open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reno Posteriur

El **Reno Posteriur** (en todèsch: *Hinterrhein*; en romàncio: *Rein posteriur*) l'è 'n fiöm che 'l scór endèl Cantù dei Grigioni, 'n Svìsera. El nas endèl teretóre del cümü de Hinterrhein e 'l se önés ensèma al Reno Anteriur (*Vorderrrhein*) de la bànde de Reichenau, póch chilòmetri a mut de Coira, per furmà al Reno, giü dei fiöm piö lónch e 'mportàncc de l'Europa.
Lach de Garda

El **lach de Garda**, (ciamàt apò **Benaco**), l'è 'l piö grant dei lach de l'Italia e giü de chèi piö cunusìcc e sfrötacc per el turìsmo. El g'ha 'na superfìce 370 km² presapóch e 'l se tróa a 65 méter sùra 'l leèl del mar, ai pè de le Alpi. L'è 'n lach de urìgin glaciàl. che s'è furmàt 'nvèrs la fì de l'öltema glaciasiù.

Le sò spónde i è spartìde 'n trè pruvìnce de trè regiù diferènte: a nòrt gh'è la pruvìncia de Trènt (regiù del Trentì-Alto Adige), a òvest gh'è la pruvìncia de Brèsa (regiù de la Lombardìa) e a èst gh'è la pruvìncia de Verùna (regiù del Vèneto). La cità de Verùna la rèsta a 25 km a èst del lach e la cità de Brèsa la rèsta a 30km a òvest.

La part setentriunàla del lach l'è strèta e lónga, enseràda dét entrà 'l grùpo del mut Bàldo a èst e le preàlpi del Garda Alt a òvest. La part meridiunàla 'nvéce la se slàrga fò e ndò ànse separàde de la penìzola de Sirmiù.
L'imisàre principàl l'è 'l fiöm Sarca, che 'l nas del grùpo de l'Adamèl e 'l se sböta 'ndèl lach de le bànde de Torbole, a l'estremità setentriunàla del lach. L'ünich emisàre 'nvéce l'è 'l Mincio e 'l vé fò del Lach de le bànde de Peschiera del Garda, a l'estremità sud-orientàl de l'ansa orientàl (cioè 'ndèla part verunéza).

## Cümü postàcc söl lach

## Galerìa de fóto


File:TremosineSulGardaPieve.jpg|Tremùzen
File:Lago di Garda 1 Giugno 2006.jpg|Val di Sogno
File:Punta San Vigilio.jpg|Pónta San Vigilio
File:Lake_Garda_Italy_2005-08-16.jpg|Panoràma a vardà de Gargnà
File:Lake_Garda0001.JPG|Panoràma a vardà de Malcesine
File:Gustav Klimt 042.jpg|Malcesine endèn quàder de Gustav Klimt (1913)
File:Riva del Garda.jpg|Rìa del Gàrda
File:Torri del Benaco-coucher-2.jpg|Tramónt a Torri del Benaco
File:LaziseHafen.jpg|El pórt de Lazise
File:View salò at sunset.JPG|Salò al tramónt
File:Gardasee-1.jpg|Panoràma de Tórbole
File:Gardasee Panorama1.jpg|Panoràma a vardà de Peschiera del Garda
File:Toscolano001.jpg|Toscolà-Madéren
Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam

**Non nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam** l'è stacc ol mòto di Cavaliér Templàr e l'è öna fràze de latì che la öl dì *Mia a nóter [[Nòst Signùr|Signùr]], mia a nóter, ma al tò nòm dàga glòria* e i Cavaliér Templàr i 'l l'à ciapàda da la Bìbia, dal lìber di Salmi, sàlmo 113. 

Pò söl bazamènt de la Ca' Loredan-Vendramin-Calergi che l'è söl Canàl Grànt a Venésia s'pöl lès chèsta fràze ché.
Navili Grand

El **Navili Grand**, ciamaa in di dialett arios anca **Niviri** (*Naviglio Grande*) a l'è on canal artificial lombard che 'l nass del Tisin e 'l finiss a Milan, in la Darsena de Porta Cines (indove l'incontrava, on temp, la fin de l'Olona). A l'è longh circa 50 chilometer.
L'è vun di navili milanes anmò in fonzion (insema al Navigliett e a la Martesana), e fina ai ann '60 del Noeuvcent a l'è staa doperaa 'me canal commercial per portà giò i robb del Lagh Maggior.
## I comun traversaa
*Provincia de Vares: Lonaa Pozzoeu (in la frazion de Tornavent).
*Provincia de Milan: Nosaa, Turbigh, Robecchett cont Indun, Cuggion, Boffalora, Magenta, Robecch, Cassinetta de Lugagnan, Biaa, Vermezz, Gaggian, Trezzan sul Navili, Corsigh, Milan.
## Vos correlaa
*Tisin
*Sassee
Oratore de San Bernardì a Ranzanìch

La cezìna (o oratòre) de **San Bernardì de Ranzanìch** l’è 'n del cümü de Ranzanìch in pruìnsa de Bèrghem e la se tróa fò del paìs sö la stràda ègia che a mèsa còsta la menàa zó ‘nfìna a Énden söl làch de Spinù.

## La stòria de la cezìna

La céza l’è stàcia dedicàda al San Bernardì de Siéna come sègn de deosiù per chèsto sant francescà che ‘n del 1417 l’è stacc ciamàt in tate sità e paìs lumbàrcc per mèt ùrden in di convèncc, combàt i erètech, portà la pas e de fàti gràsie al sò ‘mpègn, la zét l’à gh’à üt ol benefése de troà de nöf l’ardùr religiùs.

La céza i ‘l l’à fàcia sö tra la fì del sécol XIV e ‘l prensépe del sécol XV, ol presbitére co la sò òlta gòtica l’è la part piö ègia de la céza, la naàda a trè campàde l’è del sècol XV, menimà ‘l pórtech co i colòne de préda de Sàrnech l’è stài fai sö tra ‘l 1786 e ‘l 1790 e l’è stài dovràt cóme ricòer per i malàcc de pèste e di ótre epidemìe.

## L'architetüra e i afrèsch
  
La faciàda l’è “a capàna” con trè finèstre, öna l'è sùra la pórta e dò i è ‘n bànda, scolpìt dét in del portàl ‘l gh’è ‘l istèma del San Bernardì de Siéna. Dét in de la céza l’altàr l’è baròch, la pàla in del mès la gh’à öna curnìs de màrmo nìgher policròm e ‘l paimét l’è de matù.

Sö i mür de la naàda gh’è di afrèsch, quàze töcc del sécol XV, rafinàcc e fantasiùs in di colùr dovràcc, tra i persùne i rafigüràde, ‘nsèma a la Madóna e al Gezü, ol San Bernardì de Siéna, afrescàt piö de öna ólta e ach co in mà 'l libèr dervìt e ‘l monogràma de Nòst Signùr che ‘l San Bernardì de Siéna ‘l dovràa in di sò sermù, gh’è pò la Sànta Löséa, afrescàda dò ólte, la Sànta Apolònia, ol San Sebastià e ‘l San Ròch, che i è i dù sancc protetùr cóntra la pèste e töte i malatìe.

## Riferimèncc
*LombardiaBeniCulturali
Agra

* **[[Agra (VA)]]**, cumün de la provincia de Vares, Lombardia, Italia;
* **[[Agra (CH-TI)]]**, frazziun del cumü de Collina d'Oro, in del Canton Tesin, Svizzera;
* **[[Agra (India)]]**, cità del stat de l'Uttar Pradesh, India.
Casorett

El **Casorett** (*Casoretto*) l'è on quarter de Milan, situaa a nord-est del centro.
El sò coeur l'è tra *via Lambraa*, *via Casorett* e *piazza San Materno*.
El Casorett, prima de vess on quarter de Milan, l'era voeuna di vint frazion de Lambraa, situada a nord-ovest del centro comunal.
I rest pussee important del passaa de Casorett se troeuven in piazza San Materno, indove la gh'è ona gesa romaniga del secol quell de quindes dedicada a Santa Maria Bianca e conossuda anca 'me *badia de Casorett*.

## Vos correlaa
* Lambraa
* Istitut tecnegh Caterina de Siena
Àngiul Sìlviu Novaro

**Àngiul Sìlviu Novaro**, (Diano Marina, 12 de nuèmber 1866 - Oneglia, 10 de màrs 1938) l'è stài un scritùr e pueta itagliàn.

## Biugrafia

Nasüd a Diano Marina el 12 de nuèmber 1866, da fiulìn l'è andài a stà a Oneglia, per laurà in dl'Azienda *P. Sasso & Figli*, de sò màma.

L'è stài amìs de Giuànn Verga e de Gabrièl d'Annunzio; pr'èl rèst l’ha sèmper fài una vita riservada, in de la sò *Cà Rùsa*. La sò puesìa püsè famusa l'è *Che dice la pioggerellina di marzo?*, studiàda per tantìsim ann da tanti fiulìn a le scòle elementàr.

## Scrìtt

**Sul mare* (1889)
**L'angelo risvegliato* (1901) 
**Il cestello* (1910)
**Il cuore nascosto* (1921)
**La fisarmonica* (1924)
**Taci non parlare* (1939)
**Che dice la pioggerellina di marzo*

## Alter futugrafìi


Immagine:CasaRossaImperia.jpg|La *Cà Rùsa* in duè l'ha abitàd Novaro.


## Ligamm de foeura

*Artìcul sü Novaro in sü Repubblica
Francesco Braghini

El **Francesco Braghini** (Brèsa, 25 de setèmber del 1931 - Brésa, 11 de zögn del 2023), l'era 'n cantautùr bresà famùs per le sò cansù 'n dialèt. 

## Biografìa e cariéra
Ai tép de la guèra l'è scapàt a Prèsten e a Butizì Séra, endóche 'l g'ha ìt ocaziù de troàs en mès a la vìta dei montagnér e dei contadì. Endèl 1980 el g'ha 'ncidìt la sò prìma cansù (sö casèta) *“Brèsa me bèla cità”*, e quach agn dòpo, 'ndèl 1985 *“Brèsa scundida”* e pò amò *“Le stórie del nóno”* (1992), *“Dialèt mia mörer”* (1994), *”Enturen al Gölem”* (1996). 

Per i tèscc de le sò cansù 'l g'ha ciapàt per dò ólte (1981 – 1987) la medàia dóra al prémio *“Berto Barbarani”* de Lazise. Endèl 1990 el g'ha scriìt la comédia müzicàl  *"Na stória isé"* e 'ndèl 1993 el g'ha mitìt en pé, ensèma co Elena Alberti Nulli e Vittorio Soregaroli, el *"Gesù"* en bresà, reprezentàt al *"Teatro Grande"* de Brèsa. 

Francesco Braghini l'è presidènt dei prémi de poezìa 'n dialèt de Carpenédol e Castelcuàt e 'l fà part dela giürìa del *“Premio Broletto – Città di Brescia”*

## Riferimèncc
* 'Na pàgina dedicàda a Francesco Braghini söl sit del *Chi è dei Bresciani* scriìt da Antonio Fappani (en italià)
Vettabbia

La **Vettabbia** (on temp la se ciamava *Vecciabbia*; *Vettabbia* anca in Italian) a l'è voeuna di ronsg milanes, in de la qual riven i aqui del Seves e de la Mollia, in la part sud de la città.
## Storia
La Vettabbia la nass ai temp di Roman 'me canal per riunì i aqui di riaa a nord de Milan. El nomm infatt el vegn del latin *vectabilis* (cioè *bon de trasportà*), perchè l'era navigabil. L'è stada coverta domà in del 1929, e fina a quell moment l'era el canal principal per portà foeura de Milan i aqui sporch de la sercia interna di navili (je portava foeura arent a la Porta Ludoviga). Al dì d'incoeu l'è on canal per l'irrigazion.
## El percors
La Vettabbia la nass arent a la Vedra, dopo avè ciappaa ona part di aqui del Seves, però la se ved nò, perchè l'è sotta la terra. El ven foeura arent a Morivion, per passà poeu visin a via Ripamonti fina al Vigentin. Poeu la riva a Nosed e Ceravall, indove gh'è anca on parch ciamaa *Vettabbia* e pò la finiss in del Lamber, a Meregnan. A Nosed gh'è on depurator.
### Comun traversaa
*Milan (quarter de Morivion, Vigentin, Vaian, Nosed e Ceravall)
*San Donaa (Cives e Civesin)
*San Giulian (Viboldon)
*Meregnan
Bad Griesbach im Rottal

**Bad Griesbach im Rottal** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Basa Baviera. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Passau. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 70.18 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Bad Griesbach im Rottal la se tróa a 'na altèsa de 453 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Vaian (Milan)

**Vaian** (*Vaiano Valle*) l'è ona località de Milan (in *via Vaiano Valle*), situada a sud del centro storigh.
La fa part del Municipi 5, insema ai quarter de Porta Cicca, Porta Ludoviga, Vigentin, Ceravall e Grattasoeuj.

## Storia
I primm notizzi che gh'emm de Vaian hinn del 1346.
Al temp a l'era on comun indeperlù, che 'l se trovava dent a la Piev de San Donaa.
A l'epoca de Napoleon, Vaian l'è staa unii a Milan, anca se poeu l'è tornaa indipendent con la Restaverazzion.
In del 1861 ghe viveven 263 abitant. Vott ann dopo, Vaian l'è staa taccaa a Vigentin, e donca a Milan in del 1923.
Al dì d'incoeu Vaian l'è domà ona longa via in mezz ai camp che la collega el Vigentin a Ceravall; i sò cassinn hinn tutt in rovina e hinn occupaa abusivament de on quai zingher.

## Vos correlaa
* Vigentin
Agra (CH-TI)

**Agra** l'è un center abitaa del Canton Tesin, cumün independent fina al 2004 e incö frazziun del cumün de Collina d'Oro che l'ha reünii anca i ex-cumün de Gentilin e Muntagnöla.

## Andament demugrafegh
L'andament del nümer de abitant de Agra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:600 height:210
PlotArea   = height:150 left:100 bottom:50 right:100
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:500
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey unit:year increment:125 start:0
ScaleMinor = gridcolor:darkgrey unit:year increment:25 start:0
PlotData=
 color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1591 from:start till:100 text:"100"
  bar:1850 from:start till:164 text:"164"
  bar:1900 from:start till:164 text:"164"
  bar:1950 from:start till:389 text:"389"
  bar:2000 from:start till:401 text:"401"


## Riferiment
Aidenbach

**Aidenbach** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Basa Baviera. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Passau. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 17.19 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Aidenbach el se tróa a 'na altèsa de 345 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Tiefenbach

* **[[Tiefenbach (DE-BW)]]**, cümü todèsch del circondàre de Biberach, stat federàl del Baden-Württemberg;
* **[[Tiefenbach (Landshut)]]**, cümü todèsch del circondàre de Landshut, stat federàl de la Baviera:
* **[[Tiefenbach (Passau)]]**, cümü todèsch del circondàre de Passau, stat federàl de la Baviera;
* **[[Tiefenbach (Cham)]]**, cümü todèsch del circondàre de Cham, stat federàl de la Baviera;
* **[[Tiefenbach (DE-RP)]]**, cümü todèsch del circondàre de Rhein-Hunsrück-Kreis, stat federàl de la Renania-Palatinato.
Regen

* **[[Regen (DE-BY)|Regen]]**, cità todesca del stat federal de la Baviera;
* **[[Regen (circundari)|Circundari de Regen]]**, circondàre de la Basa Baviera;
* **[[Regen (fiüm)|Regen]]**, fiöm de la Baviera, aflüènt del Danùbio.
Kirchdorf am Inn (DE-BY)

**Kirchdorf am Inn** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de la Basa Baviera. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Rottal-Inn. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 31.68 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Kirchdorf am Inn el se tróa sö le spónde del fiöm Inn, al cunfì co l'Austria a 'na altèsa de 350 méter sura 'l leèl del mar.

Sö l'ótra spónda del fiöm, a quach chilòmtetri de distànsa, en Alta Austria gh'è a 'n óter cümü che se ciàma ach Kirchdorf am Inn .

## Riferimèncc
Kirchdorf am Inn

* **[[Kirchdorf am Inn (DE-BY)|Kirchdorf am Inn]]**, cümü todèsch del circondàre de Rottal-Inn, stat federàl de la Baviera;
* **[[Kirchdorf am Inn (AT-OÖ)|Kirchdorf am Inn]]**, cümü austrìaco de l'Alta Austria.
Neukirchen

Cità e cümü todèsch:

* Neukirchen (DE-HE), cità del circondàre de Schwalm-Eder-Kreis, stat federàl de l'Assia;
* Neukirchen bei Sulzbach-Rosenberg, cümü del circondàre de Amberg-Sulzbach, stat federàl de la Baviera;
* Neukirchen beim Heiligen Blut, cümü del circondàre de Cham, stat federàl de la Baviera;
* Neukirchen vorm Wald, cümü del circondàre de Passau, stat federàl de la Baviera;
* Neukirchen-Balbini, cümü del circondàre de Schwandorf, stat federàl de la Baviera;
* Neukirchen (Straubing-Bogen), cümü del circondàre de Straubing-Bogen, stat federàl de la Baviera;
* Neukirchen/Erzgeb., cümü del circondàre de Erzgebirgskreis, stat federàl de la Sassonia;
* Neukirchen/Pleiße, cümü del circondàre de Zwickau, stat federàl de la Sassonia; 
* Neukirchen (Nordfriesland), cümü del circondàre de Nordfriesland, stat federàl del Schleswig-Holstein; 
* Neukirchen (Ostholstein), cümü del circondàre de Ostholstein, stat federàl del Schleswig-Holstein;
Steinach

* **[[Steinach (SG)|Steinach]]**, cümü del Canton San Gal, en Svìsera;

* **[[Steinach (DE-BW)|Steinach]]**, cümü todèsch del circondàre de Ortenaukreis, stat federàl de la Baden-Württemberg; 
* **[[Steinach (DE-BY)|Steinach]]**, cümü todèsch del circondàre de Straubing-Bogen, stat federàl de la Baviera;
* **[[Steinach (DE-TH)|Steinach]]**, cümü todèsch del circondàre de Sonneberg, stat federàl de la Türingia
Inn (fiöm)

L**'Inn** (en romancio: *En*; en latì: *Oenus*) l'è 'n fiöm 'ntra i piö 'mportàncc de l'Euròòpa centràl. L'è 'n trebötàre del Danubio.

L'è lónch 517 km. El nas endèla Engadina Alta (Cantù dei Grizù, 'n Svìsera) de le bànde del Pas del Malögia (el pont de partensa l'è cunsideràt el Lagh del Longhin), arènt al cunfì co l'Itàlia. Póch sóta la sorgènt el fùrma i lach de Sils e de Silvaplana, e dòpo 'l percór töta l'Engadina e 'l streèrsa pòscc cunusìcc come St. Moritz e Zernez. De le bànde de Zernez el ricéf le àive del Spöl (che 'l nas a la Fórcola de Livìgn). 

Piö 'n nacc el sègna 'l cunfì 'ntra Svìsera e Austria, e pò 'l pàsa per el Tiröl, el rìa a Landeck e 'ndèl öltem tòch el ciàpa diresiù est 'nfìna a streersà Innsbruck. De le bànde de Kufstein l'Inn el pàsa 'l cunfì co la Germania, el streèrsa Rosenheim, Wasserburg am Inn, Mühldorf am Inn, Neuötting am Inn e pò 'l se sböta 'ndèl Danubio a Passau.


## Galeria de foto

File:Inn Bever.jpg|L'Inn a Bever
File:Inn bei Mühldorf.jpg|De le bande de Mühldorf
File:InninDonau.JPG|Passau: l'Inn ('n alt) el se sböta 'ndèl Danubio
Schorndorf

* **[[Schorndorf (DE-BW)|Schorndorf]]**, citadìna todesca del stat federal del Baden-Württemberg;
* **[[Schorndorf (DE-BY)|Schorndorf]]**, cümü todesch del stat federal de la Baviera.
Inn

* Ü **[[Inn (musega)|in müsegal]]
* **Inn**, fiöm tra i piö 'mportàncc d'Europa che streèrsa [[Svìsera]], [[Austria]] e [[Germania]] e pò 'l se sböta 'ndèl [[Danubio]];
* **Inn''', giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grizù, en Svìsera.
Bad Kötzting

**Bad Kötzting** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alt Palatinato. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Cham. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 62.17 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Bad Kötzting la se tróa a 'na altèsa de 409 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Eschlkam

**Eschlkam** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alt Palatinato. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Cham. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 60.50 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Eschlkam el se tróa a 'na altèsa de 460 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Cham

* **[[Cham (DE-BY)|Cham]]**, cità todesca, capolöch del circondàre omònim, del stat federàl de la Baviera;
* **[[Cham (circundari)|Circondàre de Cham]]**, circondàre (*Landkreis*) bavarés del distret de l'Alt Palatinato (*Oberpfalz*);
* **[[Cham (ZG)|Cham]]**, cümü del Canton Zug, en Svìsera.
Regen (fiöm)

El **Regen** (en lèngua céca: **Řezná**) l'è 'n fiöm de la Baviera (Germania), trebötàre sinìster del Danubio. La surtìa del sò ram piö gròs, el *Grosser Regen* (Regen Grant), la se tróa 'ndèla Sèlva Boéma, endèl teretóre de la Repüblica Ceca, de le bànde de Železná Ruda. Dòpo poch chilòmetri el pàsa 'l cunfì co la Baviera, a Bayerisch Eisenstein.

A Zwiesel el *Grosser Regen* el se önés al *Kleiner Regen* (Regen pesèn) e 'nsèma i fùrma 'l *Schwarzer Regen* (Regen Négher). Chèsto el strèrsa le cità de Regen e Viechtach e pò 'l se önés al *Weisser Regen* (Regen Bianch) — che 'l nas del Kleiner Arbersee — a Bad Kötzting. De ché 'n aànti 'l fiöm el vé ciamàt **Regen**.

La àl del Regen la reprezènta la àl principàl de la Forèsta bavaréza; Divèrse i è le cità 'mportànte che gh'è nit sö dré al fiöm, compàgn de Cham e Ratisbona (en todèsch: *Regensburg*). A Ratisbona, a 325 m. sùra 'l leèl del mar, el Regen el se sböta 'ndèl Danubio. 

A cöntà apò a 'l *Grosser Regen* e 'l *Weisser Regen*, el Regen l'è lónch en töt 169 chilometri.

## Óter progècc
Piero Ricca

**Piero Ricca** l'e nassüü a Verbania ul 22 de luj dal 1971. L'è un ativista, blogger e giurnalista *freelance* italian, cugnussüü per el sò fà pulitica-sucial e per i critich cuntra ai espunent da la pulitica e di media.
Cés

El **Cés** (*Chiese*) l'è 'n fiöm de 160 km che 'l scór entrà Lombardìa e Trentì. L'è chèl dei disdòt per longhèsa 'ntra töcc i fiöm de l'Italia, el piö lónch entra i sub-aflüèncc del Pò.

El nas del Grupo de l'Adamèl, söl versànt trentì del Monte Fumo, e 'l vé zó dré a le ài ciamàde Val di Fumo e Val Daù, endóche 'l fùrma i lach artificiài de Bisìna e de Boàs. La part piö 'n pé la fenés a Pieve di Bono, endóche 'l ricéf le àive del torènt Adanà e de lé 'l se 'nserés endèla àl ciamàda Al del Cés. De ché 'l  ciàpa la diresiù Nordest-Sudovest envèrs el Lach d'Ìder endèl quàl el se sböta de le bànde de la località Baitoni (cümü de Bundù, amò sóta Trènt). De lé 'n zó 'l sò córs el se svelöpa töt endèl tertóre de la Lombardia.

El vé fò del Lach a Ìder, el ghe a dré a la Àl Sàbia 'nfìa a Roè e de ché 'l cumìncia 'l sò córs endèla pianüra. El cór amò 'n diresiù Nord-Sud e 'l streèrsa la part orientàl de la Bàsa Bresàna 'ntra Gaàrt e Remedèl ('ndóche 'l sègna 'l cunfì col cümü de Aquafrèda) e pò 'l va 'nvèrs Àzola 'n Pruvìncia de Màntoa. 

El fenés el sò córs de le bànde de Aquanégra, 'ndóche 'l se sböta 'ndèl Òi.



## Óter progècc
Weiding

* **[[Weiding (Schwandorf)|Weiding]]**, cümü todèsch del circondàre de Schwandorf, endèl stat federàl de la Baviera;
* **[[Weiding (Cham)|Weiding]]**, cümü todèsch del circondàre de Cham, endèl stat federàl de la Baviera.
Winklarn

* **[[Winklarn (DE-BY)|Winklarn]]**, cümü todèsch del circondàre de Schwandorf, endèl stat federàl de la Baviera;

* **[[Winklarn (AT-03)|Winklarn ]]**, cümü de la Bassa Austria.
Vix

## Pòs-cc

* Vix cümü de la Frànsa 'n de la Côte-d'Or; 
* Vix cümü de la Frànsa n de la Vandéa;

## Persùne

* Fernand Vix, tenènt colonèl francés
* Vickie Perks, suernominàda Vix che l'èra la prima cantànt de la band pop-punk We've Got A Fuzzbox And We're Gonna Use It

## Óter laùr

* VIX, ìndes de la gulatilità del Mercàt di Opsiù de Chicago; 
* VIX, còdes de l'areopórt de Eurico de Aguiar Salles Airport;
* Vix, suernòm de la sità de Vitòria 'n Brazìl;
* Vienna Internet Exchange.
* La Tomba de Vix, la tómba de öna principèsa cèlta del sécol VI p.C.
VIX (ìndes)

**Vix** l’è le sìgla del **Ìndes de la gulatilità** (*Volatility Index* 'n inglés) del Mercàt di Càmbe di Opsiù de Chicago (ol *Chicago Board Options Exchange*) e l'è öna di mizüre piö dovràde per capì quat éla la gulatilità scundìda del ìndes Standar & Poor's 500 di opsiù.
L’è piö cognusìt col nòm de *ìndes de la pura* o de *manometer de la pùra* e 'l iscòpo de chèsto ìndes l'è chèl de ìga 'n edèa de qual che l'è 'l sentimènt di mercàcc finansiàre americà e cioè ‘l mizüra quat se spèta che ghe sìes gulatilità söl mercàt asiunàre in di 30 dé che i gh’à de ègn.

Per calculàl se fà la média de le gulatilità de le *opsiù a crumpà* (call) e de le *opsiù a ènder* (put) sö l'indes Standard & Poor's 500.
Con piö 'l valùr de chèsto indes l'è olt, con piö i mercàcc i è nervùs e dóca gh'è piö tàta pùra; con piö 'l valùr l'è bas, menimà, con piö 'l mercàt l'è quiét e dóca ghè piö tàta fidùcia. Amò de piö del valùr, che cönta l'è la variasiù de l'ìndes: semài che 'l crès völ dì che la crès la pùra, semài che 'l và zó la crès la fidücia.

Ol Vix l’è stacc inventàt dal profesùr Robert Whaley in del 1993 ‘ntat che l’éra a la Duke University.
Fuchsmühl

**Fuchsmühl** l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alt Palatinato. El pórta 'l tìtol de Mercàt (*Marktgemeinde*) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Tirschenreuth. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 14.84 km² e 'ndel  el gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

El cümü de Fuchsmühl el se tróa a 'na altèsa de 624 méter sura 'l leèl del mar.

## Riferimèncc
Waldsassen

**Waldsassen** l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (*Bundesland*) de la Baviera, distrèt (*Regierungsbezirk*) de l'Alt Palatinato. La fà part del circondare rüràl (*Landkreis*) de Tirschenreuth. La süperfìce del teretóre aministràt de la cità l'è de 66.54 km² e 'ndel  la gh'ìa 'na popolasiù de  abitàncc.

Waldsassen la se tróa a 'na altèsa de 477 méter sura 'l leèl del mar al cunfì co la Repüblica Céca.

## Riferimèncc
Leonberg

* **[[Leonberg (DE-BW)|Leonberg]]**, citadìna todèsca del circondàre de Böblingen, endèl stat federàl del Baden-Württemberg;
* **[[Leonberg (DE-BY)|Leonberg]]**, cümü todèsch del circondàre de Tirschenreuth, endèl stat federàl de la Baviera.
Falkenberg

* **[[Falkenberg (Tirschenreuth)|Falkenberg]]**, cümü todèsch del circondàre de Tirschenreuth, endèl stat federàl de la Baviera;
* **[[Falkenberg (Rottal-Inn)|Falkenberg]]**, cümü todèsch del circondàre de Rottal-Inn, endèl stat federàl de la Baviera.
Mostasù de le Cosére

El **Mostasù dele Cosére** l'è 'na préda sculpìda (co la tècnica del basoriliévo) che la sa tróa söl cantù 'ntra Córso Maméli e la Contràda dele Cosére, endel cèntro de Brèsa.

## Descrisiù

La préda bianca, lauràda 'n pó a 'na quach fòza, la reprezènta na fàcia grànda 'n méter col nas rót e 'n gran barbós. Sèrte profesùr i dis che la préda la sarès 'na mènsola o 'na decorasiù che l'è stàda müìda del post endo la se troàa e che la reprezentarès Teodorìco, el re dei Ostrogòti. A cumincià del medioévo i Bresà i tacàa 'nturen a la scultüra le so proteste 'nvers de chi comandàa per fàle rià a töcc condela us del mostasù. Al dé de 'ncö se üza dì de 'na persùna 'nvèrsa o malmustùza che la sömèa 'l mostasù de le Cosére.

## La legènda
Gh'è 'n 'gir 'na legènda che la cönta perchè 'l nas del mostasù 'l sarès stat taiàt. Endèl 1311 l'emperadùr Arigo VII, dòpo ìga streersàt la pianüra, 'l decìt de ocupà Brèsa e 'l züra de taiàga 'l nas a töcc chèi che i se fös orsàcc a fermàl. I abitàncc de Brèsa i pröa a resìster ma a la fi de la féra i è costrècc a arindìs al imperadùr che isé el pöl fà la sò entràda töt en triónf sènsa 'ncuntrà nisü. A chel pùnto lé l'imperatùr el sa piö cóme fà per mantègner el so züramét e 'l ghe domànda 'n sügerimènt al Lùca Fièschi, en rapresentànt del Pàpa, e chèsto 'l ghe sögerés de sfogàs con dei quàder e le stàtue de la cità. Sarès stat isé che l'imperadùr el g'harès fat spacà zó 'l nas al Mostasù de le Cosére.

## Colegamèncc estèrni
* Restàuro 

## Riferimèncc
Nella Martinetti

**Nella Martinetti** (nassüda al 21 de gennar dal 1946 a Brissagh; morta el 29 de luj dal 2011 a Männedorf) l'è staja vüna d'le püsee gran cantanti schlager dala Svizra.

## Biugrafia

Gia da tosa la cantava col so fradèll in un duo, la sonava ghitara e la fisa. 
Fignì i scöl medi l'ha faj la magistrale e l'ha lavoraa come maestra d'asilo; pai so allievi l'ha scrivüü diversi canzon da bagaj, che i è pö gni fö nal CD *La balena dai denti gialli*. L'è gnida però famosa püsee pala müsica schlager, l'ha cantaa in part canzon Ticinees che i gh'eva già e in part cazon che l'ha scrivüü le (in taliàn e todis'c).

Nal 1986 l'ha vinciüü al *Grand Prix der Volksmusik* cola canzon *Bella Musica* da le scrivüda.
La s'è faia cognoss anca par veg scrivüü canzon par altri Artisti. Famosissima l'a staja *Ne partez pas sans moi*, cantada da Celine Dion che l'ha rapresentaa la Svizra a l*'Eurovision* dal 1988 e l'è rivada prima.

Nal 2009 la s'è malada da cancher e l'è mörta dü agn püssè tardi.

## Discugrafia
* 1983 : *Les plus belles chansons du Tessin* 
* 1986 : *Musica Bella* (MC) 
* 1990 : *Nella* 
* 1994 : *Les plus belles chansons du Tessin* (Episode 2) 
* 1997 : *Nella Bella - il avait allègrement Chrüsimüsi* 
* 2004 : *Le meilleur de 30 ans* 
* 2006 : *Dans l'ours, il est drôle*

## Filmugrafia
* 1975 : *Tessin, mi piace* 
* 1977 : *Te vorrei, Don Lorenzo* 
* 1980 : *Vico et errer chanter Nella par la Maggia* 
* 1981 : *Locarno, mi Amor* - nuits de canicule sur le Lac Majeur 
* 1988 : *Le chat de la San Gottardo* 
* 2005 : *Mon nom est Eugène* - comme une ménagère italienne

## Bibliugrafia
* Gabriella Baumann-von Arx: *Nella Martinetti. Fertig lustig.* Zytglogge-Verlag, 2000, ISBN 37-2960-609-3
* Nella Martinetti: *Guten Morgen Schmerz!* Dado, 2005, ISBN 88-8281-169-7
* Nella Martinetti: *Basteln mit Nella Martinetti.* Editore, 2010, ISBN 978-88-8281-295-9

## Ligam in sü la red
*Sit ufficial
Maurizio Milani

**Maurizio Milani** l'è el num d'art dal scritur, atur, giurnalista e persunagg televisiu **Carlo Barcellesi**, nassüd a Milàn al 20 de magg dal 1961.

## Biugrafìa

Nasüd a Milàn in del 1961 (sò màma l'era d'Artègn) el se dipolma a l'Agraria de Cudogn e a vintidü ann el cumencia a laurà cume rapresentànt.

El cumenica a fà cabaret al Zelig de Milàn in del 1987. Dal 2003 al 2008 l'è fìss a la trasmisòn *Che tempo che fa*, de Fabio Fazio.

L'è anca scritùr, suratütt de lìber satìric, e 'l scrìu anca in sü *Il Foglio* e *Libero*.

## Spetacul teatrai
* 1992, *Un uomo da badile*
* 1993, *Piacenza*
* 1995, *Animale da fosso*
* 1998, *Il pubblico all'uscita si lamenta*

## Trasmission a la television
* 1993, *Letti Gemelli*
* 1992, *Su la testa!* (Rai 3)
* 1993, *Cielito lindo* (RaiTre)
* 1997-98, *Scatafascio* (Italia 1)
* 1998-99
** *Comici* (Italia 1)
** *Facciamo cabaret* (Italia 1)
* 2003-08, *Che tempo che fa*' (RaiTre)

## Bibliugrafia
* 1994, *Animale da fosso*, Bompiani
* 1996, *Un uomo da badile*, Baldini&Castoldi
* 1998, *Vantarsi, bere liquori, illudere la donna*, Baldini&Castoldi
* 2003, *La donna quando non capisce s'innamora*, Kowalski
* 2005, *In amore la donna vuol tribolare*, Kowalski
* 2006, *L'uomo che pesava i cani*, Kowalski
* 2007, *Del perché l'economia africana non è mai decollata*, Kowalski
* 2010, *Mi sono iscritto nel registro degli indagati*, Rizzoli
* 2011, *Chi ha ciulato la Corrente del Golfo?*, Aliberti
* 2012, *Fidanzarsi non conviene*, Barbera
* 2013, *Uomini che piangono per niente*, Rizzoli
* 2014, *Saltar per terra causa vino*, Wingsbert House
* 2016, *Il verro ruffiano*, Baldini&Castoldi

## Ligam in sü la red
*El sò blog
Insomnia isterica

**Insomia Isterica** l'è n' grüpp grindcore svizzer di Cent Vai e Onsernon.

## Storia
Dopo veg gia sgiügaa hardcore punk e death metal in altri grüpp, nal 2006 Attilio Rizzoli e Julién Garbani i ha metü i pè i *Insomnia Isterica*. Insema i ha faj diversi Demo, Split e na' quai canzon l'è anca staja in una quai compilation. Al label di so CD us ciama *L'è tütt folklor*, il dropava gia ni grüpp in do ch'i sgiugava prima.
Dopo un po' da temp i è rivaa dü membri nööf e al grüpp l'ha cominciaa a vegh molto püsé success. I ha mo faj LP in de par lor o con altri grüpp e i ha sonaa in tüta Europa, in cö i è cognosü in tütt al mond dala sgint che sa intend dal so gener.

## Discugrafia
*Extented Penis (MCD - 2007)
*Grindcore and Crazy Hillbilly from the Deep South of Switzerland (Split - 2007)
*Vomitous Discharge - Insomnia Isterica (Split - 2008)
*ATB & Fashion Boy in the Night of the Living Sess(ion) (Démo - 2008)
*Fleischwald - Insomnia Isterica - Behind The Mirror (Split - 2008)
*Eternal Mystery - Insomnia Isterica (Split - 2008)
*Decomposed Animals (Split - 2009)
*Punk Attitude (Split - 2010)
*Insomnia Isterica - Psychotic Sufferance (Split - 2010)
*Disillusione (Split - 2010)
*Conservation - Tramontata Luce (Split - 2011)

## Member
*Mirko Fashion Boy : Gitarre, Backing Vocals
*Giulgio the Huere : Bass, Backing Vocals
*Attila the Brutal : Drums, Backing Vocals
*Fafi Grugno Cane : Vocals

## Ligam in sü la red
*Sit üfficial
*Insomnia Isterica sü mx3
*Insomnia Isterica sü ''Spirit of metal''
...Piace?

**...Piace?** l'è na banda de müsega punk-rock sgüissera fundada nal Giügn dal 2007 a Lucarn. La band, fada sü de quater giuinòt de la Sgüissera italiana, la canta in lengua lumbarda, in d'üna di variant tesines, quela de Lucarn.
## Storia
El grupp el nas in del 2009 in Sguissera, el fa anca assée sücess, ma in del 2012 dü member lasen el grupp. 
## Impegni sucial
In del 2009 urganìzen on event musical, el *Rock n respect*, per ona fundaziuna che l'è cuntra la viulenza in di giuvinott.
## Discugrafia

### Album

* Non è che... (2008)
* Emm esageraat (2010)
* Circo (2013)

### Singui

* Carnevaa (2010 )

## Ligam de föra
* Sit üficial
* Mx3
Atomik Harmonik

**Atomik Harmonik** l'è n' grüpp turbo-folk sloven.

## Storia

Al grüpp l'è staj metüü in pè na l'estaa dal 2004 da *Jani Pavec*, *Dejan Čelik*,  *Špela Kleinlercher* e *Špela Grošelj*. In l'autünn dal stess agn l'è gia gnii fo al so prim singol *Brizgalna Brizga* e l'album *Brizgaaaaj!*, che l'è staj par 16 setimagn al prim di charts d'la Slovenia. Al singolo *Brizgalna Brizga* i l'ha pö faj anca in inglees, nal 2005, col titol *Turbo Polka* e u g'ha vü successo in tüta Europa (l'è anca rivaa ni charts todis'c e austriach). 
Püsé inanz i è pö gni fo altri singoi e nal 2006 l'album  *Vriskaaaaj*. Certi membri i è cambiaa, tüc insema i è però sempro restaa 4.

## Membri

Jani Pavec (2004-)
Dejan Čelik (2004-2009)
Špela Grošelj (2004-2010)
Špela Kleinlercher (2004-2006)
Iris Soban (april/maj 2006)
Mateja Vuk (2006-2010)
Tom Primc (2009-)
Darja Gajšek (2010)
Petra Crnjac (2010-2011)
Vesna Kociper (2010-2011)
Mateja Poročnik (2011-)
Saška Hren (2011-)
Miha Ojsteršek (2011-)

## Discografia

**Singoi**


2004 Brizgalna brizga
2005 Na seniku 
2005 Turbo polka
2006 Polkaholik 
2007 Skupaj za Slovenijo
2008 Sladko vince 
2008 Kdo osvojil bo moje srce 
2008 Čokolada
2009 Julie 
2010 Vse pride in gre 
2010 Lep soncen dan 

**Album**


2004 Brizgaaaaj!
2006 Vriskaaaaj!
2011 Traktor Polka

## Colegament

Sito üficial: http://www.atomikharmonik.si/novice.html
ETHZ

L' **ETHZ** (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich), l'è n'üniversità tecnica da Zürigh, lè la scöla püsée rinomada dala Svizra.

L'è staja metüda in pè 'l 16 de utuber nal 1855 col nom *Eidgenössische Polytechnische Schule*; la scöla l'è separada in du part: la püsée vegia la s' tröva nal centro dala città e chela püsée növa (che l'è anca la püsée granda) l'è bastanza fo dala Città, sü sül möt che s' ciama *Höngerberg*.

L'ETHZ l'è separada in 16 departiment e la g'ha 23 facoltà da bachelor e 39 da master. Pö gh'è anca la pussebiledaa de fà curs che menen a un duturaa in materi technegh, matemategh e de siens natüraj. Incö gh'è püsée che 16000 sgint ch'i stüdia a l'ETHZ.
Mirante do Vale

Ol **Mirante do Vale** l’è 'l gratacél piö ólt de São Paulo e de töt ol Brazìl, de fati co i sò 51 pià l’è ólt 170 méter; l'è stài fa sö tra 'l 1959 e 'l 1960.
Diario Frontera

El **Diario Frontera** l'é un giurnal quotidian de Mérida, Venezuela.

A l'é staa fundaa del 1978 dal José Benedicto Monsalve.

## Ligamm de föra
* Sitt Uficial del Giurnal
Guttiau

Ol **Guttiau** l'è ü di pà che se prepàra e s'màngia 'n Sardégna.
Ol pà guttiau a 'l sömèa al pà carazàu, de fati l'è öna manéra particolàr de paregià 'l carazàu; ol guttiau, pròpe cóme ol carazàu, l'è facc con farìna de formét dür, aqua, leàt e l'è crocànt e sura de töt sutìl sutìl, che piö che pà 'l sömèa öna rösca, ü fòi de càrta, ol guttiau però 'mpiö l'è ach condìt con góte de öle de ölìa, sal e pò 'l vé scotàt apéna apéna 'n fùren e 'l pöl ach ès ìmpö 'nsavrìt con d'öna quach fòia de osmanì.

Chèsto pà 'l ciàpa 'l sò nòm, *guttiau*, pròpe dal fàto che per preparàl gh'è de lasàga trecà sùra di góte de öle, de fati *guttiau* 'n Sardegnöl 'l völ dì *sgotàt*.
Steve Jobs

**Steven Paul "Steve" Jobs** (San Francisco, California, 24 de febrér del 1955 - Palo Alto, California 5 de utùer del 2011) l'è stat 'n inventur e imprendidùr americà. L'è stat co-fondadùr, ex-presidènt e ex-diretùr de la Apple Inc.

Envèrs la fì de i agn setànta del sècol XX, Jobs, ensèma a Steve Wozniak e Mike Markkula, el g'ha svelöpàt e mitìt söl mercàt giöna de le prìme lìnee de Personal Computer de söcès, la série ciamàda Apple II. A prensépe dei agn otànta l'è stat giü dei prim a capéser el potensiàl comerciàl de ìga 'n interfàcia gràfica per l'ütilizadùr (GUI), comandàda condèn mouse. Chèsta 'ntüisiù l'è stàda la strésa che g'ha portàt a la creasiù de la lìnea Macintosh. 

Endèl 1984, Jobs, per vìa de divergènse col sò conséi de aministrasiù, el s'è dimitìs de la Apple e l'è nat a fondà la NeXT, 'na aziènda che svelöpàa piatafùrme 'nformàtiche per el mercàt de l'edücasiù süperiùr e l'aministrasiù. Endèl 1996 però la NeXT la vé crumpàda de la Apple e isé 'l Jobs el tùrna a troàs endèl gir de la società che 'l gh'ìa fondàt, e de la qual el deentarà aministradùr delegàt del 1997 al 2011, an endèl qual ghe tocarà molà l'encàrech per vìa de 'n pegiuramènt de la bröta malatìa che de 'n quach agn l'ìa dré a sercà de cürà. 

Steve Jobs l'è mórt a Palo Alto 'n California ai 5 de utùer del 2011, a 56 agn.

Endèla sò cariéra l'è stat, 'ntra i óter laùr, aministradùr delegàt de la Pixar, prima che la vignìes crumpàda de la Disney. 

L'è famùs per vìga fat mèter söl mercàt dei prodócc de söcès compàgn de l'iPod, l'iPhone e l'iPad.

## Riferimèncc
Daphne laureola

***Daphne laureola***, l'è 'na piànta de la spéce de la famìa botànica de le Thymelaeaceae.

## Descrisiù
l'è 'na piànta sèmper-vérda che 'n prensépe de primaéra fà sö dei fiurilì vért-zaldì ragrüpàcc en racemi en corespondènsa de la sèa de le fòie. I fröcc i è de le bàche négre che vé madüre 'nvers la fì de l'istàt. Töt le parcc de la piànta i è vilinùze, suratöt la linfa che la fà nì sö dele piàghe sö la pèl apéna a tocàla.

D. laureola la pöl rià a 'na altèsa de 50 / 150 ghèi. La fùrma biològica l'è **P caesp** (faneròfita cespitùza). La scórsa l'è sitìla e de culùr gris-zaldì quan che l'è madüra, i ramezèi piö zùegn i è vércc.

Le fòie le se 'nserés söl gamp en maniéra alternàda e le fùrma de sòlet de le spirài spèse 'nvèrs la sìma del böt, ma le pöl apò a quarcià dei ram entréch. Le òie i è lanceolàde o obovade-lanceolade, dei 2 ai 13 ghèi de longhèsa e 1-3 ghèi de larghèsa. I è lìse, vérde scüre e löstre sö la fàcia 'nsìma, piö ciàre endèla fàcia de sóta.

## Hábitat
Se la tróa de spès söi teré calcàrei, endèi mucc enfìna ai 1600 méter.

## Sinònim
**Daphne gnidium f. latifolia* Cout.
**Daphne gnidium f. vulgaris* Cout.
**Daphne gnidium var. maritima* Rozeira
**Daphne paniculata* Lam.

## Riferimèncc


**[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?13270 Daphne laureola]*
**[http://www.pfaf.org/database/plants.php?Daphne+laureola Daphne laureola info]*
**[http://www.nwcb.wa.gov/weed_info/Daphne_laureola.html Daphne laureola] *
**[http://www.nwcb.wa.gov/weed_info/Daphne_laureola.html Daphne laureola] *

## Colegamèncc entèrni
Hypochaeris uniflora

La **Hypochaeris uniflora** l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Asteraceae. Se la tróa 'n töta la cadéna alpìna e apò a 'ndèi Balcani e söi Carpàsi.

## Descrisiù

La H. uniflora  la pöl rià a 'na altèsa de 30 ÷ 50 ghèi. La fùrma biològica l'è **H ros** (emicriptòfita rosulàda), cioè piànte che g'ha böcc che pàsa la stagiù frèda al leèl del teré prutigìde del patös o  de la néf, e co le fòie sistemàde 'n maniéra de furmà 'na rozèta bazàl.

### Raìs
La raìs l'è de tìpo a ficù.

### Gamp
El gamp l'è tübulùs, drit e sèmpe (el pórta en capulì ünech). L'è percurìt de péi gròs riultàc en zó 'nvèrs el teré.  El diàmetro del gamp l'è de 3÷6 mm (sóta 'l capulì el pöl engrosàs 'nfìna a  8÷15 mm).

### Fòie

Le fòie bazài le g'ha fùrma lanceolàda; la superfìce l'è peluzèta-rüvida; l'òrlo l'è a décc otüzi. La dimensiù de le fòie bazài l'è de 2÷3 ghèi de larghèsa e 9 ÷ 15 ghèi de longhèsa.

Le fòie del gamp i è de dimensiù piö pesèna de menemà che se va sö 'nvèrs el fiùr, i è sèsii e le g'ha l'òrlo 'ntréch. I è lónghe de 2 a 5 ghèi

### Enfiurescènsa e fiur

La 'nfiurescènsa de la H. uniflora l'è furmàda de capulì emisférich. La strütüra dei capulì l'è chèla tìpica de le Asteraceae: en pedùncol, en bris piö gròs sóta 'l capulì (méno de 5 mm de diàmetro), el té sö 'n invòlucro cilìndrich furmàt de divèrse squàme göse (i è pilùze e scüre endèla part apicàl) che fà de protesiù al resetàcol endóche se 'nserés i fiùr.
El culùr l'è zalt limù (el tìra apéna apéna al rós envèrs l'èstèrno-bas del capulì). El resetàcol el se prezènta con divèrse paiète a la bàze dei fiur, 'nvéce l'invòlucro l'è furmùt de divèrse fìle de squàme sistemàde en maniéra 'mbricàda. Le squàme i è piéne de sétole scüre, le g'ha l'èrlo capetàt o sfranzàt; i è lónghe dei 12 ai 17 mm. El diàmetro dei capulì l'è de 5 –7 ghèi. L'invòlucro l'è larch 20 mm, alt 20÷25 mm.

I fiur i è ermafrudìcc, zigomòrf, tetra-cìclich (càles – coròla – androcèo – ginecèo) e pentàmer (a 5 elemèncc). En chèsta spéce, a diferènsa de i fiur tìpich de le Asteraceae, i fiur tübulùs intèrni al capulì i gh'è mìa.


*Fòrmula fiuràla:
:::**K 0, C (5), A (5), G 2 infer**

*Càles: i sépali i s'è rüdìcc apéna a 'na curunsìna de squàme.

*Coròla: i pétali a la bàze i è saldàcc a tübo. La lìgula la fenés con 5 décc (l'è la part final dei sich pétali che i s'è saldàcc ensèma). La coròla l'è 'nfìna a 4 ghèi.

*Androceo:  i stam i è sich e i g'ha dei filamèncc lìber, envéce le antere i è saldàde 'nsèma e le fùrma 'n manegòt che stà töt entùren al stil.

*Gineceo: l'ovàre l'è infer, unilocular, furmat de 2 carpèi; el stil l'è ünech ma bìfit.

*Fiuridüra: de löi a setèmber.

*Empulinasiù: per mès de insècc.

### Fröt
El fröt l'è 'n achénio col bèch (i è dèle nùcule töte precìze 'ntra de lùre), con ensìma 'n pàpo uniseriàt (en ùrden de sétole ünech) co le sétole intèrne i è piümùze, chèle laterài i è scabro-dentelàde. La dimensiù dei achéni l'è de 12 ÷ 15 mm.

## Distribusiù
Se la tróa 'n töta la cadéna alpìna, söi mucc dei Balcani e söi Carpàsi.

## Riferimèncc
Pedùncol

El **pedùncol** – o **as fiuràl** – l'è, 'n botànica, en ramilì picinì, piö o méno lónch, endóche 'nsìma gh'è tacàt el fiùr o 'n ensèma de fiùr.

El g'ha la strütüra de 'n stél e 'l g'ha la funsiù de fà rià la lìnfa ai fiùr che 'l tè sö.

El pöl enserìs a la sèa de le fòie (alùra l'è ciamàt *ascelàre*) o sö la part terminàl del ram (ciamàt *terminàl*). 

Quan che 'ndèna piànta i fiùr i è mìa dotàcc del pedùncol alùra i è ciamàcc *sèsii*.

De spès la part finàl del pedùncol la se slàrga fò 'nfìna a furmà 'na strütüra ciamàda resetàcol. 

El pedùncol de ògna fiurilì che fùrma 'na 'nfiurescènsa l'è ciamàt envéce **pedezèl**.

En sèrte spéce de piànte (per ezèmpe 'ndèl zèner Anacardium) el pedùncol el söbés 'na trasfurmasiù tal de svelöpàs en maniéra de deentà amò piö grant del fiur stès e ciapà le sembiànse de 'n fröt fals.
Aposeris foetida

L***'Aposeris foetida*** l'è 'na piànta erbàcea che aparté a la famìa de le Asteraceae. L'è l'ünica spéce del zèner Aposeris discriìt de Noël Martin Joseph de Necker ex Alexandre Henri Gabriel de Cassini e püblicàt endèl *Dict. Sci. Nat. 48: 427*, endèl an 1827. 

## Fùrma biològica

**H ros** - Emicriptòfite rozulàde (Piànte che scàmpa divèrsi agn per mès de böcc colocàcc al leèl del teré e co le fòie dispunìde a rözèta bazàl.)

## Descrisiù

L'Aposeris foetida l'è 'na piànta erbàcea co le fòie perèni e divèrsi gamb nücc e sèmpe (en capulì per ògna gamp). La raìs l'è a ficù. 

Le fòie le fùrma 'na rözèta bazàl, i è runsinàde-penatopartìde co 5÷11 segmèncc laterài a fùrma de rómbo iregolàr; el segmènt terminàl el g'ha fùrma a triàngol. Le g'ha 'n bèl culùr vért vif.

La 'nfiurescènsa l'è zàlda e la g'ha la fùrma del tìpica a capulì de le Asteraceae. I ve sö giü per ògna gamp,  i è de presapóch 3 ghèi de diàmetro, de 'n culùr zàlt löster e co le lìgule rade dispunìde a ragéra en divèrsi sércoi de longhèsa de menemà piö cürta, a pàrte de l'èstèrno a nì 'n mès. Le lìgule estèrne 'na quach vólta i è striàde de rós.
La fiuridüra l'è 'ntra i més de zögn e óst.

L'envòlucro el g'ha fùrma cònica, l'è lónch piö o méno 1 ghèl, el g'ha de le bràtee, chèle intèrne i è lanceolàde, i è töte precìze e le g'ha 'na nervadüra centràl soleàda, chèle estèrne i è picinìne picinìne, le par quàze 'n calicèt, i è a fùrma de triàngol e i è iregolàre. Mìa sèmper se rìa a idìle.

I fröcc i è dei achéni prismàtich con ensìma 'n bèch ma sènsa pàpo.

## Distribusiù e habitat
L'è 'na piànta che preferés i ambièncc ömecc e a l'ómbra, valète pesène, boschècc de fó, pracc gras e pracc mezòfii. La crès de i 300 ai 1800 méter s.l.m.

Se la tróa 'n quàze töte le regiù de la Pianüra Padàna föra che 'n Piemónt e 'n Val d'Aosta.
 
## Galerìa de fòto

Image:Aposeris foetida.jpg
Image:Aposeris foetida 20080514.jpg
Image:Aposeris foetida.jpg


## Referimèncc


## Colegamèncc estèrni
Christian Friedrich Lessing

**Christian Friedrich Lessing** (Syców, 1809 – Krasnojarsk, 1862) l'è stat en botànich todèsch.

L'ìa fredèl del pitùr Karl Friedrich Lessing (1808-1880) e niùt del poéta Gotthold Ephraim Lessing (1729-1781), Christian Friedrich Lessing l'è stat 'n lüminàre endèl camp de la botànica, sura de töt per i sò stüde sùra la famìa de le Asteraceae.

El zèner Lessingia, de la famìa de le Asteraceae l'è stat batezàt en sò unùr.

Le piànte discriìde del Christian Friedrich Lessing le pórta la sìgla **Less.**

## Òpere 'mportànte
* *Reise durch Norwegen nach den Loffoden durch Lappland und Schweden*, 1831
* *Synopsis generum Compositarum, earumque dispositionis novae tentamen, monographiis multarum Capensium interjectis*, 1832
Aster (botànica)

***Aster*** l'è 'l nòm de 'n zèner de piànte de la famìa de le Asteraceae. El töl dét presapóch 600 spéci de piànte. Aster (*ἀστήρ*) l'è 'na paròla de la lèngua gréca che öl dì "stèla". Divèrse spéci del zèner Aster i è dopràde come ornamentài per vìa dei fiùr vistùs e culuràcc.

## Colegamèncc estèrni

* Plant systematics
* PPP-index
* The International Plant Names Index
Aster

* **[[Aster (botànica)|Aster]]**, zèner de piànte de la famìa de le Asteraceae.
* **[[Aster (astrunumia)|Aster]]**, tìpo de corp celèst.
Pinguicula alpina

La **Pinguicula alpina** l'è 'na spéce de piànte carnìvore uriginàre de la setentriunàla de l'Eurasia. L'è giöna de le spéci de Pinguicula piö difundìde, tat che se la tróa endèle regiù de mut de l'Islànda 'nfìna a l'Himalaya. La crès en töta la cadéna alpìna, ma mìa sö i Apenìni.

La fùrma de le rözète bazài prostràde, le fòie i è vérde ma le pöl rià a tirà al rós; i è carnùze e le g'ha l'òrlo riultàt en dét; sö le fòie gh'è de le ghiàndole che fà sö 'na sostànsa mucilaginùza che la tìra i insècc piö pesègn, la ia 'ntacùla lé e a belazìne a belazìne la i a digerés. 

'Na piantìna de P.alpina la àmbia a fioréser dòpo 6-8 agn (a le ólte 'nfìna a 13). Ogna gamp el pórta en fiùr sul e 'l g'ha mìa fòie; el pöl rià 'nfìna a 12 ghèi de altèsa. I fiùr i è zigomòrf, gràncc 10–16 mm condèn sperù cürt bianch-zaldì e i è furmàcc de 'n làer süperiùr a du lòbi e 'n làer inferiùr a tré. I è pò a lur bianch o maciàcc de zàlt. I fiùr i è protògini, dóca i stìgmi feminìi i madüra prìma de le antére (órghen maschìl), e i vé 'mpulinàcc de le mósche.
Certùza

* Certùza, nòm de töcc i monastèr di frà certuzì.

* La Certùza, cümü de la pruìnsa de Pavìa.

* La Certùza de Pavìa, certùza del cümü de La Certùza 'n pruìnsa de Pavìa.
Certùza (monastér)

La **certùza** l’è ü monastér di frà benedetì-certuzì.  Ol nòm de certùza ‘l vé dal prim convènt de chèsto ùrden monàstech, la *[[grand Chartreuse]]* che l’è stàcia fondàda dal San Bruno in del 1084 a i pé di montàgne de la Chartreuse in val d’Isere.
 
De sólet la certùza l’éra ü monastèr metìt de luntà di sità, isé che i fràcc i födès mia distürbàcc e i pödès pasà la éta a pregà.

## I certùze de la Lumbardéa

*Certùza de Pavìa
*Certùza de Milà
*Certùza de Màntoa
La Certusa (comün)

**La Certusa** (nom ufizial: *Certosa di Pavia*) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha , cont ona süperfis de  km² e ona densità de  ab./km². 

Al cumün de la Certusa al cunfìna coi cumün de Burgaré, Giüssà, Marsgnà, Pavia e Vlèss.

Da visità la certusa de Pavia.

## Evoluzion demografega

L'andament del numer de abitant del comun de La Certusa l'è mustraa in de la tabela chi de sota

## Riferiment
Certùza de Pavìa

La **Certùza de Pavìa Gra-Car** (*Gratiarum Chartusia*, cioè *Certùza di Gràsie*) l'è öna certùza, cioè ü monastér certuzì, e l'è ach Santöare de la Sànta Maria di Gràsie.

La se tróa a 8 km a mesdé de Pavia 'n del cümü de La Certùza. 

Ol monastér l'è stacc iniziàt ol 27 de Óst del 1396  e l'è stàcc ol düca Gian Galeàs Viscóncc a ölìl per tègn féde a öna promèsa che la sò moér Caterìna Viscóncc l'éra facc a la Madóna. 

L'è stài fài sö 'n stìl tard-gòtech, ol 7 de löi del 1866 l'è dientàt monümènt nasiunàl e dal 1968 l'è abitàt da i Cistercèns dòpo che i Certuzì i 'l l'à bandunàt in del 1946.

## Vus curelàde
*Tranvia de la Certosa de Pavia
Hypochaeris

***Hypochaeris*** l'è 'n zèner de piànte fanerògame che fà part de la famìa botànica de le Asteraceae. 

Le spéci de chèsto zèner i è piànte erbàcee anöàle o perèni, che de sòlet le fà sö 'na 'nfiurescènsa a capulì zalt ligulàt.

Se fà cönt che 'l nömer de spéci che fà part de chèsto zèner le sàpe 'ntra le 50 e le 100. a segont del sistéma de clasificasiù. Le piö tàte i è spéci uriginàre de l'Amèrica Meridiunàla ma se 'n tróa divèrse apò a 'n Eurasia e Africa setentriunàla. 

'Ntra le spéci piö cunusìde e stüdiàde gh'è:

* *[[Hypochaeris achyrophorus]]*
* *[[Hypochaeris brasiliensis]]*
* *[[Hypochaeris ciliata]]*
* *[[Hypochaeris elata]]*
* *[[Hypochaeris glabra]]*
* *[[Hypochaeris maculata]]*
* *[[Hypochaeris oligocephala]]*
* *[[Hypochaeris radicata]]*
* *[[Hypochaeris scorzonerae]]*
* *[[Hypochaeris sonchoides]]*
* *[[Hypochaeris sessiliflora]]*
* *[[Hypochaeris stuebelii]]*
* *[[Hypochaeris uniflora]]*

## Riferimèncc


## Colegamèncc estèrni