Talia

La **Talia** (gherdëina y badiot: *Talia*, fascian: *Tèlia*, talian: *Italia*, ), ufizielmënter tlameda la **Republica Taliana** (talian: *Repubblica Italiana* ) ie n paesc dl'Europa meridiunela y n cumëmber dl'Union Europea. Posizioneda tl zënter dl Mer Mediterran, iela ijuleda dal rest dl cuntinënt tres l massif dl'Elpes.

L cuntribut dla Talia ala zivilisazion uzidentela ie dastramb grand. La ie stata la cuna dl Empere roman y dla Renasciuda taliana. La Talia ie un di majeri atëures dla entraunides a livel internaziunel, cun si 60 milions de abitanc, fejela pert dla organisations internaziuneles plu imputrantes (Organisation dl Tratat de l Atlantich dl Nord, Union Europea, Grupa di Set).

## Storia

### Renascimënt

### Rëni de Talia

Tl 1866 ova la Talia detlarà viera a l'Austria te na lianza cun la Pruscia y ova giatà l Veneto te la vënta. La trupes talianes fova marcedes ite a Roma tl 1870, metan fin a plu de mil ani dl guviern y pudëi dl Papa a Roma. La Talia fova deventeda pert de la lianza tripla cun l Mper Tudësch y l'Austria-Ungaria tl 1882, do na defrënzia de minonghes cun la Franzia n cont de si respetives espansions colonieles.

Nce sce la relazions cun Berlin fova scialdi bones, la lianza cun Viena fova puramënter furmela, n gran pert davia che la Talia ova l nteres de giaté l Trentin y Triest da l'Austria-Ungaria. Chësc ova purtà la Talia a azeté l nvit de la Gran Bretania a se junté ai Aleac de la prima viera mundiela, ajache i ti ova mpermetù plu raions a cost de l'Austria-Ungaria de cie che Viena ti ova mpermetù per si neutralità. La vënta ti ova dat ala Talia na sënta permanënta te la Sozietà de la Nazions. 

Tl 1922 fova Benito Mussolini deventà l prim minister de la Talia, scumencian na era dl guviern dl Partit Naziunel Fascist, cunesciuda coche la "*Talia Fascista*". I fascisć talians ova metù su n guviern totaliter y scancelà la oposizion politica y nteletuela, dajan gran suport ala modernisazion economica, valores soziei tradiziunei y se ova muet plu daujin ala dlieja catolica tres i Tratac dl Lateran tl 1929 che ova furmà la Zità dl Vatican coche n stat sovran al post dl Stat de la Dlieja.

Ti ani 1930 ova l guviern fascist scumencià na pulitica fulestiera plu agressiva. Pra chësta tucova na viera contra l'Etiopia, scumenceda dala Eritrea Taliana, che ova purtà a si anescion; cunfrontazions cun la Sozietà de la Nazions che ova purtà a sanzions; n crëscer de l'autarchia economica y la firma dl Pat de Acel.

La Talia fascista fova deventeda n cumëmber prinzipel de la Putënzes de l'ascil te la Segonda Viera Mundiela. Tl 1943 ova la desfata taliana-tudëscia sun plu fruntieres y la nvajion de la Sizilia da pert di Aleac purtà a la tumeda dl guviern fascist. L rë Vittorio Emmanuele III ova cumandà de śaré ite Mussolini. L nuef guviern ova firmà n armestize cui aleac de setëmber dl 1943. La forzes tudësces ova po tëut ite l nord y l zënter de la Talia, metan su la Republica Soziela Taliana, n stat mariunëta menà da Mussolini y si loialisć fascisć. Chësc ova purtà a na viera zevila te la Talia cun l muvimënt de resistënza che cumbatova contra la forzes de la republica soziela y si aleac tudësc.

Puech do la viera y la delibrazion dl stat, n melcuntënt te la populazion ova purtà a n referendum istituzionel sun sce la Talia dëssa resté na monarchia o deventé na republica. I talians ova tëut la dezijion de abanduné la monarchia y de furmé la Republica Taliana, che ie l stat talian de al didancuei.

## Geografia

## Economia

## Demografia
### Rujenedes

La rujeneda ufiziela de la Talia ie l talian, sciche ie detlarà te la lege numer 482/1999 y tl statut speziel dl Trentin-Südtirol, che ie stat adotà te na lege costituzionela. L talian ie n lingaz romanz de la familia de lingac indoeuropeics che se à evolù dal latin vulgher dl Mper Roman. Adum cul lingaz sarde ie l talian la rujeneda che se à mudà l mancul dal latin. L vën rujenà da ntëur a 85 milions de persones (tl 2022) y ie na rujeneda ufiziela nce te la Svizra (tl Tessin y tl Grijon), a San Marino y te la Zità dl Vatican. Na gran pert de la jënt che rejona l talian sa da rujené doi rujenedes, l talian (standard o te na variazion raionela) y una de la rujenedes talianes dl post, suënz rujenedes a cësa ulache i ie cresciui su. Da tenì cont iel che rujenedes sciche l sarde, l napoletan o l veneto ne vën te la linguistica nia ududes coche dialec dl talian ma plutosc coche rujenedes desfrëntes.

L talian ie una de la majera rujenedes de l'Europa, la ie una de la rujenedes ufizieles de la Organisazion per Segurëza y Cooperazion te l'Europa y una de la rujenedes de lëur dl Cunsëi d'Europa. La ie la segonda majera rujeneda de l'oma te l'Union Europa cun 67 milions persones (15% de la populazion de la UE) y la ie la segonda rujeneda de 13,4 milions de zitadins de la UE (3%). L talian ie la rujeneda prinzipela de la Santa Sënta y la lingua franca te la gerarchia de la dlieja catolica. La ie nce la rujeneda ufiziela dl 
Orden Sovran Militer de Malta. L talian vën adurvà scialdi te la terminologia de mujiga y opera cun n gran numer de paroles talianes che fej referimënt ala mujiga che ie deventedes paroles nternaziuneles adurvedes te autra rujenedes ntëur al mond.

L talian fova stat fat la rujeneda ufiziela dl stat do l'unificazion de la Talia, ulache dant fovela mé na rujeneda leterera baseda sui dialec toscans se basan sun coche rujenova la tlas auta de la sozietà de Firënza. Belau duta la paroles natives tl talian fina cun na vocala y l talian à n sistem de set vocales ('e' y 'o' à n tonn mez-aut y mez-bas). L talian desferenzieia danter consonantes longes y curtes y geminazion (dublië) de la consonantes.

## Pulitica

### Spartizion aministrativa

La Talia ie spartida su te 20 regions. Chëstes ie i ënc aministratifs che ie sëura la provinzies y sota l guviern. 

### Lista de la regions

Chësta ie na tabela che mostra le regions te la Talia ai 1 de jené 2020.

### Ziteies

La majera zità de la Talia ie Roma che tl 2018 ova  abitanc tl chemun. La segonda majera ie Milan cun  abitanc tl chemun. Sce n cëla al raion metropolitan, po ie chël de Milan l majer de la Talia cun plu de 8 milions de abitanc (depënd da ulache n mët i cunfins), ntant sce l raion metropolitan de Roma à danter 4 y 5 milions de abitanc. Chësc ne ie nia da giamië cun la zità metropolitana de Milan, che ie n ënt aministratif y ie mëndra de la zità metropolitana de Roma.
La 10 majera ziteies de la Talia ie:

## Galaria

## Referënzes