Lia Mostra d’Ert

La **Lia Mostra d’Ert**, nce *Kreis der Kunstschaffenden* y *Circolo degli Artisti* ie na lia de cultura de Gherdëina cun sënta sun Plaza de Sant Antone a Urtijëi.

## Storia
Bele tl 1910 se ova na grupa de scultëures de Gherdëina, che fajova dant al dut ert sacra, metù adum te na cooperativa che se tlamova *[[Productiva]]*. Chësta cooperativa ova 40 cumëmbri. La rejon fova chëla de pudëi vënder i lëures ziplei zënza messëi passé tres i ferlëigheri che fova la dites che vëndova ora de Gherdëina, ulache jiva la masra pert dla scultures. La *Productiva* fajova ncé cataloghes y metova ora scialdi te na vetrina turonda dla *Villa Venezia* che fova dl scultëur Batista Moroder Jumbiërch.

Do la prima gran viëra tl 1920, do n idea de Vinzenz Moroder-Resciesa, se à n valgun scultëures de Urtijëi, August Runggaldier Furdenan, Jakob Mussner Scizr, Jakob Crepaz Maidl y Vinzenz Moroder, Konrad Pitscheider y Ludwig Moroder  metù adum per fé na nueva lia *Ausstellugsverein* per mëter ora y vënder diretamënterla la scultures zipledes.
La  lia se ova mpenià de ti pité ai scultëures de Gherdëina de pudëi presenté y se vënder si lëures plu che auter tla mostres tenides d’instà. 

Ai 4 de setëmber dl  1939 ie stata inaugureda la prima sënta dla lia tla *Casa dell’Artigiano*, ntlëuta cësa dl Fascio, cun l susteni dl podestà Arturo Tanesini.
Chësta mostres ie mé tumedes ora l ann 1944 y 1945 davia che l cumisser Sanoner ti à lascià la sala dla mostres ala Wehrmacht. 

Bele l ann 1946 iesen inò stac boni dla mëter a jì, cun gran suzes. 
La zaita Dolomiten ova scrit de chësta mostra: *Tlo iel forzes jëunes che lëura y che ne uel nia n savëi dla vedla maniera de lauré, de cialé do a modiei o fajan series medemes. Chisc jëuni cumbat l kitsch, l lëur religëus y i lëures de livel bas per i turisć. L ie lëures de jëuni artisć che spiedla defin l’ana dl tëmp, sciche mé nzaul sun chësc mond*, (traduzion dal tudësch).

Do la segonda gran viëra fova la ueia de purté velch de nuef y de mudé drët granda. Bele pra la mostra da d’insta dl 1947 an spartì l lëur artejanel da chël plu artistich. Nsci an metù ora te doi salamënc desferënc. I lëures plu artistics ie unì metui ora tla cësa dla Lia Mostra d’Ert sun plaza Sant Antone a Urtijëi y chëi plu tradizionei tla cësa dla scola elementera a Urtijëi. La spartizion à purtà a de gran descuscions y n à fat ora tla Lia  de mustré mé lëures atuei y persunei. N chël ann, 1947, iel nce unì mudà l inuem dla lia, da *Ausstellungsverein* a *Kreis der Kunstschaffenden - Circolo degli Artisti*. N ova nce metù su la regula che n ëssa mé metù ora lëures atuei *che rejona de si tëmp y che lascia recunëscer la persunalita dl artist*. Uni ann univel metù a jì la mostra da d’insta, ma la tenscion danter modernità y tradizion fova for majera, tant che do la mostres dl 1952 y 1953 se à l cunsëi sparti y l fova nasciuda la grupa Ruscél.

Ti ani 1960, canche l'ert sacra ie jita dassën doju te Gherdëina pervia dl cunzil Vatican segondo y dla ntroduzion te Gherdëina dla mascins da ziplé, an cialà de jì a fé mostres coletives ënghe oradecà, danter l auter n iede tla *Galleria Agostiniana* a Roma. A Urtijëi daujin ala coletives unìvel metù a jì mostres de  artisć de oradecà sciche l moler Karl Plattner, l scultëur Augusto Murer y Angelo Biancini, che fajova opres de ceramica. La lia a scumenciá a urganisé nce viages de cultura, cunferënzes, cunzerc y cineforum.

De nuvëmber dl 1969 iel zapà ite te n nuef cunsëi dla lia, do de gran descuscions, truepes jëuni, che ova fat la scoles autes de ert y academiches y che ova nce fat pert di muvimënc dl '68 sciche Franz Schrott, Albert Moroder, Manfred Mureda, Norbert Moroder, Adolf Kostner, Egon Moroder, Markus Schenk, Leander Piazza y Wil­fried Senoner. Na mostra tla cësa dl Circolo a Urtijëi che á fat scialdi fazion, per vester stat zeche defin nuef, ie stata MAMALEEG de Manfred Mureda, Markus Schenk, Leander Piazza y Egon Moroder.

Tl 1971 univa ora na zaita *Sckat* cun caricatures, tesć y poejies de uni rujeneda.

Tl 1972 ie l inuem *Kreis der Kunstschaffenden* stat mudà a *Kreis für Kunst und Kultur - Circolo artistico e culturale - Lia Mostra d’Ert*, ajache  cun l'atività artistica univa ncé fata truepa ativitá de cultura de uni sort. 
Tl 1973 ie unic stac fac ora i locai cun na biblioteca cun castli nueves per i passa 2.000 libri per la majera pert d'ert.

Tl 2007 ie udida naugureda na cësa nueva, doche la vedla fova unida zareda ju, numineda pona “Cësa per la junanza, ert y cultura”.

Dal 2009 nchin al 2012 iel unì dat ora la zaita culturela “Puhin” cun articuli y poejies de uni rujeneda. Tla redazion fòvel Ivan Senoner, Tobia Moroder, Simon Perathoner, Diego Perathoner, Fabio Perathoner y Lukas Pitscheider.

Tl 1996 ie stata metuda su la cooperativa Unika che à seurantëut la funzions dla Lia Mostra d'Ert di primes 40 ani de fé cunëscer y vënder i lëures dl artejanat artistich de Gherdëina.

## Primes presidënc
* August Runggaldier Furdenan 1920-1923
* Ingenuin Degasper  1923 
* Vinzenz Moroder 1924-1926 y 1927 
* Luigi Pezzei 1926-1928 y 1929-1933 
* Luis Kostner Stlujuc 1933-1936
* Vinzenz Peristi 1936-1938 
* Carlo Crepaz Maidl 1938-1940
* Vinzenz Moroder Scurcià 1940-1945

## Notes

## Bibliografia
* *Storia dl Esposizion a Urtijëi*. Calënder de Gherdëina 1951. pl. 54-56.
* Sofia Stuflesser: *100 ani Circolo – Lia Mostra d’Ert*. Calënder de Gherdëina 2020, pl. 160.
* *Cënt ani Circolo*, Lia Mostra d'Ert y Istitut Ladin Micurà de Rü, Urtijëi 2020. ISBN 978-88-8171-140-6.
* Adolf Kostner: *L circuì artistico-culturel*. Calënder de Gherdëina 1971, pl. 37-40.

## Cëla nce
*Ert visuela
*Modernism
*L ert de ziplè te Gherdëina