh de Lugan e i Prealp Luganes.
In de la vall se troeuven i comun comasch de Cavargna, Cusin, San Bortol e San Nazzar.

I sò abitant e 'l dialett del loeugh hinn ciamaa *cavargnon*. El cavargnon l'è ona variant del dialett comasch.
Mandi

**Mandi** l’è una furma de salüt in friulàn. L'è druàda sia cume furma de bernrivàd che cume furma de salüt quand se partìss.

## Etimulugia

L'etimulugia püsè prubàbil l'è chè vègn da **Am racumàndi**, o anca **Am racumàndi a [[Diu]]**. La prima volta che *mandi* l'è stài druàd l'è in d'una puesia de Giuànn Batista Donato, de Portogruaro in del 1536.

Gh'è dle altre ipotesi sü l'urigin de *Mandi* e ciuè:

* dal Latin *mane Diu* (stà chì per tant temp, in del sèns de *lunga vita*).
* dal Latin *manus Dei* (màn de Diu).
* dal Latin *mane Deo* (rèest cun Diu).
* dal Vènet *comandi*.

## Curiusità

* El 6 de lüi  del 2009, Bruce Springsteen in d'un sò cuncèer a Udine, l'ha salütàd el püblic cun un: *Mandi Udin*!
* A Milan gh'è da quasi trent'ann un lucàl che el g'ha nùm *Mandi*. El pruprietàri l'è el cantàn friulàn Flavio Gonano, de Prato Carnico 

## Bibliugrafia

* Jacopo Pirona, *Vocabolario friulano*. Venèsia, Antonelli, 1871.
* Giovanni Frau, *Mandi e altre formule di saluto nelle regioni italiane*. Udine, estràtt d'la rivista de la Sucietà Filologica Friulana, *Ce Fastu?*, nümer 1, 1993, pàgin 7-17.
* *Il Nuovo Pirona*, Udine, Società Filologica Friulana, 2001.

## Nòti
Rottenburg am Neckar

**Rottenburg am Neckar** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Tübinga. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 142.26 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Rottenburg am Neckar la se tróa a 'na altèsa de 349 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Beuron

**Beuron** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) del Baden-Württemberg, distrèt (*Regierungsbezirk*) de Tübinga. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Sigmaringen. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 35.11 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Beuron el se tróa a 'na altèsa de 625 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Yanez (singol)

**Yanez** l'è ona canzon del Davide Van de Sfroos sortida 'me singol in del 2011, in occasion de la participazion del cantant comasch al Festival de Sanremo de quell ann lì. L'è staa pubblicaa e venduu su iTunes. Dopo l'è finii anca in de l'album con l'istess nomm.
In del 2015 l'è stada ripresentada anmò cont on rangiament orchestral in del disch Synfuniia.
## La canzon
### La storia de la canzon
La canzon, la prima in la storia del Festival cantada in Lombard, a sentì quell che 'l dis el De Sfroos, l'era stada composta e pensada prima de la soa scerna de andà giò al Festival. De fatt la saria dovuda sortì insema al sò noeuv album in de la primavera del 2011. Ma vist che 'l noeuv conduttor del Festival Gianni Morandi ghe l'ha domandaa cont insistenza, a la fin lù l'ha accettaa de andà a cantàlla.
### Cosa l'è che la dis
Yanez l'è dedicada al personagg di liber Yanez de Gomera (pirata portoghes 
amis del Sandokan in di romanz de l'Emilio Salgari) e in general a tucc i personagg del ciclo de la Tigher de la Malesia, soratutt in de la version del telefilm RAI del 1976-1977.
In la canzon i vari personagg (Sandokan, Kammamuri, lord James Brooke, lady Marianna Guillonk, Tremal-Naik, el colonnell William Fitzgerald, i Dayaki) hinn mostraa 'me di vegg pensionaa che viven longh la rivera romagnoeula e che varden cont on poo de nostalgia ai bei temp andaa.
El Davide Van de Sfroos el dis che la canzon l'è anca dedicada al sò pà, che ghe piaseven tant i stori del Salgari, che 'l somejava on poo a l'attor Philippe Leroy (Yanez in del telefilm) e che l'ha passaa i sò ultim ann de vita giò a Cesenatico.
## I traduzion
In occasion del Festival, in sul sitt offizial del cantant hinn staa pubblicaa i traduzion de la canzon in vari lengov minoritari, oltra che in Italian: quei lengov chì hinn Piemontes, Ligur (dialett de Sanremo), Occitan, Venezian, Sicilian, Calabres, Forlan e Sardagnoeu (variant logudoresa). La traduzion in Calabres l'è de l'amis Peppe Voltarelli, anca lù cantant dialettal.
I vari version hinn staa anca distribuii al teater Ariston duranta l'esibizion del cantant laghee de part di member del sò fan club. 
## El videoclip
*Yanez* l'è la segonda canzon del Bernasconi che la gh'ha on videoclip (l'altra l'è Sguarauunda). El video l'è sortii el 16 de febrar.
## Vos correlaa
*Yanez de Gomera
*Yanez (album)
## Ligamm de foeura
*El videoclip de la canzon
Noemi (EP)

***Noemi*** a l'è staa el prim disch di Noemi.

## Canzun
# *[[Briciole]]* -  3:21
# *Stelle appiccicate* - 3:44
# *[[Vertigini]]* - 3:21
# *Credo a ciò che vedo* - 3:34
# *Il cielo in una stanza* - 3:35
# *Albachiara* - 2:47

### Sìngoi
# *[[Briciole]]* -  3:21

## Classifiga
* : l'è rivaa 8°
*  Europa: l'è rivaa 97°
Sulla mia pelle

***Sulla mia pelle*** a l'è staa el 2° disch di Noemi.

## Canzun
### Sulla mia pelle
# *All'infinito* - 3:39
# *[[L'amore si odia]]* - 3:12 (cun Fiorella Mannoia)
# *Non so amare di più* - 3:41
# *Tutto questo scorre* - 3:07
# *I sentimenti* - 4:33
# *Comunque ti penso* - 3:20
# *Petrolio* - 3:09
# *L'addio (il giorno più grande)* - 3:22
# *Per colpa tua - 3:46
# *Sulla mia pelle* - 3:38
# *L'amore si odia* - 3:09 (bonus track, solo [[Noemi]])

=== Sulla mia pelle (Deluxe Edition) ===
# *Per tutta la vita* - 3:14
# *All'infinito* - 3:39
# *L'amore si odia* - 3:12 (cun Fiorella Mannoia)
# *Non so amare di più* - 3:41
# *Tutto questo scorre* - 3:07
# *I sentimenti* - 4:33
# *Comunque ti penso* - 3:20
# *Petrolio* - 3:09
# *L'addio (il giorno più grande)* - 3:22
# *Per colpa tua - 3:46
# *Sulla mia pelle* - 3:38
# *[[Briciole]]* - 3:21
# *[[Vertigini]]* - 3:56
# *[[Briciole]] (live)* - 4:47 (bonus track)

### Sìngoi
#### Sulla mia pelle
# *[[L'amore si odia]]* - 3:12 (cun Fiorella Mannoia)

#### Sulla mia pelle (Deluxe Edition)
# *[[Per tutta la vita]]* - 3:14
# *[[Vertigini]]* - 3:56

## Classifiga
### Sulla mia pelle
* : l'è rivaa 3°
*  Europa: l'è rivaa 44°
### Sulla mia pelle (Deluxe Edition)
* : l'è rivaa 3°
*  Europa: l'è rivaa 42°
Laufenburg

* **[[Laufenburg (AG)|Laufenburg]]**, cümü svìser del Canton Argovia.
* **[[Laufenburg (DE-BW)|Laufenburg]]**, cümü todèsch del Baden-Württemberg.
Amstetten

**Amstetten** (*Aumstettn* o *Amschteen* in bavares) l'è una cità austriega de 23.046 abitant. L'è 'l caplögh del distret umonim in del Land de l'Austria de Sota.
## Storia
Anca se 'l sit l'è abitaa da l'età del brunz, i prim nutizzi de cità chichinscì hin del 995, quand che se parla del paes de *Ulmerfeld*. El tuponim de *Amstetten* inveci l'è del 1111. Recentement Amstetten l'è vegnüda famusa per el cas de croniga negra che l'ha vist el sciur Josef Fritzl sarà sü la sua fiöra per 24 agn e fàgh insema a lee alter set bagai.
## Gemelagg
* Alsfeld, Germania.
* Pergine Valsugana, Italia.
* Ruelle-sur-Touvre, Francia.
* Podol'sk, Rüssia.
Barysaŭ

**Barysaŭ** (Барысаў in abecee ciriligh; Борисов/*Borisov* in rüss; *Barysavas* in litüan) l'è una cità de la Bielurüssia cunt una pupulaziun de 150.700 personn.
## Geugrafia
Borisov la se tröva in del nord del paes (in mezz tra Minsk e Orša), lungh el fiüm Beresina.
## Storia
La cità l'è stada fundada in del 1102 dal princip Boris Vseslavovič de Polack. In di dü secul sücessiv l'è stada brüsada e recustrüida un poo püssee a süd. L'ha faa part del Grandücaa de Litüania (e dunca pö dopu in de l'Üniun Pulacu-Litüana) fina al 1793, quand che l'è entrada a fà part de l'Imperu Rüss.  In del 1812 l'è stada cumbatüda chichinscì la bataja de la Beresina, che l'ha vist i Rüss bat l'imperadur frances Napuleun I.

Ai temp de l'ucupaziun nazista (1941-1944) 33.000 personn hin staa cupaa in di ses lager che se truvaven föra de la cità.
## Gemelagg
* Rüssia:
**Podol'sk
** Pavlovo
** Noginsk
** Mytišči
** Gagarin
* Narva, Estonia
* Kapan, Armenia
* Ücraina
** Kremenčug
* Valmiera, Letonia
* Pazardžik, Bülgaria
Kladno

**Kladno** l'è una cità de la Repübliga Ceca cunt una pupulaziun de 110.000 abitant (se cüntum anca i paesot inturna).
## Geugrafia
La se tröva in la regiun de la Buemia centrala e l'è 'l caplögh del distret de Kladno. A l'è a 25 km da Praga.
## Storia
El prim ducüment che parla de la presenza de 'stu sit l'è del XIV secul. In del 1561 l'ha ciapaa el titul de *cità*.
L'è la cità induve l'è nassüda l'indüstria ceca, e per quest (ultra che per el fat che la se tröva propi visin a Praga) l'è riessida a resist anca a la crisi ecunomiga che l'è vegnüda föra dopu la fin de la ditadüra cumünista.
## Gemelagg
*  Podol'sk, Rüssia.
*  Vitry-sur-Seine, Francia.
*  Aquisgrana, Germania.
*  Bellevue, Stat Ünii.
Ocrida

**Ocrida** a l'è un comun de la Macedonia del Nord, in la region statistega de .

## Ligam de foeura
*[ Sit oficial]

## Alter proget
Filipopul

**Filipopul** (Пловдив/*Plovdiv* in bülgher; *Filippopoli* in italian; Φιλιππόπολις/*Filippoúpolis* in grech antigh; Φιλιππούπολη/*Filippoúpolē* in grech mudernu; *Philippopolis* in latin; *Filibe* in türch) l'è una cità de la Bülgaria cun quasi 350.000 abitant. L'è la segunda cità püssee granda del paes (la prima l'è Sofia) e l'è la capital storiga de la Tracia. L'è semper staa un sit induve s'hin incuntraa gent de vari cultür. Grazie a la belezza del sò centru storigh, vün di mej cunservaa de la regiun, la cità l'è cunussüda anca 'me *la Firenz de la Bülgaria*.
## Geugrafia
Filipopul l'è traversada dal fiüm Marica e la se tröva a 152 chilometri a süd-est de Sofia.  L'è 'l caplögh de la regiun umonima.
## Storia

La cità l'è stada fundada dai Tras cul nom de *Eumolpias*. In del 341 prima de Crist l'è rivaa el Filip II de Macedonia che l'ha ciapaa la cità e l'ha ciamada *Filipopul* (ciuè *Cità de Filip*). Cun la fin de l'Imperu macedun hin turnaa al cumand i Tras, che hin restaa i padrun fina a quand che hin rivaa i Ruman (46), ai temp de l'imperadur Claudi.

Sota i imperadur Traian e Adrian la cità l'è cressüda de impurtanza, tant che l'Adrian l'ha fada vegnì capital de la Tracia rumana fina al Danübi. L'ha furtificaa tre culinn de la zona e per quest l'ha ciamaa la cità *Trimontium*. In del periud püssee volt del sò splendur la cità l'era uturizzada anca a fà sü di muned. La gh'eva di termi, teater e edifizzi pübligh. In del IV secul hin staa cupaa 38 martir cristian. 

I barbar hin rivaa per la prima volta in del 251; pö i Ünn l'ha trada giò del tüt in del 447. L'è staa dumà el Giüstinian, quasi un secul püssee tard, a fàla recustrüì. In del 679 hin staa faa vegnì chichinscì un frach de armen e sirian (i upusiziun ai invasiun bülgher): quei chì han purtaa l'eresia bugumila, che pö la saria rivada in Europa ucidentala cul nom de eresia catara.
Düranta tüt el Mediuev Filipopul l'è stada uget de cuntesa tra i Bizantin e i Bülgher, e ultra a quest l'è stada despess devastada dal passagg di armad di Crusaa. In del 1364 hin rivaa i Utuman del Murad I, che l'han fada vegnì capital de la Rümelia. Dumà in del 1885 la cità la s'è riünida cul rest de la Bülgaria.
## Da vedè

***Müsee etnugrafigh**
***Müsee archeulogigh**
***Gesa de San Lüis di Frances**
***Foru ruman**
***Teater ruman**
***Stadi ruman**

## Personn nassüü chichinscì
*Boris Christov (1914-1993), cantant lirigh.
*Petăr Stojanov (1952-...), ex president de la Bülgaria.
*Moni Ovadia (1946-...), om de spetacul.
## Gemelagg
* Brno, Cechia.
* Türchia:
**Bursa
**Istanbul
* Columbia, Stat Ünii.
* Daegu, Curea del Süd.
* Košice, Sluvachia.
* Macedonia:
**Kumanovo
**Ocrida
* Gyumri, Armenia.
* Kutaisi, Georgia.
* Lipsia, Germania.
* Luoyang, Cina.
* Okayama, Giapun.
* Petra, Giurdania.
* Poznań, Pulonia.
* San Pederbürgh, Rüssia.
* Valencia, Venezuela.
* Salunich, Grecia.
Podol'sk

**Podol'sk** (Подольск con l'abbecee cirilligh) l'è ona città de la Russia europea che la gh'ha ona popolazion de circa 180.000 abitant.
La se troeuva in de l'oblast' de Mosca, longh el fiumm Pachra. L'è ona città industrial, voeuna di pussee grand de l'oblast' dopo de Mosca.
## Storia
Podol'sk la ven foeura del paes de *Podol*, faa sù in del 1627. La Caterina II la gh'ha daa in del 1791 el status de *città*.
L'è semper stada ona città industrial, anca prima de la Rivoluzion d'Ottober e inscì anca al dì d'incoeu.
## Gemellagg
*  Amstetten, Austria.
*  Bălţi, Moldavia.
*  Antivari, Montnegher.
*  Borisov, Bielorussia.
*  Černivci, Ucraina.
*  Henan, Cina.
*  Bulgaria:
**  Kavarna
**  Šumen
*  Kladno, Cechia.
*  Ocrida, Macedonia.
*  Saint-Ouen, Francia.
*  Sukhumi, Abcasia.
*  Vanadzor, Armenia.