open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L'Aja

**L'Aja** (*Den Haag* in ulandes; *De Haag* in del dialet lucal; *D'n Haag* in limbürghes; *Der Haag* in tudesch storich; *N Heeg* in bass sassun; *De Haach* in frisun; *La Haye* in frances e lüssembürghes; *The Hague* in ingles; *Haag* in danes; *La Haya* in spagnöö; *Haga* in pulacch; *Haia* in purtughes), anca ciamada **'s-Gravenhage**, a l'è la capital aministrativa di Paes Bass.
La gh'ha 475.959 abitant (2005).

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Esch-sur-Alzette

**Esch-sur-Alzette** (in frances; *Esch-Uelzecht* in lüssemburghes; *Esch-an-der-Alzette* in tudesch) a l'è la segunda cità del Lüssemburgh.
Al gh'ha 28.377 abitant (2003).

## geugrafia
Esch-sur-Alzette a l'è in sül fiüm Alzette, arent al cunfin cun la Francia.

## Cità gemelaa
Esch-sur-Alzette a l'é gemelà con:
*  Coimbra, Purtugal
*  Culonia, Germania
*  Liegi, Belgi
*  Lila, Francia
*  Offenbach, Germania
*  Rotterdam, Paes Bass
*  Türin, Italia
*  Veleter, Italia
Căpriana

**Căpriana** (*Kaprijana* in rüss) a l'è un paesin de la Muldavia arent a la capital Chişinău.

A lè cugnussüü per el sò munastee urtudoss del secul quel de XV.

## Cità gemelaa
Căpriana a l'è gemelaa cun:
*  Capriana, Italia
Malta

**Malta** a l'è un paes de l'Europa meridiunala cun 410.209 abitant.

A l'è un insema de isul in del Mar Mediterani, fata de Malta, Gozo, Cumìn, Cuminótt e Fifla. Sti ültem dü, i'enn disabitáa. La capital a l'è La Valeta, che la se tröva in sü l'isula de Malta.
A l'è un member de l'Üniun Eurupea.

## Urganizaziun pulitiga
Malta (nom ufiziaj: **Repubblika ta' Malta** / **Republic of Malta**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Myriam Spiteri Debono (del 2024).
El Prim Minister a l'è el Robert Abela (del 2020).

## Muneda
Del 1m de genar del 2008 Malta la dupra l'Euro.

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Malta Police Force
Varna

**Varna** (*Варна* in bülgar; *Odessus* in latin) a l’è la terza cità de la Bülgaria per pupulaziun e la gh'ha 345.371 abitant (2006).

## Geugrafia

Varna a l'è un important port in sül Mar Negher. 

## Cità gemelaa

Varna a l'è gemelada cun:
*  Aalborg, Danimarca
*  Dordrecht, Paes Bass
*  Harkìv, Ücraina
*  Aqaba, Giurdania
*  Udessa, Ücraina
*  Malmö, Svezia
*  Turku, Finlandia
*  Miami, Stat Ünì d'America
*  Rostock, Germania
*  Novorossijsk, Rüssia
*  El Pireo, Grecia
*  Memphis, Stat Ünì d'America
*  Amsterdam, Paes Bass
*  Washington, Regn Ünì
*  Karlsruhe, Germania
*  Boston, Stat Ünì d'America

## Ligam de föra
* Sit ufizial

## Alter proget
La Valeta

**La Valeta** a l'è la capital de Malta.
La gh'ha 6.315 abitant (2005).

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
San Pederburgh

**San Pederburgh** (Санкт-Петербург/*Sankt-Peterburg* in rüss; *Sankt Petersburg* in tudesch; *Saint Petersburg* in ingles; *Saint-Pétersbourg* in frances; *San Pietroburgo* in italian; *San Petersburgo* in spagnö; *Sint-Petersburg* in ulandes; *São Petersburgo* in purtughes) a l’è, cun 4.568.047 abitant (2008), la segunda cità de la Rüssia per pupulaziun e 'l port püssee impurtant.

## Geugrafia

San Pederburgh a l'è al nord-ovest de la Rüssia, in sül delta del fiüm Neva, in del toch püssee a est del Golf de la Finlandia.

## Storia e nom
La cità l'ha fundada in del 1703 el zar Peder el Grant che'l vureva fala vegnì la növa capital de l'Imperi Rüss. El so nom al vegn de l'ulandes *Sankt Piter burkh*.
In del 1914, al principi de la Prima Guera Mundiala, la cità a l'è stada ciamada *Petrograd* (*Петроград*), perchè el sò nom uriginal al pareva trop tudesch.
In del 1924 l'ha müdaa el nom in *Leningrad* (*Ленинград*), in unur del Lenin.
A la fin, in del 1991, l'ha ciapaa anmò el sò prim nom, *San Pederburgh*.
I sò abitant la ciamen intra de lur *Pìter* (*Питер*).

## Aministraziun
El sindich a l'è la Valentina Ivanovna Matvijenko (del 2003).

## Cità gemelaa

San Pederburgh a l'è gemelaa cun:
*  Amburgh, Germania
*  Belgrad, Serbia
*  Danzica, Pulonia
*  Debrecen, Üngheria
*  Dresda, Germania
*  Erevan, Armenia
*  Göteborg, Svezia
*  Isfahan, Iran
*  Istanbul, Türchia 
*  Jeddah, Arabia Saudita
*  Khartoum, Sudan
*  Košice, Sluachia
*  Lansing, Stat Ünì d'America
*  Los Angeles, Stat Ünì d'America
*  L'viv, Ücraina
*  Manchester, Regn Ünì
*  Melbourne, Australia
*  Milan, Italia
*  Mumbai, India 
*  Naypyidaw, Myanmar
*  Osaka, Giapun
*  Òslo, Nurvegia
*  Plovdiv, Bülgaria
*  Porto Alegre, Brasil 
*  Québec, Canada
*  Rishon LeZion, Israel
*  Rotterdam, Paes Bass
*  Shanghai, Cina
*  Sofia, Bülgaria
*  Turku, Finlandia
*  Varsavia, Pulonia
*  Zagabria, Cruazia

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal (in rüss)
* Sit istitüziunal (in ingles)
Medina (Malta)

**Medina** (in Italian anca *Città Notabile*; *Mdina* in Maltes e in Ingles; *Urbs Notabilis* in Latin) a l'è la capital vegia de Malta.
La gh'ha 278 abitant (2005).
Volgograd

**Volgograd** (*Волгоград* in rüss) a l’è una cità de la Rüssia.
Al gh'ha 986.400 abitant (2007).

## Geugrafia
Volgograd a l'è in del toch ucidental de la Rüssia eurupea in sü la spunda drita del fiüm Volga.

## Storia e nom
La cità la s'è desvilüpada inturna a una furteza, edificada in del 1589 per vardà i cunfin meridiunaj de la Rüssia, e la s'è ciamada *Caricyn* (*Царицын*) fina al 1925.
In del 1925, in unur del Stalin, a l'ha ciapaa el nom de *Stalingrad* (*Сталинград*).
Del 21 d'agust del 1942 al 2 de febrar del 1943 in cità la s'è cumbatüda la Bataja de Stalingrad, indue che l'Armada Russa l'ha fermaa l'esercit tudesch, cun püssee d'un miliun e mez de mort e ferii.
In del 1961 el nom de la cità a l'è vegnüü *Volgograd*.

## Aministraziun

El sindich a l'è el Roman Georgievič Grebennikov.

## Cità gemelaa
Volgograd a l'è gemelaa cun:
*  Chemnitz, Germania
*  Chengdu, Cina
*  Chennai, India
*  Cleveland, Stat Ünì d'America
*  Culonia, Germania
*  Coventry, Regn Ünì
*  Digiun, Francia
*  Erevan, Armenia
*  Hiroshima, Giapun
*  Jilin, Cina
*  Kemi, Finlandia
*  Kruševac, Serbia
*  Liège, Belgi
*  Montreal, Canada
*  Ostrava, Repüblica Ceca
*  Port Said, Egit
*  Ruse, Bülgaria
*  Toronto, Canada
*  Türin, Italia

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal
Thun

**Thun** (*Thoune* in frances) a l'è una cità svizzer, capolöch del circol aministrativ omonim, sitüada in de la region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 21.6 km² e in del  al gh'eva una popolazion de  abitant.

El cumün de Thun al se tröva a una altitüden de 560 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amsoldingen, Heiligenschwendi, Heimberg, Hilterfingen, Homberg, Schwendibach, Spiez, Steffisburg, Thierachern, Uetendorf, Zwieselberg.

## Geugrafia
Thun al se tröa arent al lach de Thun. El center storich a l'è in sü un'isula piscinina del fiüm Aar.

## Citaa ingiümelaa
* Gabrovo, Bulgaria

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Székesfehérvár

**Székesfehérvár** (*Stuhlweißenburg* in tudesch; *Albareale* in italian; *Stolni Beograd* in serb; *Białogród* in pulach; *Istolni Belgrád* in türch; *Stoličný Bělehrad* in cech; *Stolicný Belehrad* in sluach) a l'è una cità de l'Üngheria de 101.600 abitant (2007).

## Cità gemelaa
Székesfehérvár a l'è gemelaa cun:
*  Alba Iulia, Rumania
*  Birmingham, Stat Ünì d'America
*  Blagoevgrad, Bülgaria
*  Bratislava, Sluachia
*  Cento, Italia
*  Chorley, Regn Ünì 
*  Kemi, Finlandia
*  Luhansk, Ücraina
*  Opole, Pulonia 
*  Schwäbisch Gmünd, Germania 
*  Zara, Cruazia

## Ligam de föra

* Sit istitüziunal
Pleven

**Pleven** (*Плевен* in bülgar; *Plevne* in türch; *Plevna* in rumen) a l'è vüna di cità püssee impurtant de la Bülgaria, e la gh'ha 137.001 abitant (2007).

## Geugrafia

Pleven a l'è al nord de la Bülgarìa e'l se tröa a 170 km de Sofia, a 320 km a ovest del Mar Negher e a 50 km a süd del Danübi. 

## Cità gemelaa

Pleven a l'è gemelaa cun:
*  Rostov in sül Don, Rüssia
*  Kaiserslautern, Germania
*  Charlottesville, Stat Ünì d'America
*  Volos, Grecia
*  Guimarães, Purtugal
*  Bitola, Macedonia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal (in bülgar)
Bacău

**Bacău** (*Barchau* in Tudesch; *Bákó* in Üngheres; *Baków* in pulach) a l'è una cità de la Rumania de 181.144 abitant (2004).

## Geugrafia
Bacău a l'è in de la regiun rumena de la Muldavia.
A Bacau al passa el fiüm Bistriţa. 

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Büdua

**Büdua** (*Budua* in italian; *Budva* in muntenegrin e in tüt i alter lenguf jüguslav) a l'è una cità del Muntnegher.
La gh'ha pressapoch 100.000 abitant (2001) e l'è un impurtant center turistich.

## Geugrafia
Budva a l'è in sü la costa adriatica, al center de la *Budvanska rivijera*, una zona turistica rinumada per i sò cost de sabia.

## Cità gemelaa

Budva a l'è gemelada cun:
*  Banská Bystrica, Sluachia
*  Novi Sad, Serbia

## Alter pruget
Eracli

**Eracli** (*Ἠράκλειον/Hērákleion* in grech antich; *Ηράκλειο* in grech, trasliteraa *Ērákleio* u *Iráklio*; *Candia* in Italian e Venezian; *Heracleum* in Latin; *Kandiye* in türch) a l'è una cità greca de 142.112 abitant.
A l'è 'l caplögh e la cità püssee impurtanta de l'isula de Creta.

## Nom
Heraklion a l'è cugnussüü mej cunt el nom de *Candia*', che l'è el nom che'l gh'hann daa i Venezian, e che l'aveven daa a tüta l'isula de Creta, che'l vör dì "tera bianca" (del latin "candida") e che l'aveven dupraa anca i Türch (*Kandiye*). 

## Cità gemelaa
Eracli a l'è gemelaa cun:
*  Cunstanza, Rumania

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Leopul

**Leopul** (*L’viv/Львів* in ücrain; *L'vov/Львов* in rüss; *Львоў/L'voŭ* in bielurüss; *Lwów* in pulach; *Lemberg* in tudesch; *Leopolis* in latin; *Leopoli* in italian; *Lavov* in üngheres e serb; *Liov* in rumen; *לעמבערג/Lemberik* in yiddish) a l'è una cità de l'Ücraina ucidentala, de pressapoch 800.000 abitant.

## Storia
Düranta la duminaziun austr-üngariga la cità la se ciamava Lemberg.
Quand che l'è vegnüda pulunesa in del 1918, a l'hann ciamada Lwów.
In del 1939 l'ha ciapada l'Üniun Suvietiga e l'ha faa part de l'Ücraina, e'l sò nom a l'è müdaa in L'vov, transcriüü del rüss.
Dopu de la decumpusiziun de l'Üniun Suvietiga a l'è stada ciamada Lviv, el nom che'l curispund a la parnunzia ücraina.

## Cità gemelaa

Lviv a l'è gemelaa cun:
*  Corning, Stat Ünì d'America
*  Cracovia, Pulonia
*  Winnipeg, Canada
*  Wrocław, Pulonia
*  Eskilstuna, Svezia
*  Banja Luka, Bosnia e Erzegovina
*  Novi Sad, Serbia
*  Freiburg im Breisgau, Germania
*  San Pederburgh, Rüssia
*  Kutaisi, Georgia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Olomouc

**Olomouc** (in Tudesch *Olmütz*; in Latin *Iuliomontium*; Üngheres *Alamóc*; Sluach *Olomúc*; dialett del lögh: *Olomóc* o *Holomóc*; Pulach: *Ołomuniec*) a l’è una cità de 100.752 abitant (2005) de la Repüblica Ceca.

## Geugrafia
Olomouc a l'è in Muravia, in de la part urientala de la Repüblica Ceca.
In Olomouc al passa el fiüm Morava. L'è capital de la Regiun e del distrett umonim.

## Cità gemelaa

Olomouc a l'è gemelaa cun:
*  Antony, Francia
*  Lüzerna, Svizera
*  Nördlingen, Germania
*  Pécs, Üngheria
*  Owensboro, Stat Ünì d'America
*  Subotica, Serbia
*  Tampere, Finlandia
*  Veenendaal, Paes Bass
Ribenizza

**Ribenizza** (in sluen *Ribnica*; in tudesch *Reifnitz*) a l'è un cumün de la Sluenia de 9.266 abitant.

## Cità gemelaa
Ribnica a l'è gemelada cun:
*  Arcevia, Italia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Tórshavn

**Tórshavn** (in danes: *Thorshavn*, in islandes: *Þórshöfn*, in svedes: *Torshamn*) a l'è la capitala di Isole Faroe.

La se troeuva a sud del'isola de Streymoy, in tra i colline Húsareyn e Kirkjubøreyn. La popolazzion de la cità in del 2019 l'era de 19.165 persone (21.926 in de l'intregh comun in del 2020), circa el 42% de tuta la popolazzion de l'arcipelagh.

El nom *Tórshavn* el signifega "*[[porto|port]] del [[Thor]]*". Fondada in del X secol, la poeul vesser considerada la capitala pussee veggia de l'Europa setentrionala. I prim colon vichingh inn vegnud a Tórshavn per inconter annuai, indova che se trataven quistion comerciai.

La cità a l'è stada el center del monopoli comercial de l'isola, de fad a l'era l'unegh sit, per i isolan, indova crompà e vender in fina al 1856, quand che l'è stad abolid el monopoli del comerc di isole, e donca averta al liber comerci.

## Geografia

Center aministrativ, economegh e coltural di isole Faer Øer, Tórshavn a l'è in del center de l'arcipelagh, in del toch meridional de l'isola de Streymoy, de fad de la cità se poeul rivà in qualsessia canton del Pais grazzia a un ben desvilupad sistema de autobus e traghet.

El territori del comun el ciapa denter una gran porzion de Streymoy e i isole de Hestur, Koltur e Nólsoy.

## Note


## Alter proget
Faroe

I isole **Faroe** (*Føroyar* -che'l voeul dì "isole di ber"- in faroes, *Færøerne* in danes) a inn un possediment de la Danimarca, in de l'Ocean Atlantegh.
I gh'hann pressapoch 48.000 abitant.I isole a inn una Nazzion costitutiva del Regn de Danimarca e del Folketing, o ben el Parlament danes, che el ciapa denter anca Danimarca e Groenlandia. La capital a l'è Tórshavn.

I Faroe fann part de l'Europa. Se troeuven in de l'Ocean Atlantegh setentrional, pressapoch a metà strada in tra l'Islanda, la Scozia e la Norvegia.

## Geografia

I Faroe innn un arcipelagh formad de 18 isole, al largh di coste setentrionai de l'Europa, in tra el Mar de Norvegia e el nord de l'ocean Atlantegh, a metà strada in tra l'Islanda e la Norvegia. I so coordinade inn , hann una superfis de , e presenten minga grand lagh o fium. La linea costera la se stend per , a l'è contornada in tant pont de scoeujere e ciarament el gh'ha minga confin de terra con di pais. El pont pussee volt a l'è el Slættaratindur, 882 meter sora el nivell del mar. L'unega isola desabitada a l'è Lítla Dímun.

I 18 isole a inn Fugloy, Svínoy, Borðoy, Viðoy, Kunoy, Kalsoy, Eysturoy, Streymoy, Vágar, Mykines, Hestur, Koltur, Nólsoy, Sandoy, Skúvoy, Stóra Dímun, Lítla Dímun e Suðuroy.

### Clima

Segondo la classifegazzion di clim de Köppen, i Faroe gh'hann un clima oceanegh subpolar. Impunemanch, l'è rilevanta fess l'influenza colda de l'Ocean Atlantegh, e in particolar da la correnta nord-atlantega. Quell chì, insema al continov transit de perturbazzion che vegnen de nord-ovest, el garantiss invern mit (con la temperadura media in tra i  e i 4&nbsp;°C) e estad fresche (temperadura media in tra 9,5&nbsp;°C e 10,5&nbsp;°C).

In sui isole despess bofa el vent e a gh'è la scighera. Gh'hann de sorapu un cel squas semper covert, tant che in media se registren 260 dì l'ann con precipitazzion e che i dì de sol inn pussee rar de quei nivol.

El 5 setember 1966 i Faroe inn stade colpide de l'uragan Faith, con vent che hann superad i . Poch dopo havé colpid la capital Tórshavn, a l'è stad declassad.

La registrazzion di dat meteorologegh in di Faroe l'ha tacad in del 1867.

## Politega

I Faroe inn semper stade un possediment scandinav: a partì del secol XI, eren un possediment de la Norvegia, poeu (1380) del regn norveges-danes e, del 1814, domà de la Danimarca.
Dopo de la segonda guerra mondiala hann otegnud un'autonomia semper pussee granda.
In del 1973, quand che la Danimarca l'ha aderid a l'Union Europea, i Faroe hann decidud de stà foeura.

## Organizazzion politega

* Official site
* Official tourist site
* Flick photo set

## Note
Vilaciàra

**Vilaciàra** (en Italià *Villachiara*) l'è 'n cümü de piö o méno  de la de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt a 35 km de Brèsa en diresiù Sudòvest al cunfì co la pruvìncia de Cremùna.

El teretóre del cümü de Vilaciàra l'è delimitàt a séra de la grànda ànsa furmàda del fiöm Òi, che 'l sègna 'l cunfì có la pruvìncia de Cremùna.
Chèsta zòna, la g'ha sübìt 'na profónda trasformasiù 'ndèl córs dei sècoi pasàcc e dópo le mudìfiche del prim dopoguèra e i öltem disboscamèncc dei agn Setànta, gh'è restàt apéna póc sègn del bósc che 'na ólta 'l cuarciàa zó 'na bùna part del teretóre del cümü. De chèsto panoràma flüviàl nó gh'è restàt óter che le resèrve natürài de *l'Isola Uccellanda* e de la *Marisca*, al dé d'encö prutigìde dei vìncoi del *Parco Regionale Oglio Nord*, che 'l ciàpa dét de piö de la metà del teretóre del cümü.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Ústí nad Orlicí

**Ústí nad Orlicí** (*Wildenschwert* in tudesch; *Uście nad Orlicą* in pulach) a l'è un cumün de la Repüblica Ceca de 15.151 abitant.

## Cità gemelaa
Ústí nad Orlicí a l'è gemelaa cun:
*  Amberg, Germania
*  Bystrzyca Kłodzka, Pulonia
*  Massa Martana, Italia
*  Poprad, Sluenia

## Ligam de föra
* Sit istitüziunal
Cità

Una **cità** o **sità** (püssee de rar: *scità*) a l'è un'area ürbana cunt una densità de pupulaziun granda e un particular status aministratif, legal o storich.

I cità püssee pupulaa del mund a hinn:


## Galeria fotu di cità

File:Shiodome Tower.jpg|Tur a Tokyo
File:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|Paris
File:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|Ròma
File:Lightmatter sanfrancisco.jpg|San Francisco

File:Aguas-argentinas-2.JPG|Buenos Aires
File:Beijing northeast.jpg|Pechin
Vizà

**Vizà** o **Izà** (en Italià: *Visano*) l'è 'n paés de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 60 méter söl lièl del mar, söla dèstra orogràfica del fiöm Cés, a piö o méno 29 Km de Brèsa.

La comunità de Vizà l'è 'na antìca Piéf e l'asöprét locàl, el porta amò el tìtol de «Plebano».

El paés l'è colocàt al prensépe de la pianüra Padàna, a sud del Lac de Gàrda, dopo de la culìne moréniche de Munticiàr e Carpenédol.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Ghét

**Ghét** (en Italià: *Ghedi*) l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt a 19 km a sud de la cità.

A Ghét el g'ha séde 'l *6° Stormo de l'Aeronàutica Militàr*, endèl *Aeropórt de Ghét-Castinìdol*, e 'ndóche gh'è übicàt la *stasiù Meteorològica de Brèsa-Ghét*.

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Ghét l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Riga

**Riga** (*Rīga* in letun; *Riga* in tudesch, *Ryga* in pulacch) a l'è la capital de la Letonia.
A l'è anca la prima cità del paes, cun 727.578 abitant (2006).

## Geugrafia

Riga a l'è arent al Mar Baltich, in sül fiüm Daugava.

## Aministraziun

El sìndich a l'é Nils Ušakovs.

## Cità gemelaa
Riga a l'è gemelada cun:
Sìgole

**Sìgole** (en Italià: *Cìgole*) l'è 'n paés de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 57 méter söl lièl del mar, söle spónde de la Mèla, a piö o méno 30 Km a Sud de Brèsa.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Senìga

**Senìga** (en Italià: *Seniga*) l'è 'n paés de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa a 48 méter söl lièl del mar a piö o méno 40 Km a Sud de Brèsa ai cunfì co la pruvìncia de Cremùna.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Barbada

**Barbada** (nòm uficiàl en italià: *Barbata*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la basa pianüra al cunfì co la Pruinsa de Cremuna (cümü de Camisà e Casalèt da Sura) a 31 km de la sità e a 105 méter söl lièl del mar.

El g'ha , 'na superfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Antegnàt, Camisà (CR), Casalèt da Sura (CR), Cóv, Fontanèla (BG), Iss.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Barbada l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Bedoléta

**Bedoléta** ciamàt ach **San Michìl** (nòm uficiàl en italià: *Bedulita*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna a i pè del mut Albènsa, a 26 km de la sità e a 526 méter söl lièl del mar.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Bedoléta l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Boàren

**Boàren** (o pò a *Ubàren*; en Italià: *Vobarno*; endèi docümèncc medievài: *"curte Buarni"*, *"plebs de Buarno"*, ecc.), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa en Val Sàbia a 33 km a Nòrt de la cità de Brèsa, a 'na altèsa de 241 méter söl lièl del mar.

L'abitàt de Boàren el se tróa sö la stràda pruvinciàl IV, 'ntramès tra Roè e Sàbio, 6 km a nòrt del cruzàl có la statàl 45bis de la Gardezàna Ucidentàl.

El teretóre cümünàl del dé d'encö el s'è furmàt de la fuziù de tré entità separàde: Boàren, Tée (ünit endèl 1805) e Degàgna (ünit endèl 1928) e isé l'è nit a ciapà dét en bel nömer de frasiù piö pesène, cioè: Carpenéda, Carvàn, Còi, Curùna, Degàgna (Büzignù, Sesì, Serezégn, Füzìna Nöa, Füstegnàc, Lizàne, Ranc, San Martì), É, Pumpignì, Tée (Cazàl, Mòia, Teöle). 
50 dei 53 chilòmetri quadràcc del teretóre de Boàren l'è ocupàt de bósc e teré agrìcol, distribüìcc tra 'l fónt de la àl sö le spónde del Cés e le còste de mùt de le ài laterài (Àl Degàgna) per n'escursiù altimétrica de 1276 méter (dei 227 'nfìna ai 1503 méter söl lièl del mar). 

Boàren l'è giü dei cèntri 'ndüstriài piö 'mportàncc de la Val Sàbia. 'Nfìna a póc agn fà l'éra 'n pó la pàtria de l'aciàio perchè l'uspitàa 'l stabilimènt de le Aciaierìe Falck.

## Evulusiù demogràfica


## Riferimèncc
Georgia

La **Georgia** (*საქართველო*, *Sakartvelo*, in geurgian) a l'è un paes de l'Asia arent al Caucas. La capital a l'è Tbilisi.

A l'è tacada a la Rüssia, a la Türchia, a l'Armenia e a l'Azerbaigian.

La gh'ha una süperfiss de 69.510 km² e una pupulaziun de pressapoch 5 miliun d'abitant.

## Storia

La Georgia a l'è nassüda in de l'april del 1991, quand che l'è finida l'Üniun Suvietiga.

## Urganizaziun pulitiga
La Georgia a l'è una repübliga.

El president a l'è el Salome Zurabishvili (del 2018). 
El prim minister a l'è el Irakli Garibashvili (del 2021).
Tbilisi

**Tbilisi** (antegament *Tiflis*) a l'è la capital de la Georgia.
El gh'ha 1.093.000 abitant (2005).

## Ligam de föra

* Sit ufizial
Azerbaigian

L**'Azerbaigian** (*Azərbaycan* in azera) a l'è un paes de l'Asia arent al Caucas.
A l'è tacaa a la Rüssia, a la Georgia, a l'Armenia, a l'Iran e a la Türchia, e l'è in sül mar Caspi.
La capital a l'è Baku.
Al gh'ha una süperfiss de 86.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 9.165.000 abitant (2011).



## Urganizaziun pulitiga a
L'Azerbaigian (nom ufizial: **Azərbaycan Respublikası**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'İlham Əliyev (del 2003).
El prim minister a l'è l' Əli Əsədov (del 2019).
Sirmiù

**Sirmiù** (en Italià: *Sirmione*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. L'abitàt de Sirmiù el vé sö söndèna penìzola che la divìt en dò bànde la part bàsa del Lac de Gàrda. L'è sitüàt a 38 km a èst de la cità de Brèsa e 'l fà cunfì có la pruvìncia de Verùna e có la regiù Vèneto.

Sirmiù l'è 'na citadìna a vocasiù türìstica: I rèscc Romàni e i edifìci medievài del cèntro stòric i reprezènta 'na atrasiù importànte per el turìsmo cültüràl. Famùze i è le *Gròte de Catullo* che i è mìa óter che i rèscc de 'na gròsa vìla romàna che l'è stàda fórse la rezidènsa del poéta Catullo (I sècol prìma de Crìsto).

## Evulusiù demogràfica
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sirmiù l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Soià

**Soià** (en Italià: *Soiano del Lago*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Valtènezi, sö le culìne moréniche del Lach de Gàrda.

El sò teretóre 'l cunfìna coi cümü de Calvagés, Manèrba, Munìga, Padènghe e Polpenàse.

## Stória
La prezènsa de l'òm endel teretóre de Soià l'è testemognàda amò de la preistória de le custrusiù palafitìcole retroàda de le bànde de le torbiére de Chisulìne.

Gh'è stàt troàt apò a dei rèscc de abitasiù romàne e 'na làpide de màrmor che adès l'è 'nmüràda endei mür de la canònega. El paés el g'ha patìt dele gran destrüsiù de la part dei ùngari 'ndel 899, e 'n chèsta ocaziù par che sàpe stat distrugìt apò a 'n tèmpio dedicàt a Giove.

Endel Medioévo Soià l'ìa sóta la giürisdisiù del Vèscof de Verùna (amò 'ncö la paròchia de Soià l'è sóta la dioòcezi de Verùna). Endel 1330 el paés l'è pasàt sóta Mastino de la Scala, e piö tàrde a Gioàn de Boémia. Chest'öltem el g'ha cidìt le tère de Soià ai cóncc de Castelbarch per 15 mila fiurì d'ór. Entùren al 1300 i fransescà i g'ha fondàt el monastér de San Ròch, dré a la stràda che mìna a Padènghe.

Arènt al Castèl gh'è stat fat sö la céza de San Mighél Arcàngel, lüminàda en ocaziù de la vìzita pastoràla del vèscof de Verùna Ermolao Barbaro (1454). Endel 1550 Soià el se destàca de la Piéf de Manèrba. Sóta la duminasiù de Venésia el fàa part de la quàdra de la Valtènezi.

L'è indicàt come cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che però l'è stat agregàt al cümü Padènghe. Endel 1947 però l'è stat tùrna dizagregàt e l'è turnàt a fà cümü de per sò cönt.

## Evulusù demogràfica

## Riferimèncc
Baku

**Baku** (*Bakı* in azera) a l'è la capital de l'Azerbaigian.
Al gh'ha 2.045.815 abitant (2011) e a l'è la cità püssee pupulada e impurtanta del del paes.

## Cità gemelaa
Baku a l'è gemelada cun:
*  Amman, Giurdania
*  Basra, Irak
*  Bordeaux, Francia
*  Dakar, Senegal
*  Honolulu, Stat Ünì d'America
*  Houston, Stat Ünì d'America
*  Istanbul, Türchia
*  İzmir, Türchia
*  Jeddah, Arabia Saudita
*  Konya, Türchia
*  Magunza, Germania
*  Napuli, Italia
*  Sarajevo, Bosnia e Erzegovina
*  Tabriz, Iran
*  Vũng Tàu, Vietnam

## Alter pruget

## Vus curelaa
*Metropolitana de Baku
Iran

L' **Iran** (*ايران* in parsi) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a l'Irak, a la Türchia, al Turkmenistan, a l'Armenia, a l'Azerbaigian, a l'Afghanistan e al Pakistan.
La capital a l'è Teheran.
Al gh'ha una süperfiss de 1.648.695 km² e una pupulaziun de pressapoch 70 miliun d'abitant.

## Nom
L'Iran al se ciamava *Persia* fina al 1935.

## Urganizaziun pulitiga
L'Iran (nom ufizial: **جمهوری اسلامی ايران** = *Repübliga Islamica de l'Iran*) a l'è una repübliga.
El "Cap Suprem" del paes a l'è l*'[[ayatollah]]* Mojtaba Khamenei (del 2026).
El president a l'è el  Masoud Pezeshkian (del 2024).
Irak

L**'Irak** (scriüü anca **Iraq**; *العراق * in arab) a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a la Türchia, a l'Arabia Saudita, al Kuwait, a la Siria, a la Giurdania e a l'Iran e'l Gulf Persegh al bagna i sò cost.
La capital a l'è Baghdad.
Al gh'ha una süperfiss de 438.317 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.700.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
L'Irak (nom ufizial: **جمهورية العراق**, Jumhūrīyat al-`Irāq, in arab; **كۆماری عێراق**, Komara `Îraqê, in cürd) a l'è una repübliga.
In del 2003 l'esercit di Stat Ünì d'America e de alter paes ucidentaj hann ucüpaa el paes.
Del 2004 al gh'ha un guern pruvisori.
El president a l'è el Barham Salih (del 2018).
El prim minister a l'è el  Mustafa Al-Kadhimi (del 2020).
Paù (BS)

**Paù** (en Italià: *Pavone del Mella*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa endèla Bàsa Bresàna a 36 km a Sud de la cità de Brèsa, a 'na altèsa de 54 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Sìgole, Otalènc, Lé, Milsà e Pralbuì

L'abitàt de Paù el se tróa söla spónda dèstra del fiöm Mèla che 'l sègna 'l cunfì col cümü de Sìgole.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Paù

*Paù, en Italià ''Pavone del Mella'', cümü de la pruvìncia de Brèsa
*Paù, in Italian ''Paullo'', comun de la provincia de Milan
Baghdad

**A Baldœq** (a بغداد/*Baġdād* in arab e a *Baldacca o Baudac* indré 'n antìq in italià) a l'è la sità, la capitàl de 'l Iraq.
A la gh'à de 5.772.000 abitancc (in del 2003).
Acrostich

Un **acrostich** a l'è un puesia che i prim leter, o quij medi o i ültim d'ogni vers, quand che vegnen legiüü in sens vertical, furmen una parola o un'espressiun.
Manèrbe

**Manèrbe** (en Italià: *Manèrbio*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 20 km a Sud de Brèsa e 25 a Nòrt de Cremùna.

El teretóre de Manèrbe l'è abitàt amò de l'età de la préda (Neolìtic, 5000 A.C.), cóme testimuniàt dei repèrcc che gh'è stat troàt e adès conservàcc endèl *Museo Cìvic* del paés.
Dei óter repèrcc datàbii a l'età del bróns, dei óter amò de urìgin Etrüsca e pò amò 4000 monéde d'arzènt de urìgin cèltica del II sècol prìma de Crìsto le dimóstra l'importànsa che Manèrbe la g'ha ricuprìt amò prìma che i riàes i Romàni.

Sitüàt sö l'as Brèsa-Cremùna, al dé d'encö Manèrbe l'è amò come alùra en cruzàl importànte per le vìe de cumunicasiù 'ndèla Bàsa Bresàna.

## Evulusiù demogràfica
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Manèrbe l'è mostràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Vucal verta

La carateristica che la definiss 'na **vucala verta** l'è che la lengua l'è pusiziunaa püssee luntan pussibil da 'l cel de la buca. I vucal vert i henn anca ciamaa *vucal bass* per via de la pusizion bassa de la lengua. I vucal vert ricunussüü da la IPA i henn:

* vucal verta fruntal mia redundaa 
* vucal verta fruntal redundaa 
* vucala verta aretraa mia redundaa 
* vucala verta aretraa redundaa
Aliteraziun

La **aliteraziun** a l'è una figüra retoriga che l'è la ripetiziun de parol che gh'hann dent de spess l'istessa letera/sun per fà un efet acüstich, che de solit a l'è ligaa al sens de la fras
Remedèl

**Remedèl** (en Italià: *Remedello*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 35 km a Sud de Brèsa al cunfì co la pruvìncia de Màntoa. El sò teretóre l'è töt de pianüra. El cunfìna coi cümü de Acquafrèda, Àzola (MN), Cazalmór (MN), Fiès, Gàmbara, Izorèla e Vizà

Remedèl l'è famùs endèi ambièncc che tràta de archeologìa perchè, per vìa dei ritroamèncc de gran importànsa che gh'è stat fat endèl sò teretóre, el nòm de Remedèl el vé dopràt dei stüdiùs per indicà 'na cültüra del éra del Calcolìtich (III milène prìma de Crìsto) radicàda en töta la Pianüra Padàna.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Dezensà

**Dezensà** (en Italià: *Desenzano del Garda*; en Latì: *Decentianum*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèl'estremità sudòvest del Lach de Gàrda a 30 km a Sudèst de Brèsa.

El teretóre de Dezensà 'l se tróa en mès a 'na grànda 'nsenadüra delimitàda a séra del Mut Córen e a matìna de la penìzola de Sirmiù, A sud de Dezensà se dèrf el piö grànt anfiteàtro morénich d'Itàlia.

Se pènsa che 'l nóm Dezensà el vègne del nòm de persùna lati *Decentius*, che 'l pödarès véser stàt el padrù de la vìla del IV sècol de la qual se pöl vizità i scàvi. 

El Cümü 'l g'ha ciapàt la denuminasiù uficiàl atuàl endèl 1926 (prìma el se ciamàa *Desenzano del Lago*) quan che, l'è stàt tacàt ensèma al cümü de *Rioltèla* (che en Italià alùra l'éra *Rivoltella del Garda*) che 'l fàa cümü de per lü alméno del sècol XIII. 

Del cümü de Dezensà fa part apò a la frasiù de San Martì de la Batàia, endóche gh'è stat combatìt la batàia piö sanguinùza de la *Segónda guèra de 'ndependènsa*, ai 24 de Zögn del 1859, endóche i Piemontés de Vitòrio Emanuele II e i fransés de Napuliù III i g'ha batìt i Austrìaci. La batàia l'è stàda isé violènta ma isé violènta che, a la fì, el filàntrop svìser Henri Dunant, a éder el defà disperàt che le s'éra dàde le fómne del pòst e dei paés vizì (Castiù) per medegà i ferìcc, el g'ha ìt l'ispirasiù per fondà l'istitusiù de la Crus Rósa.

Dezensà l'è 'nzemelàda co Antibes-Juan Les Pins (Costa Azzurra, Francia), del Löj del 2001, Isola di Sal (Repüblica del Cabo Verde), Wiener Neustadt (Àustria), del més de Bril del 2002 e Amberg (Germània).

## Evulusiù demogràfica


## Riferimèncc


## Oter progecc

## Us curelade
*Licee Ironem Bagatta
Òsmio

L**òsmio** l'è 'n metàl de nömer atòmich 76. El sò simból l'è **Os**.
L'è 'n metàl de tranzisiù dela famìa del plàtino: l'è 'n metàl dür, fràgil, e de culür blö-gris o blö-négher e se 'l dòpra enden quach léghe 'nsema al plàtino e al irìdio.
Biensà

**Biensà** (*Bianzano*) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 34 km de la sità e a 600 méter söl lièl del mar. Ol paìs l'è a mèsa còsta söl mùt Plér e sö ü teràs naturàl sura 'l lach de Spinù.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Scé, Gaerina, Léf, Pèa, Ranzanìch, Spinù.

Bèl de èt l'è ol medioevàl castèl Suardo di cóncc Suardi, a pianta quadrada, con dóma öna tur pròpe sura l'ingrès 'ndóe gh'è amò ol put leatoio.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Biensà l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Blèl

**Blèl** (nòm uficiàl en italià: *Blello*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Brembila 25 km de la sità e a 815 méter söl lièl del mar.

L'è ü di cümü piö picinì de la bergamasca con dóma . El g'ha süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Brembila, Còrna, Gerusa.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Blèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Proài

**Disambiguasiù:** col tèrmine Proài se pödarès rifirìs apò al cümü de Proài d'Izé.

**Proài** (en Italià: *Provaglio Val Sabbia*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt en Val Sàbia a 37 km de la cità de Brèsa. 

El cümü de Proài l'è stat custitüìt endèl 1928 de l'uniù dei cümü de *Proài de Sùra* e *Proài de Sót*. En realtà però, giöna de le caraterìstiche specìfiche de chèsto cümü l'è chèla de mìa ìga en cèntro principàl ma de véser sparnegàt en sèt frasiù, töte piötòst pesène, che i è: *Cezàne*, *Marsàch*, *Mastànech*, *Barnìch*, *Sedesà*, *Arinì*, *Lévre* e *Arveàch*.

El teretóre de Proài l'è de 14,9 Kmq ma chèsti, 14,59 i è de bósch e teré agrìcoi, cioè el 98,1% del totàl. 
Per rià a Proài se pöl pasà per la *statàl 237 del Càfer* e quan che se rìa a Bàrghe se tàia sö per Proài, o sedenò se pöl pasà de *Tée* che l'è 'na frasiù de Boàren per 'na stràda de mut piéna de cürve.

## Evulusiù demogràfica



## Riferimèncc
Ìder

**Ìder** (en Italià: *Idro*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèl'estremità sud del Lac d'Ìder a 50 km a Nòrt de la cità de Brèsa.

El ritroamènt endèl 1980 dei rèscc d'en abitàt rétic-romà en località *Castèl antìc* póc delóns del *Put de Ìder* (endóche piö tàrde egnarà sö la Piéf), el da crèdet a l’ipòtezi che prope ché a Ìder l'éres sitüàda l’antìca e misteriùza *Stonos*, abitàda de contadì e pastùr che gh'éra 'mparàt l'art de la tesidüra.

## Evulusiù demogràfica



## Colegamèncc estèrni

* Nutìsie a mèret de Ider  sö www.vallesabbianews.it (en italià)

## Riferimèncc
Cut Copy

I **Cut Copy** a hinn un grüp de Melbourne, Australia, che'l sòna müsega eletroniga. El sò stil l'hann definii cume dance punk o electropop, cunt anca inflüenz new wave e post-punk. La sua cà discugrafiga a l'è la Modular Recordings, l'istessa di Wolfmother, The Presets, New Young Pony Club e The Avalanches.

## Member del grüp
* Dan Whitford - vus, taster, ghitara
* Tim Hoey - bass, ghitara, campiunadur
* Mitchell Scott - bateria

### Vecc member
* Bennett Foddy - Bass, sintetizadur

## Discugrafia
### Album
* *[[Bright Like Neon Love]]* (2004, Modular Recordings)
* *[[In Ghost Colours]]* (2008, Modular Recordings - AUS #1, US #167)
* *Zonoscope* (2011, Modular Recordings - AUS #3, US #46)
* *Free Your Mind* (2013, Modular Recordings)
* *Freeze, Melt* (2020, Cutters /The Orchard)
* *Moments* (2025, Cutters Records)

### EP
* *I Thought of Numbers* (2001, Modular Recordings)
* *Hearts on Fire* (2007, Modular Recordings)
* *So Cosmic* (2008, Modular Recordings)

### Compilation
* *[[Fabric Live 29]]* (2006, DJ mix compilation, Fabric)

### Singuj
* "1981" 7" (2001, Modular Recordings)
* "Saturdays" (2004, Modular Recordings)
* "Future" (2005, Modular Recordings)
* "Going Nowhere" (2005, Modular Recordings)
* "Hearts on Fire" (2007, Modular Recordings)
* "So Haunted" (2007, Modular Recordings)
* "Lights & Music" (2008, Modular Recordings - AUS #64, AUS Dance #8)
* "Hearts on Fire" (2008 Edit), (2008, Modular Recordings - AUS #98, AUS Dance #9)
* "Far Away" (2008, Modular Recordings)

## Ligam de föra
* sit ufizial 
* blog ufizial
* Cut Copy al sit de la Modular Recordings
Balcan

I **Balcan** a l'è el nom storich e geugrafich che'l se dupra per indicà el süd-est de l'Europa. La regiun chì la gh'ha un'area tutala de 550.000 km2 per una pupulaziun de pressapoch 53 miliun de abitant.

La regiun la ciapa el nom di Munt Balcanich, che van del center de la Bülgaria fina a l'est de la Serbia, in del sò limit ucidental, e fina al mar Negher per la banda urientala.

Fan part di Balcan di toch di teritori de la Cruazia e de la Serbia, e tüt el teritori de la Bosnia Erzegovina, del Muntnegher, de la Bülgaria, del Kosovo, de l'Albania, de la Macedonia, de la Grecia e de la Türchia eurupea. 

## Ligam de föra
* Balkanalysis.com
* Storia di Balcan (Steven W. Sowards)  (in ingles)
* Civilitas Research 
* [http://www.rferl.org/balkan-report/  Radio Free Europe/Radio Liberty Balkan
Eurasia

L**'Eurasia** a l'è la massa cuntinentala terestra che la curispunt ai teritori de l'Europa (10.236.000 km2) e de l'Asia (44.300.000 km2). La se tröa per la püssee part in di emisfer est e nord. 

Anmò incö al gh'è minga un cunfin intra l'Europa e l'Asia che tücc recugnussen. El cunfin tradiziunal a l'è quel di Munt Uraj, che se tröen in de la Rüssia ucidentala. L'Eurasia la fa part, insema a l'Africa (30.259.000 km2), del *Cuntinent Andigh*, che l'è ciamaa inscì perchè l'è staa la *[[cüna]]* di civiltà püssee andigh. El *Cuntinent Növ* a hinn inscambi i dò Americh e'l *Cuntinent Növissim* a l'è l'Uceania.
Cifon

Ol **cifon** a l'è 'n mobilett doperaa in la stanza de lecc, de solit per mettegh sora 'na lus e denter on quajcoss de ligaa al lecc, 'me la biancheria, o al dormì, 'me la desveggia, di medesinn, di liber o el telefon. Prima de la diffusion massiva del cess in di cà el gh'eva dent el vas de la segetta.
Claudi II el Gòtich

El **March Aureli Valeri Claudi**, conossuu anca come **Claudi II** ò come **Claudi el Gòtich** (*Marcus Aurelius Valerius Claudius* ò *Claudius Gothicus* in Latin; 10 mâgg 213 ò 214 - Sirmi, 270) l'è staa on imperador roman, che l'ha regnaa del 268 al 270; l'è staa el primm de ona seri de imperador Illirich, famos per avè cercaa de fà tornà l'Imperi al sò vegg splendor.

## I origin e i caregh milidar
Nassuu ò in Dalmazia ò in Illiria, a l'era el fioeu del Flavi Numeri, de famiglia illuster, e de la soa miee Claudia. Sòtta el regn del Deci (249-251) l'è staa tribun milidar, carega grazie a la qual el s'è renduu famos, per esempi in de la difesa di Termòpil in del 250. Duranta el regn del Valerian (253-260) l'è staa tribun de la Legio V Martia e poeu governador de l'Illiria (*dux totius Illyrici*), che l'ha difenduu per des ann contra i invasion di Gòtt.

## La salida al podè e i sò guerr
In del 268, a la mòrt del Gallien (253-268) l'era tribun a Pavia (che se ciamava Ticinum). Gh'è chi dis che l'è staa vun di autor de la mòrt de l'imperador, che l'era dree a assedià a Milan el general ribell Aureol. Sentuda la mòrt del Gallien, l'esercit, insemma al Senaa, l'ha eleggiuu el Claudi come noeuv imperador. 

Avuda questa carega, el Claudi II (per sconfondes nò con l'imperador Claudi, che l'aveva regnaa tra 'l 41 e 'l 54) l'ha consideraa come sò primm impegn quell de difend cont energia i confin e i territòri de l'Imperi del numer cressent de invasion barbaregh. Quest obbiettiv l'è staa in part completaa grazie a batali come quella arent al Lagh de Garda contra i Alamann ò quella de Naiss contra Erui, Gepid e Gòtt (l'è staa ciamaa el Gòtich pròppri dòpo la vittòria a Naiss, incoeu *Niš*, in Serbia).

El Claudi II l'è anca riessii a reportà sòtta l'Imperi Roman i provincc de la Spagna e de la Galia Narbonesa, ma l'ha poduu nò conchestà tutt l'Imperi di Gali.

## La mòrt
El Claudi II l'è mòrt in de l'agost del 270 a Sirmi per pest, menter l'era dree de andà contra di Barbar che aveven traversaa el Danubi. La soa mòrt l'è stada font de desgrazia per l'imperi, che l'aveva finalment trovaa on capp che 'l piasess a tucc: pòpol, esercit e Senaa. Gh'è succeduu el fradel Quintill, che l'è duraa men de on ann.

On quaj de desenn dòpo, l'imperador Costantin l'ha dii de vess on discendent del Claudi II per part de mader, ma gh'hinn minga di proeuv per testimoniàll.

## Vôs correlaa
*Gallien
*Quintill
*Illiria
*Gòtt
*Invasion barbaregh
Cumpost eteruciclich

I **cumpost eteruciclich** o dumà **eterucichel** a hinn di cumpost urganich ciclich che almen vün di atum del cichel a l'è minga un atum de carboni. I atum diferent del carboni in del cichel se ciamen *eteruatum*, e de solit a hinn ussigen, azot o sulfer.

La chimiga de 'sti cumpost chì la gh'ha una gran impurtanza per l'indüstria chimiga, quela farmaceutiga, la biuchimiga e la chimiga in general.

Esempi de cumpost eteruciclich a hinn i piridinn, i furan, i piroj,...
Quintill

El **March Aureli Claudi Quintill**, mej conossuu cont el nòmm de **Quintill** (*Marcus Aurelius Claudius Quintillus* in Latin; region de Sirmi, 220 circa - Aquileia, 270) a l'è staa on imperador roman (270).

L'eva el fradel del Claudi II. Quand quest chì l'è mòrt, el Quintill a l'eva fòrsi el capp de on'unitaa milidar locada in Italia. Eleggiuu del Senaa, l'è staa tradii di sò soldaa quand la s'è sentuda la notizia de l'elezion de l'Aurelian. A 'sto pont, senza sostegn, el Quintill l'è mòrt a Aquileia, fòrsi per suicidi. Gh'è succeduu pròpri l'Aurelian.

## Vôs correlaa
*Claudi II
*Aurelian
Turkmenistan

El **Turkmenistan** a l'è un paes del center de l'Asia.

A l'è tacàa a l'Iran, a l'Afghanistan, al Kazakistan e a l'Uzbekistan.
La capital a l'è Ashgabat.
Al gh'ha una süperfiss de 488.100 km² e una pupulaziun de pressapoch 5.100.000 abitant.



## Urganizaziun pulitiga
El Turkmenistan (nom ufizial: *Türkmenistanyň Respublikasy*) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Serdar Berdimuhamedow (del 2022).
Aşgabat

**Aşgabat** (*Ашхабад*/*Ašchabad* in rüss; semper in rüss, tra 'l 1919 e 'l 1927, *Полторацк*/*Poltorack*; **عشق آباد** in persian) a l'è la capital del Turkmenistan.
El gh'ha 695.300 abitant (2001).

##
Mairà

**Mairà** o **Maerà** (en Italià: *Mairano*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 17 km a Sud de la cità de Brèsa.

Mairà el ciàpa dét apò a la frasiù de Piöedése. A Nòrt e l'è strersàt de la *Seriöla Mulìna*.

El teretóre de Mairà l'è stat abitàt de pupulasiù preistòriche amò prima del 2000 a.C.. Endèi *Muzèi de Brèsa* gh'è conservàt 'na segür en préda érda leegàda, che vé de Mairà e che la stà a significà l'ezistènsa de pupulasiù preistòriche che scampàa de càcia e de pèsca,

El nòm el sömèa vègner de *Fundus Marianus*, cioè del nòm de la *gens* che gh'ìa ciapàt en consègna chèsta tèra quant che part de la Pianüra Padàna l'è stàda spartìda en sentürie de part dei Romàni.

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Afghanistan

L' **Afghanistan** a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacaa a l'Iran, al Turkmenistan, a l'Uzbekistan, al Tagikistan, a la Cina e al Pakistan.
La capital a l'è Kabul.
Al gh'ha una süperfiss de 652.090 km² e una pupulaziun de pressapoch 27 miliun d'abitant, che'l 70% al vif in di campagn.



## Urganizaziun pulitiga
L'Afghanistan (nom ufizial: **جمهوری اسلامی افغانستان / د افغانستان اسلامي جمهوریت** = *Repübliga Islamiga de l'Afghanistan*) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Hamed Karzai (del 2004).
Àder

**Àder** (en Italià: *Adro*), l'è 'n cümü de  abitàncc (dàto del  ) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla regiù geogràfica de la Franciacürta a 25 km a èst de la cità de Brèsa e a 6 del Lach d'Izé.

El teretóre de Àder l'è sitüàt endèna zòna ondulàda en pàrt custitüìda de le culìne moréniche del Lach d'Izé, ai pè del Mut Àlt.

De vocasiù contadìna per tradisiù, el g'ha svilüpàt n'importànte specializasiù endèla cültüra de la icc, al pónt che apò a 'l stèma del paés el g'ha resprezentàt la A de l'inisiàl con entùren de le bèle gràte de ùa. I teré de prudusiù de la icc de la zòna i rièntra endèl consòrse del *Franciacürta D.O.C*.



## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Uzbekistan

L**'Uzbekistan** a l'è un paes in del center de l'Asia.

A l'è tacaa al Kazakistan, al Turkmenistan, al Kirghizistan, a l'Afghanistan e al Tagikistan.
La capital a l'è Tashkent.
Al gh'ha una süperfiss de 447.400 km² e una pupulaziun de pressapoch 26.600.000 abitant.

## Urganizaziun pulitiga
L'Uzbekistan (nom ufizial: **O‘zbekiston Respublikasi**) a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Islom Karimov (del 1991).
El prim minister a l'è el Shavkat Mirziyoyev (del 2003).
Taškent

**Taškent** o anca **Tashkent** (*Toshkent* in üzbech; *Ташкент* in rüss) a l’è la capital de l'Uzbekistan.
Al gh'ha 1.967.879 abitant (2006) e a l'è el center ecunomich e cultüral püssee impurtant del paes.

## Cità gemelaa

Tashkent a l'è gemelaa cun:
*  Istanbul, Türchia
*  Karachi, Pakistan
*  Seattle, Stat Ünì d'America
*  Berlin, Germania
Calvizà

**Calvizà** (en Italià: *Calvisano*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Orientàl a 25 km a Sudèst de la cità de Brèsa e 45 km a Nòrt de Cremùna e 45 km a Nordòvest de Màntoa.

El nòm el sömèa vègner de *Calvisius* o *Calventius* che l'è 'n nòm de persùna Latì.

El teretóre de Calvizà 'l ciàpa dét apò a tré frasiù che 'na ólta i éra cümü autònomi, cioè Malpàga, Mezàne e Viadàna.

## Spòrt
A Calvisà g'ha séde giöna de le piö 'mportànte squàdre de Rugby del Campiunàt Italià. El *Rugby Calvisano* l'è campiù italià 'n càrica e l'è stat òt vólte dré a la fìla finalìsta (del campiunàt 2001/2002 a chèl 2007/2008) con tré tìtoi (2004/2005, 2007/2008 e 2011/2012).

## Evulusiù demogràfica

## Riferimèncc
Arabia Saudita

L**'Arabia Saudita** a l'è un paes de l'Asia.

A l'è tacada a la Giurdania, a l'Irak, al Kuwait, al Qatar, ai Emiraa Arab Ünì, a l'Oman e al Yemen; a l'è culigaa cunt un punt al Bahrain. El Mar Ross e'l Gulf Persegh bagnen i sò cost.
La capital a l'è Riyad.
La gh'ha una süperfiss de 2.149.690 km² e una pupulaziun de pressapoch 24.500.000 abitant, che pressapoch 7 miliun a hinn furestee.



## Urganizaziun pulitiga Selami Mustafa 04/01/1991
L'Arabia Saudita (nom ufizial: **المملكة العربية السعودية**, *Al-Mamlaka al-'Arabiyya as-Sa'ūdiyya*) a l'è un regn.
El re a l'è Salaman (del 2015).

La fa part del Cunsili de cuuperaziun del Gulf.
Riyad

**Riyad** (scriüü anca *Riad* o *Riyadh*,  لرياض in [arab])) a l'è la capital de l'[Arabia Saudita.
Al gh'ha 4.260.000 abitant (2007).

## Ligam de föra
* Sit ufizial
Salò

**Salò** (en Italià: *Salò*), l'è 'n cümü de  de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt söla spónda ucidentàl del Lach de Gàrda, a 31 km a èst de la cità de Brèsa.

*Pagus* de fondasiù romàna, se conós póch sö l'urìgin del nòm. Salò l'è stat séde de 'n quach ministéri ai tép de la *Repüblica Social Italiàna*, ciamàda per chèsta rizù apò *Repüblica de Salò*. Al dé d'encö l'è 'n importànte cèntro türistich.

## Evulusiù demogràfica

L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Salò l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:

## Riferimèncc
Carl de Provenza

El **Carl de Provenza** (845-863) l'è staa el primm re de la Provenza.

## La familia
El Carl a l'era el terz fioeu de l'imperador del Sacher Roman Imperi Lotari I, e donca l'era nevod del Luis I el Religios (fioeu a soa voeulta de Carlomagn). La soa mader l'eva l'Ermengarda de Tours (...-851).

## Biografia
El Lotari I, primma de morì, l'ha deciduu de divid el sò regn, la Lotaringia (voeuna di tre part del Sacher Roman Imperi) in trii tòcch:
*Al maggior, el Luis II, l'ha daa el tròn d'Italia e 'l titol imperial;
*Al segond, el Lotari II, l'ha daa la Frisia, i territòri tra 'l Reno e la S'celda, i mont Giura e la Savòia;
*Al Carl, la Provenza e ona part de la Borgogna al confin con la Savòia;

Ma el Carl l'eva anmò on bagaj, e l'eva anca epilettich. Per quest i sò fradei hann cercaa a dagh el sò territòri, ma i nòbil provenzai s'hinn rebellaa e lù l'ha poduu restà re. 

In del 860 l'è riessii a batt el sò zio Carl II de Francia, che 'l voreva conchestà la Provenza (anca se podom dì che 'l merit de la conservazion de l'indipendenza l'è pu del sò tutor, el cont Gerard II de Vienne, che l'era sò zio).

Quand l'è mòrt, in del 863, el regn l'è staa spartii tra el Lotari II e ' Luis II, che l'è diventaa el noeuv re de Provenza.
Barack Obama

Ol **Barack Hussein Obama II** (Honolulu, 4 de agust del 1961) l'è stat ol quarantaquatrésem presidènt di Stacc Unicc, precedöt del George W. Bush e söcedöt del Donald Trump.

S-cèt d'ön imigrat del Kenya, l'è ol prim presidènt afroamericà, l'è ü democràtech e l'à ensìt i elesiù cóntra ol repüblicà John McCain.