open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luisa Walpoth Demetz

**Luisa Walpoth Demetz**, dita nce Luisa da Pincan, (16 mei 1914 a Urtijëi;† 24 utober 1984 a Dispruch) fova na zipladëssa de figures, caricatures.
## Biografia
Luisa fova na muta de Marianna da Puent y Tone da Minert. La se à maridà cun Josef de Sulé, spion dl bosch y ëi à po cumprà l pitl luech da Pincan te Val d'Ana.
Ëila à mparà da Luis Holzknecht da Martin scialdi a ziplé pitli tieres. La ie po jita sa Bruel da Caio Perathoner dl Baga a judé te berstot y nce tla familia. 
Pra la viëra à l'uem messù ji pra i saudëies y ëila se temova a sté te n luech tan sëula perchël iela jita a sté cui mutons sa la Mauta. Do la viëra ovela inò pedù scumencé a ziplé y laurova scialdi per l ANRI. Ëila se taiova nstëssa i pitli toc de lën per fé figures da 10-12 o 15 cm. Chisc toc de lën metovela gën d'inviern tla nëif o te na condla per i fé deventé plu tëndri. La laurova giut da sëira y la sades jivla a vënder a Santa Cristina tulan la ferata.
Da sëira univel *[[Fé zandli te Gherdëina|jit cun l puntl]]*, coche n dijova. Chël uel dì che la metova n valgun mandli desmazei tl gurmel y jiva pra vel ujines a se la ciaculé ntan l lëur.
## Notes

## Cëla nce
* Ëiles de Gherdëina che zipla
## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 90-91.
Scioh

L **scioh** (dal persian: شاه šāh, che uel di *[[rë]]*) (gherdëina: *scioh*, badiot: *sciah*, fascian: *scaches*) ie n juech da mëisa che vën fat danter doi jugadëures. L juech vën jugà sun na brea da scioh che ie spartida su te 64 chedri te na rë de 8 per 8. Al scumenciamënt cuntrulea uni jugadëur 16 figures: 1 rë, 1 regina, 2 tores, 2 sautadëures, 2 ciavei y 8 fanc. Un n jugadëur cuntrulea la figures blances y l'auter chëles fosces. L fin dl juech ie de mëter l rë de l'auter jugadëur *scioh-matt*, che uel di che l rë vën atacà y l n'à nia plu mesun de mucé.
Scioh ie n juech de strategia astrat ulache l ne da deguna nfurmazion nascunduda.

Datrai ti vën al juech ënghe dit l *Scioh Uzidentel* o l *Scioh Nternaziunel*, per l desferenzië da autri juesc che à la medema urigin sciche xiangqi y shogi. La forma che vën jugheda al didancuei se ova svilupà tl 15ejim secul tl sud de l'Europa dal juech *chaturanga*, n juech plu vedl de urigin de l'India. Scioh ie al didancuei un di juesc plu jughei al mond cun milions de jënt che l jughea.
Fini Martiner Moroder

**Fini Martiner Moroder**, dita nce dita nce Finy Moroder o Fini de Rudolfine, (*8 auril 1916 a Urtijëi;† 31 merz 2005 a Urtijëi) fova na artista de Urtijëi che laurova scialdi cun la ceramica.

## Biografia
Fini à perdù si loma puec dis do che la fova nasciuda.

Tl 1942 ala maridà Rudolf Moroder Rudolfine y à abù 4 mutons: Christof, Joachim, Thomas, Lorenz y Andreas.

Do che Fini ova messù petlé dassën si pere che la lascësse ji a mparé a ziplé iela stata sciche lernera da Vinzenz Moroder-Resciesa, jan coche truepes l domesdì y nce da sëira mo a mparé tla Scola d'Ert de Urtijëi, ulache la fova l'unica ëila. Do cater ani de scola iela jita tl Zillertal pra Otto Moroder da Jumbiërch y pona da Luis Insam de Levisc Antone ulache la ti judova a fé modiei per l ANRI.
Per la mostra da d’instà dla Lia Mostra d’Ert dl 1946 pra n n cuncors de criples ala venciù l prim premi. Tla giuria fòvel Raimund Mureda, Ludwig Moroder, Albino Pitscheider, Luis Piazza y Alois Insam.
Tl ann 1962 iela stata nviëda a mëter ora doi figures de mauta tl "Padiglione Venezia Arti decorative" dla Biennale Venezia.
A Dispruch ala venciù tl 1966 n premi speziel dl Landeshauptmann pra n lëur sul tema *L cë dla persona*. 

Fini Martiner ie stata ativa tla grupes de artisć Ruscél y "Südtiroler Künstlerbund".
Tl 1971 ti ie unì dat a Fini na bedaia d'or ala "Fiera dell'Artigianato di Firenze"..
## Mostres
* Persenon Rathaus Galerie 8-15 de utober 1987.1971 
## Notes

## Cëla nce
* Ëiles de Gherdëina che zipla
## Bibliografia
* Joachim Moroder: *Plastiken - Sculture Finy Moroder*. Catalogh dla mostra Rathausgalerie Brixen. Südtiroler Künstlerbund, 1987
* Manuela Piazza: *Fini Moroder Martiner de Rudolfine*. Calënder de Gherdëina 2006, pl. 180-181.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 81.
* Elfriede Perathoner Bergmeister: *Grödner Krippenschnitzkunst.* Folio Verlag Wien/Bozen 2004, ISBN 3 85256 279 1. Pl. 122-123.
* Danila Serafini: *Le donne nella Ladinia e l'arte* te *Ëres tla Ladinia*. Catalogh, Museum Ladin Ciastel de Tor 2006. ISBN 88 89255 23 4. pl. 168-169.
* Joachim Moroder: *Die Kraft der Form Rudolf Moroder-Rudolfine und Finy Moroder.* Athesia 2024, ISBN: 978 88 6839 794 4
Aurelia Moroder Langer

**Aurelia Moroder Langer** (*11 dezëmber 1886 a Urtijëi;†  1974 a Urtijëi) fova na artista de Urtijëi cunesciuda ajache la depenjova fotos y ueves da Pasca.
## Biografia
Aurelia fova na muta de Felizita Unterplatzer, la segonda fëna de Josef Moroder da Jumbiërch. Cun 14 ani l'ova si loma mandeda a Fiesole pra la munighes per mparé a cuji ora. Cun si pere jivela pona suenz a depënjer y dessenië. La ova pona scumencià a depënjer cuiertli de scatules, ueves da Pasca y do marideda la fotos de si uem fotograf cun na tecnica speziela cun culëures y penzin. La se ova maridà cun Stefan Langer nasciù a Biala tla Slesia, n jëun che fova unit te Gherdëina a lauré a fé auteresc sa Rainel ma che ova pona scumencià tl 1925 a fé l fotograf. Aurelia à abù cater mutons, de chisc doi morc da pitli y doi tumei tla viëra, y trëi mutans Relly, Helmi y Traudl. Do che si uem fova mort tl 1946, à chësta mutans cun loma menà inant l atelier y la butëiga *Foto Langer* a Urtijëi.
## Notes


## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 68.

## Cunliamënc
* Fotos depëntes da Aurelia Moroder Langer.
* Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung, Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, Urtijëi 1980. Liber online, pl. 340 foto de Aurelia.
Felizita Unterplatzer Moroder

**Felizita Unterplatzer Moroder**, tlameda nce Flizita (*7 lugio 1850 a Mareo;† 10 auril 1909 a Persenon) fova na marcadënta de antichiteies, loma de truepes artisć y segonda fëna de Josef Moroder da Jumbiërch.
## Biografia
Ëila fova la fia de na nëubla Josefa von Weissenhorn de Maran y de Iuchin Unterplatzer dit l *Tuifelemoler*. Felizita ie nasciuda a La Plief de Mareo tla cësa Meghita y ie cresciuda su cun si pere a Bulsan y la à laurà pra families de Bulsan y de Trënt. Felizita à maridà l artist Josef Moroder tl 1875 tla dlieja de San Merch a Trënt, do che ël ova perdù la prima fëna Annamaria tl 1874 y che l fova restà cun cater fions. Felizita à abù undesc danter mutans y mutons. Wilhelm fova n studiëus de storia y jurnalist, Emma, Friedrich, Alfons, Josef, Hermann Vinzenz mort da pitl, Gisela, Aurelia, Hermann scultëur, Anton mort da pitl y Otto scultëur fova duc scultëures o artisć ora de Emma marideda cun Cirillo Dell’Antonio y Gisela marideda cun Hermann Vallazza.
Felizita se à dassën cruzià de tré su chësta gran familia do che si uem Sepl sen fova jit tl 1876 per ot ani a Minca a studië tla cademia y cun Franz Defregger.
Felizita jiva ncantëur ti ciastiei a vënder antichiteies y cun chël mantenivela nce la familia- Felizita ie morta a Persenon tla cësa dla "Graue Schwestern" cun 58 ani.

## Notes


## Bibliografia

* Kochbuch der Anna Maria Sanoner und der Felicita Unterplatzer, Edizion Museum Gherdëina Urtijëi 1995.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 54.

## Cunliamënc
* Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung, Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, Urtijëi 1980. Liber online, pl. 192-204.
Mili Schmalzl

**Mili Schmalzl** (* 13 nuvëmber 1912 a Urtijëi;† 20 auril 2006 a Urtijëi) fova na artista y maestra de depënjer.

## Biografia
Mili fova na fia de Maria Stuflesser de Petlin y Josef Schmalzl moler y ferlëigher dl hotel Ladinia a Urtijëi. Ëila ova scumencià a depënjer statues tla berstot de Cristian Delago dl Tuene, l uem de si anda Josefine Schmalzl. Ala scola d‘ert univa l'ëiles nia gën mandedes. 
L vën dit che ëila à depënt l gran  de Ludwig Moroder tla dlieja de San Durich a Urtijëi canche la mparova pra Cristl Delago dl Tuene.

Ti ani 1930 à Mili Schmalzl fat la Scola d’Ert “Beato Angelico” a Milan, ulache la à abù truepes cuntac  cun artisc modernes. 
De reviërs da Milan ala sëurantëut la berstot de si pere. La ie pona jita a Stuttgart ala Academia d’ert y tl 1943 ti ie unì pità la stiera de nsenianta de "depënjer y decorazion“ tla scola d'ert de Urtijëi ulache la à nsenà per 33 ani fin al 1976. 

La Schmalzl à dat a truepes artisc dl Südtirol de gran mpulsc. Danter si sculeies fova Carlo Mussner, Aldo Canins, Albert Mellauner.

Mili a fat pea a truepa mostres culetives y persuneles y à giatà uneranzes a Minca, a Firënza y a Bruxelles.

L Land Tirol à unerà Mili cun la bedaia y la crëusc al merit.
Mili Schmalzl ie stata ativa tla grupes de artisć Ruscél y "Südtiroler Künstlerbund".

L ann 1938 ala tëut pert cun Raimund Mureda a na mostra a Roma ulache la à ncuntà Mussolini.

## Valguna opres y mostres
* Via Crucis tla capela dl spedel de Persenon
* Mostra Artistes Ladines tl Museum Ladin 
* L Museum Ladin à tl dépôt 8 opres de Mili Schmalzl.
* Drapes per la firma Franz de Burnech Tessitura Franz.
* Mostra per i 100 ani de Mili Schmalzl a Burnech
* Mostra “colori itineranti“. Sala dla Lia Mostra d’Ert a Urtijëi 9 de merz 2024 ai 31 de merz 2024.

## Notes


## Bibliografia
* Gert Ammann: *Grafica 1900-1950: Alto Adige-Tirolo-Trentino = Graphik 1900-1950: Südtirol-Tirol-Trentino.* Provincia autonoma di Bolzano 1981.
* *Mili Schmalzl. Ein Leben für die Schule und für die Farbe.* Südtiroler Künstlerbund (Hrsg.) 1988, ISBN: 978 8870145137.
* Eduard Demetz: *Milli Schmalzl, program monografich sun l'artista*. Video cassëtta 1990.
* Roland Verra: * Festa di 100 ani dla Scola d’Ert de Urtijëi ai 6.10.1990*. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 46-47.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 84.
* Interview cun Mili Schmalzl de Elisabeth Baumgartner.
* Elfriede Perathoner Bergmeister: *Grödner Krippenschnitzkunst.* Folio Verlag Wien/Bozen 2004, ISBN 3 85256 279 1. Pl. 120.
* Danila Serafini: *Le donne nella Ladinia e l'arte* te *Ëres tla Ladinia*. Catalogh, Museum Ladin Ciastel de Tor 2006. ISBN 88 89255 23 4. pl. 169-171.
* Georg Demetz: *Trëi seves dla Scola d’Ert Cademia*. Calënder de Gherdëina 2007, pl. 56-58.
* Erica Senoner: *Mili Schmalzl artista y maestra de depënjer *13.11.1912 - 20.04.2006*. Calënder de Gherdëina 2007, pl. 208-209.
Khanat de Kasan

L **Khanat de Kasan** (tatar: Казан ханлыгы; rus: Казанское ханство) fova n stat medievel Turchich Tatar danter l 1438 y l 1552 che se destirova ora sul raion che al didancuei ie l Tatarstan, Mari El, Ciuvascia, Mordovia, y tòc de la Udmurtia y Basckortostan te la Ruscia. L fova un de i stac che fova unic do la Horda d'Or y ova seuravivù nfin a si anescion al Zarat de la Ruscia.
Annemarie Moroder

**Annemarie Moroder** (*4 auril 1915 a Offenburg;† 6 auril 1999 a Maran) fova na muniga artista y nsenianta de ert, muta y sor de artisć.

## Biografia
Annemarie ie nasciuda da Josefine Leimstädtner de Maran, 3 mënsc do che si pere Rudolf Moroder ie tumà tla Galizia, mazà da saudeies rusc. Annemarie ie nasciuda a Offenburg ulache si nëine Franz Moroder-Lenert ova cumprà la firma Simmler che à fat auteresc per truepa dliejes tla Germania y tl Elsass.
Cun sies ani iela rueda te Gherdëina a Urtijëi cun si doi fredesc Rudolf y Siegfried y la vëidua Josefine y ie jita a sté tla villa Rudolfine che si pere ova frabicà tl 1909. Annemarie fova drët sportiva y jiva gën cui schi y a crëp, scebën che l pluan Anderlan bruntlova dassën. Tl 1936 iela rueda tl Institut "Englischen Fräulein" a Maran y do trëi ani iela deventeda muniga. 
La ie jita nce a scola tl "Istituto Beato Angelico" a Milan ulache la à finà la scola d'ert. A Maran iela po stata maestra de dessëni y de storia dl'ert per 19 ani tla "Lehrerbildungsanstalt".
Per truepes ani ie Sr. Annemarie nce stata sëurastanta dla munighes y educadëura tla cësa per studentes. Ëila ova ence n talënt per la mujiga, sunova la chitara y deriejova l cor dla munighes. La fova la prima muniga dl cunvënt a avëi la patent per ji cun l'auto.
Ëila derturova chedri, depenjova uni sort de placac.

## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei. Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 153.
* Adele Moroder: *N memoria de Rudolf Moroder de Lenert do 50 ani che 'l ie tumà tla prima viera mondiela 1914*. Calënder de Gherdëina  1965, pl. 29-31.
Ivan l Spaventëus

**Ivan IV Vasilievic** (rus: Иван IV Васильевич; 25 agost 1530 – 28 merz 1584), cunesciù coche **Ivan l Spaventëus** (dal , Latin: *Ioannes Severus*), fova l gran prinz de Moscau dal 1533 al 1547 y l prim reniant a se detlaré *[[Zar]] de duta la [[Ruscia]]* dal 1547 al 1584. Ël fova l prim  reniant do che Moscau ova giatà l'ndependënza, fova l mut de Vasili III y fova stat numinà gran prinz do la mort de si pere canche l'ova trëi ani. Sota si regimënt se ova la Ruscia trasfurmà da n stat medievel a n mper sota l zar, ma a n cost stramp per si populazion y si economia.

## Vita
Tl 1564 fova Ivan l Spaventëus jit a sté tl luech Alexandrov a nord-est de Moscau, ulache l ova ënghe purtà duta la relicuies. A chësta maniera fova Alexandrov deventeda la capitela de la Ruscia. Do trëi mënsc (de fauré dl 1565) ovel inò lascià purté zeruch la relicuies a Moscau, ma ël ova vivù inant a Alexandrov nfin a nuvëmber 1581, canche l ova lascià Alexandrov per for do avëi mazà si mut te n mumënt de rabbia.

## Referënzes
Trina Kasslatter Bernardi

**Trina Kasslatter Bernardi**, nce Katharina Kasslatter (*8 auril 1889 te Sëlva;† 27 fauré 1979 te Sëlva) ie stata na zipladëssa de Sëlva.
## Biografia
Trina ie nasciuda sa Gustin ta La Poza de Sëlva y se à maridà cun Tone Bernardi de Col. Trina fova la plu jëuna de 7 y te duta la familia univel ziplà. Si loma Trina Senoner de Burdengëia fova na zipladëssa che ova mparà da Eduard de Burdengëia, l prim de Sëlva a ji tla Scola d'Ert de Urtijëi. Trina fova la plu jëuna y perchël ne messovela nia judé pra i lëures da paur y pudova sté pra penic a ziplé. Cun 20 ani fovela pona una dla primes che pudova ji tla scola d'ert de Sëlva sota Albino Pitscheider pernanche i la ova giaurida. Trina Kasslatter jiva gën furnida cun l guant dala Gherdëina per duta si vita nce ntan l fascism canche chësc ne fova nia udú gën. Trina nen à mei laurà cun modiei o dessënies, ma for ora de si cë.
Na seniëura che univa al frësch te Gherdëina ti ova scincà na scultura de na Madona de Trina ala regina Elena dla Talia. Per rengrazië ova la regina mandà na bela culana de filigran a Trina y chësta ti la ova scincheda ala Madona da mëter sul cheder dla Santa Maria. L ie danz suzedù che n dì sen fova chësta culana, rubeda. 

Tl Museum Gherdëina ie da udëi n valguni de si lëures.
## Bibliografia
* Milia Kostner: *Doi de Gherdëina: anda Trina y bera Tone.* Calënder de Gherdëina 1988, pl. 51-57.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei. Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 86-88.
* Danila Serafini: *Le donne nella Ladinia e l'arte* te *Ëres tla Ladinia*. Catalogh, Museum Ladin Ciastel de Tor 2006. ISBN 88 89255 23 4. pl. 167-168.
## Cëla mo
* 
* Ëiles de Gherdëina che zipla
Gran Ducat de Moscau

L **Gran Ducat de Moscau** (rus: Великое княжество Московское) fova n ducat rus ala fin dl Medieve ntëur ala zità de Moscau che tl 1547 ie deventà l Zarat de la Ruscia. Si renianc fova la dinastia Rurik che fova stai i renianc dl raion Rus' (o *Rutenia*) dala fundazion de Novgorod tl 862 inant. Ivan III l Grant se ova dat l titul de *Gran Duca de dut l Rus' * (государь и великий князь всея Руси).
Vladimir-Susdal

**Vladimir-Susdal** (rus: Владимирско-Суздальская), cunesciù n iede coche l **Gran Ducat de Vladimir** (1157–1331) (rus: Владимиро-Суздальское княжество), fova un di majeri prinzipac che fova unic do l Rus' de Kiev ala fin dl 12ejim secul ntëur ala zità de Vladimir. Cul tëmp fova l prinzipat cresciù te n gran ducat spartì su te plu pitli prinzipac. 
Vladimir-Susdal vën tradizionalmënter udù coche la cuna dela rujeneda rusa y de la nazionalità rusa, y cul tëmp se ova l prinzipat svilupà tl Gran Ducat de Moscau.
Vladimir (zità)

**Vladimir** (rus: Владимир, ) ie na zità te la Ruscia y la capitela dl oblast de Vladimir. La ie sul ruf Klyasma a 200km a est de Moscau. Tl 2018 ovela na populazion de . Vladimir fova n iede la capitela dl prinzipat de Vladimir-Susdal, che vën tradizionalmënter udù coche la cuna de la rujeneda rusa y de la nazionalità rusa.

Vladimir fej pert de la varëta d'or de la Ruscia.
## Geografia
## Storia
## Referënzes
Petra Moroder

**Petra Moroder** (* 3 lugio 1968 a Bulsan) fova na atleta de schi de Gherdëina che stà a Sureghes. Petra Moroder fova na atleta de schi-freestyle spezialiseda ti schi sun la gobes.
## Copa dl Mond
L prim iëde a Copa dl Mond ie Petra stata tl 1986 a Tignes (11ª) y l prim podium ala abù ai 9 de jené 1988 a Mont Gabriel (2ª).

Si majer suzes à Petra abù ti Campionac dl Mond de schi-freestyle ai 13 de merz dl 1993 a Altenmarkt tl Pongau cun na bedaia d'arjënt.

## Juesc olimpics

* Olimpiades 1992 a Albertville moguls freestyle 11° post cun 23 ani.
* Olimpiades 1994 a Lillehammer moguls freestyle 22° post cun 25 ani.
* Olimpiades 1998 a Nagano moguls freestyle 22° post cun 29 ani.

## Campionac d'Europa

* 1990 ëiles sun gobes 2° post.

## Notes


## Bibliografia
* Leo Senoner: *Freeride Club Qherdëina - jì cun i schi autramënter*. Calënder de Gherdëina 2008, pl. 220, (foto).
## Cunliamënc
*FIS (nglëisc)
*Olimpedia (nglëisc)
*Su Sports reference (nglëisc)
Alexia Runggaldier

**Alexia Runggaldier** (* 27 nuvëmber 1991 a Persenon) fova na atleta de biatlon de Gherdëina.

Si majer suzes ie stat la bedaia de bront de singul  pra i campionac dl mond dl 2017

## Biografia
Alexia Runggaldier vif a Santa Cristina y fajova pert dal 2008 pra la nazionale taliana y dal 2011 pra la scuadra B dl'ëiles.

Ëila fova tla grupa sportiva *G.S. Fiamme Oro de Moena*.

Scumencià à la Runggaldier pra i campionac mundiei di jëuni tl 2008 a Rupolding ulache la ie rueda 11a tl singul, 33a tl sprint y à venciù cun Dorothea Wierer y Monika Messner la bedaia de bront tla stafeta. 

Ti campionac dl'Europa 2008  juniores a Nové Město na Moravě fola 54a tl singul 47a tl sprint y quinta tla stafeta. Ti campionac mundiei d'instà a Haute-Maurienne tl 2008 fovela 25a  tl sprint y 20a tl singul.

Tl 2009 ti campionac mundiei juniores a Canmore fovela 36a tl singul, 12a tl sprint, 13. tl sauté do y à venciù la bedaia de bront cun  Dorothea Wierer y Nicole Gontier.

Te si terzo mondiel juniores a Torsby iela rueda sesta tl singul y tl sprint, tl sauté do 12a y tla stafeta nona.

Tl quarto y ultim campionat juniores tl 2011 a Nové Město fovela 43a tl singul, sesta tl sprint, 8a tl sauté do y cun Gontier y Wierer ala venciù l'arjënt tla stafeta.

Ti campionac europeics juniores a Ridnaun tl 2011 fovela quinta tl singul y tl sprint, quarta tla stafeta y 11a tl sauté do.

Te si prima gara tl IBU-Cup a Martell  tl sprint fovela 32a. L'an do a Annency  iela rueda 25a.

Ti campionac europeics biatlon da d'instà a Martell tl 2011fovela 12a y tla stafeta mescededa cun Karin Oberhofer, Dominik Windisch y Rudy Zini ai venciù l sest post.

Tla sajon 2016/2017 dla copa dl mond a Hochfilzen à Alexia venciù la bedaia de bront tl singul

### Olimpiades
Ti juesc olimpics de Sotsci tl 2014 ie Alexia ruveda 43a tl singul y a Pyeongchang tl 2018 33a tl singul.

## Weblinks

* Alexia Runggaldier tla banca dac IBU (nglëisc) 
* Alexia Runggaldier sun la plata FISI (talian)

## Notes

## Bibliografia
* Luis Mahlknecht: L'ëiles de Gherdëina danter la miëures. Calënder de Gherdëina 2009, pl. 102 (foto).
* Raimund Großrubatscher: Cronica 2009-2010. Calënder de Gherdëina 2011 pl. 254-255 (foto).
* Sofia Stuflesser, Claudia Urthaler: Cronica 2017. Calënder de Gherdëina 2018, pl. 247 (foto).
* Ulrike Maierhofer: 12 atlec de Gherdëina pra i Juesc Olimpics 2018.  Calënder de Gherdëina 2019, pl. 201 (foto).
Babi Pitschieler

**Babi Pitschieler**, dita nce Babi da Nudrëi, (* 20 de mei 1928 sa Bula) ie na scritëura y autëura dl ladin gherdëina.
## Vita
Babi Pitschieler ie nasciuda te na familia de 12. Fineda la scola iela jita a servì te plu ziteies talianes a Bulsan, Novara y Firenze. Tosc iela inò unida te Gherdëina ajache "n di daduman me ei descedà, pu l Ladin me ei belau dejmincià" coche ëila à dit y à giatà na stiera de cuega tla scolina de Urtijëi. Tl 1956 se ala maridà cun Giuani da Nudrëi y ova giatà na muta y doi mutons. Danz che l uem, che ova na stiera pra la furnadoia dl Secëda, se à amalà y ie mort tl 1986.
## Scric
### Libri
* Babi Pitschieler: *Bula zacan*. Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 1997.
* Babi Pitschieler: *Mi lecurdanzes*. Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 2002.
* Babi Pitschieler: *Na vita duta n rima*.  Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 2013.
* Babi Pitschieler: *Tëmp de pesc, tëmp de viera.* Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 2017.

### Poesies
* Baby Pitschieler: *L ruf da Salìm*. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 137
* Babi da Nudrëi: *Marcià de Segra Sacun*. Calënder de Gherdëina 1985, pl. 103.
* Babi da Nudrëi: *Mi bela Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 2000, pl. 87.
* Babi da Nudrëi: *L mesc dl pere*. Calënder de Gherdëina 2002, pl. 229.
* Babi da Nudrëi: *Arbandunà*. Calënder de Gherdëina 2012, pl. 172.
* Babi da Nudrëi: *L ultim salut*. Calënder de Gherdëina 2013, pl. 229.
* Babi da Nudrëi: *Oh d’instà, ulà ies’a tu stà?*. Calënder de Gherdëina 2015, pl. 247.
* Babi da Nudrëi: *L Derjon*. Calënder de Gherdëina 2015, pl. 262
* Babi da Nudrëi: *Na vita*. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 122-123.

### Cuntedes

* Babi da Nudrëi: *N vere amich*. Calënder de Gherdëina 1985, pl. 51.
* Babi da Nudrëi: *La gran mueia dla pitla Annamaria*. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 190-191
* Babj Pitschieler: *L puent de Plan Ruf*. Calënder de Gherdëina 1995, pl. 138-139
* Babi da Nudrëi:  *I trëi dis scures*. Calënder de Gherdëina 1996, pl. 156-157.
* Babi da Nudrëi: *I doi trifons*. Calënder de Gherdëina 1999, pl. 69.
* Babi da Nudrëi, Petra Senoner: *Stories y ntraunides ntëur i vedli mulins pra ruf da Buia*. Calënder de Gherdëina 2014, pl. 166-171.
* Babi da Nudrëi: *I mulins de Urtijëi*. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 83-87.
* Babi da Nudrëi: * Scialdi da maladëc*. Calënder de Gherdëina 2017, pl.74.
* Babi da Nudrëi: *Na matada, ma vëira!* Calënder de Gherdëina 2017, pl 82.
* Babi da Nudrëi: *Noza d'or*. Calënder de Gherdëina 2017, pl. 148.
* Babi Pitschieler: *N di de festa sa Bula*. Calënder de Gherdëina 2021, 174.
* Babi Pitschieler: *Sëura dut pluma*. Calënder de Gherdëina 2023, pl. 157.
Franz Dantone

**Franz Dantone**, nasciù sciche Franz Pascalin y dit nce Francesco Dantone Pascalin (* 23 nuvëmber 1839;† 2 merz 1909) ie stat n fotograf dla Val de Fascia.
## Vita
Dantone ie nasciù da na puera familia de paures ma bele a 20 ani a'l ulù ji tl foresto per se cialé l mond. Ti primes laurovel sciche muradëur y da tisler ma prësc al scumencià a se nteressé de fotografia che fova ntlëuta zeche scialdi de nuef. A Augsburg y Minca y te truepesc posc ora per l'Europa al mparà lauran l ert dl fotograf. Ntëur l 1850 sen iel inò unit a cësa a Gries te Fascia, ulache l messova ncé fé de autri mestieres per se tré l viver. L jiva dlonch ora per la montes dl Tirol a fé fotos y chëstes ovel nce mustrà te doi mostres a Salzburg y a Dispruch ala fin dl 800. Ora de fé si lëur à Dantone laurá truep per la lies. L ie stat fundadëur di destudafuech de Cianacei, fundadëur dla sezion locala dl Deutscher und Österreichischer Alpenverein (DÖAV) tl 1890, se al cruzià de fé su y mëter a ji tl 1895/1896 la utia Contrin sota la Marmolada ulache l à vivù nce i ultimi ani de si vita. Tl 1906 se al mpegnà de fé su na utia sun Ciadenat sënza avëi pedù udëi l resultat de si mpëni. Ël fova scialdi cunesciù ora de ca y n gran amich dl scritëur Karl Felix Wolff. Ël fova nce lià cun la Union di Ladins de Dispruch. Si mpëni per l Tiroler Volksbund fova grand per defënder la minoranzes.

Ël fova maridà cun Maria Unterhauser sënza che i ebe pedù avëi muntons.

L'Istitut Culturel Ladin a San Jan à na gran culezion de fotos dl Dantone.

A Cianacei iel na streda ntituleda a Franz Dantone.

## Fotos de Dantone

Alois Kostner y Ferdinand Stuflesser a Pruca Foto Dantone.jpg|Alois Kostner y Ferdinand Stuflesser sentei tla cales a Pruca.
Familia Felizita Unterplatzer Josef Moroder Jumbiërch.jpg|La familia de Josef Moroder da Jumbiërch a Urtijëi.
Dantersasc Saslong restaured.jpg|La utia de Dantersasc.


## Notes

### Bibliografia
* Chiocchetti Nadia: *Nosta Jent. Persones y personalités dla Ladinia*. Union Generela di Ladins dles Dolomites. pl. 34-35 ISBN 88 901703 4 4.
* Dantone F. - Artoni C. - Pellegrinon B. (a cura di): *La Val di Fassa a fine Ottocento*. Nuovi Sentieri, Belluno 2001.
* *Vittorio Sella - Ascensioni Fotografiche - Aufstieg in Bildern*. Comune di Bolzano, Gemeinde Bozen 2002, pl. 81-83.

## Cëla nce
* 
* Mostra de Claus Soraperra sun Franz Dantone.
* Franz Dantone su Instagram.
* Mizacoles de istoria sun Franz Dantone - Cunteda de Fernando Brunel per la Union di Ladins
Soplajes

**Soplajes** ie n ridl tl chemun de Santa Cristina te Gherdëina. L ne conta nia ufizialmënter coche na frazion. Soplajes ie a vest dl zënter de Santa Cristina, a mesa streda de viers de Urtijëi a n'autëza de presciapuech 1.300 metri.
Da Soplajes pea la val de Iender su de viers de Mont Sëuc y l ruf de Ienderfina tl Derjon. Tlo dajovel n iede ënghe na stazion de la ferata de Gherdëina.
A Soplajes ti univel n iede dit per tudësch *Inner-Riedl*, sciche desmostra la stazion de la ferata che ova inuem *Bahnhof Inner-Riedl*. Chësc inuem ne vën al didancuei nia plu adurvà.

## Mejes
I mejes a Soplajes ie: Pescosta Dessëura, Zelin, Bugon, Bugon Dessot, Puntea, Col Dessëura, Col Dessot, Mulin da Coi, Pradel, Pitl Bòlser, (La) Grumedia, Scimenon, Berdan, Cësa da Pincan, Odun Dessot, Odun Dessëura, Brida, Pech, Soplajes, Palua, Palua Dessëura, Mulin d'Odun, Culac, Mulins, Mulins Dessot, La Sia, Plan dala Sia, Furdenan Pilon, Ulëta, Praulëta, Runcaudie, La Mëunies, Tubia, La Rossa, Skasa, Urgrister, Pitl Vij, Palua Dedite (Cnodla).

## Geografia
Te Soplajes ie da udëi l Pisciadoi da Pilon sota defendura.

## Notes
Stazion de Soplajes

La **stazion de Soplajes** fova na stazion de la ferata de Gherdëina a Soplajes tl chemun de Santa Cristina. Per tudësch ova la stazion inuem *Bahnhof Inner-Riedl*. La denominazion de *Inner-Riedl* per Soplajes ne vën al didancuei nia plu adurveda. 

## Storia

La stazion fova stata giaurida adum cul rest de la ferata ai 6 de fauré dl 1916 do cin mënsc de lëur. La stazion fova stata meneda dala Ferates Mperieles de l'Austria (*k.k. Staatsbahnen*) nfin ala fin de la Prima Gran Viera tl 1918, canche l raion de Südtirol fova passà ala Talia y la ferata de Gherdëina fova unida meneda inant da la Ferrovie dello Stato talianes.

Ajache la ferata fova n iede stata frabicheda per fins de trasport militaristich, an messù fé n valgun mudamënc per la adurvé per l trasport de persones. Do chisc mudamënc oven inò giaurì la ferata (y la stazion de Soplajes) ai 5 de fauré dl 1919.

## Strutura

La stazion de Soplajes ne ova degun tretuars per ti judé ala jënt a senté su y la fova stata frabicheda te n tòch ulache l fonz fova plu aut dl stradon de Gherdëina. Per aspité sun la ferata dajovel n valgun banc che ne fova nia a sosta. Do che n ova stlut la ferata oven zarà ju duta la nfrastrutura de la ferata y fat su na fermeda dla curiera. Daujin ala fermeda an metù su na tofla cun fotos che spiega la storia de la ferata de Gherdëina.

## Referënzes
Casachstan

L **Casachstan**, ufizielmënter la **Republica de Casachstan** (casach: Қазақстан Республикасы, rus: Республика Казахстан) ie n stat te l'Asia zentrela. Si rujenedes ufizieles ie l casach y l rus.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Carla Lezuo

**Carla Lezuo Kostner** (* 7 setëmber 1955 a Corvara; † 5 merz 1997 a Urtijëi) fova na nsenianta y scritëura ladina.
## Biografia
Carla Lezuo ie nasciuda da na familia de maestri, si loma Agnes Clara y l pere Alessio à giut nsenià tla scola elementera a Corvara. Carla à fat la scoles per maestra a Maran.
Tl 1974 ie Carla Lezuo ruveda te Gherdëina sciche maestra. Tl 1979 ala maridà l scultëur Felix Kostner de Gardis y à abù doi mutans Judith y Elisabeth y n mut Matthias.

## Publicazions y scric
 
### Libri
* Agnes Clara, Carla Lezuo: *Rimes por ocajiuns desvalies*. Uniun Maestri Ladins 2010 (badiot, gherdëina y tudësch).
### Poejies

;Badiot:
* *Altonn* 4 poejies.
* *Les fëies*. La Usc di Ladins 19.11.2010, pl. 25.
* *Sön munt d’altonn*.  La Usc di Ladins  1.10.1976, pl. 13.
* *Na crusc te curtina*.
* *Tëmp passè*. La Usc di Ladins 1.12.1976, pl. 9.
* *La nëi* 2 poejies.
* *Oramai* o  *Sot la nëi*. La Usc di Ladins 1.12.1976, pl. 10.
* *Les flus*.
* *Speranza*.
* *Scurité*.
* *Sprigoré*.
; Gherdëina:
* *Ala scolina*.
* *La scola scumëncia* 
* *La scola à scumencià* 
* *Autonn* 
* *La pleces*
* *La plecia*  
* *Marcià de Segra [da] Sacun* 
* *La castania*.
* *I floc de nëif*.
* *Ce bel d’inviern*. Calënder de Gherdëina 1998, pl. 121. 
* *L pitl ucel*.
* *Avënt.*
* *Gejù Bambin*.
* *San Miculau*.
* *Nadel*.
* *I mënsc.*
* *Carnescià*.
* *Paul ie fret*.
* *L’Ena Santa*.  La Usc di Ladins 22.3.1997, pl. 4.
* *L instà*.
* *En nuef di*.
* *Daduman*
* *I patac*.
* *L mëil*.
* *La plueia*. Calënder de Gherdëina 1998, pl. 121. 
* *Na pitla planta*.
;Tudësch:
* *Vorbei*.
* *Tränen*.
## Bibliografia
* Rut Bernardi, Paul Videsott: *Geschichte der ladinischen Literatur. Ein bio-bibliographisches Autorenkompendium von den Anfängen des ladinischen Schrifttums bis zum Literaturschaffen des frühen 21. Jahrhunderts*. Scripta Ladina Brixinensia 3. Bulsan 2013. ISBN 978-88-6046-060-8 (tudësch) pl. 709-712.
* Erika Senoner: *N lecort a Carla Lezuo*. Calënder de Gherdëina 1998, pl. 120-121.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei*. Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 177.
Tanf

L **tanf** (gherdëina y badiot: *tanf*, fascian: *tonf*) ie la cundizion de l'ega te la forma de gas. La parola *tanf* po se referì ala forma de gas de uni materia, ma te la rujeneda da uni di mienun cun *tanf* belau for la forma de gas de l'ega.
1552

**1552** ie n ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc
* Agost &ndash; L Zarat de la Ruscia sota Ivan l Spaventëus scascinea la zità de Kasan che porta ala fin dl Khanat de Kasan y a si anescion ala Ruscia.

## Nasciui

## Mort
1530

**1530** ie n ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc

## Nasciù
*25 agost &ndash; **[[Ivan l Spaventëus|Ivan IV Vasilievic]]**, deventà *Ivan IV* y cunesciù coche *Ivan l Spaventëus*, gran prinz de Moscau dal 1533 al 1547 y l prim reniant a se detlaré Zar de duta la Ruscia dal 1547 al 1584.

## Mort
1918

**1918** ie n ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc

*4 novëmber &ndash; L Armestize de Villa Giusti fina la viera danter la Talia y l'Austria-Ungaria sul front talian.
*11 novëmber &ndash; Armestize de i 11 de novëmber &ndash; Fin de la Prima Viera Mundiela. La Germania firma n armestize cui aleac che dëssa scumencé da la undescejima ëura dl undescejim di dl undescejim mëns. 
*12 novëmber &ndash; L'Austria devënta na republica.

## Nasciù

## Mort
1960

**1960** ie n ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc

*28 mei &ndash; Ultim viac de la ferata de Gherdëina.

## Nasciù

## Mort
Tatarstan

L **Tatarstan**, ufizielmënter la **Republica de Tatarstan** (rus: Республика Татарстан, tatar: Татарстан Республикасы), plu da giut ënghe **Tataria**, ie una de la 22 republiches autonomes de la Ruscia che ie tl est de la pert europea de la Ruscia. L Tatarstan ie una de la republiches cun la majera populazion y ie un de i sogec federei te la Ruscia cun l plu autonomia. Ai  ovel na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².
La majera pert de la populazion ie de etnia tatara. La rujenedes ufizieles ie l rus y l tatar, ma l rus vën adurvà de plu te uni ciamp, sciche tl rest de la Ruscia.

## Geografia

## Notes
Rus

***[[Lingaz rus]]**, la majera rujeneda slava.
***[[Rusc]]**, n popul y na grupa etnica slava che vif dantaldut te la Ruscia.
***[[Ruscia]]**, n stat tl est de l'Europa, l majer stat al mond.
***[[Alfabet rus]]**, la forma dl alfabet zirilich adurvà per scrì la rujeneda russa.
Ruf di Strënc

L **ruf di Strënc**, ënghe cunesciù coche **Ruf dal Ampezzan**, ie n ruf te Gherdëina che nasc ai piesc dl Saslonch sëura la utia Emilio Comici y regor a vest de la montes de la Piza da Sela y Tramans ju te la valeda de Gherdëina, passan danter Ciaslat y Prënsa y finan tl Derjon ja Ruacia. Per belau duta la trata fej l ruf ora l cunfin danter i chemuns de Sëlva y Santa Cristina.

## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Ruf da Iender

L **Ruf da Iender** (tudësch: *Salteriebach*, talian: *Rio Saltria*) ie n ruf te Gherdëina che nasc sun Mont Sëuc, regor tres la val de Iender y va tl Derjon a Soplajes/Mulin d'Odum tl chemun de Santa Cristina a n'autëza de zirca 1.300 metri.
L Ruf da Iender ie sënz'auter l ruf plu salvèr de Gherdëina. L nasc sun la mont de Gardejea sun Mont Sëuc, daujin al Jëuf da Duron, regor tres i Bosc de Gardejea nfin ja Sautaria y da ilò inant tres Iender. Te *La Buja*, n puech sëura l vedl *Puent de Piera*, tolel su l ruf de Cunfin che nasc tl Plan da Cunfin plu a est ai piesc dl Saslonch. Da ilò inant fej l ruf ora l cunfin danter i chemuns de Ciastel y Santa Cristina.

L ruf ie lonch 8,7 km y cun n ciavuel idrografich de 33,6 km² tolel ite na gran pert de la Mont Sëuc. Tl ciavuel idrografich ie dantaldut sas vulcanich de la grupa Fernazza. L ruf passa tres deponac dl Cuartener. L raion ntëur l ruf ie plu insu preies y montes, pona pastures y bosc da odla. L tòch plu in ju ie ërt y strënt. A l'autëza de Sautaria vën tëuta ega dl ruf per fé strom y d'inviern per fé nëif. L'eghes pazies vën purifichedes a Puntives.

L ruf de Iender ie cun l Ruf de Piz y l Ruf da Bula un di ruves che porta l'ega de Mont de Sëuc tl Derjon.

## Inuem

Plutosc cumplichei ie i inuemes di ruves y fussiei che vën a furmé l Ruf de Iender sun Mont de Sëuc. Suënz muda chisc ruves inuem aldò di mejes ulache i passa.

Dan se tlamé *Ruf da Iender* dal Puent dl Zemmer fina a Saltria se tlama l ruf *Ruf dla Sia* (Sagbach). Mo dant se tlamel *Ruf de Sautaria*.

;Ruf de Sautaria
L Ruf de Sautaria tol da man ciancia i ruves Ruf Ceforn (Tschaforn o Tschafun) che tol l Ruf dl Römer a man ciancia y a man drëta l Niasn Bachl; l Zatzer Bach che nasc sciche Ruf de Furcia (Furscher Bach) che  vën ju dala Furcela di Dënts de Tiëra Cuecena y che tol japé l Ruf Tomaseth; l Ruf dl Dialer o Ruf Tonetsch, dai ëures de Fascia; l Curasòa Bach che devënta Ruf de Gardejea, for mo dai ëures de Fascia; l Ruf de Sassëch da sot a Sas Plat che devënta Ruf dl Zallinger; l Ganser Bach y l Radauer Bach che vën ju dal Florian.

Pra la Sia de Sautaria rua adum i ruves Ceforn da man ciancia, l Ruf de Sautaria y l Radauer Bach da man drëta y forma l Ruf dla Sia.

;Ruf dla Sia.
A man drëta rua tl Ruf dla Sia l Ruf dl Iaider. L Ruf de Chemun, che muda inuem al do di mejes ulache l passa, scumëncia cun l Ruf dl Fëigher, devënta Fulterer Bach y Niggele Bach y va do n pisciadoi, a man drëta tl Ruf dla Sia pra l Puent dl Zemmer y forma cun l Ruf dla Sia l Ruf de Iender.

;Ruf de Iender
Tl Ruf de Iender ruva da man ciancia l Trojer Bach y l Ruf de Piz Fosch. A man drëta va tl Ruf dla Sia i Fussiei dla Prënsa, duc cun n pisciadoi japé, y l Ruf dla Gran Prënsa nce cun pisciadoies japé (Pisciadoies dl Prënsa). Plu injù tol l Ruf de Iender l Ruf de Cunfin, y l Ruf Pan y Lat.

## Bibliografia
* Edgar Moroder: *Seiser Alm - Mont de Sëuc - Alpe di Siusi. Flurnamenkarte, Parzellenkarte, Begleitbuch.* Lia per Natura y Usanzes, Urtijëi 2001. ISBN 88 86102 27 5.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Ciavuel idrografich

L **ciavuel idrografich** (gherdëina: *ciavuel idrografich*, badiot: *fopa idrografica*) ie la spersa topografica sun chëla che regor l'eghes de ruves che va adum te un n gran ruf o lech che da suënz l'inuem al ciavuel (per ejëmpl: ciavuel idrografich dl Derjon). N ciavuel idrografich ie delimità da autri ciavuei da n spartiega.
Col da la Pieres

**Col da la Pieres** ie n crëp aut  metri te la Dolomites te la Grupa de Puez te Gherdëina. L ie danter la mont de Stevia y l Plan dai Ciavei.

## Raion
Adum cun la Pizes de Puez (2918 m) y Piz Duleda (2909 m) a nord-est y Stevia a sud-vest fejl ora la pert prinzipela de la Grupa de Puez. A sud-est va l crëp ju te Val, a nord ju tel Plan dla Roa ulache nasc l ruf de Ncisles. A nord-vest ie la Muntijela (2644 m) na piza dan Col da la Pieres. L crëp fej pert dl parch naturel Puez-Odles y ie sul cunfin danter i chemuns de Sëlva y Santa Cristina.

## Galaria de la fotografies


Col_dala_Pieres_da_Stevia.JPG|Col da la Pieres udù da Stevia
 
Col_dala_Pieres_da_Val_Lietres_Gherdëina.jpg|Ududa da la Val de Lietres
 
Crist_de_Col_dala_Pieres_Gherdëina.jpg|L Crist sun la piza
 
Col_dala_Pieres_Ost_Val_Longia_Gherdëina.jpg|Ududa da Val
 
2017_Grödental_065_Col_dala_Pieres.JPG|Ududa da Puez sëura Pra da Ri

 


## Referënzes
Val de Lietres

La **Val de Lietres** ie na pitla valeda da na pert te la Dolomites, t'insom ala valeda de Val te Gherdëina. La pea da Pra da Rì su danter l Col Turont y l Ciampianil Sciblota y rua sal Lech de Crespëina te la Grupa de Puez. Tres la valeda jiva l troi de Lietres, giaurì tl ann 1960, che ie bel stlut y n gran pert desdrù da truepes ani.

## Notes
Val de Chedul

La **Val de Chedul** ie na valeda da na pert te la Dolomites, al scumenciamënt de la valeda de Val te Gherdëina. La pea dala capela de San Silvester su danter la Piza de Chedul, l Piz do Parëi y l Parëi de Ciampac ulache l fej na raida y se destira su danter Mont de sëura de Chedul da una na pert y la Pizes de Cir da l'autra nfin a rué sun Furcia Rossa (Jëuf de Crespëina) a n'autëza de 2.528 m y la Furcela de Cir y Danter la Pizes.

## Bibliografia
* *Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins*. Istitut Ladin Micurá de Rü 2017. ISBN 978 88 8171 119-2.
## Cëla nce
* Toponomastica de Gherdëina
Mont de Sëura

La **Mont de Sëura**, aldò dla cherta de Santa Cristina **Mont Sëura**, ie na mont te Gherdëina tl chemun de Santa Cristina. La mont ie a sud dl luech, sëura Mont de Pana y Ciandevaves ai piesc dl Saslonch. La piza ulache ruva l lift dai stuei ie l Col dala Crëusc y tosc dessot dl viëres de Tramans ie l Cason de Mont de Sëura. La piza plu auta ie l Col de Ciaulonch (2110 m.).

Bujes de Ciaulonch.jpg|Col de Ciaulonch y la bujes de Ciaulonch.
Crist de Piza Ciaulong.JPG|L crist de Piza Ciaulong.


## Troies y stredes
Sun Mont de Sëura ruva l troi Nr. 526B da Tramans, che va inant sun Col de Ciaulonch y Dantersasc. Na streda ruva sun Mont de Sëura da Mont de Pana tres i Plans de Cunfin. 
## Notes
Plans de Frea

I **Plans de Frea** ie na mont y gran tëmpla te la Dolomites sota l jëuf de Frea de viers de Gherdëina, danter l parëi Murfrëit dl Sela da una pert y Bustac da l'autra pert. Sun la pert de viers de la Val Badia dal i Plans de Frara.
Murfrëit

**Murfrëit** ie n parëi de la Grupa dl Sela te Gherdëina sëura i Plans de Frea daujin al Jëuf de Frea.
Plan dai Ciavei

L **Plan dai Ciavei** ie na mont te Puez tl Parch naturel Puez-Odles tla Dolomites. La mont ie sëura Pra da Rì danter Piz Duleda, Piz de Puez y Col dala Pieres.

## Troies
Tres l Plan dai Ciavei porta l troi Nr. 2 che va dala utia de Puez ala furcela de Nives y la furcela de Forces de Sieles.

L Plan dai Ciavei ie dant al dut dinstà na pastura per biesces.
## Notes
Sëurasas

**Sëurasas** ie na mont te Gherdëina sota Pic ti chemuns de Santa Cristina y Urtijëi. Sëurasas pon arjonjer per n troi dala pert de Santa Cristina che scumëncia sa Pra Plan, sul troi da Pic ju, o da Sacun su sul *troi di Tuei*, passan l Balest y l Pra dla Roles nfin a rué sa la Crujëta.

Sun Sëurasas iel stat metù su tl 1932 n crist ziplà da doi jëuni scultëures Vinzenz Peristi y Batista Walpoth. Per la majera pert ie l crist stat ziplà lassù sula mont, dedora, se stajan de model un cun l'auter. Doi iëdesc, l prim iëde ai 16 de juni 1957, ie sta metù su na copia fates da Pepi Senoner da Luca i finanziëdes dala firma Ferdinand Stuflesser de Petlin. L crist uriginel ie da udëi tl Museum Gherdëina a Urtijëi.


Pic_Cir_y_Sella_da_Sëurasas_Gherdëina.jpg| I prei sun la mont de Sëurasas
File:Pic da Sëurasas Gherdëina.jpg| Ududa de Pic da Sëurasas
Bergkreuz am Sëurasas von Peristi-Walpoth.jpg| L Crist de Sëusas sul col de la *Crujëta*, scultura de Peristi-Walpoth
Tubla sot a Sëurasas Gherdëina.jpg| Tublà sota Sëurasas


## Notes
Tramans

**Tramans** ie na mont te Gherdëina tl chemun de Sëlva danter la montes de Ciampinëi a nord-est, Piz Sela a sud-est y l ruf di Strënc a vest.

Sun Tramans ie l Lech de Tramans y nce l pitl lech de Tramans.

## Pastura
Tramans ie na pastura dl chemun de Sëlva ulache paures de Olaneres à l dërt de pastura. Tl cason de Tramans, che ie de proprietà dl chemun de Sëlva, stà d'instà l paster che muessa cialé sun 90 cë de bestiam.

## Troies
Sun Tramans ruvun dala Streda di Strënc da Ciaslat su, troi N. 23, o dala Mont de Pana ite, troi N. 528. N'autra streda ruva te Tramans da Mont de Sëura, troi N. 526B, da Sochertes ite, troi N. 28, da Ciandepinëi passan per l Ëur da Tieja Troi N. 21 y 21A. Da Plan de Gralba su per Valongia, l Ëur de Valongia, troi N. 21 y 21A. Per Tramans passa nce l troi che va ntëur l Saslonch N. 526 y 526B.
D'inviërn passa sun Tramans n purtoi dai schi che vën ju dala utia Comici o da Piza da Sela, passan per i Ëures de Valongia, y che va ora per i Strënc fin sun Mont de Pana.

Te Tramans ie na sentadoia da doi per chëi dai schi, che porta dal Plan de Saslonch sun Sela Tieja.

Lech de Tramans dinstà Sëlva.jpg|Lech de Tramans cun Piz de Sela.
Lech de Tramans y Ciandepinëi Sëlva.jpg|Lech cun Ciandepinëi.
Lech de Tramans y legrima dl Saslonch.jpg|Lech cun la Legrima de Saslonch 

## Archeologia
Ti ani 1970 an abinà te Tramans na sosta cun n sit mesolitich.

## Notes

## Cëla nce
* 
* Lec de Gherdëina
Jëuf de Crespëina

L **Jëuf de Crespëina** ie n jëuf sun n troi da mont che ie te la Grupa de Puez te la Dolomites. L jëuf ie t'insom ala val de Chedul da una pert, y l lech de Crespëina da l'autra pert, da chël che l'ega regor ju te la Val de Lietres.
Crespëina

***[[Jëuf de Crespëina]]**, n jëuf sun n troi da mont te la Grupa de Puez.
***[[Lech de Crespëina]]**, n lech da mont te la Grupa de Puez.
Troi de Curveies

L **Troi de Curveies** ie n troi te Gherdëina tl chemun de Sëlva. L porta da Col dala Pelda tres l bosch de Curveies su sun Daunëi y sa Tublà.
Col dala Pelda

**Col dala Pelda** ie n col y ridl te Gherdëina tl chemun de Sëlva daujin al cunfin cun S. Cristina, sëura Plan da Tieja. Da Col dala Pelda pea l troi de Curveies su tres l bosch de Curveies sun Daunëi y sa Tublà. L inuem à l col giatà da na pelda che ie ilò dal 1670 incà.
Col

N **col** ie na formazion de la tiera che ie plu auta de la spersa ntëurvia. N col ie normamlmënter manco aut che n crëp, ma cie che ie n col y cie che ie n crëp ne pon nia avisa definì.
Ruf de Ciavazes

L **ruf de Ciavazes** ie n ruf te Gherdëina tl chemun de Sëlva. L ruf ie n monumënt naturel sota defendura. L nasc daujin al jëuf de Sela y regor ju tres l bosch sun Plan de Gralba ulache l tol sul i ruves de Vallongia y Cuecenes che vën ju dala Zità di Sasc y l ruf de Val Pudra che vën ju dal Sela. Da ilò inant val l ruf da *la funtanes ora*, sota l *puent de Taiadices* nfin te Plan, ulache l rua adum cul ruf de Frea y devënta l Derjon. De ndut al na lunghëza de presciapuech 5,5 km.

## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
## Notes
Ruf de Cunfin

L **Ruf de Cunfin** ie n ruf te Gherdëina te la Dolomites. L nasc ti Plans da Cunfin ai piesc dl Saslonch tl chemun de Santa Cristina y regor a vest de Mont de Sëura ju te la val de Iender, ulache te *La Buja*, n puech sëura l vedl *Puent de Piera*, val tl ruf de Iender. Per bëndebo duta si trata fej l ruf ora la sëida danter i chemuns de Santa Cristina y Ciastel, coche mustrà su da si inuem.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Troi dla Lijënda

L **Troi dla Lijënda** ie n troi te Gherdëina danter Sacun y Santa Cristina. Ora de valeda scumëncia l troi tl ridl de Pra/Somont sa Sacun. Dedite de valeda scumëncia l troi daujin ala dlieja de Santa Cristina, sota l luech de *Pilon*, ulache n puent porta l troi sëura l ruf da Pilon.
9 jené

I **9 de jené** ie l nono di de l'ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc

## Nasciù
*1672 &ndash; Piere l Grant, l prim zar dl Mper Rus.

## Mort
11 novëmber

I **11 de novëmber** ie l 315ejim di de l'ann (316ejim te n ann balest) dl calënder gregorian.

## Avenimënc
*1918 &ndash; Armestize de i 11 de novëmber &ndash; Fin de la Prima Viera Mundiela. La Germania firma n armestize cui aleac che dëssa scumencé da la undescejima ëura dl undescejim di dl undescejim mëns. 

## Nasciù

## Mort
12 novëmber

I **12 de novëmber** ie l 316ejim di de l'ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc
*1918 &ndash; L'Austria devënta na republica.

## Nasciù

## Mort
2 lugio

I **2 de lugio** ie l 183ejim di de l'ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc

## Nasciù
*1877 &ndash; Hermann Hesse, scritëur y poet tudësch-svizer.

## Mort
Zar

**Zar** (; ; ) ie n titul che te la storia à abù monarchs te i paejes slavs de l'est. La parola vën dal latin *caesar* , sciche ënghe la parola tudëscia *Kaiser*, na parola che tl Medieve univa adurveda per n reniant cun la medema posizion sciche n mperadëur roman.

L titul *Zar* ova abù i monarchs te chisc paejes:
* Mper Bulgar (Prim Mper Bulgar tl 919–1018, Segondo Mper Bulgar tl 1185–1396)
* Mper Serb tl 1346–1371
* Zarat de la Ruscia tl 1547-1721 (dal 1721 inant l mperadëur dl Mper Rus, ma l titul *Zar* univa mpò adurva inant nfin tl 1917.)

## Referënzes
1547

**1547** ie n ann dl calënder gregorian.

## Avenimënc
*16 jené &ndash; L gran prinz de Moscau Ivan IV, cunesciù coche *Ivan l Spaventëus*, devënta l prim zar de la Ruscia y mët nsci fin ala storia de 264 ani dl Gran Ducat de Moscau y mët su l Zarat de la Ruscia.

## Nasciù

## Mort
Ruf de Cuecenes (Sëlva)

L **Ruf de Cuecenes** ie n ruf da mont tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L nasc sota la zità di Sasc danter Piz Sela y l jëuf de Sela y va tl ruf de Vallongia mpue sëura Plan de Gralba.
L ne ie nia da giamië cul ruf de Cuecenes te Val d'Ana a Urtijëi che à l medemo inuem.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Bredles

**Bredles** ie na mont sota Secëda y la Odles tl chemun de Funes al cunfin cul chemun de Urtijëi. La mont ie da l'autra pert dl spartiega cun la mont de Resciesa y cun Gherdëina y si eghes va tl ruf de Bredles che va ju te la val de Funes. Mpo vëniela datrai ududa coche na mont che toca storicamënter pra Gherdëina, ënghe per via de si inuem ladin.
Te Bredles ie la *[[utia de Bredles]]*.