open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cassina (Agn)

**Cassina** (italian: *Cassina d'Agno*) l'è ona frazzion del comun luganes de Agn, in del Canton Tesin.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, arent a Vernaa e a la riva del Lagh de Lugan.
Pioneer 10

**Pioneer 10** l'è 'na sónda spasiàla americàna lanciàda ai 2 de mars del 1972, prìma  sónda a rià a streersà la sintüra dei asteròidi e a rià a vizità 'l pianeta Giove, obietìf principal de la misiù. La fàa part de la segónda generasiù de sónde del Programa Pioneer.

Endel més de zögn del 1983 l'è deentàda el prim ogèt fabricàt de l'òm a sorpasà l'òrbita de Netùno, che 'n chèl momènt lé l'ìa l pianéta piö delóns del Sul, dato che Plutone el se tróaa endel ciapèl de la sò òrbita ecèntrica che rèsta piö arènt la nòsta stèla.

El pónt piö arènt a Giove l'è stat tocàt ai 4 de dezèmber del 1973 (132,252 km) ma zamò quach dé prìma el gh'ìa ambiàt a tö zó fotografìe (en totàl el g'ha trasmitìt a la Tèra 500 fotografìe) che a chèl tép là i éra le 'nsömeànse piö detegliàde mai scatàde al pianeta. Del materiàl mandàt de la Pioner 10 s'è riàt a otègner informasiù presiùze sö la temperadüra de la atmosféra, de l'altèsa dei nìgoi piö alcc, de la fàsa de radiasiù e del càmp magnétich, en bèl tòch piö gaiàrt de chèl che se pensàa.

Dòpo la vìzita a Giove la sónda la g'ha ciapàt la diresiù del spàsio interstelàr e l'öltema cumunicasiù l'è stàda captàda sö la Tèra ai 23 de zenér del 2003, quan che 'l se troàa a presapóch 80 UA de la Tèra. 


File:Pioneer-10 jupiter moons.jpg|Le quàter lüne principàle de Giove töde zó del Pioneer 10
File:P10A05.jpg|El pianeta Giove töt zó del Pioneer 10
File:Pioneer 10 - Ganymede - P102a.jpg|Ganymède töt zó del Pioneer 10
Mogesch

**Mogesch** (prononzia local: [mu'dʒøsk]; italian: *Mosezzo*) l'è vun di duu nucli principai del comun noares de San Peder Mogesch.
El paes el se troeuva arent al Canal Cavor, a nord de San Peder.
San Peder (San Peder Mogesch)

**San Peder** (prononzia local: ['pedar]; italian: *San Pietro*) l'è vun di duu nucli principai del comun noares de San Peder Mogesch.
A l'è 'l center comunal, indove che se troeuva el municippi.
Mezmanegh

**Mezmanegh** (prononzia local: [mɛz'manik]; italian: *Mezzomanico*) l'è vuna di frazzion del comun valtolin de Dubin, in de la Provincia de Sondri.
El paes el se troeuva in sui bricch de soravia al center comunal.
Terdobbi

El **Terdobbi** (localment [tar'dubi]; italian: *Terdoppio*) l'è on riaa piemontes e lombard.
A l'è longh 86 chilometer, e 'l sò percors l'è staa s'ceppaa in duu tocch: el primm, ciamaa *noares*, el ghe va dent al Tesin, intant che 'l segond (el *lumellin*) el ghe va dent al Pò. I duu tocch on temp eren taccaa insemma, ma in del Medioev el cors de quell noares l'è staa desviaa per portàggh l'aqua ai ronsg de la Bassa.

## El percors
### Noares
El Terdobbi el nass in di bricch del Noares, in tra i comun de Graa e Dumian. El scorr invers al sud, in parallel a la Gogna, a ovest de la vall del Tesin. El passa arent a Noara, al sò confin sud-est. Rivaa in tra Trecaa e Sozzagh, el scomincia a spartiss in vari brocch: vun el ghe va dent a la Ronsgia Scerana; on olter el va drizz fina a Sceran, e lì el finiss denter a la Ronsgia Mora. L'ultem tocch el va drizz fina a Cassoeu, e lì el finiss denter al Tesin.
### Lumellin
El nass a Sozzagh de l'union de vari ronsg e risorgiv, cont el nomm de *Fregg* (prononzia local: [frøtʃ]). El riva in Lombardia aproeuv a Gravellona, e lì el cambia el nomm in *Terdobbi*. De lì el traversa tutt la Lumellina, e 'l ghe passa denter ai comun de Vigeven, Gambolò, Trumell, Garlasch, Dorn, Zinasch. Rivaa a Somm, el va a finì denter al Pò.

## Curiosità
El Terdobbi el ghe da el nomm al comun noares de Terdobiaa, anca se al dì d'incoeu le traversa pu.
Cont de Pombia

I **cont de Pombia** hinn staa ona fameja comital ben importanta del Piemont oriental.
Hann ciappaa el nomm del Castell de Pombia (NO), ma probabilment eren de origin provenzal, e saressen rivaa in del Noares (a Caltignaga) ai temp del re Ugo de Provenza.
El primm cont cognossuu l'è staa l'Ildeprand, che l'è mort prima del 1013. In del secol sucessiv, la cà di cont de Pombia la gh'ha daa vari vescov a Noara, e l'ha faa nass i ramm di cont del Canaves e di cont de Biandraa.
Sant Agabi

**Sant Agabi** (*Sant'Agabio* in italian) l'è on quarter de Noara.
Ghe viven 12.877 personn. El ciappa el sò nomm de Sant Agabi, el segond vescov de Noara, despoeu de San Gaudenzi.
El quarter el se troeuva a est del center comunal (in direzzion de Trecaa), e on temp a l'era vun di borgh foeura di mur de la città.
L'è traversaa del canal Quintino Sella e del Terdobbi.
Guidott de Biaa

El **Guidott de Biaa** (Biaa, XIII secol - Messina, 1333) l'è staa on arcivescov lombard.
Nassuu a Biaa de ona fameja borghesa, l'ha studiaa diritt a Padova.
In del 1304 l'è staa eleggiuu arcivescov de Messina. Lilinscì al temp la diocesi la gh'eva on mucc de danee liqued. El Guidott l'è staa bon de ministrà el patrimoni de la diocesi, che l'ha doperaa per sgrandì e imbellì el Domm de Messina. L'è mort in del 1333, cont el lassà on bon regord de lu medemm. L'è soterraa in del Domm de Messina.
Ambroeus II de Arlun

L**'Ambroeus de Arlun** (Arlun, ...-1051) l'è staa on vescov lombard.
El rivava probabilment d'ona fameja de valvassor de Arlun. L'Ambroeus l'ha faa cariera in de la Gesa milanesa e l'è vegnuu vun di omen pussee fidaa de l'arcivescov Aribert de Intimian.
In del 1027 l'è mort el vescov de Lod, Notcheri. L'Aribert alora, per via del diritt de nomina e de consacrazzion del vescov lodesan, l'ha scernii 'me sucessor proppi l'Ambroeus, e l'ha consecraa. Ma i lodesan hann refudaa la nomina, perchè diseven che l'era minga giusta che i milanes gh'avessen el diritt de scernì el vescov sò de lor. Alora l'Aribert l'ha assediaa Lod, fina a quand i lodesan hann acettaa l'Ambroeus 'me vescov e gh'hann giuraa fedeltà denanz ai mur de la città.
L'Arnolf, storegh de l'arcidiocesi milanesa, el dis che l'imposizzion de l'Ambroeus (che a bon cunt el saria staa on bravo vescov) l'è staa el princippi de l'ostilità tra Lod e Milan.
Rapper

El **rapper** o **rappista** l'è on cantant che 'l fa el rap.

## On quaj rapper famos
*Eminem
*Tupac Shakur
*Dellino Farmer
*Caparezza

## Vos corelaa
*Rap
Ocagn

**Ocagn** (it. *Occagno*) l'è ona frazzion del comun comasch de Schignan.
El paes el se troeuva dent in de la Val d'Intelvi, a nord del center comunal.
Retegn (Schignan)

**Retegn** (it. *Retegno*) l'è ona frazzion del comun comasch de Schignan.
El paes, compagn de tucc i olter frazzion comunai, el se troeuva dent a la Val d'Intelvi.
Helmut Lotti

El **Helmut Lotti** l'è on cantant del Belgi. El so num complet l'è **Helmut Barthold Johannes Alma Lotigiers** 

## Riferiment
Perla (Schignan)

**Perla** (istess in italian) a l'è ona frazzion del comun comasch de Schignan.
El paes el se troeuva dent a la Val d'Intelvi, a nord-ovest del center comunal.
Germanell

**Germanell** (it. *Germanello*) l'è ona frazzion del comun larian de Laj, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva in su la riva del Lagh de Comm, a nord del center comunal e a sud de la frazzion de Toriggia.
Ticee

**Ticee** (in italian l'hann lassada inscì) l'è ona frazzion del comun larian de Laj, in de la Provincia de Comm.
A l'è on paes de montagna, che 'l se troeuva in sui bricch a ovest del center comunal.
Pertegaa

***[[Pertegaa (arnes)|Pertegaa]]**, sinonem de l'araa.
***[[Pertegaa (Marian)|Pertegaa]]** (*Perticato*), frazzion de Marian.
Pertegaa (Marian)

**Pertegaa** (*Perticato* in italian) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Marian, in de la Provincia de Comm.
Google

El **Google** (parnunzia "gogòl") l'è on motor de ricerca, el puussee famos e dovrà.

## Stòria

El Google nass in del ann 1996 . El sò primm nom l'era "BackRub". Dop vun ann el cambia el nom in Google e cambia el server, che prima l'era de l'Università. 

## Servizzi del Google
*Google Drive, che l'è on contenidor de document.
*YouTube
*GMail, ona webmail
*Blogger, on servizi per avè on blog

## Vos Corelaa
*Bing
*Yahoo
## Riferiment
Ossana (Laj)

**Ossana** (istess in italian) l'è ona frazzion del comun larian de Laj, in de la Provincia de Comm.
El borgh el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la va su a Toriggia.
Cassina (Cermenaa)

La **Cassina** (*Cascina Lavezzari* in italian) l'è ona frazzion del comun comasch de Cermenaa.
La frazzion l'è situada a sud del center comunal.
Bontocch

**Bontocch** (italian: *Bontocco*) l'è ona frazzion del comun comasch de Olgiaa.
El quarter el se troeuva a nord del center comunal, minga delonsg del cors de la Lura.
Pagnan

***[[Pagnan (Meraa)|Pagnan]]** (*Pagnano*), frazzion de Meraa.
***[[Pagnan (Ass)|Pagnan]]** (*Pagnano*), frazzion de Ass.
Pagnan (Ass)

**Pagnan** (it. *Pagnano*) l'è ona frazzion del comun comasch de Ass.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la va su a Lasnigh.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1880 (e 'l comprendeva anca i cassinn de Gemù, Galegn, Mudrogn, Frain e Megna). Al temp di piev el partegniva a la Piev de Vallassina.
Cassan

***[[Cassan (MI)|Cassan]]** (*Cassano d'Adda*), comun de la Provincia de Milan.
***[[Cassan (VA)|Cassan]]** (*Cassano Valcuvia*), comun de la Provincia de Vares.
***[[Cassan Magnagh]]** (*Cassano Magnago*), comun de la Provincia de Vares.
***[[Cassan (VA)|Cassan]]** (*Cassano*), frazzion de Albes con Cassan.
Come i panda

**Come i panda** l'è ona canzun del Dellino Farmer venüüda föra in del ann 2014.

El Dellino el dis che chi parla el dialet l'è drè ad estinguess, me i panda. El dis anca che el lumbard l'è minga dumà per i vegett.

## Ligamm de föra
*La canzun
Sanc e sidur

**Sanc e sidur** l'è una canzon del Dellino Farmer venüüda föra in del ann 2013.

La parla del laur e del sfruttament di laurarur, e anca del precariat.

In del video, el Dellino fa la part del magüt
Carlo Alberto dalla Chiesa

El **Carlo Alberto dalla Chiesa** (Saluzzo, 27 de setember 1920 - 3 de setember 1982 ) l'è staa on general di Carabiniee italian, copaa del Salvatore Riina per i sò attività contra de la mafia. 

L'è staa anca impegnaa in de la lotta contra i Brigate Rosse e l'ha faa la guerra ai nazista de la Repubelga Sociala Italiana. 

## Riferiment


## Alter progett

## Vos corelàa
*Cosa Nostra
*Paolo Borsellino
*Giovanni Falcone
Colnagh

**Colnagh** (*Colnago*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Cornaa.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la va giò a Busnagh.
A l'è staa on comun indeperlù fina al 1861. Al temp di piev a l'era denter a la Piev de Pontiroeu.
Villa Paradis

**Villa Paradis** (it. *Villa Paradiso*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Cornaa.
El paes el se troeuva in su la riva de l'Adda, a est del center comunal, in su la strada che la va giò a Trezz.
Pioneer 11

**Pioneer 11** l'è 'na sónda spasiàla americàna lanciàda de Cape Canaveral ai 5 de bril del 1973.  Dòpo de ìga streersàt la sintüra dei asteròidi, la g'ha vizitàt i pianeti Giove e Saturno e dòpo la g'ha ciapàt la diresiù del spàsio interstelàr. L'öltema cumunicasiù l'è stàda captàda sö la Tèra ai 23 de setèmber del 1995. La fàa part de la segónda generasiù de sónde del Programa Pioneer.

## La vìzita a Giove
*Pioneer 11* l'è pasàda arènt a Giove 'ntra 'l més de noèmber e chèl de dezèmber del 1974. El pónt piö arènt al pianeta Giove l'è stat pasàt ai 2 de dezèmber, (42.828 km de la part piö alta dei nìgoi). La sonda la g'ha töt zó 'nsomeànse bèle detagliàde de la Gran Macia Rósa, la g'ha mandàt le prìme fotografìe de le regiù polàre, e la g'ha püdìt stabeléser la masa de Calisto. A la fì de la sesiù de rileamèncc e mizüre, la Pioneer 11 la g'ha sfrötàt la fórsa gravitasiunàla de Giove per ciapà la ónda e fàs proietà en diresiù de Saturno.


File:P11C06.jpg
File:Pioneer f12.gif
File:Pioneer f18.gif
File:P11C03.jpg
File:Pioneer f08.gif
File:Pioneer f15.gif
File:Pioneer 11 - Jupiter - p176.jpg
File:Pioneer11 Io.gif


## La vìzita a Saturno
La *Pioneer 11* l'è pasàda arènt a Saturno al prim de Setèmber del 1979, a la distànsa mìnima de 21,000 km de la part piö àlta dei sò nìgoi.

En chèl momènt là, le sonde *[[Voyager 1]]* e *[[Voyager 2]]* le gh'ìa zabèlia sorpasàt Giove e i éra pò a lùre en viàs 'nvèrs Saturno, isé i tècnich de la NASA i g'ha dicidìt de fàga streerà el piàno dei anèi endel stès pónt che le g'harà de pasà le Voyager dòpo quach més, isé de verificà la traietòria prìma che riès le Voyagers, e cazomài ghe fös el perìcol de restà denegiàde, devià le Voyager sönden ótra traietòria. El pasàgio envéce l'è stat realizàt sènsa problémi.

La g'ha töt zó fotografìe — e quàze la ghe nàa a sbàter adòs — pò a de giöna de le lüne piö pesène de Saturno. L'ogèt l'è stat identificàt come Epimeteo, 'na lüna scuprìda el dé prìma co le fotografìe scatàde de la stèsa sònda. La gh'è pasàda arènt apò a Janus (1 de setèmber del 1979 a le 14:52 UTC a 'na distànsa de 2500 km) e Mimas (a le 16:20 UTC del stès dé, a 103000 km).


File:P11F81.jpg 
File:P11saturn.jpg
File:P11saturnb.jpg
File:P11g21.jpg
File:Pntitan.jpg
Dialer

I **Dialer**, in lombard *ciamador*, hinn di software che fann ciamà a on modem on numer telefonegh. Anca s'hinn nassuu 'me strument legal per pagà di servizzi, el so us l'è staa squasi semper illegal.
In del gergh di giornalista, l'è doperaa squasi semper per el sò us illegal 'me malware

## Dialer legai
I dialer poden vess doperaa per pagà on servizzi de assistenza professional o per doperà di resors senza stà a fà di abonament, fattur e transazion, ma pagàj in la bolletta del telefon.

On esempi de dialer "bon" hinn i CD che eren daa di ISP ai utent che voreven l'Internet cont la configurazion automatica, l'era assee mett el CD in del computer per vess in Internet.

## Dialer illegaj
I dialer illegaj ciamen on numer a pagament **senza fàll savè a l'utent**.

Squasi semper disen minga el cost del servizzi e di volt se installen senza fàll savè (on quaj antivirus i segnala 'me trojan).

I virus writer han trovaa on mugg de maner per spantegàj, di voeult doperaven di exploit in di software Microsoft comé Internet Explorer o Outlook Express.

## In del mond

### Itàlia
In Itàlia i dialer i eren assee spantegaa in del period de bassa diffusion de l'ADSL.

Per la legg italiana on dialer va ben domà se:
#Anca i banner pubblicitari disen el so cost
#El dis ciarament i cost e 'me scancelàll
#Se l'è in su on numer nazional, el pò no avegh di porno

### Svizzera
In Isvizzera i dialer hinn tucc illegai de l'ann 2004, quand che hinn staa bandii i numer a pagament.

## Riferiment
*Come indagare su un dialer
*Come difendersi dai dialer
Villa Noeuva (Bernaregg)

**Villa Noeuva** (*Villanova* in italian) a l'è ona frazzion del comun de Bernaregg, in de la Provincia de Monscia.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center abitaa, invers a Caraa.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev Villa Noeuva a l'era denter a la piev de Vimercaa.
On temp in italian la se ciamava *Villanova Vimercate*.
Realdin

**Realdin** (prononzia local: [real'deŋ]; italian: *Realdino*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Caraa, in de la Provincia de Monscia.
El paes el se troeuva aproeuv a la riva del Lamber.
Cazzan (Besana)

**Cazzan** (prononzia local: [ka'tsaŋ]; italian: *Cazzano*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Besana, in de la Provincia de Monscia.
El paesin el se troeuva a nord-ovest del center comunal, in su la strada che la va a Briosch e Renaa.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1869. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Jaa.
In del period 1862-1869 el gh'ha avuu el nomm ofizzial de *Cazzano Besana*.
Tacona

La **Tacona** (prononzia local: [ta'kuna]; italian: *Taccona*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Muggiò, in de la Provincia de Monscia.
El paesin el se troeuva a sud del Canal Vilores. La Tacona la confina a est con Monscia, a sud con Cinisell Balsom, a ovest con Noeuva, a nord cont el center comunal.
Programa Voyager

El **programa Voyager** l'è 'n programa scentìfich americà che g'ha portàt endel 1977 a spedéser dò sonde spasiàle, ciamàde Voyager 1 e Voyager 2, a esplorà el Sistema Solar esterno.

Endela prìma fàze del progràma, töte dò le sonde le g'ha vizitàt i pianeti Giove e Saturno. La sonda Voyager 2 la g'ha püdìt rià a vizità pò a Urano e Netuno gràsie a 'n alineamènt planetàre vantagiùs che s'è verificàt a la fì dei agn setànta del sècol XX. Amò 'ncö (2015) la sónda Voyager 2 l'è l'ünica a ìga vizitàt Urano e Netuno.

Töte dò le sónde le g'ha mandàt sö la Tèra 'na gran quantità de 'nformasiù söi giganti gasùs del Sistema Solar. En particolàr i dati che la Voyager 2 la g'ha catàt sö a mèret de la màsa de Netuno i g'ha pimitìt de mèter fì a le ipòtezi de ezistènsa de pianéti de dimensiù 'mportànte en colocàcc aldelà de l'orbita de Plutone.

A diferènsa de le sónde del Programa Pioneer, che oramài le funsiùna mìa piö, le dò sonde Voyager i è 'n funsiù amò 'ncö (2015) e le trasmèt amò le sò rilevasiù a la stasiù sö la tèra entàt che le vàgia 'nvèrs l'estèrno del Sistema Solar. Le baterìe termoelètriche a izòtop radioatìf che le mónta le permèt amò diversi agn de funsiunamènt (se fà cönt alméno 'nfìna al 2025), però divèrsi strümèncc i è stacc de menemà smorsàcc per cönsömà amò méno energia. A cumnincià de la fì del 2003, la sonda Voyager 1 la g'ha ambiàt a streersà l'eliopauza.
La Voyager 1 l'è riàda a 'na distànsa de 100 Unità Astronomiche (UA) del Sul ai 15 de óst del 2006. Endel 2013 l'è riàda a 'na distànsa de presapóch 125 UA del Sul.
La Voyager 2 la g'ga ragiungìt le 100 UA del Sul ai 7 de noèmber del 2012.

Le dò sónde i è stàde fàde sö del Jet Propulsion Laboratory, strütüre finansiàda de la NASA. Sö ognöna dele dò gh'è 'na còpia del Voyager Golden Record, en disch registràt con sö imàgini e suòni de la Tera ensèma a 'na selesiù müzicàla.
Samantha Cristoforetti

La **Samantha Cristoforetti** (Milan, 26 de April del 1977) l'è ona astronauta taliana, che la g'ha el record de permanenza di donn in del spazzi.

## Biografia
La Cristoforetti l'è nasüda a Milan in del ann 1977. .

### Scöra
La ciapa el diploma a Trent in del ann 1996, la fa la maturità scientifega.  
Quaj ann despö, ann 2001 la se laurea a Mònaco de Baviéra in ingegneria e in del ann 2005 la se laürea in scienza aeronautica a Napuli. 

## Riferiment
Cartej stradai bilengov

I **cartej stradai bilengov** hinn di cartej stradai in pussee de ona lengua, present in di canton  de confin, region autonom, aeroporti e alter post indoa hinn nesessari. La legg europera la dis che indoe gh'hinn di parlant de ona lengua regionala o minoritaria i van metuu i cartej bilengov. 

## Itàlia

In di region a statut special i cartej bilengov hinn assee difonduu. Per esempi in Friul-Venezia Giulia si pòden vedè di cartej talian-furlan-sloven, ch'hinn lengov ricognosuu in de la region. 

In del Trentin-Sud Tirol, gh'hinn di cartei in todesc e talian, anca se a volt el vegn doperà domà el todesc.

In Val d'Aosta el frances e 'l italian viven pacificament insema, e quaj volta gh'hinn anca di cartei in arpitan, lengua doperada in chela regiuna.

In Sicilia gh'hinn di cartej talian-sicilian, e anca di cartei in albanes a Piana degli Albanesi  e on quaj cartel de località in dialett galloitalegh. 

In Sardegna gh'è on quaj cartel in catalan o in sardegnoeu.
#### Livign
A Livign i cartej hinn domà in italian, ma i nom di vie, piazz, stradon hinn domà in lombard, in on dialett alpin assee arent al rumanc.

### Bilenguism [[de facto]]
L'Itàlia la recognòss domà quaj lengua parlada in su el sò territori. Donca, on quaj cumun el mett di cartej cont el nom in de la sò lengua.

Quej cartej i gh'han de vess semper maron, anca s'hinn a l'inizi de la città.

## Polònia
In Polònia hinn doperà di cartej bilengov in di canton di confin e in quej post indoa 'l se parlen casiub, rutèn e todesc.

## Republega Ceca
In Cechia gh'hinn di cartej bilengov al confin con la Polònia..

## Francia
In Francia i minoranz hinn minga tròpp tutelaa. In quaj canton si poden doperà di cartej bilengov, ma domà per el nom del cumun. El carater del cartel l'è grand istess, ma l'è stort.

In Corsica gh'hinn di cartej in lengua corsa, che l'è ona lengua arenta al talian. 

## Svissera
In Svissera i segnaj stradal droven la lengua del canton o, quand on cantun l'è bilengov, chela pussee parlada in de la zona, ma se quej che parlen l'altra lengua hinn tancc (pussee del 30% de la popolazion), i van metuu i cartej bilengov.

In del Cantun Grisun, che l'è trilengov (talian, todesc, romanc) se droven i nom uriginal di città (per esempi, in on cartel talian, Zurigh la resta "Zürich").

In di zon indoa 'l se parla el romanc, i cartej hinn quaj semper in todesc, ma el cartel del limit de la velocità l'è in romanc (Limita generala)

## Riferiment
Cassinascia

La **Cassinascia** (it. *Cascina Gaeta*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Cesan Maderno, in de la Provincia de Monscia.
Cassina Robona

La **Cassina Robona** (italian: *Cascina Orobona*) l'è ona frazzion del comun brianzoeu de Mezzagh, in de la Provincia de Monscia.
La se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la va invers a Sulbiaa.
Freddie Mercury

El **Freddie Mercury**, pseudonim de **Farrokh Bulsara** (Stone Town, 5 de settember 1946 - Londra, 24 de november 1991) l'è stàa on cantant ingles, coo de la band Queen.
Bataja de Mombell (1800)

La **bataja de Mombell** l'è stada combattuda el noeuv de giugn del 1800 in tra l'armada francesa e quella austriega.
El sit de la bataja (part de la Guerra de la Segonda Coalizzion) l'è stada la campagna intorna a Mombell e Stradella, duu paesoeu arent a Voghera.
## La bataja
Rivaa giò in Italia e dopo d'avè battuu i armad austriegh, el Napoleon l'è andaa giò per la Pianura Padana.
El general austriegh Melas, el pensava che l'atacch el saria vegnuu in tra Turin e Genoa, e donca l'ha mandaa el gross di sò trupp a controllà la zona tra Lissandria e la Liguria. El Napoleon el sperava che la resistenza de Genoa l'avaria permettuu de s'ceppà in duu tocch l'armada austriega, che inscì la saria stada pussee facil de batt.

Inora el general Jean Lannes, che l'era el capp de la vanguardia francesa (7.000/8.000 omen) l'ha taccaa i austriegh arent a Stradella; ma, despoeu d'on primm sucess frances, i austriegh hinn staa bon de conquistà anmò el paes.
El Lannes l'ha specciaa che 'l rivass el rest di sò forz e, grazzie a l'aiutt del general Victor, l'è tornaa a taccà, e l'ha respingiuu definitivament i austriegh.
Per 'sta vittoria, el Lannes l'è staa nominaa "duca de Mombell".
I austriegh hann perduu circa 4.000 omen; inscambi, el par che i mort frances i vaghen de 'n quai centenee a 1.500.
Santa Corinna (Novej)

**Santa Corinna ** l'è ona frazion del comun de Novej. L'è distanta del center del comun 4,74 km a sud.

L'è arent a Binasch e l'è dividuda in dò part, Santa Corinna Mader e Santa Corinna Noeuva, da la SP 30
Mombell (Laven Mombell)

**Mombell** (*Mombello*) l'è vun di duu centri pricipai del comun varesott de Laven Mombell.
El paes el se troeuva a sud de Laven (che l'è anch el centro comunal), in de l'entroterra ai pee del Sass de Ferr e in su la strada che la mena a Sangian.
Mombell a l'è staa on comun indeperlù fina al 1928; ai temp di piev el partegniva a la Piev de Legiun.

## Vos correlaa
* Caser
* Laven-Mombell
* Laven
* Scerr (Laven Mombell)
* Varee
Corogna

**Corogna** (prononzia local: [ku'ruɲa]; italian: *Corogna*) a l'è ona frazzion del comun de la Villa, in de la Provincia de Comm.
El paes el se troeuva a sud del center comunal, in su la strada che la va giò a Alseri.
Bataja de Mombell (1859)

La **Bataja de Mombell** l'è staa el primm event important de la Segonda Guerra de Indipendenza italiana.
Combattuda el vint de magg del 1859, l'ha veduu a scontràss i franco-piemontes contra i austriegh. La bataja l'è stada fada arent a Mombell, on paesoeu de la zona de Voghera.
A l'è stada vengiuda de la coalizzion franco-piemontesa. In del sconter, s'hinn faa varè soratutt i piemontes; per 'sta reson l'è anca nassuu on noeuv corp de l'armada italiana, i Lanzee de Mombell, che esisten anca incoeu.
## In de la letteradura lombarda
El poeta vogheres Lissandrin de la Rossella (it. *Alessandro Maragliano*) el gh'ha dedicaa on rosc de sedes sonett a la storia de la battaja. I sonett se troeuven in del sò liber *Sonetti e sestine in dialetto vogherese*, del 1904.
## Varda anca
*I sedes sonett del Maragliano
Bataja de Vares

La **Bataja de Vares** l'è stada combattuda el 26 de magg del 1859 arent a Vares.
A l'è staa vun di combattiment de la Segonda guerra de indipendenza italiana, e l'ha veduu a scontràss in tra i soldaa del Regn de Sardegna (i Casciador di Alp del Giuseppe Garibaldi) e i austriegh.

## La bataja
El Garibaldi e i sò *casciador* s'eren movuu di sò posizzion per cercà de ciappà Vares, in de la nocc del 23 de magg. Alora el Gyulai, comandant de l'esercit austriegh, a l'ha mandaa a Vares el baron Karl von Urban a cercà de fermài. Intanta el 25 de magg, 500 fusiliee austriegh, con 130 ulan e duu canon la s'è movuda de Galaraa per taccà la compagnia del Carlo De Cristofori a Sest, ma hinn staa battuu a Somma.

El 26, dopo mezdì, la division de l'Urban l'è rivada a Vares, indè che 'l Garibaldi l'era giamò dree a preparà i difes. I piemontes eren spartii inscì: un batalion (Enrico Cosenz) in su la dritta, duu batalion a mancina (Giacomo Medici), on batalion in center (Nicola Ardoino); duu batalion de riserva, vun a Vares (Nino Bixio) e l'olter a Biumm de Sora.

I austriegh hann taccaa a sbarà coi cannon, e hann spostaa subet tre di sò colonn contra el nemis. El batalion de Cosenz l'ha taccaa i austriegh che andaven inanz de là, e 'l s'è dedicaa ai olter colonn; a l'è staa bon de mandà indree i austriegh, anca grazzie al batalion del Medici. L'Urban, battuu, el s'è retiraa a Malnaa. Medici e Ardoino hann taccaa anmò i austriegh ch'eren dree a retiràss.
Programa Viking

El **programa Viking** l'è stàt en progràma scentìfich progetàt e realizàt de la NASA endei agn '70 del sècol XX. El cunsistìa en dò sónde spasiàle automàtiche sènsa equipàgio spedìde söl pianéta Marte. Le dò sónde i éra denuminàde *[[Viking 1]]* e *[[Viking 2]]* e i éra furmàde de dò parcc ognöna: en *orbiter* che 'l'ìa destinàt a restà en òrbita entùren al pianéta e en *lander* che 'l se destacàa del orbiter per nà a postàs sö la superfìce del pianéta. L'è stàda la misiù piö càra e ambisiùza mai spedìda a stüdià Marte, condena spéza totàl de presapóch 1000 miliù de dòlari de alùra. Sóta töcc i póncc de vìsta el progràma Viking l'è stat en söcès e la g'ha portàt la gran part de le 'nformasiù sö Marte che se g'ha ìt a dispuzisiù 'nfìna ai agn '90 e ai prim rovers che g'ha esploràt la superfìce marsiàna.

El Viking 1 l'è stat lanciàt ai 20 de óst del 1975 e 'l Viking 2 ai 9 de setèmber del stès an, töte dò portàde en òrbita del vetùr Titan III-E. 'Na ólta riàde endel'òrbita de Marte, per divèrsi més, le dò sónde el g'ha efetuàt en rileamènt fotogràfich de la superfice; dòpo ìga selesiunàt i sicc de ateràgio, le dò sesiù de la sónda le s'è separàde, e i du lander i è penetràcc endel'atmosféra del pianeta, e le s'è postàde abelazìne endel sit che gh'ìa stat ctàt fò. I orbiter entàt i è nacc en nacc a fotografà e a portà 'n nacc de le ótre operasiù scentìfiche. I lander envéce i analizàa la superfìce gràsie a la strömentasiù scentìfica e i mandàa a la Tèra i rezültàcc e le fotografìe töde zó.
La Leggenda del Piave

**La Leggenda del Piave** l'è ona canzon patriotega italiana del E.A. Mario. El sò argoment l'è quell de la battaja del Piave, de Caporett e de Vittorio Veneto, e la vittoria final de l'Esercit Italian.
Natale Capellaro

El **Natale Capellaro** (Ivrea, 22 de disember del 1902 - Turin, 26 de febrar del 1977) l'è staa on operari e ingegner talian.

## Biografia
Nassuu a Ivrea l'ha lavoraa a l'Olivetti finna da fioeu, e liliscì el fa su i calcolatris. On dì però a l'è trovaa cont di pezz e licenziaa. Però l'Adriano Olivetti el ghe domanda el perchè e 'l descovriss che i eren per fà di noeuv dispositiv e donca a l'è promoss, per poeu diventà vun di progettista pussee important de l'azienda, inventà la calcolatris meccanega moderna e ciappà 'na laurea honoris causa.

## Progett
L'ha progettaa in sostanza tutt el calcol meccanich de l'Olivetti, foeura di ultim calcolatris prima del rivà de l'elettronica, de lu sostegnuda.

In tra i sò progett pussee important a gh'è la Olivetti Divisumma 14, la Divisumma 24 e la Tetractys

## Riferiment
*Storia Olivetti
Gianni Bonadonna

El **Gianni Bonadonna** (Milan, 1934 – 6 de setember 2015) l'è staa un medegh oncolegh italian. L'è staa el diretùr del *Dipartiment de la Medesina Oncologega* de l'Istitut Nazional di Tumor de Milan.

## Biografia
Despö de la laurea in Medesina e cerüsia ciappada a l'Università di Stüdi de Milan in de l'ann 1959 l'è 'ndaa in di Stat Ünii per tri agn. Quand che l'è turnaa in Itàlia 'l ha truaa el laurà al Istitut Nazional di Tumor.

L'ha descuvert la cüra per el linfoma de Hodgkin  e miliuràa la cüra cunter el carcinoma mamari.

I so ricerch püssee impurtant hinn quej in sül funzionament de la adriamicina, de la bleomicina e de la epirubicina.

## I so oper
* *Appuntamento col Padreterno*, Milano, Montedit, 2014
* *Medicina oncologica*, Milano, Elsevier Masson, 2007
* Con Sandro Bartoccioni, *Dall'altra parte*, BUR Biblioteca Univ. Rizzoli, 2006
* *La cura possibile - Nascita e progressi dell'oncologia*, Milano, Cortina, 2001
* *Medicina eterna*, Milano, Rizzoli, 1993

## Note
Cesa de San Giüsepp Uperàri

La **Cesa de San Giüsepp Uperàri** (in portoghès *Igreja de São José Operário*) l'è una cesa che gh'è in del quarter de Iao Hon, a nòrd de Macau.

## Storia

La cesa l'è stai custrüìda in del 1998 e finìda in del 1999. El vesc Domingos Lam Ka-tseung gl'ha dài in aministrasiòn ai pàder Cumbuniàn.; 

## Architetüra

La cesa l'è de stìl mudèrn, e la g'ha, tacàde ai mür, 14 icone dl'a storia d'la cristianità: da Abram a la Pentecòst.

## Riferiment


## Ligàmm de föra
* Sitt de üficiàl, in cinès
Bataja de Pavia (1431)

La **Bataja de Pavia** l'è stada combattuda in tra Republega de Venezia e 'l Ducaa de Milan, in del period de guerra che l'ha preceduu la Pas de Lod (1454).
A l'è staa on isconter in sul Pò, arent a Cremona, e l'è staa faa el 22 de magg del 1431. I Venezzian hann mandaa 85 galer per dàggh ona man a l'armada del Cont de Carmagnola; i Milanes ghe n'aveven ben pussee (ma se sa minga quant). El tentativ di Venezzian de dàggh ona man a l'esercit leaa l'è andaa a cagnott, e i milanes hann vengiuu la bataja.
Assedi de Noara

L**'Assedi de Noara** l'è staa faa in tra el vott e 'l des de april del 1500, duranta la segonda guerra italiana.

## Svolgiment
In su la fin del marz del 1500, on'armada francesa menada del re Luis XII de Francia l'è andada invers del Ducaa de Milan, difenduu de Luduvigh el Mor. I dò esercit s'hinn descontraa denanz a Noara a partì del vott de april, ma i mercenari svizzer del Sforza s'hinn refudaa de frontà i compatriota sò de lor che combatteven de la banda francesa. Inscì i soldaa milanes g'hann avuu de de scondes e trinceràss in de la città, e hinn finii tajaa foeura e assediaa de l'armada de Luis. In la nocc del noeuv de april i svizzer del Luduvigh s'hinn rebellaa, e gh'hann daa el duca e la città ai frances el dì adree.

## Conseguenze
Cont el rivà di frances, Milan l'ha perduu l'indipendenza e l'è restaa sotta el domini forestee per olter 360 agn.
Bataja de Parabiaa

La **Bataja de Parabiaa** l'è stada combattuda arent a Parabiaa in tra i soldaa de l'Azzon Viscont (comandaa del sò zio Luchin) e quei de la Compagnia de San Giorgg, comandaa del zio Lodris, che 'l voreva ciappà el comand de Milan.
A l'è stada combattuda el 21 de febrar del 1339, e l'è stada vengiuda di soldaa de l'Azzon. In 'sta manera la ligna principai di Viscont l'ha seguttaa a governà Milan.

## Bibliografia
* Filippo Meda - *La battaglia di Parabiago* - Scuola Cattolica, anno 1938;
* Don Gerolamo Raffaelli - *La vera historia della Vittoria qual ebbe Azio Visconti nell'anno della comune salute 1339 nel dì XXI febbr. in Parabiago contro Lodrisio V* - a cura di Limonti, Milano anno MDCIX;
* Don Claudio Cavalleri - *Racconto istorico della celebre Vittoria ottenuta da Luchino Visconti princ. di Milano per la miracolosa apparizione di Santo Ambrogio, seguita il dì 21 febbr. l'anno 1339 in Parabiago, e dedicata al March. D. Giambattista Morigia* - a cura di G. Richino Malerba, Milano anno 1745.
* 

## Vos corelaa
*Gesa de Sant Ambroeus de la Vitoria
Arcidiocesi de Saurimo

L' **Arcidiocesi de Saurimo** (*Archidiœcesis Saurimoensis* in Latin) l'è una circuscrisiòn metrupulitana d'la cesa catòlica angulana, e la fa part d'la *Cunferensa Episcupàl dl'[[Angola]] e [[São Tomé e Príncipe]]*.

## Teritòri

La g'ha una pupulasiòn de 380.000 e 9 paròchie.

## Storia

La cità l'è diventada diocesi in del 1975, cul vesch Manuel Franklin da Costa. L'è diventada arcidiocesi in del 2011. El rìt l'è quell *Ruman*.

## Arcivesch

L'arcivesc, dal 12 d'aprìl 2011 l'è mons. José Manuel Imbamba.

## Ligamm de föra

*Scheda dl'arcidocesi
José Manuel Imbamba

**Giüsepp Manuel Imbamba** (Boma de Saurimo, 7 de genàr 1965) l'è un Arcivèsc católic, dal 12 d'aprìl 2011 arcivèsc de Saurimo, in Angola.

## Biugrafia

Nasüd a Boma, che adèss la fa pàrt de Sautimo, in d'la pruincia de Moxico, el 7 de genàr 1965, l'è diventád prét in del 1991. Dal 1992 al 1995 l'è stài prevóst d'la catedràl de Luanda.

El s'è laureàd in filusufìa a la Puntificia Üniversità Urbaniana de Ruma in del 1999 e l'è stài prufesùr de filusufìa e de portoghès in del seminàri de Luanda.

El 6 d'utùber 2008 papa Benedet XVI la nomina vesc de Dundo; l'è cunsacràd el 14 de dicember. El 12 d'aprìl 2011 Saurimo la diventa arcidiocesi;;  e mons. Imbamba el vègn numinàd el prìm arcivèsc.

Dal 22 al 27 de setèmber 2015 l'è a Filadelfia, insèma al sò cunfradèl mons. José de Queirós Alves e una delegasiòn de famiglie angulane, per partecipà al *meeting* d'le famiglia cun papa Francesch.

## Mótt

*« Omnia omnibus » (« Tütt a tüti »)*

## Altre futugrafie


Image:BISHOP arch imbamba in lodi italy 2015.jpg|Mons. Imbamba, intànt ch'el dìs mèsa al Culeg San Francesch el 23 d'agùst 2015.


## Riferimént


## Ligamm de foeura

*Scheda dl'arcidiocesi de Saurimo
IPad Pro

El **iPad Pro** l'è on tablet de la Apple presentaa el dì 9 de setember del 2015. El gh'hà denter el sistema operativ iOS, on pennin e el pò avegh ona tastiera.  L'è on computer assee simil al Surface de la Microsoft.

El dopera el processor Apple A9X e l'è disponibil in di color gris, òr e argent.  Apple la dis che l'è pussee svelt del 90% di PC d'incoeu e che la sò bateria la pò durà anca des or. 

## Caratteristegh
*Scherm da 12,9' a DEL multitouch Retina
*Risoluzion video: 2732 x 2048 pixel, 264 ppi
*Sistema operatif: iOS 9
*Spazzi de archiviazion: 32GB, 64GB, 128GB. El se pò minga aumentà cont i SD.
*Fotocamera de innanz: 8 mpx
*Pes: 712g
*Spessur: 0.69 cm
### Roba noeuva
'Sto tablet chì l'è assee noeuv per la Apple. La vegn metuda la Apple Pencil, on pennin per scriv, disegnà o ciapà di appunt in su el tablet, che 'l Steve Jobs la volea nò. Differentement dal Surface, el pennin el se compra dòp a 99 dollar. 
La vegn metuda anca ona soluzion giamò doperada da Microsoft per el sò Surface, ona tastadura che la se taca direttament a lìiPad e che la fa anca de protezion.

La scomincia anca ona collaborazion con la Microsoft, che la fa vedè el sò Office lavoraa in sul iPad Pro.

## Riferiment
Roveda

* **Roveda**, nomm comun di piant del gener *Rubus*:
  +Rubus fruticosus
  +Rubus idaeus
  +Rubus ulmifolius
* **[[Roveda (frazion de Sedrian)|Roveda]]**, frazzion del comun de Sedrian, in de la provinscia de Milan.
Lisabetta II del Regn Unii

La **Lisabetta II** (*Elizabeth Alexandra Mary*, Londra, 21 de april del 1926 - Castell de Balmoral, 8 de settember 2022)  l'è stada la regina del Regn Unii e anca la regina d'on quaj Regn del Commonwealth di Nazion e l'è stada anca Scior de l'Isola de Man. 

L'è stada in sul trono del 6 de fevree del 1953 a la soa mort el 8 de settember 2022.

## Biografia

## El sò regn

## Riferiment


## Vos corelaa
*Filipp de Edimborgh
Biringhell

**Biringhell** (*Biringhello* in italian) a l'è ona frazzion del comun milanes de Rò.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal, arent al cors del Bozent, vers Barbaiana e oltra la strada statal 33 del Sempion.

A gh'è 'na cà colonega al numer 98 de *via Biringhell* che l'è in di ben tutelad de la Region.
Lusernaa

**Lusernaa** (*Lucernate*) l'è ona frazzion del comun milanes de Rò.
El paes el se troeuva a sud-ovest del center comunal, al confin con Cornaree.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Nervian.
Cassina Brusada

***[[Cassina Brusada (Rò)|Cassina Brusada]]** (*Cassina Bruciata*), frazzion del comun de Rò.
***[[Cassina Brusada (Carpian)|Cassina Brusada]]**, cassina in del territori de Carpian.
Cassina Brusada (Rò)

La **Cassina Brusada** (italian: *Cascina Bruciata*) l'è ona frazzion del comun milanes de Rò.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la va su a Lainaa.
TvOS

El **tvOS** l'è el sistema operativ de la Apple TV de terza generazzion, el set top box de la Apple. L'è fondaa in sul iOS

## Funzion
*Assistent Siri con la *Universal Research*
*Noeuv lettor di video

In pratega el sistema mett al center de l'esperienza Siri e anca el noeuv telecomand l'è assee important. 
.
## Vos corelaa
*Apple TV
*iOS

## Riferiment
Molena

**Molena** (istess in italian) a l'è ona frazzion del comun comasch de la Villa.
In del paes a gh'è on gesioeu de origin medieval (secol XII), che al dì d'incoeu l'è dedicaa a la Madonna de Lorett.
Turanga Leela

**Turanga Leela**, püüsse cognosüüda me **Leela** l'è on personagg de Futurama. L'è la capitana de la naveta *Planet Express*.
Scherz del DHMO

El **Scherz del DHMO** l'è on scherz scentifegh, che 'l fa vedè la pòca cognossenza de la chimega.

In de la nomencladura IUPAC el *monossid de di-idrogen* (in ingles *DiHydrogen MonOxide*, breviaa *DHMO*) l'è vuna di manier per indicà l'aqua, e el scherz en stava in del elencà tucc i pericoi che se pò incontrà con l'aqua (per esempi, in de la soa forma gassosa, el vapor, la pò ustionà) ma senza mai ciamà l'aqua cont el sò nom commun ma semper come DHMO o come monossid de di-idrogen.

I reazzion hinn divers, on quajvun l'è anca reusii a cattà su di firm per proibì l'utilizzazion del DHMO.
Solee (cà)

El **solee** o **spazzacà**, **tabiaa** (prononziaa despess [su'reː] in lombard ocidental, [so'ler] in lombard oriental) opura anca **dee, soldee, deron**, **spendesc** a l'è 'na strutura orizontala de legn che l'è bona de trasferìggh i sforz (soratutt quei verticai) a olter strutur.
La manera de fà i solee l'è nassuda cont el besogn de 'vèggh di cà con pussee d'on nivell, o abitazzion indè che 'l pian indove se viv el sia pussee olt del terren (per esempi i palafitt, o tucc i olter gener de cà indè che l'era necessari destaccàss de terra).
A poeuden vess de legn (el tipo pussee comun e facil de fà), de legn e ciment armaa, de laterizzi o de azzal-laterizzi.
## El nomm
El termen "solee" el riva del latin *solarĭu(m)*, in del sens de *sit espost al sô*.
El termen "dee" l'è doperaa soratutt in Val de Blegn e in de la Leventina (*deron* inveci l'è cognossuu soratutt in de l'olta Valmaggia): la parolla la rivaria de un compost de **areu*, maschil de "area" - de indove el riva anca el lombard *era*.
## Referiment
Molta

La **molta** l'è on conglomeraa che l'è faa su de ona messedada de ligant (per esempi el ciment o la colcina), aqua, inert fin (es. la sabbia) e olter aditiv: el tutt l'è messedaa inscì che l'è bon de siguràggh la lavorabilità al messedozz quand che l'è bagnaa e resistenza mecanega quand che l'è succ, despoeu de la presa e de l'induriment.
L'è doperada in de l'edilizzia, per esempi per tegnì insemma i quadrei, per fà de la stabilidura, o per fà di sott-fond in di pavimentazzion o in di spazzacà.
## El nomm
El termen *malta* el riva del grech *máltha*, che 'l voeur dì *messedozz de [[pegola]] e de [[scira]]*, parolla ligada anca a l'agettiv *malthakòs* (cioè "moresin, tender'').
## Referiment
Botumm

El **botumm** l'è on conglomeraa artifizzial che l'è faa su d'on messedozz de ligant, aqua e agregaa fin e gross (sabbia e gera); inoltra se ghe gionta, se 'l serviss, di aditiv e/o minerai, che influenzen i caratteristegh fisegh o chimegh, oltra che i prestazzion del conglomeraa, sia che l'è fresch sia che l'è vegnuu dur.

In del XXI secol el ligant pussee doperaa per fàll a l'è el ciment (e despess l'è ciamaa anca inscì, però l'è imprecis fàll), ma in del passaa l'è stada doperada anca la colcina, opur (pussee rarament) el gess.

El botumm fresch el vegna gettaa dent i casser e costipaa con di vibrador; a bon cunt incoeu a gh'è di formulazzion del botumm che ghe disen autocompattant, che hinn fondamentai in de l'architettura del dì d'incoeu, perchè i siguren on facciavista omogeni, e gh'hann minga de besogn de la vibrazzion, perchè se costipen indeperlor per via de la forza de gravità. Quand che 'l messedozz el se bagna con l'aqua, el se induriss e 'l ghe da al messedozz ona resistenza mecanega inscì forta che le fa vegnì quasi compagna de la preja.

Al dì d'incoeu l'è doperaa per fà su i part struturai d'on edifizzi. A l'è 'l material de costruzzion pussee doperaa in del mond.

## El nomm
El termen *botumm* el riva del frances *béton*.

## Referiment
*Treccani

## Vos correlaa
*Magron
*Ciment armaa
*Botumera
Stabilidura

La **stabilidura** a l'è on stratt de rivestiment che 'l quatta giò i muradur. Ona quai voeulta el gh'ha anca ona fonzion estetega.
## I materiai
In sostanza la stabilidura l'è ona molta fada su de ona part liganta, che la fa indurì e la tira denter de la sabbia de dimension granulometrega, selezzionada cont on diameter de circa 2 mm al massim. Al dì d'incoeu in de la stabilidura a poeudom trovà anca di sostanz aditiv tant 'me la celulosa o l'amed, che a vegnen giontaa per modificà i sò caratteristegh.
Se fa distinzion in tra i stabilidur a segonda del ligant che 'l vegna doperaa:
*con la colcina
*con la colcina e 'l ciment (la colcina l'è magioritaria in del ligant)
*cont el ciment e la colcina (el ciment l'è magioritari in del ligant)
*cont el gess
*con la terra crea
## Referiment

## Varda anca
*Muradura
*Ciment
*Colcina
*Gess
Ciment

Con **ciment** s'intend ona varietà de materia de costruzzion, cognossuu anca 'me ligant idraulegh, che se vegnen messedaa con l'aqua i desviluppen di proppietà adesiv.
La pasta del ciment (fada de ciment mes'ciaa con l'aqua), la vegna doperada 'me ligant, mes'ciaa su con materiai tant 'me la gera o la sabbia.
A mes'cià el ciment con di olter materiai, se tiren foeura olter materiai ben doperaa in de l'edilizzia, tant 'me la molta (con la sabbia) e 'l ciment armaa (con sabbia, gerett e gera).
El ciment l'è on material bell antigh, cognossuu almanch a partì del III millenni prima del Signor.
Lesna (Valtolina)

La **Lesna** (*Lesina*) l'è on riaa lombard.
La nass de vari sorgent (ciamaa localment *galid*) in de la vall con l'istess nomm, in del territori comunal de Delebi (SO).
A l'è formada de duu tronch principai: la *Lesna de Capell* e la *Lesna de Luserna*, che se incontren in de la località ciamada *i dò aqui*.
## Bibliografia
* *Repertorio toponimi valtellinesi e chiavennaschi. Territorio comunale di Delebio*, a cura de l'AVAL (Associazione Amici Valle Lesina), Società Storica Valtellinese, Sondri, 1979.
Scima de Moncal

La **Scima de Moncal** (it. *Cima di Moncale*) a l'è ona montagna di Alp Orobi.
La gh'ha on'altezza de 2.306 meter sora el nivell del mar.
La se troeuva in su la cresta orobega principal (ciamada localment *el fil*), a cavall in tra la Valtolina e la Val Varon. A l'è la prima scima a sud-est del Legnon, e l'è a nord-ovest del Pizz Olt.
## Bibliografia
**Repertorio toponimi valtellinesi e chiavennaschi. Territorio comunale di Delebio*, a cura de l'AVAL (Associazione Amici Valle Lesina), Società Storica Valtellinese, Sondri, 1979.
Pizz Volt

El **Pizz Volt** (*Pizzo Alto*) l'è ona montagna di Alp Orobi.
El gh'ha on'altezza de 2.505 meter sora el nivell del mar e 'l se troeuva in su la cresta principal di Orobi (ciamada localment *el fil*), a sud-est del Legnon.
In su la soa scima a confinen i comun de Rogol, Delebi (Valtolina, provincia de Sondri) e Promana (Val Varon, provincia de Lecch).
## Bibliografia
**Repertorio toponimi valtellinesi e chiavennaschi. Territorio comunale di Delebio*, a cura de l'AVAL (Associazione Amici Valle Lesina), Società Storica Valtellinese, Sondri, 1979.
Titina

La **Titina** l'è ona proteina che la se troeuva in di muscoi che la serviss a dà elasticità passiva. L'è ona proteina giganta (pussee de 1 µm). 

L'è famosa, cont el sò nomm complet, anca per vess la parolla pussee longa al mond, la gh'ha 189819 letter. 

## Informazzion
La sò formula chimica l'è *C169 723H270 464N45 688O52 243S912* e la gh'hà 34350 amminoacid. 

On òmm el gh'hà 0,5 kg de titina in del sò corp 

## El nom
El nom l'è el pussee grand de la IUPAC, e el sò nom normal, "titina", el vegn da "titano", ch'hinn di moster gigant. 

## Riferiment
Remanegh

**Remanegh** (prononzia local: [ar'manik]; italian: *Romanico*) a l'è ona frazzion del comun verbanes de Baven.
Manegh

El **manegh** a l'è la part d'on ogett o de 'n istrument che la se ciappa con la man. El pò avèggh vari formi e dimension, anca a segonda de la soa fonzion: per esempi, se 'l serviss a tirà su o trasportà l'ogett (ona valisa, on sedell...), o a tegnìll in man (on cortell, on martell, ona scova, on remol...). Inoltra el pò vess de vari materiai, compagn de l'avori, d'oss, de ferr, de plastega, de legn.
In di istrument a corda (violin, ghitarr e via inscì) el manegh a l'è la part pussee longa e streccia, indè che se troeuva la tastera di cord.
## El nomm
La parolla "manegh" la riva de on latin volgar **manĭcu(m)*, che l'è colegaa cont el termen *manus* (cioè "man"). El termen l'è spantegaa anca in olter lengov romanz, compagn de l'italian *manico*, del spagnoeu *mango* e del catalan *mànec*.
El termen latin classegh, *ansa* el s'è conservaa in del portoghes *alça*.

## Referiment
Bob Hoskins

El **Robert William** "**Bob**" **Hoskins** (Bury St. Edmunds, 26 de ottober del 1942 – Londra, 29 de april del 2014) l'è staa on ator ingles.
Quadrell

On **quadrell** (o *madon*) a l'è on lavorà ceramegh, poros, fragil, ma anca assee dur quand che l'è largh assee. In gener a l'è faa a forma de parallelepiped o cubo, e unii ai olter con la molta, per fà su di mur.
El material bas a l'è faa soratutt de creda, formada de silice in percentuai variabei, intorna al 50%, pu on 20-30% de carbonaa de calcio, cont anca ona percentual piscinina (2%) de ossid de ferr e 'l rest de aqua.
Daven (Tremenegh)

**Daven** (it. *Avano*) a l'è ona frazzion del comun de Tremenegh, in de la Provincia de Lecch.
El paes el se troeuva denter a la Val Varon. I sò abitant i gh'hann la scormagna de *maja-verz*.
## Referiment
Pescall

**Pescall** (*Pescallo*) a l'è ona frazzion del comun larian de Belas, in de la Provincia de Comm.
I sò abitant a gh'hann la scormagna de *sciatt*.
## Referiment
Lusin

**Lusin** (*Lucino*) a l'è ona frazzion del comun milanes de Roeuden.
El paes el se troeuva a sud del center comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1841. Al temp di piev el partegniva a la Piev de Setala.
I sò abitant vegnen ciamaa *i trii de Lusin*.
Pugenaa

**Pugenaa** (*Puginate*) a l'è ona frazzion del comun comasch de Bregnan.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la mena a Bulgorell.
I sò abitant a gh'hann el soranomm de *corbatt*.
Socch

**Socch** (*Socco* in Italian) a l'è una frazion del comun brianzoeu de Fin, in de la Provincia de Comm.
El paes el cunta circa 1.500 abitant.
Run

**Run** (*Runo*) l'è ona frazzion del comun varesott de Dumenza.
El paes el se troeuva a nord-ovest del center comunal.
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928. Al temp di piev el partegniva a la piev de la Valtravaja.