open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katharina Bernardi

**Katharina Bernardi Walpoth Holzknecht**, dita nce Trina d'Alësc (*25 de lugio 1884 a Urtijëi; † 5 de dezëmber 1974 a Urtijëi) ie stata na sarturëssa per guanc dala gherdëina. 
## Biografia
Ëila fova la muta de Filomena Maria Pitschieler da Rescion, na sarturëssa (1856 - 1928) y Ujep Antone Bernardi (1850 - 1931) calighé y mut de Alësc.
La à maridà   Luis Walpoth (de Tita) da Junerëi (1882 - 1921) y do che la fova resteda vëidua Alois Holzknecht de Paul (1888 - 1959). La à abù trëi fions Stina, Batista y Zenz. La prima Stina Walpoth ie stata na  bona molera, Batista ova fat l crist de Sëurasas, Zenz fova śotler.

La ova mparà da sarturëssa per trëi ani pra Maria Prucker dl Penc a Santa Cristina.
Tl 1912 ti ovla fat ala mujiga de Urtijëi, che jiva al Cungres Eucaristich a Viena, duta la trohtes.
Tl 1987 ala metù su adum cun truepes d'autri la grupa "Cumitè dia Trochtes" a Urtijëi.
La furniva nce sù manduchiei de lën che ie da udëi tla sala dla entreda dl Museum Gherdëina y tl hotel Adler a Urtijëi.

Popa cun guant dala Gherdëina gherlanda spiza.jpg|Popa cun guant dala Gherdëina gherlanda spiza fat da Trina Bernardi.
Popa cun guant dala Gherdëina gherlanda spiza senteda.jpg|Popa cun guant dala Gherdëina gherlanda spiza.
Popa cun guant dala Gherdëina senteda.jpg|Popa cun guant dala Gherdëina cazina.
Popa cun guant dala Gherdëina mpé.jpg|Popa cun guant dala Gherdëina cazina.

## Notes

## Bibliografia
* M.O. (Malia Obletter): * L guant dala gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1969  pl. 55-56.
* Josl d’Alësc (Josef Bernardi): *Anda Trina d’Alësc à cumplì 90 ani* Calënder de Gherdëina 1975, pl. 90-70.
* Flëur Schrott: *Na lia à 80 ani*. Calënder de Gherdëina 1986, pl. 63. Foto.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei. Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 69-70.
Jakob Crepaz-Maidl

**Jakob Crepaz-Maidl**, nce *Jocl Crepaz da Maidl*  (* 23  de lugio 1874 a Cherz Fedom; † 14  de jené 1940 a Urtijëi) ie stat n scultëur de Gherdëina.

## Vita
Jakob Crepaz ie nasciù te na familia de paures de ot fions te Fedom. Da pitl vardovel la cëures sula Mont d'Anzisa y ntan che l vardova ziplovel cun si britula. L ie po jit a Urtijëi a lauré tla berstot de Ferdinand Demetz ulache l à laurà da lerner y plu tert tla berstot de Josef Rifesser da Stufan.

Ai 21 de utober 1907 se al maridá cun Adeline Sotriffer y ëi à abù doi mutons Carlo y Leo, tramedoi artisc.

Tla prima viera mundiela iel stat saudé sul Col di Lana, tla Giudicaries, a Folgaria y sul Monte Maio.

N conta che l à ziplà tla nëif ntan la viera na statua dl coser Karl y che chësta ie stata destruda tla nuet da si cumpanies che ne ti pudova al coser pervia dla viëra.

Tl 1920 al metù su cun Giacobe Mussner-Scizr, Vinzenz Moroder-Scurcià, August Runggaldier y truepes d'autri  la mostra d'ert a Urtijëi „Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe“.

## Lëures
Truepes de si lëures ie jic ora per l mond. Tla dlieja de San Durich ie da udëi sul autere dla capela dl Rosar na si Santa Elisabeta, doi angiuli y l tabernacul. Tla dlieja de Sant Antone na Santa Bernadeta tl chëul de Lourdes y Sant Antone che dà l pan ai pueresc. 
L fajova nce gën figures tla nëif y, canche Urtijëi à festejà tl 1908 per vester deventà luech de marcià, al fat San Durich y alegories dl artejanat de nëif. Pra la giaurida dla prima plaza dala dlacia al fat n San Don Bosco de nëif.


File:Bernadette-front.jpg |Bernadette Soubirous tl chëul de Lourdes tla Dlieja San Antone a Urtijëi.
File:Sant-Elisabeth-Crepaz.jpg|Santa Elisabeta.
File:Angel-left-Crepaz.jpg|Angiul.
File:Angel-right-Crepaz.jpg|Angiul.
File:Jesus-Engel-Crepaz.jpg|Tabernacul.

## Notes

## Bibliografia
* Albert Moroder: ''Jocl Crepaz da Maidl. Gran sculteur a Urtijei.'' Calënder de Gherdëina 1978, pl. 55-58 .
* Vinzenz Mussner: *Mostri sculteures de Urtijei che a zipla de bela scultures y che a nsenia ju lerneri.* Calënder de Gherdëina 1981, pl. 55.
## Weblinks
*
Donau

La **Donau** ie l segondo ruf plu lonch de l'Europa do la Volga. La passa tres gran pert de l'Europa zentrela y l'Europa dl sud-est, dal Bosch Fosch al Mer Fosch. Giut alalongia fova la Donau na fruntiera dl Imper Roman y culeghea al didancuei 10 paejes de l'Europa. La nasc tl sud-vest de la Germania y à na lunghëza de 2850&nbsp;km, passan tres l'Austria, la Slovachia, Ungaria, Croazia, Serbia, Romania, Bulgaria, Moldavia y Ucraina dan che la se jeta ite tl Mer Fosch.

## Geografia

## Storia

La Donau fova giut n ruf de cunfin dl Mper Roman. Aldidancuei iel l ruf che passa tres l majer numer de stac (10). L Nil ie segondo y passa tres 9 stac.

## Referënzes
Philomena Prinoth Moroder

**Philomena Prinoth Moroder** (* 11 de utober 1860 a Maran;† 31 de jené 1920 a Urtijëi) ie stata na scritëura te Gherdëina de n diare.
## Biografia
Ëila ie nasciuda a Maran da pere y loma de Gherdëina che fova marcadënc te na butëiga sot ai ghebelbri for a a Maran. Iló ala fat nce la scoles y finà via si studesc pra l istitut "Englischen Fräulein".  A Maran ala cunesciù l dutor Konrad Moroder de Janmatie (1849-1919) che laurova iló tl spedel. 
Ëi ie po unic te Gherdëina a sté tla cësa che sën se tlama Columbia tla streda Stufan a Urtijëi.  I à abù 13 fions, 6 mutans y 7 mutons. De chisc ie 6 morc da pitli , na muta Adelheid cun 16 ani y n mut Franz Gottfried tumà tla viëra.
Si uem fova dutor ma l tenia nce na pitla apotech ulache la fëna ti judova.

L diare de Philomena Prinoth ie scrit per tudësc y va dal 1885 al 1920. La trascrizion tudësca publicheda dl 2018 ie de 580 plates. L diare dà na bona vijion de coche fova la vita te si familia y la vita soziela te Gherdëina. Si nepota fova la maestra y scritëura Elsa Runggaldier che à dat ora la traduzion ladina te n liber  y publicà sun La Usc di Ladins tl 1976 pertes dl diare de Philomena scrites ntan la Gran Viera.

## Scric publichëi
* Elsa Runggaldier (traduzion): *Lecurdanzes de Lava, diare ntan la prima viëra de Philomena Prinoth Moroder*. Union di Ladins de Gherdëina, 1978.
* Margareth Runggaldier Mahlknecht: *Wenn doch endlich Frieden wäre! Aus dem Tagebuch der Filomena Prinoth-Moroder, Gröden 1914–1920*. Folio Verlag, Bulsan ISBN 978-3-85256-666-5.
* Marion Ladurner, Oswald Überegger: *Mein Gröden. Die Tagebücher der Filomena Prinoth-Moroder (1885–1920)*. Universitätsverlag Wagner Dispruch 2018, ISBN 978 3703010675.

## Notes

## Weblinks
* Associazione Geschichte und Region / Storia e regione
## Bibliografia
* Ingrid Runggaldier: *Prejentazion di diares de Filomena Prinoth-Moroder*. La Usc di Ladins Nr. 45 — 19 de november 2021, pl. 12.
Franz Prugger

**Franz Prugger** (*1891;†1978) ie stat diretëur dla Cassa dl Sparani de Urtijëi (1953 - 1956), Presidënt dla Union di Ladins de Gherdëina dal 15.07.1946 al 7.08.1948 y dal 3.07.1958 al 23.03.1961, Presidënt dla  Union Generela di Ladins dla Dolomites y ambolt (1953-1956) y zitadin d'unëur de Urtijëi.
## Biografia
Ël à maridà Augusta Dorigo, muta dl scultëur Vigil Dorigo. Si fions fova August deventà preve Gilo, Pepi, Franz y Rosmarie Si mut Gilo Prugger ie ënghe stat presidënt dla Union di Ladins de Gherdëina y l mut August Pepi rujnova y dajova nutizies per ladin pra la RAI de Bulsan.
Fundadëur dla Union di Ladins de Gherdëina tl 1945 adum cun Luis Trenker, Leo Demetz y truepes d'autri, presidënt lità te na vela ai 15 de lugio 1946 dla Union di Ladins de Gherdëina L iel stat la persona che se à cruzià l plù per fabriché la Cësa di Ladins a Urtijëi.

Franz Prugger ie stat cherdà tla cumiscion di 19 y unì numinà cavaliere y comendatëur dla Repubblica taliana.
## Notes


## Bibliografia
* Chiocchetti Nadia: *Nosta Jent. Persones y personalités dla Ladinia.* Union Generela di Ladins dles Dolomites. pl. 124-125.  ISBN 88-901703-4-4.
Senoner

**Senoner** ie n cuinuem de Gherdëina de urigin dl luech de Sëlva. L ie un di cuinuemes che vën dant l plu suënz te la valeda.

## Urigin
L cuinuem ie nasciù tl 17ejim secul te Sëlva tres n mudamënt, na germanisazion, dl inuem *da Zanon*. Zanon fova n mesc che a chël tëmp fova de n cër Giuani da Zanon. De chësc Giuani san che l fova mort tl 1622 y che si mut Christian fova nasciù tl 1608. Bele cater generazions plu tert univa l cuinuem Senoner dant te duc i luesc de la valeda.

## Persunaliteies
* Carlo Senoner (* 1943), sciadëur sportif
* Carlo Senoner (stlupeté sportif) (* 1940), trè tl scies sportif (campion talian tl pitl caliber tl 1974) y zipladëur
* Franz Senoner (1927-2019), zipladëur, scritëur
* Hugo Senoner (* 1961), zipladëur
* Irmengard Senoner (* 1942), Zisterziensera y muniga tl cunvënt de Mariengarten
* Ivan Senoner (* 1978), scritëur, linguist, autëur, publizist
* Lucas Senoner (* 1983), sciadëur sportif
* Peter Senoner (* 1970), zipladëur
* Simona Senoner (1993–2011), sportiva de saut cui schi
* Theo Senoner (* 1977), biatlet
* Wilhelm Senoner (* 1946), zipladëur y depenjadëur
* Wilfried Senoner (1945–1999), artist y zipladëur

## Variazions
* Zanoner
* Sanoner

## Referënzes
Curtina

Na **curtina** (gherdëina: *curtina*, badiot y fascian: *cortina*) ie n post ulache n suplësc l corp de persones mortes.
Cortina

***[[Curtina]]**, n post ulache n suplësc l corp de persones mortes.
***[[Anpezo]]**, n chemun de la Ladinia te la provinzia de Belum.
Dominik Holzknecht

**Dominik Holzknecht**, tlamà nce *Mëine Golo* o *Mëine fotograf*, (*10 de auril 1869 a Urtijëi;† 19 de utober 1951) ie stat l prim fotograf de prufescion de Gherdëina. Te Gherdëina ova scumencià scenó a fé fotos Alois Kostner che fova n moler y nce la berstot de Lenert di "Gebrüder Moroder" ferlëigheri.
Ël ova mparà l'ert de nduradëur ma pona fovel jit a Dispruch a fé l fotograf.
L ova sëurantëut pra la Cësa Rusina a Urtijëi l atelier dl fotograf Emil Terschak doche chësc à messù sen ji da Gherdëina tl 1900 ajache l ti plajova nia al pluan Franz Anderlan.
Prësc do dlongia la villa Venezia, te na berstot ulache l fova dant na sia y n fever, ovl giauri si butëiga da fotograf ntëur l ann 1905.  
Te si atelier univa i ferlëigeri a lascé fe fotos di sanc, ma nce scialdi la jënt che ulova se lascé pultré ju.
L ova pona frabicà si cësa y trapinà cun latelier dla da streda dla Villa Venezia. Iló vendovel nce material fotografich y tabach.

## Notes


## Bibliografia
* Hans Rabanser: *La Fotografia - N valguna cunsciderazions.* Calënder de Gherdëina 1994, pl. 154.
* *Dominik Holzknecht fotograf*. *Calënder di mënsc (La butëighes da plu da giut)*. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 29.

## Weblinks
*
Dantercëpies (furnadoia)

***Dantercëpies*** ie na furnadoia te Gherdëina che porta dal luech de Sëlva su sainsom la mont de Dantercëpies. La fej pert de la raida da jì cun i schi Sellaronda.
Roda (mesun de trasport)

Na **roda** (gherdëina, badiot y fascian: *roda*) ie n mesun de trasport che se muef cun la forza de la persona (o po ënghe unì judeda da n motor). La ie fata de doi rodes che se raida tres la forza che la persona ti da drucan cui piesc sun doi pedai.
Per smendrì la puscibilità de cunflic danter chëi che va cun la roda y chëi che va cun l'auto o a pé ie ti ultimi ani te plu luesc ntëur al mond states metudes su stredes per la roda.
Col Raiser (furnadoia)

***Col Raiser*** ie l inuem de na furnadoia te Gherdëina che scumëncia sëura Col dala Pelda tl chemun de Sëlva, sun l'ëur dl ruf de Ncisles al cunfin cul chemun de S. Cristina y  che porta sun la mont Col Raisa.

## Bibliografia
* *La furnadoia nueva de Col Raiser*. Calënder de Gherdëina 1990, pl. 158-159.
* *Lift de Col Raiser*. Calënder de Gherdëina 2003, pl. 13.
* Egon Vinatzer*. Na marueia dla tecnologia - Val Gardena Ronda Express*. Calënder de Gherdëina 2005, pl. 153-154.  
* Daniela Villotti: *Inaugurazion di mplant portamont nuef de Col Raiser*. Calënder de Gherdëina 2010, pl. 166-167.
Ciampinoi (furnadoia)

***Ciampinoi*** ie l inuem de na furnadoia te Gherdëina che porta dal zënter dl luech de Sëlva su sainsom la mont de Ciampinëi. L inuem *Ciampinoi* ie na verscion talianiseda de *Ciampinëi*.
Val de Puster (comunità raion)

La **comunità raion Val de Puster** (tudësch: *Bezirksgemeinschaft Pustertal*, talian: *Comunità comprensoriale Val Pusteria*) ie una de la 7 comuniteies raion de Südtirol. La fej ora duta la Val de Puster y ënghe n valguna valedes da na pert sciche la Val Badia.
La ie metuda adum da 26 chemuns che ie: 
#Ahrntal
#Badia
#Burnech
#Corvara
#Falzes
#Gais
#Gsies
#Kiens
#La Val
#Mareo
#Mühlwald
#Niederdorf
#Olang
#Percha
#Prags
#Prettau
#Rasen-Antholz
#Sand in Taufers
#San Laurënz
#San Martin de Tor
#Sanciana
#Sest
#Terenten
#Toblach
#Valdaora
#Valsperch-Taisten
#Vandoies
Ruf de Cuecenes

***[[Ruf de Cuecenes (Urtijëi)]]**, n ruf te Gherdëina tl chemun de Urtijëi che nasc te Cuecenes y fina tl ruf de Val d'Ana.
***[[Ruf de Cuecenes (Sëlva)]]**, n ruf da mont te Gherdëina tl chemun de Sëlva che nasc sota la zità di Sasc y va tl ruf de Vallongia mpue sëura Plan de Gralba.
Piza da Sela

La **Piza da Sela**, pervia de la furnadoia ënghe tlameda datrai *Piz Sela* o cul inuem talianisà *Piz Sella*, ie na mont te Gherdëina tl chemun de Sëlva. La ie daujin ai piesc dl Saslonch y danter la Zità di Sasc, Ciampinëi y Tramans. Sainsom la mont porta da Plan de Gralba su la furnadoia *[[Piz Sella (furnadoia)|Piz Sella]]*.
Juebia dai Andli

**Juebia dai Andli** (gherdëina: *juebia dai Andli*, badiot: *Les Antles*, fascian: *?*, latin: *Sollemnitas Sanctissimi Corporis et Sanguinis Christi*) ie una de la festes prinzipeles de la dlieja catolica.

La festa ie 40 dis do Pasca (la segonda juebia do Pasca de Mei). Te cër stac ulache l di ne ie nia n di de festa vëniela spusteda ala dumënia do. Chësc ie l cajo te la Talia.

## Cëla nce
* Pruzescions da Juebia dai Andli te Gherdëina.
Piz Sella (furnadoia)

***Piz Sella*** ie l inuem de na furnadoia te Gherdëina tl chemun de Sëlva che porta da Plan de Gralba su sainsom la mont de Piza da Sela.
Mont Sëuc (furnadoia)

***Mont Sëuc*** ie l inuem de na furnadoia te Gherdëina che porta dal luech de Urtijëi sun Mont Sëuc. Plu avisa scumëncia la furnadoia te la frazion Sureghes che toca pra l chemun de Ciastel. Duta la furnadoia ie perchël tl raion dl chemun de Ciastel. Sota la furnadoia ie l purtoi *[[Pilat (purtoi)|Pilat]]* che porta da Mont Sëuc ju a Urtijëi.
Ruf de Cuecenes (Urtijëi)

L **ruf de Cuecenes** ie n ruf te Gherdëina tl chemun de Urtijëi. L nasc te Cuecenes y fina tl ruf de Val d'Ana.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Regions de la Franzia

La Franzia ie spartida su te 18 **regions** aministratives (franzëus: *régions*, singuler *région* ). De chëstes ie 13 te la Franzia metropolitana (te l'Europa) y 5 ie te la Franzia de sëuramer.

## Lista de la regions aministratives
Aix-les-Bains

**Aix-les-Bains** ie na zità de la Franzia te la region Auvergne-Rhône-Alpes y tl dipartimënt Savoie. Tl 2019 ovela na populazion de .

## Geografia

## Storia

## Notes
Ajaccio

**Ajaccio** (, cors: *Aiacciu* , talian: *Aiaccio* or *Ajaccio* ) ie na zità de la Franzia. La ie la capitela de la region Corsica y nce la capitela dl dipartimënt Corse-du-Sud. Tl 2019 ovela na populazion de . L chemun à na spersa de  km².

## Geografia

## Storia

## Notes
Bordeaux

**Bordeaux** ie na zità de la Franzia. La ie la capitela de la region Nouvelle-Aquitaine y nce dl dipartimënt Gironde. Tl 2019 ovela na populazion de  tl chemun y de  tl raion metropolitan.

## Geografia

## Storia

## Notes
INSEE

L **codesc INSEE** ie n codesc che vën adurvà te la Franzia dal **Istitut Naziunel de la statistica y economia** (franzëus: *Institut national de la statistique et des études économiques, INSEE*) per  identifiché ënc aministratifs sciche chemuns y dipartimënc. L ie da cunfrunté cul codesc ISTAT te la Talia.
Saint-Germain-en-Laye

**Saint-Germain-en-Laye** ie na zità de la Franzia te la region Île-de-France y tl dipartimënt Yvelines. Tl 2019 ovela na populazion de  tl chemun y de  tl raion metropolitan. L chemun à na spersa de  km².

## Geografia

## Storia
Tl ciastel de Saint-Germain-en-Laye ovun ala fin de la prima viera mundiela tl 1919 firmà l Tratat de Saint-Germain-en-Laye che fova l trat de pesc danter i aleac y l'Austria.

## Notes
Franzia metropolitana

La **Franzia metropolitana** (franzëus: *France métropolitaine* o *la Métropole*), ënghe cunesciuda coche la **Franzia europea** (franzëus: *Territoire européen de la France*) ie l raion de la Franzia che ie geograficamënter te l'Europa.De la 18 regions de la Franzia ie 13 te la Franzia metropolitana i 5 te la Franzia de sëuramer. La Corsica toca ënghe pra la Franzia metropolitana, scebën che la ie n'ijula y perchël "sëuramer", ajache la ie te l'Europa. 

## Notes
Franzia de sëuramer

I **dipartimënc y regions de sëuramer de la Franzia** (franzëus: *départements et régions d'outre-mer*, ; *DROM*) ie dipartimënc de la Franzia che ie dedora da la Franzia metropolitana, la pert europea de la Franzia. Chisc à avisa l medem status sciche la regions y i dipartimënc te la Franzia metropolitana.De la 18 regions de la Franzia ie 13 te la Franzia metropolitana i 5 te la Franzia de sëuramer. Scebën che la Corsica ie n'ijula y perchël "sëuramer", tochela mpo pra la Franzia metropolitana, ajache la ie te l'Europa. 

## Notes

## Referënzes
Abbaretz

**Abbaretz** ie n chemun de la Franzia te la region Pays de la Loire y tl dipartimënt Loire-Atlantique. Tl 2019 ovel na populazion de  y na spersa de 61.76&nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Notes
Provence-Alpes-Côte d’Azur

La **Provënza-Elpes-Costa Bruma** (franzëus: *Provence-Alpes-Côte d'Azur* ; occitan: *Provença-Aups-Còsta d'Azur*, , o occitan: *Provença-Alps-Còsta d'Azur* ; suënz scurteda a **PACA**; ënghe cunesciuda coche **Région Sud**) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. L ie la region l plu a sud-est de la Franzia, al cunfin cun la Talia. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Marseille.

## Geografia

## Storia

## Notes
Auvergne-Rhône-Alpes

L**'Auvergne-Rhône-Alpes** (**ARA**; ; arpitan: *Ôvèrgne-Rôno-Ârpes*; occitan: *Auvèrnhe Ròse Aups*; talian: *Alvernia-Rodano-Alpi*) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie tl sud-est de la Franzia y cunfina a est cun la Talia y la Svizra. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Lyon.

## Geografia

## Storia

## Notes
Bretania

La **Bretania** (franzëus: *Bretagne* ; breton: *Breizh*,  o ; ie na penijula, n stat storich y n raion culturel tl vest de la Franzia. La cuer gran pert dl raion che al tëmp di romans se tlamova *Armorica*. La Bretania fova tl Medieve deventeda n rëni y pona n ducat dan unì unificheda al Rëni de Franzia tl 1532 coche na provinzia. 

La Bretania ie ënghe cunesciuda coche *Pitla Bretania* (a defrënzia de la Gran Bretania, l inuem de tramedoves che à la medema origin). La cunfina cul Ozean Atlantich a vest y nord, cun la Normandia a nord-est, cul Pays de la Loire a sud-est. Si spersa ie de &nbsp;km2.

Al didancuei, la provinzia storica de la Bretania ie spartida su sun cin' dipartimënc: Finistère tl vest, Côtes-d'Armor tl nord, Ille-et-Vilaine tl nord-est, Morbihan tl sud y Loire-Atlantique tl sud-est. Loire-Atlantique toca al didancuei pra la region Pays de la Loire ntan sce i autri cater dipartimënc toca pra la region Bretania.

## Storia

## Geografia

## Notes
Bretania (region aministrativa)

La **Bretania** (franzëus: *Bretagne* ; breton: *Breizh* ) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie la region plu a vest y ie sul Ozean Atlantich. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Rennes.

La region aministrativa de al didancuei cuer gran pert dl raion storich de la Bretania.

## Geografia

## Storia
La region moderna de la Bretania cuer gran pert dl raion che al tëmp di romans se tlamova *Armorica*. La Bretania fova tl Medieve deventeda n rëni y pona n ducat dan unì unificheda al Rëni de Franzia tl 1532 coche na provinzia.

## Notes
Île-de-France

L**'Île-de-France** (; literalmënter *Ijula de Franzia*) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie la region cun la majera populazion, zentreda sun la capitela Paris tl zënter-nord te n raion che se tlama *région parisienne* (. Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia
La region Île-de-France ie metuda adum da la Petite Couronne y i trëi dipartimënc Seine-et-Marne, Yvelines, Essonne y Val-d'Oise. 

 

### ''Petite Couronne''
Ai trëi dipartimënc Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis y Val-de-Marne, che ie ncertlei ntëur al chemun de Paris, ti vëniel dit *la Petite Couronne*, che uel di *pitla curona*.

## Storia

## Notes
Mauro Bernardi

**Mauro Bernardi** (*11 agost 1957 te Sëlva) ie n arpizadëur, mëinacrëp y n ex-schiadëur de Gherdëina. Ël fova spezialisà te la disciplines dl slalom strënt y dl slalom lerch. Plu tert tucovel pra i sustenidëures dl jì a crëp y à scrit plu libri lessù.

## Biografia
### Cariera da schiadëur
Mauro Bernardi ie da pitl incà n cumëmber dl Ski Club Gherdëina. I prim ponc te la Copa dl Mond de schi alpin al venciù de dezëmber 1977 cun n cuinto post tl slalom a Madonna di Campiglio. N mëns plu tert al fat l segondo post a Zwiesel y l terzo post a Wengen. Pra i campiunac dl mond 1978 a Garmisch-Partenkirchen al arjont l cuinto post tl slalom strënt y l undescejim post tl slalom lerch. Ala fin de la sajon 1977-78 ovel arjont te la tlasifica generela de slalom strënt l cuinto post.

Do chëla sjaon ne fovel nia plu stat bon de mantenì chël livel. Te la copa dl mond 1978-79 ovel doi iedesc finà na garejeda danter i prim diesc, te la sajon 1979-80 un n iede. Ël ova ënghe fat pea pra i Juesc Olimpics 1980 a Lake Placid, ulache l fova tumà ora sibe tl slalom strënt che tl slalom lerch. Tl 1981 se al trat zeruch dal sport agonistich.

### Cariera da alpinista
A chël pont à Bernardi tëut la dezijion de se mëter per si cont coche mëinacrëp y maester dai schi. Ël à arpizà n grum de crëps, danter chisc l Ama Dablam tl Himalaya y l Alpamayo te la Andes. Te la Dolomites al giaurì 25 nueva ferates, danter chëstes la ferata de Val che ie ntant inò stluta y purtova sun Stevia. Bernardi à scrit plu articuli tl magazin di arpizadëures y à publicà dal 2002 incà trëi libri mëinacrëp per crëps ntëur Gherdëina, Ampëz y l Ciadenac.

## Arjontes
### Copa dl Mond
* Miëur piazamënt te la tlasifica generela: 10ejim tl 1978
* 2 podiums (tramedoi tl slalom strënt):
** 1 segondo post
** 1 terzo post

### Campionac talians
* 3 bedaies:
** 1 arjënt (slalom strënt tl 1979)
** 2 bronc (slalom lerch tl 1978; slalom strënt tl 1980)

## Publicazions
* *Arrampicare in Val Gardena*, 4ª ed. Bulsan, Athesia, 2009. ISBN 978-88-87272-22-2
* *Arrampicare a Cortina d'Ampezzo*, 2005.
* *Arrampicare sul Catinaccio*, 2009.

## Notes


## Liams web
* Plata internet de Mauro Bernardi
* 
* 
*
Detective Conan

**Detective Conan** (iapanesc: 名探偵 コナン, *Meitantei Konan*) ie n manga iapanesc scrit y dessenià da Gosho Aoyama.
Slalom lerch

L **slalom lerch** ie na disciplina tl schi alpin. La portes ie metudes a na moda che l schiadëur muessa for inò mudé direzion, ma a cunfront cul slalom strënt à la portes na majera distanza danter ëiles y n po nsci furné plu debota.
Caveirac

**Caveirac** ie n chemun de la Franzia te la region Occitania. Tl 2019 ovel na populazion de .

## Geografia

## Storia

## Notes
Nëif

La **nëif** (gherdëina: *nëif*, badiot: *nëi*, fascian: *neif*) ie na forma de l'ega canche la à furmà cristai de dlacia. Chësc suzed plu o manco canche la temperatura ie sota i 0°C (pra cie temperatura che l suzed avisa depënd ënghe dal tume, da la prescion y autra variables). La nëif ie la forma plu frecuenta de la prezipitazion dura.
## Co po pa vester la nëif
Floch, buela, blauscia, bulifa, brija, buië, buiëda, sbriscia, frëscia, farinënta, suta, dlaceda, dura, tumia, sbiaca, broda, mola, plomia, freda, brodli, mudli, gonfs,   balons, nëif ntiera, a tola, levina, naturela, artifiziela, prugrameda, fata, tacia, tarlech, tach de nëif, ciauzel de nëif, giama de nëif, spana de nëif, jenodli de nëif, meter de nëif, mandl de nëif, bala de nëif, cul de nëif, scultura de nëif.
## Notes
Republica Ladina

La **Republica Ladina** ie na pruposta de n stat sovran costituì da la Ladinia. Sustenida vën chësta pruposta dala jënt che vëij i ladins coche n popul cun na si rujeneda, storia y cultura che dësse avëi si stat sovran, sciche ie l caje per autri populi ntëur al mond. De contra a chësta idea ie i argumënc che la Ladinia ie scialdi pitla per vester n stat sovran, che l'idea che i ladins ie n popul a se ie relativamënter nueva, y che l da desfrënzies mpo bëndebo grandes danter la variazions dl ladin che vën rujenà te uni valeda y che l ne da perchël nia una na rujeneda ufiziela.

## Plates cunliedes
*Storia dles valades ladines dles Dolomites
*Ladin
*Ladinia
Junta provinziela de Südtirol

La **Junta provinziela de Südtirol** (tudësch: *Südtiroler Landesregierung* o ënghe *Landesausschuss*; talian: *Giunta provinciale*) ie l organ esecutif de la provinzia autonoma de Bulsan/Balsan - Südtirol.
Bourgogne-Franche-Comté

La **Borgonia-Franche-Comté** (franzëus: *Bourgogne-Franche-Comté* ) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie tl zënter-est de la Franzia y cunfina a est cun la Svizra. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Dijon.

## Geografia

## Storia

## Notes
Primorski Krai

L **Primorski Krai** (rus: Приморский край) ie un di 9 krais de la Ruscia tl Raion Federel de Urient Dalonc. Si capitela ie Vladivostok. L ie l terzo majer soget federel ncont de populazion cun  abitanc tl 2018.

L Primorski Krai ie ënghe cunesciù sota l'inuem **Primorie** (rus: Приморье).
## Geografia
Università Federela de Urient Dalonc

La **Università Federela de Urient Dalonc** (rus: *Дальневосточный федеральный университет*) ie la università prinzipela de la zità Vladivostok tl Primorski Krai te la Ruscia. La conta pra la miëura universiteies de la Ruscia.
Raion Federel de Urient Dalonc

L **Raion Federel de Urient Dalonc** (rus: Дальневосточный федеральный округ) ie un di 8 raions federei de la Ruscia. Si zënter aministratif y majera zità ie Vladivostok. L ie l majer de i raions federei ncont de spersa cun  km², ma l mënder ncont de populazion cun  abitanc.

## Sogec federei

## Referënzes
Rubl rus

L **rubl rus** (rus: *рубль*; simbol: ₽, руб; codesc ISO 4217: RUB) ie la munëida de la Ruscia.
Svanidlé

**Svanidlé** (gherdëina: *svanidlé*, badiot: *svaridlé*, fascian: *sbadeièr*) ie n refles ulache n tira ite aria y al medemo mumënt se slergia l timpan, do chël che n tira inò ora l'aria.
Spedel de Bulsan

L **spedel de Bulsan** ie l majer istitut de servisc de sanità te la capitela sudtiroleja Bulsan. L ie ënghe l majer spedel de Südtirol.L dutor de Gherdëina Wolfgang Moroder à per n grum de ani laurà tl spedel de Bulsan coche dutor dl'ëiles.
Stat uniter

N **stat uniter** ie n stat che vën guvernà coche na entità unica cun n guviern zentrel che à l'autorità. L guviern zentrel possa mëter su o to demez dijivions aministratives y chëstes à mé la funzions che l guviern ti deleghea. 

N stat uniter ie desfrënt da na federazion, ënghe cunesciù coche *stat federel*, che ie na union de provinzies, regions y stac che se guvernea nstësc sota n guviern federel. La majera pert di stac al mond (166 di 193 stac cumëmbri de la UNO) ie stac uniteres.

## Notes
Besançon

**Besançon** ie na zità de la Franzia. La ie la capitela de la region Franche-Comté y nce la capitela dl dipartimënt Doubs. Tl 2019 ovela na populazion de  tl chemun y de  tl raion metropolitan.
ISO 3166

L **ISO 3166** ie n standard publicà da l'Organisazion Nternaziunela per la Standardisazion (ISO) de codesc per stac y raions.

## Lista di codesc ISO 3166 di stac
Chësta lista mostra trëi sortes de codesc ISO 3166-1 per uni un di 249 stac, liams ai codesc ISO 3166-2 de la sudivijions, y i codesc internet country code top-level domains (ccTLD) che ie basei sul standard ISO 3166-1 alpha-2 cun notes ulache l da ezezions. Cëla al standard ISO 3166-3 per codesc che ne vën nia plu adurvei.

For user-assigned codes used by certain organizations, see  and .

## Notes

## Referënzes

## Autri liams
* ISO 3166 Maintenance Agency, International Organization for Standardization (ISO)
Stac di Stac Unii d'America

I Stac Unii d'America ie na federazion metuda adum da **50 stac**.

## Lista di stac di Stac Unii d'America

## Notes
California

La **California** ie un di 50 stac federei di Stac Unii d’America. Ai  ovela na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km². Si capitela ie Sacramento y si majera zità ie Los Angeles. N cont de populazion iel l majer di 50 stac.

## Geografia

## Storia
La California ie deventeda n stat federel di Stac Unii ai 9 setëmber 1850.

## Notes
Hawaii

L **Hawaii** ie na grupa de ijules tl Ozean Pazifich y un di 50 stac federei di Stac Unii d’America. Ai  ovel na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km². Si capitela y majera zità ie Honolulu.

## Geografia
L stat Hawaii cuer belau duta la grupa de ijules Hawaii, cun l'ezezion dl Midway Atoll che ie na *United States Minor Outlying Island*.

## Storia
L Hawaii ie deventà n stat federel di Stac Unii ai 21 agost 1959.

## Notes
Louisiana

La **Louisiana** ie un de i 50 stac federei de i Stac Unii d’America. Tl 2020 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Baton Rouge y si majera zità ie New Orleans.

## Geografia

## Storia
La Louisiana ie deventeda n stat federel di Stac Unii ai 30 de auril 1812.

## Notes
Illinois

L **Illinois** ie un de i 50 stac federei de i Stac Unii d’America. Ai  ovel na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km². Si capitela ie Springfield y si majera zità ie Chicago.

## Geografia

## Storia
L Illinois ie deventà n stat federel di Stac Unii ai 3 de dezëmber 1818.

## Notes
Washington (stat)

L **Washington** ie un di 50 stac federei di Stac Unii d’America. Tl 2020 ovel na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Olympia y si majera zità ie Seattle.

## Geografia

## Storia
L Washington ie deventà n stat federel di Stac Unii ai 11 de nuvëmber 1889.

## Notes
Lista de la majera ziteies te i Stac Unii

## Lista de la majera ziteies ti 50 stac federei y l District of Columbia

Chësta ie na lista de 331 ziteies te i Stac Unii cun na populazion de plu de 100.000 abitanc.

 

### Distribution
The total 2020 enumerated population of all cities over 100,000 is 96,598,047, representing 29.14% of the United States population (excluding territories) and covering a total land area of . The mean city population is 301,765, and the mean density is .

### Gallery

## Notes

## Referënzes
Palua Dedite

L luech **Palua Dedite** ie n vedl mej de Soplajes, te chëla pert che n ti dij nce Ridl da Sacun.
Al luech ti vëniel dit nce **Cnodla** ajache "*Zech un de Dlaite purtova zacan l gran valon. Ma canche l ié ruà jun Crëusc di Podri, ie-l unit tan n gran vënt, che l ti à zarà la stangia amez via y purtà l valon ite per chi ciampes. Ma ël teniva mpo mo l auter to’ de stangia bel ndrësù. De chësc se fajova jënt drët marueia che l foss tan ghert. Ntan che dui fova ntëurite che ti cialova, dijov-l: «N muessa avëi [[cnodla]]!». Da nlëuta ti ié resta 1 sëurainuem «L Cnodla»*.
## Notes
Los Angeles

**Los Angeles** 
(; spanuel: *Los Ángeles* , ) ie la majera zità de la California te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Los Angeles fej pert de la contea Los Angeles.

## Geografia
## Educazion
A Los Angeles ie la Università dl Sud de la California.

## Storia
## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te i Stac Unii

## Notes
Portland (Maine)

**Portland** ie la majera zità dl Maine te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Portland fej pert de la contea Cumberland.

## Geografia

## Storia

## Persunaliteies
*Stephen King, scritëur american che se à spezialisà tl ciamp dl *[[horror]]*, nasciù a Portland ai 21 setëmber 1947.

## Notes
Sabedin

L luech **Sabedin** ie n vedl mej de Sureghes, te chëla pert che toca pra la pluania de Santa Cristina. Ntëur l ann 1660 se ova i luesc de Trëbe, Sabedin y Puciacia destacà dala pluania de Bula y ie ruei pra Santa Crestina.

Sul luech de Sabedin ie nasciù l scultëur Peter Nocker y la zipladësses Maria Nocker y Emilia Stuffer y l maester Luis Stuffer. Nce l campion dl mond juniores de slalom lerch Michel Stuffer ie nasciù sun Sabedin.
## Notes
Republica de Novgorod

La **Republica de Novgorod** (rus: Новгородская республика; slav vedl urientel: Новгородскаѧ землѧ) fova n stat medievel tl nord de la Ruscia moderna, zentrà ntëur ala zità de Novgorod.
Peter Nocker

**Peter Nocker** (* 9 de merz 1823 Santa Cristina; † 2 de lugio 1880 a Brixlegg) fova n scultëur de Gherdëina.
Peter Nocker n mut de Marianna Pitscheider  y de Valentin Nocker ie nasciù sun l luech de Sabedin.
Cun 22 ani al ziplà un de si lëures plu mpurtanc y cunesciui che ie *L'ultima cëina* zipleda do Leonardo da udëi tl presbitere dla dlieja de Santa Cristina.
Adum cun l fra   Valentin  y cun  Franz Prinoth iel jit a Minca per fé la Cademia y l à nce laurà tla cun Joseph Gabriel Mayer for a Minca.

## Lëures
N vaguna figures de mutans zipledes da ël tl lën de linda ie states adruedes sciche  mostres per fé do truepa figures te mauta cueta.
L à ziplà truepes reliefs do pultrec, danter chisc chël de Johann Baptist Kirner, Caspar Kaltenmoser, Wilhelm von Kaulbach y ncë do la cunesciuda pitura „Ball auf der Alm“ de Franz von Defregger.

Tla mostra a Minca "Ausstellung der Künste und Berufe 1876" al mustrà doi reliefs fac do dessënies de Albrecht Dürer  „Wappen mit dem Hahn“ y „Wappen mit dem Totenkopf“ y nce do l dessëni dla cales de triunf dl coser Maximilian I  de Hans Burgkmair.

Tl Museum Ferdinandeum iel na si Sacra Familia zipleda. Tl Museum Gherdëina fovel mprëst per truepes ani na pitla bela scultura de n vëscul.
## Notes

## Cëla nce

* Scultëures de Gherdëina

## Bibliografia

* Fabio Pescini: La Usc di Ladins Nr. 2/2010 vom 16. Januar 2010, pl. 10.  
* Hyacinth Holland: Nocker, Peter. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 23, Duncker & Humblot, Leipzig 1886, S. 751 (tudësch).
Viera Frëida

La **Viera Frëida** (gherdëina: *Viera Frëida*, badiot: *Vera Frëida*, fascian: *Vera Freida*) fova n tëmp de tensions geopolitiches danter i Stac Unii y l'Union Sovietica y i aleac de l'un y l'auter. Chësta tensions ova scumencià do la Segonda Viera Mundiela y durà nfin ala desfata de l'Union Sovietica tl 1991.
Union Sovietica

L**'Union Sovietica**, ufizielmënter l**'Union de la Republiches Sozialistes Sovietiches**, fova n stat transcuntinentel che tulova ite gran pert de l'Eurasia dal 1922 al 1991.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Doss dl Preve

L luech **Doss dl Preve** ie n vedl mesc de Urtijëi, tl ridl tlamà nce "De la da Puent de Pana". Tl luech Doss dl Preve stajova Levisc Antone Insam che ova maridà Maria Moroder, na muta de Josef Moroder Jumbiërch y de si prima fëna Annamaria Sanoner. Levisc Antone ova pona cumprà la cësa daujin fata su da Franz Tavella. Doss dl Preve fova na puscion sot al luech da Scurcià che ova inuem Doss unida scincheda a n preve dal vëscul de Persenon.

## Notes

## Cëla nce
* I mejes de Gherdëina
Hans Sontheimer

**Johann „Hans“ Baptist Sontheimer** (* 29 de auril 1906 a Runcadic, Gherdëina; † 12 de setëmber 1981 a Dornbirn) fova n moler y scultëur de Gherdëina.

Hans Sontheimer fova l mut Josef Sontheimer, n moler y nduratëur unit tl 1893 da Oberstetten te Gherdëina. Si pere ova maridà Teres na muta de Taddeo Oberbacher, n moler badiot, ulache ël laurova. 

L Sontheimer ie jit tla scola d'ert a Urtijëi nchin al 1924 ulache l ova sciche maestri nce Adolf Keim y Ludwig Moroder.

L ie nce jit a scola a Minca a studië dessëni desnut y dl cë pra l maester Schlegel.

Do l 1924 iel stat tla "Akademie der Bildenden Künste München" cun Hugo von Habermann y Olaf Gulbransson. De reviërs a Urtijëi al laurà pra Hermann Moroder mut de Josef Moroder Lusenberg.

Tl 1942 al messù jì a Dornbirn cun si pere che fova n tudësch y ad ëi ti ie nia stata cunzeduda la zitadinanza taliana.

A Donbirn y Bregenz à pona l Sontheimer nsenià tla scoles d'ert y laurà sciche moler.

## Mostres
* 1938 7. Mostra dl sindacat di artistc de Bulsan a Roma
* 1942 bienala d'ert a Bulsan
* 1942 3a mostra dl Gau a Dispruch
* 1976 „Kunst in Vorarlberg zwischen 1900 und 1950“ tl Vorarlberger Landesmuseum a Bregenz
* 1986 Mostra n lecurdanza tla cësa de cultura a Dornbirn

## Lëures

* Fresko cun San Cristoful dl 1933 sun la cësa Pana a Urtijëi 
* Sun la ntreda dla cësa dla lia Mostra d'Ert a Urtijëi al depënt n fresco de 2 per 6 metri che mostra l'alegoria dl ert. L fresco ie stat curì tl 1972 y desdrù cun la vedla cësa.
* Per l valon de dlieja de Urtijëi al depënt l San Durich a ciaval y i trëi rëiesc.
* Fresco dl revëut dla dlieja de Doren tl 1949
* Crist ziplà de lën per la dlieja di franzescans a Bludenz
* Cheder dla Pascion monumental (18 x9 m. ) per la dlieja de Dornbirn marcià.  
* Monumënt "Viac tla mort" tla curtina Dornbirn-Markt per la familia Rhomberg, 1954
* Relief de bront „Lazarus“ tla curtina Rheindorf a Lustenau per la familia Fulterer-Scheffknecht

## Notes

## Bibliografia
* Paulina Moroder, Rudolf Moroder-Rudolfine: *Hans Sontheimer 1906–1981*. Museum Gherdëina, Urtijëi 1999.
Luis Insam

**Luis Insam** nce *Luis Insam-Tavella*, Alois Insam (* 19 de jené 1901 a Urtijëi; † 25.de lugio 1950 a Urtijëi) ie stat n scultëur de Gherdëina.  

Luis Insam fova l mut de Maria Moroder, muta de Josef Moroder Lusenberg y de Levisc Antone Insam da Cësanueva. 
Si pere ova cumprà l luech Doss dl Preve y la cësa daujin dl Tavella a Urtijëi, fata su dal scultëur Francësch Tavella che sen fova jit a sté a Persenon. Perchël ti vëniel dit ala familia Tavella ma i ne fova nia parënc.
L à mparà a ziplé da si pere adum cun si fra Rudolf. Tla scola d'ert a Urtijëi al abù sciche maestri Ludwig Moroder y Balsamo Stella. Luis Insam à laurà scialdi per fé modiei per la  firma ANRI. Te si berstot al abù passa 40 lerneri i fanc, danter chisc Batista Walpoth, Adolf Vallazza, Fini Moroder y Heindl Moroder da Doss. Vinzenz Peristi che ova maridà si sor Anna fova ënghe suënz te chela berstot.

Luis Insam ie stat presidënt dla Lia Mostra d’Ert ti ani 1927—29 y à judà pea a njenië la gran mostra dla lia tl 1950, ma puec dis dan la gëurida iel mort..
## Lëures

* Momumënt ai Tumei tla viëra tla curtina de Dlieja Santa Maria ad Nives cun n relief dla Madona che cunselea l saudè che mor. 
* Gran crist de Col de Flam de lën de castania sëura Urtijëi dl 1933. Tl 1967 ie l creist stat tëut ju ësc y metù a sosta te na nueva capela. 
* 6 torzes cun pitla figures de vëscui, di apostuli S. Piere y S. Paul y doi angiuli tla dlieja San Durich a Urtijëi.
* Arcangiul San Michiel, che maza 1 dragon tla capela de Mont de Pana.
* L Museum Gherdëina à 29 mudiei uriginei de Luis Insam fac per l'ANRI y na gran cripl a forma de autere.

## Mostres
* Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg a Dispruch 1940-1944. Luis Insam a metù ora uni an pra chësta mostra adum cun Raimund Mureda (Moroder), Siegfried Moroder, Albino Pitscheider y Engelbert Perathoner. Chisc fova si lëures: gran cë de Andreas Hofer, siadëur, paures che pua, paures che desmonta, loma cun pop, familia che scota su Hitler (fova da udëi n pez tl Museum Gherdëina). 
* N lecurdanza de Luis Insam ie stata fata da pert dla grupa Ruscel na mostra tl 1960 tla sala dl chino Dolomiti cun 43 de si scultures.
* Mostra da pert dl Museum de Gherdëina tla sala dia bibliotech dla Cësa di Ladins n memoria de Luis Insam per l 25. anual de si mort.

## Notes

## Bibliografia
* Leo Crepaz da Maidl: *Eurità y turmënt de n bel talënt.* Calënder de Gherdëina 1956. pl. 46.
* Josef Kostner (J.K.): *Bera Luis Insam de Levisc Antone*. Calënder de Gherdëina 1975. pl. 56.
* Dora Welponer: *Na maridaia n pue da ri*. Calënder de Gherdëina 1975, pl. 102-103. Fotos de lëures.
* Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).

## Cëla nce
* Lëures de Luis Insam da udëi sun Commons
* Scultëures de Gherdëina
Cnodla

Per l luech te Soplajes dit nce *Cnodla* cëla Palua Dedite.

La **cnodla**, la **conëdla** per badiot, ie na lesura danter l brac y la man. L ti vën nce dit l pols.
Costamula

I luesc **Costamula Dessot** y **Costamula Dessëura** ie doi vedli mejes de Urtijëi sun Costamula, tl ridl  "Piz Dessëura".  L'inuem vën dal col cun na gran costa, ulache Costamula Dessot ie pra l ruf de Sciadules y daujin a Puntëdla y Costamula Dessëura ie suinsom dl col.
Tramdoi cëses ie sota defendura dla Provinzia de Bulsan-Südtirol.

## Storia
Tl 1784 à Giuani Batista Moroder cumprà Costamula Dessëura da si padrin Johann Martiner y tl 1824 al cumprà nce Costamula Dessot da Anton Runggaldier. I mejes ie restei for tla familia Moroder nchin ti ani 1970 canche la doi ultima abitantes Sefa (Costamula Dessot) y Mariana (Costamula Dessëura) ie mortes.
Costamula Dessot ie deventeda na gran ustaria y l purtoi "La Longia" ti passa via bel dancà.

## Notes

## Bibliografia
Tlo ie da liejer te uni detail la storia di mejes Costamula y si families.
* *Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.* Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980. Liber online Pl. 152-157 pdf.

* Foto de bera Matie da Costamula, Calënder de Gherdëina 1951, pl. 92 bis.
* J.K. (Josef Kostner): *Cie che n cuntova zacan*. Calënder de Gherdëina 1979, pl. 53 (dla dutes sun chëi de Costamula).
* Trudi Vallazza:* N'ena sa Costamula*. Calënder de Gherdëina 1993, pl.129-133.
* Costamula Dessot te n acuarel dl 1950 de Peter Demetz da Fëur.
* Storia da rì, Babi da Nudrëi: *Scialdi da maladëc*. Calënder de Gherdëina 2017, pl.74.

## Cëla nce
* Costamula Dessëura sun Commons
* Costamula Dessot sun Commons
* I mejes de Gherdëina
Villa Rudolfine

La **Villa Rudolfine** ie na villa a Urtijëi a uzidënt de Lenert tl ridl tlamà nce "De la da Puent de Pana". 
La cësa ie stata frabicheda tl 1909, do che n ova zarà ju l vedl mej Pitl Paul, dal scultëur Rudolf Moroder Lenert per unì al frësch daujin a si ncësa da Offenburg te la Germania, ulache l laurova per la firma de si pere Franz y dl fra Alois "Gebrüder Moroder". L inuem dla cësa vën da Rudolf y Josefine Leimstädtner, che fova si fëna. Per fabriché la cësa univel menà adalerch sasc dala cava de porfir de Gardis, ulache ie sën la stazion dla furnadoia de Resciesa, cun n ciar de bues ajache i ciavei custova de massa. L fova la prima cësa de Gherdëina cun l sciaudamënt zentrel.
Do che Rudolf ie tumà tla prima viera mundiela l ann 1914 ie si vëidua Josefine Leimstädtner cun trëi fions unida a sté a Urtijëi tla Villa Rudolfine. Ilò à nce vivù giut y laurà l mut de Rudolf Rudi y si fëna Fini cun si cin mutons.

## Notes

## Funtanes
* Edgar Moroder: *Die Moroder. Ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten. Vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ursprung – Geschichte – Biographien – Anhang. Beitrag zur tirolischen Familienforschung*. Urtijëi 1980, p. 226–229 Liber Moroder, pl. 249.
* "100 years ago and now"
Otto Moroder

**Otto Moroder** (* 29 de jené 1894 a Urtijëi; † 27 de lugio 1977 a Mayrhofen, Zillertal) fova n scultëur de Gherdëina.

## Storia
Ël fova l'ultim mut de Josef Moroder-Lusenberg y à mparà l mestier tla berstot sa  Jumbiërch. 1919 se al maridà cun Anna Knottner de Urtijëi y ie jit a sté a Mayerhofen. Ëi à abù doi mutons Klaus, Albin y na muta Anne Marie. La muta ie morta da pitla. Si mut Albin Moroder ie nce deventà n scultëur cunesciù.

La familia à pona tëut su n mut tlamà  Rudolf Geisler-Moroder, che da grant à metù su na scola de ziplé tl lën a Elbigenalp tl Lechtal.

Tl 1916, per la festa di "Kaiserjäger" tirolesc a Otto Moroder ziplà n relief sul tema  „Tiroler Standschützen“, che ti ie stat dat al coser per si cumplì i ani. L coser ti à pona scincà al artist n'ëura d'or te na udiënza privata tl ciastel Schönbrunn a Viena ai 16 de setëmber 2016.
Otto Moroder ie stat l fundadëur dl cor de dlieja y dl cor di ëi de Mayerhofen y à larà per truepa lies.
L an 1977 ti ie stata data la uneranza "Ehrenkreuz für Kunst und Wissenschaft der Republik Österreich".

A Otto Moroder ti univa dit  „Albin Egger Lienz der Holzschnitzer“ per si stil y si motives.

## Lëures
Tl museum "Wiener Heeresgeschichtliche Museum" iel da udëi la scultura de lën de zirm "*Kameradentreue"*.
Tla curtina Waldfriedhof a Mayerhofen iel da udëi tla capela la gran crëusc de Otto Moroder.
y per la dlieja Fatima a Droß na gran statua dla Madona..
Tla dlieja "St.-Canisius" a Berlin benedida tl 2002 iel da udëi na Imacolata de Otto Moroder, zipleda tl 1943. Chësta iesun stac boni de salvé do che la dlieja da dant fova brujeda ju tl 1995.
Encé per la dlieja de pluania de Zwentendorf an der Donau à Otto Moroder ziplà na Madona...

## Bibliografia
* *Die Moroder, Ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten. Vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ursprung – Geschichte – Biographien – Anhang. Beitrag zur tirolischen Familienforschung* – Eigenverlag St. Ulrich in Gröden 1980, pl. 285–287 Liber Moroder online PDF.
* Walter F. Kalina: *Otto Moroder (1894-1977) – „Kameradentreue“*, 2017, Foto dla scultura de Otto Moroder. 
## Notes

## Weblinks
* Lëur de Otto Moroder: Trëi ëiles
Caiot

N ti dijova **caiot** o caioc ai jëuni che scumenciova a ziplé. Bonamënter la parola vën dal inuem dl artist franzëus Jacques Callot (1592-1635) che deseniova pitli mandli, o zwergli che univa po ziplei do dai jëuni che mparova. Tel pitla caricatures  ie da udëi tl Museum Gherdëina.
## Cëla nce
Scultëures de Gherdëina
Streda per la rodes

Na **streda per la rodes** ie na sort de streda fata dantaldut per jì lessù cun na roda. Normalmënter ne à auti o autri mesuns de trasport a motor degun dërt de furné sun na streda per la rodes, ma chësc po depënder da luech a luech. Ënghe jì a pé po vester pruibì o lascià pro.

## Cëla nce
* Roda