open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yu-Gi-Oh! The Duelists of the Roses

**Yu-Gi-Oh! The Duelists of the Roses** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 6 setember 2001 da Konami.

## Storia
## Refrënzes
MotoGP '07 (PS2)

**MotoGP '07** ie n videojuech, svilupá da Milestone y publicá ai 1 utober 2006 da Capcom.

## Storia
## Refrënzes
MotoGP 21

**MotoGP 21** ie n videojuech, svilupá da Bandai Namco Entertainment y publicá ai 2020 da Milestone.

## Storia
## Refrënzes
Gejú Crist

**Gejú Crist** o **Gejú de Nazaret** (Betlem, 7-2 dan C. , 23-36 do C. ) é le fondadú y la figöra zentrala tl cristianejim, te chël che al é le Messia, le Fí de Dî gnü söla tera, mort y ressorí. Al é üna dles figöres plü importantes tla storia dla porsona. Süa storia, dantadöt i ultims agn de süa vita cun l’indicaziun de 24 mirachi, é cuntada tl Nü Testamënt, dantadöt ti Vangeli y tles Lëtres dl Apostul Paul. 

La crusc sön chëra che Gejú é mort é le simbol dl cristianejim. Tl iudaism é jú n predicadú itinerant, mo nia le Messia Fi de Dî. Tl islam él un di maius profec dan da Maomet. 
 
La numeraziun di agn dla storia **[[Anno Domini]]**, che é na abreviaziun dla scrita “*anno ab Incarnatione Domini nostri Iesu Christi*” (chël ó dí "ann dal'Incarnaziun de nosc Signur Gejú Crist"), indicada cun “**dan C.**” (dan la nasciüda de Gejú Crist) y “**do C.**” (do la nasciüda de Gejú Crist) é chëra plü adorada al monn y ince scrita dant da istituziuns internazionales sciöche les Naziuns Unides.

## Liams
Religiun
Exist Archive: The Other Side of the Sky

**Exist Archive: The Other Side of the Sky** ie n videojuech, svilupá da tri-ace y publicá ai 17 dezëmber 2015 da Spike Chunsoft.

## Storia
## Refrënzes
Santa Cristina (disambigua)

* Santa Cristina, chemun te la valeda de Gherdëina te Südtirol, Talia
* Santa Cristina Gela, chemun talian te la zità metropolitana de Palermo te la Sizilia
* Santa Cristina de la Polvorosa, chemun de la Spania te la provinzia de Zamora de la Castilia y León
* Santa Cristina de Valmadrigal, chemun de la Spania te la provinzia de León de la Castilia y León
* Santa Cristina d'Aro, chemun de la Spania te la provinzia de Girona de la Catalonia
* Santa Cristina e Bissone, chemun talian te la provinzia de Pavia te la Lombardia
Rucin

N **rucin** (gherdëina: *rucin*, badiot: *rocin*, fascian: *recin*) ie n tòch de giuel che n porta sun la urëdles.
Mer Fosch

L **Mer Fosch** (gherdëina y badiot: *Mer Fosch*, fascian: *Mèr Neigher*) ie n mer.

## Geografia
## Referënzes
Neva

La **Neva** () ie n ruf tl nord-vest de la Ruscia che va dal lech Ladoga tres l oblast de Leningrad y la zità de San Petersburg ite tl golf de la Finlandia.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Utia de Resciesa

La **Utia de Resciesa** ie na utia da mont sun Resciesa tl chemun de Urtijëi te Gherdëina. La ie a n'autëza de 2164 metri y ie daujin al parch naturel Puez-Odles y ala Grupa de la Odles.
La utia pon arjonjer da Urtijëi cun la furnadoia de Resciesa.

## Storia

## Notes
Raion metropolitan Rain-Ruhr

L **raion metropolitan Rain-Ruhr** () ie l majer raion metropolitan de la Germania, cun plu de 10 milions de abitanc.  

L ie na conurbazion policentrica cun plu conzentrazions urbanes y cuer na spersa de 7110 km². La ie dl dut tl stat federel Nordrhein-Westfalen y se destira ora dal raion de la Ruhr (Dortmund-Bochum-Essen-Duisburg) tl nord ai raions urbans de la ziteies Mönchengladbach, Düsseldorf (la capitela dl stat federel), Wuppertal, Leverkusen, Köln (la majera zità dl raion y la cuarta majera de la Germania), y Bonn tl sud. 

L raion Rain-Ruhr ie tl cuer de la Banana Bruma y ie daujin y bën culegheda a autri raions metropolitans sciche la Randstad, lDiamant Flamand y Frankfurt/Rain Main.

L inuem dl raion metropolitan ie tëut dai doi ruves Rain y Ruhr che fej ora i cunfins geografics dl raion.

## Referënzes
Ciüfs dl tonn

Le **ciüf dl tonn** (*Rhododendron*) alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn dles plantes. Ara alda pro les plantes dl sotbosch di raiuns dles Dolomites tla seziun dles ericacees.

## Notes

## Plates colegades
*Ciüfs
Bocia de Mont

**Bocia de Mont** ie l'inuem de n post ulache n ruva sun na mont do vester jic suvier per l solit tres na pitla valeda y n bosch.

L post Bocia de Mont plu cunesciù te Gherdëina ie ulache n ruva da Bula su sun Mont de Sëuc y ulache l ie sën l hotel Monte Piz, che ti à dat l inuem sën a chël raion dla Mont de Sëuc.

Bocia de Mont ie ncé l post ulache n ruva te Puez jan su per l Troi de Dussac, pian via da Pra da Ri. Iló nasc l Ruf de Puez.

Mo na Bocia de Mont dal sota la utia de Puez ruan su da Cuecenes a urient dl Col de Puez.

## Notes


## Bibliografia
* Edgar Moroder: *Seiser Alm - Mont de Sëuc - Alpe di Siusi. Flurnamenkarte, Parzellenkarte, Begleitbuch*. Lia per Natura y Usanzes Urtijëi, 2001. ISBN 88-86102-27-5.
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc.* Istitut Ladin Micurá de Rü 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.

## Cëla nce
* Toponomastica de Gherdëina
Luis Moroder

**Luis Moroder** (nasciù ai 6 de dezëmber 1940; mort ai 18 de mei 2024 a Minca) ie n studiëus de chimica dl peptide de Gherdëina. Ël ie stat un di primes a nrescì sun i ormons peptide y coche chisc va adum cun la membranes dla zeles. 

Do chë iel jit inant a nrescì autri sitemes dla natura che à mpurtanza tla medejina. Chisc ie i inibitëures dl protein, i collagens y la proteines sintetiches.

De si tuedes ie de mpurtanza che l à purtà pro che chisc sistems ie uni adurvei y svilupei tla chimica organica, tla biofisica y tla biologia moleculera. 

E4l à laurà pea tl stude publicà te cin libri de Houben-Weyl *Methods of Organic Chemistry, Synthesis of Peptides and Peptidomimetics*. Dal ann 2008 ie Luis Moroder  l diretëur de *Journal of Peptide Science la plata ufiziela dla* European Peptide Society.

## Si vita scoles y cariera
Luis Moroder à studià chimica tla università de Padua y ie deventà dutor l ann 1965 cun na tesis sun la sintesa dl S-peptide dla ribonuclease A lauran tl lauratuere  de Ernesto Scoffone tl istitut de chimica organica. L ann 1968 iel jit pra la grupa de Klaus H. Hofmann tla University of Pittsburgh per lauré sun la sintesa chemica dl hormon adrenocorticotropich . 

Moroder à fat si abilitazion l ann 1971 tla Università de Padua sun la chimica di prudoc naturei. 

L ann 1975 iel deventà cunlauradëur tl Max-Planck-Institut für Biochemie (MPIB) a Martinsried sota a  . 

Ti ani 1991 nchin 2008 iel stat diretëur dl lauratuere per chimica bioorganica tl Istitut Max Planck a Martinsried. Dal  1994 iel nce profesëur tla Università de Minca.

## Nrescides
Moroder à scumencià si tuedes sun i peptides cun la sintesa dl S-peptide dl ribonuclease Ay cun studiesdl complex protein-peptide. L fova una dla prima desmustrazion dl prinzip tlé-śaradura dl rezeptor peptide ormonn.

Ël à laurà sun la sintesa dl adrenocorticotropin radioactiv, lëur che fova l prim ejëmpl de stude de na sintesa di ormonns peptide dla persona.

Si lëur tl Max Planck Institut a Martinsried fova dl viëres dl sistem gastrin/cholecystokinin, che à mustra coche l ormonn vën recunesciù dal rezeptor passan tres la membrana.

Plu inant se al nteressà a sistemes dla biologia y tla medejina plu cumplichei.

Ël se à cruzià de questions fundamenteles che reverda l lubrì dla proteines.

. .

## Premi y uneranzes

* 1995: bedaia Max-Bergmann  dl Max Bergmann Kreis
* 2004: premi Josef Rudinger dla  European Peptide Society
* 2011: Dutor honoris causa dla Università Cergy-Pontoise, Paris
* 2018: premi Akabori Memorial dla Japanese Peptide Society
* 2020: premi Ernesto Scoffone dla Italian Peptide Society

## Vita persunela

Luis Moroder ie cresciù su te Gherdëina. Ël ie l mut de Agnes Kostner de Stlujuc y de Heinrich Moroder de Doss che l tulova for pea a fe nrescides sun i minerai y curëc. Ël ie maridà cun Anne Marie Hellrigl. Ëi à na muta.

## Publicazions

669 publications scientifiches.

## Notes
La Plié da Fodóm

**La Plié da Fodóm** (talian: *Pieve di Livinallongo*) ie na frazion dl chemun de Fodom y la sënta dl chemun.
Cambridge

**Cambridge** ie na zità te la Nghiltiera te la contea zeremoniela Cambridgeshire. Tl  ovela na populazion de  abitanc.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Against the Storm

**Against the Storm** ie n videojuech, svilupá da Eremit Games y publicá ai 8 dezëmber 2023 da Hooded Horse.

## Storia
## Refrënzes
Marmaroles

Les Marmaroles é na ciadëna de crëps tl raiun zentral dla Ciadura, tla provinzia de Belun y tla regiun dl Venet. 

### Classificaziun
Aladô dla SOIUSA é les Marmaroles un grup alpin che vëgn classifiché insciö: 

Gran pert: Alpes Orientales

Gran setur: Alpes Süd-orientales

Seziun: Dolomites

Sot-seziun: Dolomites de Sest, de Braies y d'Ampëz

Supergrup: Dolomites dla Ciadura

Grup: Grup dles Marmaroles

Codesc = II/C-31.I-E.21

Ares é le post dla liënda de Tana, la regina di Crodéres 

## Lians
Dolomites
Dragon Quest Monsters: The Dark Prince

**Dragon Quest Monsters: The Dark Prince** ie n videojuech, svilupá da Tose y publica ai 1 dezëmber 2023 da Square Enix.

## Storia
## Refrenzes
Dragon Quest Treasures

**Dragon Quest Treasures** ie n videojuech, svilupá da Tose y publicá ai 9 dezëmber 2022 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Theatrhytm Final Bar Line

**Theatrhytm Final Bar Line** ie n videojuech, svilupá da indieszero y publicá ai 16 fáure 2023 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Final Fantsy Type-0 HD

**Final Fantasy Type-0 HD** ie n videojuech, svilupá da HexaDrive y publicá ai 17 mërz 2015 da Sqare Enix.

## Storia
## Refrënzes
Final Fantasy Type-0 HD

**Final Fantasy Type-0 HD** ie n videojeuch, svilupá da HexaDrive y publicá ai 17 mërz 2015 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Final Fantasy Awakening

**Final Fantasy Awakening** ie n videojuech, svilupá da Square Enix y publicá ai 14 dezëmber 2016 da Perfect World Games.

## Storia
## Refrënzes
Lech de Ciareja

Le **Lech de Ciareja** é n pice lech a 1534 m d'altëza sot le crëp dl Latemar. Al ti vëgn ince dit "Lech dl ergobando" -*fascian* "Lèch de l'Arcaboan/Ercaboan" aladô di bi corusc dl'ega, che dess jí zeruch a na liënda ladina.

## Lians
Lech
Dragon Quest Heroes II

**Dragon Quest Heroes II** ie n videojuech, svilupá da Omega Force y publicá ai 27 mei 2016 da Square Enix.

=Storia==
## Refrënzes
Dragon Quest Builders 2

**Dragon Quest Builders 2** ie n videojuech, svilupá da Omega Force y publicá ai 20 dezëmber 2018 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Dragon Quest: Monster Battle Road

**Dragon Quest: Monster Battle Road** ie n videojuech, svilupá da Eighting y publicá ai 28 Juni 2008 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Shiren the Wanderer: The Mystery Dungeon of Serpentcoil Island

**Shiren the Wanderer: The Mystery Dungeon of Serpentcoil Island** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 25 janviér 2024 da Spike Chunsoft.

## Storia
## Refrënzes
Mystery Chronicle: One Way Heroics

**Mystery Chronicle: One Way Heroics** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 30 Juli 2015 da Spike Chunsoft.

## Storia
## Refrënzes
Shiren the Wanderer Gaiden: Asuka the Swordswoman

**Shiren the Wanderer Gaiden: Asura the Swordswoman** ie n videojuech, svilupá da Neverland y publicá ai Sega y Chunsoft.

## Storia
## Refrënzes
Etrian Odyssey III: The Drowned City

**Ethrian Odyssey III: The Drowned City** ie n videojuech, svilupá da Atlus y publicá ai 1 april 2010 da Sega.

## Storia
## Refrënzes
Flashback (videojuech di 2013)

**Flashback** ie n videojuech, svilupá da VectorCell y publicá ai 21 agost 2013 da Ubisoft.

## Storia
## Refrënzes
Etrian Mystery Dungeon 2

**Etrian Mystery Dungeon 2** ie n videojuech, svilupá da Spike Chunsoft y publicá ai 31 agost 2017 da Atlus.

## Storia
## Refrënzes
Anna (videojuech)

**Anna** ie n videojuech, svilupá da Dreampainters Software y publicá ai 11 Juli 2012 da Kalypso Media.

## Stroia
## Refrënzes
Flashback 2

**Flashback 2** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 16 nuvember 2023 da Microids.

## Stroia
## Refrënzes
Alone in the Dark (videojuech di 2008)

**Alone in the Dark** oie n videojuech, svilupá da Eden Games  y publicá ai 20 Juni 2008 da Atari.

## Stroai
### Refrënzes
Alone in the Dark (videojuech di 2024)

**Alone in the Dark** ie n videojuech, svilupá da Pieces Interactive y publicá ai 20 mërz 2024 da THQ Nordic.

## Storia
## Refrënzes
Alone in the Dark: Illumination

**Alone in the Dark: Illumination** ie n videojuech, svilupá da Pure FPS y publicá ai 11 Juni 2015 da Atari SE.

=Storia--
## Refrënzes
Resident Evil Gaiden

**Resident Evil Gaiden** ie n videojuech, svilupá da M4 y publicá ai 14 dezëmber 2001 da Capcom.

## Storia
## Refrënzes
SaGa: Emerald Beyond

**SaGa: Emerald Beyond** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 2024 da Square Enix.

## Storoia
## RTefrënzes
Kurokishi no Kamen

**Kurokishi no Kamen** ie n videojuech, svilupá da HummingBirdSoft y publicá ai 28 mei 1994 da Matsushita Electric Industrial.

## Storia
## Refrënzes
Elemental Gelade: Matoe, Suifu no Ken

**Elemental Gelade: Matoe, Suifu no Ken** ie n videojuech, svilupá da Tomy y publicá ai 30 Juni 2005 da Taito.

## Storia
## Refrënzes
Alone in the Dark: The New Nightmare

**Alone in the Dark: The New Nightmare** ie n videojuech, svilupá da DarkWorks y publicá ai 18 mei 2001 da Atari.

## Storia
## Refrenzes
Like a Dragon: Infinte Wealth

**Like a Dragon: Infinite Wealth** ie n videojuech, svilupá da Ryu ga Gotoku Studio y publicá ai 26 jene 2024 da Sega.

## Storia
## Refrënzes
SaGa: Scarlet Grace

**SaGa: Scarlet Grace** ie n videojuech, svilupá da Studio Reel y publicá ai 15 dezëmber 2015 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Dead or Alive Xtreme Venus Vacation

**Dead or Alive Xtreme Venus Vacation** ie n videojuech, svilupá da Team Ninja y publicá ai 15 nuvember 2017 da Koei Tecmo.

## Storia
## Refrënzes
Omega Labyrinth

**Omega Labyrinth** ie n videojuech, svilupá da Matrix Software y publicá ai 19 nuvember 2015 da D3 Publisher.

## Storia
## Refrënzes
Naurto: Ninja Council

**Naeuto: Ninja Council** ie n videojuech, svilupá da Aspect y publicá ai 2003 da D2 Publisher.

## Storia
## Refrënzes
Kashmar

**Kashmar** ( ie na zità de la Iran. Tl 2016 ovel na populazion de 102,282.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Freekscape: Escape From Hell

**Freekscape: Escape From Hell** ie n videojuech, svilupá da Kidguru Studios y publicá ai 8 april 2010 da Creat Studios.

## Storia
## Refrënzes
Clock Tower 3

**Clock Tower 3** ie n videojuech, svilupá da Sunsoft y publicá ai 12 dezëmber 2002 da Capcom.

## Storia
## Refrënzes
Enthusia Professional Racing

**Enthusia Professional Racing** ie n videojuech, svilupá da Konami y publicá ai 11 mërz 2005 da Konami.

## Storia
## Refrënzes
School Days

**School Days** ie n videojuech, svilupá da 0verflow y publicá ai 28 auril 2005 da A'class.

## Storia
## Refrënzes
School Days (videojuech dl 2023)

**School Days** ie n vdieojuech, svilupá y publicá ai 9 setember 2023 da MDicke Limited.

## Storia
## Refrënzes
Copahue

L **Copahue** ie n crëp tl Cile. L toca pra la ciadëina de crëps Andes y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes

* (es) Copahue — Andeshandbook.org
Ephemeral Fantasia

**Ephemeral Fantasia** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 20 agost 2000 da Konami.

## Storia
## Refrënzes
Magic Pengel: The Quest for Color

**Magic Quest: The Quest for Color** ie n videojuech, svilupá da Garakuda Studio y publicá ai 20 mërz 2002 da Taito.

## Storia
## Refrënzes
Puessl

L **puessl** (gherdëina: *puessl* o *puestl*, badiot: *pössl *, fascian: *zapolà* o *smorn*) ie na spëisa dëucia de la cësadafuech austriaca che n abina dloncora ti raions che tuova pra l'Austria-Ungaria y perchël ncë te la Ladinia. L vën fat cun na pasta da omlet o ribl y vën suënz maià cun na śulza de granëtes.

Per tudësch se tlama la spëisa *Kaiserschmarrn*, n inuem che fej referimënt al coser Franz Joseph I..

## Storia

## Referënzes
Strudel da mëiles

L **strudel da mëiles** (gherdëina: *strudel da mëiles*, badiot: *strudl da pom*, fascian: *strudel da pomes*, tudësch: *Apfelstrudel*) ie na spëisa dëucia de la cësadafuech austriaca che n abina dloncora ti raions che tuova pra l'Austria-Ungaria y perchël ncë te la Ladinia.

L vën tradiziunalmënter fat cun na pasta tireda (nia leveda), ma po ënghe unì fat cun na pasta da levà. N l maia suënz cun na sos de vanilia.

## Storia

## Referënzes
Fanedes

La **fanedes** (gherdëina: *fanedes*, badiot: *fortaies*, fascian: *fortaes*, tudësch: *Strauben*) ie na spëisa dëucia scialdi populera te Südtirol, te l'Austria y te la Germania dl sud. Les vën fates cun na pasta lutra (fata de farina, smauz, lat, ueves y zucher) che n lascia tumé tl uele tres n rurel per ti dé na forma speziela de nudli che taca adum. N les maia suënz cun zucher n polver y na śulza da granëtes.

## Tradizion
La fanedes ie na spëisa che n maia tradiziunalmënter pra gran evënc dl luech sciche na segra o n gran marcià sciche l marcià de Segra Sacun.

## Libri da cujiné
* Anneliese Paratoni: *Spëisa da zacan*. Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 1990. 
* *Cujiné cun Loldi*. KVW de Urtijëi 2004. 

## Notes
Gramatica dl Ladin

= Fonetica y ortografia =

= Morfologia =
## L articul y les preposizions articoledes
## L sostantif y l agetif
## I pronoms
## L verb
## L averb
## Les preposizions
## Les congiunzions
## I numerai

## Formazion dles paroles

= Sintassa =
Queen's Blade: Spiral Chaos

**Queen's Blade: Spiral Chaos** ie n videojuech, svilupá da Banpresto y pulicá ai 2009 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Lista de articuli che la Wikipedia ladina messës avëi

## Biografies
* Moroder
* Josef Moroder-Lusenberg
* Rudolf Moroder-Lenèrt
* Adele Moroder
* Albin Moroder
* Alex Moroder
* Daniel Moroder
* David Moroder
* Franz Moroder
* Friedrich (Rico) Moroder
* Giorgio Moroder
* Johann Baptist Moroder
* Karin Moroder
* Ludwig Moroder
* Luis Moroder
* Otto Moroder
* Petra Moroder
* Ulrich Moroder
* Walter Moroder
* Egon Rusina Moroder

## Storia
* Storia dl Südtirol

## Geografia
### Dolomites
* Latemar
* Antonio Locatelli Hut
* Maratona dles Dolomites
* Marmarole
* Brunecker Turm
* Dolomites SkyRace
* Kronplatz (Plan de Corones)
* Friulian Dolomites
* Friulian Dolomites Natural Park
* San Cassiano Formation
* Plose
* Croce d'Aune

### Jus dles Dolomites
* Cadore Viaduct
* Forcella Staulanza
* Rolle Pass
* Karerpass
* Nigerpass
* Kreuzberg Pass
* Manghen Pass
* Furkelpass
* San Pellegrino Pass
* Manghen Pass

### Marmoleda
* Marmolada Glacier
* White Friday (1916)
* 2022 Marmolada serac collapse

### Anpezo
* Lake Sorapiss
* Val d'Ansiei

## Cultura
* Istituto Ladin de la Dolomites
* Fornes dialects

## Buildings and structures
* Bolzano Airport
* Bolzano Victory Monument
* Antonio Locatelli Hut

### Churches
* San Vigilio, Pinzolo
* Sanctuary of San Romedio
* Trento Cathedral

### Palaces
* Palazzo delle Albere, Trento
* Buonconsiglio Castle
* Palazzo Arcivescovile (Trento)
* Palazzo Salvadori, Trento

### Monasteries
* Franciscan Friary, Bolzano
* Innichen Abbey
* Kaltern Friary
* Marienberg Abbey
* Muri Abbey
* Neustift Abbey
* Säben Abbey

### Museums
* List of museums in Trentino-Alto Adige/Südtirol
* Geological Museum of the Dolomites

### Castles
* Castle of Avio
* Buonconsiglio Castle
* Castle of Castellano
* Arco Castle

## Associations
* Fassa Association
* Ladin Autonomist Union
* Ladins Dolomites
Gustin

**Gustin** ie n vedl luech da paur tl ridl de La Poza te Sëlva ulache stajova la scultëura Trina Kasslatter Bernardi.

**Gustin** a Urtijëi fova la cësa ulache stajova na familia de ferlëigheri J. B. Mauroner. 

Gustin fova na pitla cësa de Matie de Oslberg tla spersa ulache ie sën la gran cësa dla Casa dl Sparani sun Plaza Sant Antone ntlëuta nce numineda Plan Ziran. 

L'inuem Gustin vën da Augustin Gerber (gervadëur) numinà bele l ann 1481. Gustin sun plaza Sant Antone, che n ti dijova ntëur l 1900 nce Oslperch de sot, vën tla scritures antiches nce numinà hof Golreid tl 1481, Gallreid tl 1779, scialdi plu tert Colròi, che vën dal latin coluretum = Haslach, n luech cun sienes da rinciola. Oslperch (Haselberg) fova zacan povester na pert di vedi meje Gustin. Mo dan 100 ani fova dan l vedl Gustin na pelda cun tla niscia na figura de San Giuani Permezan, l vedl inuem ladin per San Giuani Nepomuch, zipleda tl lën.

## Mauroner ferlëigheri
Jan Batista Mauroner fova stat per 20 ani a Viena y à metù su la firma da ferlëigher l ann 1840. L se ova maridà cun Sanoner Mariana da Mauritz-Daverda y ie pona mort l ann
1862. La fëna à menà inant la firma.
L mut Jan Batista ie nasciù dl 1854, se à maridà l ann 1880 cun Marianna Holzknecht da Martin, fia de Johann Peter da Martin, „Gemeindevorsteher“.
Nlėuta fova la firma Mauroner una dla majeres de Gherdëina.
Ja Gustin ie pona nasciui i fions de Jan Batista l jëun, Franziska, Maria, Franz, Mariana, Batista y Sepl.

Ëi ova l ufize tla cësa da Brida "Moidl", dita nce "Kramerhaus in Poden" (1779) una dla cëses plu grandes de Urtijëi tl 1800.

La firma J.B. Mauroner fina via l ann 1925.

## Fions de J.B. Mauroner jëun

Maria Mauroner, morta da jëuna cun na lectriseda tl bani,  che à maridà Franzl da Fëur loma de Zenz, Ulrika, Ivo, Pante y Giancarlo 

Franziska Mauroner da Gustin ova maridà Siegfried Demetz da Fëur y i à abù set fions Otto, Paula, Peter, Sigfrid, Ida, Mena y Tadeo.

Sepl, maridà cun Ida Obletter da Juaut, ova na sëula muta Lotte. Sepl Mauroner à vendù la gran cësa "Moidl" y fabricà adum cun Paula Grossrubatscher Moroder la doi cëses Café Corso y Cësa Duleda. Ël ie mort te na desgrazia tuman dal tët de cësa.

Batista ne fova nia maridà y stajova ta Gustin dessot.

La cësa tlameda sën Gustin tla Streda Pedetliva, for dla familia Mauroner, fossa perdrët Gustin dessot.
## Notes

## Bibliografia
* Dora  Welponer: *Danter Funes y Gherdëina zacan*. Calënder de Gherdëina 1956, pl. 76-81.
* Toni Senoner: *La slata dla familia Mauroner da Gustin de Urtijëi*. Calënder de Gherdëina 2010, pl. 113.
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: Höfekarte Gröden. Museum Gherdëina, Urijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8
Aces of War

**Aces of War** ie n videojuech, svilupá da Marionette y publica ai 4 mërz 2004 da Taito.

## Storia
## Refrënzes
Heinrich Moroder

**Heinrich Moroder**, dit nce Heinrich de Doss (senior), (* 10 de utober 1896 a Urtijëi; † 31 de agost 1974 a Urtijëi) fova n moler de Gherdëina. Ël ie nce stat n culezionist y studiëus de curëc y minerai de Gherdëina.   Heinrich Moroder à nce laurà truep per la chemunità de Urtijëi te truepa lies y sciche uem de chemun.

## Biografia
Heinrich Moroder fova mut de Madalena Insam da Cësanueva y de Mëine Moroder de Doss depenjadëur.
Ël à maridà Agnes Kostner de Stlejuc l ann 1923 y ëi à abù 4 mutans Edith, Antonia, Margherita y Annemarie y trëi mutons Heidl, Alfons y Luis.
Ël à studià per doi ani tla scola de cumerz de Bulsan, ma canche fova mort si pere l ann 1913 y rota ora la viëra al messù lascé la scola.

Heinrich Moroder ie stat depenjadëur, ël à mparà pra Franz Comploi Pizuela, n sculé de Luis Moler y pra Konrad Pitscheider de Menza.
## Paleontologia
Heinrich Moroder à giapà daujin ala ciajea dl Prossliner ’n fragmënt dl cë da na gran lingiola stegocefala tlameda „Metoposaurus”, che ’mpurtën a na grupa de tieres che  fova reprejënteda tl trias de nosta Elpes dl est me da un en sëul ejëmplar giapà via i Badioc a S. Crëusc.

## Ncëries
* Heinrich Moroder ie stat pra i 19 uemes che à metù su la Union di Ladins de Gherdëina. Per truepes ani iel stat cunselier dla Union.
* Un di fundadëures l ann 1933 y per 25 ani presidënt dla Cunferënza de San Vinzënz a Urtijëi.
* Ai 31 de merz dl ann 1957 ie unì mëtù su ’n nuef „Cumitè dla Trohtes” a Urtijëi cun presidënt Heinrich Moroder.
* Heinrich Moroder ie stat nce fundadëur cun autri dl Museum Gherdëina ulache ie metuda ora na si gran culezion de curëc y minerai.
* Cun la gëurida dla cësa nueva dl chemun de Urtijëi l ann 1971 ti ie unì sëurandat l diplom d unëur adum cun autri 14 zitadins.
* Ël ie stat fundadëur con autri dla Lia da Mont CAI AVS l ann .
* Per set ani iel stat uem de chemun de Urtijëi y l à nce laurà per la Azienda de Cura.
* Ël ie nce stat tl cumité per l liber dla familia Moroder.
## Notes


## Bibliografia
* Cristl Moroder: *Bera Heinrich Moroder de Doss † 31.8.1974* Calënder de Gherdëina 1975, pl. 60-62.
* *Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung*,  Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, Urtijëi 1980. (tudësch, talian, ladin y spanuel) moroderfamily.com, pl. 288-292.
Demëine Mahlknecht

Per l scultëur cëla tlo: Jan Dumëine Mahlknecht

**Jan Demëine Mahlknecht**, dit nce l Vedl Pana (* 23 de juni 1724 a Urtijëi; † 5 de jené 1809 a Urtijëi)  fova n zandlier che jiva cun la crama, deventà n rich marcadënt de Gherdëina che ova vadanià cun l marciadé plu de 500.000 rainesc (ntëur 12 milions de Euro al di da ncuei) cunesciù per si bona opres per i pueresc y la Dlieja y per vester stat scialdi sparaniënt.
## Biografia
L vedl Pana, nasciù tl luech Faujëina dessëura (Oberfalsena) a Urtijëi, fova jit a scola, ma iló ne ti ovla nia drë butà y perchël ovel tosc scumencià a ziplé dant al dut crisć. 

Do che l fova cresciù, ulovel ti fé do a truepes de Gherdëina che fova deventei riches a fe i marcadënc y ie jit cun na crama a vënder. L ie danz ruà a cësa cun deguna marcanzia y degun scioldi. Si pere y loma nen ulova nia plù l lascé ji, ma ël se à vendù si miëur guant, à ziplà di y nuet y chësc iëde ti ovela butà de plu a vënder. 

Ël jiva a Salzburg, tl Böhmen y nce tl Baiern cun si crama sul spinel per truepes ani. Ntant fovel nce cunesciù y n ti dijova a Salzburg l "Holzbube". Bel plan fovel deventà n marcadënt y marciadova uni tant scialdi nce cun mëiles, castanies, limons ai, pieres y nsci via.
Ël tlupova sul lech Garda y rames de ulif y jiva a i vënder a Linz y a Viena la dumënia dl ulif dan pasca.
A Bulsan ovel pona metù su na gran butëiga che l giariva me per i marcëies.
Ël marciadova cun sëida da ala y da Rurëi a viena mandan la marcanzia sun la bercher per i majeri ruves, cun ciapiei de stram y de lën che univa da Firënza, mantua o Unieja. Sui marceies cumprovel marcanzia ala fin a na maniera da tre ju l plu che la jiva sun l priesc.
L Vedl Pana vivova na vita scialdi scëmpla. Ël jiva furnì sche n pëtler, durmiva me ti tublëies ncantëur y sparaniova ciche la jiva.
Ël se à maridà permò cun 71 ani, dant nen ovel dlaurela, dijovel, cun Christina Mauronerin, na vëidua de Stadtsteuer tl Austria, na rica marcadënta nasciuda te Gherdëina.
Ti ultimi ani se ovel trat zruch a sté te Gherdëina.
Ndut ova l Vedl Pana dat via 170.000 rainesc (valor al di da ncuei 4 milions de Euro) danter i scioldi ai pueresc, i fabricac per la dliejes y per i benefiziac (prevesc n pension).

## Dlieja de Urtijëi
L vedl Pana ulova ti scinché la spersa y 2000 rainesc per frabiché la dlieja nueva de San Durich a Urtijëi. Moz Ploner che se à scialdi cruzià per la nueva dlieja nes conta coche la ie unida a una cun l Vedl Pana per chësta dunazion
.
## Cëla nce
* Marcadënc de Gherdëina
## Notes

## Bibliografia
*Josef Komplojer: ''Sparsamkeit und Freigebigkeit in einer Biographie''. Wagner Dispruch 1820.
*Toni Sotriffer (traduzion): *Jan Demëine Mahlknecht. L Vedl Pana (1724-1809)*. Union di Ladins de Gherdëina, Urtijëi 2007.
Super Drift 3D

**Super Drift 3D** ie n videojuech svilupà da y publicà ai 22 lugio 2011 da RumbleSushi 3D.

## Storia

## Referënzes
Susy Rottonara

**Susy Rottonara** (* 1979 a Milan) ie na musizista de La Ila tla Val Badia. Te plu produzions multimedieles dedichedes ala lijëndes ladines dla Dolomites, che ie unides premiedes al livel nternaziunel, ala nterpretà l rodul de Dolasila.

## Vita
Susy Rottonara à studià tlavier y cianté al Conservatore de mujiga de Trënt y lingac y leteratures forestes al’Università de Trënt.
La fova coautëura, figura prinzipela (la prinzëssa Dolasila), ciantarina y autëura dla mujiga tl film *Le Rëgn de Fanes* (2005) n con' dla lijënda dl Le Rëgn de Fanes, l epos naziunel dla jënt ladina. 

Per la numinazion dla Dolomites patrimone naturel UNESCO tl 2009 ala scrit la cumposizion dla opra sperimentela *Fanes Poem Musical* cun tesć per ladin de Roland Verra, prejenteda tla culissa naturela dla Dolomites y tl 2011 cun l'Urchestra Filarmonica Italiana tl Stadttheater a Bulsan.

Si album *Dreaming of Fanes* ie l prim album ciantà per ladin che fova laite tla entry list di 53. Grammy Awards.
La à ciantà si mujiga dedicheda ala lijëndes ladines cun musizisć dl’Orchestra dl Teatro alla Scala di Milano y à cunlaurà cun la musizista americana Laura Sullivan, che ova venciù n pest Grammy. 

Dal 2010 incà iela cumëmbra cun dërt de vela tla The Recording Academy.
Susy Rottonara ie nce stata ambasciadëssa culturela ladina tl 2013 tl Istitut de Cultura Taliana a Malta y tl 2014 tl Belje pra la ancunteda dla Task Force Cross Border Culture. 

Tl ann 2019 ala venciù la bedaia d'arjënt - Outstanding achievement for contemporary opera and composition, soprano and composer, pra i Global Music Awards per si aria d'opera *L’amur de Dolasila*. 

Susy Rottonara ie fundadëura y presidënta dla Lia culturala Fanes che se mpënia a mantenì y dé inant la lijëndes ladines dla Dolomites.

## Produzions
*Film *Le Rëgn de Fanes*, 2005
*Opra *Fanes Poem Musical*, 2009
*Nstalazion *Dolasila*, 2013
*Cunzert Multimediel *Il sogno di Dolasila*, 2016

## Discografia
**Le Rëgn de Fanes*, 2007
**Le Rëgn de Fanes*, 2008, Giunti Editore – Progetti Educativi
**Dreaming of Fanes*, 2010
**Il sogno di Dolasila*, 2016

## Uneranzes
**Renderyard Film Festival* London 2007 – *Le Rëgn de Fanes* Best Film Music
**Garden State Film Festival* Asbury Park -NJ- U.S.A. – *Le Rëgn de Fanes* Best International score
**Los Angeles Reel Film Festival* 2009 – *Le Rëgn de Fanes*: 2.&nbsp;place *Foreign Films*, 1.&nbsp;prize *Best Foreign Film Digital Effects*, 1.&nbsp;prize *Best Foreign Film Special Effect* (Make-up), 1.&nbsp;prize B*est Foreign Film Stunts*, 1.&nbsp;prize *Best Foreign Film Costume Design*
**Women and Minorities in Media Festival* 2012: *Fanes Poem Musical* Best music production
**Global Music Awards* 2019: Silver Medal Winner – Outstanding achievement

## Notes
The Gal Mahjong

**The Gal Mahjong** ie n videojuech, svilupá da HuneX y publicá ai 28 lugio 2010 da D3 Publisher.

## Storia
## Refrënzes
Sepl Rifesser junior

**Sepl Rifesser junior**,   (* 21 de juni 1883 a Urtijëi; †18 de dezëmber 1984 a Urtijëi) fova n ferlëigher y desseniadëur de auteresc y statues a Urtijëi.
## Biografia
Si loma fova Elisabeth Insam da Uridl y l pere Sepl Rifesser senior nce ël ferlëigher cun na gran berstot per auteresc y ars sacra a Urtijëi.
La scoles ovel fat a Bulsan y la scola d'ert a Urtijëi. Ilo ovel sciche nsenianc Stanislaus Langye, Hans Larch, Hubert Spanring, Ritter Felgel v. Famholz, Franz Haider y Adolf Keim. Si pere l à tëut pea per n viac te Böhmen y te Polen ulache l ova nce mparà a marciadé i auteresc che univa fat tla berstot da Stufan.

Ël se à maridà cun Emilie Stuflesser da Petlin l ann 1911, na muta dl ferlëigher Ferdinand Stuflesser, y i à abù doi mutans Milli marideda Grones y Mariele marideda cun Vinzenz Aldosser, che ie stat l diretëur dla scola de Urtijëi, y n mut Pepi.
Sepl Rifesser à dessenià l'autere dl Sacro Cuer tla dlieja de Urtijëi stiftà dala familia Stuflesser Ferdinand de Petlin.
Tla prima viera à Sepl à cumbatù via n Fascia, via n Fedom, sun l pass Campolongo y tl Trentin (Doss. dei Monti, Pasubio, Folgaria). Iló al vivù l ultimo di dla gran viëra. «Daduman ciantan-s mo «Gott erhalte den Kaiser», domesdì fova bele dut finà via, y nëus messan (o pudan) se n pië deviërs de cësa» nscila cuntovel.

Suënz jivl nce a crëp cun si jurman Carlo.
Suënz jivel nce de viac y l ie stat sui ciampanii de duta la gran ziteies dl’Europa. Ilo ti savova tan bel a udëi dut cant da auta.

Ai 21 de juni 1983 à duta la populazion de Urtijëi festejà i cënt ani de Sepl Rifesser.

## Autere de Padvariai
L ann 1931 ie Josef jit tla Lituania a Padvariai a purté si gran autere, aut 6 metri y lerch 3 metri tl cunvënt de Padvariai. Chësc autere ie al dì da ncuei da udëi tl cunvënt francescan de Kaunas. .
## Ncëries
* Ambolt de Urtijëi dal 1951 al 1952. Ël se ova cruzià per prim per la nueva scola mesana de Urtijëi.
* Fundadëur cun autri dla Cunferënza de San Vinzënz a Urtijëi. .
* Cun d autri fundadëur dla Union di Ladins de Gherdëina 
* Diplom d' unëur, uneranza dal Chemun de Urtijëi.

## Notes

## Bibliografia
* Pepi Stuflesser: *Viac de trëi Ladins d’Urtisei te Fanes, Travenanc y Lagazoi.* Calënder de Gherdëina 1949, pl. 27-28.
* Vinzenz Mussner: Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 46 (foto di lauranc dla berstot da Stufan - Sepl à 10 ani).
* Vinzenz Mussner: *Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 58-59.
* Luis Mahlknecht: *Bera Sepl Rifesser da Stufan à cumplì 100 ani*. Calënder de Gherdëina 1984, pl. 35-37.
Crisis Core: Final Fantasy VII Reunion

**Crisis Core: Final Fantasy VII Reunion** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 13 dezëmber 2022 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Akudaikan

**Akudaikan** ie n videojuech, publicá ai 8 agost 2002 da GAE.

## Storia
## Refrënzes

## Juesch
* **Akudaikan**
* Akudaikan 2: Mōsōden
* **Akudaikan Manyūki**
* **Akudaikan Manyūki: Seigi no Yaiba**
* Akudaikan 3
Hatsune Miku: Project DIVA F

**Hatsune Miku: Project DIVA F** ie n videojuech, svilupá da Crypton Future Media y puiblicá ai 30 Agust 2012 da Sega.

## Storia
## Refrënzes
X-treme Express

**X-treme Express** ie n videojuech, svilupá da Syscom Entertainment y publicá ai 2001 da Midas Interactive Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
R: Racing Evolution

**R: Racing Evolution** ie n videojuech, svilupá da Namco y publicá ai 2003 da Electronic Arts.

## Storia
Dragon Ball: Sparking! Zero

**Dragon Ball: Sparking! Zero** ie n videojuech, svilupá da Spike Chunsoft y publicá ai 11 utober 2024 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Elpes de Tux

L**'Elpes de Tux** () ie na ciadëina de crëps te l'Austria. Si pont plu aut ie l Lizumer Reckner a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Tlaut

N **tlaut** (gherdëina: *tlaut*, badiot: *tlalt*, fascian: *girin*) ie l stadium de larva tl zitlus de vita di anfibs. La majera pert di tlauc vif dl dut te l'ega, ma n valgun anfibs à tlauc che vif sun la tiera. I tlauc à cërta carateristiches di pësc, sciche la branchies.
Canche i va tres la metamorfosa svilupei fuieies blanc per tré l fla.
Itadaki Street DS

**Itadaki Street DS** ie n videojuech, svilupá da Armor Project y publicá ai 21 juni 2007 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Stranger of Paradise: Final Fantasy Origin

**Stranger of Paradise: Final Fantasy Origin** ie n videojeuch, svilupá da Team Ninja y publicá ai 19 mërz 2012 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (29 d'agost 1958 – 25 de jügn 2009) é n ciantarin, componist balarin y  filantrop dl'America. Al vëgn conscidré sciöche le**'Re del Pop**'y al é öna dles figöres plü importantes dl  20° e 21° secul.  Tratan na cariera de cater desënes de agn. Cun al s'ál fat conësce le balé sön strada, le "moonwalk", le "robot" y le lean anti-gravity. Jackson é conscidré lunc y le lerch le maiú "performer" de düc i tëmps, sön la basa de süa popolarité y de sües produziuns musicales.

Al á metü man, sciöche otavo möt te süa familia, cun les produziuns di Jackson 5, spo conesciüs sciöche i Jacksons. Da recordé sü albums  Off the Wall (1979), Thriller (1982), l'album che á venü deplü copies tla storia dla musiga.   y al á revoluzioné le monn dl video musical cun i videos de sües cianties, sciöche "Beat It" e "Billie Jean". Jackson é sté inant n superstar a livel mondial cun Bad (1987), l'album che á venü deplü tl 1987 e 1988 y che á arjunt cinch prömes posiziuns tl ta US Billboard Hot 100: "I Just Can't Stop Loving You", "Bad", "The Way You Make Me Feel", "Man in the Mirror", y "Dirty Diana". Da recordé ince Dangerous (1991), HiStory (1995) cun "You Are Not Alone". Al á venü plü de 500 miluns de plates sura döt le monn sciöche artist singul y 150 miluns sciöche mëmber di  Jackson 5:
Al á albü y á fans sura döt le monn.
Grupa de ijules

Na **grupa de ijules** ie na ciadëina o culezion de ijules che vën cumpededes adum. Les possa vester te n ozean, n mer o nce n lech.
Tirana

**Tirana** l'é la capitala y la plui granda cità de l’Albania. La se cata te la part centrala dl paëis y l'é la sedia dla guërnanza, la cultura y l’economia d'Albania. Tirana é stada fundada te l 1614 da Sulejman Bargjini, n'ofizial otoman.

## Referencëi
Durrës

**Durrës** ye la segunda ciudá más poblada de la República d'Albania y la capital de la Provincia de Durrës y de la Municipalidá de Durrës. Ye una de les ciudaes más antigües d'Albania habitaes de forma ininterrumpida, con una historia documentada d'aproximao 2.500 años. Alcuéntrase nuna llanura na costa albanesa del Mar Adriáticu, ente les desembocadures de los ríos Erzen y Ishëm, na esquina sureste del Mar Adriáticu. El so clima ta bien influyíu pol clima mediterraneu estacional.

Durrës foi fundada col nome d'Epidamnos alredor del sieglu VII e.C. por colonos griegos de Corinto y Corcira, en cooperación colos Taulantii, una tribu iliria de la zona. Tamién conocida como Dyrrachium, Durrës desenvolvióse al convertise nuna parte integral del Imperiu Romanu y del so socesor, l'Imperiu Bizantín. La Via Egnatia empezaba na ciudá y dirixíase hacia l'este al traviés de los campos, valles y montes de la Península Balcánica hasta Constantinopla.

Na Edá Media, Durrës foi disputada ente l'Imperiu Búlgaru, la República de Venecia, families nobles albaneses y l'Imperiu Otomanu. Finalmente, los otomanos prevalecieron, gobernando la ciudá durante más de 400 años, dende 1501 hasta 1912. Tres la Declaración d'Independencia d'Albania, la ciudá foi la capital del Principáu d'Albania durante un curtiu periodu. Darréu, foi anexonada pol Reinu d'Italia nel periodu d'enteguerres y ocupada pola Alemaña nazi. Mientres la República Popular Socialista d'Albania, Durrës esperimentó una gran espansión demográfica y económica.

Les sos conexones de tresporte, la concentración d'instituciones económiques y la tradición industrial son la base de la posición económica de lideralgu de Durrës n'Albania. La ciudá cunta col Puertu de Durrës, unu de los más grandes del Mar Adriáticu, que la coneuta con otros países vecinos. La so atraición más importante ye l'Anfiteatru de Durrës, que ta na llista de candidatos d'Albania pa ser declaráu Patrimoniu de la Humanidá de la UNESCO. Con una capacidá que nel so día foi de 20.000 persones, ye l'anfiteatru más grande de la Península Balcánica.

## Referencëi
Vlorë

**Vlorë** ie la terza zità per populazion de l’Albania y la capitala de la Provinca de Vlorë. La se cata tl sud-ovest dl paesc, sun la Baya de Vlorë tl Mer Adriatich. La zità ie de gran mpurtanza per la storia dl paesc, ajache ilò ie unida firmèda la Declarazion de Independenza Albanesa ai 28 de nuvëmber 1912.

## Referencëi
Elbasan

**Elbasan** ie la cuarta zità per populazion de l’Albania y la capitala de la Provinca de Elbasan. La se cata tla Albania centrala, a nord del flum Shkumbin. Si inuem vën dal turc otoman *il-basan*, che uel dì "la fortezza".

## Referencëi
Fier (Albania)

**Fier** (Latin: *Fierum*) l'é la setima plui granda cità de Albania. La se cata te la pianura de Myzeqe y l'é la sedia dla guërnanza dla Provinca de Fier e Municipalità de Fier. Fier é stata fundada te l 1869 y é a 7 km dal sitt de Apollonia, che é stat fondà te l 588 BCE.

## Referencëi
Korçë

**Korçë** l'é la otava plui granda cità de Albania y la sedia dla Provinca de Korçë e Municipalità de Korçë. La populaziun totala dla cità é de 51.152 y la populaziun dla municipalità de Korçë é de 75.994 (cënsc 2011). La se cata sun n altipian a 850 m sora l nivel dl mer, enturnada dala muntagnes de Morava. La spersa totala é de .

## Referencëi
Scienz

L **scienz** (gherdëina: *scienz*, badiot: *aussënt*, fascian: *assent*) ie na planta che crësc uriginalmënter tl nord de l'Africa y te zones temperedes de l'Eurasia, y che ie stat purtà nce tl Canada y tl nord di Stac Unii. L vën adurvà coche planta de urnamënt y coche cuncier te la snops absinth. L po nce unì adurvá per fé n té de scienz, che juda contra l mel de vënter.

## Referënzes
Grupa dl Scilier

La **Grupa dl Scilier** ie na ciadëina de crëps te la Dolomites. Si pont plu aut ie la piza dl Scilier a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Kukës

**Kukës** l'é la capitala dla municipalità y region de Kukës te l'Albania. La cità se cata te l’Luma Plain danter les spondes dl Lake Fierza y les colines de les Albanian Alps. Al cunfluënt dl Drin negr y dl Drin blanch, l’flum Drin se forma dlungia l teritore dla cità.

La populazion dl unit è de 15,643 (2023) y la cità a na spersa de 8.2 km².

## Storia
Kukës l'é stada abitada da tribus iliriches dal temp dl'antichità, che l’erea tl'regn de Dardania. Tombs iliriches é stades trovedes a Këneta y Kolsh te les vicinanze dla cità.

## Referencëi
Lezhë

**Lezhë** é öna dles cités plü vedles dl'Albania. Ara é la capitala dla regiun de Lezhë y dl Comun de Lezhë. Ara é stada fondada tl 4. secul dan C. y ara é stada un di zëntri prinzipai dl Rëgn Ilirich.

## Storia
Lezha é stada öna dles fortificaziuns prinzipales dla stlata di Labeati.. I mürs dla fortificaziun che vëgn dala perioda Ilirica]] é dl IV secul dan C. La cité é stada le post dl Convëgn de Lezhë do Skanderbeg tl 1444 por mëte adöm i nobli albanesc cuntra l'Imper Otoman.

## Inom
L'inom vëgn dal'antica *Lissus* (tl grech: Λισσός), che é gnü traslaté por albanesc coche *Lezhë* y por talian sciöche *Alessio*. La parora *Lissus* (Λισσός) vëgn dal grech y ó dí 'lize' o 'crëp lize'.

## Referënzes
Peshkopi

**Peshkopi** l'é na cità te les regions montagnoses dl nord-est dl'Albania, te la region de Dibër. La se cata a 187 km a nord-est de la capitala Tirana y a 20 km dal cunfin con la Macedonia dl Nord. L'é na cità y l'unica capitala de region te l'Albania che no condivide l nom de so region.

La cità é conossuda per soes acues termales, soa agricultura y soa belëza naturala. L'é in chësc mument n zënter turistic per ativites outdoor come l hiking, l camping y l mountain biking. Te le vicinanze se cata l Mont Korab y l leu de nascita dl eroe nazional albanese Gjerg Kastrioti.

## Referencëi
Glosa

L **glosa** ie na rujeneda ausiliera artifiziela proieteda per la comunicazion internazionela. La à plu carateristiches:
* Si pronunzia ie regulera y si ortografia ie fonetica.
* Si strutura ie scialdi scëmpla y se basa sul significat.
* La ie na rujeneda analitica zënza coniugazions o genus. N pitl numer de paroles cuer duta la relazions gramaticheles.
* L glosa ie dantaldut neutrel y scialdi internazionel ajache l adrova ravises latines y greches che vën adurvedes tl vocabuler scientifich nternaziunel.

## Colegamenc estergn
* Official website
* Wiki
* MiSimpliBio
* U Glosa Jurnali
Tobias Demetz

**Tobias Demetz** (*12 jené 2002 a Sterzing) ie n reghisser, produzënt y n scuvridëur de entomologia de Gherdëina che ie cresciù su te Sëlva. Ël ie cunesciù dantaldut per avëi fat l film documenter *[[A Penny Weighs More Than a Soul]]* (2025) sun Ulrich Senoner, n ël che viv zënza ega y strom te na utia a 2000 metri, ai piesc dl Sasplat.  
## Vita
Tl 2019/2020 al fat n ann de scola tla Irlanda, ulache l à fat pea pra l "County Carlow Theatre Group" y ulache l à fat n curs de atëur a Dublin tla scola "Gaiety School of Acting". Tl 2025 al stlut ju l master de film tla università "Liverpool John Moores University".    

Cun 18 ani al laurà coche pre-editëur dl film "Hill of Vision" dla produzënta dl film de "La vita è bella" cun Roberto Benigni. Puech do al fat viac te 35 paejes fajan films, danter chëi nce un per la Caritas tl Kenia. 

## Opres
Una de si opres plu cunesciudes ie l film documenter *A Penny Weighs More Than a Soul*, che unirà finà tl 2025. La mujiga ie unida tëuta su cun na urchestra te n studio a Turic y la postproduzion dl audio ie unida fata a Roma. I temesc ie l vester n armunia cun la natura, l sulentum y l viver cun puech.   

## Publications scientifiches
Demetz à fat scuviertes de nsec nueves y l à cunfermà l’ejistënza de nsec tl Südtirol y tl raion alpin. Deberieda cun i scuvridëures dl’ Eurac al giatà ora la prima testemunianza de na termita tl Südtirol (''Kalotermes flavicollis''). D’autra publicazions reverda proiec scientifics deberieda cun l Museum dla natura a Bulsan.  

## Articuli

* Tobias Demetz: *Mi pascion per i aranies y nsec*. Te: *Calënder de Gherdëina 2022,* Union di Ladins de Gherdëina, Urtijëi 2022, pl. 141. (Link)
* Tobias Demetz: *Mi esperienza tl’Irlanda*. Te: *Calënder de Gherdëina 2022,* Union di Ladins de Gherdëina, Urtijëi 2022, pl. 170. (Link)

## Films (cerduda)

* 2025: *[https://lld.wikipedia.org/w/index.php?title=Utente:Demetz1988/A_Penny_Weighs_More_Than_a_Soul A Penny Weighs More Than a Soul]* (film documenter)

* 2022: *Hill of Vision* (film lonch; Pre-Editor)

## Weblinks

* Website ufiziela de Tobias Demetz
*  sun IMDb

## Notes


## Commons

*
A Penny Weighs More Than a Soul

***A Penny Weighs More Than a Soul*** ie n documenter dl reghisser ladin Tobias Demetz dl ann 2025.

## Storia
Ulrich Senoner viv da sëul te na utia a 2050 metri sëura l livel dl mer - zënza ega y strom. Ël à mplantà n gran verzon cun d’uni sort de verdura y viv n armunia cun la natura. Ma si vita scherpënta manacia de jì a berdoles canche l suzed ora de nia na ntraunida nia aspiteda y l ciacia belau da si ncësa nuef. 

## Luegia dl film
L film ie unì tëut su sota l Sasplat tla Dolomites (Südtirol). La cuntreda y la natura tol ite na pert de gran mpurtanza tl film. 

## Produzion
L reghisser y produzënt ie Tobias Demetz. La postproduzion dl audio ie unida fata a Roma (Soundart 23) y la mujiga ie unida tëuta su a Turic da na urchestra te n studio. La mujiga ie unida scrita da Magdalena Demetz. L *finale mixing* ie unì fat da Alessandro Checcaci che à nce curà n valguna pertes dl audio dl film *The Dark Knight* dl 2008.

L proiet à metù man tl 2021 coche na seria de films sun YouTube (*Surviving in the Dolomites*). Da jené dl 2022 inant se à depò la idea man man svilupà te n film documenter. A tò su dut l film iel jit via 4 ani y l reghisser ie de n dut stat 168 dis sa mont pra la utia. (Situazion atuela ai 9 de setëmber dl 2025). 

## Publicazion
L film unirà stlut ju tl 2025.

## Documentazions


## Weblinks

* Website ufiziela dl Film
*  sun IMDb
Berat

**Berat** (; ) l'é la nona plui granda cità de Albania y l'é la sedia dla Provinca de Berat y dla municipalità de Berat. La cità é a 70 km a sud de Tirana y a 33 km a est de Fier. La se cata te la part de sud dl paëis, enturnada da muntagnes y culines, cun l Tomorr a est, che l'é stat declarà n parch nazional. L flum Osum passa a travers dla cità. La municipalità de Berat é stata furmada te l 2015 cun la fusiun di ex-municipes de Berat, Otllak, Roshnik, Sinjë y Velabisht. La populaziun totala é de 62.232 (cënsc 2023) cun n'area totala de 421,6 km2. Berat l'é n UNESCO World Heritage Site dal 2008.

## Referencëi
Gjirokastër

**Gjirokastër** l'é na cità te la part de sud de l'Albania y l'é la sedia dla Provinca de Gjirokastër y dla municipalità de Gjirokastër. L'é stata menzionada te i registri storics per la prima ota te l 1336 cun so inom grech medieval, Argyrókastro canche l'era pert dl Imperium bizantin. Gjirokastër é na UNESCO World Heritage Site dal 2005 y l'é ciamada la "Cità de Piera" per so stil architetonic unich. La populaziun dla municipalità é de 23.270 (cënsc 2023) y l'é stada designada "cità-museum" te l'era dl comunism per so patrimoni architetonic.

## Referencëi