open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provinzies di Paejes Basc

I Paejes Basc ie furmei da **12 provinzies** (olandesc: *provincies van Nederland*), che ie istituzions aministratives che sta sota al guviern y sëura i chemuns. La provinzia cun la majera populazion ie l'Olanda dl Sud (*Zuid-Holland*) cun 3,7 milions de abitanc tl 2020, chëla cun la mëndra l Zeeland cun 383.488 abitanc tl 2020.

## Lista de la provinzies
Olanda dl Sud

L**'Olanda dl Sud** (olandesc: *Zuid-Holland*) ie una de la 12 provinzies di Paejes Basc y una de la doi provinzies che fej ora l'Olanda.
Si capitela ie Den Haag, ma si majera zità ie Rotterdam. Autra ziteies mpurtantes te l'Olanda dl Sud ie Leiden y Zoetermeer.
Zeeland

L **Zeeland** ie na provinzia de i Paejes Basc. L ie la provinzia plu a vest y chëla cun la mëndra populazion de duta la provinzies, cun na populazion de 380.000 ala fin dl 2019. La cunfina a est cun l Brabant dl Nord, a nord cun l'Olanda dl Sud y a sud cul Belje.
Si inuem per olandesc uel di *tiera de mer*. Chësc ie ajache l Zeeland fova plu da giut per gran pert na grupa de ijules. Cul prozes de davanië zeruch la tiera dal mer, che ie stat adurva scialdi te i Paejes Basc, ie gran per de la ijules unides culeghedes cun la tierafërma.
Frankfurt sul Main

**Frankfurt sul Main** (tudësch: *Frankfurt am Main*), suënz ënghe mé tlameda **Frankfurt**, ie la zità cun la majera populazion tl stat tudësch dl Hessen, ma nia si capitela, che ie Wiesbaden. Cun 765.000 abitanc ala fin dl 2019 iela la cuinta majera zità de la Germania. La ie sul ruf Main (che porta tl Rain) y fej ora na conurbazion continueda cun la zità Offenbach am Main y si raion urban à na populazion de 2,3 milions.

Frankfurt fova na zità-stat per belau 500 ani y fova una de la ziteies plu mpurtantes dl San Mper Roman coche l post ulache univa curenei i coseri. La zità-stat à perdù si suvranità cun la tumeda dl mper tl 1806, l'à giateda zeruch tl 1815 y perduda inò tl 1866 canche la ie stata tëuta su tl Preußen. 

Frankfurt ie n zënter a livel mundiel per cumerz, cultura, educazion, turism y trasport, y ie rateda na "alpha world city" dal GaWC. A Frankfurt à si sënta n grum de mpurtantes firmes europees. L aeroport de Frankfurt ie l majer te la Germania y un de i majeri te l'Europa y al mond. Frankfurt ie un de i majeri zëntri de finanza te l'Europa y ie la sënta de la Banca Zentrala Europeica, Deutsche Bundesbank, la Borsa de Frankfurt, Deutsche Bank, DZ Bank, KfW, Commerzbank y n grum de autra istituzions. La fiera de Frankfurt (*Messe Frankfurt*) ie una de la majera fieres al mond. Ilò ie uni ann la fiera dl liber de Frankfurt, che ie la majera fiera de libri al mond.

A Frankfurt dal n grum de istituzions de educazion mpurtantes sciche la Università de Goethe, la UAS, FUMPA, la Frankfurt School of Finance & Management.

## Geografia

### Tlima

## Storia

## Galaria dales fotografies

 
FFM-AlteOper-HDR--DINA4.jpg|La Alte Oper
 
Europäische_Zentralbank_-_European_Central_Bank_(19190136328).jpg|La sënta de la Banca Zentrala Europeica
 
Dom-Roemer-Projekt-Huehnermarkt-06-2018-Ffm-Altstadt-10008-9.jpg|L *Hühnermarkt*

Frankfurt_Am_Main-Samstagsberg_von_Suedwesten-20110705.jpg|L *Römerberg*

Frankfurt_(152602865).jpeg|Ududa dala *Altstadt* de viers dl *Bankenviertel*

 

## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Germania
## Notes
Den Haag

**Den Haag** (olandesc: *Den Haag* o * 's‑Gravenhage*) ie na zità sun la costa vest di Paejes Basc. La ie l zënter aministratif di Paejes Basc, la sënta dl guviern, la capitela dl rëni nsci sciche la capitela de la provinzia de l'Olanda dl Sud (*Zuid-Holland*).
La ie la sënta dl Tribunel Nternaziunel de Giustizia y dl Tribunel Penal Nternaziunel. La majera pert de l'ambascedes ti Pajese Basc ie a Den Haag.

Cun na populazion de plu de mesa na milion sun na spersa de 98 km² iela la terza majera zità di Paejes Basc, do Amsterdam y Rotterdam. L raion urban de Den Haag à na populazion de 800.000. La zità ie tl piz a sud-vest de la conurbazion de la Randstad, una de la majera conurbazions al mond. La ie a n'autëza de 1 meter sëura l mer.

Den Haag ie cunesciuda coche la sënta de la lege nternaziunela. L Tribunel Nternaziunel de Giustizia, che ie l majer brac giudizier de la Nazions Unides, ie te la zità, nsci sciche l Tribunel Penal Nternaziunel, l Europol y plu che 200 autra organisazions de guviern nternaziuneles.

## Geografia
### Tlima

## Storia

## Galaria dales fotografies

 
Joust_on_the_Hofvijver,_by_Dutch_School_of_the_17th_century.jpg|L *Binnenhof* tl *Hofvijver*, 1625
 
The_Hague_Skyline_Part_I.jpg|500px|Skyline de Den Haag
 
Hofvijver29042007.jpg|L *Hofvijver*

International_Court_of_Justice.jpg|L Palaz de la Pesc che ie la sënta dl Tribunel Nternaziunel de Giustizia

 

## Notes
Aeroport de Amsterdam

L **Aeroport de Amsterdam Schiphol** (IATA: **AMS**, ICAO: **EHAM**), ënghe cunesciù sota l inuem **Schiphol Airport**, ie l majer aeroport de i Paejes Basc. L ie a 9 km a sud-vest de Amsterdam te l chemun de Haarlemmermeer, a n'autëza de 3 metri sota l livel dl mer. Cun ntëur ai 72 milions de passajieres tl 2019 iel l terzo majer aeroport de l'Europa ncont de numer de passajieres y l majer ncont de numer de fliegri. Schiphol ie l hub per la KLM, Corendon Dutch Airlines, Martinair, Transavia and TUI fly Netherlands. 

Schiphol ie stat giaurì ai 16 de setëmber 1916 coche na basa dl militer. Do la Prima Gran Viera à ënghe scumencià joi per passajieres zevii. Schiphol ie stat lità coche l miëur aeroport te l'Europa uzidentela tl 2020.
Rotterdam

**Rotterdam** ie la segonda majera zità di Paejes Basc do Amsterdam. La ie la majera zità de la provinzia de l'Olanda dl Sud (*Zuid-Holland*), ma nia si capitela, che ie Den Haag. Rotterdam ie sul canal Nieuwe Maas che porta tl mer dl nord. La zità ie n gran zënter de cumerz y logistica y l port de Rotterdam ie l majer de l'Europa. Chësc ti à dat ala zità l sëurainuem de *Purton a l'Europa* o *Purton al mond*.

Rotterdam ie stata fata su fajan na diga (*dam* per olandesc) sul ruf Rotte, ti dajan l'inuem *Rotter-dam*, leteralmënter *diga sun la Rotte*. Chësc ie stat fat nce cun autri te l'Olanda, per ejëmpl cun Amsterdam, che tol si inuem dal ruf Amstel. La zità ie stata desdruda dl dut te la segonda viera mundiela y ie daldò stata fata inò su cun na architetura scialdi desfrënta dal rest de l'Olanda y plu moderna.

L raion metropolitan Rotterdam-Den Haag à na populazion de ntëur ai 2,7 milions de abitanc, cie che ne'n fej l 10ejim majer raion metropolitan te l'Union Europea.

## Galaria dales fotografies

 
2003-03-04_rotterdam_15_cubic_houses.JPG|Architetura moderna a Rotterdam
 
Rotterdam_feyenoord_stadion_1.jpg|Stadion dal juech dala codla *De Kuip*
 
Rotterdam_stadhuis.jpg|Cësa de chemun de Rotterdam

Maasvlakte,_containeropslag_foto1_2014-03-09_11.12.jpg|Maasvlakte tl port de Rotterdam
Viena

**Viena** (tudësch: *Wien*, austro-bavaresc: *Wean*) ie la capitela y majera zità de l'Austria y ënghe un di 9 stac federei (*Bundesländer*). La zità à na populazion de zirca 2 milions, cun 2,6 milions tl raion urban, cie che ie belau n terz de la populazion de l'Austria. La ie la sesta majera zità de l'Union Europea ncont de abitanc te i cunfins dl chemun. Viena ie te l'est de l'Austria daujin al cunfin cun la Slovachia, la Republica Ceca y l'Ungaria, cun chëi che Viena lëura scialdi adum.
Nfin al scumenciamënt dl 20ejim secul fova Viena la majera zità tl mond tudësch y la ova ntëur ai 2 milions de abitanc dan la tumeda de l'Austria-Ungaria. Al didancuei iel la segonda majera zità tl mond tudësch do Berlin. A Viena à si sënta n grum de organisazions nternaziuneles sciche n valgun dipartimënc de la Nazions Unides, la OPEC y la OSCE.
Viena ie cunesciuda per avëi na cualità de vita scialdi auta. Tl 2005 ova na nrescida de la Economist Intelligence Unit de 127 ziteies al mond metù Viena al prim post (adum cun Vancouver y San Francisco) ncont de cualità de vita. Dal 2011 al 2015 fova Viena segonda do Melbourne.

## Geografia
### Tlima

## Storia

## Galaria dala fotografies

 
Wien_-_Staatsoper_(1).JPG|La Wiener Staatsoper

Oberes_Belvedere_Nordseite_2.jpg|L Burgtheater
 
Oberes_Belvedere_Nordseite_2.jpg|L ciastel Belvedere
 
Schnellverbindungen_Wien.png|Cherta dl trasport publich de Viena

Palacio_de_Schönbrunn,_Viena,_Austria,_2020-02-02,_DD_28.jpg|L ciastel Schönbrunn

Vienna_International_Centre.jpg|La UNO-City

Rathaus_Vienna_June_2006_165.jpg|Cësa de chemun de Viena
 

## Referënzes
Stac federei de l'Austria

L'Austria, coche republica federela, ie metuda adum da 9 **stac federei** (tudësch: *Bundesländer* o mé *Länder*). 
Chisc stac possa fé leges che resta laite te la costituzion y uni stat à rapresentanzes tl parlamënt de l'Austria. Viena ie na zità-stat (*Stadtstaat*), ajache la zità fej ora belau dut l stat ncont de spersa y populazion.
L majer stat per populazion ie Viena cun 1.911.728 abitanc, ma l ie l mënder per spersa cun 415 km². L majer per spersa ie l'Austria Bassa cun 19.178 km², l mënder per populazion ie l Burgenland cun 294.466 abitanc.

## Lista de i stac federei
Tirol (stat federel)

L **Tirol** ie un di 9 stac federei (*Bundesländer*) de l'Austria. Si capitela y majera zità ie Dispruch. Cun na spersa de 12.648 km² iel l terzo majer stat de l'Austria.
L stat dl Tirol ie metù adum dal Nordtirol y l Osttirol, che ie destachei l'un da l'auter da n tòch de 7 km che toca pra l stat Salzburg. L tol si inuem dala region dl Tirol y fajova n iede pert de la contea dl Tirol adum cun Südtirol y l Trentin dal 12ejim secul incà, dan che chisc ultimi doi ie stac destachei y ie passei ala Talia tl 1919.
Tl Tirol vëniel rujenà dantaldut dialec bavaresc che ti semea scialdi a chëi che vën rujenei te Südtirol.

## Ziteies y luesc

La capitela Dispruch ie scialdi cunesciuda per si università, dantaldut te la medejina. Tl Tirol iel n grum de destinazions cunesciudes per jì cui schi sciche Kitzbühel, Ischgl y St.&nbsp;Anton. La 15 majera ziteies y luesc tl Tirol ie:

## Populazion

L svilup storich de la populazion dl stat federel Tirol:

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey  value:gray(0.7)
 id:sfondo    value:rgb(1,1,1)

ImageSize  = width:400 height:auto barincrement:28
PlotArea   = left:35 bottom:40 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:800
TimeAxis   = orientation:horizontal
AlignBars  = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey  increment:50 start:0 
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 
BackgroundColors = canvas:sfondo

PlotData=
  color:skyblue width:22 shift:(-55,-5) fontsize:M anchor:till
 bar:1869 from:0 till:236 text:236,426
 bar:1880 from:0 till:245 text:244,736
 bar:1890 from:0 till:250 text:249,984
 bar:1900 from:0 till:266 text:266,374
 bar:1910 from:0 till:305 text:304,713
 bar:1923 from:0 till:314 text:313,888
 bar:1934 from:0 till:349 text:349,098
 bar:1939 from:0 till:364 text:363,959
 bar:1951 from:0 till:427 text:427,465
 bar:1961 from:0 till:463 text:462,899
 bar:1971 from:0 till:544 text:544,483
 bar:1981 from:0 till:587 text:586,663
 bar:1991 from:0 till:631 text:631,410
 bar:2001 from:0 till:674 text:673,504
 bar:2011 from:0 till:710 text:710,048
 bar:2021 from:0 till:760 text:760,105
TextData=
 fontsize:M pos:(35,20)
 text:"Funtana: Statistik Austria"


## Referënzes
Vorarlberg

L **Vorarlberg** ie un di 9 stac federei (*Bundesländer*) de l'Austria. Si capitela ie Bregenz cun 29.698 abitanc, ma la majera zità ie Dornbirn cun 49.845 abitanc. Cun na spersa 2.602 km² iel l mënder stat de l'Austria per spersa, zënza cumpedé la zità-stat de Viena.
L Vorarlberg ie l'unico stat de l'Austria ulache l ne vën nia rujenà n dialet bavaresc, ma ntant n dialet alemanich. 

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Brabant dl Nord

L **Brabant dl Nord** (olandesc: *Noord-Brabant*) ie una de la 12 provinzies de i Paejes Basc. Si capitela ie ’s-Hertogenbosch, ma la majera zità ie Eindhoven.

Brabant ie la pert a nord de la region storica dl ducat de Brabant. L pert a sud dl Brabant ie aldidancuei tl Belje.
Limburg (Paejes Basc)

L **Limburg** ie una de la 12 provinzies de i Paejes Basc y una de la doi provinzies che fej ora la region storica dl Limburg, adum cun la provinzia Limburg tl Belje.
L ie la provinzia plu a sud de i Paejes Basc y cunfina cun la provinzies Gelderland a nord y cul Brabant dl Nord a vest. Si capitela y majera zità ie Maastricht.
Stiria

La **Stiria** (tudësch: *Steiermark* ; sloven y serbocroat: *Štajerska*; ungaresc: *Stájerország*) ie un di 9 stac federei (*Bundesländer*) de l'Austria. Si capitela y majera zità ie Graz. Cun na spersa 16.399,34 km² iel l segondo majer stat de l'Austria do l'Austria Bassa.
Nfin ala fin de la Prima Gran Viera dajol la contea de la Stiria che fova n *Kronland* de l'Austria-Ungaria y fova scialdi majera de l stat atuel. Dal 1919 toca la  Stiria Bassa (*Untersteiermark*), che ie n chert de de la contea de la Stiria, pra la Slovenia.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Ciarënzia

La **Ciarënzia** (tudësch: *Kärnten* ; sloven: *Koroška* )) ie un di 9 stac federei (*Bundesländer*) de l'Austria. Si capitela y majera zità ie Klagenfurt. La Ciarënzia ie l stat plu a sud de l'Austria y ie cunesciù per si crëps y lec. La rujeneda plu adurveda ie l tudësch, dantaldut l dialet local che toca pra i dialec bavaresc. Te n valguna pertes vën ënghe rujenei dialec dl sloven, ënghe sce dal mez dl 20ejim secul incà scialdi de manco.

L majer ciamp de l'industria te la Ciarënzia ie l turism, l'eletronica, njenieria y l lëur da paur. La trëi gran firmes nternaziuneles Philips, Infineon Technologies y Siemens à gran operazions te la region.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Utrecht

**Utrecht** ie la cuarta majera zità y n chemun te i Paejes Basc. L ie la majera zità y la capitela de la provinzia de Utrecht cun na populazion de  359.355 tl 2021.

## Geografia
L zënter storich de Utrecht à n grum de cëses y fabricac che ie mo dl Medieve. L fova l zënter religëus de i Paejes Basc dal 8ejim secul inant y fova la zità plu mpurtanta de i Paejes Basc nfin al tëmp d'or olandesc, canche Amsterdam ti ie passeda dant coche l zënter culturel y la majera zità.

### Tlima

## Istituzions
A Utrecht ie la Università de Utrecht, che ie la majera de i Paejes Basc, y n grum de autra istituzions de educazion. Per via de si posizion zentrela iel l zënter dl trasport te i Paejes Basc cun la stazion dla ferata cun plu passajieres de dut l paesc, Utrecht Centraal. A Utrecht ie l segondo plu manifestazions cultureles, do Amsterdam.

## Galaria dales fotografies

 
Utrecht_Altstadt_07.jpg|N canal a Utrecht
 
Sol_Lumen.jpg|Juesc de lum a Utrecht
 
Dom_in_Utrecht_-_panoramio.jpg|L ciampanil dl dom de Utrecht

Lange_Elisabethstraat_Mariaplaats,_3511_Utrecht,_Netherlands_-_panoramio.jpg|Zadelstraat

 

## Lians
* Plata internet dl comun d’ Utrecht
Austria Auta

L**'Austria Auta** (tudësch: *Oberösterreich*) ie un de i 9 stac federei (*Bundesländer*) de l'Austria. Si capitela y majera zità ie Linz. Cun na populazion de 1.490.392 abitanc tl 2020 iel l terzo majer stat de l'Austria ncont de populazion.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Provinzia de Utrecht

La **Provinzia de Utrecht** (olandesc: *Provincie Utrecht*) ie una de la 12 provinzies di Paejes Basc. Cun na spersa de 1.449 km² iela la mëndra provinzia di Paejes Basc ncont de spersa.
Si capitela y majera zità ie Utrecht.
’s-Hertogenbosch

**’s-Hertogenbosch** (olandesc: *’s-Hertogenbosch* o *Den Bosch*, franzëus: *Bois-le-Duc*, tudësch: *Herzogenbusch*), te la rujeneda da uni di suënz tlameda **Den Bosch**, ie na zità y n chemun te i Paejes Basc. L ie la capitela de la provinzia Brabant dl Nord (*Noord-Brabant*) y si segonda majera zità cun na populazion de 154.205 tl 2019.

## Galaria dales fotografies

 
Demoriaandenboschnl.jpg|La cësa *De Moriaan*
 
Beautiful_Gothic_Style_Cathedral_4.jpg|L dom *Sint-Janskathedraal*
 
's-Hertogenbosch_Rijksmonument_21719_Stadhuis,_Markt_1.JPG|La cësa de chemun
Juech dal palé

L **juech dal palé** (gherdëina: *juech dal palé* (a Urtijëi), *juech dala codla* (a S. Crestina y te Sëlva), badiot: * jüch al palé*, fascian: *balon*) ie n sport che vën fat cun n palé danter doi scuadres cun l fin de fé plu goi de l'autra scuadra. N gol vën fat canche l palé fina te la porta de l'autra scuadra.
Ladins

I **ladins** ie na etnia y na grupa linguistica tl nord de la Talia che ie lieda adum dala rujeneda ladina. I ladins vif dantaldut te cin valedes te la Dolomites che ie cunesciudes da l'inuem coletif *[[Ladinia]]*. Chëstes ie Gherdëina, Badia, Fascia, Fedom y Ampëz.

I ladins à scumencià a avëi n sentimënt de identità naziunela tl 19ejim secul. Micurà de Rü fova l prim a prué a svilupé na forma scrita dl ladin. Aldidancuei vën la cultura y rujeneda ladina sustenida da istituc de cultura sciche l'Istitut Ladin Micurá de Rü a San Martin de Tor, la Majon di fascegn a Vich y la Cesa de Jan a Col.

## Comuniteies ladines

:

## Referënzes
Lingaz bavaresc

L **bavaresc** (bavaresc: *Boarisch*, tudësch: *Bairisch*) ie na rujeneda germanica uzidentela che vën rujeneda te pertes dl Paiern y gran pert de l'Austria y Südtirol. Nfin al 1945 univel ënghe rujenà tl sud de la Republica Ceca y tl vest de l'Ungaria. L bavaresc ne à nia una na forma standardiseda, ma plutosc n continuum de dialec che ie da ntënder l'un cun l'auter.

L bavaresc ne ie nia dl dut da capì per un che rejona mé l tudësch aut (*Hochdeutsch*), y nsci iel ënghe de l'auter viers, ma al didancuei dal mé plu puec che rejona mé bavaresc y chëi ie suënz boni de mudé via y ca danter l bavaresc y l tudësch aut.

## Referënzes
Rujenedes germaniches

La **rujenedes germaniches** ie n ram de la familia de la rujenedes indoeuropeiches y ie la rujeneda de l'oma de plu de 500 milions de persones, dantaldut te l'Europa, te l'America dl Nord, te l'Oceania y tl Sudafrica. La majera rujeneda germanica ie l nglëisc, che ie ënghe la rujeneda plu adurveda al mond, cun ntëur a 2 miliarc de persones che sa da rujené nglëisc. Duta la rujenedes germaniches ruva dala rujeneda proto-germanica, che univa rujeneda te la Scandinavia tl Tëmp dl Fier.

La rujenedes germaniches ie spartides su te trëi rams: la rujenedes germaniches uzidenteles, chëles urienteles y la rujenedes germaniches dl nord.

La majer ram ie chël de la rujenedes germaniches uzidenteles, de chëles che fej pert tra l'auter l nglëisc, che ie la rujeneda de l'oma de plu de 400 milions de persones, l tudësch, che ie la rujeneda de l'oma de ntëur a 100 milions de persones y l'olandesc, la rujeneda de l'oma de ntëur a 25 milions de persones, adum cun autra mëndra rujenedes.

L segondo majer ram ie chël de la rujenedes germaniches dl nord, de chëles che fej pert tra l'auter l svedesc, l danesc y l norvegesc, che ie trëi rujenedes che se semea scialdi ie che ie da capì danter l'una y l'autra, y che adum ie la rujenedes de l'oma de ntëur a 20 milions de persones. Pra la rujenedes germaniches dl nord toca mo autra a mëndra rujenedes sciche l islandesc.

L ram de la rujenedes germaniches urienteles ie bele mort ora. De chël ram fajova pert tra l'auter la rujeneda gotica.
Saslong

La **Saslong** ie n purtoi dai schi te Gherdëina te Südtirol. Si inuem vën dal crëp Saslonch. Cunesciù ie l purtoi dantaldut per la garejedes de schi de copa dl mond che vën tenides uni ann de dezëmber, ulache l vën normalmënter fata na garejeda de Super-G y na garejeda libra.
L purtoi scumencia sainsom de la mont de Ciampinëi a 2.249m de autëza y fina japé te la valeda a 1.410m de autëza, te la frazion de Ruacia dl chemun de Sëlva, purtan nsci n dislivel de 839 metri sun na distanza de 3.446 metri.

Te la rujeneda da uni di adrovun l articul feminin "*la* Saslong", ajache n fej referimënt ala parola "*la* pista".

## Copa dl Mond
L prim a vëncer la Copa dl Mond sun la Saslong tl 1969 fova Jean-Daniel Dätwyler de la Svizra. Sun la Saslong oven ënghe tenì garejedes de la Campionac dl Mond tl 1970, which also counted for 1970 World Cup season points and wins/podiums statistics.

Ai 23 merz 1975 ova la Saslong tenù l prim slalom parallel te la storia, pra chël che Gustav Thöni ova venciù dan 40.000 persones, batan Ingemar Stenmark te la finela.

### Ëi




### Ëiles
Cianties de Gherdëina

**Cianties de Gherdëina**   

## Autores de cianties

## Tesć
Truepes tesć ie da liejer tl liber de Rut Bernardi 

## Notes


## Bibliografia
* Leo Runggaldier: *Stories i Cianties per kei de Gerdeina*. Disbruck Kinderfreund-Buchdruckerei, 1921. 
* Leo Runggaldier: *Juebia grassa (ciantia)*. Calënder de Gherdëina 1914, pl. 44.
* Max Tosi,  Elia Marini: *La ciantia dla Ladinia*. Calënder de Gherdëina 1948, pl. 31.
* Batista Ploner: *Cianties: Urtijëi, Sëlva*. Calënder de Gherdëina  1949, pl. 48.
* Giuani Senoner: *Mi cësa (ciantia)*. Calënder de Gherdëina 1951, pl. 89.
* S. D. (Stefan Demetz): *Serenata (ciantia)*. Calënder de Gherdëina  1956, pl. 95.
* Batista Ploner: *Ciantia „La ferata”. Calënder de Gherdëina 1961, pl 28-29.
* Bruno Moroder: *Festes de cianties ladines*. Calënder de Gherdëina 1962, pl. 40
* *Bon di y bon ann*. Calënder de Gherdëina 2005, pl. 148
* Susy Rottonara, Rosa Maria Musssner: *L plurilinguism tl repertoire ciantà y tl enseniamënt dl'educazion de mujiga tla scoles elementeres, tla scoles mesanes y tla scoles de mujiga de Gherdëina y dla Val Badia. Proiet pilot cun evaluazion.* Departimënt Educazion y Cultura Ladina - Inovazion y Consulënza 2017. IBAN 978 88 6669 080 1.
* Sofia Stuflesser: *La ciantia “Gherdëina Gherdëina” de Leo Runggaldier da Furdenan*. Calënder de Gherdëina 2019,  pl. 113

== Libri de cianties ==
* *Trenta cianties per Gherdeina 1955*. Union di Ladins de Gherdëina. Stampà da V. Carrara a Bergamo 1954.
* Stefan Demetz, Otto Dellago, Franz Senoner,  [[Gilo Prugger]]: *Ulon s'la cianté*. Union di Ladins de Gherdëina 1994.
* Rudi Kostner: *Mi plu bela cianties da Nadel''. Union di Ladins de Gherdëina 2013.

## Sun Youtube
* De uni sort da scuté su
Stadium Pranives

L **stadium Pranives** ie n stadium dala dlacia te Sëlva, Gherdëina. L ie n complex che à na palestra tl partimënt sota tiera, l stadium dala dlacia dessëura y pona mo na pizzeria y n bar.
Tl stadium Pranives jughea dal 2001 incà la scuadra de hockey HC Gherdëina. Dant fovel l stadium dl HC Sëlva.
HC Gherdëina

L **Hockey Club Gherdëina** ie na scuadra de hockey sun dlacia de Gherdëina. La jughea si partides de cësa tl stadium Pranives te Sëlva.
La scuadra fova stata metuda su a Urtijëi tl 1927 cun l inuem *Hockey Club Ortisei*, che tl 1964 fova stat mudà te *Hockey Club Gardena*. 
N iede jugova l HC Gherdëina si partides sun n ciamp dala dlacia daujin al *hotel Genziana*. Tl 1968 fova la scuadra po mueta tl nuef stadium Setil che fova unì fabricà via n Sureghes.
Tl 2000 oven metù adum la scuadra cul HC Sëlva y mudà l inuem sun *Hockey Club Gherdëina*. Da ilò inant jughea la scuadra tl stadium Pranives te Sëlva, davia che l stadium Setil fova stat desdrù da na smueia.
Hockey sun dlacia

L **hockey sun dlacia** (ti raions ladins suënz mé tlamà **hockey**) ie n sport da inviern che vën jugà cun jadins sun n ciamp de dlacia. L ie un di sporc plu asvelc che l da.
L juech vën fat danter doi scuadres che jughea cun peles da hockey y proa a cuntrulé na pitla scëiba de gumi a chëla che n ti dij "puck" y la tré tl gol de l'autra scuadra. L fin ie de fé plu goi de l'autra scuadra.

## Hockey te la valedes ladines
Te la valedes ladines ie l hockey tl 20ejim secul deventà n sport da inviern scialdi mpurtant che à purtà scuadres sciche l HC Gherdëina, l HC Fassa y l HC Cortina a tuché pra la miëura scuadres talianes.
Jadin

N **jadin** (gherdëina: *jadin*, badiot: *jadin*, fascian: *fer da giacia*) ie na sort de ciauzel che à sotite na lama de fier cun chël che n po slizië sun la dlacia y nsci se muever inant cun puecia fadia a na velozità bëndebo auta. I jadins vën dantaldut adurvei per jughé a hockey sun dlacia, per l jadiné artistich o mé l jadiné da se devertì.
Sport

**Sport** ie uni sort de atività fisica, sibe a livel de cumpetizion, juech, o mé per se devertì, che à l fin de miuré la abiltà fisica de na persona y/o de vester na forma de devertimënt.
L sport de scuadra che vën fat l plu al mond ie l juech dal palé.
Plan (frazion de Sëlva)

**Plan** ie na frazion dl chemun de Sëlva te Gherdëina. La frazion ie t'insom ala valeda da ulache l stradon de Gherdëina pea su sun i jëufes. Te Plan finova la ferata de Gherdëina. Te la frazion dal n ciamp dala codla.
Cun referimënt a *Plan* adrovun per ladin la preposizion *te* y nia *a*. Ejëmpl: ie vede ncuei domesdi *te* Plan.

## Mejes
I mejes de Plan ie: Aldian, Calonia, La Bula, Crestan, Ciajea, Martin (Hotel Krone), Caspiër, Sotanives Dessëura, Sotanives, Spedel, Fussel Dessëura, Fussel Dessot, Frëina, Mulin, Costa Dessëura (Matie), Costa Dedora, Costa Dedite, Cësanueva, Frata, Curtinea (Mëune), Fungëia, Stofl, Janon, Plan, Ost de Plan, Curijel, Merch, Blënta (Scizer), Linacia, Nucia.

## Referënzes
Jì a crëp

**Jì a crëp** (gherdëina: *jì a crëp*, badiot: *jí a crëp*, fascian: *jir a crepes*) ie na forma de sport ulache n arpizea n crëp cul fin de rué sainsom. La forma possa vester chëla de arpizé n parëi de sas, ma ënghe de ji su per tòc da nëif o dlacia. Ji a crëp ie na forma de sport per chëla che n muessa suënz avëi mparà na cërta tecnica, dantaldut per arpizé, y per chëla che n adrova suënz n aiut te la forma de cordes y carabineri per ji su per n parëi de sas, nsci sciche de drë guant y ciauzei y bona nfurmazions sul meteo. Te la Dolomites ie cul tëmp states giaurides n grum de ferates che fej l jì a crëp plu saurì.
A na persona de esperienza a ji a crëp che ti juda a autri cun manco esperienza ti dijun n mëinacrëp. 

## Film
Aiut alpin ti crëpes de Gherdëina - La settimana Incom 13/8/1954
Ciampinëi

**Ciampinëi** o **Ciandepinëi** (ënghe cunesciuda dal inuem talianisà *Ciampinoi*) ie na mont te Gherdëina a sud dl luech de Sëlva. Sainsom de la mont a 2.248 metri ie la stazion de la furnadoia *[[Ciampinoi]]* che porta su da Sëlva. N ruva ënghe su da S. Cristina cun l lift dai stuei *Sochers*, y ënghe da Vallongia su cun l lift dai stuei *Piza Pransëies*.
Daujin a Ciampinëi ie la Piza Pransëies, auta 2.254 metri, che à sainsom n Crist ziplà da Franz Senoner de Santuel.

## Purtoies
Da sainsom de Ciampinëi pea via n grum de purtoies da jì cui schi. L plu cunesciù ie la *[[Saslong]]*, ulache vën fates garejedes de schi de copa dl mond. Ciampinëi toca ënghe pra la Sellaronda.
Purtoi dai schi

N **purtoi dai schi** (gherdëina: *purtoi dai schi* o *pista dai schi*, badiot: *pista dai schi*, fascian: *portoi*) ie n tòch de na mont o n rone, suvënz marcà, che can che l ie nëif ie dessenià per ti mpermëter ala jënt de jì cun i schi.

Purtoies scialdi cunesciui ie la *[[Saslong]]* te Gherdëina y la *[[Gran Risa]]* te la Val Badia, ulache l vën uni ann tenides garejedes de schi de copa dl mond.
Chëifer

I **chëifri** (gherdëina: *chëifer*, badiot: *chefer*, fascian: *cheifer *) ie na sort de nset. L da plu de 350.000 sortes de chëifri al mond, cie che ne'n fesc la majera grupa de nsec. I chëifri se desferenzieia da autri nsec tres n per de eles dures dedora che straverda l per de eles sotite.

## Etimologia

La parola ladina *chëifer* vën dal tudësch *Käfer*.
Pizes de Cir

La **Pizes de Cir** ie na grupa de crëps a nord dl Jëuf de Frea te Südtirol. Les toca pra la grupa de Puez te la Dolomites. N po arjonjer la pitla y la gran Cir per troies y ferates. L'autra pizes po mé unì arjontes arpizan. 

### Gran Cir

La gran Cir ie cun 2.592 metri la piza plu auta de la grupa. La fova plu dessegur bel unida arpizeda plu da giut da iagheri ladins. La prima arpizeda turistica fova stata fata ai 7 de agost 1887 da Johann Santner y Gottfried Merzbacher. Aldidancuei ruven sainsom sul troi normal ënghe cun puecia esperienza de arpizé. A cër luesc dal na corda de fier per segurëza.

### Pitla Cir

La pitla Cir ie auta 2.520 metri. La ie a vest de la gran Cir, daujin ala stazion de la furnadoia Dantercëpies. La pitla Cir pon arjonjer via na ferata mesanmënter ria (B/C). 

### Ntëurvia
Sëura l Jëuf de Cir ruven te la Val de Chedul che ie a nord de la pizes de Cir. Dal Jëuf de Frea ruven per plu troies nfin ai piesc de la pizes, ulache a 2200 metri ie la *[[utia Jimmy]]*.

## Galaria dala fotografies

Cirspitzen-von-Stevia_4610_a.jpg|La Pizes de Cir ududes da Stevia.
Wegweiser_zum_Klettersteig_Kl_Cirspitze.JPG|Tofla che mostra l troi ala ferata de la Pitla Cir.
Blick_von_Gr_Cirspitze.JPG|La Val de Chedul ududa dala Gran Cir.
Klettersteig_Gr_Cirspitze.JPG|La ferata per rué su sun la Gran Cir.
Jì cun i schi

**Jì cun i schi** (gherdëina: *jì cun i schi*, badiot: *jí cun i schi*, fascian: *jir coi schi*) ie na forma de se muever ulache n adroa schi per sbriscé sun la nëif, normalmënter sun n purtoi dai schi. Ji cun i schi po unì fat coche sport, coche na atività tl tëmp liede, y te cër luesc ënghe coche na maniera de transport.
## Cëla nce
* Schi te Gherdëina
Ferata (alpinism)

Na **ferata** o **via fereda** ie tl alpinism na via che porta su per l parëi de n crëp y che ie njenieda ite cun cordes de fier fermedes tl crëp da gran broces, a chëles che n po se taché ite. La ferata mpermët de arpizé n crëp ënghe bëndebo rie cun manco pericul, ajache la persona ie for tacheda ite ala corda de fier de la ferata y chësta mostra la streda segura che ie da ji per rué sainsom. Normalmënter se tacun ite ala corda de la ferata tres na corda y n carabiner.

## Ferates te la Dolomites
* Nfiereda de Mëisules o *Ferata de Pößneck* dal jëuf de Sela sun Mëisules.
**Tridentina* dal jëuf de Frea sun Pisciadù.
**[[Via nfiëreda Furcela de Saslonch]]* dan la Furcela de Saslonch.
.

## Galaria dala fotgrafies


Escursionista_su_via_ferrata_sulla_Tofana_di_Rozes.jpg|Ferata che porta sun la Tofana de Rozes.
Ferata (trasport)

La **ferata** (gherdëina, badiot y fascian: *ferata*) ie na forma de trasport fata de un o na grupa de veiculi che va sun scines. Ferates vën dantaldut adurvedes per mené persones y marcianzia.
Ferates vën normalmënter sburdledes o trates da na locomotif che ie tacheda ite a vagons che mëina la persones o la marcianzia. L da aldidancuei ënghe uniteies de ferates che ne ie nia spartides su te na locomotif y vagons. Chësc vën suënz dant pra ferates a auta velozità. Ferates ie desseniedes per furné sun scines de na cërta destenduda. La destenduda plu adurveda al mond ie de 1435 mm, a chëla che n ti dij la *[[destenduda normala]]*.

## Storia
Dl 1814 ova scumencià la storia dla ferata te l'Europa: la prima locomotif a tanf fova unida frabicheda dal injenier George Stephenson y fova furneda te l'Nghiltiera danter Darlington y Stockton-on-Tees. Te l’Austria fova la prima ferata furneda 20 ani do. La “Südbahn” da Bulsan a Verona fova unida giaurida dl 1859 y la ferata danter Dispruch y Bulsan dl 1867, cumpletan nsci la ferata dl Prëner.

## Ferates te la Ladinia
Te i raions ladins dajovel plu da giut n valguna ferates, ma aldidancuei ne ie deguna de chëstes plu n funzion. La ferates te i raions ladins fova:

*Ferata de Gherdëina
*Ferata de Fiem
*Ferata de la Dolomites
Sellaronda

La **Sellaronda** ie na raida da fé cun i schi che va ntëur al crëp dl Sela. La raida passa sëura i jëufs de Sela, Frea, Ciaulonch y Pordoi y tres i luesc de Reba, Colfosch, Corvara y Sëlva. D'inviern pon fé la raida cun i schi sun purtoies che toca ufizielmënter pra la Sellaronda, te l viers de l'ëura (culëur orancen) o te l'auter viers (culëur vërt). D'instà pon fé la Sellaronda cun la roda.
Rusc

I **rusc** (rus: русские) ie n popul y na grupa etnica slava de plu de 130 milions de persones che vif dantaldut te la Ruscia. Si rujeneda prinzipela ie l rus.

## Storia

## Referënzes
Fuià fosch

L **fuià fosch** (gherdëina: *fuià fosch*, badiot: *fiá fosc*, fascian: *fià neigher*) ie n organ dl metabolism che n abina te i tieres da vertebres.
Scina

La **scines** (gherdëina, badiot y fascian: *scines*) ie la streda o via sun chëla che furnea na ferata. L ie la strutura de basa per l trasport sun scines y ie fata de doi scines de acel che ie metudes paralleles sun na strutura traviersa che plu da giut fova suënz breies de lën, ma ie aldidancuei suënz travierses de peton. La lerch danter la travierses ie suënz remplida cun giara, che juda a cialé che la travierses ne se mueve nia.
La scines po te cër caji ënghe vester diretamënter fermedes te na streda de peton o asfalt, ulache ne ie po deguna giara danterite. Chësc vën dant pra la scines de n tram sun na streda te na zità, o pra chëla che per tudësch ti dijun *Feste Fahrbahn*, che vën fata dantaldut per ferates a auta velozità. A la distanza danter la doi scines ti dijun la destenduda de la scines.
La parola ladina *scina* vën dal tudësch *Schiene*.

## Destenduda de la scines

La destenduda de la scines ie la distanza danter la doi scines. Plu avisa se tratl de la distanza danter i doi ëures dedite de la scines. La destenduda plu adurveda ntëur al mond ie de  milimetri, a chëla che n ti dij ënghe la *[[destenduda normala]]*. Autra destendudes che vën adurvedes te l'Europa ie la *destenduda iberica* de  milimetri y la *destenduda russa* de  milimetri, che ie tramedoves destendudes lerges. La destenduda iberica vën dant te la Spania y tl Portugal, chëla russa te gran pert di stac ex-Soviec sciche la Ruscia, Ucraina, Casachstan y i stac baltichsc.

Ti raions da crëps vën suënz adurveda na destenduda strënta per fé plu saurì lerch ala scines te n rone. Te l'Austria-Ungaria per ejëmpl univa suënza adurveda la destenduda bosniaca (*Bosnische Spurweite*) de 760 mm. La ferata de Gherdëina fova unida fata cun la destenduda bosniaca.
Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)

La **dlieja de Sant'Ana** ie la dlieja dla majera curtina de Urtijëi.

L stil dla dlieja ie gotich y l aredamënt ie baroch.

## Storia

L prim iëde vën la dlieja numineda tl 1425. Marx Sittich tl 1600 dij che te Gherdëina, do la dlieja de Urtijëi dëssel vester stat n ciastel (”in Thall Greden hinter san Ulrich Kirchen auf ainen Perg”), numinan l ciastel de Stetteneck.  La dlieja de Urtijëi fova tl 1600 dlongia la dlieja de Sant'Ana y fova la dlieja dla curazia de Urtijëi finche l ie stata fabricheda la nueva dlieja de San Durich. Chësta dlieja cun si ciampanil ie, do n valgun iëdesc che n ova pruà à la derturé, stata trata ju tl 1799. L ciampanil dla dlieja de Sant'Ana cun doi ciampanes ie stat fabricà coche l ie sën permò tl 1799. Tl 1982 ie la dlieja stata dertureda. Tlo pon liejer plu avisa de chël che à scrit l ugrister Moz Ploner dla oostruzion dia dlieja de Sant'Ana y dla dlieja nueva de San Durich a Urtijëi.

## La dlieja dedite

L'autere baroch ie de Matia Vinazer (1717-1784). A man drëta y man ciancia iel doi afrësc cun San Giuani Evangelista y San Giuani Batista y doi sanc ziplei: San Gioachin y San Ujep.

L cheder dl autere ie de Josef Anton Mahlknecht dl 1859, n nepot de Jan Dumëine Mahlknecht da Rainel.

La catordesc stazions depëntes a uele ie dl desjedotesim secul. La sala dla dlieja ie longia 10,5 m. y lergia 5,9 m. 

La dlieja ie sota defendura dla provinzia Südtirol

Madona dlieja de Sant Ana a Urtijëi.jpg|Afrësch sëura rëjes. Madona 
Eisernes Kreuz Nordfassade Annakirche Urtijëi.jpg|Crist sul parëi dedora, nord dla dlieja.
Altarpartier St. Annakirche St. Ulrich in Gröden.jpg|Detail dl autere.
Hl. Joachim Vinazer St. Ulrich Gröden.jpg|San Gioachin.
Hl Josef Vinazer St. Ulrich Gröden.jpg|San Ujep.
Mahlknecht St. Annakirche St. Ulrich Gröden.jpg|L cheder dl autere.
St. Annakirche St. Ulrich in Gröden.jpg|Pitura dl revëut a crëusc.
Kreuzigung St. Anna St. Ulrich Gröden.jpg|Stazion N. XII.


## Notes


## Bibliografia
* Tresl Gruber: *La vedla dlieja de S. Durich y la dlieja de Sant'Anna*. Calënder de Gherdëina 1964, pl. 47-49.
* Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: *St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation*. Athesia  Persenon 1992.
* Eugen Trapp: *Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo*. Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martino in Badia/San Martin de Tor (BZ) 2003, ISBN 88-8171-044-7, pl. 186–194.
Pra da Rì

**Pra da Rì** ie na gran tëmpla tl chemun de Sëlva, Südtirol, che ie ite insom ala valeda de Val a na autëza de zirca 1.800 metri. Chësc raion fej pert dl Parch Naturel Puez-Odles. D'inviern possen pudejé da Busc dl Preve nchin te Pra da Rì, scenò l pon ënghe arjonjer a pé sibe d'instà che d'inviern. Da Pra da Rì iel n troi per ruvé su sun Puez jan su per Dusac, n auter troi mëina su per Val Culea via n Puez.
Tëmpla

Na **tëmpla** ie tl ladin de Gherdëina n pra bëndebo grant che ie mpue te n ërt. N ejëmpl de na tëmpla ie Pra da Rì t'insom de Val.

## Cëla nce
* Mujenëi
Plan da Tieja

**Plan da Tieja** ie n ridl tl chemun de Sëlva. L ne conta nia ufizialmënter coche na frazion. Plan da Tieja cunfina cun l chemun de Santa Cristina y na pert de la populazion de Plan da Tieja va perchël ënghe a scola o a mëssa a Santa Cristina.

## Mejes
I mejes de Plan da Tieja ie: Maciaconi, Pramaciaconi, Mastlé, Runcac Dessot, Runcac, Larcion, Scimon, Domur, Tieja, Tieja Dessëura, Tlusel, Cinions, Pramauron, Pramulin, Col da Larjac, Col dala Pelda, Sotler, Ost de Runcac.

## Referënzes
Ruacia

**Ruacia** ie n ridl tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L ne conta nia ufizialmënter coche na frazion. Scebën che Ruacia toca pra l chemun de Sëlva, iel geograficamënter plu daujin a y toca pra la pluania de Santa Cristina. La populazion de Ruacia va perchël ënghe a scola y a mëssa a Santa Cristina.
Ruacia ie l travert dl purtoi dai schi *[[Saslong]]* y de la garejedes de schi de copa dl mond che vën fates sul purtoi uni ann.

A Ruacia va l ruf da Ncisles y l ruf di Strënc tl Derjon.

## Mejes
I mejes dl ridl da Ruacia ie: Ampezan, Nucia, Ciaslat, Dlaces Dessëura, Dlaces Dessot, Ronch, Fridl, Ciastel, Marisan, Sociastel, Paulin (Marisana), Julian, Dorives Dessëura, Dorives (Damez), Dorives Dessot, Mulin da Ruacia, Ruacia, Ruacia Dessëura.

## Referënzes
La Poza

**La Poza** ie n ridl tl chemun de Sëlva. L ne conta nia ufizialmënter coche na frazion.
## Mejes
I mejes de La Poza y de La Sëlva ie: Larjac, Rosun, Gustin, Cësanueva (Corpomio), Galina, Valantin, Pitl Fever, Menot, Janol (Culà), Turnadëcia de Santuel, Santuel, La Sëlva, Pozamanigoni, Piciulëi, Anterleghes, Palonia, Ciaucea, Pizuela, Pigon, Tublà de Pigon, Planvëidun, L Ambolt, Schlosser, Spinaces.

## Referënzes
Carabiner

N **carabiner** ie n rampin de mitel che se lascia giaurì y stlu. L vën adurvà scialdi a jì a crëp per taché adum cordes. Cul carabiner se taca n arpizadëur ite a la corda da ji a crëp sun n parëi y ie nsci segur de nia tumé ju. Ajache l grif dl carabiner ie saurì da giaurì y stlu y l ie fat de mitel, pieta n carabiner sibe segurëza che sauridanza a mudé da una corda a l'autra.
L carabiner toca pra l'ecuipajamënt de basa per fé na ferata.
Juac

**Juac** ie na mont te Gherdëina tl chemun de Sëlva. Juac, che uel dì *pitl jëuf*, ie sëura Daunëi y sota Stevia. Sainsom de la mont ie la *[[Utia de Juac]]* a n'autëza de 1.905m. Juac fej pert dl parch naturel Puez-Odles y ie a n'autëza danter i 1800 y 1900 metri. A est de la mont pea su i parëies dl crëp de Stevia. A nord y vest va la mont ju tl ruf de Ncisles, a sud ju sa Sciuz y inant ju tl luech de Sëlva.

## Lec
*Lech de Sciuz
*Lech de Ciampac

## Bibliografia
* Georg Lardschneider: *Juac - n biotop - na mont da stravardé*. Calëmder de Gherdëina 1987 pl. 64-71.
## Cunliamënc
*
Daunëi

**Daunëi** ie n ridl tl chemun de Sëlva. L ne conta nia ufizialmënter coche na frazion. Daunëi ie a n'autëza danter 1.600 y 1.700 metri y se destira ora dessot da Burdengëia nfin dessëura sa Sciuz, ulache scumëncia la mont de Juac. A vest fina Daunëi tl bosch de Curveies.

## Mejes
I mejes sun Daunëi (Ridl d'Aunëi) ie: Tublà, Ciablon, Daunëi, Ploc, Cësanueva, Vit, Guton, Jocer, Jocer Dessëura (La Roca), Burdengëia, Tublà Vedl, Plazola, Larciunëi, Larciunëi Dessot (Tina), Col, Cëdepuent (Arcangiul/Pinzingher), Cëdepuent (Sepl Tone), Cëdepuent Dessot (Martin), Ciampac, Tublà Nuef, Curzelon, Solëiga, Valin, Fumé (Paian), Guton Nuef.

## Notes
Frëina (Sëlva)

**Frëina** ie n ridl y n vedl mesc tl chemun de Sëlva. L ne conta nia ufizialmënter coche na frazion.
L inuem *Frëina* vën dant plu suënz te la Ladinia. Nscì dal luesc che se tlama *Frëina* ënghe a Urtijëi y Ampëz.
Ruf de Val

L **ruf de Val** ie n pitl ruf te Val tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L ruf de Val nasc dedite dal Plan dala Dlieja, daujin ala capela de San Silvester. L va tl Derjon tl ridl de Ghetun te Sëlva. 

Te Val dal n grum de fussiei che vën da Stevia ju, dala Val Culea y Chedul y rua ite tl ruf de Val.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Grupa de Puez

La **Grupa de Puez** (gherdëina: *Grupa de Puez*, badiot: *Grupa de Pöz*) ie na grupa de crëps y montes te la pert vest de la Dolomites te Südtirol. La toca pra l parch naturel Puez-Odles. Puez ie pusiziuneda danter l'Alta Badia y la valeda de Val te Gherdëina. La Grupa de Puez ie spartida dala Grupa dl Sela dal jëuf de Frea. Te la pert vest de de la grupa ie i crëps Stevia (2552 m) y Col dala Pieres (2747 m), a nord ie i crëps plu auc de la grupa cun l Piz de Puez (2913 m), Piz Duleda (2909 m) y la Pitla Piza de Puez (2723 m). A est ie l Sassongher (2665 m) y l Lech de Crespëina.
Te Puez ie la Utia de Puez a 2.475m.

## Plates cunliedes
Dolomites
Carateri cinesc

I **carateri cinesc** (*[[cinesc tradiziunel]]*: 漢字, *[[cinesc scemplificà]]*: 汉字, *[[pinyin]]*: *hànzì*, leteralmënter: *i carateri [[Han]]*) ie logograms che ie stai svilupei per scrì l lingaz cinesc. I vën n pert nce adurvei cun modificazions te autra scritures dl Uriënt estrem. La testemonianzes plu antiches dl alfabet cinej d'aldinacuei vá zeruch al 1250 dan C.

### Plates cunliedes

Alfabet

Cina
Chemuns ladins de Südtirol

I **chemuns ladins de Südtirol** ie 9 chemuns te la provinzia autonoma de Bulsan - Südtirol ulache l ladin ie una de la rujenedes ufizieles. 

## Situazion
Ala cumpededa dla populazion dl 2011 ova  persones te Südtirol detlarà l ladin coche si rujeneda de l'oma.
Ti chemuns de Südtirol à l ladin na majera prutezion che te chemuns ladins ora de Südtirol y l vën adurvà coche na rujeneda aministrativa y ënghe nsenià a scola. Tan scialdi che l ladin vën adurvà a scola ie for inò n pont de dibatimënt y cuntestazion, cun jënt che pertënd che al ladin ti vënie data la medema mpurtanza sciche al talian y tudësch, cërc a chëi che ti va bën coche la ie, y cërc che ulës to demez l ladin dl dut.

### Rujeneda de la maiuranza
Te 8 chemuns de Südtirol à l ladin l medem status ufiziel sciche l tudësch y l talian y ie la rujeneda de l'oma de la maiuranza de la populazion. Chisc ie Urtijëi, Santa Cristina y Sëlva te la valeda de Gherdëina, y Corvara, Badia, La Val, San Martin de Tor y Mareo te la Val Badia.

### Segonda majera rujeneda
Te duc i chemuns de Südtirol ie l ladin o la majera rujeneda o la terza majera (la mëndra) de la trëi rujenedes ufizieles. L da doi chemuns te chëi che l ladin ie la segonda majera rujeneda: Ciastel, ulache l ie la rujeneda de l'oma dl 15,3 % de la populazion, y Laion, ulache l ie la rujeneda de l'oma dl 6,1 % de la populazion.
La situazion dl ladin te chisc doi chemuns ne ie nia la medema. 
L chemun de Ciastel à trëi frazions te chëles che l ladin ie la rujeneda de l'oma de la maiuranza: Bula, Runcadic y Sureghes. Chësta frazions ie nce chëles dl chemun che toca geograficamënter ma nce tradizionalmënter pra Gherdëina.

Tl chemun de Laion ne dal iniò na maiuranza de ladins. L numer de ladins che vif a Laion ie unit a se l dé tres l'emigrazion de persones da Gherdëina.

## Variazions dl ladin

L ladin che vën rujenà te Südtirol ne ie nia una na sort, ma plu variazions. L vën rujenà l gherdëina te la valeda de Gherdëina y l ladin dla Val Badia te la Val Badia, che ie spartì su tl badiot, Ladin de mesaval y mareo. L ladin dolomitan, che ie stat metù adum tl 1998, ne à nia abù suzes pra la populazion y ne vën belau mei adurvà. Tl chemun ulache l ladin ie ufiziel, vën adurveda chëla verscion dl ladin che ie la prinzipiela te chël chemun. A livel provinziel vën datrai adurvà l gherdëina y datrai l badiot.

## Lista de i chemuns ladins te Südtirol

:
Partit

N **partit de pulitica** ie na lia o urganisazion de persones cun la medema vijion y identità pulitica y cun nteresc medemi o semienc per co aministré l Stat y la cumenanza. N partit mët adum candidac che tën pea pra la veles politiches te n stat.
Partic ie aldidancuei na gran cumpunënta te la pulitica de belau uni stat al mond.

### Partic te la Ladinia
*Südtiroler Volkspartei
*Ladins Dolomites (1993–2003)
Sulaneres

**Sulaneres** (tudësch: *Schlanders*, talian: *Silandro*) ie n chemun de Südtirol te la comunità raion Val Venuesta. L cunfina cun i chemuns de Laas, Latsch, Mals, Martell y Schnals. Ai  ova l chemun na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Stazion de Tluses

La **stazion de Tluses** ie na stazion dla ferata a Tluses sun la trata Verona-Prëner. Nfin al 1960 fovela ënghe la stazion da ulache piova via la ferata de Gherdëina.

### Ferata dl Prëner
Bremen

**Bremen** ie na zità te la Germania y ënghe un de i 16 stac federei (*Bundesländer*).

## Galaria dales fotografies

Bremen-1800-Markt vom Domturm-2008-gje.jpg
Bremen-1320-Roland-2008-gje.jpg
Bremen-1400-Rathaus-2008-gje.jpg
Bremen-1440-Rathaus-zwei Figuren rechts-2008-gje.jpg
Bremen-1600-Bremer Stadtmusikanten dreifach-2008-gje.jpg
Bremen-1740-Schuetting-2008-gje.jpg
Bremen-1780-Konzerthaus Die Glocke-Musik-2008-gje.jpg
Bremen-2380-Ostertorviertel-Spruehkunst-2008-gje.jpg
Bremen-2530-Vegesack-Museumshafen-2008-gje.jpg
Bremen-2830-Weserburg-Museum fuer Gegenwartskunst-2008-gje.jpg


## Geografia
## Storia
## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Germania
## Notes
Schwerin

**Schwerin** ie na zità te la Germania y la capitela dl stat federel Mecklenburg-Vorpommern, ma nia si majera zità, che ie Rostock.
Köln

**Köln** ie na zità te la Germania. La ie la majera zità tl stat federel Nordrhein-Westfalen, ma nia si capitela, che ie Düsseldorf. Cun na populazion de  tl 2020 iela la cuarta majera zità de la Germania.

## Geografia
### Tlima

## Storia
## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Germania
## Notes
San Piere (Laion)

**San Piere** (tudësch: *St. Peter*, talian: *San Pietro*) ie na frazion dl chemun de Laion te Südtirol, Talia. Geograficamënter iel te la valeda de Gherdëina, ma da n pont de ududa soziel ne vëniel nia cuntà pra Gherdëina, ajache a San Piere ne vëniel nia rujenà ladin. San Piere ie zirca 3 km a vest de Pontives, l cunfin linguistich de Gherdëina.
Capitela

La **capitela** ie na zità che ie n zënter simbolich, suënz ënghe n zënter de politica y economia, de n stat o na region. Te la capitela ie suënz, ma ne muessa nia vester, la sënta dl parlamënt y dl guviern dl stat o de la region.
Milan

**Milan** (talian: *Milano*, milanesc: *Milan*) ie na zità te la Talia y la capitela de la region de la Lumbardia y de la zità metropolitana de Milan. Cun na populazion de  ai  ti cunfins dl chemun iela la segonda majera zita de la Talia, do Roma.

## Geografia
### Tlima

## Storia

## Pulitica

## Trasport
### Scines
#### Metro

La Metro de Milan vën meneda da la Azienda Trasporti Milanesi. La rë dl sistem ie furmeda da 5 linies, uni una cun n auter numer y culëur, cun na lunghëza totela de 96,8 km y 106 stazions, per la gran pert sota tiera. 
La à zirca 1,4 milions de passajieres al di ntan l'ena.

#### Tram

### Curieres

## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Talia

## Notes