Sëlva

**Sëlva** (, tudësch: *Wolkenstein in Gröden*, talian: *Selva di Val Gardena*) ie n chemun de Gherdëina tla provinzia de Bulsan te la Talia. L zënter dl luech ie a 1.563 m sëura l livel dl mer. Cun &nbsp;km² iel l majer di trëi chemuns de Gherdëina n cont de spersa. N cont de populazion iel l segondo majer cun  abitanc ai .
L chemun de Sëlva à na sëula frazion, che ie Plan y plu ridli, danter chisc: Plan da Tieja,  Ruacia, La Poza, Ghetun, La Sëlva y Daunëi.
Sëlva ie n zënter mpurtant dl turism, dantaldut dl turism da d'inviern. L ie un di ponc ulache scumëncia la Sellaronda y l ie bën pusiziunà sibe per pië via a jì cun i schi che per jì sa mont o a crëp.
Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 90% de Sëlva l ladin. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l gherdëina.Per ladin adroven cun referimënt a Sëlva la preposizion *te* (mpede *a*, sciche pra autri luesc). Per ejëmpl: *duman vedi te Sëlva* o *ies'a śën te Sëlva?*

## Inuem
L inuem per ladin de Sëlva vën dal latin *silva*, che uel di *bosch*. Chësc toponim ie per l prim iede unit adurvà tl 1166. L medemo inuem ie ënghe stat sëurantëut tl talian. Si urigin ne ie nia dl dut tlera. Bonamënter ie chësc inuem nasciù te n tëmp canche la populazion te Sëlva fova scialdi sterduda y l raion fova per gran pert mé n bosch.

L inuem per tudësch dl luech ie *Wolkenstein*, che à dut n'autra origen. Chësc inuem vën dala familia Wolkenstein, n iede i patrons dl ciastel de Val, de chël che al didancuei ne'n restl mé plu sedims. Chësc inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma *Wolchenstain*.

## Luech
L luech de Sëlva ne à nia n zënter storich sciche Urtijëi. Chësc ie da spieghé dal fat che nfin a do la segonda viera mundiela fova te Sëlva belau mé luesc da paur spartii ora per l raion dl luech. La dlieja Santa Maria ad Nives fova unida fata su amesa i preies de Nives, daujin a chëla che l dajova la calonia y la scola. Do la segonda viera se à la zona de Ghetun trasfurmà tl zënter dl luech, ulache ie unida fata la plaza Nives.

Te Sëlva ie i sedims dl ciastel de Val tl parëi Stevia dl 17ejim secul, che fova n iede de la familia di Maulrappen, pona di Vilanders y ala fin di Wolkenstein. Da chësta ultima vën l inuem per tudësch dl luech: *Wolkenstein*. Mpue plu inite te Val ie la capela de San Silvester cun  pitures murales baroches.
La dliejia prinzipela ie Santa Maria ad Nives, che fova unida fata su per l prim iede tl 1503. La ie unida ngrandida te n stil modern tl 1992.
L ciastel de Gherdëina (*Fischburg*) ie tl raion dl chemun de Sëlva y ie n palaz tert-renaissance fat su per ncëria dl Grof Engelhard Dietrich von Wolkenstein; l fova la sënta de suneria, ma nce ciastel da ciacia cun deplù lec artifiziei per zidlé pësc. Aldidancuei iel privat y ne possa nia unì vijità.
L luech de Sëlva ie caraterisà dal turism sibe d'instà che dantaldut d'inviern. Trëi furnadoies mëina alauta de viers de Frea/Dantercëpies y Ciampinëi. Mpurtant per l sport dai schi ie nce l raion de Plan de Gralba cun la furnadoia *Piz Sella*. L purtoi *[[Saslong]]* ie cunesciù per la garejedes de Copa dl Mond tenides uni ann.
L raion de Val fej pert dl Parch Naturel Puez-Odles.

## Blason
L blason de Sëlva fova di grofs de Wolkenstein y ie dal 1968 incà l blason dl chemun. Chisc fova n iede i patrons dl Ciastel de Val, de chël che al didancuei resta me plu i sedimes sun i parëies dl crëp de Stevia. Tl ann 1291 ie l ciastel unì cumprà da Rudolf de Olaneres, si mut Randolf a sëurantëut l inuëm dl ciastel y ie deventà l antenat di grofs de Sëlva. Per via de chësc liam ie  l blason de la familia Wolkenstein stat sëurantëut coche blason dl chemun.

L blason de Sëlva à chësta carateristiches: "L ie spartì su te cater pertes: la prima dessëura a man ciancia y la cuarta dessot a man drëta ie de culëur cuecen y arjënt, spartì da na ziracula; la segonda pert dessëura a man drëta y la prima dessot a man ciancia presënta na rissa foscia y trëi pizes brumes drusedes sun arjënt". L ie l resultat dla union de doi emblems da plu da giut, chël di grofs di Olaneres/Pardell y chël di Maulrappen de Ciastel (*Trostburg-Kastelruth*) che adum à furmà la familia di Wolkenstein per gauja dla maridaia danter Federico von Wolkenstein y Caterina Villanders-Trostburg.

## Geografia
Te Sëlva se spartësc la valeda de Gherdëina su te doi tòc, cun un n ram che ti va do al Derjon nfin te Plan y l'auter ram che ti va do al ruf de Val te Val y inant nfin te Pra da Rì. Sëlva ie pusiziuneda te n paiuel cun n grum de montes ntëurvia. A sud ie la mont de Ciampinëi y dovia l crëp de Saslonch. A nord ie la mont de Juac sëura Sciuz y l crëp de Stevia. A est ie la pizes de Cir y Mëisules.

Ai  ova Sëlva na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km². Sëlva cunfina cun i chemuns de Cianacëi, Corvara, San Martin de Tor y S. Crestina.
L chemun de Sëlva à una na frazion ufiziela, che ie Plan. Autri ridli y raions te Sëlva che ne ie nia ufizialmënter frazions ie La Sëlva, Plan da Tieja, Ruacia y La Poza a vest, Daunëi, Col Da Lech y Larciunëi a nord, Frëina a sud y Ciampac y Val a est.

### Tlima
Sëlva à n tlima alpin. I insteies ie bëndebo curc y moi. La mesaries mascimes d'instà ie danter 18 y 21&nbsp;°C, de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter 6 y 9&nbsp;°C. L'inviern ie te Sëlva bëndebo frëit, cun temperatures mascimes danter 0 y 2&nbsp;°C via per l di y de nuet toma la temperatures normalmënter ju a danter -6 y -9&nbsp;°C.
L mëns plu mol ie juni cun 135&nbsp;mm de prezipitazions, l plu sut ie fauré cun mé 21&nbsp;mm. Chisc dac ie stai muserei dala stazion dal tëmp te Plan a n'autëza de 1.594 metri danter l 1991 y l 2016.

## Storia

Te la montes ntëur Sëlva  (Tramans, Chedul, Plan de Frea, Pra da Ri) iel da abiné luesc ulache te la preistoria vivova ciaciadëures y abinadëures. N à ënghe abinà cërta luejes te la zità di Sasc daujin al jëuf de Sela, ma chëstes semea che fova for mé nridlamënc temporeres ajache l tumova for inò ju sasc. Nfin al scumenciamënt dl Medieve semea che Sëlva fova per gran pert n bosch y dejabiteda.

L toponim *Silva* ie per l prim iede unit adurvà tl 1166 y uel di *bosch*. L inuem tudësch ie stat adurvà per l prim iede tl 1237 te la forma *Wolchenstain*. L vën dala familia nëubla Wolkenstein-Trostburg y si ciastel. Chësc inuem vën dant tl urbar tirolej dl grof Meinhard II. de Tirol-Görz tl ann 1288 coche *ze Wolchenstein*.

## Pulitica
Ambolc dal 1952 incà:

* 1952–1960: Anton Vinatzer
* 1960–1964: Rodolfo Kasslatter
* 1964–1980: Franz Costa
* 1980–1985: Ferdinand Mussner
* 1985–1996: Hermann Senoner
* 1996–2010: Roland Demetz
* 2010–2015: Peter Mussner
* 2015–2025: Roland Demetz
* 2025–: Tobias Nocker

## Economia

L majer ram de l'economia te Sëlva ie l turism. Pra na populazion de mpue plu de 2.600 persones à Sëlva 8.700 liec per turisć y 1.300.000 sëuranuetes a l'ann. Chësc ie ënghe scialdi tler da coche l luech cëla ora, cun n gran numer de hotiei y mplanc portamont. Dantaldut ie mpurtant l turism da d'inviern, sciche ënghe tl rest de la Ladinia.
La chiena ie ënghe stata giut alalongia scialdi mpurtanta per l'economia, ma sciche tl rest de Gherdëina à chësc ram de l'economia scialdi lascià do ti ultimi ani.

## Nfrastrutura y trasport

### Stredes
Tres Sëlva passa la streda statela 242 che la culeghea cul rest de Gherdëina y la Val dl Isarch a vest y i jëufes a est. Sun Plan de Gralba se spartësc la streda statela 242 te la streda statela 243 dl Jëuf de Frea che va inant sul jëuf de Frea a 2.121 m y fina a Corvara, ulache la va ite te la streda statela 244 de la Val Badia.

### Curiera
Te Plan fina y scumëncia plu linies de curieres dl servisc de trasport SAD. La linia 350 che va a Pruca, Bulsan y Persenon, la linia 473 che va a Corvara y la linia 471 che va sul jëuf de Pordoi.

### Ferata
Tres l luech de Sëlva passova la ferata de Gherdëina che jiva da Tluses nfin te Plan. L servisc de ferata ova scumencià ai 6 de fauré dl 1916 y fova unì stlut do 44 ani ai 28 de mei dl 1960. Puecia trates de la ferata à sëuravivù. Tl 1970 ie l tòch da Tluses nfin a Urtijëi stat mudà te la streda statela 242dir, ne'n fajan n ram de la SS242 che culeghea Urtijëi cun Pruca. La trata da Urtijëi nfin te Plan ie stata mudeda te na promenade y ultimamënter a tòc ënghe te na streda per la rodes.

## Educazion
Tl chemun de Sëlva dal na scola elementera y na scola mesana per la grupa ladina. Tramedoves toca pra la Direzion Raionela de Scola Ladina de Sëlva, che aministrea nce la scola elementera de Santa Cristina.

## Sport
Sëlva pieta n grum de puscibiliteies per chëi che ie nteressei al sport da d'inviern sciche jì cun i schi o pudejé, jadiné o fé a hockey, nsci sciche ënghe sporc da d'instà sciche jì sa mont o jì a crëp o cun la roda. Te Plan dal n ciamp dala codla ulache d'instà vën fates partides dal juech dala codla, y l da ënghe n stadium da fé tennis y chidlé.
### Hockey
Sëlva à n stadium dala dlacia, l stadium ''Pranives'', che ie l sëul te Gherdëina y l stadium de cësa de la scuadra da hockey HC Gherdëina. Dal 1973 al 2000 ova Sëlva ënghe na si scuadra de hockey, l HC Sëlva, che ie po stat metù adum cul HC Gherdëina.

## Cumenanza

### Spartizion linguistica

### Svilup demografich
Sëlva à abù n gran crëscer de la populazion do la segonda viera mundiela, che ie dublieda dal 1931 al 1971 da 1.000 a plu de 2.000 abitanc. Te chëi ani fova Sëlva cresciuda l plu debota di trëi chemuns de Gherdëina dal pont de ududa prozentuel. Aldidancuei à l luech mpue plu de 2.500 abitanc. Ma l trend se à mudà ti ultimi ani y Sëlva ie dal 2011 incà deventà un di puec chemuns te Südtirol ulache la populazion va zeruch.


Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:500 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
 bar:2021 text:2021

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1921 from: 0 till:999
 bar:1931 from: 0 till:999
 bar:1936 from: 0 till:1102
 bar:1951 from: 0 till:1282
 bar:1961 from: 0 till:1604
 bar:1971 from: 0 till:2137
 bar:1981 from: 0 till:2294
 bar:1991 from: 0 till:2394
 bar:2001 from: 0 till:2513
 bar:2011 from: 0 till:2660
 bar:2021 from: 0 till:2592

PlotData=

 bar:1921 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:999 fontsize:S text: 999 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:1102 fontsize:S text: 1102 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:1282 fontsize:S text: 1282 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:1604 fontsize:S text: 1604 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:2137 fontsize:S text: 2137 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:2294 fontsize:S text: 2294 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:2394 fontsize:S text: 2394 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:2513 fontsize:S text: 2513 shift:(-8,5)
 bar:2011 at:2660 fontsize:S text: 2660 shift:(-8,5)
 bar:2021 at:2592 fontsize:S text: 2592 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Dac dl ISTAT


## Galaria dala fotografies

1 wolkenstein selva italy 2009.jpg|Ududa de Sëlva sa Plan ora
Val Sëlva y Mont de Sëuc cun Sciliër.jpg|Val
Puez.JPG|Puez
Gröden by Gustav Jahn.JPG| L luech dit ‘Corpomio‘‘ te na pitura de Gustav Jahn
Creusc_sun_Cesa_Sotanives_te_Selva.jpg|Crëusc sun cësa Sotanives
I08 007 Grödnerbahnplanum.jpg|Ududa de Dorives tl vest de Sëlva
Prei de Cudlea sun Frea Sëlva cun Saslong.jpg|Prei de Cudlea sun Frea te Sëlva

## Da vijité
* Dlieja Santa Maria ad Nives
* Capeles de Sëlva
* Ciastel de Gherdëina
* Ciastel de Val
## Monumënc sota scunanza
Te Sëlva ie 11 frabicac sota scunanza dla Provinzia de Bulsan - Südtirol: la dlieja dla Madona, la capela San Silvester de Val y de Santa Otilia pra l Ciastel, l sedim de Val, l Ciastel, la Cësa sun Col da la Pelda doi villes, villa Fossi y l pitl ciastel, y 4 mejes, Ruacia, Plazola, Piciulëi y Gustin.


Dlieja y curtina de Sëlva dovia.jpg|La dlieja dla Madona y la curtina de Sëlva
Steviola_Capela_San_Silvester_da_duman_Gherdëina.jpg|Capela de San Silvester te Val.
Fischburg detail with S Christina Gröden.jpg|L Ciastel.
Burgruine Wolkenstein Gröden.jpg|L sedim de Val.
Col dala Pelda Sëlva North.jpg|Cësa *[[Col dala Pelda]]*.
Wolkensteinschlössl Gherdëina.jpg|Pitl ciastel (Ciastel dl Brida).
Villa Fossi Sëlva.jpg|Villa Fossi.
Ruacia_Sëlva_north.jpg|Ruacia.
Plazola in Sëlva.jpg|Plazola.
Piciulëi in La Poza Sëlva.jpg|Piciulëi.
Gustin in La Poza Sëlva western aspect.jpg|Gustin.


## Monumënc naturei
Tl chemun de Sëlva dal diesc luesc dla natura, che ie sota la defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol.


Pisciadoi de Murfrëit Gherdëina.jpg|Pisciadoi de Murfrëit.
Zirms sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Doi zirmes sun Piz Culac.
Lën de zirm sun Piz Culac Sëlva Gherdëina.jpg|Lën de zirm sun Piz Culac.
Paluc de Tubia Sëlva Gherdëina.jpg|Paluch de Tubia.
Selva_Sella_Saslonch_Lech_de_Ciampac.jpg|Lech de Ciampac.
Ruf_Ciavazes_Selva_Gherdeina_plu_insu.jpg|Ruf de Ciavazes.
Paluc_de_Piz_Culac_Sëlva_Gherdëina.jpg|Palusc de Piz Culac (La Palues).
Paluc Frea Pilon Gherdëina.jpg|Palusc de Frea Pilon.
Prei_de_Cudlea_sun_Frea_Sëlva.jpg|Prei de Cudlea.
Steinerne Stadt Langkofelgruppe.jpg|Zità di Sasc.


## Lies
* Hosianna

## Persunaliteies

## Referimënc tla leteratura ladina
Chisc ie i referimënc a Sëlva tla leteratura ladina.


La storia de Sëlva foss fineda! 
Chël ch'é scrit, ie urità senza vester laudeda; 
Da scrì essi bën abù mo zeche pro, 
Ma per no bravé massa spizi pro, 
Y spizi pro cun n raim o poejia 
A unëur dla Madona de Santa Maria. 

::::Fedele Demetz

**[[oldwikisource:Furcela di padrons|Furcela di padrons]]**

Da vedlamënter l' Grof de Sëlva ova fat giavé dala jënt de Sëlva n lech, y i ova fac lauré debant. I primes pësc me vën mpo mil rainesc l un. Do puec ani iel unì na gran burasca y l lech ie rot ora y l' ega à fat n dann per duta Gherdëina, che n' ie mei stat l cumpagn. L didancuei vëijun mo cater salieries n pas sot tiera, fates de gran lëns, y palances seura via curides. N puech dedora dla salieries iel de gran sasc y de gran bujes sotite, ulache zacan la lores se fajova coes.


## Referënzes

## Bibliografia
* Oswald Zingerle: *Meinhards II. Urbare der Grafschaft Tirol (Fontes rerum Austriacarum II/45)*. Wien: F. Tempsky 1890, XVI, 194.
* Hans von Voltelini: *Die Südtiroler Notariats-Imbreviaturen des 13. Jahrhunderts (Acta Tirolensia, II)*, Innsbruck, Wagner, 1899, n. 623
* Paul Senoner: *Stredes dla vita, troies dla fede*. Pluania de Sëlva 2003.
* Rudolf Mussner (curadëur): *Nosta Sëlva*. Cunsëi de Furmazion de Sëlva, Sëlva 1a edizion 2010.
* Elfriede Perathoner, Stefano Planker: *Scibla mo n iede - Endstation Zukunft - Fine corsa futuro*. Catalog de la mostra sun la ferata de Gherdëina, p. 105, Museum Ladin, 2011
* Deplu autëures: *Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins*. Istitut Ladin Micurá de Rü,  2017 ISBN 978-88-8171-119-2.

## Cëla ënghe
* Val
* Ruves de Gherdëina
* Lec de Gherdëina

## Cunliamënc
* Sëlva lecurdanzes da pludagiut - Cunsëi de Furmazion Sëlva