open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giusepp Sala

El **Giusepp Sala** (it. *Giuseppe Sala*; Milan, 28 de magg del 1958) l'è on dirigent d'azienda e politegh lombard.
L'è staa el comissari unegh de l'Expo 2015 e ministrador delegaa de Expo 2015 S.p.A.. A partì del giugn del 2016 l'è sindegh de Milan.

## Vita
El s'è laureaa a la Bocconi in del 1983, per poeu lavorà in de la Pirelli. Lainscì l'ha quattaa vari incaregh in di arei del controll de la gestion, de la pianificazzion strategica, de la valudazzion di investiment e in di inizzativ noeuv del business.
In del 2009 l'è staa ciamaa del sindegh de Milan, la Letizia Moratti, per vess el direttor general del comun de Milan. L'ha mantegnuu quella carega chì fina al giugn del 2010. A partì del 2012 l'è staa el president de l'A2A.
L'è staa el rapresentant del comun de Milan in del consili de ministrazzion de Expo 2015 S.p.A.. In del 2013 però l'è staa nominaa de l'Enrico Letta (al temp, president del consili) comissari unegh del governa per l'Expo.
## Cariera politega
A la fin de dicember del 2015 el se candida ai primari del center-sinistra per scernì foeura el sucessor del Giuliano Pisapia. El troeuva el sostegn de on bell tocch de la dirigenza del Partii Democrategh nazzional e local, oltra che de l'Umbert Ambrosoeu. I sò sfidant a hinn el Pierfrancesco Majorino, la Francesca Balzani e l'Antonio Iannetta.

El 7 de febrar el ciappa el 41% di preferenz ai primari, e inscì el vengg la competizzion e 'l deventa el candidaa del center-senistra.

In de la competizzion elettoral per el post de sindegh el se troeuva a confrontàss soratutt cont el candidaa de center-destra, el Stefano Parisi. Al primm turno (5 de giugn del 2016) el se piazza al primm post cont el 41,7%, intant che 'l Parisi el ciappa el 40,8%.

Al ballottagg (19 de giugn) inveci el ciappa el 51,7% di consens, e 'l sò aversari inveci el 48,3%: inscì, el 21 de giugn el deventa el noeuv sindegh de Milan.

El 15 de dicember del 2016 el descovriss de vess indagaa per el sò lavorà in l'Expo e 'l scerniss de autosospendes. A l'è sostituii de la Sindega pro tempore Anna Scavuzzo, la sò vice, per poeu tornà el 20.

In di elezioni del 2021 el se ricandida e 'l batt al primm turn el candidaa del center-destra Luca Bernardo.

## Vos corelaa
*Stefano Parisi
*Corrado Passera
Metod de la canna de gomma

In crittologia, el **metod de la canna de gomma** l'è on eufemism per definì la decifrazion ottegnuda con la tortura de vergun che 'l cognoss la ciav.

El termin l'è staa inventaa dal *Marcus J. Ranum*, in del ottober del 1990, in del newsgroup *sci.crypt*, disend che el metod de colpì i pè de la vittima cont ona canna de gomma, indoa dis che l'è ona manera che la fonziona ben.
Cianforlin

El **Cianforlin**, o anca **cianforlinna**, **scopazzin**, l'è on vestii, soratutt da òmen ma doperà anca di dònn.

L'è cusii in on fracch de tesuu, soratutt lana o seda, e 'l pò vigh di different *fantasii*.

## Storia
El cianforlin el nass in di guerr prussian del secol quell de 17, doperaa dai mercenari croat, che doperaven ona sciarpa per legà el coll di sò camiss. Da li, la nobiltà francesa scomincia a imitai  'n tra 'l secol quell de 18 e quell de 19.

In di fatt, la parolla "cravatta" l'è rivada in on fracch di lengov (per esempi el lombard, el catalan, l'italian) da la parolla "croat".

Durant di primm agn del regim franchista, l'era on simbol di intelletualista catalan, e poeu l'è staa proibii perchè consideraa on simbol seccessionista.

## Incoeu

In di paes occidentai, el cianforin l'è vergott de elegant, doperà per i occasion formai, per i fest. L'è doperaa soratutt cont el *smoking*, indoa l'è minga tradizion doperà di olter robb.

Incoeu l'è dré a spantegàss anca per i occasion mia tropp formai, 'me i *cocktail*.
Aquaviva

**Aquaviva** (istess en romagnoeul, 'n italian **) a l'è vun di noeuv castei de San Marin. El gh'ha  abitancc e l'è a 'n altituden de  meter sul livell del mar.

## Referimencc
*Castelli di San Marino

## Olter progecc
Censura in Corea del Nord

La censura in Corea del Nord l'è vuna di pussee fort in del mond. Tucc i media del paes hinn controllaa fortement dal govern, e 'l paes el finiss semper in di ultim post di classifegh internazionai per la libertà de stampa: Dal 2002 al 2006 l'è stada quela metuuda pesg, dal 2007 al 2013 la seconda e dal 2015, quand l'Eritra ha abolii la stampa, l'ha toeut el second post.
Inés Arrimadas García

La **Inés Arrimadas García** (Jerez de la Frontera, 3 de luj del 1981) l'è ona politega e avocadessa spagnoeula, deputada al Parlament Catalan cont el grupp Ciudadanos-Partido de la Ciudadanía.
Festa Regional de la Lombardia

La **Festa Regional de la Lombardia**, in toscan **Festa Regionale della Lombardia** l'è la festa regional de la Lombardia. L'è festeggiada el 29 de magg, in occasion de la vittoria de la Liga Lombarda in de la Battàja de Legnan.

## Storia
La festa l'è stada approvada in del Consili del 2013, cont el support de la Lega Nord, del Popol de la Libertà, del Moviment 5 Stell e de Fratelli d'Italia - Alleanza Nazionale. Inveci la sinistra l'ha votaa contra, vist che ha ritegnuu el dì "tropp politegh", e la preferiva doperà l'inizzi di Cinch Giornad de Milan o de la prima convocazion del Consili Regional de la Lombardia.

## Dì de l'immigraa lombard
In la Provincia de Santa Fe in Argentina dal 2018 el 29 de magg a l'è el Dì de l'immigraa lombard, faa per regordà l'importanza de l'emigrazion lombarda per la zona.

## Riferiment
* ''La Regione: il 29 maggio sarà la festa della Lombardia''
* ''Simboli e ricorrenze istituzionali - Regione Lombardia''
Santa Pollonia

La **Pollonia** (gregh: *Ἀπολλωνία*; ... - Lissandria d'Egitt, 249 circa) l'è stada ona tosa grega, martira per el cristianesim.
L'è venerada 'me santa de la Gesa Catolega, e l'è regordada el 9 de febrar. L'è considerada la patrona di cava-dent.
## Vita
La storia del martiri de la Pollonia la n'è rivada cont el cunt de Sant Usoeubbi de Cesareja (265-340), che 'l reporta on tocch de la lettera del vescov Dionis de Lissandria (mort in del 265), indirizzada a Fabi de Antiochia: in quella lettera chì se cunten su i event di quai a l'eva staa testimoni. In tra el 248 e 'l 249 a Lissandria l'è s'ciopada ona revoeulta popolar contra i cristian, inzigada de on induvin pagan. La Pollonia, ona veggia donna cristiana che la s'era mai sposada e che l'aveva juttaa i cristian, l'è stada impresonada insemma ai olter, e l'è stada piccada inscì tant che gh'è borlaa via i denc. Segond ona tradizzion popolar, gh'hann streppaa via i denc cont ona tenaja. Poeu l'hann minasciada de brusalla viva se lee l'avess minga ditt di bestemm. Lee l'è stada bona de liberass di man di sò aguzzitt, e la s'è lanzada dent in del foeugh, convinta che coppàss el saria semper staa mej de vess torturada e ris'cià de perd la fed.
## Patrona
L'è la patrona di paes lombard de Ass, la Badia, Cantaloeu, Cantù, Rivolta e Viganò.
Stefano Secco

**Stefano Secco** (Milàn, 15 de dicèmber 1973), l’è un tenùr itagliàn.

## Biugrafía

Nasüd in del 1973, l'ha studiàd cul maèster Alberto Soresina e 'l s'è diplumàd in percüsiòn cun Tullio de Piscopo. L'ha ciapài lesiòn anca da Leyla Gencer e Renata Scotto.

El prìm de genar del 2016 l'ha cantàd insema a Nadine Sierra al *Cuncèrt del Prìm de l'Ann* a la Fenice de Venèsia.

## Repertòri
* *Simon Boccanegra* de Verdi, *Opéra* de Paris (2006), *Grand théâtre du Liceu* (2008)
* *Don Carlos*, Opéra de Paris (2008)
* *[[Rigoletto]]*, Opéra de Paris (2008)
* *Hoffmann*, Opéra de Paris (2012)
* *Macbeth, Teatro Real de [[Madrid]], ([[2012]]-[[2013]])
* *Carmen*, Don José, La Fenice, [[Venèzia|Venèsia]] ([[2013]])
* *Requiem'' de Verdi, Budapest (2013)

## Riferiment


## Sitt üficial

* Sit üficial de Stefano Secco
Figgatta de Blanc

**Figgatta de Blanc** l'è on album del grupp milanes Elio e le Storie Tese, sortii foeura el 12 de febrar del 2016.
L'è staa preceduu de la canzon *[[Vincere l'odio]]*, presentada duu dì prima al Festival de Sanremm.
El titol del disch a l'è on referiment a quell di Police, Reggatta de Blanc (1979).
## Lista di canzon
#*Figgatta de Blanc* - 0:49
#*Vacanza alternativa* - 4:45
#*She wants* - 4:48
#*Parla come mangi* - 5:50
#*Il mistero dei bulli* - 5:18
#*China disco bar* - 5:07
#*Il quinto ripensamento* - 3:09
#*Bomba intelligente* (cont el Francesco Di Giacomo) - 5:00
#*Inquisizione* - 5:53
#*Ritmo sbilenco* - 6:06
#*Il rock della tangenziale* (cont el J-Ax) - 2:56
#*Cameroon* - 4:10
#*I delfini nuotano* - 5:39
#*[[Primo giorno di scuola]]* - 4:39
#*[[Vincere l'odio]]* - 9:21
Vincere l'odio

**Vincere l'odio** (in lombard *vingg l'oeudi*) l'è ona canzon del 2016 del grupp milanes Elio e le Storie Tese.
L'è stada presentada el 10 de febrar de quell ann al Festival de Sanremm quell di cinquantases.
A l'è stada poeu missa denter al disch Figgatta de Blanc, sortii el 12 de febrar.
## La canzon
In del stil tipegh del grupp, la canzon la gh'ha ona particolarità interessanta: l'è fada su de sett ritornei tucc descompagn in tra de lor, con sett stil musicai diferent, e con sett argoment diferent; compagn se 'l fudess on mes'ciott de sett canzon taccaa vuna insemma a l'oltra. In tra i stil che se poeuden oreggià, a gh'è la canzon italiana de la tradizzion sanremesa, quella napoletana, quella de gesa, e tanti olter anmò.
El titol l'è on riferiment a on'oltra canzon sanremesa, cioè Perdere l'amore del Massimo Ranieri (1989).
Nadine Sierra

**Nadine Sierra** (Fort Lauderdale, USA, 14 de màgg 1988), l’è 'na cantanta americana de Opera. La canta cùme supràn.

## Biugrafía

Nasüda in del 1988, l'ha stüdiàd al Alexander W. Dreyfoos School of the Arts de West Palm Beach e l'ha cumenciàd a cantà a 14 ann al Palm Beach Opera. A 16 ann l'ha cantàd la sò prima Opera, in dl'Hänsel e Gretel de Engelbert Humperdinck.

El sò debütt prufesiunàl l'è stài in del 2009 a Helsinki. ;  L'è stài diverse volte *Gilda*  in del "*Rigoletto*" de Verdi, l'ültima in genar del 2016 insema a Leo Nucci.

El prìm de genar del 2016 l'ha cantàd insema a Stefano Secco al *Cuncèrt del Prìm de l'Ann* a la Fenice de Venèsia,  e el prìm de genar del 2017 al *Cuncèrt del Prìm de l'Ann* a la Teàter Massimo de Palermo.

## Riferiment


## Sitt üficial

*  Sit üficial de Nadine Sierra
Vittorio Sgarbi

El **Vittorio Umberto Antonio Maria Sgarbi** (Ferrara, 8 de magg del 1952) l'è on critegh e storegh del art, scrittor e politegh italian.

L'è staa parlamentar e member di istituzion (sindegh de San Severino Marche e de Salemi) per on fracch de volt. In del 2017 l'ha faa sù el sò partii, che 'l se ciama Renassiment.

## Riferimént


## Ligamm de foeura
* Sit offizial

## Alter progett
Stazion ferroviaria

Ona **stazion ferroviaria** a l'è el pòst inindove i passegger pòden saltà-su e andà-giò dal treni e/o i mercanzij a pòden vess caregaa putost che descaregaa.

I primm stazion a eren costruii per gestì passegger e mercanzi insemma. Al dì d'incoeu, i mercanzij a hinn de solet caregaa in grand stazion costruii aposta. I stazion se troeuven visin o a la fin d'ona linia ferroviaria.
De solet a gh'hinn di banchin da indove i passegger pòden andà-sù o vegnì-foeura dal treno in manera fazil e segur. Tant stazion gh'hann tant ròbb comè i ripar per la piòva, cassetta di biliett e panchin.

La stazion pussee afollada del mond a l'è la stazion de Shinjuku de Tokio, Giappon. La pussee granda stazion a l'è la stazion de Nagoya a Nagoya, semper in Giappon. La pussee afollada stazion in Europa a l'è Clapham Junction a Londra, indove in di or de ponta, a gh'è on tren ògni tredes segond, menter la pussee afollada in Lombardia a l'è la stazion Central de Milan.

## Different tip di stazion ferroviari

Image:Luxulyan.jpg|Stazion de Luxulyan in Cornovaja, ona stazion ferroviaria normala. I treni se ferman chì domà a ricesta. La gent che la voeur vegnì-giò dal tren le gh'ha de dighel al personal che 'l laura in sul tren. La stazion a l'è doperada domà da circa 1.000 personn a l'agn.
Image:Staz Milano Cadorna.jpg|Stazion capp-linia (ne la foto gh'è la stazion de Milan Cadorna). I treni che gh'hann de andà atravers (e donca finissen minga lì) gh'hann de cambià direzion dent la stazion. Tutavia, la gent chì la pò caminà da ona banchina a l'alter senza dovè traversà i binari.
Image:Rush hour at Shinjuku 02.JPG|Shinjuku a l'è ona di pussee afollaa del mond. La se troeuva in Tokio. De media, tucc i dì, 3,6&nbsp;milion de gent la dopera.
File:Milano staz Affori scorcio.JPG|Binari a la stazion de Affer, Affer, Milan.
File:Rbfkornwestheim.jpg|Stazion de mercanzia.


## Servizzi che se troeuven denter la stazion
I stazion ferroviari pòden avegh e la cassetta di biliett putòst che la machinetta di biliett. Tant stazion a gh'hann anca negozzi putost che 'l giornalee.

I stazion pussee grand gh'hann de spess anca restorant o restorant de ''fast-food''. In on quaj paes a gh'hinn stazion che gh'hann anca chisebev putost che ostarii. Alter ròbb che se pòden trovà in di stazion a hinn: bagn, locaj de depòset bagaj, ofizzi ogett smarrii, tabella di orari, carrej, sal d'attesa, parchegg di tasì e fermaa di corrier.
Peder

**Peder** l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant
In del nord de la Lombardia (olta Brianza, Comasch, Valtolina) e in del Canton Tesin a gh'è anca la variant *Pedro* ['pe:dru].
In de la Bergamasca e in del Bressan a gh'è anca la version *Piero*, de origin venezziana (e, a la lontana, francesa).
### In di olter lengov
*Cors: *Petru*
*Frances: *Pierre* (ant. *Pierres, Piers*)
*Gregh: *Pétros*
*Ingles: *Peter*, var. *Pierce* (ant. *Piers*)
*Italian: *Pietro*, var. *Piero*
*Ocitan: *Pèire*
*Romanc: *Peider*
*Romen: *Petru*
*Russ: *Pëtr*
*Spagnoeu: *Pedro*
*Todesch: *Peter*
*Venezzian: *Piero*

### Variant alteraa
In lombard el nomm el pò vess alteraa, per esempi, in *Pedrin*, *Pedroeu*, *Pedrolla*.

## Origin e spantegament
El riva del gregh *Pétros*, che l'è negott d'olter che la traduzzion letteral de l'aramaich *Kepha*, o *Cephas*, in Gregh *Κηφας*, (che 'l voeur dì "preja"). Quell chì a l'è 'l nomm che, a legg l' Evangel, el gh'è staa daa a l'apostol Simon proppi del Signor: *Ti te se ciamareet Κηφας, perchè mi in su chella Κηφας chi a faroo su la mia Gesa*. Parolla del Signor.
El Simon, deventaa poeu *San Peder*, l'è staa el primm papa: donca, la soa version latina, *Petrus*, la s'è spantegada in tutt la Cristianità.

## Cognomm
*In area lombarda (e in general del Nord de l'Italia) el nomm *Peder* l'ha faa nass cognomm 'me *Pedrett*, *Pedrin*, *Pedrolett*, *Pedrolin*, *Pedron* e *Pedrott*.
*In ingles a gh'emm i cognomm vegg *Pearce*, *Pearson* e quei pussee moderni 'me *Peterson*.
*In spagnoeu a gh'emm *Pérez*.
Abondi

**Abondi** o **Bondi** l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant in di olter lengov
*Catalan: *Abundi*
*Italian: *Abbondio*
*Russ: *Avundij*
*Spagnoeu: *Abundio*.
### Variant alteraa
In lombard a troeuvom la forma *Bondin*.
## Origin e spantegament
El nomm el riva del latin *Abondius*, che l'è on derivaa de la parolla *abundus*, che 'l voeur dì pu o manch "agord, pien, ricch, bondanzios".
On temp a l'eva ben spantegaa in del Comasch, per via de l'importanza de Sant Abondi, patron de Comm. Inoltra, in Italia l'è ben cognossuda la figura de don Abondi, el preved pien de stremizzi del romanz *[[I spos promettuu]]* de Lissander Manzon.
## Cognomm
In de l'area lombarda a gh'è i cognomm (in italian) *Abbondi*, *Abbondini* e *Bondini*.
## Referiment
Ambroeus

**Ambroeus** l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant in di olter lengov
*Catalan: *Ambròs*
*Frances: *Ambroise*
*Ingles: *Ambrose*
*Italian: *Ambrogio*
*Olandes: *Ambroos*
*Ongheres: *Ambrus*
*Polacch: *Ambroży*
*Russ: *Amvrosij*
*Spagnoeu: *Ambrosio*
### Variant alteraa
In lombard a gh'è i variant alteraa de *Ambrosin, Brosin, Bosin, Bosinett, Bosinott, Bosott, Bosnoeu, Noeu*. De la variant "bosin" el riva anca el soranomm de la gent de la zona de Vares, e 'l gener letterari de la bosinada.

## Origin e spantegament
El riva del gregh antigh *Ambrósios* (per mez del latin *Ambrosius*), che 'l voeur dì pu o manch "che 'l moeur mai". In de la cristianità el s'è spantegaa per via del culto de Sant Ambroeus, arcivescov de Milan e dottor de la Gesa.
## Personn che se ciama Ambroeus
*Aureli Ambroeus (339 - 397), vescov
*Ambroeus Anon (1882-1954), architett.
*Ambroeus Figin (1553-1608), pittor.
*Ambroeus Fumagall (1915-1998), prevet e artista.
Gustin

**Gustin** l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant in di olter lengov
*Breton: *Eosten*
*Catalan: *Agustí*
*Ingles: *Augustine*; *Austin*, *Austen*
*Italian: *Agostino*
*Maltes: *Wistin*
*Olandes: *Augustijn*
*Ongheres: *Ágoston*
*Russ: *Avgustin*
### Variant alteraa
In lombard a troeuvom i variant alteraa *Gustinell, Gustoeu, Stoeu* e, pussee de recent, *Tino*.

## Origin e spantegament
El nomm el riva del latin *Augustinus*, derivaa de *[[Augustus]]*: in sostanza, l'era on cognomm che 'l voreva dì "relativ a Augustus".
In de la cristianità el nomm el s'è spantegaa per l'importanza de San Gustin e de San Gustin de Canterbury.
## Personn che se ciamen Gustin
*Gustin Bass (1773-1856), naturalista lombard.
*Gustin Bertan (1812-1886), politegh lombard.
*Gustin de Bust (1483-1548), scultor lombard.
*Gustin Ramell (1531-1608), ingegner tesines.
Doard

**Doard** a l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant in di olter lengov
*Frances: *Édouard*
*Ingles: *Edward*
*Italian: *Edoardo*
*Portoghes: *Duarte*
*Spagnoeu: *Eduardo*
*Todesch: *Eduard*

## Origin e spantegament
El riva de l'anglosasson *Eadweard*, che 'l voeur dì "guardian ricch" o "guardian de la ricchezza".
L'è vun di poch nomm anglosasson a avè resistii despoeu de l'invasion normanna de l'Inghilterra, tant l'è vera che l'è staa doperaa anca de vott re ingles (l'ultem in del 1936). De l'Inghilterra el s'è spantegaa in del rest de l'Europa.
Lorenz

**Lorenz** a l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant in di olter lengov
*Catalan: *Llorenç*
*Cech: *Vavřinec*
*Frances: *Laurent*
*Ingles: *Lawrence*
*Italian: *Lorenzo*
*Piemontes: *Lorens*
*Portoghes: *Lourenço*
*Sardegnoeu: *Larentu*
*Sicilian: *Larenzu*
*Todesch: *Lorenz*
## Origin e spantegament
El riva del cognomen latin *Laurentius*, che l'è ligaa a la veggia città de Laurentum.
El nomm el s'è spantegaa soratutt per via del culto de San Lorenz, marter cristian.
Tracs

El **tracs** (dal ingles **Trux**), ciamaa anca **Ruspa** l'è ona macchina per moeuv la terra, che la serviss a livellaa el terren, caregall e trasportall.
Castell de Soncin

El **Castell de Soncin** l'è on castell situaa a Soncin, in Lombardia. El castell d'incoeu l'è staa faa su di milanes.

## Storia
### La prima rocca

El primm castell de Soncin l'è staa fa su per contrastà i invasion di Magiar, in del secol quell de 10. In del secol quell de 13, inveci, l'è staa ciappaa on fracch de volt di milanes e di bressan, liaa di milanes, e in del 1283 el comun de Soncin el ordena de fa su ona noeuva rocca.

In del 1312 a l'è ciappaa di cremones e in del 1391 l'è staa dopera di milanes in de la guerra contra i venezzian.

### La rocca d'incoeu

Despoeu de la Pas de Lod, che l'ha daa a Milan i terr de Soncin, el Francesch Sforza l'ha deciduu de fà su on noeuv torrion in del 1468.

Dal 1499 e per des agn, la resta sotta el controll de Venezia, per poeu tornà in di man di milanes.

In del 1536 el diventa la residenza di Marches de Soncin, e in di fatt ha portaa a l'urbanizzazion de la zona arenta al castell.

In del 1876 el daree marches de Soncin, el Massimilian Ceser Stampa, l'ha daa al comun el castell in eredità che, in del 1883, l'ha restauraa el castell in d'on para de agn.

## Riferiment
*Rocca di Soncino - InLombardia
Bias

**Bias** l'è on nomm de persona lombard maschil.
## Variant in di olter lengov
*Frances: *Blaise*
*Ingles: *Blaze*
*Portoghes: *Bras*
*Spagnoeu: *Blas*
## Origin e spantegament
El riva del latin *Blasius*, derivaa de "blæsus", che 'l voeur dì *bettegon*.
El s'è spantegaa soratutt grazzie a la fama de San Bias.
Steven

**Steven** a l'è on nomm de persona lombard maschil.

## Variant
In certi zonn (per esempi a Bressa) se dis anca *Stefen*.
### In di olter lengov
*Croatt: Stjepan
*Frances: Étienne (ant. Estienne), Stéphane
*Ingles: Stephen, Steven
*Ligurin: Steva
*Ongheres: István
*Piemontes: Stevo
*Portoghes: Estevão
*Spagnoeu: Esteban
*Todesch: Stefan
### Variant alteraa
In lombard a troeuvom la variant *Stevenin*.
## Origin
El riva del gregh antigh *Stéphanos*, che 'l voeur dì "corona" e, donca, anca "incoronaa".
Sologn

**Sologn** (prononzia local: [su'loɲ]; italian: *Sologno*) a l'è vuna di dò frazzion del comun noares de Caltignaga.
El paes el se troeuva a nord del center comunal, in su la strada che la mena a Alzaa (frazzion de Mom).
A l'è staa on comun indipendent fina al 1928.
Tamer

El **Tamer** o **Tamor** (['tamər] a Indemen; ['tamor] a Sonvigh; *Monte Tamaro* in italian) a l'è ona scima di Prealp Luganes.
A l'è volt 1.961 meter sora el nivell del mar, e 'l se troeuva in del Canton Tesin, a sud-ovest del pass del Monscender.
Prealp Luganes

I **Prealp Luganes** hinn ona sezzion di Alp.
Se troeuven in tra la Lombardia e 'l Canton Tesin, strengiuu in tra el Lagh Magior a ovest e 'l Lagh de Comm a est. A nord se destacchen di Alp Lepontinn a l'altezza del pass de Sant Iori, pu o manch in su la ligna Locarn-Belinzona-Gravedona (e donca fann minga part de la cadena alpina principal).
La scima pussee volta l'è 'l Menon, coi sò 2.245 meter sora el nivell del mar.
Hinn spartii in duu tocch principai, separaa del pass de Monscender:
*Prealp Comasch
*Prealp Varesinn
UVB-76

La **UBV-76**, o anca **The Buzzer** l'è ona stazion radio misteriosa che la trasmett in su la frequenza de 4625 kHz. La trasmett on ronzii, ripetuu 25 volt al minuu. In ona quaj occasion, el ronzii l'è staa sostituii da di messagg in russ.

## El nom
L'è ciamada in russ **жужжалка**, el brusii, ma el rest del mond la ciama **The Buzzer**. La stazion la se indentificava 'me **UBV-76** fin al settember 2010, per poeu cambià in **MDZhB**.

## Messag vocai
In d'ona quaj occasion, el ronzii l'è staa sostituii da di messag a vos, con l'istess schema, numer e nom de persona. On quaj esempi:

*Ai 21:00 UTC del 24 dicember del 1997: "Ya UVB-76, Ya UVB-76. 180 08 BROMAL 74 27 99 14. Boris, Roman, Olga, Mikhail, Anna, Larisa. 7 4 2 7 9 9 1 4."
*Ai 04:18 UTC del 9 dicember del 2002: "UVB-76, UVB-76. 62 691 IZAFET 36 93 82 70."
*Ai 07:57 UTC del 21 febrar del 2006: "UVB-76, UVB-76. 75-59-75-59. 39-52-53-58. 5-5-2-5. Konstantin-1-9-0-9-0-8-9-8-Tatiana-Oksana-Anna-Elena-Pavel-Schuka. Konstantin 8-4. 9-7-5-5-9-Tatiana. Anna Larisa Uliyana-9-4-1-4-3-4-8."

El 5 de genar del 2010 la stazion l'è stada smorzada per on dì, e 'l 23 de agonst ai or 13:35 UTC l'è partii on messagg:
*"UVB-76, UVB-76. 93 882 NAIMINA 74 14 35 74"

Du dì despoeu, ai or 7:13, s'hinn sentuu di rumor de sottofond, 'me se ghe fodess on micrfon lassaa pisà per error.

## Trasmission stran
In de la storia de la stazion, gh'hinn staa di trasmission mia normai, per esempi, el 3 november del 2002, gh'è staa:
"Я — 143. Не получаю генератор." "Идёт такая работа от аппаратной." ("Mi son 143. Ricevom mia el generator (oscillator)." "Quella roba la vegn da la stanza hardware.")

In del 1 de settember del 2010 gh'è staa on tocch de musega classega, dol Pëtr Il'ič Čajkovskij e quater dì despoeu ona vos ha contaa da 1 a 9 in russ.

## A che 'l serviss?
Gh'è nissuna informazion offiziala che la parla del funzionament de la stazion, se pensa che l'è on sistema de comunicazion militara, che la vegn tenuda semper ocupada per podè trasmett semper.

## Vos corelaa
*The Squeaky wheel
*The Pip
Kebab

El ***kebab*** (***kebap*** in turch, ***kabab*** in Iran, Afghanistan, India e Pakistan, anca scrivuu ***kebob***, ***kabob***; da l'urdu: **کباب**) el voeur dì "carna grijiada (o bujida)" in persian e turch.
El kebab a l'è faa de solet cont l'agnell e 'l manz. Ona quaj volta el pollaster putost che 'l pess a hinn doperaa per ona quaj stilaa. El porscell el vegn mai doperaa da i musulman, perchè l'è *[[haram]]* per la soa religion, ma, ona quaj volta, a l'è doperaa di vendiroeu non-musulman.

## Variazion
### ''Shish''
I *shish kebab* a hinn cusinaa o grijiaa in su sped, sora el carbon o el legn cald. Quest kebab chì a hinn origenari de l'Iran e l'Afghanistan e, poeu, s'hinn spantegaa in Turchia, Pakistan e India e vari part de l'Arabia. Al dì d'incoeu, a hinn popolà assee anca in Europa e in di Staa Unii.

### ''Döner''
El *döner kebab* (che in turch el voeur dì "*kebab* ch'el pirla") a l'è carna sfilapraa de agnell, manz o pollaster, che pianin el vegn rostii sura de on sped vertical ch'el roeuda.

### ''Chippali''
El *chappali kabab* (o *chappal kabab* o *chapli kebab*) a l'è on tipo de *kebab* frit. A l'è origenari de l'Afghanistan e de la region nord-occidentala (ciamada Khyber Pakhtunkhwa) de l'attual Pakistan. El nom el riva dalla parolla pashtu e urdu che la voeur dì "sciavatta" o "scarpa" perchè la sò forma la someja a chella d'ona sciavatta.

Quest kebab a l'è faa carna trita de manz o cavrett, mesturaa cont tomates, sciguj e peveronin, e ona varietaa de erbett e spezzi. Depos ch'el ciapa la sò forma particolara, el vegn friggiuu in ona granda padella speciala. El vegn majaa cont on pan tipigh de la region di pashtun, ciamaa *roti*, e cont el tè vert putost che 'l *qahwa*.
Prealp Comasch

I **Prealp Comasch** hinn ona sotta-sezzion di Prealp Luganes.
La scima pussee volta l'è 'l Menon (2.245 meter sora el nivell del mar). Se troeuven in tra la Lombardia e 'l Canton Tesin.
## Geografia
I Prealp Comasch confinen:
*a nord cont i Alp de l'Adula, de sora del pass de Sant Iori.
*a est, al de là del Lagh de Comm, cont i Alp Orobi e i Prealp Bergamasch.
*a sud, con la Pianura Padana.
*a ovest cont i Prealp Varesinn.
## Scimm
*Menon, 2.245 meter.
*Camoghee, 2.226 meter.
*Garziroeula, 2.116 meter.
*Bregagn, 2.107 meter.
*Barr, 1.814 meter.
*Gioner (o *Calvagion*), 1.701 meter.
*Mont de Tremezz, 1.700 meter.
*Galbiga, 1.698 meter.
*Mont San Primm, 1.685 meter.
*Denc de la Veggia, 1.492 meter.
*Croson, 1.491 meter.
*Palanzoeu, 1.436 meter.
*Sass de Gordona, 1.410 meter.
*Colmegnon, 1.383 meter.
*Colonghei, 1.373 meter.
*Bisbin, 1.325 meter.
*Sighignoeula, 1.320 meter.
*Mont San Salvador, 912 meter.
*Mont Sass, 618 meter.
Prealp Varesinn

I **Prealp Varesinn** a hinn ona sotta-sezzion di Prealp Luganes, e se troeuven in tra la Lombardia e 'l Canton Tesin.
La scima pussee volta l'è 'l Tamer, cont i sò 1.967 meter sora el nivell del mar.
## I scimm
*Tamer, 1.967 meter.
*Gradiscioeu, 1.936 meter.
*Gambarogn, 1.734 meter.
*Magn, 1.640 meter.
*Lema, 1.621 meter.
*Biotta, 1.235 meter.
*Ponta de Mezz (in del Camp di Fior), 1.227 meter.
*Rogoria, 1.184 meter.
*Piambell, 1.129 meter.
*Mont di Tre Cros, 1.124 meter.
*Sass de Ferr, 1.062 meter.
*Martega, 1.032 meter.
*Pravell, 1.015 meter.
*Mont Orsa, 998 meter.
*Ciusarella, 913 meter.
*Monarch, 858 meter.
*Mondonegh, 807 meter.
*Scerree, 796 meter.
Prestinee

El **prestinee** (o *prestin*) l'è el negozzi dovè che se va a comprà el pan. 
Se el paes l'è piscinin, el prestinee el poeu vend tutt i robb de prima necessità.
Marco Brunelli

El **Marco Brunelli**, in lombard **March Brunell** (Milan, 2 de dicember del 1927) l'è on imprendidor italian, e ha fondaa la Esselunga insema al Bernard Caprotti e al sò fradell, el Guido, e la Supermercati GS, insema al Guido Caprotti.
Cacàer

**Cacàer**, (nòm uficiàl en italià: *Campoverde*) l'è 'na frasiù del cümü de Salò, en pruvìncia de Brèsa. La se tróa a 'n chilòmetro a òvest del sò cèntro comünàl. La g'ha fat cümü de per sò cönt enfìna al 1928, quan che 'ndel quàder de 'na reorganizasiù de unità teritoriài l'è stàda agregàda a Salò.
El sò nòm uficiàl l'è stat *Cacavero* enfìna al 1907 quan che l'è stat dicidìt de cambiàl en *Campoverde*.
La prìma citasiù atestàda de Cacàer l'è del 1016: se tràta de 'na "Carta venditionis" conservàda endel Monastér de S.Giulia de Brèsa, endela quàla el paizì l'è lümninàt col nòme de *Cacavario*

## Riferimèncc
Ransomware

El **ransomware** l'è on malware che 'l serviss a limità l'access al dispositiv o ai document del dispositiv infettaa e che 'l domanda de pagà per avegh i document decrittaa.

## Esempi
*TeslaCrypt
*CryptoLocker
*WannaCry
*Locky
*Petya
*Linux.Encoder
Muriel Casals i Couturier

La **Muriel Casals i Couturier** (Avignon, 6 de april 1945 - Barcellona, 14 de febrar 2016) l'è stada ona economista e politega catalana.
Prandài

**Prandài** (nòm uficiàl en italià: *Prandaglio*) l'è 'na frasiù del cümü de Elanöa, en Pruvìncia de Brèsa. L'è furmàt de 'na braca de borgàde: Bundù, Bernìga, Castèl, Peracque, Canét e Ponte Pier. El sò teretóre l'è streersàt del Cés.
L'è séde de paròchia zamò del prensépe del sècol XVII e la sò céza, dedicàda a San Filàster, l'è übicàda endela borgàda de Bernìga.

El g'ha fat cümü de per sò cönt zamò del sècol XIV. L'è stat agregàt a Elanöa endel 1928 endel quàder de 'na reorganizasiù generàl de le ünità teretoriài.

## Riferimèncc
Daéna

**Daéna** (nòm uficiàl en italià: *Davena*) l'è 'na frasiù del cümü de Èza. L'è sitüàda endela part piö àlta de la Al Camònega, en Pruìncia de Brèsa, a presapóch en chilòmetro e mès a sudòvest del cèntro comünàl. Daéna la g'ha piö o méno 'na otantìna de abitàncc e la se tróa a 966 méter söl leèl del mar. L'abitàt el se tróa sö la spónda dèstra del fiöm Òi e l'è streersàt de la stràda statàl SS 42 del Tunàl e de la Mèndola.

Del pónt de vìsta de l'aministrasiù religiùza, la sò comunità la fà part de la paròchia de San Martì de Èza. El paizì però el g'ha la sò cizulìna, del '500, dedicàda ai Sancc Zórs e Mighél.
Interfacia grafica

La **interfacia grafica ütent**, ciamada **GUI** (dall'ingles **''g**raphical **u**ser **i**nterface*), de solet ciamada apò *'interfacia grafica''', la è 'n tipo de interfacia ütènt che permèt al ütent de interagì co la machina per mès de ogècc grafich. La GUI l'è dopràda söi sistem uperatif.
Cogós (Bedesöle)

**Cogós**, l'è 'na frasiù del cümü de Bedesöle, en pruvìncia de Brèsa. L'è sitüàda a presapóch en chilòmetro a èst del sò cèntro cümünàl. L'abitàt el g'ha la sò cizulìda dedicàda al Patrocinio de San Giosèp, custrüìda 'ntra 'l 1712 e 'l 1722, afiliàda a la paròchia de Bedesöle.
Dawn (sonda spasiala)

**Dawn** l'è 'na sonda spasiàl lanciàda de la NASA e gestìda del *Jet Propulsion Laboratory* (JPL), col obietìf de investigà el pianéta nàno Cerere e l'asteròide Vesta, localizàcc endèla Fàsa Principàla de asteròidi che se tróa 'ntra i pianét Marte e Giove. 

La sonda Dawn l'è stàda lanciàda ai 27 de setèmber del 2007, la g'ha esploràt Vesta 'ntra 'l 2011 e 'l 2012 e pò la sè dirigìda envèrs Cerere e adès come adès (2016) l'è dré a orbitàga entùren a chest'óltema e a mandà amò fóto e dàti al sò cèntro de contròl.
Vesta (corp celest)

**Vesta**  (nòm de catàlogo: *4 Vesta*) l'è 'n asteròide che l'òrbita endèla Fàsa Principàla de asteròidi colocàda 'ntra le òrbite de Marte e de Giove. L'è stat scuprìt del dutùr e fìzich todèsch Heinrich Wilhelm Olbers a le fì del més de mars del 1807.
L'è l'asteròide piö grànt de la sintüra dei asteròidi: el g'ha 'n diàmetro de 530 km e la sò màsa la corespónt a presapóch el 9% de töta la màsa dei ogècc de la Sintüra. 

Le oservasiù efetüàde 'ndei öltem agn, le piö aprufundìde 'ntra le quàle i è chèle fàde de la sonda Dawn le g'ha stabilìt che 'l g'ha fùrma de 'na sféra bèla schisàda e 'l g'ha 'n cratér bèl gròs de impàt al polo sud. 

## Riferimèncc
Stat

On **Stat** l'è on'entità politega che la governa e la gh'ha el poder sovran su on territori. El gh'ha trii element caratteristegh:
*On territori ben definii indoa gh'è la sovranità
*Cittadin, ossia 'na popolazion permanenta
*Di legg ch'hinn  respettaa

On Stat pò vess sovran o part de ona federazion, e donca 'l se ciama Stat federaa. Per esempi, la Svìzzera l'è on Stat, e 'l Canton Tisin l'è on Stat federaa de la Svizzera. Per la Convenzion de Montego Bay, l'esistenza de on Stat l'è mia determinada dal sò recognossiment internazional, anca se on Stat minga recognosuu el pò avègh di difficoltà in l'access ai mercaa e in di relazion diplomatich.

## Riferiment
*Stato - Enciclopedia Treccani

## Vos corelaa
*Statista
*Costituzion
*Independenza
*Stat sovran
Republega

La **Republega**, dal latin **res publica**, che 'l voeur dì **roba publega**, l'è ona forma de governo doperada in de la democrazia reppresentativa o aristocratega. In de la Republega, el poder l'è daa per elezion o nomina, mia per trasmission ereditaria, e l'è mia proprietà privada de quell che 'l ghe l'ha. Donca, l'è in contrapposizion con la monarchia.

## Definizzion

Tradizzionalment la republega l'è la forma de governo di pais indova el poder l'è del Popol e donca l'è esercitaa da lor o a di sò reppresentant. Donca la republega in teoria la lassa foeura di concett comé la dittadura o la tirannia.

A bon cunt i pont de bas de ona republega hinn:
#Periodicitaa di caregh
#Trasparenza di att del governo
#La responsabilitaa di politegh
#Separazzion di poder
#El Stat de Diritt
#Respett de tucc i idej politegh
#Uguajanza innanz a la legg
#Possibilitàa per tucc de ciappà part a la politega

## Organizzazzion

Gh'hinn trì manèr principal per organizzà ona republega:
*Republega Presidenziala, indova el President l'è no elegiuu del Parlament e l'è capo del governo
*Republega Parlamentara, indova el President a l'è eleggiuu del Parlament ma el gh'ha domà di poder cerimoniai e gh'è on primm minister, capo effettiv de l'esecutiv.
*Republega Semipresidenziala, indova el President el gh'ha di poder ma hinn compartii cont el primm minister

Ona republega la pò vess o centralista (con o senza di autonomij) o federala.

A gh'è anca el sistema de la republega direttoriala, indova el governo e 'l Capo de Stat a l'è on unich orghen collegial faa de primus inter pares, el sistema a l'è doperaa incoeu domà de la Svizzera.

## Republega e religion
A bon cunt di moviment republegan hinn nassuu ancq per di quistion religios, vist che la pupart di monarchij la gh'ha ona religion de stat. Inscambi, la pupart di republegh l'è laica, anca se gh'hinn di differenz in tra Stat in de la vision de la Religion: Per esempi in Italia la religion l'ha gh'ha on valor positiv recognossuu, inveci in Francia no.

Però gh'hinn anca di republegh confessional, ossia di republegh con la religion offizziala. I pussee famos hinn i republegh islamegh 'me l'Iran.

## Riferiment
*Treccani

## Vos correlaa
*Republich sorell
*Republich marinee
*Libertà dora
MS-DOS

**MS-DOS** a l'è staa on sistema operativ de la Microsoft in produzion dal 1982 al 2000 per i personal computer cont microprocessor x86. Finna al rivà de Windows 95 a l'è staa el sistema pussee doperaa in di personal computer.

A l'éra on sistema DOS, intregament a riga de comand, monoutent e monotask. N'hinn staa relassaa di interfasc grafich e di software che permetten on limitaa multitasking. I sistema de la familia Windows 9x, 'me el Windows 95, el Windows 98 o el Windows Me, eren fondaa in sul kernel del MS-DOS.

## Vos corelaa
*DOS
*86DOS
*QDOS
*FreeDOS
Grana Padan

El **Grana Padan** l'è on formagg grana casgiaa in Lombardia, Piemont, Trentin - Sud Tirol, Veneto e in Emilia. L'è a Denominazion de Origin Protegiuda, donca tucc i passagg de produzion i gh'han de vess faa in di zon autorizaa.

## Storia
Per la leggenda, el Grana l'è nassuu a Chiaravalle, a sud de Milan, in del ann 1134. I primm grana congossuu hinn quei de Lod, e de la zona a Sud de la Lombardia.

In del 1951, a Stresa i casgiadô se unissen in consorzi, e vegnen recognosuu dal Italia in del 1955.

## Vos Corelaa
*Parmesan Reggian
Dario Nardella

El **Dario Nardella** (Torre del Greco, 20 de november 1975) a l'è un politegh italian, del 3 de sgiugn 2014 sindegh de Fiorenza, elesgiud in sostituzzion del Matteo Renzi, deventad premier. L'è member del Partid Democrategh.

## Riferiment
*Ministeri di Interni 

## Alter proget
Francesco Paolo Tronca

El **Francesco Paolo Tronca**  (Palermo, 31 de agost 1952) l'è on prefet italian, commissari prefettizzi de Roma dal 1 de november del 2015, dì di dimission del Ignazio Marino al 22 de giugn del 2016, dì de l'elezion de la Virginia Raggi sindega de Roma.
Virginio Merola

El **Virginio Merola**  (Santa Maria Capua Vetere, 14 fevree 1955) a l'è on politegh italian, sindegh de Bologna dal 24 de magg 2011, elegiuu in del Partii Democrategh in coalizion cont el center-sinistra. In del 2021 l'è sostituii del Matteo Lepore.
Luigi de Magistris

El **Luigi de Magistris** (Napoli, 20 de sgiugn 1967) l'è on politegh italian. L'è staa 'l sindegh de Napoli, elegiuu prima da Sinistra Ecologia e Libertà, liaa cont el Partii Democrategh e poeu cont ona soa lista in competizion cont i partii politegh nazionai, del 2011 al 2021, quand che l'è sostituii del Gaetano Manfredi.

In di elezion del 2022 el corr 'me leader de l'Union Popolar.
Pàlade (corp celest)

**Pàlade**  (nòm de catàlogo: *2 Palas*) l'è giü dei asteròidi piö grancc del Sistema Solar. La sò òrbita l'è sitüàda endela part centràl de la fàsa principàla, e la g'ha la caraterìstica de éser en pó piö ecèntrica e 'nclinàda de chèl che se spetarès de 'n ogèt de le sò dimensiù.

L'è stat el prim asteroide scuprìt dòpo de Cerere, che alùra l'ìa cunsideràt amò 'n asteròide pò a lü e che 'nvéce adès l'è clasificàt come pianeta nano. L'è stat troàt del Heinrich Wilhelm Olbers ai 28 de mars del 1802, endel córs de le oservasiù che l'Olbers l'ìa dré a fà per troà e determinà l'òrbita de Cerere, sö la bàze de le oservasiù e de le previziù del matemàtich Carl Friedrich Gauss. 

Pàlade el g'ha 'n diàmetro médi de 545 km e 'na màsa de 2,2×1020 kg. L'è 'l segón ogèt per dimensiù de la fàsa principàla, ma l'è 'l tèrs per màsa, perchè Vesta la g'ha 'n vülüm mìa tat diferènt ma 'l g'ha 'na densità 'n bèl tòch piö grànda. En confrónt, la màsa de Pàlade l'è presapóch el 0,3 % de la màsa de la Lüna. Dàto che Cèrere, che l'è l'ogèt piö grant de la fàsa fàsa principàla, l'è stàt riclasificàt come pianeta nano, Pàlade l'è al momènt l'asteroide piö grant che se conós.

Del pónt de vìsta orbitàl, el g'ha 'n quach paràmetri piötòst insòlicc per véser en còrp de le sò dimensiù e màsa. La sò òrbita l'è 'n bèl pó 'nclinàda (quàze 35° del pià de l'eclìtica) e bèla ecèntrica (0,2313). L'inclinasiù del sò às de rotasiù l'è elevàda, entùren ai 60°, con valütasiù 'ntra i 56° e i 81°. Per chèsta rizù, ògna istàt e ògna envéren de Pàlade gh'è de le zòne bèle grànde de la superfìce che rèsta sèmper al scür o sèmper ilüminàde del Sul, per dei perìocc lónch come 'n an de la Tèra.

## Riferimèncc
Pess e pomm de terra fritt

**Pess e pòmm de terra fritt** (***fish and chips*** in ingles) a l'è on tipo de mangià che 'l vegn origenariament del Regn Unii. A l'è on tipo de "mangià rapid" popolar in ona quaj part del mond. Comè el nom el dis, a l'è faa de pomm de terra fritt e on filett de pess friggiuu. Negozzi e restorant che venden el *fish and chips* a hinn fazil da troeuvà in Inghilterra e Galles, perchè a hinn comun da troeuvà in di cittaa brittanigh.
El primm negozzi de pess e pòmm de terra fritt a l'è staa fondaa inde l'East End de Londra a la fin del secol desnoeuv, e donca a l'è minga on piatt inscì antigh comè se diss.

## Ingredient
### El pess
De solet, el merluzz, l'asinell putost che la (rarament) soglia a hinn doperaa per fà el pess e pòmm de terra fritt: de quest chì, el merluzz a l'è de bon el pussee pòpolar. Anca alter pess a carna bianca poden vess doperà, comè per esempi el merlan putòst che la platessa. In tant post a serven pess e pòmm de terra fritt cont pussee d'on tipo de pess, e in alter i client a poden toeù-foeura el tipo che voeuren.
El pess a l'è semper ingolfaa-dent la pastella, che l'è on mes'ciozz sliquid doperaa per rend croccanta e dorada la fritura.

Tipigament, pess e pòmm de terra fritt a hinn majaa cont tant saa e asee, in Inghilterra. 

### I pòmm de terra fritt
I pòmm de terra fritt a hinn faa de pòmm de terra afettaa e hinn, de solet, tajaa-giò pussee grand di pòmm de terra fritt normaj. Franch anca i pòmm de terra a hinn friggiuu.

### Alter contorn

De spess, a gh'hinn alter contorn che a hinn servii cont pess e pòmm de terra: intra quest contorn chì a gh'hinn ona salza de pisej moj ciamada *mushy peas*, i scigoll, i cucumeritt, i faseou al forno e i *[[saveloy]]* (che a l'è ona luganega longa).
Ona quaj voeulta, se pò ced de avè di *scrapings*, che a hinn di tocchett croccant de pastella ch'hinn vegnuu-via dal pess inquand el vegneva friggiuu. Inde l'Inghilterra settentrionala la gh'è anca la varietaa *chips and gravy*, che 'l gh'ha on intigol (*gravy* in ingles) sora di pòmm de terra fritt. A l'è men comun in del rest del paes, indue, invece, ona quaj voeulta, se pò anca trovà ona salza de curry.

## Alter ròbb da notà
Spadologn

El **spadologn** (a Ciur: [spadu'luɲ] o [spadu'loɲ]) a l'è on arnes che 'l serviss 'me suport in de la lavorazzion del canov.
L'è faa su de n'ass verticala, larga in sui 30-40 centimeter e volta on meter e mezz, missa là in su 'n pedestall. Ghe se mett de sora ona grammada de canov che poeu la vegna trattada con la spadola.
## Bibliografia
*Tarcisio Della Ferrera, *Vocabolario dialettale di Chiuro e Castionetto*, Sondri, IDEVV, 2008.
Sparsa

La **sparsa** l'è on baslottell de legn che se dopera in cusina.
La gh'ha quasi la forma d'on piatt, e l'è doperada soratutt per "sfiorà el lacc", cioè per tirà via la panna del lacc.
## Bibliografia
*Tarcisio Della Ferrera, *Vocabolario dialettale di Chiuro e Castionetto*, Sondri, IDEVV, 2008.
Spressor

El **spressor** a l'è on arnes che se dopera per fà el formagg.
L'è on'ass bell spess, cont ona forma pu o manch redonda; ghe se mett sora, in de la fassera, la pasta molesina del formagg, per faggh ciappà la forma tonda dopo che l'è sugaa e seccaa; inscì el seron el va a regoeujes tutt arent ai bord e 'l gotta giò in d'on sedell lì de sotta che se ciama *[[segottol]]*.
## Bibliografia
*Tarcisio Della Ferrera, *Vocabolario dialettale di Chiuro e Castionetto*, Sondri, IDEVV, 2008.
Dòmm de Noara

El **Domm de Noara**, offizialment **cattedrale di Santa Maria Assunta**, l'è la gesa, la pu importanta, de Noara. L'è la sed vescovil de la Diocesi de Noara.

## Storia
Ona gesa dedicada a la Madonna a Noara in quell canton gh'è dai agn 350-400, indoa prima gh'era on tempi pagan dedicaa al Giove.

In di agn, la gesa l'è stada modifegada e slargada.

## Alter progett
Heinrich Wilhelm Olbers

**Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers** (Arbergen, arènt a Brema, 11 de utùer del 1758 - Brema, 2 de mars del 1840) l'è stat en dutùr e astrònomo todèsch, cunusìt suradetöt per el paradòs de Olbers.

El g'ha stüdiàt de dutùr a Göttingen. Dòpo ìga ciapàt la làurea endel 1780, el g'ha cuminciàt a praticà de dutùr a Brema, e 'l g'ha ezercitàt chèsto mestér enfìna al 1823. De nòt però el dedicàa 'na bùna part del sò tép a oservà 'l cél. El gh'ìa tiràt ensèma en oservatóre al pià de sùra de la sò cà per ezercità la sò pasiù per l'astrunumìa.

Endel 1797 el g'ha ideàt en método per determinà le òrbite de le cométe che l'è dopràt amò 'ncö. Endel 1802 el g'ha localizàt Cerere, che l'ìa zamò stàda scuprìda l'an prìma de Giuseppe Piazzi ma che sübit dòpo l'ìa stàda pirdìda. Lü el l'ha retroàda pròpe endela puzisiù pervìsta del matemàtich Carl Friedrich Gauss.

Ai 28 de mars del 1802 el g'ha scuprìt e batezàt el segónt asteròide Pàlade. El g'ha pensàt che i du còrpi födes relasiunàcc e 'l s'è mitìt a sercà amò. Ai 29 de mars del 1807 el g'ha scuprìt Vesta e 'l g'ha lasàt che 'l födès Gauss a dàga 'n nòm. El g'ha formulàt la ipòtezi che i asteròidi i éres framèncc de 'n pianéta espludìt miliù de agn prìma. Chèsta ipòtezi al dé d'encö l'è mìa piö tat ciapàda en cunsiderasiù.

Endel 1811 el concepés l'ipòtezi che la cùa de le cométe la sarès furmàda de partezèle sbötàde fò del sò nùcleo de 'na quach fórsa e che la cùa la g'ha sèmper de troàs en diresiù cuntrària al Sul. Al dé d'encö se sà che chèsto el söcét en conseguènsa per la presiù de radiasiù de la lùce del Sul, en efèt che a chel tép là se cunusìa mìa.

Ai 6 de mars del 1815 el g'ha scuprìt 'na cométa periòdica che pà l'è stàda batezàda en sò unùr (clasificàda come 13P/Olbers). En total, el g'ha scuprìt 5 cométe e 'l g'ha calculàt l'òrbita de 18.

Endel 1823 el g'ha furmulàt el paradòs famùs (ciamàt paradòs de Olbers en sò unùr) endoche el se domànda: «Perchè el ciél de nòt l'è scür semài che ezìste en nömer isé grant de stèle che le g'harès de ilüminàl compàgn che 'l födès del dé?» Encö, se pöl dà 'na respòsta ragiunàda a chèsta domànda per vìa dei valùr finìcc de la velocità de la lùce e l'età de l'Ünivèrs e del spostamènt envèrs el rós de la radiasiù del Big Bang.

En sò unùr gh'è stat batezàt:

* L'asteroide (1002) Olbersia.
* El cratér Olbers sö la Lüna.
Éliane de Meuse

**Éliane de Meuse**, (nùm cumplèt **Éliane Georgette Diane de Meuse** Bruxelles, 9 d'agùst 1899 - Forest 3 de febràr 1993) l'è stàia una pitùra Bèlga.

L'ha cuminciàd a pitürà quan che l'era amò 'na fiulìna, vers i 14 ann, cun Ketty Hope. Dòpu, l'ha frequentà la butìga de Guillaume Van Strydonck (che l'ha fundài el grüpp *Les XX* ) In del 1921 l'ha venciü el *Prémi Godecharle*.

In dl' *l'Académie royale des beaux-arts de Bruxelles*, l'ha cunusüd el sò òmm, anca lü pitùr, Max Constant Armand Van Dyck.

## Mustre persunài
* 1936: Palais des beaux-arts de Bruxelles a Bruxelles
* 1936: Cercle artistique d'Anvers a Anversa
* 1981: Galerie Rencontre a Bruxelles
* 1982: Kelterhaus-Muffendorf a Bonn
* 1991: Rétrospective *Éliane de Meuse*, urganizada dal cumün de Bruxelles e da la Banque du Crédit Général

## Principài mustre culetive
*  1937: *Femmes artistes d'Europe*, Galerie nationale du Jeu de Paume a Paris 
* 1937-1938: *L'Art belge*, in d'la fundasiòn Carnegie (Carnegie Museum of Art, Pittsburgh
* 1939: *Exposition du Progrès social*, Galerie du Palais de la Mairie de Lille
* 1996: *Le Fauvisme brabançon*, Cercle artistique communal de Waterloo

## Riferimént


## Ligam de föra

* Archìvi del Palàsi Real del Bèlgiu
In dubio pro reo

**In dubio pro reo**, che 'l voeur dì **In del dubbi, a favor de l'imputaa**, l'è ona fras latina doperada in del dirizz penal, che dis che se gh'è on dubbi, l'è mej ris'cià de avegh on colpevol liber che on innocent in galera.

## Vos corelaa
*Presuzion de innocenza
Stortasc

El **stortasc** l'è on mangià tipegh de la Valtolina (Ciur).
A l'è ona fugascina fada cont el vanzadusc de la pasta per el pan che hinn restaa in sui pared o in sul fond de la marna. De norma l'è minga tropp cott, e nanca tropp levaa.
## Bibliografia
*Tarcisio Della Ferrera, *Vocabolario dialettale di Chiuro e Castionetto*, Sondri, IDEVV, 2008.
Pudding

Cont el nomm ***pudding*** se ciamen varii tip de specialitaa alimentar di paes de lengua inglesa.

## Pudding salaa

On primm tipo de *pudding*, comun soratutt in di isol britannich e in Australia el consist de ona massa sòlida ottegnuda da la mesturada di varii ingredient, anca salaa o a baa de carna, cont farinna de gran o de alter cereaj. Quest tipo de *pudding* a l'è simil a ona torta putost che a on pastizz, o adrittura a ona luganega. El pò vess cott al forno putost che buii, e 'l se maja sia comè piatt principal sia comè dolz. I *pudding* buii de divers tip a eren on past comun sura i nav militar ingles di secol XVIII e XIX.
Famos a hinn el *pudding* negher, a baa de sangu e cereaj, e 'l *pudding* bianch, a baa de carna varia e cereaj, ma a gh'hinn anca di variant vegetarian. Quest tip de *pudding* salaa se poden troevuà de spess anca friggiuu, soratutt in Scozia, e indi pussee famos friggitorii de pess e pomm de terra fritt.

## Pudding dolz
On segond tipo de *pudding*, dolz e pussee simil al budin, el consist d'ona *[[mousse]]* de zuccher o alter ingredient dolz cont di agent addensant comè geladinna, oeuv, uga passa, figh secch, armandol e alter ingredient. Se consuma comè deser putost che comè marendina dolza. Quest tipo de *pudding* dolz a l'è quell pussee spantegaa in di Staa Unii, e a l'è a quest tipo chì che se riferiss la parolla "pudding" doperada in lengov divers da l'ingles.

## Vos ligaa
* ''Pudding'' de Natal
* ''Pudding'' de pan

## Nòt e alter progett
Juno (corp celest)

**Juno** (catalogàt uficialmènt come **(3) Juno**) l'è 'n asteròide de la fàsa principàla. L'è stat el tèrs asteròide a éser scuprìt, dòpo Cèrere e Pàlade e giü dei piö grancc. L'è stat scuprìt al 1 de setèmber del 1804 de l'astrònomo todèsch Karl Ludwig Harding e batezàt col nòm de Juno en unùr a la divinità omònima (Juno l'è el nòm latì de Giunone) de l'oservatóre Schröter de Lilienthal, en Germania.

## Riferimèncc
Juno

* **[[Juno Beach]]**, giöna de le spiàge del sbarch de Normandia;
* **[[Juno (corp celest)|3 Juno]]**, asteròide de la fàsa principàla.