open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Snizel

Na **snizel** (dal tudësch: *Schnitzel*) ie na spëisa de l'Europa zentrela che ie fata de na fëta setila de cërn de vadel, gialina o purcel. Na snizel vën suënz fata ite te fruzies de pan y po cueta tl uele fiers, sciche per ejëmpl la *Wiener Schnitzel*.
Agatha Christie

**Dame Agatha Mary Clarissa Christie, Lady Mallowan** () (* 15 setëmber 1890 a Torquay, Devon, Nghiltiera; † 12 jené 1976 a Wallingford, Nghiltiera), fova na scritëura nglëija.

## Autri proiec
*  Wikimedia Commons — fotos de **<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Agatha_Christie?uselang=en Agatha Christie]</span>**
*  Wikiquote (nglëisc) — **<span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Agatha_Christie Agatha Christie]</span>**
Y po ne'n fovel plu degun

**Y po ne'n fovel plu degun** (titul uriginel per nglëisc: *And Then There Were None*) ie n roman de la scritëura nglëija Agatha Christie. L fova stat publicà tl 1939 sota l inuem *Ten Little Niggers* (***Diesc pitli negri***), che ie l inuem de na poejia en rima di pitli mutons tl mond nglëisc. Davia che chësc inuem ie cul tëmp unì udù coche na parola che ufënd, iel stat mudà tl titul che l à ncuei.
L roman ie l 26ejim de Agatha Christie.
Chiena tl Museum de Gherdëina

L Museum de Gherdëina à na rica culezion de chiena giapeda da Giuani Senoner da Vastlé.

## Bibliografia
* Rita Stäblein: *Altes Holzspielzeug aus Gröden.* Athesia Bozen 1980. ISBN 88 70141 764.
* Rita Stäblein, Robert Moroder: *La vedla chiena de Gherdëina – Altes Grödner Holzspielzeug – Il Giocattolo in legno della Val Gardena.* Edizion te trëi rusnedes 1994.
Sunjin

L **sunjin** (gherdëina: *sunjin*, badiot: *sonjin*, fascian: *brugna*) (*Prunus domestica*) ie na sort de planta te la familia *Rosaceae*. L lën da sunjins ie n pitl lën che da fruc che à na forma ovala y po unì granc nfin a 8cm.

## Plates cunliedes
Plantae
Mëil

L **mëil** (gherdëina: *mëil*, badiot y fascian: *pom*) ie na sort de frut che crësc sun n lën da mëiles (*Malus domestica*). Lëns da mëiles vën zidlei sëura dut l mond. L mëil ie n frut cun na gran mpurtanza economica.

## Plates cunliedes
Plantae
Grosti

**Grosti** (gherdëina: *grosti*, badiot: *cajinci arestis*, tudësch: *Kirchtagskrapfen*) ie na spëisa tiroleja.
I ie fac cun farina de selin y de siela, taiei a forma de cheder y cuec tl smauz o uele. N i possa fé uec o mëter ite na ula de pavé o śulza de mariles.
Spinot

L **spinot** (gherdëina: *spinot*, badiot: *spinot*, fascian: *spinat*) (*Spinacia oleracea*) ie na sort de planta de la familia *Amaranthaceae*.
## Referënzes
Scinchen

**Scinchen** (gherdëina: *scinchen*, badiot: *jambun*, fascian: *persut*) ie cërn de purcel che ie stata cunserveda te na salmueia y possa vester sfumià o nia.
Rudolf Vallazza

**Rudolf Vallazza** o Rudi Vallazza (* 3 de agost 1888 a La Pli de Fedom; † 7  de lugio 1951 a Bulsan) fova n scultëur fedom che è giut laurà te Gherdëina.

## Vita
Cun ot ani iel stat mandà tla Val de Puster a vardé y per mparé tudësch coche suzedova suënz tla families di paures.

Cun catordesc iel po jit te Gherdëina a mparé a ziplé pra Luis Kostner Stlujuc a Urtijëi. L à pona laurà pra Josef Obletter da Juaut y pra Rico Moroder. Ala fin al metù su na berstot per si cont a Urtijëi daujin ala stazion dla ferata.

Ël ie jit nce ala Scola d'Ert a Urtijëi adum cun Vinzenz Moroder-Resciesa y Hermann Moroder-Jumbiërch. Tla prima viera iel stat sul Col di Lana y ie ruvà cun si cumpanies sota na levina, ma l ie sta bon de unì ora dala nëif cun si mans y se salvé. A Urtijëi fova Vallazza cunesciù per lauré dassën, per si figures drët grandes y te n stil espressionistich di ani trënta. N si sculeies ie stac   Vinzenz Peristi da Banch,  Eduard y Conrad Comploi de Coldeflam, Franzl Schmalzl de Ronc, Tone dla Rodes.

## Lëures
Tl 1921 à la Lia di artistc de Urtijëi  pruibì a Rudi Vallazza de mëter tla mostra “L gorila cun la muta” cunscidreda na opra massa profana.
Na si Madona de set metri fata adum cun Ludwig Moroder-Lenert, un di lëures plu granc fac te Gherdëina, fova stata metuda ora tl parch dl Ciastel de Milan per la VII Triennale tl 1940.

A Codogno, Milan, ie da udëi n si San Don Bosco che ie cunscidrà un di lëures plu de mpurtanza de chësc scultëur.
## Notes

## Bibliografia
* Vinzenz Peristi: *Calënder de Gherdëina 1976. Union di Ladins de Gherdëina*. Urtijëi. pl. 39-41.
## Cunliamënc
* Lëures de Rudi Vallazza
Simona Senoner

**Simona Senoner** (* 13 de juni 1993 a Bulsan; † 7 de jené 2011 a Freiburg im Breisgau, Germania) fova na jëuna che fajova l saut cui schi de Santa Cristina te Gherdëina.

## Cariera
Simona à scumencià a fé gares de saut cui schi a Toblach cun l Skisprung-Continental-Cup, ma tla prima sajon fovela resteda sënza ponc y sënza vëncer. Pra i campionac dl mond de Zakopane tl 2008 iela rueda al post numer 10. Ai 13 de setëmber 2008 iela rueda al post 28 a Lillehammer y à giatà l prim iëde i ponc. Do che la ova abù de bon resultac tla sajon 2008/2009 iela ruveda al post 50 tla cumbineda dl Continental-Cup. Ti mundiei iuniores dl 2010 a Hinterzarten iela ruveda al 32ejim post. La sajon 2009/2010 ala finà al 68ejim post.
Ti ani 2009 y 2011 ala venciù tramedoi iëdesc la bedaia de bront ti campionac taliani iuniores.

## Mort
Ai 6 de jené dl 2011 ai abinà Simona dan la gares Continental-Cup a Schonach da nescia te si hotel a Furtwangen. Purteda tl spedel dla università de Freiburg im Breisgau ie Simona morta l dì do dala 18:15. La gauja dla mort ie stata na nfezion da n virus. 

Truepa jënt ie jita a si sepultura ai 12 de jené 2011 a Santa Cristina. A pert dla jënt dl luech y parënc, fova dut si team dl Schi Club Gherdëina, l trainer Fabian Ebenboch, la majera pert de l'ëiles dl saut de si team y dla cumbinazion nordica y funzioneres dla FISI a ti dé l ultim salut. 

Simona Senoner fova la nepota dl campion da ji cui schi Peter Runggaldier.

Ai 10 de lugio dl 2011 iel unì metuda pra i sauc sun Pana, n ucajion de na festa dl sport, na tofla, n lecort de Simona Senoner, n relief de bront de Thomas Comploi.

Ai 30 de lugio dl 2011 à  Lotte Zemmer dl Hotel Dëur sa Bula dedicà na rojula cun l inuem *Dolomiti* a Simona Senoner.


File:Rose Dolomiti Rosarium Uhrerhof Dëur.JPG|La rojula *Dolomiti* dedicheda a Simona Senoner.
File:Simona Senoner, Tomba-Grab-Grave (2014-12).JPG|Sas de fossa de Simona Senoner a Santa Christina.


## Notes

## Cunliamënc
* Simona Senoner tla banca dac FIS (nglëisc).
Gana La Usc dles Ladines

**Gana La Usc dles Ladines** fova na revista ilustreda publicheda, sciche njonta a La Usc di Ladins, dal 2007 al 2018 cun 25 numeres (dal 2007 al 2012 iela unida ora regulermënter cater iedesc al ann). L prim numer ie dl 1 de setëmber 2007.  Dal 2014 iela nce unida ora online y per n pez mé online. La plata online ie dl 2020 unida stluta. L'edizon nr. 26 cureda da Ingrid Runggaldier, Anna Mazzel y Olimpia Rasom ie unida ora tl autonn dl 2022 sul tema dl'ëiles che fesc sport y garejedes sula nëif.

L'inuem Gana vën dala figures de ëiles tla tradizion dles liejëndes ladines.
La cunlaburadësses plu mpurtantes fova Magdalena Gasser, Lucia Gross, Erika Castlunger, Olimpia Rasom, Ingrid Runggaldier, Wilma Runggaldier, Luciana Detomas, Elisabeth Kostner. 
I temesc ie dantaldut stories de ëiles y che reverda l'ëiles. Te uni numer univel scrit te duc i idomes ladins y articuli sun la leteratura, libri y prejentazions y biografies de ëiles che scrijova. 
La revista ie unida defenida: "Na revista feminila y rubriches de literatura y libri nvieda via da ëiles cun l cuer ladin y la mënt universela". 

Tl 2008 à Gana  scrit ora l pest de prosa leterera *Stories de Ganes*. L prim pest ie jit a Irina Tavella per l scrit *Era ne capësc nia* (Gana 4, 2008, pl. 54–55) y l segondo a Helene Gasser per *Gana! incö, enier, endoman*  (Gana 4, 2008, pl. 55–56).

Tl 2010 à Gana scrit ora n cuncors de fé tasces, pra chël che l ie unì mandà ite bën 130 tasces che ie unides metudes ora te na mostra tl Museum ladin de Fascia.

La revista ie unida realiseda per na gran pert cun l lëur de scritura y redazion fat zënza paiamënt. L lëur de grafica y de stampa ie unì sustenì dala man publica.
 
## Notes


## Cunliamënc
* Gana online.
Ula

La **ula** (gherdëina y badiot: *ula*, fascian: *megol*) ie na śulza o na sos che n tol per remplì cërta spëises sciche i crafuncins, crafons o i grosti.

## Etimologia
La parola *ula* vën dal tudësch aut vedl *fulli* o dal tuësch aut mesan *vülli*.
Ciociul

L **ciociul** (gherdëina: *ciociul*, badiot: *cioce*, fascian: *ardel*) ie n scinchen sfumià y madurì per almanco 22 enes che vën fat te Südtirol. L vën fat dala cërn de la cuessa dl purcel. L ciociul de Südtirol ie scunà te l'Union Europea cun na *indicazione geografica protetta (IGP)*.
Stadium Setil

L stadium Setil fova n stadium dala dlacia te Gherdëina a Urtijëi te la frazion de Sureghes dl chemun de Ciastel. L fova stat fat su y giaurì n Nadel dl 1967 sënza tët. L tët fova permò unì fat su tl 1980 per permëter de fé i campionac mondiei de hockey.
L fova giut alalongia stat l stadium de cësa de la scuadra de hockey HC Gherdëina. Tl 1999 à na smueia, unida ju dal Col de Ronc, desdrù l stadium. Da ilò incà jughea l HC Gherdëina tl stadium Pranives te Sëlva.
Dal 20 ai 29 de merz dl 1981 ie stac te chësc stadium i campionac mondiei de hockey dla serie B. L à venciù la Talia. 

## Notes

## Funtanes
* *Campiunac de Hockey 1979/80 te Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1981, pl. 147.
* Karl Mahlknecht: *L tët dl stadion dala dlacia a Urtijëi*. Calënder de Gherdëina  1982, pl. 122-126.
Ferata

***[[Ferata (trasport)]]**, na forma de trasport sun scines.
***[[Ferata (alpinism)]]**, tl alpinism na via che porta su per l parëi de n crëp.
Furnadoia

Na **furnadoia** (gherdëina y badiot: *furnadoia*, fascian: *forenadoa*) ie n mesun de trasport pra chël che na cabina che trasportea persones (o ënghe marcianza) ie tacheda ite a n cabl che la tira. Ti raions da mont vën furnadoies adurvedes dantaldut per purté persones sainsom ala montes. Furnadoies dal ënghe te luesc ala ndrëta sciche a London, ulache na furnadoia porta jënt da un ëur dl ruf Thames a l'autra.
Gudon

**Gudon** (tudësch: *Gufidaun*, talian: *Gudon*) ie na frazion dl chemun de Tluses te Südtirol. L à ne populazion de ntëur ai 500 abitanc. L inuem talian ie stat sëurantëut dal ladin.
Val dl Isarch

La **Val dl Isarch** o **Val d’Isarch** (tudësch: *Eisacktal*, talian: *Valle Isarco*) ie na valeda te Südtirol tres chëla che regor l ruf Isarch. Gran pert de la valeda fej pert de la comunità raion ''Val dl Isarch''.
Ruf de Val d'Ana

L **ruf de Val d'Ana** ie n ruf te Gherdëina tl chemun de Urtijëi. A man drëta giatl l Ruf da Costa, l Ruf de Cuecenes che giata l Ruf de Puiates, Fussel de Grialëces y Scienpoden. L Ruf de Sciadules o dl Net giata l Salim y va tl Ruf de Cuecenes puech sëura l Ruf de Val d'Ana. A man ciancia giatl l Fussel da Zartlan y l Fussel da Pincan.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Ruf da Cudan

L **ruf da Cudan** ie n ruf te Gherdëina. 
L ruf nasc sul ëur dl bosch de Resciesa da l*'Ega dl Vedl Cason* sota la utia de Resciesa. Sota la *Costa dala Moles* tla *Tiëres Cuecenes* y sëura la *Bujes da Cudan* ruva adum l *Fussel de Plan dala Vaces*, che nasc tai *Droc*, y l *Fussel de Palua*. 
L ruf passa l luech da Cudan, Jumbiërch, Junërei. 
Sota *Rumanon*, *Ju n ch'l Busc* val a se lië cun l Derjon.
Ai 6 de lugio 1953 , do na gran jeta sun Resciesa, ie l Ruf da Cudan jit persëura y à zarà pea doi pitli puenc, metù n alarm dut l ridl de Junerëi y ngravinà ite l verzon dla anda Déclara te ch'l Busc.
Dl ruf fej pert l pisciadoi da Cudan.
## Notes

## Bibliografia
* Anonym (Josef Kostner): *Planta de Resciesa*. Calënder de Gherdëina 1960, pl. 111.
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc*. Istitut Ladin Micurà de Rü 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Ruf de Val Pudra

L **ruf de Val Pudra** ie n ruf te Gherdëina tl chemun de Sëlva che nasc sul Sela y va tl Ruf de Ciavazes sun Plan de Gralba.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Burgenland

L **Burgenland** ie un di 9 stac federei (*Bundesländer*) de l'Austria. Si capitela ie Eisenstadt. Cun na populazion de 296.010 abitanc tl 2020 iel l mënder di stac federei de l'Austria. Ncont de spersa iel l segondo mënder do l Vorarlberg, sce n ne conta nia la zità-stat de Viena. L ie l stat federel plu a est de l'Austria y cunfina cun l'Ungaria.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Eisenstadt

**Eisenstadt** ie na zità te l'Austria y la capitela de l stat federel dl Burgenland. Cun na populazion de 14.895 tl 2021 iela la mëndra capitela de n stat federel de l'Austria.
## Geografia
## Storia
## Referënzes
Ruf de Frea

L **ruf de Frea** ie n ruf te Gherdëina tl chemun de Sëlva che nasc dal Ruf di Nueves y va tl Derjon te Plan. Dl ruf de Frea fej pert l *pisciadoi de Murfrëit* sul parëi Murfrëit, l *pisciadoi da Taiadices* y l *pisciadoi de [[Linacia]]*.
## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Ruf da Pilon

L **Ruf da Pilon** ie n ruf te Gherdëina che nasc sota Pic y vën ju de viers de S. Cristina. L passa danter i luesc de Runcaudië, Praulëta y daujin al luech de Pilon, da chël che l'à si inuem. Sota l luech da Pilon fejl l Pisciadoi de Pilon y va ju a Soplajes ulache l fina tl Derjon.


File:Ruf da Pilon.jpg
File:Ruf da Pilon 2.jpg


## Cëla nce
*Ruves de Gherdëina
Capela de San Silvester

La **capela de San Silvester** ie na capela tl Plan dala Dlieja al scumënciamënt de Val tl chemun de Sëlva te Gherdëina. La ie dedicheda al papa San Silvester.

## Storia
Pra i lëures de dertureda dla capela tl 1992-1993 an abinà truepa pitures a frësch cun n valguna dates: 1732, 1754, 1792 y nchinamo 1638. Tan vedla che la capela ie ne san nia. L ie pitures de Adam y Dieva, dla Pascion, di cater Vangelisc y dl Giudize Universel. Sun la capela dedora iel na pitla scultura de San Silvester y tla capela dedite iel scultures di sanc  Bastian, Roch, Vit, Antone de Padua, Francësch, Ivuere y Martin. Tla capela ie mo da udëi na tofla depënta de coche na  muta, Caterina Senoner de Daunëi, ie stata abineda morta tla Val de Udera ai 1 de lugio dl 1852.
Doi iëdesc a l'ann vëniel jit cun la crëusc n pruzescion pra la capela . Pra la capela ruva nce la streda cun la via crucis che scumëncia sun Daunëi.

Tl Museum Gherdëina ie metù ora n Crist baroch, che Albino Pitscheider ova derturá y che vën tlamà *Crist de Val*,  ajache  l ie uni abinà te n fussel de Val bëndebo melciafià da n ciaciadëur de Sëlva.

## Notes
Plaza de Sant'Antone

La **plaza de Sant'Antone** ie la majera plaza dl luech de Urtijëi te Gherdëina y vën suënz ududa coche l zënter dl luech. Sun la plaza dal la fermeda prinzipela de la curieres SAD. Ntëurvia dal n grum de frabicac de mpurtanza sciche la dlieja de San Antone, La Cësa de Sant'Antone, sënta de Radio Gherdëina, la cësa dla Lia Mostra d'Ert y Nëus Jëuni Gherdëina, la sënta de La Usc di Ladins y la Cësa di Ladins.
Plan de Gralba

**Plan de Gralba** ie na mont y n raion dl chemun de Sëlva te Gherdëina. D'inviern fejl pert de la raida dai schi Sellaronda. Da Plan de Gralba pea via la furnadoia *Piz Sella* su sun Piz Sela. Tlo ruva adum i ruves de Vallongia y Val Pudra tl ruf de Ciavazes che va inant ju te Plan.
Da Sëlva porta l stradon de Gherdëina SS242 sun Plan de Gralba y inant sul Jëuf de Sela.
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** (* 20 de auril 1889 a Braunau am Inn, Austria-Ungaria - † 30 de auril 1945 a Berlin) fova stat n politicher nasciù te l'Austria che fova stat l ditatëur de la Germania nazista dal 1933 nfin a si suizide tl 1945.

## Plates cunliedes
Secunda Vera dl monn
Ziplé

**Ziplé** ie na tecnica de lauré l lën. Ziplà vën cun n scarpel, suënz se judan cun na maza.
L ziplé à na gran tradizion te Gherdëina ulache l ie giut alalongia stat n ram mpurtant de l'economia.
Nordtirol

L **Nordtirol** o **Tirol dl Nord** ie la pert a nord dl stat federel austriach Tirol. L Tirol ie spartì su te doi tòc (l'auter ie l Osttirol) che ie destachei l'un da l'auter da n tòch de 7 km che toca pra l stat federel dl Salzburg. L Nordtirol ie l majer di doi tòc y ënghe la sënta de la capitela dl stat, Dispruch.
L inuem *Nordtirol* univa n pert bel adurvà ai tëmps de l'Austria-Ungaria, ma vën adurvà mo de plu dala fin de la prima viera mundiela incà, da canche Südtirol y l Trentin ie stai destachei da la storica contea dl Tirol.
Osttirol

L **Osttirol**, ufizialmënter l **[[Raion Lienz]]**, ie n tòch dl stat federel austriach Tirol. L Tirol ie spartì su te doi tòc (l'auter ie l Nordtirol) che ie destachei l'un da l'auter da n tòch de 7 km che toca pra l stat federel dl Salzburg. L Osttirol ie scialdi mënder dl Nordtirol y à la medema spersa y funzion sciche l Berzik Lienz, che ie un di 9 raions (*Bezirke*) dl stat federel Tirol. Si capitela y majera zità ie Lienz.
Panaruel

N **panaruel** (gherdëina: *panaruel*, badiot: *brëia dales pastes*, fascian: *panarel*) ie na brea de lën che ie fata per mescedé, mpasté y tré ora la pasta. L panaruel fej tradiziunalmënter pert de na cesadafuech ti raions ladins y ënghe autri luesc te l'Europa y n l adrova per tré ora la pasta per fé pan, ma ënghe crafuncins, grosti y autra spëises da pasta.
Contea dl Tirol

La **contea da prinz dl Tirol** (tudësch: *Gefürstete Grafschaft Tirol*, talian: *contea principesca del Tirolo*) fova na contea te l'Europa zentrela pra chëla che tucova l raion dl Tirol y nfin al 1861 nce l raion Vorarlberg. Nfin al 1861 ovela perchël ënghe inuem *Gefürstete Grafschaft Tirol mit dem Lande Vorarlberg*. Si capitela fova stata Maran dal 14ejim secul nfin al 1849 y pona Dispruch dal 1849 nfin ala disoluzion de la contea tl 1918.
La contea fova nasciuda tl 11ejim secul te la Val Venuesta y ntëur a Maran, tulan si inuem dal ciastel Tirol. Dal 1363 inant fovela stata per belau dut l tëmp nfin al 1918 na puscion di Habsburger. Tl 1918, cun la fin de la prima viera mundiela, la disoluzion de l'Austria-Ungaria y l'anescion de la pert a sud dl Tirol ala Talia, ie rueda la fin de la contea. 

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Streda Statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela

La **streda statela 242 de Gherdëina y dl Jëuf de Sela** (inuem ufiziel per talian: *strada statale 242 di Val Gardena e Passo Sella*) o **SS 242**, te Gherdëina cunesciù coche **l stradon de Gherdëina**, ie na streda statela taliana te Südtirol. La scumëncia a Pruca y va tres duta la valeda de Gherdëina nfin su sun Plan de Gralba y da ilò inant sul Jëuf de Sela. La à na lunghëza de 36,7 km y fina te la SS 48 danter Cianacëi y l jëuf de Pordoi.

## Storia
La streda da Pruca nfin a Urtijëi fova stata giaurida ai 26 de utober dl 1856. La fova stata fabricheda tres na scumenciadiva dl marciadënt y ambolt de Urtijëi Johann Baptist Purger y si cunià Jan Matie Moroder. Dant ruoven te Gherdëina mé sun la streda da Ciastel. Chësta nueva streda ti purtova n grum de oportuniteies economiches y per l turism ala valeda che nfina ilò fova stata bëndebo stluta. L custimënt oven finanzià  cun n daz che n paiova a Pruca.
L *stradon de Gherdëina* fova la prima streda che n pudova passé cun ciares da Pruca ite. Davia che via per l Otcënt fova cresciuda dassën l'industria dl ziplé dla valeda, fovel debujën de n cunliamënt cun la val dl Isarch. Nce l turism che avanova se dumandova na streda plu moderna che no l vedl troi dala posta che jiva da Laion autite te Gherdëina.
Canche la trata da Urtijëi nfin te Sëlva fova stata fineda ne san nia avisa. N sa che Sëlva y Santa Cristina ova dal 1855 inant messù mëter su nstësc la streda da Pescosta nfin te Plan y fajova dal 1892 incà paië n daz ta Pescosta per finanzië l mantenimënt de la streda. Nscila fovel da paië n daz doi iedesc per jì a Santa Cristina y Sëlva.

## Monumënt

Tl 1921 oven metù su n monumënt dl vedl ambolt da Urtijëi Johann Baptist Purger (1805–1872) per avëi fat su l stradon. L monumënt de bront ie da udëi al scumenciamënt dl luech y fova stat fat da Ludwig Moroder Lenert.

## Funtana
* cm (Cristl Moroder): *100 Ani stradon de Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1956, pl. 66-70.
* Edgar Moroder: *L prim stradon de Gherdëina, 1856 – 2006. Liber per la festa di 150 ani.* Union di Ladins de Gherdëina, 2006.
* Tobia Moroder (ed.) "*Die Dolomitenladiner*" Folio, Bozen, 2016.
1856

**1856** ie n ann dl calënder gregorian.

## Nasciui

## Morc

## Avenimënc
* 26 utober: Giaurida dl stradon de Gherdëina.
Śulza

**Śulza** (gherdëina: *śulza* o *marmulada*, badiot: *sulza* o *marmulada*, fascian: *marmelada*) ie na spëisa fata de fruc cuec adum cun zucher. Śulza fej pert de n grum de spëises, dantaldut europees, y vën adurveda te la Ladinia dantaldut coche zech da straiché sul pan, o coche ula per n grum de spëises sciche grosti o crafons. I fruc che vën adurvei l plu suënz ti raions ladins per fé śulza ie: freies, ampomi, granëtes, pudlëuses, jenever, mariles y sunjins.
Stadium dala dlacia

N **stadium dala dlacia** ie na nfrastrutura stluta cun n ciamp de dlacia che mpermët de ji cun i jadins y de fé autra sortes de sport che vën fates sun la dlacia sciche l hockey.
Ti raions ladins ie cul tëmp unic fabrichei plu stadiums dala dlacia. Un scialdi mpurtant ie l *[[stadium Pranives]]* te Sëlva te Gherdëina, stadium de cësa dl HC Gherdëina.
Utia de Juac

La **Utia de Juac** (tudësch: *Juac-Hütte*, talian: *rifugio Juac*) ie na utia da mont te Gherdëina sun Juac tl chemun de Sëlva. La utia ie tl parch naturel Puez-Odles, a n'autëza de 1.905 metri, ai piesc de Stevia. La ie n bon pont per piè via a jì sa mont o jì a crëp sun Stevia o te Ncisles y sun Mastlé. L troi de San Silvester porta dala utia de Juac su sun la furcela de San Silvester y inant sun Stevia.

## Storia
La prima utia fova stata fata su tl 1966. Chësta ovun zarà ju tl 2002 y giaurì la nueva utia tl 2003.

## Posizion
La utia ie sainsom de la mont de Juac, che ie a n'autëza danter i 1800 y 1900 metri. A est pea su i parëies dl crëp de Stevia. A nord y vest va la mont ju tl ruf de Ncisles, a sud ju sul ridl de Daunëi.
Crafons

**Crafons** (gherdëina: *crafons*, badiot: *canifli*, fascian: *cràfens*) ie na spëisa dëucia fata de na pasta de gherm (dit nce cifl) cueta tl uele che à n'ula dëucia dedite. L'ula ie suënz de śulza de mariles o de pavé. Autra sortes ie crafons cun ula de autra śulzes sciche freies, o cun ciculata, miel y n grum de autra sortes. La forma po vester turonda o a forma de renion. Canche i fova scialdi pitli ti univa dit *mincheli* y chisc fova suënz da miel.

L dà nce na ciantia ladina: *Ciantia di crafons* de A. Alfreider
## Tradizion
I crafons da pavé ie na spëisa tradiziunela che vën maieda dala segra. I crafons de śulza de mariles vën maiei da carnescià, dantaldut la juebia grassa.

## Libri da cujiné
* Anneliese Paratoni: *Spëisa da zacan*. Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 1990. *Crafons* pl. 108-113.
* *Cujiné cun Loldi*. KVW de Urtijëi 2004. *Crafons da sulza* pl. 134.
## Notes
Utia de la Mont Rosa

La **Utia de la Mont Rosa** ie na utia da mont te Vales te la Svizra.

La utia ie a n'autëza de 2.883 metri, a la Mont Rosa, chemun de Zermatt.

## Storia
La prima utia – l’*utia Bétemps* – fova stata fata su tl 1895, la nueva utia tl 1940 i l’utia atuala tl 2009.
Ciantons de la Svizra

L’**cianton** ie na partia politica i n raion geografich dla Svizra.

## Ciantons
* Grijon, zité prinzipala : Cuira
* Sogn Gagl
* Cianton Tessin
* Glaruna
* Vales, zité prinzipala : Sion
* Cianton de Genevra, capitela : Genevra
* Cianton de Berna, capitela : Berna
* Cianton de Turitg, zité prinzipala : Turitg
* Cianton de Vod, zité prinzipala : Losena
* Cianton de Friborg, zité prinzipala : Friborg
* …
Johann Burgauner

**Johann Burgauner** (* 18 de utober 1812 a Ciastel; † 13 de mei 1891 a Persenon) fova n moler de Ciastel y diretëur dla scola de dessëni de Urtijëi.

Burgauner fova l mut de n pech de Ciastel. Ël à vijità la Academia de Minca se scrijan ite ai 4 de auril dl 1845 sota al professëur Joseph Schlotthauer. Ntëur l 1850 ie Burgauner deventà l diretëur dla scola de dessëni de Urtijëi.

Da vedl iel jit a sté a Persenon ulache l ie mort cun 88 ani.

Si nepot fova l moler Eduard Burgauner de Ciastel (1873-1913).

## Lëures
Ël à depënt truepes portrec de persones mpurtantes da entlëuta, danter chëstes bën trëi iëdesc Anna Maria Peschlauzer (1773–1836) la rica fëna di marcadënc Anton Proder y Jan Andrea Moroder de Ancona y la antenata de duc i Moroder da Scurcià. 

La cunesciuda litografia de Urtijëi dl 1862 ie dl Burgauner. Tl cheder depënt a aquarel da Josef Moroder da Jumbiërch à chësc depënt do i doi tublëies de Ianon y Mauriz che manciova tl cheder dl Burgauner ajache i desturbova bonamenter la ududa dla cëses dl ferlëigher Johann Baptist Purger che ova lascià fé la litografia.

Burgauner à depënt i doi chedri dl gran autere y la stazions dla Via Crucis dla dlieja de Santa Cristina.

Per la dliejes de Eppan y la dlieja dl cunvënt de Maran a Burgauner ënghe depënt i chedri d autere.

Tla dlieja dla pluania de Ciastel ie da udëi l Cuer de Maria dl Burgauner. 

Tla dlieja Maria dl Aiut a Sëuc à l Burgauner depënt l revëut tl 1949.

Tl 1848 à l Burgauner depënt la bandiera di scizri che ie cunserveda tl Museum Gherdëina.

Per na capela de familia de Sureghes à l Burgauner depënt l cheder dla Madona cun Bambin.

Tl Museum de Maran ie cunservëi doi chedri y truepes dessënies dl Burgauner.

## Notes

## Cunliamënc
* 
* Gemeindeblatt Kastelruth, S. 24 (PDF-Datei, 3,62 MB)]
San Petersburg

**San Petersburg** (rus: Санкт-Петербург, ), nce ladinisà coche **San Piereburg**, ie la segonda majera zità de la Ruscia do Moscau. La ie sul ruf Neva tl golf de la Finlandia sul mer Baltich. Plu da giut ovela inuem **Petrograd** (1914–1924) y daldò **Leningrad** (1924–1991).
N cont de populazion ie San Petersburg la cuarta majera zità de l'Europa y la majera sul mer Baltich cun ntëur a 5,4 milions de abitanc. La ie la zità plu a nord dl mond che à na populazion de plu de na milion de abitanc. L fova la zità mperiela de la Ruscia, n port cun na gran mpurtanza strategica y ie guverneda al didancuei coche na zità federela.

La zità fova stata fundeda dal zar Piere l Grant ai 27 de mei dl 1703 sun l post ulache fova stata na fortificazion svedeja. N ti ova dat l'inuem aldo dl apostul San Piere. A San Petersburg fova nasciù l Mper Rus y la zità vën assozieda cun l scumenciamënt de la storia moderna de la Ruscia coche na putënza europea. L fova la capitela dl Zarat de la Ruscia y daldo dl Mper Rus dal 1713 al 1918. Do la revoluzion de Utober tl 1917 ova i Bolscevichs spustà la sënta dl guviern a Moscau.

A San Petersburg ti dijun suënz de vester la capitela culturela de la Ruscia y la ova giatà plu de 15 milions de turisć tl 2018. La ie n zënter mpurtant de l'economia, scienza, cultura y turism per la Ruscia y l'Europa.

## Storia

## Geografia

### Tlima

## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Ruscia

## Referënzes
Teatro alla Scala

L **Teatro alla Scala** o nce me tlamà **La Scala** a Milan ie cunscidrà un di miëures teatri per opera dl mond, ma nce de balet y de mujiga tlassica. Da 244 ani ncà vën te chësc teater i plu stimei artistc dl mond.

La cësa dl teater ie unida fata sù sun dessëni de Giuseppe Piermarini per 3000  posć  y inaugureda dl 1778. Te chël post fova dant l Teatro Ducale, desdrú dal fuech tl 1776. Si inuem vën dala dlieja  Santa Maria alla Scala che ie stata desdruda per fé lerch al teater.  Ntlëuta fova Milan sota Maria Teresad'Austria. La prima fova ntlëuta l opera *"L'Europa riconosciuta"* de Antonio Salieri.

Da canche la Scala ie unida fundeda ie ilo l cor, l balet y l orchester dla Scala, dal 1982 nce la Filarmonica. Daujin al teater ie l Casino Ricordi sënta dl Museum dl Teater dla Scala.

Do che la cosera Maria Teresa ova lascià fé su l teater nuef, chësc nen univa nia me usà per f´operes y cunzerc ma nce festes da bal de uni sort y nchina mei na bisca, ntan che l juech fova pruibì a Milan.

Nce l tenor Vinzenz Maria Demetz da Fëur à ciantà tla Scala.

L coordinatëur artistich dla Scala ie dal 2020 l musicologh badiot André Comploi.
Tver

**Tver** (rus: Тверь, ) ie na zità de la Ruscia y la capitela dl oblast de Tver. La à na populazion de  sun na spersa de 147 km². La zità ie a 180km a nord-vest de Moscau. Dal 1931 al 1990 ova la zità inuem *Kalinin*, n unëur dl eroe soviet Michail Kalinin.

Tver fova n iede la capitela de n stat medievel scialdi putënt

La zità ie pusiziuneda ulache l ruf Volga va tl ruf Tvertsa.

## Storia

## Geografia
### Tlima

## Notes
Plaza Cuecena

La **Plaza Cuecena** (rus: Красная площадь, , gherdëina: *plaza cuecena*, badiot: *plaza cöcena*, fascian: *piaz chécen*) ie una de la majera y plu vedla plazes te la capitela russa Moscau. Per via de si significat storich y per i fabricac ntëur la plaza vëniela ududa coche una de la plazes plu mpurtantes de l'Europa y dl mond.
Metro de Moscau

La **Metro de Moscau** (rus: Московский метрополитен) ie na metro te la capitela russa Moscau. La fova stata giaurida tl 1935 y fova la prima metro te l'Union Sovietica. Tl 2021 ovela 250 stations (adum cul Cërtl Zentrel de Moscau 287) y na lunghëza de 435,7 km. La metro de Moscau ie la cuinta plu longia al mond y la plu longia al mond che ne ie nia te la Cina. Dut l sistem ie dantaldut sota tiera, cun la stazion plu sota a 74 metri sota tiera (stazion Park Pobedy), una de la stazions plu sotes al mond. L ie la metro cul majer numer de passajieres te l'Europa y la vën ududa coche na atrazion turistica.

## Stazions
La metro de Moscau à 250 stazions. De chëstes ie 88 scialdi sotes, 123 iust sota tiera, 12 sëura tiera y 5 auzedes. La stazions de la metro de Moscau ie scialdi cunesciudes per si decorazions. L guviern sovietich ova dat scialdi mpurtanza ala metro y n ti ova metù ite n grum de statues y mosaichs ala stazions. A n cër pont dijoven che, sce Moscau fos sëura tiera mé mez tan bela sciche sota tiera, po fossla bel una de la plu bela ziteies.


File:Metro MSK Line3 Arbatskaya (img1).jpg|Arbatskaya
File:Metro MSK Line5 Novoslobodskaya.jpg|Novoslobodskaya
File:Ploshchad revolyutsii Metro 2010.jpg|Plosciad Revolyutsii
File:Metro MSK Line3 Baumanskaya.jpg|Baumanskaya
File:Таганская-кольцевая 07.jpg|Taganskaya
File:MoscowMetro ProspektMiraKoltsevaya HC3b.jpg|Prospekt Mira
File:Kakhovskaya_-_station_hall_(2).jpg|Kakhovskaya
File:Tretyakovskaya1-mm.jpg|Tretyakovskaya, sala a sud
File:Tretyakovskaya_North_2010.jpg|Tretyakovskaya, sala a nord
File:AviamotornayaMoscow.jpg|Aviamotornaya
File:Shabol_Antares_07.jpg|Shabolovskaya
File:Rimskaya-mm.jpg|Rimskaya
File:Parkpobedy-mm01.jpg|Parch Pobedy
File:Novokosino_metro_4.jpg|Novokosino
File:MosMetro_Aviamotornaya_BCL_(2020-01)_-_hall_and_workers.jpg|Aviamotornaya



## Sistem metropolitan

L sistem metropolitan ie fat de 15 linies. Uni linia à n inuem, n numer y n culëur.

## Referënzes
Destenduda de la scines

La **destenduda de la scines** ie tl mond de la ferata la distanza danter la doi scines. Plu avisa se tratl de la distanza danter i doi ëures dedite de la scines.

La destenduda plu adurveda ntëur al mond ie de  milimetri, a chëla che n ti dij ënghe la *[[destenduda normala]]*. Autra destendudes che vën adurvedes te l'Europa ie la *destenduda iberica* de  milimetri y la *destenduda russa* de  milimetri, che ie tramedoves destendudes lerges. La destenduda iberica vën dant te la Spania y tl Portugal, chëla russa te gran pert di stac ex-Soviec sciche la Ruscia, Ucraina, Casachstan y i stac baltichsc.

Te i raions da crëps vën suënz adurveda na destenduda strënta per fé plu saurì lerch ala scines te n rone. Te l'Austria-Ungaria per ejëmpl univa suënza adurveda la destenduda bosniaca (*Bosnische Spurweite*) de 760 mm. La ferata de Gherdëina fova unida fata cun la destenduda bosniaca.
Zona d'orar

Na **zona d'orar** ie na spartizion de la Tiera da nord a sud (te na maniera longitudinela) che adroa la medema ëura per fins de l'aministrazion, economia y lege.
Mper Rus

L **Mper Rus** (rus: *Российская Империя*), fova n mper storich che se destendova ora sun gran pert de l'Eurasia. L fova nasciù dal Zarat de la Ruscia tl 1721 cul Tratat de Nystad che ova finà la Gran Viera dl Nord.

## Storia

### Populazion

## Aministrazion

## Notes
Kasan

**Kasan** (rus: Казань, , tatar: Казан) ie na zità de la Ruscia y la capitela de la Republica de Tatarstan. La à na populazion de  sun na spersa de 425 km². La zità ie sul pont ulache l ruf Kasanka va ite te la Volga. Kasan ie la cuinta majera zità de la Ruscia y la majera sun la Volga. La ie ënghe la majera zità tl Raion federel Volga.

## Storia
Dan si anescion al Zarat de la Ruscia tl 1552 fova Kasan la capitela dl Khanat de Kasan.

## Geografia
### Tlima
Kasan à n tlima cuntinentel.

## Cëla nce
* Lista de la majera ziteies te la Ruscia

## Referënzes
Giustina Demetz

**Giustina Demetz** (* 27 de auril 1941 a Santa Cristina ), tlameda te Gherdëina *Justi de Palua a [[Soplajes]]*,  fova na garejadëura, campionëssa de schi de Gherdëina tla garejeda libra y tl slalom lerch.

Ëila fova dessegur ntlëuta la miëura de ji cui schi dla Talia. Dal 1965 al 1969 ala venciù diesc tituli de campionat talian te cater disciplines sciche degun autra te chël tëmp.

L prim suzes ala abù pra la olimpiada de Dispruch tl 1964 y doi ani do iela stata quinta tla cumbineda y sesta tl slalom lerch ti campionac mundiei dl 1966 a Portillo.

Dal 1967 à Justi Demetz scumencià a fe pea ala Copa dl Mond metuda su per l prim iëde n chël an y ai 13 de merz dl 1967 ala venciù a Sestriere adum cun Marielle Goitschel fajan l medemo tëmp. Ala fin dla sajon fovela la terza miëura de libra dl mond.

Do che la nen ova nia plu pedù fe pea ala Copa dl Mond dl 1970 te Gherdëina ajache la se ova rot na giama puec dis dant, se ala tra zeruch dala garejedes.

### Juesc olimpics

* Dispruch 1964: 11a libra, 14a Slalom lerch
* Grenoble 1968: 13a libra, 14a Slalom lerch

### Campionac dl mond

* Portillo 1966: 5a tla cumbinazion, 6a  tl slalom lerch

### Copa dl Mond
* Sajon 1967: 9a de dutes, 3a de libra
* Sajon 1968/69: 9a de libra
* 14 jëdesc danter la miëures diesc, de chisc 1 vitoria:

### Autri suzesc
* 10 tituli de campionëssa dl'Italia

* Libra: 1965, 1968, 1969
* Slalom lerch: 1965, 1966, 1967, 1968
* Slalom: 1967, 1968
* Cumbineda: 1968

## Notes

## Bibliografia
* Ingrid Runggaldier: *Dala garejedes de schi ai ciauzei da schi: la doi carieres de suzes de Giustina Demetz.* Gana nr. 26, La Usc di Ladins 2022, pl. 48-51.
## Cunliamënc
* 
* Giustina Demetz tla banca dac dla FIS  (nglëisc)
* Giustina Demetz tla banca dac  Ski-DB (nglëisc)
* Giustina Demetz tla  banca dac  Olympedia.org (nglëisc)
Republiches de la Ruscia

Aldo de si costituzion ie la Ruscia spartida su te 85 sogec federei y 22 de chisc **republiches** (rus:: республика, plurel: республики). Na republica raprejentea suënza n raion de la Ruscia ulache vif na mendranza etnica y linguistica.
La mëndra republica n cont de populazion ie la republica de Altai cun  abitanc. La majera ie la republica de Basckortostan cun  abitanc.

## Republiches
Piere l Grant

**Piere l Grant** (rus: Пётр Вели́кий, tr. Piotr Velíkii, ), ënghe cunesciù coche **Piere I** o **Piotr Alekséievič** (rus: Пётр Алексе́евич, ) (*9 jené 1672 a Moscau, Zarat de la Ruscia; † 8 fauré 1725 a San Petersburg, Mper Rus), fova stat l Zar n iede dl Zarat de la Ruscia y po dl Mper Rus dai 8 de mei dl 1682 nfin a si mort tl 1725.
Zarat de la Ruscia

L **Zarat de la Ruscia** (rus: Русское царство) fova l stat rus da canche Ivan IV ova sëurantëut l titul de Zar tl 1547 nfin ala fundazion dl Mper Rus da pert de Piere l Grant tl 1721.
Vincenzo Valier dit l Spinalonga

**Vincenzo Valier dit Spinalonga** de Laste. N ne sa nia canche l ie nasciù, n rata ntëur l 1870, ma ël fova scialdi cunesciù pra duc i artejans de Gherdëina ajache l vendova chëutes.

Tl Calënder de Gherdëina on na testemonianza purteda da Edgar Moroder dl Spinalonga  ajache chësta persona fova n bon cunescënt de si pere Oswald de Trinadeianesc. Tl Calënder ie nce publicheda na fotografia dl Spinalonga. 
Laste ie n pitl luech tla provinzia de Belun a sud de La Pli de Fedom.
Spinalonga ie na ijula scialdi pitla fortificheda daujin a Creta tla Grecia che à chësc inuem mo dai venezians y che uel propi dì na spina longia aldo che fova la forma dla ijula. N rata che l sëurainuem Spinalonga de Vincenzo Valier adurvà te Gherdëina vën da chësta ijula da ulache n miena che ël purtova si chëutes da vënder. 
La chëut ie n sas scialdi dur, sciche chël da amulé o de tei da slizië che n adrova per aguzé i scarpiei, la fauces, i manarins y mo d’autra massaria da tai. La chëut vën metuda dai siadëures te cusé, n buchel de lën cun ega, purtà dovia sot al spinel cun n ciol.
Bonamënter cumprova l Spinalonga la chëutes daujin a Arco, o a Riparo del Gabàn coche scrisc Edgar Moroder. Cun na cëria de sasc sun na fiërtla da banch univel te Gherdëina do n gran straciamënt, ma l fova n cherdl ghert grant 1,80 m. y ova na gran berba longia che ti ruova nfin sota la cënta.  L Spinalonga purtova nce pea te si viages n gran fust y na rë y cun chëla se piovl n pësc per s'l praté sun trëi sasc mpé de ji te ustaria. Ël  jiva gën a rujené cun l artist Sepl Moroder da Jumbiërch.

Ël à durmì plu insteies alalongia tla “utia dala scorzes”, daujin ala gran sia dla Villa Venezia cun Oswald Moroder mut de Batista de Trinadeianesc.

Tl 1936 à Oswald ziplà l Spinalonga, na scultura de 35 cm. N vëija l Spinalonga sentà,  cun l fust y la gran rë. Raimund Mureda y Ludwig Moroder à ënghe mudelà y ziplà l Spinalonga.

Zenz Valier ie mort a Urtijëi, n ne sà nia can y ulà. 
   
## Notes


## Bibliografia
* Edgar Moroder: *L Spinalonga*. Calënder de Gherdëina 2018, pl. 144-146.
## Cunliamënc
*
Partida de la Ruscia

La Ruscia ie na federazion che dal 2014 incà ie metuda adum da **85 sogec federei** (rus: Субъекты федерации). De chisc ie 46 n oblast (rus: область), 22 na republica (rus:: республика), 9 n krai (rus:: край), 4 n okrug autonom (rus:: автономный округ), 3 ziteies federeles (rus:: город федерального значения) y 1 n oblast autonom (rus:: автономная область).

## Sortes

Uni soget federel de la Ruscia toca pra una de chësta sortes:

## Lista

## Cëla ënghe
Raions federei de la Ruscia

## Notes
Krais de la Ruscia

Aldo de si costituzion ie la Ruscia spartida su te 85 sogec federei y 9 de chisc ie n **krai** (rus:: край). N krai ie bëndebo medemo sciche n oblast. L titul *krai* à plu che auter n significat storich de *tiera de cunfin* y ti vën dat a raions che a n cër pont te la storia de la Ruscia ova la funzion de tiera de cunfin. La parola *krai* pudëssun ciancé coche *ëur*.

## Posizionamënt geografich

# Altaj kraj
# Krai de Camciatca
# Krai de Habarovsk
# Krai de Krasnodar
# Krai de Krasnoiarsk
# Krai de Perm
# Primorski Krai
# Stavropol kraj
# Krai de Sabaikalski
Bruscia

Na **bruscia** ie n plan cun n ruf che va via y ca cun scialdi sienes, sasc y salandrons.

Dl solit vëniel minà a Urtijëi cun la Bruscia l Plan de Sant Antone fin sal Fever-Hotel Madonna.

**La Bruscia** ie l ridl de Urtijëi cun chisc mejes: Fever, Vedl Gustin (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, Ianesc, Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler. 
## Cëses - Mejes tla Bruscia
Da vedlamënter dajovun ala Bruscia nce l'inuem Plan Ziran.
* Vedl Gustin - Oslperch dessot (Sparkasse)
* Planaces (Cesa da Brida)
* Mulin de Planaces  (Villa Venezia 1903-1904)
* Oberschmied Haus fabricà tl 1868 da Cristl pech  (Villa Venezia)
* Franzl de lanesc fabricheda l ann 1903 cun statua de San Florian de Batista Moroder (Dependance dl Marienheim,śën Sport Schmalzl y Sport Wanker dl mut de Renata Schmalzl Wanker).
* Cristl Pech 1855
* Vedl Ianesc 1779 „Wirtsbehausung beim Janisch'! "Perosa (Bruscia) oder zum Janisch" 1662 y numinà tl 1669 per la plura di zipladëures
* Ianesc 1870 (Traube)
* Marienheim Franz de Ianesc fabricà tl 1873.
* vedla cësa de Luis Pech te chël plan
* Cësa dl Mota tl 1900 la ustaria-pension „Gasthof zur Sonne-Sonnenheim" y 1930 Pension Ladinia.
* Cësa Hofer (Luis Pech) varduda tl 1954, ntlëuta cësa de Poldo Hofer, sën cësa dla Tinderla.
* Jnoltner (Peter Nissl Pech 1673) de Mariëusa Welponer (dal 1810 abitova iló Peter Schmalzl cun Mariëusa Welponer). Chësta cësa ova I ann 1779 inuem „0ber-Mül in Poden".
* Cësa de Danterleghes (de Franz Insam Brida pona Franz Vinatzer Sartëur Tisler y cësa de loma de Edgar Moroder.
* Maidl, Moidl o Mesenhaus „(Messnerhaus) bei St. Anton" tlameda tl 1779. (Gran pavillon per la mujiga de Urtijëi 1932, Villa Maria Antonia 1933, sën Cesa S. Antone)
* "Benefizium Perathoner" 1796 (cësa Benefiziat, sën butëiga de belijies-galantaria-ëures Runggaldier)
* Kramerhaus in Poden", 1779 (Mauroner - Athesia) (Dita nce Moidl o Gustin).
* Roder dl 1518 (sën familia Hofer). (Mulin de Matthias Nocker)
* Gustin de sot (becaria Gruber)
* Rusina 1887
* Pedetliva

## Mulins
I trëi mulins fova:
* Luis Hofer Pech
* Franz Snoltner (fova dant de Christian Schmalzl dit Cristl Pech)
* Matthias Nocker Roder
## Nota
Ai 7 de lugio 1951 iè uni culaudà a Urtijëi ’l Cine-Kino „Dolomiti” tla cësa nueva de Franzl Comploj Pizuela. Sën ie ilò na butëiga Despar.
## Notes

## Bibliografia
* Elfriede Perathoner, Albert Moroder: *Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug.* Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018. pl. 63-113.
Siddhartha

***Siddhartha**, l inuem de nasciuda de Gauthama Buddha, l fundadëur dl Budism.
***[[Siddhartha (roman)]]**, n roman de Hermann Hesse.
Karin Moroder

**Karin Moroder** (*30 nuvëmber 1974 a Bulsan) ie na atleta de pudejé ladina de Santa Cristina te Gherdëina.

## Biografia
Karin Moroder à scumencìà la garejedes cun i mundiei juniores tl 1994.  

Pra la Copa dl Mond ala scumencià a garejé ai 20 de dezëmber dl 1994  tla libra de 5 Km. a Sappada ruan 45a. Sul prim podium iela jita ai 7 de dezëmber 1997 a Santa Caterina di Valfurva ruvan terza tla stafeta.

Karin a fat pea a trëi olimpiades: Nagano 1998, Salt Lake City 2002 y Vancouver 2010 y a cinch campionac dl mond.

Eila a lascià la garejedes do Vancouver tl 2010.

## Palmarès

### Olimpiades

* 1 bedaia:
** 1 bront(stafeta a Nagano 1998)

### Copa dl Mond

* 28ª tl 2001
* 6 podiums (1 individuel, 5 a squadres):
** 2 second  posć (a squadres)
** 4 terzi posć (1 individuel, 3 a squadres)

## Notes

## Bibliografia
* Ingrid Runggaldier: *Karin Moroder. Sce jisse mo n iede de reviers me furnissi deplù*. Gana nr. 26, La Usc di Ladins 2022, pl. 29-32.
## Cunliamënc
*  Wikimedia Commons Fotos de **<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karin_Moroder?uselang=it Karin Moroder]</span>**
* Karin Moroder sun Olimpedia.org.
* Karin Moroder sun Coni.it
Lisa Demetz

**Lisa Demetz** (* 21 mei 1989 a Bulsan) ie na ex-sportiva de saut cun i schi de Urtijëi, Gherdëina. 

Una dla prima ëiles a fé l saut cui schi tla Talia ala fat pert dla scuadra taliana de saut per diesc ani fin al 2010 y ie stata una dla prima talianes a giaté resultac de suzes a livel nternaziunel.

## Biografia
Lisa Demetz ie na muta de Leo Demetz de Pante da Fëur. Ëila ova pruà n valgun sportc sciche i jadins artistics, ma do che Romed Moroder dl Sci Club Gherdëina la ova nviëda a fé pea, se ala da jù cun l saut nordich. La ie cresciuda tl Sci Club Gherdëina y tl medemo tëmp ala nce fat l gymnasium de sport de Stams tl' Austria.

Eila ova scumencià tl 2004 tla Coppa Continentela, la majera garejeda de saut per l'ëiles ntlëuta dan La Copa dl Mond che ie jita ndrova permò tl 2012. Do trëi ani ala venciù a Tarvisio tl 2007 pra i mundiei di jëuni la bedaia d'or sul saut HS 100. Tl 2007 iela nce stata la prima taliana azeteda tl corp militer di saudëies. 

Tl 2009 ala venciù la Copa Continentela a Toblach sul saut HS 100.

Per la Copa dl Mond dl 3 de dezëmber 2011 sul saut Lysgårdsbakken de Lillehammer iela stata 18a y a Hinterzarten, ai 7 de jené 2012 iela stata 3a, la prima taliana a ruvé sun n podium dla Copa.

A Oslo-Holmenkollen 2011 iela stata 13a.

Tl 2012 te na garejeda a Lillehammer ala abù n nzidënt scialdi pesoch y à mesù lascé nchin de auril dl 2013, Ntant ala fat la cronista dla Rai pra la garejedes di munidiei de schi nordich tla Val de Flem dl 2013. Doche la nen ova plu abù de bon resultac, nce sce Romed Moroder ti ova dat truep sustëni, à Lisa tëut la dezijion de lascé vester la garejedes de saut cui schi.

## Palmarès
### Mundiei juniores

* 1 bedaia:
** 1 or  (saut normal a Tarvisio 2007)

### Universiadi

* 1 bedaia:
** 1 bront (saut normal a  Erzurum 2011)

### Copa dl Mond

* 22ª tl 2012
** prim terzo post

### Copa Continentela

* 6ª tl 2006
* 5 podiums:
** 1 vitoria
** 3 segondi postc
** 1 terzi postc

### Campionac taliani

* 9 bedaies:
** 6 or  (saut mesan, saut normal tl 2005; saut normal tl 2007; saut normal  tl 2009; saut normal tl 2010; saut normal tl 2011)
** 2 arjënc (saut mesan tl 2004; saut normal tl 2008)
** 1 bront (saut normal tl 2012)

## Notes

Egon Vinatzer: *Nazionela dl’ëiles de saut nordich*. Calënder de Gherdëina 2004, pl. 208-210.

Luis Mahlknecht: ''La junes de Gherdëina se fej unëur!
Republica de Saha

La **Republica de Saha** (; iacut: Саха Өрөспүүбүлүкэтэ), ënghe cunesciuda coche **Iakutia** (; iacut: Саха Сирэ), ie na republica de la Ruscia tl raion federel de Urient Dalonc. 

La republica à na populazion de ntëur a 1 milion de abitanc. Saha fej ora mesa la spersa dl raion federel Urient Dalonc y ie l majer raion subnazionel dl mond cun na spersa de  km². Sce la fos n stat ndependënt fossla l utaf majer stat al mond.

Si capitela ie Iakutsk, che ie la gran zità plu frëida al mond. La republica de Saha ie cunesciuda per si temperatures estremes. La temperatures plu frëides dl emisfer nord ie states museredes te la republica, te i luesc de Verhoiansk and Oimiakon. L tlima ipercuntinentel porta temperatures d'inviern che va suënz ju a −40 °C a Iakutsk, ma ënghe insteies bëndebo ciauc cun temperatures sëura i 25 °C.
## Geografia

## Referënzes
Calmichia

La **Calmichia** (rus: Калмыкия; calmich: Хальмг), ufizielmënter la **Republica de Calmichia**, ie na republica de la Ruscia a nord dl Caucasus te l'Europa de l'est. La republica fej pert dl Raion Federel dl Sud y cunfina cul Dagestan, l Krai de Stavropol, y i oblasć de Volgograd, Astrahan, y Rostov. La Calmichia ie la sëula region te l'Europa ulache la religion prinzipela ie l Budism.
La republica à na spersa de 76.100 km² cun na pitla populazion de ntëur a 300.000 abitanc. La republica ie la cësa de i calmichs, na populazion de urigin monogla che à la religion dl budism. La capitela ie Elista, che ie cunesciuda per cumpetizions nternaziuneles de scioh.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Stina Walpoth Moroder

**Stina Walpoth Moroder** (6 juni 1912 a Urtijëi;† 24 agost 1999 a Urtijëi) fova na molera de sanc de Urtijëi.
## Biografia
Stina ie nasciuda da Katharina Bernardi (Trina d'Alësc), cunesciuda sarturëssa de trohtes, y Alois Walpoth scultëur a Junerëi a Urtijëi. Si fredesc fova l scultëur Batista y Zenz, śotler. L pere ie mort jëun dal mel sech, canche Stina ova 12 ani, y loma, che nen ova nia assé da viver cun si lëur, à messù mandé Stina sul luech Tierler a Ciastel a fé da fancela. A Ciastel jiva Stina nce a scola dala munighes ulache la ova pedù mparé a desseniè y a depënjer. Nscila ie Stina jita a mparé l mestier de molera da Engl dl Alton. Jan suënz da una berstot al'autra ala cunesciù Sepl Oberbacher, n moler academich che laurova pra Ludwig Moroder sa Lenert.
Iló ala cunesciù y maridà l mut de Ludwig Pauli y à laurà sciche molera te chëla berstot duta si vita. Stina ova n valgun fanc y à nsenià ju truepes de Urtijëi a depënjer y ie nce stata la molera che à laurà scialdi per Pepi Rifesser da Stufan. Stina à depënt truepes chedri a aquarel te si tëmp liede.
Stina Walpoth y Pauli Moroder à abù cater fions: Norbert, Bernadette, Benno y Gustav. L mut Gustav à pià dò si berstot de moler. Stina jiva nce gën a se arpizé y ie stata doi iëdesc sun Saslonch.
## Notes

## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 92-93.
* Elfriede Perathoner Bergmeister: *Grödner Krippenschnitzkunst.* Folio Verlag Wien/Bozen 2004, ISBN 3 85256 279 1. Pl. 119.