open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rescion Dessot

**Rescion Dessot** ie n vedl mesc te Gherdëina te la frazion de Sureghes.

La cësa ie de lën, mé l ciulé y la cësa da fuech ie de sas, dl Medieve, y ie sota defendura dal 8 de auril 1980. Da udëi iló ie doi portes de lën cun arch romanich.

## Notes
Ferata Bulsan-Maran

La **ferata Bulsan-Maran** ie na ferata te Südtirol che culeghea la capitela Bulsan cun la segonda majera zità de la provinzia, Maran.

## Trata

|}
Luech da paur

N **luech da paur** o **mesc** (gherdëina: *luech da paur* o *mesc*, badiot: * lüch da paur* o *mêsc*, fascian: *mèsc*) ie na strutura rurela che ie spezialiseda sun la atività agriculturela o lëur da paur y vën meneda da paures.
Crëpa

**Crëpa** ie n vedl mesc tl chemun de Santa Cristina te Gherdëina.

Crëpa ie sota defendura dla Provinzia de Bulsan-Südtirol

## Notes
Inguscetia

La **Inguscetia** (rus: Ингушетия), ufizielmënter la **Republica de Inguscetia** (rus: Республика Ингушетия; ingusc: Гӏалгӏай Мохк) ie na republica de la Ruscia tl Raion Federel dl Caucas dl Nord. Tl 2018 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Magas. 

## Geografia

## Storia

## Notes
Caraciai-Cerchessia

La **Caraciai-Cerchessia** (rus: Карачаево-Черкесия), ufizielmënter la **Republica de Caraciai-Cerchess** (rus: Карачаево-Черкесская Республика; caraciai-balcar: Къарачай-Черкес Республика; circas: Къэрэшей-Адыгэ Республика; nogai: Карашай-Шеркеш Республика; abasa: Къарча-Черкес Республика) ie na republica de la Ruscia tl Raion Federel dl Caucas dl Nord. Ai  ovel na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km². Si capitela ie Cerchessk. 

## Geografia

## Storia

## Notes
Euroraion Tirol–Südtirol–Trentin

L **Euroraion Tirol–Südtirol–Trentin** ie n euroraion furmà da trëi autoriteies raioneles desfrëntes: l stat federel de l'Austria Tirol, y la doi provinzies autonomes talianes de Bulsan y Trënt.

Si cunfins curespuend n gran pert ai cunfins de la storica Contea dl Tirol, zënza i chemuns che ntan l tëmp fascist talian ova mudà region: Anpezo, Fodom, Col, Pedemonte, Valvestino y Magasa.
Tribunel Penal Nternaziunel

L **Tribunel Penal Nternaziunel** (nglëisc: *International Criminal Court, ICC*; franzëus: *Cour pénale internationale, CPI*) ie na urganisazion nterguvernativa y n tribunel nternaziunel che à si sënta a Den Haag te i Paejes Basc.

## Referënzes
Randstad

La **Randstad**, ënghe *Randstaat Holland* o *Deltametropool *, ie n raion metropolitan tl vest di Paejes Basc. Cun na populazion de ntëur a 8,4 milions de persones iela un di raions metropolitans plu granc de l'Europa, da cunfrunté ncont de populazion cun l raion Rain-Ruhr o cun la San Francisco Bay Area. La cuer na spersa de zirca  km². La Randstad à n prudot regiunel brutto de €397 miliarc tl 2017, cie che ne'n fej l terzo raion plu produtif de l'Union Europea, do la Region de Paris y la region metropolitana Rain-Ruhr. La tol ite l raion metropolitan de Amsterdam y chël de Rotterdam y Den Haag. La fej pert de la majera megalopoli de la Banana Bruma.

## Referënzes
Metro de Milan

La **Metro de Milan** (talian: *Metropolitana di Milano*) ie la metro te la zità taliana Milan. La vën meneda da la Azienda Trasporti Milanesi. La rë dl sistem ie furmeda da 5 linies, uni una cun n auter numer y culëur, cun na lunghëza de ndut de 96,8 km y 106 stazions, per la gran pert sota tiera. 
La à zirca 1,4 milions de passajieres al di ntan l'ena.

## Referënzes
Tunel de basa dl Prëner

|}
L **Tunel de basa dl Prëner** (tudësch: *Brennerbasistunnel*, talian: *Galleria di base del Brennero*, suënz scurtà a *BBT*) ie n tunel per l trasport sun scines che vën fabricà sota l jëuf dl Prëner danter la Talia y l'Austria. L avrà na lunghëza de 55 km y sarà nsci l segondo tunel per scines plu lonch al mond, do l tunel de basa de San Gotert. L tunel culegherà Dispruch tl Nordtirol cun Franzensfeste te Südtirol. L tunel giamierà ora per gran pert la ferata dl Prëner de al didancuei, dantaldut l trasport de marcianza y la ferates a auta velozità y distanza. La ferates raioneles adruverà inant la vedla trata sëura l jëuf.

## Storia

## Referënzes
Strom mudà ju

L **strom mudà ju** ie (suënz scurtà a *AC* dal nglëisc **''A**lternating **C**urrent'') ie na sort de strom o lectrisc ulache i electrons muda dut l tëmp ju si direzion.
Destenduda normala

La **destenduda normala** ie la destenduda de la scines plu adurveda ntëur al mond. Chësta ie de 1435 milimetri.
Contées zeremonieles de la Nghiltiera

La **contées zeremonieles de la Nghiltiera** (nglëisc: *Ceremonial counties of England*) ie na spartizion guviernativa te la Nghiltiera che vën guverneda da n *Lord Lieutenant*.

## Lista
Nazions dl Riam Unì

L Riam Unì de Gran Bretania y Irlanda dl Nord ie dal 1922 incà metù adum da **cater nazions**: la Nghiltiera, la Scozia y la Valisa (che adum fej ora la Gran Bretania) y l'Irlanda dl Nord sun l'ijula de l'Irlanda.

### Statistiches

## Referënzes
Dipartimënc de la Franzia

I **dipartimënc** (franzëus: *département*, ) ie na divijion aministrativa te la Franzia che sta sota la regions y sëura i chemuns. Tl 2022 ova la Franzia 101 dipartimënc. De chisc ie 96 te la Franzia metropolitana y 5 tl raion de sëuramer.

## Lista

### I dipartimënc de al didancuei
Uni dipartimënt à n blason y na bandiera, ma chëstes ne ie nia recunesciudes ufizielmënter.

## Referënzes
Lista di stac y raions ulache l nglëisc ie na rujeneda ufiziela

Chësta ie na lista di stac y raions ulache l nglëisc ie na rujeneda ufiziela.

## Stac sovrans

## Referënzes
Stat de ijules

N **stat de ijules** ie n stat de chël che duta la spersa ie sun n'ijula o sun plu ijules.

## Stac sovrans
### Stac cumëmbri de l'ONU y stac cun recunescënza limiteda

### Stac liei

## Notes

## Referënzes
Stac cumëmbri de l'Union Europea

L'Union Europea ie na union pulitica y economica de 27 stac cumëmbri.

## Lista di stac cumëmbri

;Notes

### Outermost regions

There are a number of overseas member state territories which are legally part of the EU, but have certain exemptions based on their remoteness; see Overseas Countries and Territories Association. These "outermost regions" have partial application of EU law and in some cases are outside of Schengen or the EU VAT area—however they are legally within the EU. They all use the euro as their currency.

### Abbreviations
Abbreviations have been used as a shorthand way of grouping countries by their date of accession.
* **EU15** includes the fifteen countries in the European Union from 1 January 1995 to 1 May 2004. The EU15 comprised Austria, Belgium, Denmark, Finland, France, Germany, Greece, Ireland, Italy, Luxembourg, Netherlands, Portugal, Spain, Sweden, and United Kingdom. Eurostat still uses this expression.
***EU19** includes the countries in the EU15 as well as the central European member countries of the OECD: Czech Republic, Hungary, Poland, and Slovak Republic.
* **EU11** is used to refer to the Central, Eastern and Baltic European member states that joined in 2004, 2007 and 2013: in 2004 the Czech Republic, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Poland, the Slovak Republic, and Slovenia; in 2007 Bulgaria, Romania; and in 2013 Croatia.
* **EU27** means all the member states. It was originally used in this sense from 2007 until Croatia's accession in 2013, and during the Brexit negotiations from 2017 until the United Kingdom's withdrawal on 31 January 2020 it came to mean all members except the UK.
* **EU28** meant all the member states from the accession of Croatia in 2013 to the withdrawal of the United Kingdom in 2020.

Additionally, other abbreviations have been used to refer to countries which have limited access to the EU labour market.

* A8 is eight of the ten countries that joined the EU in 2004, Czech Republic, Estonia, Hungary, Latvia, Lithuania, Poland, the Slovak Republic, and Slovenia.
* A2 is the countries that joined the EU in 2007, Bulgaria and Romania.

## Referënzes
Ijules Vergins Britaniches

La **Ijules Vergins Britaniches** ie n Raion de Sëuramer Britanich te la Caribich, a est de Puerto Rico.
Georgia dl Sud y l'Ijules Sandwich dl Sud

La **Georgia dl Sud y l'ijules Sandwich dl Sud** (nglëisc: *South Georgia and the South Sandwich Islands*) ie n Raion de Sëuramer Britanich tl sud dl Ozean Atlantich.
Raion de Sëuramer Britanich

I **Raions de Sëuramer Britanics** (nglëisc: *British Overseas Territories*) ie 14 raions che à n liam storich y costituzionel cul Riam Unì. Chisc ie i ultimi raions dl Mper Britanich y ne fej nia pert dl Riam Unì.

## Raions de Sëuramer Britanics
I catordesc Raions de Sëuramer Britanics ie:

}
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | "Loyal and Unshakeable" (Santa Helena)
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |  (Saint Helena; 2019 census)
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |
|- valign="top"
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |  (Ascension; stima)1,000 non-permanent (Ascension; UK military personnel; stima)
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |
|- valign="top"
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | "Our faith is our strength" (Tristan da Cunha)
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" | 
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |  (Tristan da Cunha; stima)9 non-permanent (Tristan da Cunha; weather personnel)
| style="border-bottom:0px;border-top:0px" |
|- valign="top"
| 
| 
| Georgia dl Sud y l'ijules Sandwich dl Sud
| 
| "Leo terram propriam protegat" (Latin; "Let the lion protect his own land")
| 
|
|
| 99 non-permanent (officials and research personnel)
| King Edward Point
| Claimed by Argentina. The islands were occupied by Argentina during the Falklands War in 1982.
|- valign="top"
| 
| 
| Raions de la basa sovrana de Akrotiri y Dhekelia
| Cipre, Mer Mediterran
|
| 
|
|
|  (Cypriots; stima)8,000 non-permanent (UK military personnel and their families; stima)
| Episkopi Cantonment
|
|- valign="top"
| 
| 
| Ijules Turks y Caicos
| Lucayan Archipelago, Ozean Atlantich dl Nord
|
| 
|
|£28,589
|  (2019 stima)
| Cockburn Town
|
|-
! colspan=3|De ndut
!
!
!  &nbsp;km2
!  $16,55 miliarc
!
! 
!
!
|}

### Cherta

## Notes

## Referënzes
Bermuda

L **Bermuda** ie n Raion de Sëuramer Britanich tl Ozean Atlantich dl Nord, danter la Azores y la Caribich.
Organisazion dl Tratat de Segurëza Coletiva

La **Organisazion dl Tratat de Segurëza Coletiva** (**OTSC**; rus: *Организация Договора о коллективной безопасности*, scurtà: *ОДКБ*) ie na lianza militera interguvernativa te l'Eurasia. La lianza ie metuda adum da n valgun stac post-Sovietics.

## Notes

## Referënzes
Akrotiri y Dhekelia

I **	Raions de la basa sovrana de Akrotiri y Dhekelia** ie n Raion de Sëuramer Britanich sun l'ijula de Cipre.
Frankfurter Allgemeine Zeitung

La ***Frankfurter Allgemeine Zeitung*** (; ***FAZ***; "*Zaita Generela de Frankfurt*") ie na zaita de la Germania. N iede fovela de zënter-drëta, śën de zënter-ciancia.
Bouches-du-Rhône

**Bouches-du-Rhône** ie n dipartimënt de la Franzia te la region Provence-Alpes-Côte d'Azur. Tl 2019 ovel na populazion de   sun na spersa de  km². Si capitela ie Marseille, si codesc INSEE ie 13.

## Geografia
## Storia
L dipartimënt Bouches-du-Rhône ie stat metù su ai 26 fauré 1790.
## Referënzes
Union Economica Eurasiatica

}
 }}
|-
| valign="top"  |  || valign="top"  |  
|- 
| colspan="2"  valign="top" style="border-top: 1px solid #a2a9b1;" | 
|- 
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" | Stac cumëmbri de la UEE.
|-
| valign="top" style="font-size:90%"|**Scurtamënt**   ||   valign="top" style="font-size:90%"| UEE
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"|**Furmazion** &bull; Proposta uriginela&bull; Comunanza economica&bull; Union dl daz Euroasiatica &bull; Acord sul stabilimënt&bull; Raion Economich Euroastiach&bull; Firma dl Tratat de l'UEE&bull; Stabilimënt de l'UEE||   valign="top" style="font-size:90%"| 199410 utober 20001 jené 201018 novëmber 20111 jené 201229 mei 20141 jené 2015
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Sort** || valign="top" style="font-size:90%"| Union Economica
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Zëntri aministratifs** || valign="top" style="font-size:90%"|  Moscau,  (Comiscion)Minsk,  (Chëurt)
|-
| valign="top" style="font-size:90%"| **Raion** || valign="top" style="font-size:90%"|  Eurasia
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Stac cumëmbri** || valign="top" style="font-size:90%"|  

|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Rujeneda de lëur** || valign="top" style="font-size:90%"|  Rus
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Spersa** || valign="top" style="font-size:90%"| 	 km²
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Populazion** &bull; Stima tl 2020&bull; Densità|| valign="top" style="font-size:90%"|  ab.9,12/km²
|-
| colspan="2"  valign="top" style="border-bottom: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;font-size:90%;" |
|- 
| valign="top" style="font-size:90%"| **Plata internet** || valign="top" style="font-size:90%"| EAEUnion.org
|-
|}L**'Union Economica Eurasiatica** o **UEE** ie n'union economica de n valgun stac post-sovietics. L tratat de l'union fova stat firmà ai 29 de mei 2014 da la Ruscia, la Beloruscia y l Casachstan. L'Union ie ufizielmënter stata metuda su ai ai 1 de jené 2015. Daldò ie mo deventei cumëmbri l'Armenia ai 2 de jené 2015 y l Chirghistan ai 6 de agost 2015.
Technische Universität Clausthal

La **Technische Universität Clausthal** ie na università tecnica a Clausthal-Zellerfeld tl Niedersachsen te la Germania. La conta coche una de la mëndra universiteies te la Germania.

La ie una de la universiteies plu internaziuneles te la Germania y à na purzion de studënc da oradeca de ntëur a 30%.

## Referënzes
Bales

La **bales** ie na spëisa de la cësadafuech austriaca, dl sud de la Germania, de la Republica Ceca y de cër raions tl nord de la Talia, dantaldut dl Trentin-Südtirol. 

## Co njinië ca
La bales vën fates cun semli sëc che vën taiei te pitli tòc y po blandei ite tl lat.
Greater London

**Greater London** ie na contea zeremoniela de la Nghiltiera che vën guverneda da la Greater London Authority. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². La ie spartida su te 32 boroughs y la City of London. Si sënta aministrativa ie a Newham.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Boroughs de London

La capitela nglëija London ie spartida su te 32 raions aministratives tlamei **borough**.

## Cherta

## Lista
Spartizion aministrativa de la Valisa

La Valisa ie spartida su te 22 **raions prinzipei** (nglëisc: *principal areas*). A chisc ti vëniel dit **counties** o **county boroughs**. Chësta divijion fosta stata furmeda ai 1 de auril 1996.

## Cherta
Chësta ie na cherta (sun chëla che n po tliché) che mostra i 22 raions prinzipei de la Valisa.
Merthyr Tydfil County Borough

**Merthyr Tydfil County Borough** (valis: *Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful*) ie una de la 22 contées de la Valisa. Si sënta aministrativa ie a Merthyr Tydfil y si majera zità ie Merthyr Tydfil. Tl 2021 ovela na populazion de  sun na spersa de  km².

## Geografia

## Storia

## Rujeneda
De la populazion de Merthyr Tydfil County Borough sa l % de la populazion de rujené per valis.

## Referënzes
Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan

L **Cunsëi dla Provinzia autonoma de Bulsan** (tudësch: *Südtiroler Landtag*, talian: *Consiglio della Provincia autonoma di Bolzano*), nce tlamá l **Cunsëi provinziel de Südtirol**, ie l oragn legislatif de la provinzia autonoma de Bulsan/Balsan - Südtirol. L à 35 mandac y na legislatura che dura 5 ani.
Okrug autonom di Nenec

L **Okrug autonom di Nenec** (rus: Ненецкий автономный округ, Nenets: Ненёцие автономной ӈокрук) ie n okrug autonom de la Ruscia tl Raion Federel de Nord-vest. Si capitela y majera zità ie Naryan-Mar.
Tl 2019 ovel na populazion de  sun na spersa de  km², cie che ne'n fej un di raions cun la densità plu bassa de la Ruscia y dl mond.

## Geografia
Boroughs de New York

La zità americana New York City ie spartida su te **5 boroughs**. Chisc ie: L Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens y Staten Island.

## Lista

## Referënzes
Varese

**Varese** ie na zità taliana y la capitela de la provinzia de Varese te la Lombardia. Tl 2022 ovela na populazion de  sun na spersa de 54,84 km².

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Creml

N **creml** (rus: кремль, )  ie na furtificazion zentrela che n abina te n grum de ziteies storiches te la Ruscia. La funzion de n creml ti semea a chëla de n ciastel tl rest de l'Europa.
L creml plu cunesciù ie l creml de Moscau. Dedora da la Ruscia adroven la parola *creml* suënz per miné l creml de Moscau.

## Referënzes
Rostov Veliky

**Rostov** (rus: Ростов) ie na zità de la Ruscia tl Oblast de Iaroslavl tl Raion Federel Zentrel. Tl 2021 ovela na populazion de . La zità ie te la zona d’orar UTC+3.

## Storia
Rostov fova stata fundeda tl ann 862 do Gejù Crist y ie perchël una de la ziteies plu vedles de la Ruscia. Scebën che al didancuei ne ie la zità nia plu granda, ala na storia scialdi mpurtanta. Rostov à ënghe n si creml y fej pert de la raida turistica la *[[varëta d'or de la Ruscia]]*.

Per via de si storia mpurtanta ti vëniel a Rostov ënghe dit *Rostov Veliky* (rus: Ростов Великий). La parola *veliki* per rus uel di "grant", perchël ie l inuem de la zità l *gran Rostov*. Chësc ie per desmustré la mpurtanza storica de la zità y ënghe per la deferenzië da la zità Rostov sul Don (che ie sul ruf Don), che ie al didancuei majera, ma ne à nia la storia longia y mpurtanta de Rostov.

## Geografia

## Galaria dala fotografies

 
RostovKremlin_5911.JPG|L zitadela de Rostov ududa dal lech *Nero*
 
Kremlin_in_Rostov_Velikiy.jpg|L creml de Rostov d'ansciuda

 

## Notes
U-Bahn de Minca

La **U-Bahn de Minca** o **Metro de Minca** (tudësch: *U-Bahn München*) ie la metro de la capitela dl Paiern Minca. La ova scumencià si operazion tl 1971 y vën meneda da la *Münchner Verkehrsgesellschaft*. Tl 2022 ovela 8 linies cun 96 stazions y 103,1 km.

## Linies de la metro

La U-Bahn de Minca à 8 linies:

## Storia

## Referënzes
Cunvënt de la Trinità de San Serghiev

L **Cunvënt de la Trinità de San Serghiev** ie l cunvënt plu mpurtant de la Ruscia y n zënter spirituel de la dlieja ortodossa russa. L cunvënt ie te la zità Serghiev Posad, a 70 km a nord-est da Moscau.

L cunvënt fej pert de la raida turistica la *[[varëta d'or de la Ruscia]]*.
Krai de Krasnoiarsk

L **Krai de Krasnoiarsk** (rus: Красноярский край) ie un di 9 krais de la Ruscia tl Raion Federel de la Siberia. Si capitela ie Krasnoiarsk. L krai fej ora mesa la spersa dl Raion Federel de la Siberia cun  km². Tl 2018 ovel na populazion de  abitanc.

## Geografia

## Referënzes
Krai de Habarovsk

L **Krai de Habarovsk** (rus: Хабаровский край) ie un di 9 krais de la Ruscia tl Raion Federel de Urient Dalonc. Si capitela ie Habarovsk. L krai ie l cuarto majer soget federel de la Ruscia ncont de spersa cun  km². Tl 2018 ovel na populazion de  abitanc.

## Geografia

## Referënzes
Krai de Sabaikalski

L **Krai de Sabaikalski** (rus: Забайкальский край) ie un di 9 krais de la Ruscia tl Raion Federel de Urient Dalonc. Si capitela ie Cita. L krai cunfina cun la Cina y cun la Mongolia. Tl 2018 ovel na populazion de  abitanc sun na spersa de  km².

## Geografia

 
07.2016._Панорама_со_смотровой_площадки_на_Алханай_-_panoramio.jpg|Panorama tl *Alkhanai*
 
Верховья_реки_Средний_Сакукан.jpg|L ruf *Sakukan*
Max Moroder

**Max Moroder** (*27 de agost 1943 a Persenon) fova n cellist de Gherdëina tl orchestra dl Teatro alla Scala a Milan y diretëur dla Scola de Mujiga de Gherdëina per 20 ani.

## Biografia
Max Moroder ie mut da Camilla Prinoth y de Viktor, nasciù te na familia de scultëures y moleri dla cësa Tannenheim a Urtijëi. I fredesc ie Edmund y Guido moleri, Herbert y Georg scultëures, Uli dla butëiga di ciofes y la surans Claudia y Viki. Bele si nëine Friedrich, fì de Josef Moroder Jumbiërch fova scultëur. L à maridà Agnes Hofer y i à abù trëi mutons: Romed trainer dl saut de schi, Gerald scultëur y Tobia lità doi iëdesc ambolt de Urtijëi.

Max Moroder à mparà a ziplé da si pere Viktor. Bel prësc ovel giatà la pascion per l cello nce tres si fra Edmund i fova jit tl Conservatorio Claudio Monteverdi a Bulsan ulache l à giatà l diplom l'ann 1966 cun Antonio Valisi. Puec dis do avëi l diplom iel stat tëut su tla Scala de Milan.
Tla Scala ie Max Moroder stat cellist de fila fina l'ann 1971 ulache l à sunà cun i majeri dirighenc sciche Gavazzeni, Abbado, Sawallisch, Muti y solisc sciche David Oistrach. David Oistrach rujenova tudësch y Max Moroder messova fé la traduzion a si colegs dla Scala che ti dijova a Max de mparé miec l talian. Tl' America ie Max Moroder jit a suné cun Herbert von Karajan tla Carnegie Hall y pra la mostra mundiela Expo 67 a Montreal.

Tl 1971 ie Max Moroder passà ala Orchestra Sinfonica dla Rai de Milano fin al ann 1978.

Tl 1979 à Max Moroder, adum cun Stefan Demetz y Theodor Rifesser metù su la Scola de Mujiga de Gherdëina. Ilò al nsenià fin al ann 2002 y ie stat diretëur  dal 1981 al 2002.

Tl 1981 à Max Moroder metù su adum cun Ottavia Kostner y Georg Egger la *Südtiroler Streichakademie* ulache Max à sunà per 20 ani. 

Max Moroder se à dat ju scialdi per l svilup di raporc per l artejanat danter Gherdëina y l Perù.

## Scric
* Max Moroder: *15 ani cuntat Gherdëina - Perù*. Calënder de Gherdëina 1997, pl. 119-124.
## Notes

## Bibliografia
* Theodor Rifesser: *La Scola de Mujiga te Gherdëina à 10 ani*. Calënder de Gherdëina 1989 , pl. 99.
* Vinzenz Senoner: *25 ani Scola de Mujiga de Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 2004, pl. 36

Uem
:Categoria:Persones de Gherdëina
:Categoria:Cultura ladina
:Categoria:Mujiga
Università Albert Ludwig de Freiburg

La **Università Albert Ludwig de Freiburg** (tudësch: *Albert-Ludwigs-Universität Freiburg*) ie la università de Freiburg im Breisgau te la Germania.

## Storia

## Referënzes
Franz Insam

**Franz Insam** (* 28 de auril 1828; 16 de auril 1913) fova n scultëur de Santa Christina nasciù sul luech de Paratoni y prim pere de na familia de scultëures dic da Cësanueva cunesciui per l ziplé de manduchiei.
## Biografia
Si fëna fova Maria Katherina Wanker da Bula (1828-1912) y ëi à abù cin mutons/ans Magdalena, Zenz, Levisc Antone, Piere y Alexia. 

Tl Museum Gherdëina iel da udëi cin pec de figures zipledes de Franz Insam che fesc pert dla culezion Vastlé.

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina
Levisc Antone Insam

**Levisc Antone Insam**, nce Alois Insam sen. (* 20 de auril 1870 a Santa Cristina; 8 de Agost 1932 a Urtijëi) fova n scultëur de Gherdëina.
## Biografia
Si fëna fova Maria Moroder (1873-1946) fia de Anna Maria Sanoner y Josef Moroder Jumbiërch. I se ova maridà ai 23 de auril 1900. Do che l se ova maridà al cumprà l luech Doss dl Preve a Urtijëi. 
I fions fova: Rudi (pere de Otto y Raphael) y Luis (pere de Claudia, Gretel, Romana, Hansi y Walter), che fova scultëures, Trina (loma de Emmele y Luis da Stlujuc) y Anna fëna de Vinzenz Peristi.
L ova scumencià a mparé a depënjer ma pona al nce mparà a ziplé tla berstot de Alois Kostner da Stlujuc y da Batista Moroder.
Te si berstot ova mparà a ziplé Luis Senoner dla Tinderla (1892-1960), Gottfried Moroder (1887-1972), Vinzenz Moroder (1889-1990), Leo Moroder Doss (1899-1982), Otto Moroder Jumbiërch (1894-1977) y Tone Sotriffer Pedetliva. Levisc Antone fova n gran apasciunà dl  juech dl scioh y Otto Moroder y Tone Sotriffer fajova al scioh suënz cul moster te berstot.
## Lëures
Tl Museum Gherdëina iel da udëi la cripl de Levisc Antone Insam dl 1927, cumpreda dala Cassa dl Sparani tl 1942 per n museum da unì y duneda ala "Mostra degli Artisti Gardenesi" ala cundizion che la uniss mei venduda.
Tla curtina plu de Urtijëi ie da udëi n gran crist de Levisc Antone Insam.

## Notes

## Bibliografia
* Elfriede Perathoner Bergmeister: *Grödner Krippenschnitzkunst.* Folio Verlag Wien/Bozen 2004, ISBN 3 85256 279 1. Pl. 79-80 (tudësch).
Guam

**Guam** ie n'ijula te la Pazifich y n raion nia ncurpurà de i Stac Unii d'America. Si capitela ie Hagåtña y si majera zità ie Dededo. La à na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km².
Raion Britanich dl Ozean Indian

L **Raion Britanich dl Ozean Indian** (nglëisc: *British Indian Ocean Territory*) ie n Raion de Sëuramer Britanich tl Ozean Indian.
Santa Helena, Assenscion y Tristan da Cunha

**Santa Helena, Assenscion y Tristan da Cunha** (nglëisc: *Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha*) ie n Raion de Sëuramer Britanich te l'Ozean Atlantich.
Cumuniteies autonomes de la Spania

Te la Spania ie la **cumunità autonoma** (spanuel: *comunidad autónoma*) l livel plu aut de la divijion aministrativa, da cunfrunté cun la regions de la Talia.

## Lista de la cumuniteies autonomes

*NR: numinà de la region*

*LD: Lità diretamënter*

### Ziteies autonomes

*LD: Lità diretamënter*
Andalusia

L**'Andalusia** (spanuel: *Andalucía* ) ie una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Si capitela y majera zità ie Sevilla. Cun na populazion de  tl 2016 iela la majera cumunità n cont de populazion y la segonda majera ncont de spersa cun  km².

L inuem "Andalusia" vën da la parola araba *Al-Andalus* (الأندلس).

## Geografia
## Storia
## Pulitica
L'Andalusia ie spartida su te la provinzies de Almería, Cádiz, Córdoba, Jaén, Málaga, Granada, Huelva y Sevilla.

## Referënzes
Zibido San Giacomo

**Zibido San Giacomo** ie n chemun talian te la zità metropolitana de Milan te la Lombardia. Tl 2022 ovel na populazion de 6802 sun na spersa de 24,58&nbsp;km².
Jufa

La **jufa** (gherdëina: *jufa*, badiot: *jüfa*) ie na spëisa tiroleja, tradiziunalmënter scialdi maieda te Gherdëina.

La vën fata cuejan lat te na fana bassa y juntan dan pro via farina de selin y de gries. N la cuej tan giut nfin che la giata n fonz ros mpue brujà, a chël che n ti dij *la raspa*. Ala fin lasciun mo dleghé mpue de smauz lessù y straica ora na balota de uef.
Castilia y León

**Castilia y León** (spanuel: *Castilla y León* ; leonesc: *Castiella y Llión* ; galizian: *Castela e León* ) ie una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Si majera zità ie Valladolid. Ufizielmënter ne à Castilia y León deguna capitela, ma la sënta de la istituzions ie de fat a Valladolid. Tl 2016 ova la cumunità autonoma na populazion de  sun na spersa de  km², cie che ne'n fej la majera cumunità autonoma ncont de spersa. Castilia y León ova tl 2019 n prudot intern brutto de  euro a persona.

## Geografia
## Storia
## Pulitica
Castilia y León ie spartida su te la provinzies de Ávila, Burgos, León, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Valladolid y Zamora.

## Referënzes
Castilia–La Mancha

**Castilia–La Mancha** (spanuel: *Castilla–La Mancha* ) ie una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Si capitela ie Toledo, si majera zità ie Albacete. Tl 2016 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Castilia–La Mancha ova tl 2019 n prudot intern brutto de  euro a persona.

## Geografia
## Storia
## Pulitica
Castilia–La Mancha ie spartida su te la provinzies de Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara y Toledo.
## Referënzes
Cumunità Valenciana

L **Cumunità Valenciana** o nce l **Paesc Valencian** (valencian: *Comunitat Valenciana*  o nce *País Valencià*; spanuel: *Comunidad Valenciana*  o nce *País Valenciano*) ie una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Si capitela y majera zità ie Valencia. Tl 2016 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². La Cumunità Valenciana ova tl 2019 n prudot intern brutto de  euro a persona.

## Geografia
## Storia
## Pulitica
La Cumunità Valenciana ie spartida su te la provinzies de Alicante, Castellón y Valencia.
## Referënzes
Ijules Baleares

L**'Ijules Baleares** (catalan: *Illes Balears* ; spanuel: *Islas Baleares* ) ie na grupa de ijules y una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Si capitela y majera zità ie Palma. Tl 2016 oveles na populazion de  sun na spersa de  km². L'Ijules Baleares ova tl 2019 n prudot intern brutto de  euro a persona.

## Geografia
## Storia
## Pulitica
L'Ijules Baleares ie metudes adum da la sëula provinzia de l'Ijules Baleares.

## Referënzes
Ijules Canaries

L**'Ijules Canaries** (spanuel: *Canarias* ), nce tlamedes **la Canaries**, ie na grupa de ijules y una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Les à doi capiteles:Las Palmas de Gran Canaria y Santa Cruz de Tenerife. Si majera zità ie Las Palmas de Gran Canaria. Tl 2016 oveles na populazion de  sun na spersa de  km². L'Ijules Canaries ova tl 2019 n prudot intern brutto de  euro a persona.

## Geografia
La set ijules prinzipeles ie, dala majera ala mëndra, Tenerife, Fuerteventura, Gran Canaria, Lanzarote, La Palma, La Gomera y El Hierro.

## Storia
## Pulitica
L'Ijules Canaries ie spartides su te la provinzies de Las Palmas y Santa Cruz de Tenerife.
## Referënzes
Paesc Basch

L **Paesc Basch** (basch: *Euskadi* ; spanuel: *País Vasco* ; franzëus: *Pays Basque*) ie una de la 17 cumuniteies autonomes de la Spania. Si capitela ie Vitoria-Gasteiz, si majera zità ie Bilbao. Tl 2016 ovel na populazion de  sun na spersa de  km². L Paesc Basch ova tl 2019 n prudot intern brutto de  euro a persona.

## Geografia
## Storia
## Pulitica
L Paesc Basch ie spartì su te la provinzies de Araba, Bizkaia y Gipuzkoa.

## Referënzes
Varëta d'or de la Ruscia

La **Varëta d'or de la Ruscia** (rus: Золото́е кольцо́ Росси́и) ie na grupa de vedla ziteies y luesc te la Ruscia tl raion ntëur Moscau. Chësta ziteies ie sun na trata a forma de na varëta che ie stata penseda per l turism per via de si culezion de vedli cunvënc, cremli y autra atrazions.

## Ziteies de la varëta d'or

## Referënzes
Susdal

**Susdal** (rus: Суздаль, ) ie n luech te la Ruscia tl oblast de Vladimir. L ie sul ruf *Kamenka*, a 26 km a nord de la zità de Vladimir. Tl 2018 ovel na populazion de . 

## Storia
Susdal fova n iede la capitela dl prinzipat de Vladimir-Susdal, che vën tradizionalmënter udù coche la cuna de la rujeneda russa y de la nazionalità russa. Te chël tëmp fova Susdal majera che Moscau. L luech à n grum de cunvënc y nce n si creml. Per chësta rajon fejla pert de la raida turistica de la varëta d'or de la Ruscia.

## Referënzes
Altdorf

**Altdorf** ie n inuem tudësch che uel di *vedl luech*. L ie l inuem de chisc luesc:

## Franzia
*Altdorf (Bas-Rhin)

## Germania
*Altdorf bei Nürnberg, na zità tl Paiern
*Altdorf (Niederbayern)
*Altdorf (Böblingen)
*Altdorf (Esslingen)
*Altdorf (Pfalz), n chemun te la Südliche Weinstraße

## Svizra
*Altdorf (Jura) or Bassecourt
*Altdorf (Schaffhausen)
*Altdorf (Uri)

## Stac Unii
*Altdorf (Wisconsin)
Galizia

## Raions geografics
* Galizia (Spania), na region y cumunità autonoma tl nord-vest de la Spania
** Gallaecia, na provinzia romana
** L Rëni de Galizia tl Medieve
* Galizia (Est Europa), n raion storich tl sud-est te la Polonia y tl vest de l'Ucraina
** L Rëni de Galizia–Volhynia o nce Rëni di Rus, n rëni tl Medieve
** L Rëni de Galizia y Lodomeria, na tiera de la curona dl Mper de l'Austria y plu tert dl mez austriach (Cisleithania) de l'Austria-Ungaria
Barcelona

**Barcelona** (, ) ie na zità tl nord-est de la Spania. La ie la capitela y majera zita de la cumunità autonoma de la Catalonia, de la provinzia de Barcelona y la ie nce la segonda majera zità de la Spania cun na populazion de  tl chemun tl 2018.

## Storia
## Geografia
### Tlima

## Referënzes
Ëura de Moscau

L**'ëura de Moscau** (**MSK**, rus: моско́вское вре́мя) ie la zona d'orar de la zità de Moscau, la capitela de la Ruscia. Dai 26 de utober 2014 incà curespuend chësta ëura dut l'ann a UTC+03:00. 

## Adurvanza
Scebën che la Ruscia à plu zones d'orar, vën l'ëura de Moscau adurveda te dut l stat coche l orar de la ferates y berches, ma nia de joleri. Nce tl radio vën anunzies suënz fates te l'ëura de Moscau. L'autra zones d'orar te la Ruscia vën suënz descrites in basa a l'ëura de Moscau mpede UTC. Per ejëmpl vëniel dit che la zità de Iakutsk, che ie te la zona d'orar UTC+09:00, ie a MSK+6.

## Referënzes
Federal Information Processing Standards

I **<i>Federal Information Processing Standards</i> (FIPS)** ie documënc y normes publichedes dal guviern di Stac Unii. 

La da codesc FIPS per uni stat federel, uni zità y luech ti Stac Unii nsci sciche nce per uni stat al mond.
Oblast Autonom Judier

L **Oblast Autonom Judier** (rus: Еврейская автономная область) ie l sëul oblast autonom de la Ruscia. L ie tl Raion Federel de Urient Dalonc. Si capitela ie Birobijan. Tl 2018 ovel na populazion de  sun na spersa de  km². L oblast ie te la zona d’orar UTC+10.
## Geografia

## Notes
Stac federei y raions de l'union de l'India

L'India ie na federazion metuda adum da 28 **stac federei** (nglëisc: *state*, hindi: राज्य) y 8 **raions de l'union** (nglëisc: *union territory*, hindi: केन्द्र-शासित प्रदेश) per n total de 36 entiteies.

## Stac federei y raions de l'union
### Stac

### Raions de l'union

## Notes

## Referënzes
Prinoth (firma)

La **Prinoth AG/S.p.A.** ie na firma de Südtirol che fej giac dala nëif. La fova stata fundeda tl 1951 a Urtijëi da Ernst Prinoth.
Milton Keynes

**Milton Keynes** ie na zità te la Nghiltiera te la contea zeremoniela Buckinghamshire. Tl 2019 ovela na populazion de  abitanc.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Kingston upon Thames

**Kingston upon Thames** ie un di 32 boroughs de London te la Nghiltiera te la contea zeremoniela Greater London. Tl 2019 ovel na populazion de  abitanc.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Trowbridge

**Trowbridge** ie na zità te la Nghiltiera te la contea zeremoniela Wiltshire. 

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Ab Kettleby

**Ab Kettleby** ie n luech te la Nghiltiera te la contea zeremoniela Leicestershire. 
## Geografia
## Storia
## Referënzes
Acaster Malbis

**Acaster Malbis** ie n luech te la Nghiltiera te la contea zeremoniela North Yorkshire. 
## Geografia
## Storia
## Referënzes
Hackney

**Hackney** ie n borough de London  te la contea zeremoniela Greater London de la Nghiltiera.
## Geografia
## Storia
## Referënzes
Iuchin Unterplatzer

**Iuchin Unterplatzer** dit nce "Tuifelemoler" (* 13 de fauré 1806 al Plan de Mareo ; † 6 de dezëmber 1886 a Urtijëi), ie stat n depenjadëur, nduradëur, marangon d'ert y scultëur dla Val Badia.
.
L'inuem "Tuifelemoler" ti ie stat dat a Bulsan, ulache l ova depënt na paladina cun malans.     
## Biografia
Iuchin Unterplatzer ie nasciù da Theresia Plaza de Badia y Jan Ujep de Colfosch, l nëine se tlamova mo Plaza dessot. 
Juchin à maridà Josefa Weißenhorn (1814-1886) de Maran, che ie morta sa Jumbiërch a Urtijëi tl 1886 doi mënsc dan si uem.
Tl 1874 iel jit a sté sa Jumbiërch a Urtijëi cun si fëna per judé ora l moler Josef Moroder, che fova restà vëidun de si prima fëna. Ilo al pona vivù cun si fëna nchin al an 1886. L moler Josef Moroder à po maridà si muta Felizita Unterplatzer tl 1875.

Iuchin Unterplatzer à bonamënter scumencià a lauré te Gherdëina tla berstot de Ferdinand Demetz. Tl roman de Veronika Rubatscher "Der Lusenberger", ciancià tl gherdëina da Elsa Runggaldier, vëniel cuntà truep de Iuchin Unterplatzer.

Te na publicazion de Edgar Moroder di scric de Josef Moroder vëniel ënghe repurtei lecorc dl Unterplatzer nchinamei dla viëra contra i franzëusc.

## Lëures
* Urnamënc per l'orgun per la dlieja de Laion.
* Auteresc dla dlieja de Santa Cristina.
* Paladines per l teater de Bulsan.
* Lëures da marangon per la dlieja dla Plief de Fedom tl 1847.
* Canssla y orgun dla gran dlieja de Ciastel.
* Autere dla capela de Resciesa dertureda tl 1846.

Parish church Kastelruth internal view.jpg|Canssla dla gran dlieja de Ciastel.
Saint Cecilia by Arnold in Lajen.JPG|Orgun de Laion.
Autere de San Martin dlieja de Santa Cristina te Gherdëina.jpg|Autere de San Martin tla dlieja de Santa Cristina.
Autere dl Batista dlieja de Santa Cristina te Gherdëina.jpg|Autere dl Batista tla dlieja de Santa Cristina.

## Notes

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina

## Bibliografia
* Edgar Moroder: *Bera Iuchin Unterplatzer (1806-1886), l "Tuifelemoler".* Union di Ladins de Gherdëina, Urtijëi 2015. Pl. 34 y 36.
Ajies

Les **ajies** (*ribes*) é na brüscia o trognora che alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn dles plantes. Al é deplü sortes de ajies: ajies cöcenes, ajies blances y ajies fosces.

Sües bromores vëgn tutes ca por la preparaziun de deplü produc da bëre y da mangé.

## Plates colegades
**[[Brüscia|Brüsces]] da fëia**
Velcená

Le **velcená** (*sorbus torminalis*) é n lëgn da fëia che alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn dles plantes. 

## Plates colegades
Lëgns da fëia
Samoa Americana

La **Samoa Americana** (nglëisc: *American Samoa*, samoan: *Amerika Sāmoa *) ie n'ijula te la Pazifich y n raion nia ncurpurà de i Stac Unii d'America. Si capitela ie Pago Pago y si majera zità ie Tāfuna. La à na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Vigil Dorigo

**Vigil Dorigo** (*  1806 a La Pli de Fedom; † 1886 a Urtijëi), scultëur fedom unit a sté te Gherdëina tl 1880.

## Biografia
L à maridà l'ann 1891 Rusina Vallunger.
L fova patron dla cësa dita sal Furmescère a Urtijëi.
Vigil Dorigo fova un di miëures zipladëures che laurova tla berstot de Ferdinand Demetz.
Do l 1910 à Vigil Dorigo nsenià truep te si berstot sciche mòster. Danter si sculëies fova Luis Demetz da Pilat (1899-1972), Engl Mersa (1906-1975) y si nepot Gilo Prugger.
Tl 1922 al metù su adum cun Vinzenz Moroder Resciesa, August Runggaldier Furdenan, Ludwig Moroder Jakob Mussner Scizr, Jakob Crepaz Maidl, Konrad Pitscheider la lia "Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe".

## Lëures
* Angiul custode tla dlieja de Urtijëi.
 
## Notes

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina

## Bibliografia
* Vinzenz Mussner: *Mòstri scultëures de Urtijëi che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri*. Calënder de Gherdëina 1981, pl.90.
Giacobe Mussner

**Giacobe Mussner** dit nce " " (* 14 de setëmber 1866 te Sëlva ; † 20 de agost 1932 a Urtijëi), ie stat n scultëur de Gherdëina.
 
      
## Biografia
Si prima fëna fova Mariana Wanker de Triech da Buia. La segonda Franzisca Insam  (1879-1956).
A Urtijëi iel ruà tl 1891.
L à mparà a ziple da Jan Mëine Demetz da Furdenan (1847-1916) y da Josef Moroder Jumbiërch. Dal 1886 nchin 1 ann 1891 a1 laurà sciche fant y nce da mòster tla berstot de Ferdinand Stuflesser de Petlin ulache l à ziplà l san Stefun sun la cësa de Luis Stuflesser de Petlin.
Do l ann 1892 à  Giacobe Mussner laurà per si cont, te si berstot ja Cëdedepuent Dessot te Sëlva. L ann 1898 al ziplà l Andreas Hofer  che ie tla cësa de Andreas Hofer tla Val de Passeier. 
Per la dlieja de Altenburg à Giacobe ziplà l ann 1912 i sanc y i relieves dl gran autere gotich.
N si sculé fova Giuani Planker dl Grien (1871-1934).

Tl 1922 al metù su adum cun Vinzenz Moroder Resciesa, August Runggaldier Furdenan, Ludwig Moroder Jakob Crepaz Maidl, Konrad Pitscheider la lia "Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"
## Lëures

Virgin Mary carved by Giacobe Mussner (1866-1932).JPG|Madona de Giacobe Mussner tla dlieja de Laion.
Relief dla Madona cun sanc y jënt dlieja de Santa Cristina te Gherdëina.jpg|Relief dla Madona cun sanc tla dlieja de Santa Cristina.
Santa Familia relief dlieja de Santa Cristina te Gherdëina.jpg|Relief tla dlieja de Santa Cristina.
Murano San Pietro Martire San Antonio di Giacobe Mussner Venezia.jpg|Statua de San Antone a Murano.

## Notes

## Cëla nce
* 
* Scultëures de Gherdëina

## Bibliografia
* Calënder de Gherdëina 1969, pl. 87 (foto de familia cun Giacobe Mussner pra si cësa Cëdepuent Dessot te Sëlva tl 1898).
* Vinzenz Mussner: *Na vita danter y do doi gran viëres*. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 152-175.
* Vinzenz Mussner: *Na vita danter y do doi gran viëres*. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 159 (foto de n lëur de Giacobe Mussner.
* Vinzenz Mussner: *Mòstri scultëures de Urtijëi che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri*. Calënder de Gherdëina 1981, pl.91 (biografia).
Georg Runggaldier

**Georg Runggaldier**, Ivuere, dit ncé "eguia dl Saslonch" da si colegs de lëur dla Rai, (* 25 de Merz 1944 a Urtijëi; † 17 de nuvëmber 2001) ie stat l prim cameraman dla RAI Ladinia.
## Biografia
Mut sëul de Mariele Moroder Lenert y de Franz Runggaldier da Furdenan, se al pasciunà tosc per l film, che si pere scultëur fajova bele sciche diletant. Bel da jëun tulova su Georg films che ie n pert tla culezion dla Union di Ladins de Gherdëina.
Georg Runggaldier fova cun Fritz Pichler y Peter Wachtler un di primes cameraman dla RAI ulache l à laurà per l rest de si vita.. 

Georg Runggaldier ie stat danter chëi che à scumencià tl 1964 te Gherdëina la *Jeunesses Musicales*, sën Lia Jëuni de Mujiga
## Cunliamënc
Films de Georg tla Rai Südtirol

## Notes


## Bibliografia
* Anna Mazzel: *Georg Ivuere Runggaldier*. Calënder de Gherdëina 2003, pl. 226-227
Doubs (dipartimënt)

**Doubs ** ie n dipartimënt de la Franzia te la region Bourgogne-Franche-Comté. Tl 2019 ovel na populazion de   sun na spersa de  km². Si capitela ie Besançon, si codesc INSEE ie 25.

## Geografia
## Storia
L dipartimënt Doubs ie stat metù su ai 4 de merz 1790. L ie numinà do l ruf Doubs.

## Referënzes
Zurich

**Turitg** (tudësch: *Zürich*; franzëus: *Zurich*; talian: *Zurigo*; rumanc: *Turitg*) ie na zità te la Svizra.

Coordinates: 47°22′18"N 8°32′32″E

Autëza: 408 m s.l.m.

Spersa: 87,93 km²

Abitanc	: 421 878 (2020)

Densità:	4798 ab./km²
Christian Delago

**Christian Delago**, nce Cristl Delago (dl) Tuene (* 25 de dezëmber 1868; †1955) fova n moler y hotelier de Urtijëi.
## Biografia
L à maridà Josefine Schmalzl (1875-1948) muta de Franzl de Ianesc.

Si lëur depënt plu cunesciù ie la Santa Lisabeta dl 1900, zipleda da Rudolf Moroder Lenert da udëi tla dlieja de San Durich a Urtijëi.
Una de si sculées fova la nepota Mili Schmalzl.

Christian Delago fova nce ferlëigher. Tl cunliamënt dl Catalogo Beni Culturali ie da udëi lëures che univa da si butëiga

Tl ann 1900 à Christian Delago giatà diretamënter da Viena la lizenza de giaurí la ustaria Madonna a Urtijëi, che do cin ani ie deventeda Hotel Dolomiti Madonna. L hotel Madonna vën pona arpà da si muta Melitta y dopro dal mut de Melitta Tschuki Kerschbaumer.
Dal 1907 al 1909 fovel presidënt dla Lia dl turism de Urtijëi.

L fova un di primes che sunova la vidula te Gherdëina.
L ie stat nce capo dla mujiga de Urtijëi.

Christian Delago fova cumëmber dl *Ladiner Verein* a Urtijëi.
Christian Delago ie nce stat un di 19 uemes che ova metà su la Union di Ladins de Gherdëina cun na senteda ai 19 de lugio 1945 te si hotel Madonna a Urtijëi.

## Scric
Cristl Delago à ncé scrit poesies y prosa per l Calënder Ladin. 
* *Per la fösta del 1908 a Urtisei*. Da liejer tlo sun Wikisource..
* *Pensieres*. .
* *Per amor del’oma*, scrit adum cun Franz Moroder Lenert
* *Geshù Kristo i l fret*
## Notes

## Bibliografia
* Ildefons Perathoner: *Parentela Delago*. Calënder de Gherdëina 1975, pl. 165. 
* Milia Kostner: *Bera Carlo Crepaz da Maidl*. Calënder de Gherdëina 1993, pl. 71 (pultret de Cristl Delago).
* Vinzenz Mussner: *Bera Vinzenz Mussner sen. conta*. Calënder de Gherdëina 1994, pl. 162 (anedota sun Cristl Delago).
* Elfriede Perathoner, Albert Moroder: *Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug.* Raetia Bulsan 2007. ISBN 978 8872833018. pl. 122 (foto dla berstot).
* Christian Delago y la fëna cun l guant dala Gherdëina sun la slita. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 9 (foto).
## Per savëi de plu sun Cristl Tuene
Joseph Anton Mahlknecht

**Joseph Anton Mahlknecht** (* 22 de lugio 1827 in Urtijëi ; † 6 de auril 1869 a Minca) fova n moler de Gherdëina. Ël fova l nepot de Johann Dominik Mahlknecht da Rainell.

Mahlknecht à studià tl ginase a Persenon y daldò filologia y estetica tla Università de Dispruch. 

Dal  16 de nuvëmber 1850  al studià tla academia de Minca cun Johann von Schraudolph y Philipp von Foltz  y tla academia de Viena cun Joseph von Führich.

L à nce fat n viac tla Talia, stajan giut a Roma, y tl 1862 iel jit de reviërs a Minca ulache l ie mort.

## Lëures
Si depënc ie pultrec y pitures cun scenes de mitologia, storiches y de religion.
* Tla Dlieja de Sant'Ana tla curtina de Urtijëi ie la pitura dl gran autere cun Sant'Ana la Madona y San Iuchin dl Mahlknecht.
* L Museum Gherdëina á na pitura dl Mahlknecht de na oma cun si pop y n si pultré fat da d ël nstës

## Notes

## Bibliografia

* Alpenburg, Tiroler Monatsblätter, fortgesetzt von Dr. Isidor Müller, Innsbruck 1859. pl. 24–28.
* Wurzbach 1867. XVI, 283, Nr. 80.
* Bote für Tirol und Vorarlberg: 28 de agost 1855, 9.de lugio 1868, 10 de auril 1869, 30de mei 1876.
* Hans Kramer: *Tiroler in Rom*, in: Schlern-Schriften, Bd. 207, 1959, pl. 207.
* Holland, Hyacinth: „Mahlknecht, Joseph Anton“, in: Allgemeine Deutsche Biographie 20 (1884), pl. 96 (Online-Version).
* Große Bayerische Biographische Enzyklopädie. K. G. Saur, München 2005, Bd. 1, pl. 1238, ISBN 3598117302.
* Mahlknecht, Joseph Anton. In: Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL). Band 5, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena 1972, pl. 413.

* Liber de matricula dla Academia de Minca

## Cunliamënc
*
Marchiò Molziner

**Marchiò Molziner**,  nce   Marcion o Melchior Malsiner, fova nasciù te Gherdëina ntëur l 1655. 

Savon che l à laurà tla berstot dl venezian Pietro Morando. Do l 1704 al abu si berstot. On mo n documënt dl 1714 che desmostra che l laurova te si berstot a Unieja. 

## Lëures
Bonamënter ova Molziner scumencià a fé curnijes, n lëur che fajova truepes nlëuta te Gherdëina. L ann 1702-1704 al ziplà per l jegher dl cunvënt dla munighes *Sant’Andrea della Zirada* a Unieja, lëures documentei ma nia plu da udëi. 

L sëul lëur cunesciù y mo da udëi de Molziner ie la statua de lën de San Paschalis Baylon dl 1691 tla  dlieja *San Francesco della Vigna*,  a Unieja, tla sesta capela a man ciancia (*Cappella Priuli*). Chësta figura ie stata metuda su iló  doche la fova unida tëuta demez tl 1898 dala capela Giustinian tla dlieja *Santa Maria della Salute*. Aldò de Paola Rossi ie la statua de qualità mesana, chël uel dì che l Molziner nen à nia arjont l savëi de si mòster Morando.

## Notes


## Bibliografia

* Ettore Merkel: *La scultura lignea barocca a Venezia*. Da Anna Maria Spiazzi (ed.): *Scultura ligna barocca nel Veneto*, Cinisello Balsamo 1997. pl. 107–195 (talian).
* Wolfgang Moroder: *Scultëures de Gherdëina jic ora de valeda: Marcion Malsiner a Unieja.* Calënder de Gherdëina  2010, pl. 183.