open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piev de Ogionn

La **piev de Ogionn** l'è stada vuna di piev religios e ministrativ del Milanes.
El patron l'era Sant'Ufemia.
La confinava a ovest con la Squadra de Nibionn e con la Squadra di Maur, a nord con la Cort de Casal, a est con la piev de Garlaa, a sud con la piev de Massaja.
La tirava denter i comun de Ogionn, Imberid, Non, Civaa, Dolzagh, Ell, Garbagnaa, Molten, Siron e Villa Vergan.
Piev de Olgiaa

La **piev de Olgiaa** l'è stada vuna di piev religios e ministrativ del Milanes.
El sò patron i eren San Steven e San Lorenz.
I fonzion religios de la piev hinn terminaa in del 1583: de fatt el comun de Olgiaa l'aveva perduu l'importanza che 'l gh'era in del Medioev, e inscì el San Carlo Boromee l'ha spostaa i sò competenz a Bust Grand. A ogni bon cunt, a Olgiaa gh'è restaa tucc i fonzion ministrativ, che hinn terminaa in del 1797, cont el rivà di frances.
La confinava a ovest con la piev de Galaraa, a nord con quella de Visever, a nord e ovest con quella de Pian, a sud con quella de Parabiaj.
La comprendeva i comun de Olgiaa, Cairaa, Massina, Castegnaa, Castellanza, Cislagh, Fagnan, Gorla Magior, Gorla Minor, Legnan, Marnaa, Nisciorina, Prospian, Rescalda, Rescaldina, Senagh e Solbiaa.
## Varda anca
*PIev de Bust Grand
*Piev de Legnan
Twitter

**Twitter**, del luj 2023 in rebranding 'me **X**, a l'è un servizi de social networking e microblogging. I drovador,  cont telefon portatii o computer, invien e lenjen messaj, ciamads "tweets". I tweets pœden vesser long massim 140 carater e i comparen in su la pajina del cunt del drovador. I pœden vesser lenjuds de tuts, ma qii qe ie invia g'ha anca l'opzion de tener i mesaj privads: i tweet privads inn veduds domaa de qii denter la lista de amix. I drovador pœden nar-g adree anca ai tweets de oltre jents: qella roba qì a l'è ciamada *following*, e qell qe la pratica al se ciama *follower*.  Del tard 2009, i drovador pœden anca segutar liste de autor. 
Drovar Twitter a l'è gratis, ma inviar o ciapar tweets de SMS al pœ vegnir a costar. 

El sit internet al g'ha cà a San Francisco, in California. Twitter al g'ha anca di server e ofizzi a San Antonio in Texas e a Boston in Massachussetts.

El sit a l'è deventad devera famos in tut el mond de quand qe'l Jack Dorsey l'ha cread ind el 2006. Adess al g'ha plussee de 100 milion de drovador..

## Riferiments

## Ligamm de fœra
* Twitter - Sit ufiçal
* Twitter blog - Blog ufiçal
* Twitter Information and Tools
Cometa

'Na **cométa** l'è 'n còrp celèst furmàt de gias, pólver e córne che gìra entùren al Sul sö òrbite elìtiche, parabòliche o iperbòliche. Le cométe, ensèma coi asteròidi, i pianéti e i satèliti natürai, i fà part del Sistema Solar. 
La gran part de chèst còrp celèscc i descrìf dele òrbite alìtiche conden ecentricità granda, e chèsto el fà che el perìot orbitàl el sàbe de sòlet bèl lónch. A diferènsa dei asteròidi, le cométe i è còrp sòlidi facc de materiài che süblìma quan che i se tróa arènt al Sul. Le corèncc de pólver e gas che se fùrma le gènera 'na atmosféra grànda ma ràra entùren al nùcleo, che vé ciamàda chiòma, envéce la fórsa che agés sö la chiòma de la presiù de la radiasiù del Sul, e suradetöt del vènt solar, le mìna a la formasiù de 'na cùa che pöl rià come dimensiù pò a giöna o piö UA che pùnta en diresiù cuntrària al Sul. La cùa l'è furmàda de pólver e gas iunizàt.
Proxima Centauri

**Proxima Centauri**, de spés ciamàda apéna **Proxima** (che 'n latì völ dì "chèla piö arènt"), l'è 'na stèla nana rósa de clas spetràla M5 Ve, La se tróa a presapóch 4,2 agn lùce, che corespónt a 270000 UA, en diresiù de la costelasiù del Centàuro. L'è la stèla che se tróa piö arènt al nòst Sul e l'è stàda scuprìda endel 1915 del Robert Innes, diretùr de l'Union Observatory, en Sudafrica. Se pènsa che la pöde fà part del sistéma de α Centauri. La sò màsa l'è òt vólte piö pesèna de chèla del Sul, ma la sò densità l'è 40 ólte piö grànda de chèla del Sul.

## Riferimèncc
Piev de Parabiaa

La **piev de Parabiaa** l'era vuna di piev religios e ministrativ del Milanes.
I sò patron a eren i sant Gervas e Protas.
L'ha perduu i fonzion religios (ma minga quei civil) in del 1584, quand che 'l Carlo Boromee l'ha spostaa la sede de la piev a Legnan.
La confinava a ovest con la piev de Dairagh, a nord con quella de Olgiaa e con quella de Pian, a est con quella de Nervian, a sud con quella de Corbetta.
La tirava denter i comun de Parabiaa, Arlun, Canegraa, Casorezz, Scerr, San Giorgg, San Vitor e Ambold.
## Varda anca
*Piev de Legnan
Satèlite natüral

En **satélite natüral** l'è 'n còrp celèst che gìra entùren a 'n óter còrp (pianéta, pianéta nàno o asteròide). L'è de sòlet piö pesèn del còrp al quàl el ghe gìra entùren e 'l la compàgna endèl sò percórs orbitàl entùren a la stèla de riferimènt. L'agetìf "natüràl" l'è dopràt per tignìi separàcc de la categurìa dei satèliti artificiài che i è ogècc facc sö de l'òm che pò a lur i gìra entùren a dei òter còrp celèscc (perlopiö a la Tèra). I satèliti natürài i vé ciamàcc de spès pò a col nòm de "lüne" (co la 'l' peséna).
Haumea (corp celest)

**Haumea** (zamò cunusìt co la sìgla pruvizòria de *(136108) 2003 EL61*, e ciamàt encö col la denuminasiù uficiàla **136108 Haumea**; simbul: ) l'è 'n pianeta nano che gìra entùren al Sul sönden òrbita colocàda endèl Sistema Solar estèrno. L'è clasificàt come ogèt transnetünià. L'è stat scuprìt de 'na squàdra de astrònom californià de l'oservatóre del Mut Palomar ai 28 de dezèmber del 2004.

El sò retroamènt l'è stat rindìt püblich ai 29 de löi del 2005, el stès dé che gh'è stat anunciàt el retroamènt de óter du ogècc transnetünià de dimensiù mìa trascüràbii: Eris e Makemake. 

Per dimensiù, l'ogèt el se 'nsomèa a Plutone. El g'ha el particolàr de ìga 'na velocità de rotasiù 'n grant ràpida, presapóch quatr'ùre, e chèsto el g'ha fat ciapà 'na fùrma bislónga.

El g'ha du satèliti natürài:  Hi'iaka e Namaka.
Triton (mitologia)

**Triton** l'è una figura de la mitologia greca, fioeul del dia del mar Poseidon e de la nereed Anfitrida.

Triton el gh'hiva un coren de arsella che a sonàll el coetava via a le tempeste e el nonziava che gh'era 'dree a rivà el dia del mar. L'è conossud soradetut per la so azzion in favor dei Argonauta e de Giason, che el gh'ha aidad a trovà la rota che i gh'hiva de tegner.

Triton l'era representad con la metà de sora de aspet uman e chella de sota a forma de pess. La pell l'era tuta verda.
Se pensa che la so origin come mit la sapes pre-greca, forse fenicia, e gh'è dei ligam con la figura de Dagon/Dagan, una divinità ligada a la fertilità de l'antica Mesopotamia.
Tritone

* **[[Tritone (mitulugia)|Tritone]]**, figüra de le mitulugìa gréca;
* **[[Tritone (corp celest)|Tritone]]**, satèlite natüral del pianeta Netuno.
Io (corp celest)

**Io** l'è 'n satèlite natüral del pianeta Giove, chèl piö intèrno dei quàter satèliti medìcei, el quàrt per dimensiù 'ntra töcc i satèliti del Sistema Solar e chèl piö dèns de töcc. 

El g'ha de piö de 400 vülcà atìf e chèsto el la rènt l'ogèt piö atìf del pónt de vìsta geològich de töt el Sistema Solar.

A diferènsa de la gran part dei satèliti del Sistema Solar estèrno, che i è perlopiö furmàcc de gias de àiva, Io l'è furmàt de préde de silicàcc che sta töt entùren a 'n nösöl de fèr o de Solfùro de fèr fundìcc.

Io el ghe gìra entùren a Giove conden perìot de presapóch 42 ùre e mèza; el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 421.700 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de 0,0041 e 'n inclinasiù de apéna 0,05° en confrónt al equatùr de Giove.

Compagn de töcc i óter satèliti galileià Io l'è en rotasiù sìncrona con Giove, conden emisfér del satèlite che 'l vàrda sèmper 'nvèrs el pianéta.

## Riferimèncc
Oberon (corp celest)

**Oberon** l'è 'n satèlite natüral del pianeta Urano, chèl piö estèrno dei sich satèliti principài del pianeta, el segónt per dimensiù 'ntra i satèliti natürài de Urano (dopo Titania) e chèl dei nöf, sèmper per dimensiù, de töt el Sistema Solar. 

Oberon el ghe gìra 'ntùren a Urano conden perìot de presapóch 13 dé e mès (dé terèstri); el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 583519 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de presapóch 0,0016 e 'n inclinasiù de 0,7° en confrónt al equatùr de Urano.

## Riferimèncc
Titania (corp celest)

**Titania** l'è 'n satèlite natüral del pianeta Urano, el segónt piö delóns 'ntra i sich satèliti principài del pianeta.
L'è 'l piö grant per dimensiù 'ntra i satèliti de Urano e coi sò 1578 km de diàmetro l'è chèl dei òt de töt el Sistema Solar. 

Titania el ghe gìra 'ntùren a Urano conden perìot de presapóch 8,7 dé terèstri; el semiàs magiur de la sò òrbita l'è de 435.910 km. L'orbita l'è praticamènt circolàr condena ecentricità de presapóch 0,0011 e 'n inclinasiù de 0,340° en confrónt al equatùr de Urano.

Se pènsa che 'l sàpe furmàt de 'n nùcleo ruciùs cuarciàt zó de 'n mantèl de gias de àiva. 

Finamài adès le üniche 'nsomeànse ciapàde zó de derènt de Titania i è chèle scatàde de la sónda Voyager 2, quan che l'è pasàda de le bànde de Urano endèl zenér del 1986. 

## Riferimèncc
Drachten

**Drachten** l’è una cità ulandèsa che l’fà part del cumün de Smallingerland, ind l'Ulanda del Nord, precisamènt in Frisia.

In del 2012, la gh’eva 44.919 abitant.;; 

## Persunàgg

* Fedde Schurer, (1898-1968) puèta, giurnalista e pulìtic.

## Riferiment
 

## Ligamm de föra

* Müsé de Drachten
Orbita

En fìzica, 'na **òrbita** o **orbéra** l'è 'l percórs encürvàt per vìa de la gravitasiù de 'n ogèt entùren a 'n pónt endel spàsio, mèt de mösta l'orbita de 'n pianeta entùren al cèntro de 'n sistéma planetàre compagn del nòst Sistema Solar. Le orbite dei pianét de sòlet i è elìtiche.

Le conoscènse de la mecànica del müimènt orbital l'è bazàt sö la teurìa de la relatività general de Albert Einstein, che la spiéga che la gravità l'è cauzàda de la cürvadüra del spasio-tép, co òrbite che va dré a le geodetiche. Per rènder piö fàcii i cöncc, la relatività de sòlet l'è aprosimàda co la lége de gravitasiù üniversàla, bazàda sö le légi de Keplero che descrif le müimènt dei pianeti
Adil Omar

**Adil Omar** l'è ü cantant rap e produtur pakistan nasüü a Londra, Inghiltera ül 17 da magg dal 1991.

## Ligam de föra
* IMDB
Fedde Schurer

**Fedde Schurer**, (Drachten, Frisia, 25 de lüi 1898 - Heerenveen 19 de màrs 1968) l'è stài un scritùr, pueta, pulìtic ulandesa d'lengua frisona.; 

L'ha fài in giuentü e mestè de lignamè, dòpu l'ha stüdiàd in per lü per diventà maèster al sò paesin. L'è stài pulìtich de l'Asemblèa d'Ulànda setentriunàla e pulìtich de l'Asemblèa nasiunàla per el *Partìd del Laùr Ulandès*.

El scriveva cun tanti pseudònim, e principalmènt in lengua frisona, l'è vün d'i pueta frisòn püsè cunusüd del sècul 20°.; 

## Bibliugrafìa

### Puesìa

* 1925 – *Fersen*; ristmpàd 1934
* 1931 – *Heinrich Heine. Oersettings út syn dichtwirk*; ristmpàd 1999
* 1931 – *Utflecht* (La via per scapà); ristmpàd 1936
* 1936 – *Op alle winen* (Tanti vent)
* 1940 – *Fen twa wâllen* (Dü mür)
* 1947 – *It boek fan de Psalmen* (El lìber s'l Sàlm)
* 1949 – *Vox humana*
* 1955 – *Fingerprinten* (Imprùnte digitài)
* 1955 – *Frysk Psalm en Gesangboek*
* 1966 – *Efter it nijs* (Dedrè le nutìsie)
* 1966 – *Opheind en trochjown* (Sentüd e pasàd)
* 1966 – *De gitaer by it boek* (2 agoj) (La chitàra dentr'al lìber); ristmpàd 1969, ristmpàd 2a 1971
* 1974 – *Samle fersen* (Selesiòn de puesìe); ristmpàd 1975

### Teàter
* 1945 – *Simson*
* 1954 – *Bonifatius*

### Prosa

* 1963 – *Beam en bast* (La crùsta d'alber)
* 1963 – *Brood op het water* - Selesiòn d'artìcui da *De Friese Koerier*
* 1969 – *De besleine spegel* (El spegg scür, rumànz autobiugràfic incumplèt); ristmpàd 1998 in ulandès e frisòn; ristmpàd 2a 2010 in frisòn.

## Bibliografio

* Johanneke Liemburg, Fedde Schurer (1898-1968): Biografie van een Friese Koerier, Leeuwarden, Friese Pers/Noordboek, 2010, ISBN 978-9 03 30 08 689.
* Fedde Schurer, De Besleine Spegel (autobiografia), Amsterdam, Moussault's Uitgeverij N.V., 1969.

## Riferimént


## Ligam de föra

* Fedde Schurer, Disiunàri biugrafico del sucialism e del muimènt uperàri in Ulànda
* Fedde Schurer, (1898-1968), Istitüt de Storia ulandèsa
* Biugrafia ins'la ''Bibliuteca digitàl Ulandesa''
Encelado (corp celest)

**Encélado** l'è 'n satèlite natüràl del pianeta Saturno, scuprìt endel 1789 del astrònomo britànich de urìgin todèsca William Herschel. L'è de dimensiù piötòst pesène ma l'è östès de 'n gran interès perchè 'l g'ha 'na gròsa varietà de caraterìstiche superficiài compàgn per ezèmpe de zòne antìche e piéne de cratér e ótre regiù 'n bèl tòch piö zùine e piàne. A rizù de la sò puzisiù endel anèl E, l'aspèt zùen de la sò superfìce e la scopèrta piö recènt de 'na atmosféra dèbola, l'è pusìbil iputizà che 'l sàpe 'n ogèt amò atìf del pónt de vìsta geològich. 
Encélado el se tróa en resunànsa orbitàla 2:1 co Dione, situasiù mìa tat diferènta de chèla che s'è troàt per i satèliti de Giove Io e Europa, e chèsto el pödarès véser a l'urìgin de la generasiù de enegìa che ocór per scaldà en brizinì chèsto satèlite, ma i mutìf del riscaldamènt de Encélado l'è amò ogèt de stüde; de fat, la prudusiù de calùr al polo Sud de chèsta lüna l'è 'n bèl tòch piö grànda de chèl che se püdìa iputizà.

Encélado l'è giü dei satèliti intèrni principài de Saturno. L'è chèl dei quatórdes per distànsa del pianeta, e la sò òrbita la rèsta endèla part piö dènsa del anèl E, la part piö estèrna dei anèi de Saturno, en disch larch e sparnegàt furmàt de materiài microscòpich de gias e pólver che cumìncia en curispondènsa presapóch de l'òrbita de Mimas e fenés de le bànde de l'òrbita de Rhea.

L'orbita de Encélado la se tróa a 'na distànsa de 238 000 km del centro del pianeta e 180 000 km de la part piö àlta dei sò nìgoi, conden ecentricità de 0.0047, entramès a le òrbite de Mimas e Tetis. El ghe mèt 32,9 ùre a fà 'n gir entréch entùren al sò pianeta. 

Compagn dei satèliti piö grancc de Saturno, Encélado el gìra söl sò as en sincrunìa col sò perìot orbitàl, isé che 'l g'ha sèmper la stèsa fàcia ultàda envers el sò pianéta.
Drew Carey

El **Drew Allison Carey** (nassuu a Cleveland, Ohio, el 23 de magg del 1958) l'è on ator, comegh, e condutor televisiv American, nassuu e chersuu a Cleveland, vuna di citaa manch piasuu di USA.
Blija

**Blija** l’è un pesìn d'i ulandèsa che l’fà part del cumün de Ferwerderadiel, ind l'Ulanda del Nord, precisamènt in Frisia.

In del censiment del 1744, la gh’eva 472 abitant, incö la rìva a 839.

L'era cunusüda per la prudüsiòn del lìn.

## Persunàgg

* Watse Cuperus, (1891-1966) scritùr.

## Ligamm de föra

* Sìt üficial de Blija
Cantà magg

El **cantà magg** l'è vuna di tradizzion popolar pussee tipegh de quei ligaa a Carendemasg e, a la lontana, ai vegg usanz pre-cristiann che pertocchen el passagg in tra l'inverna e la primavera.
A l'è spantegaa soratutt in Toscana, Liguria, Piemont, Emilia, Umbria e in de la zona di Quatter Provincc.
## Usanz
### A Casal (VB)
In di paes arent al Lagh d'Orta el *cantà magg* l'era ona manera de rengrazzià el Signor de vess scampaa a l'invern e de ciamàggh che la campagna la dass de viv anca per quell ann lì. L'usanza, a segonda del paes, la se articolava in vari tradizzion.
Per esempi, se portava di ramm fiorii, se grattava ona pianta per andà a drizzàlla in piazza e ballàggh intorna, se scerniva la "regina" (ona tosa minga maridada che la faseva la part de la primavera), se cantava per tutta la nocc. L'ultima manera l'è quella ancamò in us a Casal: in su la nocc del 30 d'april, ona squadra de omen (ma incoeu anca donn), la va in gir per el paes indormentaa e la canta, semper con l'istessa melodia, ona serie de paroll, che poeuden vess fiss o cambià, inventaa lì in sul moment. Se tacca cont el fà i compliment ai padroni de cà, se tiren in gir per el sò lavor o i sò difett, e invers a la fin a se ghe ciama la bonaman per la riverenza, de norma con vin o robba de mangià (quella usanza la se vesina anca al *[[cristee]]* brianzoeu). Poeu se canten di rengrazziament o di maledizzion, a segonda de quell che 'l gh'è rivaa. La prima stroffa la vegna cantada domà de vun, per via che ghe voeul dessedà el padron de cà: i olter i canten tucc insemma e ghe gionten el ritornell.
## Varda anca
*Carendemasg
*Cristee
*Ciamà l'erba

## Referiment
San Vitor (sant)

**Vitor el Moro** (Mauritania, III secol - Lodvegg, 303) l'è staa on soldaa roman che 'l stava a Milan al temp de l'imperador Massimian, e che l'è staa martirizaa per la soa fed cristiana cont i olter martir Nabor e Felis.
L'è veneraa 'me sant de la Gesa catolega.
## Agiografia
La sò vita e 'l sò martiri vegnen cuntaa su de Sant Ambroeus, soratutt in de l'inno *Victor, Nabor, Felix pii*.
Quand che 'l Massimian l'ha taccaa a perzipità i cristian, el Vitor, anca se l'ha dii de restà fedee a l'imperador per tutt quell che reguardava la vita civil e militar, l'ha refudaa de biurà la soa fed.
Mettuu in preson e lassaa per pussee d'on dì senza mangià e bev, l'ha seguttaa a refudàss de sacrificà ai idoi anca quand che l'è staa menaa al Circo denanz a l'imperador. Per 'sta reson l'è staa torturaa, per esempi cont el mettegh el piomb fus in di sò piagh.
Ma l'è staa bon de scappà via de la preson, anca se dopo on quai dì l'hann trovaa e gh'hann tajaa el coo. La tradizzion la voeur che 'l sò corp l'è staa lassaa senza sepoltura, ma che l'è staa trovaa ancamò intregh del vescov de Milan, Materno, che l'ha sotraa in d'on sit che poeu el saria deventaa el sacell de San Vitor in Cel d'Or (incoeu incorporaa in de la basilega de Sant Ambroeus).
## Patron
San Vitor l'è staa bell popolar in de la Lombardia storega (soratutt in de la zona ovest de Milan) e in del Piemont nord-oriental. In tra i paes e i città di quai a l'è patron a troeuvom:
*Arcisaa
*Arsagh
*Botanugh
*Bresc de Beder
*Caioeu
*Calz
*Corbetta
*Gaverina
*Isin
*Massaja
*Piancogn
*Porlezza
*Pos'ciav
*Rò
*Ronagh
*San Vitor
*Scerian
*Teren
*Vares
*Verbania
*Villa
*Villa Cortesa
Niccolò Machiavelli

El **Niccolò Machiavelli** (Fiorenza, trii de magg del 1469 - Fiorenza, 21 de giugn del 1527) l'è staa on storegh, filosof, scritor e politegh fiorentin.
A l'è staa vuna di figur pussee important del Renassiment italian e on protagonista de primm pian de la storia fiorentina del Cincent. Con la soa oeuvera, l'è despess consideraa el fondador de la scienza politega moderna.
## In de la coltura popolar
Despess el Machiavelli el vegna consideraa comè el fondador de ona filosofia politega che, per rivà a on cert obiettiv, el lassa in banda qualsessia moral. Quella manera de pensà e valutà l'oeuvera del Machiavelli (soratutt *[[Il Principe]]*) l'ha condizzionaa anca el lenguagg: per esempi in lombard ona *maciavellega* a l'è sinonem de "trucch, gabola".
## Oeuver
* *[[Discorso fatto al magistrato de' Dieci sopra le cose di Pisa]]* (1499)
* *[[Parole da dirle sopra la provvisione del danaio]]* (1503)
* *[[Descrizione del modo tenuto dal Duca Valentino nello ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, il Signor Pagolo e il duca di Gravina Orsini]]* (1503)
* *[[De natura Gallorum]]* (1510)
* *[[Ritratto delle cose di Francia]]* (1510)
* *[[Ritratto delle cose della Magna]]* (1512)
* *[[Il Principe]]* (1513) – Test su Wikisource
* *[[Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio]]* (1513 –1519)
* *[[Dell'arte della guerra]]* (1519 – 1520)
* *[[La vita di Castruccio Castracani da Lucca]]* (1520)
* *[[Istorie fiorentine]]* (1520 – 1525)
* *[[Discorso o dialogo intorno alla nostra lingua]] (publicaa nel 1730)*
* *[[Decennali]]*
* *[[La mandragola]]* (1518), comedia teatral
* *[[Belfagor arcidiavolo]]* (1518 - 1527)
* *[[Epistolario (Machiavelli)|Epistolario]]* (1497 – 1527)
* *[[L'asino d'oro (Machiavelli)|L'asino]]* (1517)
L'Angel

**L'Angel** l'è on poema scrivuu in lombard del poeta italian Franco Loi, publicaa in de la soa prima part in del 1981 e in l'edizzion intrega in del 1994.
Watse Cuperus

**Watse Cuperus**, (Blija, Frisia, 30 aprìl 1891 - Leeuwarden 25 d'agùst 1966) l'è stài un scritùr e pueta ulandes d'lengua frisona.

La sò opera püsé impurtànta l'è la trilugia *El fìl d'or* (De gouden tried, 1941-1950).

## Bibliugrafìa

* 1933: Skeanebûrster folkslibben 
* 1937: Lânstoarm XI 
* 1941-1950: De gouden tried (1941, 1942 e 1950) 
* 1943: Oarreheite erfskip 
* 1946: Sa't lân opjowt 
* 1947: De pipegael (2de dr.1969) 
* 1948: Doeke Daen 
* 1949: Swart, mar leaflik (rist. 1969, 2a rist. 1998) 
* 1955: Hoeder en skiep 
* 1958: Striid en segen (autobiografische roman) 
* 1964: De sierlike kroan 
* 1966: Jild en eare

### Lìber per i fiulìn
* 1936: Oarreheite pet (rist. 1941; 2a rist. 1948) 

### Teàter

* 1955: Do silst net stelle, 4 att
* 1956: Libbensropping, 4 att
* 1966: *El fìl d'or* (De gouden tried), 4 att, op nieuw bewerkt naar de gelijknamige roman

### Tradüsiòn

* 1959: *Scür ma bèll* (*Zwart maar lieflijk*, dal frison *Swart mar leaflik*)
Litio

El **litio **(paròla che vé del gréco *lithos*, che völ dì "préda") l'è giü dei elemèncc chìmich principài de la tàola periòdica dei elemèncc. L'è indicàt col sìmbol **Li** e 'l g'ha nömer atòmich **3**. 

El fà part del prim grùpo, chèl dei **[[metài alcalì]]**. El litio, endèla sò fùrma piö pura, l'è 'n metal mulzì culùr d'arzènt, che 'l se òsida a la svèlta semài che 'l vé 'n contàt co l'ària o l'àiva. L'è 'l piö lizimbrì dei elemèncc che en cundisiù de temperadüra e presiù standard i se tróa al stat sòlido. L'è dopràt perlopiö endèle léghe cundutùre de calùr, endèle baterìe e come componènt de midizìne (antipsicòtich) per la stabilizasiù de l'ümùr.
Boro

El **boro** l'è 'n elemènt chìmich de la tàola peròdica dei elemèncc che g'ha come sìmbol per indicàl la lètera **B** e nömer atòmich 5. 
L'è en semi-metàl trivalènt, se 'l tróa 'n abondànsa endela boràs. Gh'è du alòtrop del boro; il boro amorf, che 'l se prezènta come 'na pólver maròn, e 'l bòro metàlich, che l'è de culùr négher. La fùrma metàlica l'è düra (9,3 endel ascàla de Mohs) e l'è mìa 'n cundutùr tat bù a temperadüra ambiènt. El boro se 'l tróa mìa lìber en natüra ma sèmper en compòscc ensèma óter elemèncc. 
El g'ha proprietà e reatività mìa tat diferènte de chèle del silicio e l'è 'n semicundutùr (relasiù diagonàla).
Gesa de la Riva

La **Gesa de la Riva** (italian: *Chiesa di Santa Maria delle Grazie al Naviglio*) l'è ona gesa catolega de Milan, sede parocchial.
Come 'l sugeriss el nomm, la se troeuva in su la riva del Navili Grand, minga delonsg de la Darsena e de Porta Genova.

## Storia
Ona prima gesioeula dedicada a la *Madonna di Grazzi* lì in su la Riva l'è stada atestada giamò in del XVI secol. Defatti in del 1556 l'era staa pientaa su on gesiolin per mettegh denter ona statoa de la Madonna che, se diseva, l'era bon de fà di miracoi. In del secol sucessiv l'è stada sostituida de ona gesa de stil barocch, che l'è fenida brusada in del 1719 e restaurada poch dopo. In del 1849 l'è deventada parocchia.
A la fin del XIX secol la comunità parocchial intorna a la Riva l'era dree a cress, e la gesa l'era minga granda assee: donca s'ha cominciaa a pensà de trà giò la veggia gesa e fànn su vuna noeuva. El primm a presentà on progett a l'è staa l'architett Gaitan Morett: ona gesa de stil liberty con tre navad e cont on gran campanin. Ma el progett che l'ha vinciuu l'è staa quell de l'architett Ceser Nava, in del 1900.
Hann cominciaa a tirà su la gesa noeuva in del 1901, a partì de l'absida e de la crosera; in del 1908 l'è staa tiraa giò l'ultema part de la veggia gesa barocca, menter in del 1909 l'è stada completada tutta la gesa noeuva, foeura che la faciada, che l'è stada minga fada. La gesa noeuva l'è stada inaugurada e consacrada el primm del magg del 1909 de l'arcivescov Andrea Carlo Ferrari.

## Alter progett

## Varda anca
*Ceser Nava
*Navili Grand
Berilio

El **berilio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Be**. El g'ha nömer atòmich 4, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de berilio el g'ha quàter prutù. 
L'è un 'n metàl alcalì terùs de culùr gris compàgn de l'aciàio, lezér, scorzégn ma fràgil. La relasiù diagunàla co l'alumìnio la fà che chèsti du elemèncc i g'hape dele proprietà che se 'nsomèa. 

L'è dopràt perlopiö come agènt de renfórs endele léghe (ram-berìlio). El sò nömer CAS l'è 7440-41-7. L'è de cunsiderà carcinogen per l'òm (A1-ACGIH).
Ambroeus Donegana

L**'Ambroeus Donegana** (italian: *Ambrogio Donegana*; 1868-1929) l'è staa on dotor e poeta lombard.
L'è nassuu a Ogionn e l'ha studiaa medicina a Bologna in tra el 1889 e 'l 1891. L'ha faa el dotor a Bosis, in Brianza.
Oltra a fà el dotor, l'ha scrivuu anca di poesii in lombard, soratutt in de la koinè milanesa ma anca in del dialett del sò paes, cont ona soa revisitazzion de la grafia milanesa.
## La poesia
El Donegana l'è staa definii on poeta de *vena facil*, in del lecc d'ona tradizzion poetega consonta e che ormai l'aveva perduu on poo de originalità, anca se ghe vegna recognossuu che i sò vers i gh'hann on certo garb e ben faa.
### On esempi
ME VORII GNAA...
Felissina, vuu sii beela,
come ol soo mè 'na madôna
vu sii n'ânger, sii na steela,
vu sii cara, vu sii bôna:
ma sa falla sta bontaa
quand che vu... me vorii gnaa?

Quand ve vedi a nâ in filânda
sû in la vita inscî strengiuda,
mî me senti in de la bânda
lî d'ol coeur 'mè 'na spongiuda:
ol mè coeur l'è innemoraa...
e vu s'ciao me vorii gnaa...

Da quel dî che v'hoo veduu
che vegnivov foèu de giesa,
Gervasoeu l'è staa piû luu:
bûj ol sangu, ol coo el me pesa,
batt ol coeur, me manca ol fiaa...
ma vu... s'ciao! Me vorii gnaa!

Ol majà el me pasà piû:
son scià magher 'mè on bacchett:
la passion che gh'hoo per vu
la me derva ol catalett:
car a vu, sont bell e naa
perchè vu... me vorii gnaa...
Inciodaa dent in la cassa,
quattaa sott al coverton
me vedrii portaa in sûll'assa
per voltamm in d'ol foppon
e dirii: l'è naa anca luu
perchè mî... l'hoo gnaa vorsuu... 
## Bibliografia
*AA.VV., *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiller, 2006.
## Interprogèt
*lmo.wikisource
## Referiment
Giovann Bertacc

El **Giovann Bertacc**, cognossuu anca cont el soranomm de **Giovannin de Ciavenna** (italian: *Giovanni Bertacchi*; Ciavenna, noeuv de febrar del 1869 - Brughee, 25 de november del 1942) l'è staa on professor, studios e poeta lombard.
## Vita
Nassuu a Ciavenna de ona pora fameja (el pader l'era on legnamee e la mader fondeghera) l'è restaa orfen del pader che l'era anmò gioven. L'ha studiaa prima a Ciavenna e poeu a Comm, per poeu laureàss in Letter a Milan (1892).
L'è deventaa professor e l'ha insegnaa ai licee Manzon e Parin de Milan, e poeu in de l'Università de Padoa. L'ha lassaa l'insegnament in del 1938, per minga giurà fedeltà al fascism e 'l s'è retiraa a vita privada. L'è mort in d'ona cà de cura a Brughee in del 1942.
## L'oeuvera
La soa prima oeuvera letteraria l'è el *Canzoniere delle Alpi*, sortii in del 1895. Quella chì l'è considerada la soa oeuvera pussee importanta, e l'è influenzada de la poesia de Berchet, Leopardi e Carducci. Inoltra l'ha scrivuu di liber de studi in sul romanticism e in su la letteradura italiana in general.
L'ha scominciaa a scriv poesii in lombard che l'aveva superaa i sessant'agn, con la regolta *Il perenne domani* del 1929. Quei poesii chì, scrivuu in del sò ciavennasch on poo messedaa col milanes, hinn pien de nostalgia per la soa vall, già che lu el viveva ormai delongg de quella che 'l considerava la soa cà.
Inoltra l'ha scrivuu in del 1921 l'inno del CNGEI, cioè *Suona la sveglia*.
## Lista di oeuver
* *Il canzoniere delle Alpi* (1895)
* *Alle sorgenti* (1906)
* *Ore dantesche* (1914)
* *Leopardi un maestro di vita* (1917)
* *Il primo romanticismo lombardo* (1920)
* *Riflessi di orizzonti* (1921)
* *Il perenne domani* (1929)
* *Il pensiero critico e le tragedie di A. Manzoni* (1936)
* *Poesie dialettali* (1973)
## Esempi de poesia
QUANT 'L SPINÀZ

Quant 'l Spinàz col ciforèl in boca
al ghe fa segn al treno de inviàs,
ghe paar anca al mè cöor de distacàs
d'un quaicòs che 'l sia staa de la sua vita...
mi vedi 'l mè paees che a pòoch a pòoch
al se slontana ne l'ombra del pasaa.
L'è ormai finii l'estaa:
comincia un cèrto giàlt sü per i ram:
mi torni 'l fiöo che lasa la sua mam.
O mia mam granda, val di mè memòri...!
## Bibilografia
* AA.VV., *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiller, 2006.

## Interprogèt
* lmo.wikisource
## Referiment


## Ligamm de foeura
* giovannibertacchi.blogspot.it
* Vos in su la Treccani
James Matthew Barrie

El **James Matthew Barrie** (Kirriemuir, noeuv de magg del 1860 - Londra, 19 de giugn del 1937) l'è staa on scritor e autor de teater scozzes.
L'è cognossuu soratutt per avè inventaa el personagg de Peter Pan.
## Varda anca
* Peter Pan
Luis Manzon

El **Luis Manzon** (it. *Luigi Manzoni*; Lecch, 1892 - Lecch, 1979) l'è staa on poeta lombard.
L'era el discendent de ona fameja de la Valsasna padrona de ona filanda. El Manzon l'è probabilment l'autor pussee important in del panorama de la poesia dialettal lecchesa.
La sò oeuvera principal, in mezz a ona granda produzzion poetega, l'è *El Cavalier [[Gerenzon]]* (del nomm de vun di trii riaa che traversen Lecch), poemett in tre part e 162 sestinn publicaa in del 1954.
## On esempi
EL MÈ PAES

Ariôs fin tropp, spartii tra 'na filera
de mont, sott Pescarenech el scorr via
sto lagh, ch'ha fiorii ingegn senza la bria
come i giardin cressuu per la riviera,

e scoeut la seet ai praa de Lombardia.
I usanz dess ciappen l'aria forestera:
el fil de ferr el gh'ha cambiaa la cera
ma de lontan el vee la nostalgia.

E quand se sfoga la rabbia del tivan
quand la breva carezza a ogni paês
la lûs di mont, la vôs di sò campan,

la borsa e 'l coeur diventen minga secch:
risona tra i dò spond la pâs di gês,
e scià sul fosch se frosna al ciar di becch.
## Bibliografia
**AA.VV., *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiller, 2006.
Dilma Rousseff

La **Dilma Vana Rousseff** **Linhares** (Belo Horizonte, 14 de dicember del 1947) a l'è ona politega e economista brasiliana.
Membra del Partii di Lavorent, in del 2010 l'è stada eleggiuda presidenta del sò Paes, e l'è stada reconfermada in del 2014, in del 2016 a l'è tòlta via de l'incaregh cont l'impeachment e sostituida del Michel Temer.
Sodio

El **sòdio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Na** (de la paròla latìna *Natrium*). El g'ha nömer atòmich 11, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de sòdio el g'ha öndes prutù. 

Sö la tèra l'è bastànsa bondànt e 'l rìa a costetöéser el 2,6% de la grösta terèstre (el quàrt elemènt per quantità e 'l prim 'ntra i metài alcalì), 
L'è 'n metàl de aspèt cerùs e arzentàt, el reagés facilmènt e l'è de cunsistènsa mulzìna.
El fà part de la categurìa dei metài alcalì che se tróa en abondànsa en natüra ligàcc a óter elemèncc. El ciàpa föch facilmènt e 'l dà 'na fiàma de culùr zalt. El se òsida a la svèlta a contàt co l'ària e 'l reagés en maniéra violènta a contàt co l'àiva.

Ligàt a l'elemènt Cloro el fùrma el sal ciamàt clorùro de sòdio (*NaCl*) che l'è mìa óter che 'l sal de cuzìna, en componènt primàre de la diéta de l'òm e de gran emportànsa per el nòst metabolìsmo celulàr.
L'è dopràt apò 'ndèla fabricasiù del saù en cumbinasiù con sèrte àcidi gras.
Fluoro

El **fluoro** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **F**. El g'ha nömer atòmich 9, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fluoro el g'ha nöf prutù. El fà part de la categurìa dei alògen.

A temperadüra e presiù stàndard el fluoro el se prezènta come 'n gas, culùr zalt, piö gréf de l'ària e 'n gran tant reatìf. El deènta lìquit a la temperadüra de -188°C e sòlit a -220°C.

En natüra se 'l tróa sèmper ligàt a óter elemèncc
Ram (element chimich)

El **ram** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Cu** (de la paròla latìna *"Cuprum"* che la indicàa el ram che vignìa de l'ìzola de Cipro). El g'ha nömer atòmich 29, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ram el g'ha vintinöf prutù. 

El ram l'è 'n metàl che g'ha 'n culùr che tìra al ròza o al rós. El g'ha 'na cunducibiltà elètrica alta fés, süperàda apéna de chèpla de l'arzènt; el patés mìa tat la curuziù (per vìa de 'na pàtina che se fùrma sö la sò superfìce, prìma de culùr maròn scür e dòpo vérda o vérda-celèsta). L'è mìa magnétich e 'l favorés mìa la difuziù de batéri sö la sò superfìce. El g'ha du izòtopi stàbii: 63Cu e 65Cu: töcc i óter i è mìa stàbii e 'n grant radioatìf.

Mes•ciàt al stagn el fùrma 'na léga ciamàda bróns che l'è 'n materiàl metàlich che g'ha ìt 'na grant emportànsa endèla stória de l'evulusiù tecnològica de l'òm, zamò ai albùr de la stória: artefàcc de ram e bróns i è stacc troàcc en siti archeològich de cità sumére del 3000 prìma del Signùr e piö o méno contemporànee del Egìto.
Endel muzèo statàl de Berlìno gh'è conservàt el prim tübo de ram cunusìt, che l'è stat ddatàt entùren a 2750 agn prìma del Signur. 

L'üzo del bróns, el s'ìa difundìt isé tat endèla stória che 'l g'ha dat el nòm a töt en stàde de l'evulüsiù de la civiltà de l'òm: l*[[età del bróns]]*. El perìot de tranzisiù 'ntra el perìot prìma (neolìtich) e l'età del bróns l'è ciamàt *[[calcolìtich]]* e l'è caraterizàt de la prezènsa ensèma de atrès en préda e atrès en ram.

'Ntra i tacc compòscc che 'l ram el pöl furmà, giü dei piö cunusìcc l'è el solfat de ram, ciamàt apò *"sùlfer"* o *"ram"* che vé dopràt come fungicìda endèla cultiasiù de la ìcc.
Zinch

El **zinch** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Zn**. El g'ha nömer atòmich 30, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de ram el g'ha trènta prutù. 

El zinch l'è 'n metàl de culùr gris che tìra al celèst. A temperadüra e presiù stàndard l'è al stat sòlit.
L'è mediamènt reatìf, el se cumbìna co l'osìgeno e quach óter "mìa-metàl". El g0ha caraterìstiche che se 'nspomèa a chèle del Calcio ma 'n confrónt a chèst l'è méno reatìf.

Mes•ciàt al ram el fùrma 'na léga ciamàda utù che l'è 'na léga metàlica cunusìda zabèla ai tép dei Romàni.

El zinch ene natüra el se prezènta sota fùrma de sich izòtopi: 64Zn (chèl che bónda de piö, 48,6%), 66Zn, 67Zn, 68Zn e 70Zn.

I izòtop66Zn, 67Zn e 68Zn i è stàbii, envéce 64Zn e 70Zn i g'ha 'na emivìta de 2,3 × 1018  e 1,3 × 1016 agn, divérsi ùrdegn de mizüra de piö de la vìta de l'ünivèrs, tat che l'è pusìbol pensài come stàbii e mìa tègner en cönt la póca radioatività.
Pizzoccherera

La **pizzoccherera** (localment [pitsuke'rɛra] o [pitsuku'rɛra]) l'era ona veggia tradizzion grosina del 23 de dicember.
A l'era in us, soratutt in Val Grosina, almanch fina al princippi di Agn Cinquanta, quand che on gran numer de famili la restava ancamò in di mmaggengh per la pupart de l'ann. El period de descargament de l'alp, infatt, l'era comprenduu in tra Sant Antoni (17 de genar) e San Grigoeu (13 de marz) o Sant Isepp (19 de marz).
La pizzoccherera l'era, in sostanza, on scenon bondanzios (mestee rar, a quell temp) che 'l podeva vess a bas de pizzoccher, opura de polenta de formenton, opura de macaron e *past sbojaa*, condii cont el ragô. In alternativa el podeva trattàss d'ona menestra de lacc, indè che la farina in sul fond (in grosin: *i menedei*) la 'gniva sostituida d'on pugn de ris, e 'l lacc el 'gniva tajaa domà cont on quartin de aqua, inscambi de mes'ciàll a metà, come al solet. El tutt poeu el vegniva daquaa cont on poo pusse de vin.
'Sto scenon, che l'era ligaa a l'Antivigilia de Nedal, in part l'era giustificaa del fatto che, per el dì dopo, se gh'eva de mangià minga: ma l'era minga domà quest, anca perchè in d'ona società contadina el capitava despess de mangià poch. In realtà la pizzoccherera l'era vuna di fest pussee sentii de la gent de Gros, de grand e piscinitt, che la specciaven tucc trepillent per i dodes mes de l'ann.
Semper in Val Grosina se usava fà anca *la pizzoccherera di vacch*, cioè ona majada pussee bondanziosa per i besti la sira de Pasquetta (ses de genar).
## Bibliografia
*Remo Bracchi, Gabriele Antonioli, Max Pfister, *Dizionario etimologico grosino*, 1995.
Pontesella

La **pontesella** l'era on mangià tipegh de la cusina popolar valtolina, per esempi a Gros.
## Rizetta
A l'è ona polta con la farina bianca e negra e formai grass con buter. Se versa a pioeuva la farina bianca, giamò messedada cont on pizzigh de quella negra, in d'ona basla con scià l'aqua e on bris de saa. Se fa buì el tutt, e quand che la buiss, la se messeda senza mai fermass per fàlla minga grumà, fina a fà su ona polta morbesina, che la gh'ha de coeus per ona mezora. Despoeu de quest, la se tira via del foeugh e ghe se gionta del formai gross tajaa a tocchei. Intant se fa frisg del buter in su 'na padella e se 'l versa giò in su la pontesella. Eventualment se pò pociàlla dent in del vin.
## Bibliografia
*Remo Bracchi, Gabriele Antonioli, Max Pfister, *Dizionario etimologico grosino*, 1995.
Magnesio

El **magnézio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Mg**. El g'ha nömer atòmich 12, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de magnezio el g'ha dùdes prutù. 
L'è un 'n metàl alcalì terùs de culùr bianch arzentàt, lezér e bastànsa dür. A taiàl, le superfìci nöe che vé 'n contàt co l'ària le se 'ntrübia 'n brizinì en póch tép.

L'è difìcil che 'l ciàpe föch quan che l'è stocàt en quantità grànde, ma quan che l'è rüdìt en nìstulìne o filamèncc el ciàpa föch piö facilmènt e 'l fà sö 'na fiàma biànca bèla lüminùza, difàti l'ìa dopràt ai albùr de la fotografìa a tüzo de "flash".

En natüra se 'l tróa mìa pùro ma sèmper en compòscc o 'n asociasiù a óter materiài. L'è chèl dei òt 'ntra i elemèncc chìmich che costetöés la grösta terèstre per abondànsa e l'è 'l tèrs 'ntra i minerài deleguàcc endel àiva del mar.
Silicio

El **silìcio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Si**. El g'ha nömer atòmich 14, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de silìcio el g'ha quatórdes prutù. 
L'è 'n semi-metàl de culur gris e aspét metàlich quan che 'l se prezènta en fùrma cristalìna. El reagés bastànsa póch coi óter elemèncc, L'è 'l segónt 'ntra i elemèncc che cotetöés la grösta terèstre per abondànsa (27,7% del pézo), süperàt apéna de l'osìgeno, 
Se 'l tróa endèla argìla, endel feldspat, endèl granìto e 'ndel quars, perlopiö en fùrma de biòsido de silicio, silicàcc e aluminosilicàcc (composcc edoche gh'è dét silicio, osigeno e metài). El silicio l'è 'l componènt principàl del védre, del cemènto, de la ceràmica e del silicù.

Le sò caraterìstiche de semi-cundutùr i è stàde sfrotàde per la prudusiù de componèncc eletrònich come dìodi, tranzìstor, circùiti integràcc, enfìna ai microprocesùr pio modèrni.
Fosforo

El **fòsforo** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **P**. El g'ha nömer atòmich 15, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fòsforo el g'ha quìndes prutù. El fà part de la categurìa dei mìa-metài e l'è colocàt endèl grùpo de l'azòto.

En natüra se 'l tróa mìa al stat elementàr, ma sóta fùrma de fosfàt (sal de l'àcido fosfòrich), el bónda en sèrte préde e 'ndèle cèlule dei éser vivèncc, de le quàle el costetöés en elemènt esensiàl. El fòsforo elementàr l'è 'n gran tat reatìf e, al cumbinàs co l'osìgeno l'emèt 'na lüminesènsa dèbola dèbola. De chèsta caraterìstica gh'è nasìt el sò nòm, che 'l vé del greco  *"φόσφορος"*, cioè "phosphoros", che völarès dì "portadùr de lùce"). L'üzo endüstriàl principàl del fòsforo l'è per la prudusiù de fertilizàncc, ma se 'l dòpra apò a per i espluzìf, i sonfanèi, i föch artificiài, le cüre per le piànte, i dentifrìci, i detergèncce e i led bianch.

El fòsforo l'è stat izolàt per la prìma ólta del chìmich todèsch Hennig Brand endel 1669. Entat che 'l tentàa de distilà i sài che restàa de l'evaporasiù de l'urìna, s'è furmàt en materiàl biànch, che se idìa pò al scür, che a brüzà el fàa 'na fiàma bèla lüminùza. De alùra, la paròla fosforescènt l'è stàda dopràda per descrìer töcc chèi materiài che se èt al scür (i emèt 'na lùce dèbola) sènsa brüzà.
Ganimede (mitulugia)

**Ganimede** (en grech: *Γανυμήδης*, *Ganymedes*) l'è 'na figüra de la mitulugìa gréca, fiöl del re Troo de Dardania e de Calliroe giöna de le naiadi. Principe dei troià, Omero el la decrìf come 'l piö bèl de töcc i mortài del sò tép; i sò fredèi i éra Ilo e Assarco.
Ganimede

***[[Ganimede (mitulugia)|Ganimede]]**, figüra de la mitulugìa gréca;
***[[Ganimede (corp celest)|Ganimede]]**, satèlite de Giove.
Antimonio

L**antimonio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Sb** (che 'l vé de la paròla latìna *"stibium"* che völ dì caécc. El g'ha nömer atòmich 51, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fòsforo el g'ha 51 prutù.

L'è 'n semi-metal che 'l se prezènta en quàter fùrme alotròpiche diferènte. La fùrma stàbil la g'ha 'n aspèt metàlich bianch che tira al celèst, le fùrme mìa stàbii le g'ha 'nvéce culùr zalt o négher. L'è dopràt come agènt anti-fiàma per la porudusiù de vernìs, smalcc, ceramiche e góme, ma apò a 'n divèrse léghe metàliche.
Bismuto

El **bismuto** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Bi**. El g'ha nömer atòmich 83, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de fòsforo el g'ha 83 prutù.

L'è 'l piö gréf 'ntra i "metài gréf" e l'è l'ünich a mìa éser tòsech. De töcc i elemèncc clasificàcc come metài l'è chèl che 'l g'ha la rezistività piö àlta e, 'nsèma co l'antimònio e 'l galio, l'è l'ünich a prezentà en volüm piö grant de sòlido che de lìquit. El g'ha 'n culùr arzentàt che tìra en bris al ròza.
Scandio

El **scàndio** l'è 'n elemènt chìmich enserìt endèla tàola periòdica dei elemèncc col sìmbol **Sc**. El g'ha nömer atòmich 21, che völ dì che 'l nùcleo de 'n àtom de scandio el g'ha vintü prutù. El sò nòm el l'ha ciapàt del fat che giöna de le zòne endoche gh'è i giacimèncc piö furnìcc de chèsto elemènt — sota fùrma de thortveitite (silicàt de scàndio) — l'è la Scandinavia.

L'è 'n metàl mulzì, lizimbrì, che se fà mìa atacà del àcido nìtrich e de chèl fluorìdrich. El g'ha culùr arzentàt e se 'l vé 'n contàt co l'ària el ciàpa 'n culùr che tìra al ròza. Per le sò proprietà el se 'nsomèa de piö al itrio e ai lantànidi che nó al titànio o al alumìnio che i è i elemèncc piö arènt endèla tàola periòdica. Per chèsta rizù de spès el vé cunsideràt 'na tèra ràra.
Óscar González Marcos

Ul **Óscar González Marcos** l'é nassüü ul 12 da nuember dal 1982 a Salamanca in Spagna e l'é un giugadür da l'Real Valladolid.
Francesco Riva

El **Francesco Riva**, cognossuu anca 'me **Cecco el Droghee** l'è staa on poeta lombard.
L'è nassuu a Olginaa in del 1901 e l'è mort in del 1962. L'è staa on autor important in del dialett de Lecch.
## Ona poesia
I primm vers de la poesia ciamada *Primavera*, scrivuda in del 1929:

D'insalata e ciapp, un marmiton,
oli e asê per fà sö la bagna,
quàter michett, un bicer de chel bon
nu gh'è de mej per una fam cumpagna.
Cun stu pensé, o catà fö 'l mè sit
lé, in mezz ai soci, sott ai vit.

Però se propri g'hô de vess sincer,
a vedè la manera chi spazzaven via,
o capî che de l'istess parer
l'era ne piö ne meno tüta la cumpagnia.
Che in quant ai ciap, gh'è propri stà nessün
che mangiava el ciar, per lassà indrê 'l rusüm.

[...]
## Bibliografia
*AA. VV. *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiler, 2006.
Felice Musazzi

El **Felice Musazzi** (Parabiaa, des de genar del 1921 - Legnan, quatter d'agost del 1989) l'è staa on ator e autor de teater lombard.
L'è cognossuu soratutt per avè fondaa la compagnia teatral di I Legnanesi, che la gh'ha 'vuu on sucess strasordenari in Lombardia e anca in del rest de l'Italia, e che la va in gir a fà spetacoi anca incoeu.
Uberto Pozzoli

L**'Uberto Pozzoli** (Cavrian, ses de magg del 1901 - Lecch, tredes de november del 1930) l'è staa on giornalista, sindacalista e poeta lombard.
## Biografia
Nassuu in provincia de Monza, de piscinin l'è andaa a viv a Lecch, e l'è restaa lì per tutta la soa vita.
L'ha studiaa indeperlù, e l'è staa on grand espert de la storia lecchesa, oltra a spendes in del sindacalism catolegh. L'è staa vun di animador de la rivista *All'ombra del Resegone*. A l'è mort che 'l gh'eva domà 29 agn.
## Oeuver
La soa produzzion in lombard l'è considerada el mej che 'l sia mai staa scrivuu in dialett lecches.
Poeudom dì che la soa poesia la s'è dividuda in duu brocch principai: ona vena scherzosa e "descaviada" e on'oltra pussee lirega e spiritual. Al primm filon la ghe partegna la soa "Ghislanzoneide", dedicada ai trebuleri che la gh'ha 'vuu ona statoa del lecches Togn Ghislanzon, prima esposta in piazza e poeu sconduda in di cantinn del Palazz Belgiojoso a Lecch. El segond filon el se veda ben in de la poesia *Magg in valada*: in quella poesia, l'autor el fa cunt de trovàss in de la Vallada de Lecch (quella che la se troeuva ai spall de la città, invers a la Valsasna) e, d'on bott, scomincià a sentì tucc i campann di paesitt lì intorna.

### Esempi de poesia
Chì de sotta, el princippi de la poesia *Magg in valada*.

Vegnii soeu ché visén a San Giuvann
- se voeuref inciuchéf de puesìa
a la matina prest, quand che i campann
i sùnen toeucc insemm l'Ave Maria.

El ciel, adess de magg, el büta nett
lüster e ciâr 'me i oeucc de la mia dòna;
el lâgh, gió abass, el possa toeutt quiètt,
celest, comè 'l vestii de la Madòna.
[...]

## Bibliografia
*AA. VV. *Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi, dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Scheiwiller, 2006.

## Interprogèt
*lmo.wikisource
**Magg in Valada
Alberto Airoldi

L**'Alberto Airoldi** (Erba, 1893 - Milan, 1977) l'è staa on poeta e politegh italian.

Anca se l'è semper vivuu a Milan (anca del pont de vista coltural: l'era amis del Giovanni Barrella), l'Airoldi l'ha semper scrivuu in del dialett brianzoeu de cà soa.

La soa poesia l'è dedicada despess ai fiumm e a l'aqua in general, portadora de civiltà; ma anca, con la poesia *Ol mè dialett*, a l'importanza e la bellezza de la lengua local.

In del 1928 l'ha fondaa, insemma al fradell Federico, el teater a l'avert Licinium de Erba, ancamò in pee incoeu.

L'è staa anca el Podestà de la soa città e l'è staa sospettaa, in 'sto roeul, de avè segnalaa di giudee ai autorità.

## Esempi de poesia
I primm tre stroff de la poesia *Ol mè dialett*:


Al sent d'erba e da lagh ol mè brianzoeu
d'ombria e da làor, da quand pioeuv sui strad:
e par c'al sona da muggiad da boeu
e da carett ca solta in sui risciad.

Cargaa d'antigh paroll pienn da savor
al trona e al zirla, e sa t'al lassat nà,
al gh'ha ancamò la danda dal descor
d'i temp indree, d'i pà d'i nostar pà.

Al prefuma ogne bosch, ogne cassina
lassandas giò dal Palanzon al pian,
e, benedii parrioeu, gent e farina,
al va a pondass sui labbar d'i paisan.
Lé 'l sa vistess da vos e da pensee
e in d'i tosann al ga zabétta in bocca:
o 'l spara in d'i bestèmm d'i carettee
o, cont ol ven, al ga dà saa a la ciocca.
[...]


## Bibliografia
*AA. VV. *Antologia dei poeti nelle lingue e nei dialetti lombardi dal Medioevo al XX secolo*, Milan, Libri Schweiler, 2006.
*Alberto Airoldi, (a cura di E. Mauri), *Poesie scelte*, Cattaneo editore, 2015.
*Zeno Celotto (a cura di), *Poesia d'ombra e de lus. La Brianza di Giuseppe Croci*, Seregn de la memoria, 2023.

## Riferiment
*Erba, una via intitolata ad Alberto Airoldi, i dubbi della minoranza
*Cenni Storici - Licinum