Ert de ziplé te Gherdëina

L**'ert dl [[ziplé]]** ie mo aldidancuëi viva te Gherdëina y va ndëur al 1600, cun influenzes che univa n pert da Persenon y n pert da Unieja.
L prim scultëur cunesciù te Gherdëina ie Christian Trebinger che bonamënter ova studià a Persenon.
La familia plu mpurtanta de scultëures di primes seculi, na vëira dinastia artistiga, fova chëla di Vinazer. Danter chisc ie Martin Vinazer stat per ot ani a Unieja y a Roma. La testemunianzes de ert sacrala di primes scultëures possa unì amiredes tl Museum Gherdëina a Urtijëi.

Do y do se à svilupà na lingia de artisć y de families che se dajova ju cun chësc lëur, che ne tulova nia mé ite l'ert sacrala, ma se slargiova nce ora ala produzion de figures de genre sciche pitoc o caioc, de curnijes nduredes y zipledes, de cosses da se tripé y nscì inant.
Ala fin dl dejedotesim secul se à te Gherdëina dassën svilupà l ziplé la chiena y truepa ëiles che laurova sul puntl a fé zandli ova lascià chësc ert per scumencé a ziplé dantaldut la pitla scultures y chiena.

Ma la pert plu artistiga restova mpò scialdi mpurtanta, daujin ala produzion seriala, y se urientova al stil di tëmpes.

Nscila pudons usservé n svilup mpurtant tl ert dl ziplé te Gherdëina cun la fundazion de na scola de dessëni cun Jakob Sotriffer y pona dla prima scola d'ert, tlameda "Cademia" tl segondo mez dl otcënt, che da scola privata deventerà cun l tëmp na scola recunesciuda dal guviërn de Viena.

Via per l otcënt se ova svilupà n stil particuler te Gherdëina, na forma de stil Nazaren, a chëla che se ispirova truepes scultëures de chëi tëmpes.
Permò ti ani danter la doi gran vieres ie unì a sl dé n muvimënt plu modern y stilisà danter i artisc' dla valeda. N pert se tratovel de influenzes dl *Blut und Boden* y dl *Espressionism* tudësch, n pert de influsc neoclassics talians. Chësc mudamënt de stil ie scialdi l contribut dat dal diretëur dla scola d'ert da ntlëuta Guido Balsamo Stella dal 1924 al 1927 ma che à messù se'n jì per ntervënt di ferlëigheri che ne ulova nia n svilup massa modern de l'ert. 
Tl 1920 ie unida metuda su a Urtijëi la Lia Mostra d’Ert che à nce scialdi judà l svilup dl ert te Gherdëina.

Do na crisa scialdi sterscia de dut l artejanat de Gherdëina ti ultimi dejeneies, n pert per gauja dla produzion urientela y n pert per la mudazions dl gusto y dl stil modern, ie na nueva scola de artisć scultëures de Gherdëina tl lëur de se fé valëi, cun lëures iperrealisć o nce defin particulers, ma belau for ispirei a na re-scuvierta dl corp uman.

## Literatura
*  Vinzenz Mussner: *Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri*. Calënder de Gherdëina, Urtijëi 1981 pl. 101. Articul da liejer online.
* Vinzenz Mussner: *Scultëures y zipladëures a Urtijëi*. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37
* Vinzenz Mussner: *Tanc laurova pa tl artejanat dl ziplé zacan y tanc ncuei?*. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75.
* Walter Kaslatter: *40 ani mostra permanënta „Art 52"*. Calënder de Gherdëina 2011, pl. 155-156.
* Stefan Kaslatter: *N stude sun 1 artejanat artistici! de Qherdëina*. Calënder de Gherdëina 2011, pl. 157-162.
* Wolfgang Moroder: *Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja*. Calënder de Gherdëina 2011, 183-185.

## Cëla ënghe
* Ëiles de Gherdëina che zipla
* Scultëures de Gherdëina
* Scola d'Ert Urtijëi


Angel left Urtijei.jpg
Antonsplatz 37.JPG
Baselga di Piné, chiesa di Santa Maria Assunta - Statua Sacro Cuore di Gesù.jpg
Bergkreuz am Sëurasas von Peristi-Walpoth.jpg
Carved lion swiss pine rear.jpg
Chiesa del Buon Pastore altare Madonna lignea Brescia.jpg
Chiesa del Buon Pastore Madonna lignea Brescia.jpg
Chiesa di Sant'Angela Merici statua lignea Vergine Maria Brescia.jpg
Chiesa di Sant‘Eusebio altare Val Gardena cimitero di Cologne provincia di Brescia.jpg
Christ de Col de Flam Luis Insam Urtijei.jpg
Christus-Levisc-Antone-Insa.jpg
Church of Saint Valentine in Woźniki Slaskie altar.JPG
Creusch dla fossa Peristi sa sacun Vinzenz Peristi.jpg
Crucifix-Franz-Runggaldier-.jpg
Crypta Speyer Altarkreuz.jpg
Das Tirol Panorama Exponate.jpg
Groedner Holzschnitzereien 1.jpg
Groedner Holzschnitzereien 2.jpg
Groedner Holzschnitzereien 3.jpg
Groedner Holzschnitzereien 4.jpg
Heilige-Anna.jpg
Jesusskulptur in der Pfarrkirche Mariä Himmelfahrt, Nesselwängle.jpg
Jugendstil Villa Venezia.jpg
Jäger Gröden.jpg
Kreuzwegstationen01.jpg
Kreuzwegstationen02.jpg
LApostls 5 Vinazer school.jpg
Legionarius.jpg
Lindenberg Alte Pfarrkirche Chor Altar Franziskus.jpg
Lion carved swiss pine 2 rear.jpg
Lion carved swiss pine 2.jpg
Lion carved Swiss Pine.JPG
Lions in wood.jpg
Mountain climber Gröden.jpg
Oswald von Wolkenstein JB Moroder.jpg
Sacred heart of Jesus in Arco.jpg
Saint Elisabeth of Hungary Parish Church of Urtijëi.JPG
Saint-Elisabeth-Anton-Demet.jpg
Saint-John-Baptist.jpg
Seurasass aus Plan dla roles. Gröden.jpg
Sigarette-holder.jpg
St John Baptist Groeden.jpg
St John Baptist woodcarved statuette from Groeden 2 vers.jpg
St John Baptist woodcarved statuette from Groeden.jpg
StJohann-03a.jpg
Two seasons Groeden.jpg
Isidor de Madrid Vinazer.jpg
Walther-Oswald.jpg
Watchstand.jpg
Woman with sheep Gröden.jpg
Woodcarved Hunter from Gröden side view.jpg
Woodcarved polichromed figurine from Gröden rear.jpg