open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leiden

**Leiden** ie na zità ti Paejes Basc tla provinzia de l'Olanda dl Sud (*Zuid-Holland*). Ai  ova l chemun na populazion de  persones. A Leiden ie la Università de Leiden, la plu vedla di Paejes Basc. L pitëur Rembrandt fova nasciù a Leiden.

## Storia

## Galaria da la fotografies

 
Leiden_centrum_20050928_40391.JPG|Leiden da l'auta
 
Leiden_Panorama_7.JPG|Panoramica de Leiden
 
Leiden,_Netherlands_-_panoramio_(25).jpg|L zënter de Leiden

Leiden-Windmill-DeValk.JPG|L mulin *De Valk* a Leiden



## Referënzes
Amsterdam

**Amsterdam** ie la capitela y la majera zità de i Paejes Basc. L chemun de Amsterdam à na populazion de  abitanc () y la agglomerazion *[[Groot-Amsterdam]]* à  abitanc (). Scebën che la sënta dl guviern olandesc ie a Den Haag, ie Amsterdam aldò de la costituzion dal 1983 incà la capitela de i Paejes Basc. L aeroport de Amsterdam ie un de i majeri te l'Europa.

Amsterdam ie te la provinzia dla Olanda dl Nord (*Noord-Holland*) pra l ruf Amstel, da chël che la tol si inuem. L ie la majera zità de l'Olanda dl Nord, ma nia si capitela, che ie Haarlem. Amsterdam ie stata fata su fajan na diga (*dam* per olandesc) sul ruf Amstel, ti dajan l'inuem *Amster-dam*, leteralmënter "diga sun la Amstel".

## Geografia
### Tlima

## Storia
## Demografia
### Populazion storica

Tl 1300 ova Amsterdam na populazion de ntëur a 1000 abitanc. Ntan che la populazion de n grum de ziteies te l'Olanda fova jità zeruch tl 15ejim y 16ejim secul, fova la populazion de Amsterdam cresciuda inant, dantaldut tres l cumerz tl mer dl Baltich che purtova scialdi prufit, particularmënter tl cumerz de blava do la vënta de la Burgonia te la viera olandesc-hanseatica tl 1441. 
La populazion de Amsterdam fova te chël tëmp mo pitla a cunfront cun i luesc y la ziteies te la Flandra y tl Brabant, che fova i raions plu urbanisei di paejes basc.

## Galaria dales fotografies

 
Amsterdam_-_Boat_-_0635.jpg|N canal a Amsterdam
 
Concertgebouw_04.jpg|L *Concertgebouw*
 
Amsterdam_-_Rijksmuseum_-_panoramio_-_Nikolai_Karaneschev.jpg|L Rijksmuseum

Amsterdam_(6578772447).jpg|La *Oude Kerk *

 

## Referënzes
Sacun

**Sacun** ie na frazion dl chemun de Urtijëi a na autëza danter 1400 y 1500 metri sëura l mer.

## Geografia
Sacun ie a urient dl Col de Flam, a nord de Urtijëi, sot ala montes de Sëurasas y Pic y a cunfin cun l chemun de Santa Cristina.
Sa Sacun ruvun cun l'auto sun na streda che muef dala plaza de dlieja a Urtijëi o, na streda scialdi strënta, dala buja di Coi a Santa Cristina.

A pé pon ji sa Sacun tres l Col de Flam, ulache n troi porta sala dlieja da Sacun, o sun l troi che muef dala streda Grohmann a Urtijëi pra l fussel de Nis. Chësc troi porta al monumënt de Paul Grohmann nchin ala cësa de Somavia. Da Santa Cristina ruvun a Sacun a pé sul troi dla Lijënda che muef dala dlieja demez y la vedla streda da Sacun che vën dala mont de Mastlé ju.

Ti ani 1950 dajovel n lift dai stuei, la giaurida ufiziela ie stata de lugio dl 1948 do che Robert Höglinger dl hotel Regina ova cumprà n lift de segonda man. Chësc ie po deventá pona n lift dala condles, che purtova da Urtijëi ala vedla ustaria da Sacun, dita ence ustaria da Banch. Tla sajon 1969/1970 ie chësc lift uni tëu ju.

6) Sa Sacun fovel sun pra da Pertan mo n piti lift dai schi che ruvova nchin sa l’ustaria Somont y che à funzionà dal 1960 al 1969.
Drët cunesciuda y scialdi vijiteda ie la dlieja tamez al bosch, una dla plu vedles de Gherdëina.

## Ustaries
Sa Sacun iel doi ustaries cun hotel, l hotel *Jakoberhof* y l hotel *Somont*.
La prima ustaria fova stata fata da Maria Vinatzer da Banch y si uem Josef Peristi tl 1909. Josef, che fova moler, ova depënt tla stua dla ustaria la storia dla stria de Sacun, che ie mo da udëi tla nueva ustaria.

## Mejes

I vedli mejes da Sacun ie: Somavia, Banch, Juntlan,Trëbe, Mëune, Tlancon, Pertan, Gran Jacun, Pra, Pra Dessot, Festil, Mëunies (Falznier), Pedracia, Pinëi, Peza, Coha, Prëubl, Festil Dessot (Cuch).

## Grofes da Sacun
I grofes Stetteneck, che ova l ciastel dl Balest (ënghe cunesciù coche *ciastel Stetteneck*), vën te Gherdëina tlamei grofes da Sacun. Ëi ova bonamënter fat su la dlieja da Sacun, ma dessegur l'ova Gebhard II de Stetteneck lascià derturé.

## Notes

## Bibliografia
* Doris Quitta: *Storia dla ustaria da Sacun*. Calënder de Gherdëina 2002 pl. 88.
## Cëla enghe
*Dlieja da Sacun
L Brunsin

**L Brunsin** fova na plata de atualità y cultura, scrita tla trëi rujenedes: ladin, tudësch y talian, unida ora n iëde al mëns dal mei 1982 al nuvëmber 1993. 
## Storia
La plata ie nasciuda sciche organ nia ufiziel dla Grupa di Socialisc de Urtijëi y dla Lia Mostra d'Ert n alternativa ala Usc di Ladins y l Calënder de Gherdëina. La redazion dla plata metova ite articuli che nen univa nia gën publichei tla Usc o tl Calënder.
L ie states publichedes 128 numres y l'ultima numra dl Brunsin ie unida ora ai 15 de nuvëmber dl 1993.

## Poejies ora dl Brunsin
Tl nuvëmber dl 1988 iel unit ora n cudejel de 93 plates: *Poejies ora dl Brunsin*.

La plata ie da giaté tla Bibliotech ladina Malia da Cudan a Urtijëi y tl archiv dl Museum Ladin.

## Notes

 
## Bibliografia
*Rut Bernardi y Paul Videsott: *[https://archive.org/details/ladinischen/page/n137/mode/2up Geschichte der ladinischen Literatur]. Ein bio-bibliographisches Autorenkompendium von den Anfängen des ladinischen Schrifttums bis zum Literaturschaffen des frühen 21. Jahrhunderts*.  3. Bulsan 2013. ISBN 978-88-6046-060-8. plata 125.
Tel Tipes

L cuartet **tel Tipes **  ie na grupa de cater ciantarines, Laura Moroder, Isabella Mussner, Johanna Kostner y Romina Glira  de Gherdëina che cianta mujiga *barber shop* cun tesć ladins.

## Storia
Tel Tipes, na grupa nasciuda tl 2018, fesc na mujiga a-capella cun paroles per la majera pert per gherdëina de cuntenut lesier da devertimënt y da rì.
La mujiga ie dl solit nia uriginela y tradizionela, ma i tesć ie uriginei.

L stil che vën adurvà dala grupa vën dit *barber shop*. Chësta ie na mujiga nasciuda povester bel dan l jazz y che univa adurveda tla butëighes dl barbier.

Johanna Kostner à la direzion artistica dla grupa.
Ciantá vëniel dl solit n ucajion de prejentazion de libri, mostres, sëires dla lies, festes de uni sort.

Ai 30 de agost 2021 ie unì presentà l prim CD dla grupa cun diesc pec de cianties, dal titul *La prima*, tl verzon dla Cësa di Ladins a Urtijëi.

## Notes

 
## Funtanes
* Tel tipes sun Inside.bz.it/ 
* 23 de agost 2021 dala 19:05 Dai Crëps dl Sela - tel Tipes "La prima". Ntervista de Leo Senoner cun Isabella Mussner y Johanna Kostner. L cuartet prejenta si nueva CD dal titul "La prima".
* Mi Televijion "Mi televijion" purtà dant da "tel Tipes" n ucajion dl Poetry Slam dla Union di Ladins de Gherdëina.
* Isabella Mussner: *Tel Tipes - n cuartet de ëiles che cianta „barbershop“ ladin*. Calënder de Gherdëina 2021, pl. 158-161.
* Eva Reichegger: ‘’So Tipes halt!’’. salto.bz ai 8 de setëmber 2021 (tudësch).
Lingaz olandesc

L** olandesc** (*Nederlands*) ie na rujeneda germanica uzidentela che ie la rujeneda de l'oma de zirca 25 milions de persones y che vën ora de chël mo rujeneda da zirca 5 milions de persones. L ie la rujeneda ufiziela di Paejes Basc y una de la trëi rujenedes ufizieles dl Belje (ulache l ie la rujeneda de l'oma de zirca l 60% de la populazion). L ie la terza majera rujeneda germanica do l nglëisc y l tudësch.

Dedora de l'Europa ie l olandesc ora de chël la rujeneda de l'oma de la majera pert de la populazion dl Suriname y l ie ënghe na rujeneda ufiziela tl Aruba, Curaçao y Sint Maarten.

L olandesc ti semea scialdi al tudësch y mpue ënghe al nglëisc y l vën suënz dit che l ie danter chëla doi rujenedes. Ngrum de dialec olandesc univa nfin da puech rujenei te la Germania, dantaldut tl Rheinland ntëur Duisburg. L Plattdeutsch tl nord de la Germania univa ënghe rujenà te pertes dl nord di Pajes Basc. Nsci ne fova l cunfin danter i Paejes Basc y l Deutschland nia diretamënter n cunfin linguistich, ma chël iel deventà cul tëmp cul lascé do di dialec y la adozion de la rujeneda standardiseda te uni paesc.

L olandesc y l tudësch vën suënz udui coche doi formes standardisedes dl gran continuum de dialec tudësc te l'Europa continentela.
L olandesc ne adrova nia l umlaut sciche l tudësch y ne adrova nia plu l congiuntif. L olandesc ova n iede trëi geni gramatichei (masculin, feminin y neutral) sciche l tudësch, ma n'à al dinancuei mé plu doi.
L olandesc adrova plu paroles latines y franzëuses dl tudësch, ma scialdi de manco dl nglëisc.

## Storia

## Referënzes
Death Note

**Death Note** (デスノート - *Desu Nōto*)  ie n manga pensà ora y crià da Tsugumi Ōba y ilustrà da Takeshi Obata. Tl Iapan iel unì ora dai 1 de dezëmber 2003 ai 15 de mei 2006 tl Weekly Shōnen Jump.
La storia se trata dl sculé *Light Yagami* che abina n cudejel tlamà *Death Note* cun chël che l po mazé autra jënt.
Ncisles

**Ncisles** ie na mont de Gherdëina tl chemun de Santa Cristina.

## Geografia
Ncisles ie na pastura tl Parch naturel Puez-Odles che cunfina a uzidënt cun la mont de Mastlé, a urient cun i crëpes de Stevia, Muntijela, Puez a nord cun la Odles, Sas Rigais, Val dala Saliëries, Sas dla Porta, Mont dal'Ega, Cansles y Val dala Roa. L ruf che vën da Cisles ju ie l ruf de Ncisles te chël va nce l ruf da Mastlé.
Japè de Ncisles sula streda de Ncisles ulache n và sun Juac se à furmà ti palusc de Blej sula mont de Ciaulonch n pitl lech do che l ie unida fata su na stoa per tenì su l'ega.
L fova n iëde n mur lonch che spartiva Ncisles dala mont de Mastlé. L mur piova via sot ala Gran Fermeda, passova a urient dla Pieralongia y ruvova fin sul Col da Tlusé. 

Te Ncisles plu al auta dal truepa muntagnoles  che geva dlonch si coa.


Cisles Muntijela Forces de Siëles.jpg|Ncisles de vieres de Forces de Siëles y Muntijela.
Cisles pastura y ruf Gherdeina.jpg|I plans de Ncisles.
Cisles y la Cansles.JPG|Ncisles dl vieres dla Mont dal Ega y la Cansles.
Pastura te Ncisles Pieralongia.jpg|L mur de Ncisles sai Droc.
Zirm sun sas te Ncisles Gherdeina.jpg|L Jahnstein ulache Gustav Jahn depenjova.


## Utia de Ncisles

De costruzions te Ncisles iel me pueces: l Cason de Ncisles y la utia de Ncisles, una dla uties da mont plu vedles de Gherdëina, tlameda Regensburger Hütte per tudësch y rifugio Firenze per talian. La utia a 2040 m. ie stata deseniëda y nce finanziëda dal architet Max Schulze y inaugureda ai 26 de agost dl 1888 su ncëria dl sezion de Regensburg dl DÖAV. Do che Giuani Demetz da Tlusel, che fova l'ost dla utia per truepes ani, ova optà per i tudësc, à l mëinacrëp Matie Perathoner y si mutons Resi y Viktor seurantëut per 70 ani la utia. De chësta si vita sa mont à Resi scrit n liber tl 2010.

## Pieralongia

L cason de Pieralongia ie la utia plu auta de Ncisles a 2297 m. daujin a n gran sas che se à destacà dala Fermedes. Sun chëla utia fovel suzedù na burta ntraunida tl 1897 canche na muta fedoma ie stata mazeda te n juech cun n colp de stlop da n jëun paster .. D'instà ie la utia de Pieralongia nce daviërta sciche ustaria.

Te Ncisles jiva i moleri de Gherdëina mo dan puech tëmp a giavé ora na tiëra dret fina tlameda *grunt* da dé ju ala statues de lën dan les depënjer.

## Notes


## Bibliografia
* *Festschrift zum fünfundzwanzigjährigen  Jubiläum der Sektion Regensburg des Deutschen und Österreichischem Alpenvereins*. Regensburg. Nationale Verlagsanstalt Buch= u. Kunstdruckerei A.G. 1895.
* Josef Kostner, Gilo Prugger: *Planta danter i ruves de [[Cuecenes]] y Ncisles.* Calënder de Gherdëina 1967, Union di Ladins, Urtijëi 1966, pl. 93.
* Josef Kostner: *Da Cuecenes nfin Ncisles - lijëndes y tradizions*. Calënder de Gherdëina 1967, pl. 41.
* Hubert Comploi: *100 ani sosta sun Ncisles*. Calënder de Gherdëina 1989, pl. 110.

## Commons
CERN

L **Consei european per l'enrescida nucleèra** (scurtà: **CERN**, dal franzous *Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire*) é l più gran laboratorie del mond per l studie de la fisica de la partizeles. L stèsc al confin anter Svizra e Franzia, a la periferìa de Genevra tel comun de Meyrin.
Comitat internazionèl de la Crousc Chécena

L **Comitat internazionèl de la Crousc Chécena** (**CICC** o ence **CICR**, dal franzous *Comité international de la Croix-Rouge*) é na sociazion privata che à sia senta a Genevra. La tegn su l derit internazionèl umanitèr, stravardan la vìtimes de vera.
Urbejidla

La **urbejidla** (Anguis fragilis) ie n retil  che fesc pert dla Lingioles. La urbejidla ie un di retii plu chemuns dl Europa zentrela. La semea a na beca ajache la à deguna giames y perchël vëniela suenz giamiëda per beca. La desferënzies dala beca ie che la coda devënta bel plan for plu setila, che i uedli se muef y che l' urbejidla à doi pitli bujes dales pertes, curii dala sgrofies, che ie la urëdles. La ie pa nce nia viërcia coche l univa suënz dit o minà. Chësc tier che, ie na lingiola sënza giames, destaca nce la coda canche l ie te pericul. L culëur ie grisc o ros sche l ram, la lunghëza ntëur i 35-40 cm. y l pëis ca. 30-50 gr. L va gën sun stredes y sasc per se sciaudè y perchël vëniel suënz menà sot dai auti.
Genevra

**Genevra** (franzous: *Genève*; talian: *Ginevra*; todesch: *Genf*; rumanc: *Genevra*) é na zità de la Svizra, sul lech de Genevra e vejin al confin co la Franzia. L'é el capolech del cianton de Genevra e la seconda maora zità de la Svizra.

A Genevra les é ence la sentes de sacotanta organisazions internazionèles: ONU, CERN, CICC, ez.
Pierre de Coubertin

**Charles Pierre de Frédy**, **baron de Coubertin**, de spes demò **Pierre de Coubertin** (Paris, 1 jené 1863 – Genevra, 2 setember 1937), l'é stat n dirigent sportif, educator e storich franzous, cognosciù per esser stat l fondador di jeghes olimpics modergn.
Cuecenes

**Cuecenes** ie na na pitla mont tl chemun de Urtijëi danter ca. 1800 m. y 2150 m. de autëza tl Parch naturel Puez-Odles.

## Geografia

Cuecenes ie na mont n pert curida da bosch y n pert sënza vegetazion cun na tiëra bela cuecena che ti da l'inuem. Cuecenes fej pert dla pastura de Resciesa. 
Da pert dl nord cunfina Cuecenes cun l gran pra de *Scienboden* y plu a urient cun i *Ëures de Bredles* y la mont de Bredles, a urient cun *Sciadules* sota al crëp de *[[Secëda]]*, a sud va l bosch de Cuecenes ert su  y cunfina cun l *Pra Turond* y a sud-uzidënt cunfina Cuecenes cun l Fussel de Grialëces y fina ora ti *Strënc* y i *Plans da Fëur*.
La pert plu inora de Cuecenes ie l Pitl Plan de Cuecenes per la majera pert curì da bosch y la pert plu inite sënza vegetazion ie l Gran Plan de Cuecenes.
Te Cuecenes nasc l *[[Ruf de Cuecenes (Urtijëi)|Ruf de Cuecenes]] sot al Pitl Plan.]]* che fina tl *[[Ruf de Val D'Ana]]* adum cun l *Ruf de Sciadules* daujin a *Pincan*.

## Geologia

Dal pont de ududa geologich ie Cuecenes per la majera pert sas da sablon (arenaria) de Gherdëina.
Cuecenes ie rica de curëc che ie da udëi nce tl Museum Gherdëina.
Te Cuecenes iel da udëi na furmazion geologica tipica l *Ciampanil de Cuecenes*.

L'artist de Urtijëi Egon Rusina Moroder à vivù d'instà tl Pitl Plan de Cuecenes per 31 ani.

## Bibliografia
* C.M. (Christian Moroder): *Resciesa*. Calënder de Gherdëina 1960, pl. 55-56.
* Giovanni Carrier: *Legni fossili del permiano medio delle Cuecenes Presso Ortisei (Val Gardena)*. Universitá di Ferrara 1964.

## Notes
Denali

L **Denali** ie n crëp te l'Alaska che cun si 6.190 metri ie l crëp plu aut de l'America dl nord. Dal 1917 al 2015 fova si inuem ufziel *Mount McKinley*.

La parola *Denali* vën da la rujenedes atabasches che vën rujenedes te l'Alaska y tl nord-vest dl Canada. L inuem *Mount McKinley* ti fova stat dat n unëur al candidat per la presidënza William McKinley. Cul tëmp ie chësc inuem stà criticà, dantaldut da la populazion nativa da ilò, per via che McKinley ne fova nianca mei stat te l'Alaska y ne ova nianca mei udù chësc crëp. Per chësta rajon ie l'inuem tl 2015 stat mudà a Denali, l inuem che la jënt da ilò ova bel adurvà per plu giut.

La prima arpizeda dl Denali fova stata fata ai 7 de juni dl 1913 da Hudson Stuck.

## Geogafia
## Referënzes
L Seniëur de la Varëtes

**L Seniëur de la Varëtes** (titul uriginel per nglëisc: *The Lord of the Rings*)
ie n roman scrit da J. R. R. Tolkien che ie stà publicà te trëi libri ti ani 1954-55. L toca pra i romans cun plu suzes dl 20ejim secul y vën udù coche n roman tlassich tla categoria dla fantasia (o *fantasy*). L vën suënz udù coche l roman che à furmà la basa per la categoria *high fantasy*.

L roman ie pensà coche na cuntinuazion de L Hobbit che Tolkien ova publicà tl 1937 y che ova abù gran suzes.
L Hobbit

**L Hobbit o via y inò zeruch** (titul uriginel per nglëisc: *The Hobbit or There and Back Again*)
ie n roman de fantasia per mutons scrit da J. R. R. Tolkien danter l 1930 y l 1936 y che ie stat publicà tl 1937. L conta la storia de Bilbo Baggings y de si ntraunides. Bilbo ie n hobbit, na pitla creatura che ti semea scialdi ala persones.

L liber à abù scialdi suzes y chël se à damandà na cuntinuazion. Chësta ie rueda tl 1954-55 cun L Seniëur de la Varëtes.
J. R. R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** (suënz scurtà a *J. R. R. Tolkien*) (* 3 jené 1892 a Bloemfontein, Stat Liede Orange; † 2 setëmber 1973 a Bournemouth, Hampshire, Nghiltiera) fova n scritëur nglëisc y ënghe n poet, filologh y n academicher. L ie scialdi cunesciù coche l autor di romans de *high fantasy* L Hobbit y L Seniëur de la Varëtes. Ël à laurà coche profesëur à la università de Oxford ulache l ova la posizion de *Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon* dal 1925 al 1945 y la poszion de *Merton Professor of English Language and Literature* dal 1945 al 1959.
Harry Potter

**Harry Potter** ie na serie de romans per mutons y jëuni, scrita dala scritëura nglëija J. K. Rowling. La serie conta la storia dl jëunn Harry Potter che l di de si cumplì di 11 ani vën sëura che l ie n strion y che l dëssa ji ala scola de magia Hogwarts. La serie ie fata de 7 libri y uni liber conta n ann te la scola de Hogwarts y te la vita de Harry Potter.
L ie la serie de libri cun l plu suzes te la storia, cun plu che 500 milions de libri vendui te plu che 80 rujenedes.

## Romans
I prim sies libri de la serie conta de sies ani de scola a Hogwarts. L setim liber conta de coche i va a crì i horcrux y de la batalia a Hogwarts.
J. K. Rowling

**J. K. Rowling** (* 31 de lugio 1965 a Yate, Gloucestershire, Nghiltiera; inuem aministratif: *Joanne Rowling*) ie na scritëura nglëija che ie cunesciuda dantaldut coche la autëura de la serie de fantasia Harry Potter.

## Autri proiec
*  Wikimedia Commons — fotos de **<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/J._K._Rowling?uselang=en J. K. Rowling]</span>**
*  Wikiquote (nglëisc) — **<span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/J._K._Rowling?uselang=en J. K. Rowling]</span>**
Varëta

Na **varëta** (gherdëina: *varëta*, badiot: *anel* o *variëta*, fascian: *anel* o *viera *) ie n urnamënt turont, suënz de n mitel dur, che n porta sun n dëit. L ie un di urnamënc plu cunesciui al mond. Te n grum de posc al mond portun na varëta per mustré che n ie maridei. Oradechel pon purté varëtes coche urnamënt o coche simbol de vester cumëmbri de na cërta urganisazion.
Weekly Shonen Jump

L **Weekly Shonen Jump** (iapanesc: 週刊少年ジャンプ *Shūkan Shōnen Jampu*) ie n magasin de manga iapanesc che vën ora n iede a l'ena. Laite ie stories manga che va inant uni ena y che ie te la categoria *shōnen*, chël uel di che la ie pensedes dantaldit per mutons y jëuni.

Manga cunesciui che à abù suzes tl Weekly Shonen Jump ie per ejëmpl Dragon Ball, One Piece, Hunter x Hunter o Slam Dunk.
One Piece

**One Piece** (iapanesc: ONE PIECE *Wan Pīsu*) ie n manga scrit y dessenià da Eiichirō Oda, scumencià tl 1997 y che va mo for inant uni ena tl Weekly Shonen Jump. 

L ie al mumënt l manga che ie stat vendù l plu te la storia, cun 460 milions de copies vendudes al mond nfin al dezëmber 2019.

La storia trata de na grupa de pirac sota l capitan Monkey D. Ruffy che va ntëur al mond a crì l lijender *One Piece*, n tesor che ie stat lascià zeruch dal rë di pirac Gol D. Roger.
L Prozes

**L Prozes** (titul uriginel per tudësch: *Der Prozess*) ie n roman de Franz Kafka. L ie un de i trëi romans che l ne ova nia finà, adum cun L Ciastel y Amerika.

La storia trata de Josef K., un che lëura pra na banca y che n bel di ie ora de nia unì dat sëura, ma l ne sa nia da chi y ciuldi.
L Ciastel (roman)

**L Ciastel** (titul uriginel per tudësch: *Das Schloss*) ie n roman de Franz Kafka. L ie un di trëi romans che l ne ova nia finà, adum cun L Prozes y Amerika.

La storia trata dl geometer K. che ie ruà te n pitl luech che toca pra n ciastel, ajache l muessa fé cër lëures per chëi dl ciastel. Ma ntant semea che l ne n’ie nia mesun de rué ite te chësc ciastel.
Iender

**Iender** ie na valeda strënta te Gherdëina che vën da Mont Sëuc ju nfin a Soplajes/Mulin d'Odum tl chemun de Santa Cristina. Tres Iender regor l ruf da Iender che a Soplajes va adum cun l Derjon.

## Geografia
L Ruf da Iender ie sënz'auter l ruf plu salvèr de Gherdëina. Si funtanes ie su a 2200 metri de autëza sot ai *Dënz de Tiëres Cuecenes* y i *Ëures de Fascia*. I ruves de Mont de Sëuc che va tl Iender ie l Gaerberbach, Tanötschbach (Eures de Fascia - Saltria). Ta Soplajes, ja *Mulin d’Odun*, regor chësc ruf tl Derjon.

Basaltsäulen Jënder Gherdëina.jpg|miniatura|alt=L Ruf da Iender|L Ruf da Iender
Puent de sas Jënder Gherdëina.jpg|miniatura|alt=Puent de Përa.|Puent de Përa.
Val de Cunfin te Gherdëina.jpg|La Val de Cunfin cun l Ruf de Cunfin.

Tl Ruf da Iender ruva dai Plans de Cunfin ju l Ruf de Cunfin propi n puech sëura l vedl *Puent de Piera*.
L Ruf da Iender y l Ruf de Cunfin fesc cunfin danter l chemun de Ciastel y l chemun de Santa Cristina.

## Cëla nce
* Ruves de Gherdëina
## Bibliografia
* Guido Insam: *L ruf salver da Iender*. Calënder de Gherdëina 1981,  pl. 70.
Nghiltiera

La **Nghiltiera** (nglëisc: *England*, gherdëina: *Nghiltiera*, badiot: *Inghiltera*) ie una de la cater nazions che fej ora l Riam Unì.

## Geografia
## Storia

## Pulitica

### Spartizion aministrativa

La Nghiltiera ie spartida su te 48 contées zeremonieles. Chëstes ie i ënc aministratifs che ie sëura i chemuns y sota l guviern. 

### Lista de la contées zeremonieles de la Nghiltiera
Strion

N **strion** (gherdëina y fascian: *strion*, badiot: *strinadú* o *striun*) ie n ël che à cërta capaziteies che ie sëura la natura y che ne se lascia nia spieghé. Pra n'ëila che à tel putënzes vëniel rujenà de na *[[stria]]*.
N strion cunesciù te n grum de stories ie Merlin. De la lijëndes ladines fej pert l strion Spina de Mul. Te i romans dl 20ejim y 21ejim secul ie unic dant strions sciche *Gandalf* te *[[L Seniëur de la Varëtes]]* o i strions te la storia de *[[Harry Potter]]*.
Hermann Hesse

**Hermann Karl Hesse** (* 2 lugio 1877 a Calw, Mper Tudësch; † 9 agost 1962 a Montagnola, Svizra) fova n scritëur, poet y depenjadëur tudësch y svizer. Ël à arjont n gran inuem tres si romans sciche *[[Siddhartha (Hermann Hesse)|Siddhartha]]*, *[[L lëuf de la steppa]]*, *[[Demian]]* nsci sciche ënghe *[[Narziss y Goldmund]]*. Tl 1946 al venciù l Pest Nobel per la leteratura.
Hesse fova cresciù su a Calw tl Württemberg y fova do n pez a Tübingen tl 1899 jit a sté a Basel tla Svizra. Ntan la doi vieres mundieles vivovel te la Svizra y fova nsci scunà da messëi ji a cumbater o unì zarà ite, pervia che l fova n gran critich de la politica de fé viera ntan tramedoi vieres.
Si romans mostra si gran nteres per l esistenzialism (dantaldut chël de Schopenhauer, Nietzsche y Heidegger), l spiritualism y l mistizism. Ël ova ënghe n gran nteres per la filosofies dl urient, dantaldut chëles induistes y buddhistes.Ti ani '60, canche urmei fovel ala fin de si vita, scumenciova si libri a avëi n gran suzes te i Stac Unii, dantaldut danter i jëuni che criticova l consumism y l capitalism american.
Mper Tudësch

L **Mper Tudësch** (tudësch: *Deutsches Kaiserreich*), ënghe tlamà l **Segondo Reich** o l **Kaiserreich**, fova l tëmp de la Germania da si unificazion tl 1871 a la revoluzion de novëmber tl 1918.
L ie stat metù su ai 18 de jené dl 1871 ntan la viera franco-prussiana canche duc i paejes tudësc dl sud, ora de l'Austria, se ova metù adum cun la cunfederazion tudëscia dl nord te la viera contra la Franzia.

## Storia

## Aministrazion

## Plates cunliedes
Storia
Siddhartha (Hermann Hesse)

**Siddhartha: Na poejia indiana** (titul uriginel per tudësch: *Siddhartha: Eine Indische Dichtung*) ie n roman de Hermann Hesse, unì ora tl 1922, che trata de la via spirituela de n ël che à inuem Siddhartha ntan i tëmps de l Gautama Buddha. L liber fova l nonejim roman de Hesse y ova abù scialdi suzes te l'USA ti ani 1960.
Paiern

L **Paiern** (tudësch: *Bayern*, inuem ufiziel *Freistaat Bayern*, ) ie un di 16 stac federei (*Bundesländer*) de la Germania. Si capitela y majera zità ie Minca.L ie l majer stat federel n cont de spersa cun &nbsp;km². Ai  ovel na populazion de  persones.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Na ciantia de dlacia y fuech

**Na ciantia de dlacia y fuech** (titul uriginel per nglëisc: *A Song of Ice and Fire*) ie na serie de romans de fantasia epica scrita dal autëur american George R. R. Martin. La prima edizion de la serie fova unida ora tl 1996 sota l titul **N juech de trons** (*A Game of Thrones*). Cun chësc titul ie stata fata na serie per televijion che à abù n gran suzes.
La serie à vendù plu che 90 milions de copies ntëur al mond nfin de auril 2019 y ie stata cianceda te 47 rujenedes.
George R. R. Martin

**George Raymond Richard Martin** (nasciù coche *George Raymond Martin* ai 20 de setëmber 1948 a Bayonne, New Jersey, USA), ënghe cunesciù coche *GRRM*, ie n scritëur american y produzënt de televijion. Ël ie dantaldut cunesciù coche l autëur de la serie de romans de fantasia epica Na ciantia de dlacia y fuech (*A Song of Ice and Fire*) che à abù scialdi suzes, à venciù n grum de pesć y ie stata fata te na serie de televijion sota l inuem Game of Thrones (2011–2019).
Lingaz cech

L **cech** (per cech: *čeština* (pronunzia: ˈtʃɛʃcɪna)) ie na rujeneda slava uzidentela che vën scrita tl alfabet latin. La vën rujeneda da 10 milions de persones y ie la rujeneda ufiziela de la Republica Ceca.
L cech ti smea scialdi al slovach y ënghe, scebën mpue de manco, al polach. L vocabuler cech ie stat nfluenzà scialdi dal tudësch y dal latin.
Lingaz polach

L **polach** (polach: *język polski*, , *polszczyzna*  o mé *polski*, ) ie na rujeneda slava uzidentela che vën scrita tl alfabet latin. La vën rujeneda da 45 milions de persones coche rujeneda de l'oma y da mo 5 milions de persones coche rujeneda mpareda. L ie la rujeneda ufiziela de la Polonia.
De duta la rujenedes ti smea l polach l plu al slovach y al cech.

## Storia
## Gramatica
## Referënzes
Stac federei de la Germania

La Germania, coche republica federela, ie metuda adum da 16 **stac federei** (tudësch: *Bundesländer* o mé *Länder*). Chisc ie stai metui su tl ovest tl 1949 cun la creazion de la *Republica Federela Tudëscia*, y chëi tl est ie stai metui su tl 1990 do la reunificazion tudëscia.

A trëi de chisc stac ti vëniel dit *Stadtstaaten* (zità-stat), ajache si spersa cuer mé chëla de na zità. Chisch ie Bremen, Hamburg y Berlin. L majer stat per spersa ie l Paiern, l majer per populazion ie l Nordrhein-Westfalen.

## Lista de i stac federei
Demian

**Demian** (titul uriginel per tudësch: *Demian. Die Geschichte einer Jugend*) ie n roman de Hermann Hesse, unì ora tl 1919. L conta la vita da jëunn de Emil Sinclair y vën udù coche na autobiografia de Hermann Hesse, che ova al scumenciamënt scrit l roman sota l pseudonim *Emil Sinclair*.
Pest Nobel per la leteratura

L **pest Nobel per la leteratura** ie un de i cin pesć metui su da Alfred Nobel che vën dat ora uni ann dal 1901 incà. 
L vën dat a n scritëur ,unfat de cie paesc dl mond, che à, te la paroles de Alfred Nobel, "prodot te la leteratura la opera plu straurdinera te na direzion idealistica" (uriginel per svedesc: *den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk rigtning*). L vën cialà ala culezion de operes de n scritëur y nia mé a operes singuleres. Chël che vënc vën cris ora dala academia svedeja.
Pest Nobel

L **pest Nobel** ie na uneranza, metuda su dal nventëur svedesc Alfred Nobel (1833–1896), che vën data ora uni ann dal 1901 incà. Te si testamënt ovel scrit che si avëi dëssa unì dat a na fundazion che dëssa dé i fic coche pest a na persona che tl ann passà à dat l majer contribut ala umanità.
L vën dac ora cin pesć: chei per la fisica, chimica, medejina, leteratura y per la pesc.
L pest Nobel ie udù coche la uneranza plu granda te l ciamp che l reverda. L Pest Nobel per la pesc vën dat a Oslo, duc i autri a Stockholm.
Sweco

La **Sweco** (stajova n iede per "**Swe**dish **Co**nsultants") ie na firma de njeniers y de consulënza che à si sënta a Stockholm y che lëura te gran pert de l'Europa. L ie la majra firma de njeniers tl nord de l'Europa.
La Sweco planifichea ziteies, industries y infrastrutures de mubiltà.
Firma

Na **firma** (o **azienda**) ie na atività economica urganiseda che à coche fin de produjer marcanzia y/o servijes.
Tübingen

**Tübingen** ie na zità tl Baden-Württemberg te la Germania.
La università de Tübingen, che ie stata metuda su tl 1477, cumpëida pra la universiteies tudësces plu vedles.

## Referënzes
Aruba

**Aruba** ie na nazion te l'America dl Sud te la Caribica. L ie una de la cater nazions costitutives dl Rëni de i Paejes Basc, adum cun i Paejes Basc, Curaçao y Sint Maarten.
Stephen Krashen

**Stephen D. Krashen** (nasciù ai 14 de mei 1941 a Chicago, Illinois, USA) ie n linguist, tuadëur de l'educazion, ativista de politica y prufessëur a la Università dl Sud de la California. 
Ël à fat ngrum de nrescides sun co che la persones mpera rujenedes y à svilupà la teoria de l *comprehensible input*. Chësta teoria dij che n mpera rujenedes mé a una maniera y chëla ie tres giatan input che n capësc, tres audian o liejan la rujeneda y capian l messaje de cie che vën dit.

## Referenzes
Südtiroler Volkspartei

La **Südtiroler Volkspartei (SVP)** ie n partit de pulitica atif te Südtirol. L ie stà metù su bel snel do la segonda viera mundiela ai 8 de mei dl 1945. L partit se vëij se nstës coche l partit che raprejentea la mendranzes tudëscia y ladina te Südtirol.
L simbol dl partit ie la stëila da mont.

## Plates cunliedes
Politica
Aleac de la segonda viera mundiela

I **Aleac de la segonda viera mundiela**, dal 1942 inant tlamei la **Nazions Unides**, fova na lianza militera nternaziunela che ie unida adum ntan la segonda viera mundiela (1939-1945) per cumbater contra la Putënzes de l'ascil.

Pra i aleac tucova tl 1939 la Gran Bretania cun si Commonwealth, la Franzia y la Polonia. Pra l Commonwealth tucova l Canada, l'Australia, l Nuef Zeeland y l'Sudafrica.
Dal 1941 inant fajova po ënghe l'Union Sovietica y i Stac Unii pert de i aleac.
Putënzes de l'ascil

La **Putënzes de l'ascil** (tudësch: *Achsenmächte*; talian: *Potenze dell'Asse*; iapanesc: 枢軸国) fova n iede l'inuem per l pat danter la Germania de Hitler y la Talia de Mussolini, ënghe tlamà *l'ascil Berlin-Roma*. Chësc pat fova stat fat ai 26 de utober dl 1936. Ntan la segonda viera mundiela se à po ënghe l Iapan juntà a l'ascil.

La cooperazion à durà nfin a la capitulazion de la Talia tl 1943.
Germania nazista

La **Germania nazista** (tudësch: *NS-Staat*) o ënghe l **Terzo Reich** (tudësch: *Drittes Reich*) fova l tëmp de la Germania dal 1933 al 1945, canche l stat stajova sota la ditatura de Adolf Hitler y si partit nazista.

Te la Germania fova si inuem ufiziel *Deutsches Reich* nfin al 1943 y da ilò inant *Großdeutsches Reich* nfin al 1945.

## Plates cunliedes
Secunda Vera dl monn
I fredesc Karamazov

**I fredesc Karamazov** (rus: Бра́тья Карама́зовы, *Brat'ya Karamazovy*, pronunzia: ˈbratʲjə kərɐˈmazəvɨ) ie n roman de Fedor Dostoevskij.
Stephen King

**Stephen King** (* 21 setëmber 1947 a Portland, Maine, USA) ie n scritëur american che se à spezialisà tl ciamp dl *[[horror]]*. Si libri à vendù passa 350 milions de copies y de n grum ie stat fat n film dainora. Da n grum iel ël udù coche l *rë dl horror*.

## Liams
Leteratura
Romans
Gran Bretania (ijula)

La **Gran Bretania** ie n'ijula tl Mer dl Nord. La cumpëida na spersa de 209.331 km² y ie la majera ijula de l'Europa. Sun l'jula de la Gran Bretania ie la nazions de la Nghiltiera, la Valisa y la Scozia.
La parola *Gran Bretania* vën suënza adurveda coche sinonim per l *[[Reiam Unì]]*, ma chël ne ie nia drët ajache dl Reiam Unì fej ënghe pert l'Irlanda dl Nord che ie sun l'ijula de l'Irlanda.
Laion

**Laion** (gherdëina: *Laion*, badiot: *Laiun*, tudësch: *Lajen*, talian: *Laion*) ie n chemun de Südtirol te la Val dl Isarch y al scumenciamënt de Gherdëina. 
L cunfina cun i chemuns de Ciastel, Perbian, Tluses, Urtijëi, Pruca, Olaneres y Funes. L inuem talian dl chemun ie stat sëurantëut dal ladin.

## Cumenanza
Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km². Pra la cumpededa de la populazion dl 2011 fova la rujeneda de l'oma dl 89,9% de la populazion tudësch, dl 6,1% ladin y dl 3,9% talian. Chësc fej de Laion l unico luech de Südtirol che ne toca nia ufizielmënter pra la Ladinia (sce dijon che la frazions ladines de Ciastel toca pra la Ladinia) y che à na populazion de ladins sëura l 5%. Ciastel y Laion ie ënghe i sëui doi chemuns 
de Südtirol ulache i ladins ie la segonda majera grupa linguistica. Ti auter chemuns de Südtirol ie i ladins for o la majera or la mëndra de la trëi grupes linguistiches.

## Trasport
Pra la stazion de Pruca-Laion, che ie sun la trata Verona-Prëner, se fërma ferates regiuneles che porta al Prëner y a Bulsan o Maran.

## Referënzes
L fulestier (roman)

**L fulestier** (franzëus: *L'Étranger*) ie n roman dl scritëur franzëus Albert Camus publicà tl 1942. L vën ratà dai critics danter i romans plu mpurtanc dla leteratura y l ti ova bel snel dat n inuem mpurtant al autëur.
Albert Camus

**Albert Camus** (* 7 de nuvëmber 1913 a Mondovi, Algeria; † 4 de jené 1960 a Villeblevin, Franzia) fova n scritëur, filosof, autëur y jurnalist franzëus.

Tl 1957, a l'età de 44 ani, al venciù l Pest Nobel per la leteratura, l segondo plu jëunn de la storia a vëncer l pest.

Si operes plu cunesciudes ie L fulestier, La pest, La tumeda y La person n rebelion.
1877

**1877** ie n ann dl calënder gregorian.

## Nasciui
* Hermann Hesse, scritëur y poet tudësch y svizer.

## Morc

## Avenimënc
L lëuf de la steppa

**L lëuf de la steppa** (titul uriginel per tudësch: *Der Steppenwolf*) ie n roman de Hermann Hesse che ie unì ora tl 1927.
L roman conta l'esperienzes de l protagonist Harry Haller, che reprejënta n *alter ego* dl autëur. Tl text vëniel plu iedesc mustredes su semees danter Harry Haller, Hermann Hesse y ënghe l Faust de Goethe. Haller patësc sota si persunalità che ie zareda te doi tòc, y ël se vëij coche mez persona y mez lëuf. Tl liber ti jons po do a Haller y si streda de varijon.

L lëuf de la steppa à contribuì scialdi al suzes mundiel de Hesse che l'à purtà a vëncer l Pest Nobel per la leteratura tl 1946.
Leteratura nglëija

Cun **leteratura nglëija** ne mienun nia duta la leteratura tl lingaz nglëisc, y scebën che l ie na esprecion geografica ne mienun ënghe nia mé la leteratura de l'Nghiltiera, ma chëla de duta la Gran Bretania. 

## Scritëures
* J. K. Rowling
* Jane Austen
* Charles Dickens
Val de Funes

La **Val de Funes** ie na valeda te Südtirol che ie parallela a nord de Gherdëina. La valeda ie longia zirca 24 km y fej pert de la Dolomites.
Te la val de Funès univel ënghe n iede rujenà ladin y ilò se ovel mantenì bëndebo giut nfin ntëur al 1500-1600. T'insom de la valeda dal mo n grum de luesc cun inuemes ladins.
La majera pert de la valeda toca pra l chemun de Funes. N valgun tòc al scumenciamënt de la valeda toca pra l chemun de Tluses.

## Geografia

## Storia
Nfin ala fin dl Medieve univa te Funes rujenà l ladin. Dal 1500 incà ie l tudësch deventà la rujeneda prinzipela.

## Notes
Vahrn

**Vahrn** (tudësch: *Vahrn*, talian: *Varna*) ie n chemun de Südtirol te la Val dl Isarch a nord de Persenon. L cunfina cun i chemuns de Persenon, Tluses, Feldthurns, Franzensfeste, Natz-Schabs y Sarntal. Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Franzensfeste

**Franzensfeste** (tudësch: *Franzensfeste*, talian: *Fortezza*) ie n chemun de Südtirol te la Val dl Isarch al scumenciamënt de la Val de Puster. Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia
## Transport
Franzenstefeste à na stazion de la ferata, la stazion de Franzensfeste, che ie culegheda a doi trates: la ferata dl Prëner y la ferata de Puster. Sun la ferata dl Prëner se fërma a Franzensfeste la ferates regiuneles. La ferata de Puster à si terminus a vest a Franzensfeste.

## Storia
## Referënzes
Rujenedes germaniches uzidenteles

La **rujenedes germaniches uzidenteles** ie la majera grupa de rujenedes germaniches. L'autra doi grupes ie la rujenedes germaniches dl nord y chëles orienteles.
La trëi majera rujenedes de chësta grupa ie l nglëisc, l tudësch y l olandesc.
Ciastel (chemun)

**Ciastel** (tudësch: *Kastelruth*, talian: *Castelrotto*)  ie n chemun de Südtirol. L ie pusiziunà sun na planadura alauta, sëura la Val dl Isarch y sota la Mont Sëuc al cunfin cun la Ladinia. Tl luech de Ciastel univel rujenà ladin nfin ntëur al 1600, canche l tudësch ie deventà la rujeneda prinzipela. Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².

## Frazions ladines
L chemun de Ciastel à trëi frazions te Gherdëina ulache l vën rujenà ladin. Chëstes ie Sureghes, Runcadic y Bula. 
L cunfin dl chemun de Ciastel de vieres di chemuns de Urtijëi y de Santa Cristina ie i ruves Derjon, Iender y l ruf de Cunfin.

## Galaria dales fotografies

File:Eduard Burgauer Kastelruth.jpg|Ciastel te na pitura dl 1911
Kastelruth von Osten mit Pfarrkirche.jpg|L luech de Ciastel cun la dlieja
Villa Felseck Kastelruth North.jpg|Villa Felseck depënta da Burgauner
Kirche Sankt Vigil Kastelruth.jpg|Dlieja de San Vighil a Sëuc 
Tisens und St. Nikolaus Kirche in Kastelruth.JPG|La frazion de Tisens
Burgruinen in Seis am Schlern.jpg|Na pert de Sëuc cun l Sciliër y i doi sedims di ciastiei.
Sankt Oswald in Kastelruth am Herz Jesu Sonntag.jpg|La frazion St. Oswald
 

## Cëla ënghe
Col de Ronc

## Vocabolar dl ladin leterar


**Ciastel **6 1821 *Ciastel *(PlonerM, BepoMahlknecht1821*-1915:57) 
gad. Ciastel grd. Ciastel LD Ciastel
**topon. **
******(gad. DLS 2002, grd. F 2002; DLS 
2002, LD DLS 2002)  ◇ a) Sci, 
sce l ie drët a Die, / Dut bon, dut drët, dut bel. / Chësc 
scrij ënghe Matie / Tla cura da Ciastel. Shi, she l’ie drët a 
Die, / Dut bon, dut drët, dut bel. / Këst skrish ënke Matie / 
Tla kura da Ciastel. PlonerM, BepoMahlknecht1821*-1915:57 
(grd.) 


## Referënzes
Maran

**Maran** (tudësch: *Meran*, talian: *Merano*) ie na zità de Südtirol tl Burggrafenamt. Cun na populazion de  ai  ie Maran la segonda majera zità de Südtirol do Bulsan.L chemun de Maran cunfina cun i chemuns de Algund, Burgstall, Hafling, Lana, Marling, Schenna, Luech Tirol, Tscherms y Vöran. Maran fova stata dal 14ejim secul nfin al 1849 la capitela de la contea dl Tirol.

## Tlima
Maran ie cunesciuda per vester un di puec luesc te Südtirol cun n tlima mediterran. La zità ie stravardeda da vënc frëic da nord tres la grupa Texel a nord y ie davierta a sud cun la valeda dl Adesc tres chëla che vën caprò aria ciauda che mpermët a plantes mediterranes de crëscer, sciche palmes y ziprësses. L'aria ie scialdi suta d'inviern y tumia d'instà.

## Galaria dales fotografies

 
Stadttheater_Meran.jpg|L *Stadttheater* de Maran



## Lians
Südtirol

## Referënzes
Xiaomi

**Xiaomi Tech** (pronunzia: ɕjǎumì, per cinesc: 小米科技 - Xiǎomĭ Kējì) ie na firma de la Cina che fej prodoc de eletronica. La firma ie stata metuda su da Lei Jun tl 2010 y ie te puec ani rueda a vester un de i majri produzënc de smartphones al mond.La parola *Xiaomi* uel di "pitli riji", da 小 → pitl y 米 → riji.
Funes (chemun)

**Funes** (tudësch: *Villnöß*, talian: *Funes*) ie n chemun de Südtirol te la Val de Funes. Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km². L cunfina cun i chemuns de Persenon, Tluses, Feldthurns, Laion, S. Cristina, S. Martin de Tor y Urtijëi. L inuem talian dl chemun ie stat sëurantëut dal ladin.

## Geografia
L spersa dl chemun cuer belau duta la valeda de Funes. Mé al scumenciamënt de la valeda iel n valgun tòc che toca pra l chemun de Tluses.

## Storia
Nfin ala fin dl Medieve univa te Funes rujenà l ladin. Dal 1500 incà ie l tudësch deventà la rujeneda prinzipela.

## Notes
Nordrhein-Westfalen

L **Nordrhein-Westfalen** () ie un di 16 stac federei (*Bundesländer*) de la Germania.L ie l majer stat per populazion cun  abitanc ai . Si capitela ie Düsseldorf y si majera zità ie Köln.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Stuttgart

**Stuttgart** ie la capitela y majera zità de l Baden-Württemberg. La zità ie sul ruf Neckar te na valeda a chëla che n ti dij "l paiuel de Stuttgart" (*Stuttgarter Talkessel*). Te l chemun de Stuttgart vivova tl 2021 630.000 persones, y chël fej de Stuttgart la sesta majera zità de la Germania.

## Geografia
### Tlima

## Storia
## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Germania
## Notes
Minca

**Minca** (tudësch: *München*, bavaresc: *Minga*) ie la capitela y majera zità dl Paiern. Cun na populazion de  ai  iela la terza majera zità de la Germania, do Berlin y Hamburg, y la majera che ne ie nia n stat per se (*Stadtstaat*). Minca ie na *[[kreisfreie Stadt]]* y al medem tëmp la sënta aministratva dl Landkreis de Minca, che se destira ora ntëur ala zità. L raion metropolitan à na populazion de zirca 6 milions de persones.

Minca ie sul ruf Isar a nord de la Elpes y ie ënghe la sënta de la region dl Paiern Aut (*Oberbayern*). L ie l chemun cun la densità de populazion plu auta de la Germania cun 4.500 persones per km². Minca ie la segonda majera zità do Viena tl raion ulache vën rujenà l bavaresc.

La zità ie per l prim iede stata numineda tl 1158. La Minca catolica  à abù na sterscia resistënza contra la refurmazion te la viera di 30 ani. Tl 1806 ie l Paiern deventà n rëni y Minca à scumencià a atiré n grum de ert, cultura y scienza. Do la segonda viera mundiela ie n grum de jënt unida a sté a Minca y l crëscer de la populazion ie jit adum cun n crëscer scialdi sterch de l'economia (*Wirtschaftswunder*).

A Minca ie stac i juesc olimpics da d'instà dl 1972 y te la zità ie ënghe stai juesc de la copa dl mond dl juech al palé dl 1974 y dl 2006.

Aldidancuei ie Minca n zënter global de ert, scienza, tecnologia, finanza, publicazion, cultura, innovazion, educazion, cumerz y turism. La zità à n standard de vita scialdi aut, aldo de la *2018 Mercer survey* l plu aut te la Germania y l terzo plu aut al mond. L'economia de Minca se basa sun l *high tech*, l'industria di auti, de i servisc, la industries creatives y n grum de autri ciampsc. A Minca à si sënta n grum de firmes nternaziuneles sciche la 
BMW, Siemens, MAN, Linde, Allianz y la Münchener Rückversicherung. A Minca dal ënghe n grum de universiteies y istituzoins scientifiches, museums de gran cualità sciche l Deutsches Museum y l BMW Museum. Minca à n grum de atrazions cultureles sciche l Oktoberfest che vën tenì uni ann.

## Storia

## Geografia

### Tlima

## Populazion

Tl 1852 fova la populazion de Minca per l prim iede rueda sëura i 100.000, cie che fajova de Minca per l prim iede na gran zità (*Großstadt*). Nfin al 1901 fova la populazion cresciuda nfin a 500.000 abitanc y cun chël fova Minca deventeda la terza majera zità dl Mper Tudësch do Berlin y Hamburg. Tl 1933 ova Minca arjont 840.000 abitanc, tl 1957 na milion. De mei dl 2015 ova Minca per l prim iede arjont 1,5 milions de abitanc. Cun na densità de 4.700 abitanc per km² tl 2020 à Minca la densità plu auta de uni chemun tudësch.

## Galaria dala fotografies

 
Www.gerhard-blank.de_münchen_ansicht_von_oben.jpg|Minca da l'auta
 
Schloss_Nymphenburg_Münich.jpg|L ciastel *Nymphenburg*
 
Englischer_Garten_München.jpg|L *Englischer Garten*

BMW_Welt_Night_cropped.jpg|La BMW Welt

Allianz_arena_golden_hour_Richard_Bartz.jpg|La Allianz Arena

MariensaeuleMuenchen.jpg|La Mariensäule sul Marienplatz
 

## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Germania
## Referënzes
Hamburg

**Hamburg**, inuem ufiziel **Zità liedia y de la Hansa Hamburg** (tudësch: *Freie und Hansestadt Hamburg*), ie la segonda majera zità de la Germania do Berlin, la setima majera zità de l'Union Europea y la majera che ne ie nia na capitela.  La zità à na populazion de 1,8 milions de persones te l chemun y 5 milions te l raion metropolitan. La zità ie sul ruf Elbe. Hamburg ie ënghe un de i 16 stac federei (*Bundesländer*) de la Germania y cunfina cun l Schleswig-Holstein a nord y l Niedersachsen a sud.

L inuem ufiziel de la zità mostra si storia coche n cumëember de la liga medievela de la Hansa y ënghe si storia coche na zità liedia mperiela dl San Mper Roman. Dan l'unificazion de la Germania tl 1871 fova Hamburg na zità-stat sovran y dan l 1919 fovel na republica zivica. Hamburg à abù n grum de desgrazies sciche l gran fuech de Hamburg, la agajon dl 1962 y cunflic militeresc sciche la segonda viera mundiela, ma ie for inò unida ora plu sterscia y plu rica.

Hamburg ie l terzo majer port de l'Europa do Rotterdam y Antwerpen. A Hamburg fova la borsa tudëscia y ie ënghe la sënta de la banca tudëscia plu vedla, la Berenberg Bank.

## Storia

## Geografia

### Tlima

## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Germania
## Notes
Occidental

L **Occidental**, plu tert tlamà **Interlingue**, ie na rujeneda ausiliaria nternaziunela crieda da Edgar de Wahl y publicheda l prim iëde tl 1922. I tesć letereres de masra mpurtanza tl uzidënt ie stac publichei su Cosmoglotta.

Vel testc uriginei publichei sche libri a pert ie:
* *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*, publicà tl 1938 da Jan Amos Kajš.
* *Li astres del Verne*, publicà tl 1935 y 1947 da Jaroslav Podobský.
* *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*, publicà tl 2021 da Vicente Costalago.
* *Antologie hispan*, publicà tl 2021 da Vicente Costalago.

## Notes
Dlieja

La **dlieja** (gherdëina: *dlieja*, badiot: *dlijia*, fascian: *gejia*) po se referì a :

* dlieja (architetura) : na forma architeturala per rits cristians y na majon zentrala de n chemun y na pluania.

* dlieja (organisaziun) : na organisaziun religiosa : p.ex. Dlijia catolica, Dlijia ortodossa etc.
Rëni di Paejes Basc

L **Rëni di Paejes Basc** (olandesc: *Koninkrijk der Nederlanden*) ie n stat y na monarchia che à l 98% de si raion te l'Europa y l rest te la Caribich. L rëni ie metù adum da cater nazions o paejes (olandesc: *landen*):  i Paejes Basc te l'Europa y Aruba, Curaçao y Sint Maarten te la Caribich.
Niedersachsen

L **Niedersachsen** (; tudësch bas: *Neddersassen*) ie un di 16 stac federei (*Bundesländer*) de la Germania. Si capitela ie Hannover.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Aserbaigian

L**'Aserbaigian** (*Azərbaycan* per aser), ofizialmenter **Republica de l'Aserbaigian** (*Azərbaycan Respublikası*), l'é n stat danter Asia y Europa.

## Notes
Valeda

Na **valeda** (gherdëina: *valeda*, badiot: *valada*, fascian: *valèda*)  ie na formazion geografica te la cuntreda che à la carateristica de na zona longia y arbasseda y sun la doi pertes montes, crëps o autra sortes de zones plu autes. Na valeda à suënz n ruf che regor tres la pert plu bassa.
Valedes se forma suënz tres l tëmp de milesc o milions de ani tres ruves che les geva ora, o tres dlacieres che les à giavedes dan se dleghé. La valedes che vën furmedes da ruves ie suënz a forma de V, chëles de i dlacieres ie suënza a forma de U.
Brandenburg

L **Brandenburg** ie un de i 16 stac federei (*Bundesländer*) de la Germania. L ie tl nord-est de la Germania y cunfina cun i stac federei Mecklenburg-Vorpommern, Niedersachsen, Sachsen-Anhalt y Sachsen. A est cunfinl nce cun la Polonia. Si capitela y majera zità ie Potsdam. Autra gran ziteies ie Cottbus, Brandenburg an der Havel y Frankfurt (Oder). Cun  abitanc ai  iel l cuinto majer stat federel de la Germania ncont de populazion.

## Geografia

## Storia
Dal 1157 al 1806 fajova gran pert dl raion dl Brandenburg pert dl Margraviat de Brandenburg.

## Referënzes
Olanda dl Nord

L**'Olanda dl Nord** (olandesc: *Noord-Holland*) ie una de la 12 provinzies di Paejes Basc y una de la doi provinzies che fej ora l'Olanda.
Si capitela ie Haarlem, ma si majera zità ie Amsterdam, la capitela di Paejes Basc.

## Geografia
## Storia
## Referënzes