open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ulrich Senoner

**Ulrich Senoner** (* 19. setëmber 1958 a Bulsan) ie n architet de Gherdëina che ie cresciù su te Sëlva. Ël ie cunesciù dantaldut per si vita da eremita te la hitia Malga Futura sota Sasplat y coche personaje prinzipel dl  film documenter *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* (2025) de Tobias Demetz.  

## Vita
Senoner à studià à Dispruch y Viena, ulache l à stlut jù coche ingenieur de diploma. À Berlin al pona laurà coche architet, fajan ënc n cunzet per n luech ecologich (Ökodorf)**.**

Tl 2019 al sëuravissù per n valguna enes de inviern te n igloo fat nstes sun Jëuf de Sela. Plu tert y tl 2020 al vissù plu enes de instà tla utia sota Sasplat a fé fansëch y bagoc, y à viver sënza cunliamënt al ega y eletrizità. 

Dal 2021 inant, viv Ulrich Senoner de instà y d’inviern, te chësta hitia, che à inuem Malga Futura. 

Tl medemo ann à si nipot Tobias Demetz fat na serie de film sun si vita da uni dì sun YouTube. Tl 2022 se à pona da ilò svilupà ënc l film proiet *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* sun si vita te armunia cun la natura y te n bel paravis cun mumënc riei i biei. Però chësta belëza sparesc, canche l aud che l ne possa nia plu sté per for iló.   

## Fat pert te opres

* 2025:     A Penny Weighs More Than a Soul (film documenter) 

## Zitac

* "Viver in simbiosi y armunia cun i tieres, cun la plantes, cun i ciofes. Sënza fé fuera, sënza ruiné, sënza rué sú cun i auti y fé Abgase."   

## Weblinks

* Website ufiziela de Ulrich Senoner 

## Notes
Malga Futura

**Malga Futura** ie na hitia sota l Sasplat tla Dolomites (Südtirol). Cunesciuda iela devënteda tres l architet ladin Ulrich Senoner, che viv dal 2020 fina sën ilò. Mpurtanza ala giatà tres l film documenter *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* (2025) de Tobias Demetz.

## Storia
La parola „Malga Futura“ ie unida nvënteda da Ulrich Senoner. L senificat ie equivalënt à “na malga dl futuro”, cieche demostra na vita scëmpla cun armunia y simbiosa cun la natura.  

La hitia ie a 2000 metri sëura l deslivel dl mer, sota l Sasplat tla Dolomites. N iede univela me adurveda coche hitia da mont; la ie nia tacheda al eletrizità y nia al' ega. 

Te l instà 2019 ie l prim ann che Ulrich Senoner ie rua a sté iló per n valguna enes. 

Dal 2020 fina sën vivel lassù, d'instà y de inviern. 

## Te opres de film
•2025: *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* (Documenter de Tobias Demetz) 

## Weblinks

* Website ufiziela de Malga Futura

## Notes
Magdalena Demetz

**Magdalena Demetz** (* 22. fauré 1999 a Sterzing) ie na componista de Gherdëina che ie cresciuda sù te Sëlva. Ëila ie cunesciuda dantaldut per si pez de mujiga dl film documenter *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* (2025) de Tobias Demetz. 

## Vita

Demetz à studià à Turic, ulache ëila à stlut jù l Batchelor te mujiga da film. ** 

Tl 2024 ala scumencià a scri l pez de mujiga dl documenter *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* (2025) che fova ntëur a 100 plates lonch. La mujiga ie stata tëuta sù te studio a Turic, adum cun na pitla urchestra. A scumenciamënt dl 2025 à Samuel Müller fat l mix dla mujiga y plu tert, tl studio de audio Soundart23 a Roma, ie unida metù adum la mujiga cun l film. Un de chëi che à laurà leprò fova Alessandro Checcacci, che à ënc fat perts dl audio de l film *"The Dark Knight (2008).*     

## Fat pert te opres

* 2025: A Penny Weighs More Than a Soul (film documenter) 
* 2025: "Love Roulette" 

## Weblinks

*  sun IMDb

## Notes
Pico Mencilla

L **Mencilla** ie n crëp te la Spania. L toca pra la ciadëina de crëps Sierra de la Demanda (Sistema Ibérico) y à na autëza de  metri. 

## Geografia

## Referënzes
Laacher See

L **Laacher See** ie n vulcan te la Germania. L toca pra la ciadëina de crëps Eifel y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
All Japan Pro Wrestling featuring Virtua

***All Japan Pro Wrestling featuring Virtua*** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia

## Referënzes
Universidade Estadual de Feira de Santana

La **Universidade Estadual de Feira de Santana** (scurtà **UEFS**) ie la università prinzipela de la zità Feira de Santana tl Bahia te la Brasil.

Tl 2026 ovela 7.638 studënc y 971 culaburadëures.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Universidade Federal de Minas Gerais

La **Universidade Federal de Minas Gerais** (**Università Federela de Minas Gerais**, scurtà **UFMG**) ie la università prinzipela de la zità Belo Horizonte tl Minas Gerais te la Brasil.

Tl 2019 ovela 48.949 studënc y 3.165 culaburadëures.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais

La **Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais** (scurtà **Cefet-MG**) ie la università de la zità Belo Horizonte tl Minas Gerais te la Brasil.

Tl 2024 ovela 14.663 studënc y 1.177 culaburadëures.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

La **Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca** (scurtà **Cefet-RJ**) ie la università de la zità Rio de Janeiro te la Brasil.

Tl 2018 ovela 17.285 studënc y 	864 culaburadëures.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Universidade Federal da Bahia

La **Universidade Federal da Bahia** (**Università Federela de Bahia**, scurtà **UFBA**) ie la università prinzipela de la zità Salvador tl Bahia te la Brasil.

Tl 2026 ovela 44.014 studënc y 	2.300 culaburadëures.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Buja dal Fiër

La **Buja dal Fiër** ié n post tl Chemun de Urtijëi te Gherdëina. 

La Buja ie na tëmpla de pra, perdrët n post puech cunesciù dl vieres de Col de Flam pra l Fussel de Nis.
Janpier de Col de Flam cuntova a Heinrich de Doss che tla Buja de Fiër fovel n valguna berces mel ciafiëdes y canche l ie unida la gran mueria dl 1600 ie duta la jënt che abitova iló morta y ala berces ie stat dat fuech.

La jënt che stajova iló laurova povester l fiër y da chël vën l inuem dl post.
No che iló fossa stata na cava de fiër. Chël univa purtà da dalonc caprò dal Mont Pore te Fedom ulache l fova truepa caves che laurova nce scialdi per Unieja. L fiër univa adurvà per fé la massaria
da bacan che fova de fiër, massaria da cësadafuech, lanzes y pizes de
lanzes che i adurvova zacan a ji a ciacia y da lauré tl bosch.
La massaria, la lanzes, spedes y fibules abinedes l'ann 1848 sun Col de Flam y che ie sën da udei tl Museum Gherdëina, ie stata giaveda ora sun Ciamp Fosch iló daujin.

## Bibliografia
* Edith M. Prugger: *La Buja dal Fiër*. Calënder de Gherdëina 1973, pl. 70-72.
* Demetz Meinrad, Moroder Albert, Comploj Siegfried: Cherta dl Chemun de Urtijëi cun i inuems ladins. Lia per Natura y Usanzes Urtijëi, 1985.
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc.* Istitut Ladin Micurá de Rü 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.

## Cëla nce
* Toponomastica de Gherdëina

:Categoria:Gherdëina
Josef Oberbacher

**Josef Oberbacher**, o Ujep fova n depënjadëur academich che à laurà scialdi te Gherdëina.

## Biografia
Ël ie nasciù l ann 1880 a Curvea, via i Badioc coche scrij nce si patron de cësa da ntlëuta Eduard Moroder.
Ai 9 de mei l'ann 1909 se al scrit ite tla Cademia de Minga sot ala scola de dessëni de Karl Raupp.
L fova unit te Gherdëina l ann 1920 y ova tëut la bersot da moler tla cësa Lenèrt a Urtijëi. Iló ova mparà da de ël Stina Walpoth per cin ani y sëurantëut pona la berstot.
Ël à nce nsenià nia giut tla Scola d'Ert Urtijëi.

## Lëures
Te Gherdëina depenjovel scialdi sanc per se tré l viver, ma l depenjova plu gën chedri coche l ova mparà tla Cademia de Minca.
L ova depënt n pultret de Giuani Piazza y si Tresl y de Ludwig Moroder y si fën Adele Moroder.
N pultret de Albino Pitscheider dl Oberbacher ie tl Museum de Gherdëina.
Truepes de si lëures ie brujei doche na bomba tla Segonda Viëra Mondiela ova tucà si cësa a Hall.
## Notes

## Bibliografia
*  Eduard Moroder: *N lecort de chëi che à vivù te chësc centené tla cësa Mureda.* Calënder de Gherdëina 1998, pl. 140.
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

La **Universidade Federal do Recôncavo da Bahia** (**Università Federela de Recôncavo da Bahia**, scurtà **UFRB**) ie la università prinzipela de la zità Cruz das Almas tl Bahia te la Brasil.

Tl 2026 ovela 7.776 studënc y 811 culaburadëures.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Instituto Federal da Bahia

La **Instituto Federal de Educação, Ciência e Tecnologia da Bahia** (**Instituto Federal da Bahia**, scurtà **IFBA**) ie la università de la zità Salvador tl Bahia te la Brasil.

Tl 2026 ovela 31.256 studënc.

## Lians
*Brasil
## Referënzes
Cristl Moroder Levigi

**Cristl Moroder**,   (* 11 de agost 1892 a Urtijëi; †18 de dezëmber 1968 Mont de Sëuc) fova n scultëur a Urtijëi.
## Biografia
Ël ie nasciù tla cësa Plan de Mureda. Si loma fova Theresia („Tresl“) Sotriffer dl Cecer y si pere Alois („Levìgi“) Moroder ferlëigher dla firma "Gebrüder Moroder" dic i nueves a Urtijëi. A si pere dijovun Levigi ajache l fova stat giut da si parënc a Ancona.

Ël fova l jurman de Rudolf Moroder y ie nce stat si lerner tla berstot dla cësa Lenert ulache l à laurà per n valgun ani.

Do  che l se ova maridà l ann 1921 cun Caterina Stuflesser de Levisc di Còi, al metù su si berstot tla cësa Gianmatie, che l à pona spustà tl tublà dla cësa Mureda, ulache l ie stat duta si vita. Ël ziplova dant al dut sanc per la dliejes che l vendova nstës.

Si mutons ie stac Cristian, preve, Emma, Robert, Eduard, y Rita. 

Do che si fëna fova morta l'ann 1943, se al maridà cun Adelheid Runggaldier da Passua l ann 1950.

L ann 1915 fovel tla viëra bonamënter tla Dolomites pra l "K. u. K. Festungsartilleriebataillon No. 1 Marschkompagnie No. 2. ,Feld Art. Bozen, 2 Marschk." che sunova l "Flügelhorn". Te na lëtra a si jurman Franzl Moroder jun. se damandl che l ti mande n valguna partitures.

Mort iel tla età de 76 ani ai 17 de agost 1968 te na desgrazia sbriscian y tuman seura I crëp ju sal Hartl.
## Ncëries
Bele l'ann 1907 fovel pra la mujiga che sunova l "Flügelhorn".
A fé l capelmeister dla mujiga al scumencià dal 1913 al 1914 y ti ani do la prima gran viëra, doche Luis Trenker sen fova jit y Leo Delago ova messù dé ju per l gran lëur che l ova te scola, dal 1919 fina l ann 1939 .

Pra l cor de dlieja iel stat dirighënt dal 1920 al ann 1963.
L ann 1967 iel mo stat dirighënt tla Cësa di Ladins cun l
Orchester de Gherdëina. 

L ie nce stat cumponist de doi marces *Gruß aus den Dolomiten* y *Ortisei*.
## Notes

## Bibliografia
* S.D. (Stefan Demetz): *N memoria de bera Cristl Moroder de Levigi †.*Calënder de Gherdëina 1969, pl. 48-51.
* Leo Crepaz: *Bera Cristl de Levigi do 10 ani ch’l se n ie. * Calënder de Gherdëina 1979, pl. 136-138.
* Vinzenz Mussner: *Móstri scultëures de Urtijëi che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri.* Calënder de Gherdëina 1981, pl.105 (2 scultures).
* Theodor Rifesser: ‘’100 ani Cor y Urchestra de dlieja Urtijëi’’. Cor de dlieja de Urtijëi, Urtijëi 2025, pl. 27-28, 49,59, 69.
David Piazza

**David Piazza**, (* 18 de juni 1911 a [Urtijëi; † ai 9 de jené 1992 a Urtijëi,  fova n [scultëur a Urtijëi.
## Biografia
Ël ie nasciù sa Cudan, nvedl mej de Urtijëi, si loma fova Tresl Soraperra  y si pere Giuani Piazza (1880-1948) da Cudan n sculé de Sepl Moroder da Jumbiêrch. N si fra fova l scultëur Luis Piazza. Ël ova scumencià a ziplé cun si pere. 

David à vivù duta si vita cun si sor Stina y ëi se cruziova nce dl luech da Cudan. 
L'ann 1935 à David cun autri trëi jëuni fat su na itia tl bosch sëura Pincan per se scuender sce i fossa unì cherdei per la viëra tla Abissinia.
Mort iel ntan che l veslova la vaces te stala sa Cudan.
## Notes


## Bibliografia
* Hansi Moroder: *L luech da Cudan.* Calënder de Gherdëina 2009, pl. 77.
* Martin Obletter: *David da Cudan, ntan che l mëina ju lënia cun la luesa da corni tl pra da Cudan. Fotografia fata ti ani 1968-1970.* Calënder de Gherdëina 2020, pl. 31.
Eisenberg

**Eisenberg** ie n inuem tudësch che uel di *"crëp de fier"*. 
L ie l inuem de chisc posć:

## Chemuns

### Germania
* Eisenberg (Pfalz), zità tl Donnersbergkreis tl Rheinland-Pfalz
* Eisenberg (Allgäu), chemun tl Landkreis Ostallgäu tl Paiern
* Eisenberg (Thüringen), zità tl Saale-Holzland-Kreis tl Thüringen

### Austria
* Deutsch Schützen-Eisenberg, chemun tl raion Oberwart tl Burgenland

## Crëps

### Germania
* Eisenberg (Erzgebirge) (1028,3 m), tl Erzgebirge daujin a Oberwiesenthal tl Sachsen
* Eisenberg (Thüringer Schiefergebirge) (852,6 m), tl Hoher Schiefergebirge daujin a Lauscha tl Thüringen
* Eisenberg (Knüll) (635,5 m), tl Knüllgebirge daujin a Neuenstein (Hessen) tl Hessen
* Eisenberg (Briloner Höhen) (594,9 m), te la Briloner Höhen, daujin a Olsberg tl Hochsauerlandkreis tl Nordrhein-Westfalen
* Eisenberg (Marsberg) (594,6 m), tl Diemelbergland, daujin a Marsberg-Helminghausen tl Hochsauerlandkreis tl Nordrhein-Westfalen
* Eisenberg (Korbach) (562 m), tl Grafschafter Bergland, daujin a Korbach tl Landkreis Waldeck-Frankenberg tl Hessen
* Eisenberg (Battenberg) (499 m), daujin a Battenberg (Eder) tl Landkreis Waldeck-Frankenberg tl Hessen
* Eisenberg (Etterwinden) (469,6 m), te Moorgrund-Etterwinden, Wartburgkreis, Thüringen
* Großer Eisenberg, crëp tl Thüringer Wald

### Austria
* Eisenberg (Burgenland) (415 m), daujin a Deutsch Schützen-Eisenberg tl Burgenland

### Republica Ceca
* Železný vrch (Krkonoše) (1321 m) (per tudësch: *Eisenberg*), ti Crëps de Giant daujin a Špindlerův Mlýn tl Královéhradecký kraj