Südtirol

(L) **Südtirol** (tudësch: *Südtirol*, talian: *Alto Adige*), ufizielmënter la **provinzia autonoma de Balsan/Bulsan – Südtirol** (tudësch: *Autonome Provinz Bozen - Südtirol*, talian: *provincia autonoma di Bolzano – Alto Adige*) ie na provinzia autonoma tl nord de la Talia y una de la doi provinzies che fej ora la region autonoma dl Trentin-Südtirol adum cun la provinzia de Trënt. L ie la provinzia plu a nord de la Talia, la segonda majera ncont de spersa cun 7400 km² y la ova na populazion de  ai . Si capitela y majerà zità ie Bulsan. Aldò de la cumpededa de la populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 62,3% de la populazion l tudësch (la forma ufiziela ie l tudësch standard (*Hochdeutsch*), la rujeneda da uni di ie na forma dl bavaresc), dl 23,4% de la populazion l talian (dantaldut te la doi gran ziteies Bulsan y Maran) y dl 4,1% de la populazion l ladin (dantaldut ti chemuns ladins). L 10,2% de la populazion, che ie dantaldut persones da oradecà, à n'autra rujeneda de l'oma. De i 116 chemuns de Südtirol à 103 na maiuranza tudëscia, 8 na maiuranza ladina y 5 na maiuranza taliana. Dal 1918 inant iel stata na gran imigrazion de talians da autra pertes de la Talia dantaldut a Bulsan.

Südtirol à n gran livel de autonomia, dantaldut pudëi executif y legislatif y n sistem fischel che ti mpermët de se tenì l 90% de la chëutes, cie che ne'n fej mpo n contribuent netto al stat talian. Südtirol ie la provinzia plu rica de la Talia y una de la plu riches te l'Union Europea.

Tl cuntest de l'Union Europea ie Südtirol un de i trëi mëmbri dl Euroraion Tirol–Südtirol–Trentin, che curespuend belau avisa al raion storich de la contea dl Tirol. I autri mëmbri ie l stat federel Tirol te l'Austria a nord y est, y l Trentin a sud.

## Inuem
La forma plu adurveda per ladin ie *Südtirol*, che ie la medema sciche per tudësch. Autra formes ie *Tirol dl Sud* o *Sudtirol*. Sul model dla denominazion franzëusa *Haute Adige* crieda da Napoleon y sëurantëuta tl talian coche *Alto Adige*, vëniel datrai ënce dit *Adesc Aut*.
Cun referimënt ala pulitica de Südtirol vën te la rujeneda da uni di suënz adurvà l inuem *l lont*, per ejëmpl: *L lont à tëut chësta dezijion*.
N pont de cuntestazion linguistich ie sce adurvé n articul o no cun la parola *Südtirol*. Te la linguistica taliana y ladina adroven n articul pra i inuemes de paejes y raions (p.e. *la* Talia, *l* Paiern), ntan sce per tudësch ne vën nia adurvà n articul. Ajache Südtirol ie na parola tudëscia, vëniel da una pert argumentà de nia adurvé n articul nce per ladin (p.e. ëi sta *te* Südtirol). Da l'autra pert, ajache tl ladin adrovun n articul, vëniel argumentà dl adurvé (p.e. ëi sta *tl* Südtirol).
Sul frabicat de la sënta dl Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan ie per ejëmpl scrit *Cunsëi provinziel de Südtirol*, che uel di zënza articul.

## Storia

### Anescion ala Talia
L Südtirol coche n ënt aministratif ie nasciù cun l'anescion ala Talia do la Prima Gran Viera. I aleac ti ova mpermetù chësc raion ala Talia tl tratat de London dl 1915, scebën che l ne vivova belau degun talians ilò a chël tëmp. Nsci ulovn sburdlé la Talia a fé viera contra l'Austria-Ungaria. Nfin al 1918 ova l raion de Südtirol fat pert de la contea dl Tirol.
Cun la unida dl fascism ti ani 1920 à l guviern talian scumencià a talianisé l Südtirol. L tudësch y l ladin fova unì pruibii y n grum de jënt à messù mudé si inuem a n inuem talian per vester boni de giaté n lëur. Te chësc tëmp ie n grum de jënt da autra pertes de la Talia unida a sté te Südtirol, purtan n gran mudamënt ala demografia y ala spartizion linguistica. L prozes de talianisazion à durà nfin ala tumeda dl guviern fascist tl 1943.

### <i>Südtirolfrage</i>
La cuestion dl Südtirol (*Südtirolfrage*) fova deventeda na cuestion a livel nternaziunel ti ani 1960. La Talia y l'Austria à firmà n tratat tl 1971  ulache ie stata tëuta la dezijion che pustejedes sul status de Südtirol dëssa unì purtedes dan l Tribunel Nternaziunel de Giustizia a Den Haag.
Tl 1972 ie stata ngrandida l'autonomia de Südtirol che ti à dat n gran livel de se guverné nstës y de tenì l 90% de la chëutes.

### Autonomia
Tl 1992 à la Talia y l'Austria ufizialmënter finà si stritoz per via de l'autonomia de Südtirol.

## Geografia

## Politica
### Situazion politica

## Chemuns

*Liej ënghe: [[Lista di chemuns de Südtirol]]*

Südtirol à 116 chemuns y de chisc à 8 l status de *[[zità]]*. Bulsan ie l majer chemun y l sëul a avëi na populazion sëura i 50.000 abitanc. Tl 2018 ova 15 chemuns na populazion sota 1000 abitanc. Ncont de spersa ie l majer chemun chël de Sarentin cun 302,50 km². L mënder ie Kuens cun mé 1,66 km².
Te 9 chemuns ie l ladin na rujeneda ufiziela. 


Bozen seen from east.jpg|Bulsan
Domplatz Brixen Rathaus.JPG|Persenon
Panorama Bruneck (cropped).JPG|Burnech
Lana city 3.JPG|Lana
2011-04-07 14-28-52 Italy Trentino-Alto Adige Caldaro sulla strada del vino - Kaltern an der Weinstrasse pano.jpg|Kaltern
Italy_Bolzano-Bozen_location_map.svg|Chemuns de Südtirol



## Rujenedes

Südtirol à na gran variazion de rujenedes. L tudësch ie la rujeneda de l'oma de plu dl 62% de la populazion, l talian de ca. l 23% de la populazion y l ladin de l 4% de la populazion. Leprò a chisc grupsc autoctonesc dal te Südtirol, sciche tl rest de l'Europa, n crëscer de autra rujenedes che vën purtedes da jënt che vën a sté te Südtirol da ora de ca.

### Tudësch
L tudësch ie la majera rujeneda te Südtirol. L tudësch che vën rujenà te la vita da uni di ne ie nia l tudësch standard (*Hochdeutsch*) ma l dialet de Südtirol. Chësc toca pra i dialect bavarejes. L tudësch standard vën mé adurvà te cërta situazions sciche a scola o te la aministrazion. L tudësch te Südtirol se desferenzieia da autri dialec tudësc adurvan n valguna paroles talianes che ie ruedes ite te la rujeneda. 

### Talian
A cunfront cul tudësch ie l talian che vën rujenà te Südtirol l talian standard. La rajon per chësch ie che la majera pert de la populazion taliana te Südtirol ie unida a caprò da plu pertes te la Talia y degun dialet ie deventà dominant, purtan duc a rujené l talian standard.

### Ladin
*Liej de plu tl articul: [[Chemuns ladins de Südtirol]]*

L ladin che vën rujenà te Südtirol ne ie nia una na sort, ma plu variazions. L vën rujenà l gherdëina te la valeda de Gherdëina y l ladin dla Val Badia te la Val Badia, che ie spartì su tl badiot, Ladin de mesaval y mareo. L ladin dolomitan, che ie stat metù adum tl 1998, ne à nia abù suzes pra la populazion y ne vën belau mei adurvà. L ladin ie na rujeneda ufiziela te 8 chemuns, adum cul talian y l tudësch. Te l chemun ulache l ladin ie ufiziel vën adurveda chëla verscion dl ladin che ie la prinzipiela te chël chemun. A livel provinzial vën datrai adurvà l gherdëina y datrai l badiot.

## Liams
Trentin-Südtirol