open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Somme (dipartiment)

**Somme** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Picardie, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Somme (nömer identificatìf: *FR-80*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 46 cantù e 783 cümü. I circondàre i è: Amiens, Abbeville, Montdidier, Péronne. La prefetüra l'è: Amiens.
Seine-et-Marne

**Seine-et-Marne** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Île-de-France, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Seine-et-Marne (nömer identificatìf: *FR-77*) l'è furmàt de 5 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 43 cantù e 514 cümü. I circondàre i è: Melun, Fontainebleau, Meaux, Provins, Torcy. La prefetüra l'è: Melun.
Pas-de-Calais

**Pas-de-Calais** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Nord-Pas-de-Calais, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Pas-de-Calais (nömer identificatìf: *FR-62*) l'è furmàt de 7 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 77 cantù e 894 cümü. I circondàre i è: Arras, Béthune, Boulogne-sur-Mer, Calais, Lens, Montreuil. La prefetüra l'è: Arras.
Orne (dipartiment)

**Orne** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Bassa-Normandia, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Paris (75) (nömer identificatìf: *FR-61*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 40 cantù e 505 cümü. I circondàre i è: Alençon, Argentan, Mortagne-au-Perche. La prefetüra l'è: Alençon.
Nord (dipartiment)

**Nord** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Nord-Pas-de-Calais, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Nord (nömer identificatìf: *FR-59*) l'è furmàt de  6 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 79 cantù e 652 cümü. I circondàre i è: Lille, Avesnes-sur-Helpe, Cambrai, Douai, Dunkerque. La prefetüra l'è: Lille.
Moselle (dipartiment)

El **dipartimènt de la Mosella** (en fransés: *Département de la Moselle*) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Lorena, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de la Mosella (nömer identificatìf: *FR-57*) l'è furmàt de 9 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 51 cantù e 730 cümü. I circondàre i è: Metz-Ville, Metz-Campagne, Boulay-Moselle, Château-Salins, Forbach, Sarrebourg, Sarreguemines, Thionville, (2 circondàre: *Thionville-Est*, *Thionville-Ouest*). La prefetüra l'è: Metz.
Morbihan

El **Morbihan** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Bretagna, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Morbihan (nömer identificatìf: *FR-56*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 42 cantù e 261 cümü. I circondàre i è: Vannes, Lorient, Pontivy. La prefetüra l'è: Vannes.
Meuse (dipartiment)

La **Mosa** (en fransés: *Meuse*) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Lorena endèla Frància Nord-orientàla. El dipartimènt el g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km². El ciàpa 'l nòm del fiöm omònim che 'l la streèrsa de sud a nòrt.

El dipartimènt de la Mosa (nömer identificatìf: *FR-55*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 31 cantù e 498 cümü. I circondàre i è: Bar-le-Duc, Commercy e Verdun. La prefetüra l'è: Bar-le-Duc.
Lozère (dipartiment)

**Lozère** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Languedoc-Roussillon, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Lozère (nömer identificatìf: *FR-48*) l'è furmàt de 2 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 25 cantù e 185 cümü. I circondàre i è: Mende, Florac. La prefetüra l'è: Mende.
Lot e Garona

**Lot e Garona** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Lot-et-Garonne (nömer identificatìf: *FR-47*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 40 cantù e 319 cümü. I circondàre i è: Agen, Marmande, Nérac, Villeneuve-sur-Lot. La prefetüra l'è: Agen.
Lot (dipartiment)

**Lot** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Midi-Pyrénées, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de  Lo (nömer identificatìf: *FR-46*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 31 cantù e 340 cümü. I circondàre i è: Cahors, Figeac, Gourdon. La prefetüra l'è: Cahors.

## Turìsmo
El turìsmo, per la regiù del Lot l'è 'na atività aconòmica de prìma 'mportànsa. La gròta de Pech-Merle a Cabrerets con dele pitüre rupèstri e l'òrido de Padirac i è de le atrasiù natüralìstiche e stòriche.

I paés de Autoire, Loubressac, Saint-Cirq-Lapopie e Carennac i è 'nserìcc endèla lista dei pio bèi paés de la Francia . Rocamadour (1 miliù de vizitadùr a l'an) l'è 'l segont pòst de pruvìncia pio vizitàt de töta la Francia dòpo mont Saint-Michel.

Image:Saint-Cirq-Lapopie Église Saint-Cirq 16.JPG|La céza de St-Cirq-Lapopie
Image:Rocamadour-panorama.jpg|Rocamadour

## Viticültüra
El sudòvest del dipartimènt (la àl del Lot) l'è giöna de le regiù vitìcole piö antìche de la Francia. I vì de Cahors i è cunusìcc en töt el mónt.
Loire-Atlantique

**Loire-Atlantique** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù del Pays de la Loire, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Loire-Atlantiqu (nömer identificatìf: *FR-44*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 59 cantù e 221 cümü. I circondàre i è: Nantes, Ancenis, Châteaubriant, Saint-Nazaire. La prefetüra l'è: Nantes.
Loire (dipartiment)

El **Dipartimeènt de la Lòira** (en fransés: *Département de la Loire*) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Rhône-Alpes, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de la Loira (nömer identificatìf: *FR-42*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 40 cantù e 327 cümü. I circondàre i è: Saint-Étienne, Montbrison, Roanne. La prefetüra l'è: Saint-Étienne.
Jura (dipartiment)

El **Giüra** (en fransés: *Département du Jura*) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de la Franche-Comté, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt del Giüra (nömer identificatìf: *FR-39*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 34 cantù e 545 cümü. I circondàre i è: Lons-le-Saunier, Dole, Saint-Claude. La prefetüra l'è: Lons-le-Saunier.
Indre (dipartiment)

**Indre** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Centre, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Indre (nömer identificatìf: *FR-36*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 26 cantù e 247 cümü. I circondàre i è: Châteauroux, Le Blanc, La Châtre, Issoudun. La prefetüra l'è: Châteauroux.
Haute-Loire

**Haute-Loire** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Alvernia, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Haute-Loire (nömer identificatìf: *FR-43*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 35 cantù e 260 cümü. I circondàre i è: Le Puy-en-Velay, Brioude, Yssingeaux. La prefetüra l'è: Le Puy-en-Velay.
Haute-Savoie

L**'Alta Savoia** (o en fransés: **Haute-Savoie**) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Rhône-Alpes, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de l'Alta Savoia (nömer identificatìf: *FR-74*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 34 cantù e 294 cümü. I circondàre i è: Annecy, Bonneville, Saint-Julien-en-Genevois, Thonon-les-Bains. La prefetüra l'è: Annecy.
Haute-Corse

L**'Alta Còrsica** (en fransés: **Haute-Corse**; en còrso: **Corsica Suprana**) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Còrsica, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de l'Alta Còrsica (nömer identificatìf: *FR-2B*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 30 cantù e 236 cümü. I circondàre i è: Bastia, Calvi, Corte. La prefetüra l'è: Bastia.
Haut-Rhin

**Haut-Rhin** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Alsazia, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Haut-Rhin (nömer identificatìf: *FR-68*) l'è furmàt de 6 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 31 cantù e 377 cümü. I circondàre i è: Altkirch, Guebwiller, Mulhouse, Ribeauvillé e Thann. La prefetüra l'è: Colmar.
Dordogne (dipartiment)

**Dordogne** (*Dordonha* 'n ocità) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Dordogne (nömer identificatìf: *FR-24*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 50 cantù e 557 cümü. I circondàre i è: Périgueux, Bergerac, Nontron, Sarlat-la-Canéda. La prefetüra l'è: Périgueux.
Deux-Sèvres

**Deux-Sèvres** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El nòm (che 'n lombàrt el signìfica *le Dò Sèvre*) l' vé dei du fiöm che se ciàma töcc du *Sèvre*: La *[[Sèvre nantaise]]* (cioè: Sèvre de Nantes), öltem grant aflüènt de la Loira, e la *[[Sèvre niortaise]]* (cioè: Sèvre de Niort), fiöm che se sböta 'ndèl Océano Atlàntico de le bànde de l'ansa de l'Aiguillon.

I abitàncc de le Deux-Sèvres en fransés i è ciamàcc i "Deux-Sévriens".

El dipartimènt de le Deux-Sèvres (nömer identificatìf: *FR-79*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*),  3 cantù e 30 cümü. I 3 circondàre i è: Niort, Bressuire e Parthenay. La prefetüra l'è: Niort.
Côtes-d'Armor

**Côtes-d’Armor** (*Aodoù an Arvor* en brétone) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Bretagna, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Côtes-d’Armor (nömer identificatìf: *FR-22*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 52 cantù e 373 cümü. I circondàre i è: Saint-Brieuc, Dinan, Guingamp, Lannion. La prefetüra l'è: Saint-Brieuc.
Corse-du-Sud

**Corse-du-Sud** (*Corsica Suttana* 'n còrso) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Còrsega, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Corse-du-Sud (nömer identificatìf: *FR-2A*) l'è furmàt de 2 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 22 cantù e 124 cümü. I circondàre i è: Ajaccio, Sartène. La prefetüra l'è: Ajaccio.
Charente-Maritime

**Charente-Maritime** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Charente-Maritime (nömer identificatìf: *FR-17*) l'è furmàt de 5 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 51 cantù e 472 cümü. I circondàre i è: La Rochelle, Jonzac, Rochefort, Saintes, Saint-Jean-d’Angély. La prefetüra l'è: La Rochelle.
Charente (dipartiment)

**Charente** (*Chérente* 'n saintongeais; *Charanta* 'n ocità limuzì)  l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Növa-Aquitania, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Charente (nömer identificatìf: *FR-16*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 35 cantù e 404 cümü. I circondàre i è: Angoulême, Cognac, Confolens. La prefetüra l'è: Angoulême.
Calvados (dipartiment)

**Calvados** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Bassa-Normandia, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Calvados (nömer identificatìf: *FR-14*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 49 cantù e 705 cümü. I circondàre i è: Caen, Bayeux, Lisieux, Vire. La prefetüra l'è: Caen.
Bouches-du-Rhône

**Bouches-du-Rhône** (*Bocas de Ròse* en ocità; *Bochas de Ròse* 'ndèla variànt locàl) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Provence-Alpes-Côte d'Azur, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Bouches-du-Rhône (nömer identificatìf: *FR-13*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 57 cantù e 119 cümü. I circondàre i è: Marseja, Aix-en-Provence, Arles, Istres. La prefetüra l'è: Marseja.
Bas-Rhin

**Bas-Rhin** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Alsazia, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Bas-Rhin (nömer identificatìf: *FR-67*) l'è furmàt de 7 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 44 cantù e 526 cümü. I circondàre i è: Strasbourg, (2 arrondissements:, *Strasbourg-Ville*,, *Strasbourg-Campagne*),  Haguenau, Molsheim, Saverne, Sélestat, Wissembourg. La prefetüra l'è: Strasbourg(2 arrondissements:*Strasbourg-Ville*,*Strasbourg-Campagne*).
Aube (dipartiment)

**Aube** l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Champagne-Ardenne, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Aube (nömer identificatìf: *FR-10*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 33 cantù e 433 cümü. I circondàre i è: Troyes, Bar-sur-Aube, Nogent-sur-Seine. La prefetüra l'è: Troyes.
Ariège (dipartiment)

**Ariège** (*Arieja* 'n català e ocità) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Midi-Pyrénées, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Ariège (nömer identificatìf: *FR-09*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 22 cantù e 332 cümü. I circondàre i è: Foix, Pamiers, Saint-Girons. La prefetüra l'è: Foix.
Ardennes (dipartiment)

**Ardennes** (*Årdenes* en valù) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Champagne-Ardenne, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Ardennes (nömer identificatìf: *FR-08*) l'è furmàt de 4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 37 cantù e 463 cümü. I circondàre i è: Charleville-Mézières, Rethel, Sedan, Vouziers. La prefetüra l'è: Charleville-Mézières.
Alpes-Maritimes

**Alpes-Maritimes** (*Aups Maritims* en ocità; *Alps Maritims* en ocità nissàrt) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Provence-Alpes-Côte d’Azur, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Alpes-Maritimes (nömer identificatìf: *FR-06*) l'è furmàt de 2 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 52 cantù e 163 cümü. I circondàre i è du: Nizza e Grasse. La prefetüra l'è  Nizza.
Alpes-de-Haute-Provence

**Alpes-de-Haute-Provence** (*Aups d'Auta Provença* o *Alps d'Auta Provença* 'n ocità) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Provence-Alpes-Côte d’Azur, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Alpes-de-Haute-Provence (nömer identificatìf: *FR-04*) l'è furmàt de  4 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 30 cantù e 200 cümü. I circondàre i è: Digne-les-Bains, Barcelonnette, Castellane, Forcalquier. La prefetüra l'è: Digne-les-Bains.
Aude (dipartiment)

**Aude** (isé pò a l'ocità) l'è 'n dipartiment fransés, sitüàt endèla regiù de Languedoc-Roussillon, che g'ha  abitancc, 'na superfìce de  per 'na densità de  Ab./km².

El dipartimènt de Aude (nömer identificatìf: *FR-11*) l'è furmàt de 3 circondàre (en fransés: *arrondissements*), 35 cantù e 438 cümü. I circondàre i è: Carcassonne, Limoux e Narbonne. La prefetüra l'è: Carcassonne.
Italo-mesicàn

Un Italo-mesicàn l'è un Italiàn che l'è emigràd in Messich. I'enn ciamàd Italo-mesicàn anca quei d'la sà discendensa.

I prìm Itagliàn a rivà in Messich i'en stài i frà Francescàn e Dumenicàn. La imigrasiòn vera e pròpria l'è cumenciada vers el sècul XIX, cun la gènt che le riveva dal Venet, da la Lumbardia, dal Trentin e da Bulsan.

Incö, i discendènt de Itagliàn i Messich, i'enn circa 850.000

## Bibliugrafia

* Mackay, Carolyn. *Il dialetto Veneto di Segusino e Chipilo*. Grafiche Antiga (2a ed). Cornuda (Treviso), 2002. 
* Peconi, Antonio. *Italianos en México: la emigración a través de los siglos* Istituto Italiano di Cultura. Mexico, 1998.
* Savarino , Franco. *Un pueblo entre dos patrias: mito, historia e identidad en Chipilo, Puebla (1912-1943)*. Escuela nacional de antropología e historia (Vol. 13, Num. 36). Mexico, 2006.
* Tommasi, Renzo. *Alma parens frugum o pianto lontano?: la cooperativa di emigrazione agricola trentina "S. Cristoforo" e la colonizzazione dello Stato di Jalisco nel Messico*. Archivio Trentino di Storia Contemporanea. Museo Storico in Trento, Trent, 1996.
* Tommasi, R. e Zilli Mánica, J. B. *Tierra y libertad: l’emigrazione trentina in Messico - La emigración trentina hacia México*. Pruvincia autonuma de Trent. Trento, 2001.
* Zilli Manica, Jose Benigno. *Italianos en México. Documentos para la historia de los colonos italianos en México* Ediciones Concilio. Xalapa-Veracruz, 2002.

## Ligàmm de föra

* L'imigrasiòn Itagliana in Messich
Pruvenza-Alp-Costa Azüra

La **Pruvenza-Alp-Costa Azüra** (nòm uficiàl en fransés: *Provence-Alpes-Côte-d'Azur*, en ucitan: *Provença-Aups-Còsta d'Azur*; *PACA*) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 4,666,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 31,400 km², per 'na densità de 149 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de Provence-Alpes-Côte-d'Azur l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de  Alpes-de-Haute-Provence,  Alpes-Maritimes,  Bouches-du-Rhône,  Hautes-Alpes, Var e  Vaucluse che i ragrùpa 18 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 963 cümü. La capital de la regiù l'è Marseja.
Poitou-Charentes

La regiù **Poitou-Charentes** (nòm uficiàl en fransés: *Région Poitou-Charentes *) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,687,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 25,809 km², per 'na densità de 65 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de Poitou-Charentes l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Charente, Charente-Maritime, Deux-Sèvres e Vienne che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 1.464 cümü. La capital de la regiù l'è Poitiers.
Pays de la Loire

El **Pays-de-la-Loire** (nòm uficiàl en fransés: *Région Pays-de-la-Loire *) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 3,344,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 32,082 km², per 'na densità de 104 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de Pays-de-la-Loire l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de  Loire-Atlantique,  Mayenne,  Maine-et-Loire,  Sarthe,  Vendée che i ragrùpa 17 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 1.503 cümü. La capital de la regiù l'è Nantes.
Haute-Normandie

L**'Alta Normandia** (nòm uficiàl en fransés: *Région Haute-Normandie *) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,780,192 abitàncc (dato del 1999) distribüìcc söndèn'area de 12,317  km², per 'na densità de 145 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de Rouen l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Eure, Seine-Maritime che i ragrùpa 6 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 1,420 cümü. La capital de la regiù l'è Rouen.
Bourgogne

La **Borgogna** (nòm uficiàl en fransés: *Région de Bourgogne *) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1.616.000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 31,582 km², per 'na densità de 51 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de la Borgogna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Yonne, Côte-d'Or, Nièvre, Saône-et-Loire che i ragrùpa 15 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 2.045 cümü. La capital de la regiù l'è Dijon.
Auvergne

L**'Alvernia** (nòm uficiàl en fransés: *Région Auvergne *) l'era giöna de le 22 regiù de la Francia.
Del 2016 l'è stàcia sostitüida de la regiù Alvernia-Roden-Alp.

## Demografìa
La popolasiù totàl in del 2004 l'era de 1.327.000 abitàncc, distribüìcc söndèn'area de 26.013 km², per 'na densità de 51 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de l'Alvernia l'era dividìda 'ndei dipartimèncc de Allier, Cantal,  Haute-Loire, Puy-de-Dôme che i ragrùpa 14 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 1310 cümü. La capital de la regiù l'è Clermont-Ferrand.
Alsasia

L**'Alsàsia** (nòm uficiàl en fransés: *Région Alsace *; en todèsch: *Elsass*) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,793,000 abitàncc (dato del 2004) distribüìcc söndèn'area de 8,280 km², per 'na densità de 209 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de l'Alsàsia l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Réno Bas e Réno Alt, che i ragrùpa 13 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 903 cümü. La capital de la regiù l'è Strasburgo.
Colfosc

**Colfosc** in Ladì (in todèsch **Kolfuschg**, in italià **Colfosco**) l'è ü bórgh de la Ladinia che l' se tróa in de l' cümü de Corvara in Ólta Badia in Pruìnsa de Bulsà e l'è a 1.645 méter söl lìl del mar. Ol paìs l' se tróa sö la strada che da Corvàra la ména sö al Giùf Gardéna e de lé zó 'n Val Gardéna. 

Pròpe denàcc al paìs l' se tróa ol mut Sella, menimà a i sò spàle la se dèrf la Al di Stèle Alpìne. Colfosc l'è öna bèla stasiù de sci in del cör di Dolomiti e l'se tróa in del gir del Sella, ol Sellaronda, e l'è in del consòrsio del Dolomiti Superski.
Aquitaine

L**'Aquitania** (nòm uficiàl en fransés: *Région Aquitaine*) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 3.150.890 abitàncc (dato del 2007) distribüìcc söndèn'area de 41.308 km² (el 6.5% del teretóre fransés), per 'na densità de 76,3 ab./km².

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de l'Aquitania l'è dividìda 'n 5 dipartimèncc, 13 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 903 cümü. La capital de la regiù l'è Bordeaux.

### Dipartimèncc
Canson

La **Canson** (*Cansù* en lumbard uriental) l'è 'na cumpusission müsicàl curta, scrivüda par es cantada a vüna o püssè vus, de solit cun un acumpagnament strümentàl.
Tuvaia

La **Tuvaia** (anca *Tuaia*) l'è un toch de pann cul burd druada par quacià el taul. De furma simil a quela dal pian dal taul (retangular, quadra o tunda) ma de dimenssion püssè grand, de modu che i burd i rigulun föra, de solit de 'na trentina 'd ghei o püssè rarament, ind al casu de un alestiment particularment elegant, fin a 25 ghei da tera, par lassa el spassi par i pé dai cumensal, o al paviment se gh'è miga da setass a taula. 

La tuvaia la gh'ha tri ubietiu: l'è prutetiva, parchè la prutegg el pian dal scunsümàss par sfregament, liquid acidentai o roba colda, l'è igienica e l'è decurativa. 

Una tuvaia püssè picinina, che la se ciama *quarciamacia*, la pöd es sistemada in sü a vüna püssè granda.
Taul

El **Taul** l'è un mobil fai da un pian urisuntal de legn, fer o altor material rigid, tegnüd in pé da tri, quator o püssè gamb, de furma e dimenssion diferent a scunda da quel che se ne vör fà.
San Pól d'Àrgon

**San Pól d'Àrgon** l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 11 km de la sità e a 255 méter söl lièl del mar. Ol paìs l' se tróa al prensépe de la Al Caalina e l'è sö la stràda statàl 42 del Tonàl. L' fà part del cümü de San Pól ach la frasiù di Trì Plòch.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km².

El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Cenàt Sóta, Gorlàgh, Montèl, Scans, Tur de Ròer, Trescùr Balneàre.

## De èt

Ol monastér di benedetì fondàt in del 1079 dal cónt Gizalbèrt, l'è stai quàze töt facc sö de bèl nöf in del méla e sich (1500), che l' gh'à dù ciòster progetàcc dal Pietro Isabello. Ol paìs l'è nasìt e l' s'è ingrandìt pròpe intùren al monstér di benedetì.

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Pól d l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Turtunes

El **Turtunes** (*Tortonese* in italian; *Tortonèis* in piemuntes; *Turtoneis* in di parlad lucai) a l'è vöna di cinch zonn tradiziunai de la Pruvincia de Lissandria, in Piemunt.
Cume 'l dis anca el nom, la zona la se tröva inturna a la cità de Turtona. La cunfina a est cun l'Ultrepò Paves, a nord cunt el Pò (che le divid da la Lumelina), a ovest de la Scrivia (che le divid dal Lissandrin) e a süd cun la Val Burbera (part del Nuves).

In del Turtunes el ven parlaa un dialet de transiziun tra el Lumbard e l'Emilian, cume 'l süced in de la Pruvincia de Pavia. Uviament, i paes che se tröven in direziun de la Scrivia ciapen semper pü carateristigh piemuntes lissandrinn e via inscì.
## Geugrafia
### Munt
A süd el teritori el cunfina cunt el Penin Ligür. I munt püssee impurtant de la zona a hin Munt Ciap (1699 meter), el Munt Ebru (1701 m), el Munt Giarö (1473 m) e 'l Munt Grupà (1433 m).
### Fiüm
I fiüm püssee impurtant che passen per el Turtunes (ultra 'l Pò), a hin el Quariun, el Grüe, l'Ussona e la Scrivia.
### Cumün
Fan part del Turtunes circa 40 cumün de la Pruvincia de Lissandria. Chì de sota hin miss cul nom ufizial, el nom lucal e quel in de la koiné piemuntesa.

## Vus curelaa
*Turtona
*Pruvincia de Lissandria
*Dialet turtunes
Scrivia

La **Scrivia** (inscì anca in Piemuntes e Italian; *Scrèivia* in Ligür; *Olubria* in Latin) a l'è un fiüm del nord Italia, che 'l traversa i regiun de la Ligüria, Piemunt e Lumbardia.
## El percurs
El fiüm el nass da la cunflüenza di riaa Laccio e Pentemina, che vegnen del munt Prelà (Penin Ligür). Dopu avè traversaa i munt peninigh e vess rivada in de la Pianüra Padana, la Scrivia la scurr in de la Pruvincia de Lissandria, per pö finì in del Pò in de la Lumelina. Tra i sò aflüent a trövum anca l'Ussona e 'l Grüe, curs d'aqua rilevant del Turtunes.

## Cumün traversaa
***Ligüria** (Pruvincia de Genuva): Torriglia, Montoggio, Casella, Savignone, Busalla, Ronco Scrivia, Isola del Cantone.
***Piemunt** (Pruvincia de Lissandria): Arquata Scrivia, Vignole Borbera, Serravalle Scrivia, Novi Ligure, Cassano Spinola, Vila Vernia, Turtona, Castelnöv, Mülei di Tort. 
***Lumbardia** (Pruvincia de Pavia): El Curnal.
Barbé

El **Barbé** l'è el mesté de quel che'è taia i cavei, rasa la barba e met a post barbis e sintiglion. 

El barbé el laura ind una butega (de solit ciamada *salon*) ma, al bisogn o su dumanda dal client, el pöd anca andà a cà. Un barbé el diventa *perüché par l'om*, quand l'artigian l'è anca specialisad ind una petenadüra püssè elaburada e a la moda. Quele ch'i taiun i cavei d'i don i en püssè de suent ciamad parüchére.

## Storia
Quel del barbé l'è un mesté ben antich. In Egit i henn staa retruvaa di rasù intra i relit de l'età del bronz (circa 3500 p.del S.). In temp indree, e fin al principi del XX secul i barbé i fevun anca di laurà de chirürgia. Per esempi, i rancavun i dent guast, e i fevun salass per la töta del sangh.

## Alter pruget

## Vos corelaa
*Perüchee
Canton Ginevra

El **Canton Ginevra** (en todèsch: *Kanton Genf*, en fransés: *Canton de Genève*, en italià: *Canton Ginevra*, en romàncio: *Chantun Genevra*) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera. L'è 'l piö ocidentàl e 'l piö picinì 'ntrà töcc i cantù svìser. L'è furmàt en sostànsa de la cità de Ginevra e de 'n enclàve pesenèt sö le spónde del Lach Lemàno (o Lach de Ginevra), en mès al teretóre del Canton Vaud. L'è stat giü dei öltem a ünìs a la Confederasiù Elvética.

## Stória
Ginevra l'è stàda na Repüblica 'ndependènta 'nfìna al 1798, ma l'ìa aleàda 'nsèma co la Confederasiù zamò del 1584. Endèl córs de le guère de Napuliù, Ginevra l'è stàda ocupàda e anitìda a la Francia. Dòpo de ìga utignìt l'endependènsa de la Francia, endèl 1813, Ginevra la g'ha decidìt de aderéser a la Confederasiù Svìsera 'ndèl 1815 come cantù nömer 22.

## Colocasiù geogràfica
El cantù de Ginevra 'l cunfìna a nòrt e a Sud col dipartimènt fransés del Ain. A ocidènt el se tróa a ìga i mucc de la cadéna del Giüra e l'ünica vìa praticàbil per streersàl e rià 'n Francia l'è 'l pas de la Vaucluse.
Pò a 'nvèrs sud gh'è de le montàgne de diensiù importànta ma piö izolàde e bàse che chèle a ocidènt.
A èst el cantù de Ginevra 'l cunfìna col Lach Lemàno, del quàl vé fò la cuntinuasiù del fiöm Ròdano. L'óter fiöm de 'na sèrta 'mportànsa l'è 'l Arve.

## Cümü
El cantù de Ginevra l'è mìa dividìt en distrècc e 'l cönta 44 cümü:



## Colegamèncc estèrni
Scian

***[[Scian (NO)|Scian]]** (*Sizzano*), comun de la Provincia de Noara.
***[[Scian (Riscian)|Scian]]** (*Cissano*), frazzion de Riscian.
Grattasoeuj

**Grattasoeuj** (*Gratosoglio* in italian) a l'è on quarter de Milan che 'l partegn al Municipi 5.

L'è on quarter situaa in del sud de la città, al confin cont el comun de Rozzan.

## Descrizion
L'è staa a longh on paes de contadin, che 'l partegniva al comun di Còrp Sant de Milan. Ghe viven circa desmila abitant. L'è situaa longh el cors del Lambrett.
Anca se gh'era di progett per fàll vegnì on quarter indove se pò viv mej, l'è staa per on bell poo de temp vun di simbol del degrado de la periferia milanesa.
## Moeud de dì
La tradizion milanesa la gh'ha mai avuu tròppa stima de Grattasoeuj, come che 'l dis el moeud de dì *andà a Grattasoeuj*, che 'l voeur dì *andà a grattà*.
## Font
* Eugenio Restelli, *A Milano si dice così*, ed. Libreria Milanese, Milan.
Cressej

**Cressej** (*Cresseglio*) l'è una fraziun del cumün de Riscian, pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula, Regiun Piemunt.
## Vus curelaa
*Riscian
*Scian (Riscian)
Baden-Württemberg

El **Baden-Württemberg** l'è giü dei sédes stàcc (en todèsch: *Land*, pl. *Länder*) de la Repüblica Federàl de la Germània. L'è sitüàt endèla part Sud-ocidentàl de la Germània e 'l cunfìna a sud co la Svìsera e a òvest co la Frància. A èst l'è tacàt a la Baviéra e a nòrt l'è tacàt a la Renània-Palatinàto e a l'Assia.

La capitàl del Baden-Württemberg l'è la cità de Stocàrda.

## Südiviziù aministratìva

### Distrècc aministratìf

El Baden-Württemberg l'è spartìda 'n quàter distrècc aministratìf (en todèsch: *Regierungsbezirke*): 

* Stocàrda (*Stuttgart*) (che g'ha per capitàl la cità de Stocàrda)
* Fribùrgo (*Freiburg*) (che g'ha per capitàl la cità de Fribùrgo)
* Karlsruhe (che g'ha per capitàl la cità de Karlsruhe)
* Tübinga (*Tübingen*) (che g'ha per capitàl la cità de Tübinga)

### Circondàre e cità extra-circondariài
I distrècc aministratìf i reönés 35 circondàre (*Landkreise*) e 9 cità extracircondariài (*kreisfreie Städte*):

## Riferimèncc
Basiasch

**Basiasch** (*Basiasco*) a l'è ona frazion del comun lodesan de Mairagh. Ghe viven circa 400 abitant.
El paes l'è staa on comun autònom fina al 1757. Chì gh'è nassuu el Fanfulla de Lòd, vun di cavalier italian de la Disfida de Barletta (1503).
Cà di Boi

**Cà di Boi** (*Ca' de' Bolli*) l'è ona frazion del comun lodesan de San Martin. Ghe viven domà vintun persònn.
L'è staa nominaa per la prima vòlta in del 1409. L'è staa a longh on comun autònom (cont i frazion de Cà del Cont e Mairana).
In del period napoleònigh l'è staa unii a San Martin per la prima vòlta. In del 1841 gh'è staa taccaa el comun de Pompola cont i frazion de Pompolina e Cà del Quintee.
L'indipendenza de Cà de Boi l'è terminada in del 1869.
Modignan

**Modignan** (*Modignano*) a l'è ona frazion del comun lodesan de Tavazzan con Villavesch. Ghe viven 272 abitant.

## Stòria
El paes l'è staa nominaa per la prima vòlta in del 1252. Comun per longh temp, el gh'eva 'me frazion el centro de Villavesch.
Alter frazion che gh'hinn staa giontaa (in del period napoleònigh) hinn Pezzoeu e Tavazzan: i duu centri hann trovaa de noeuv l'autonomia sòtta el Regn Lombard-Venet.
In del 1869 infina a l'è staa Modignan a vegnì frazion de Tavazzan, che in del 1963 l'ha ciappaa el nòmm de *Tavazzan con Villavesch*.
## Vos correlaa
* Tavazzan
* Villavesch
* Pezzoeu
Soltarigh

**Soltarigh** (*Soltarico*) a l'è ona frazion del comun lodesan de Cavenagh. Ghe viven circa cinquanta abitant.
El paes el se troeuva vesin a on vegg brasc voeui de l'Adda (*lanca*).
## Stòria
Nominaa per la prima vòlta in del 1180, Soltarigh l'è staa per tant temp on comun indeperlù.
In del period napoleònigh l'ha faa part del comun de San Martin, poeu in del 1869 l'è staa unii a Cavenagh.

## Alter progett
Badia de Dolzagh

**Badia de Dolzagh** (*Badia di Dolzago*) a l'è ona frazion del comun novares de Bransach.
Ghe viven circa quindes abitant. La se troeuva a quatter chilòmetri a sud-òvest del centro comunal, in d'ona ricca de aqui (el nòmm *Dolzagh* el ven pròppi de *dulcis aqua*, cioè "aqua dolza").
La badia l'è stada fada sù in del XII secol di canònigh regolar. Al dì d'incoeu la gh'è domà la badia, menter del borgh de Dolzagh gh'è nissuna traccia.
Dagnent

**Dagnent** (*Dagnente* in italian) l'è ona frazion del comun novares de Aròna. Ghe viven circa 490 abitant.

L'è staa on comun indipendent fina al 1928. In del sò cimiteri se troeuven i tomb del Mike Bongiorno e del Felice Cavallotti.
Assia

L**'Assia** (en todèsch: **Hessen**) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repübila Federàl de Germània. La se tróa 'ndèla Germania central. La òcupa 'na superfìce de 21.115 chilòmetri quadràcc e la g'ha 'na popolasiù de miliù de abitàncc, el quint Land piö popolàt de la Germania. 

La capital de l'Assia l'è Wiesbaden e la cità piö grànda l'è Francofòrte söl Meno (en todèsch: Frankfurt am Main), endóe gh'è apò giü dei aeropórcc piö gràncc del mónt e 'n cèntro finansiér de gran emportànsa.


Sich cità de l'Assia le sorpàsa i sentomìla abitàncc:
# Francofòrte söl Méno : 664 838
# Wiesbaden : 276 742
# Kassel : 194 168
# Darmstadt : 142 310
# Offenbach am Main : 118 977


## Riferimèncc
La Muzza (Cavenagh)

**La Muzza** (*Muzza Piacentina*) l'è ona frazion del comun lodesan de Cavenagh.
L'è ciamada inscì perchè, come alter paes de la provincia de Lòd, se troeuva longh el canal de la Muzza. Ghe viven circa trent'abitant.
## Stòria
La Muzza l'è stada fina al XIX secol on comun indipendent.
In del period napoleònigh (1809-1816) l'è stada ona frazion de San Martin; in del 1841 l'è stada giontada al comun de Caviaga, e insema a quell l'è stada taccada a Cavenagh (1869).
Artègn

**Retegn** (*Artegn* in lodesan; *Retegno* in Italian) a l'è ona frazion del comun lodesan de Fombi. Ghe viven circa 670 abitant.

## Vos correlaa
* Fombi
Schleswig-Holstein

El **Schleswig-Holstein** (en danés: *Slesvig-Holsten*; en frizù: *Slaswik-Holstiinj*; en bàss todèsch: *Sleswig-Holsteen*) l'è giü dei sédes Länder de la Repüblica Federàl de Germania. L'è sitüàt endèla Germània setentriunàla. al cunfì co la Danimarca. Al sud l'è tacàt al Land de Ambùrgo e a la Basa Sasònia, a sudèst l'è tacàt al Meclembùrgo-Pomerània Anteriùra.

La capital del Land l'è la cità de Kiel. Ótre cità 'mportànte i è: Lübèca, Flensburg e Neumünster.

## Geografìa
El Schleswig-Holstein l'è l'ünech dei Länder de la Germània a éser bagnàt de du mar el Mar del Nord a òvest e 'l Mar Bàltich a èst. El fiöm piö 'mportànte l'è l'Elba (en todèsch: *die Elbe*), che 'l vé a furmà 'n cunfì natüràl a sudòvest.



## Riferimèncc
Lorena

La **Loréna** (nòm uficiàl en fransés: *Région Lorraine *; en todèsch: *Lothringen*: en lorenés: * Louréne*) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 2.394.568 abitàncc (dato del 2007) distribüìcc söndèn'area de 23.547 km², per 'na densità de 102 ab./km².

La Loréna l'è l'ünica de le regiù de la Francia a cunfinà con tré nasiù straniére: el Bèlgio, el Lusembùrgo e la Germània (länder del Saarland e de la Renània-Palatinàto). La cunfìna apò a con tré regiù de la Frància: l'Alsàsia, la Champagne-Ardenne e la Franche-Comté.

## Sudiviziù aministratìva

La regiù de la Loréna l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Meurthe-et-Moselle, Meuse, Moselle e Vosges, che i ragrùpa 19 circondàre (en fransés: *arrondissements*) e 2337 cümü. La capital de la regiù l'è Metz.
Renània-Palatinàto

La **Renània-Palatinàto** (en todèsch: **Rheinland-Pfalz**) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de 19.846 km² e l'è tocàt dei fiöm Réno e Mozèla. La capital de la Renània Palatinàto l'è la cità de Magónsa (en todèsch: *Mainz*). Ótre cità 'mportànte del stat i è Kaiserslautern, Treviri, Coblènsa e Ludwigshafen. La popolasiù totàl del stat l'è de presapóch quàter miliù de abitàncc.

## Geografìa
La Renània-Palatinàto la cunfìna a nord col Land del Nord Réno-Westfalia, a èst co l'Assia e col Baden-Württemberg, a sud co la Frància (Alsàsia e Loréna) e col Land del Saarland, e a òvest col Lusembùrgo e col Bèlgio (Valònia) a òvest.

L'as principàl del stàt l'è 'l fiöm Réno, che 'l sègna 'l cunfì col Baden-Württemberg e l'Assia a sudèst, prìma de nà 'nvèrs la part setentriunàla del stat. La àl del Réno l'è delimitàda de cadéne de mucc mìa tat alcc.

Endèl nord-òvest gh'è la part meridiunàl dei mucc del Eifel. Piö a sud gh'è la cadéna de l'Hunsrück, che le se prolónga 'n chèla del Taunus de la bànda de là del Réno.

I teré culinùs endèl sud del stat i è ciamàcc *Forèsta del Palatinàto* (en todèsch: *Pfälzerwald*).

Chèst cadéne de mucc i è separàde l'öna de l'ótra dei aflüèncc del Reno: la Mozèla, la Lahn e la Nahe.


## Riferimèncc
Saarland

La **Saarland** (en fransés: *Sarre*) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de 2.569 km², 'l piö pesèn dei stacc se se cönta mìa le cità stat (Ambùrgo, Bréma e Berlìno). La capital de la Saarland l'è la cità de Saarbrücken. 

La *'Saarland* la cunfìna col Lusembùrgo, la Renània-Palatinàto e la Loréna. Chèste quàter entità le s'è ünìde 'nsèma apò a co la regiù bèlga de la Valònia e le comunità francòfone del Bèlgio endèna Regio Europèa ciamàda *«Saar-Lor-Lux»*, co l'obietìf de favoréser la cooperasiù transfrontaliéra.

El stat el ciàpa 'l nòm del fiöm Saar, che l'è 'n aflüènt de la Mozèla e 'l streèrsa 'l teretóre de la Saarland de sud a nord-òvest.


## Riferimèncc
Ches

**Ches** (*Chesio*) a l'è la frazion del comun de Loreja, in Provincia de Verbania. 
L'è situaa in de la Val Stròna. I abitant (circa 100) hinn ciamaa *taplagn*.
El par che 'l nòmm del paes el pòda vegnì del todesch *käse*, cioè formagg. De fatt on temp a gh'era i walser, in de la vall, e hinn restaa per on bell poo anca in de la frazion de Campell. 
El sant patròn l'è 'l San Ròcch.
El paes el gh'ha duu alpegg: Castovaga (*Castelvaga* in Italian) e Lòccia (*Alpe Loccia*): a travers del segond se pò rivà al Mont Masson, indove se pò vede 'l paesagg del lagh d'Òrta e del lagh Maggior.
## Ligamm de Foeura
*Proverbi de Ches
Par

**Par** (nòm uficiàl en italià: *Parre*) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 30 km de la sità e a 640 méter söl lièl del mar. Ol paìs l' se tróa sö 'n de l'ólta Al Seriàna e l'è sö sö ün altipià sö la rìa a drècia del Sère.

El g'ha 'na popolasiù de , cond'öna süperfìce de  km² e 'na densità de popolasiù de  ab./km²

El cunfìna coi cümü de Ardés, Clüsù, Piér, Nòsa, Prémol e Éla d'Ògna.

## Parra

In del teritòre cümünàl de Par i stöde archeològich portàcc inàcc dal 1983 al 1994 sö 'n d'öna süperfìce de 3 pertéghe i à troàt chèl che ‘l rèsta de öna sità protostòrega che la gh’avrès de ès la Parra di Oromobi che l’è löminàda in de la *[[Naturalis Historia]]* del Plino 'l vècc (III 124-125).
Parra l’è stàcia abitàda da la fì de l'età del bróns 'nfìna a che la sità, insèma a töte i ài alpìne, l'è stàcia conquistàda da i Romà in de l'època aügüstéa e pò la sarès turnàda ad ès abitàda, fòrse gnà töta, tra ‘l sécol II e ‘l secól IV .d.C. 
Sèmper gràsie a i stöde archeològich s'è egnìt a saì che Parra l'éra grànda quàze 20 pertéghe, l'éra öna sità minerària e i sò cà i éra fàce co i mür sóta de préda e sùra de lègn compàgn di bàite del dé de 'ncö .

## Evulusiù demogràfega

L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Par l'è mostràt in de la tabela ché sóta

## Riferiment
Türingia

La **Türìngia** (en todèsch: *Thüringen*) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 16.170 km² e l'è colocàt endèla Germània centràla. La capital de la Türìngia l'è la cità de Erfurt. Ótre cità 'mportànte i è: Jena, Weimar, Gera e Eisenach. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, la Türìngia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).

La Türìngia l'è ciamàda *"El cör vért de la Germània"* (*"Das grüne Herz Deutschlands"*) per vìa de la sò richèsa 'n forèste, en particolàr l'è cunusìda la *"Thüringer Wald"* cioè la *"Forèsta de Türìngia"*, endèla part meridiunàla del stat che la part de Eisenach e la rìa 'nfìna a Sonneberg. 

Giü dei cèntri türìstich piö cunusìcc de la Türìngia l'è la cità de Weimar, cunsideràda part del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.


## Riferimèncc
Jena

**Jena** l'è 'na cità de la Germania, colocàda 'ndèl Land de la Türingia. El teretóre aministràt de la cità el cönta  abitàncc (dato del ), segónda cità de la Türìngia per popolasiù dòpo de Erfurt. 

A Jena g'ha sede la famùza fàbrica de aparechiadüre per l'òtica Carl Zeiss AG.


## Riferiment
Sasonia

La **Sasònia** (en todèsch: **Sachsen**; en Alt Soràbo: **Sakska**) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 18.415 km² e 'l g'ha 'n totàl de 4.154.000 abitàncc. L'è colocàt endèla part orientàl de la Germània centràl. La capitàl l'è la cità de Dresda. Ótre cità 'mportànte de la Sasònia i è Lìpsia, che l'è apò a la cità piö pupulùza, e Chemnitz.

Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù, la Sasònia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR). 'Ntra i quàter Länder orientài che prìma fàa part de la DDR l'è chèl che del ónt de vìsta econòmich el dà sègn de piö fòrte vivacità. Ol sò mut piö olt a l'è el Fichtelberg.

La Sasònia la cunfìna co la Repüblica Céca a sud e co la Polonia a est. En piö la cunfìna coi Länder de la Türìngia a òvest, co la Baviera per en tuchilì sèmper a èst, col Brandebùrgo a nòrt e co la Sasònia-Anhalt a nordòvest.

Endèla part orientàl de la Sasònia, endèla regiù de la *Luzàsia* (en todèsch: *Lausitz*), entùren a la cità de Bautzen (en soràbo: *Budyšin*), se pàrla 'l Soràbo, che l'è 'na lèngua slàva ucidentàl emparentàda col polàco.

## Riferimèncc
Ruhr

* **[[Ruhr (region)|Ruhr]]**, l'àrea metropolitàna e 'ndüstriàl piö grànda d'Europa.
* **[[Ruhr (fiüm)|Ruhr]]**, fiöm de la Germània, aflüènt del Réno.
Nord Reno-Westfalia

El **Nord Reno-Westfalia** (en todèsch: **Nordrhein-Westfalen**; en Bas Todèsch: *Noordrhien-Westfalen *) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 34.088 km² e 'l g'ha 'n totàl de 17.872.763 abitàncc (dato del dezèmber del 2009). L'è colocàt endèla part ocidentàl de la Germània. La capitàl l'è la cità de Düsseldorf, ma i è divèrse le cità de gròse dimensiù e suratöt l'è giöna de le zòne piö ürbanizàde e 'ndüstrializàde de l'Euròpa dàto che la töl dét la regiù de la Ruhr de la qual fà part le cità de Bochum, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen e divèrse ótre, e le cità de la àl del Réno come Colònia, Bonn, Leverkusen e la stèsa Düsseldorf.

Föra de la zòna de la Reno-Ruhr, però la Nord Reno-Westfalia l'è piéna apò a de forèste e teré agrìcoi. Quàze töta la Forèsta de Teutobùrgo la se tróa 'ndèl Land (a nordèst). El sudèst l'è ucupàt da le regiù poch popolàde del Sauerland e del Siegerland.

I fiöm piö 'mportàncc che streèrsa 'l stat i è 'l Réno, la Ruhr, l'Ems, el Lippe e 'l Weser.


### Cità principài
El Land el cönta 30 cità con de piö de  abitàncc (2003) :
* 1. Colònia (*Köln*) ( endèl 2006)
* 2. Dortmund ()
* 3. Essen () 
* 4. Düsseldorf ()
* 5. Duisbourg ()
* 6. Bochum ()
* 7. Wuppertal ()
* 8. Bielefeld ()
* 9. Bonn ()
* 10. Münster ()
* 11. Gelsenkirchen ()
* 12. Mönchengladbach ()
* 13. Aquisgràna (*Aachen*) ()
* 14. Krefeld ()
* 15. Oberhausen ()
* 16. Hagen ()
* 17. Hamm ()
* 18. Herne ()
* 19. Mülheim an der Ruhr ()
* 20. Solingen ()
* 21. Leverkusen ()
* 22. Neuss ()
* 23. Paderborn ()
* 24. Recklinghausen ()
* 25. Bottrop ()
* 26. Remscheid ()
* 27. Moers ()
* 28. Siegen ()
* 29. Bergisch Gladbach ()
* 30. Witten ()

## Riferimèncc
Ruhr (region)

La regiù de la **Ruhr**, (en todèsch: **Ruhrgebiet**, o 'n fùrma coloquiàl **Ruhrpott**) l'è la aglomerasiù metropolitàna piö pupulùza de töta la Germània e la piö grànda regiù 'ndüstriàla de l'Europa. La se tróa 'ndèl cör del Land del Nord Reno-Westfalia, endèla bàsa àl del fiöm Ruhr.

La consìst endèna conürbasiù de öndes cità (Bochum, Bottrop, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Hagen, Hamm, Herne, Mülheim an der Ruhr e Oberhausen) e de divèrsi cümü 'nfìna a furmà 'na regiù coi cunfì difìcii de determinà, suratöt envèrs el sud endóche i cèntri abitàcc e le àree 'ndüstriài i è tacàcc l'ü con l'óter 'nfìna a fundìs co l'área metropolitàna de Düsseldorf.

La regiù del Ruhr la reprezènta mìa n'entità natüral e gnànche pulìtich-aministratìva uficiàl. L'è 'nvéce n'ünità demogràfich-econòmica.
Brandebùrgo

El **Brandebùrgo** (en todèsch: *Brandenburg*; en bas todèsch: *Bramborg/Brannenborg*; en bas soràbo: *Bramborska*) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 29.500 km² e 'l g'ha 'na popolasiù de 2.508.400 abitàncc (màgio del 2010). L'è colocàt endèla pàrt piö orientàl de la Germània. La capital del Brandebùrgo l'è la cità de Potsdam.

El stat el cunfìna al nòrt col Meclembùrgo-Pomerania Anteriùra, a est co la Polonia, a sud co la Sasònia, a òvest co la Sasònia-Anhalt. El Land de Berlino l'è töt circondàt del teretóre del Land del Brandebùrgo.

El fiöm Oder el sègna 'l cunfì orientàl del stat e de la Germània co la Polònia, e 'l fiöm Elba el costetöés 'na part del cunfì ucidentàl. I fiöm principài che streèrsa 'l teretóre del Brandebùrgo i è la Sprea (en todèsch: *Spree*) e l'Havel. A sudèst gh'è la zòna ömeda ciamàda *Spreewald*.

Endèla regiù de Cottbus, endèl sudèst del Brandebùrgo se pàrla apò la lèngua soràba, 'n particolàr el Bas Soràbo, 'na lèngua slàva ucidentàla 'mparentàda col Polàco.
Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, El Brandebùrgo  la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).

## Stória
A la fì del medioévo e al prensépe de l'Era Moderna el Brandebùrgo l'è stat giü dei sèt eleturàcc (*Kurfürst*) del Sacro Romàno Imper Germánich, e 'nsèma a la Prùsia i g'ha furmàt la bàze sö la quàla s'è nit a formàs l'Impér Germànich, el prim stat ünificàt todèsch. Berlino, che piö tàrde la sarà la capitàl de la Germània, la fàa part del teretóre del Brandebùrgo. Del 1618 Brandebùrgo e Prùsia, e piö tàrde Brandebùrgo-Prùsia, i è stacc duminàcc dei dùchi de Hohenzollern, che piö tàrde i deentarà rè de Prùsia.

Dòpo la Segónda Guèra Mondiàl, la regiù del Neumark, la part orientàl del Brandebùrgo l'è stàda cidìda a la Polonia, segónt el tratàt che 'l definìa 'l cunfì sö la lìnea Oder-Neisse, e 'l rèst de la pruvìncia l'è stàt custitüìt en Stat endèl 1947 quan che la Prùsia l'è stàda disulvìda.

El stat del Brandebùrgo l'è pò stat disulvìt apò a lü 'ndèl 1952 quan che la zòna l'ìa aministràda de la Repüblica Democràtica Todèsca.

El stat del Brandebùrgo del dé d'encö l'è stat ricustitüìt dòpo la riünificasiù de le dò Germànie  'ndèl 1990.

## Riferimèncc
Bàsa Sasònia

La **Bàsa Sasònia** (en todèsch: *Niedersachsen*; en bas todèsch: *Neddersassen*; en bas sàsone: *Nedersaksen*; en frizù orientàl: *Läichsaksen*) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: *Länder*) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat l'òcupa n'àrea de presapóch 47.600 km² (el segónt per estensiù dòpo de la Baviera) e l'è colocàt endèla Germània setentriunàla. La capital de la Bàsa Sasònia l'è la cità de Hannover, ma divèrse ótre cità le pàsa i sentomìla abitàncc.

El cunfìna al nòrdèst col Schleswig-Holstein, a èst col Meclembùrgo-Pomerània Anteriùr e la Sasònia-Anhalt, a sud l'è tacàt a l'Assia e a la Türingia e a òvest el g'ha el Nord Reno-Westfalia e l'Olànda. A nordòvest l'è bagnàt del Mar del Nòrt.

En sèrte zòne rürài se pàrla de le lèngue regiunài compàgn del Bas Todèsch e 'l Frizù orientàl.


## Cità principài
Le cità  prcipài i è:
* Hannover (capitàl):  ab. (31 de dezèmber del 2006).
* Braunschweig:  ab.
* Osnabrück:  ab.
* Oldenburg:  ab.
* Göttingen:  ab.
* Wolfsburg:  ab.
* Salzgitter:  ab.
* Hildesheim:  ab.
* Wilhelmshaven:  ab.
* Delmenhorst:  ab.
* Celle:  ab.
* Lüneburg:  ab.

## Riferimèncc