open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hirehal

**Hirehal** ie n luech te l'India tl stat federel Andhra Pradesh.Hirehal ie tl D.Hirehal mandal dl raion Anantapuram. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Nilambarpur (K)

**Nilambarpur (K)** ie n luech te l'India tl stat federel Bengal dl Vest.Nilambarpur (K) ie tl Mandirbazar community development block dl raion Diamond Harbour. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Rayagiri (R)

**Rayagiri (R)** ie n luech te l'India tl stat federel Telangana.Rayagiri (R) ie tl Bhongir dl raion Yadadri Bhuvanagiri. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Bilgi (Rural)

**Bilgi (Rural)** ie n luech te l'India tl stat federel Karnataka.Bilgi (Rural) ie tl Bilgi Taluk dl raion Bagalkot. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Dangra Dangri

Dangarah/Dangra (ڈانگرہ) Jutt tribe --Jat tribe
Dangarah (ڈانگرہ /دانگرہ Dangra): An Ancient Jat Tribe

Dangarah, also spelled Dangra or Danagrah, is a historical Jat tribe that has been settled for centuries in the western region of the Indian subcontinent, particularly in the Punjab region of present-day Pakistan. This tribe is known for its agrarian roots, local political influence, and oral transmission of ancestral identity.

---

🧬 Origin and Identity

Aspect	Description

Name	Dangarah (ڈانگرہ / Dangra)
Ethnic Group	Jat (Jutt) community
Religion	Primarily Muslim Jats; possibly some early Sikh affiliations
Historical Region	Multan, Lahore, and other parts of southern Punjab

The Dangarah tribe is typically recognized as part of the agrarian Jat clans, historically involved in land ownership and farming.

---

🏛️ Historical References

1. In H.A. Rose’s renowned work "A Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province" (1901–1909), the Dangarah are described as an agricultural Jat tribe found in the Multan region.

2. Modern ethnographic websites such as jatchiefs.com also briefly list Dangarah as a recognized Jat tribe.

---

🌾 Cultural Characteristics

Marriage Customs: Like many Jat clans, the Dangarah practice exogamous marriage (marrying outside their clan).

Agricultural Roots: Traditionally landowners engaged in farming.

Rural Politics: Many members have historically been active in local village politics and governance.

Oral Heritage: Their ancestral memory is often passed down orally, which in many cases preserves their heritage more effectively than written records.

---

📍 Modern-Day Presence

Today, the Dangarah tribe is found in various parts of Pakistan:

Punjab Province:

Southern Punjab: Multan, Khanewal, Vehari, Lodhran, Bahawalpur, Bahawalnagar

Central/Northern Punjab: Toba Tek Singh, Nankana Sahib, Pakpattan, outskirts of Lahore and Faisalabad

Other Provinces:

Sindh: Certain rural settlements and Karachi, Haider abad

Khyber Pakhtunkhwa: Select local areas

---

🔍 Suggested Research Sources

Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab by H.A. Rose

Ethnographic and community-based websites like jatchiefs.com

Local oral traditions and folk histories

---

📌 Conclusion

The Dangarah tribe remains an important and historic part of the Jat community. It continues to maintain its traditional lifestyle, cultural values, and oral heritage. Its long-standing connection to land and agriculture, along with its social and political involvement, reflects its enduring presence in the rural fabric of Pakistan.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Kelam (Kulgam)

**Kelam (Kulgam)** ie n luech te l'India tl stat federel Jammu y Kashmir.Kelam (Kulgam) ie tl raion Kulgam. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Rudi Moroder

Urtijëi ai 25.7.1923 y mort tlo ai 24.5.1958.
**Rudi Moroder** dit nce *Rudi de Gottfried* (* 25 de lugio 1923 a Urtijëi; † 24 de mei 1958 a Urtijëi ), ie stat n scultëur de Gherdëina.
     
## Biografia
Mut de Anna Knottner y de Gottfried de Doss al maridà Frieda Debon da Ruf y à abù doi mutons Wilfried architect y Peter dutor dai osc.
L à mparà l'ert da si pere Gottfried y tla Scola d'ert de Urtijëi da Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi.   
Rudi Moroder à nsenià tla scola d'ert de Sëlva.
Ntan la viera à Rudi Moroder cun Karl Frisch pech, Hans Nocker dl Ròder, Hans Canins slosser y Pepi Schraffl portier da Mauriz fat pea pra la prima grupa de bal populèr de Gherdëina.
L ie mort per gauja de na gran splaiëda tla viera mundiela. 

## Lëures
Rudi Moroder ie cunesciù per n gran monumënt al alpino (4,5 m.) de porfir metù su tl 1951 a Bornech. Chësta statua ie stata fata sauté l ann 1966.

## Mostres
* 1956 Biennale de Unieja doi statues.
* 1958 mostra a cura dl a Grupa Ruscel n memoria de Rudi Moroder tl chino Dolomiti.
* 1968 tla galaria Ruscel.
* 1978 tl Museum Gherdëina.
* 1988 a Bulsan y Urtijëi cun publicazion de na monografia.
## Notes

## Bibliografia
*  I cumpanies dla grupa Ruscel: *'L scultëur Rudolf Moroder de Gottfried.* Calënder de Gherdëina 1959, pl. 34-38.
* Vinzenz Mussner: *Móstri scultëures de Urtijëi che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri*. Calënder de Gherdëina 1981, pl. 110.
* *Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung*,  Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, Urtijëi 1980. (tudësch, talian, ladin y spanuel) moroderfamily.com.
* *Rudi Moroder* Südtiroler Künstlerbund 1988, ISBN 88-7014-510-7.

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina
Oblast de Herson

L **Oblast de Herson** (ucrain:Херсонська область, Khersons'ka oblast') ie n delle 24 oblasć dl'Ucraina, in parte occupata militarmente dalla Ruscia nell'ambito de l'invasion russa dl'Ucraina de 2022. Si capitela ie Herson. Tl 2022 ovel na populazion de  sun na spersa de  km². L oblast ie te la zona d’orar UTC+2 (d'instà UTC+3).

## Storia
## Notes
Huvinakatte

**Huvinakatte** ie n luech te l'India tl stat federel Karnataka. L ie tl Gubbi dl raion Tumakuru. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Geografia
## Referënzes
Sivala (East Godavari district)

**Sivala (East Godavari district)** ie n luech te l'India tl stat federel Andhra Pradesh. L ie tl K.Gangavaram mandal dl raion Dr. B.R. Ambedkar Konaseema. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Raichandpur (P)

**Raichandpur (P)** ie n luech te l'India tl stat federel Bengal dl Vest. L ie tl Murshidabad-Jiaganj community development block dl raion Lalbag. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Mohammadabad ( Janakampet)

**Mohammadabad ( Janakampet)** ie n luech te l'India tl stat federel Telangana. L ie tl Narsapur mandalam dl raion Medak. Tl 2011 ovel na populazion de .

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Vinzenz Demetz

**Vinzenz Demetz**, nce *Vincenzo Demetz* o *Zenz de Tita d’Odl* , (* 10 de utober 1911 a Santa Cristina; † 23 de nuvëmber 1990 a Santa Cristina) ie stat n campion de pudejé y maester de ginastica de Gherdëina.

Si fra  Mateo Demetz (1902-1941) à fat pea pra la olimpiades da d'inviërn de San Murezzan tl 1928 ruan 22ejim ti 18 km. y 20ejim ti 50 km.

L ie l nëine dla campionëssa de biatlon Michela Ponza.

Vinzenz Demetz ie stat per plu de trënt ani maester de ginastica tla scoles de Gherdëina.

## Campionac taliani
Demetz ie stat campion talian de pudejé a Cortina d’Ampezzo l ann 1935.
* Bedaies d'arjënt al giatà tl 1936 18 Km., tl 1938 50 Km. y tl 1951 50 Km.
* Bedaies de bront: stafetta 1933, 50 Km. 1936 y 18 Km. 1938

## Campionac tudësc dl 1941
* 2 bedaies d'or ti 18Km. y ti 50 Km.
* 1 bedaia d'arjënt tla stafeta.

## Campionac dl mond
Pra i campionac dl mond dl 1937 a Chamonix al venciù na bedaia de bront tla garejeda di 50 Km. y na bedaia de bront tla stafetta adum cun Giulio Gherardi, Aristide Compagnoni y Silvio Confortola. Tla sauteda di 18 Km. iel ruà utav.

Pra i campionac mondiei de pudejé dl 1938 a Lahti tla Finlandia al arjont cun la squadra taliana l post N. 6 y tla sauteda de 18 Km l post N. 34.

Ti campionac mundiei dl 1939 a Zakopane al arjont l post N. 12 sibe ti 18 che ti 50 Km.

## Olimpiades da d'inviern
Tla olimpiades de Garmisch-Partenkirchen dl 1936 à Vinzenz Demetz garejà cun la stafeta taliana (Giulio Gerardi, Severino Menardi, Vincenzo Demetz, Giovanni Kasebacher) y à arjont l quarto post. L ie ruà al post 13 tla sauteda de 18 Km. y al post 16 tla 50 Km.

## Uneranzes
* Tl ann 1965 ie Vinzenz Demetz unì numinà Cavaliere della Repubblica Italiana.

## Bibliografia
* La Usc di Ladins, 30 nuvëmber 1990, pl. 5.
* Biografia (talian) su Fondoitalia (fotos)
* Vinzenz Demetz su Olympedia.
* Lorenz Grossrubatscher: *Vinzenz Demetz de Tita d'Odl. N sportiv che a fat la storia dl sport de pudejé de Gherdëina.* Calënder de Gherdëina 2011, pl. 192-194.
Seefeld

***[[Seefeld in Tirol]]**, n chemun tl stat federel Tirol te l'Austria.
***[[Seefeld (Holstein)]]**, n chemun tl stat federel Schleswig-Holstein te la Germania.
Galizia (Est Europa)

La **Galizia** ie n raion storich y geografich tl est de l'Europa te na zona che al didancuei fej ora l sud-est de la Polonia y l vest de l'Ucraina. La doi majera ziteies de la Galizia ie Kraków y Lviv.
Provinzies de la Spania

Na **provinzia** ta la Spania ie na divijion aministrativa che sta sota la cumuniteies autonomes y sëura i chemuns.
Tré zedules

**Tré zedules** o nce l **Helau** ie na tradizion te Gherdëina che ie nasciuda tl tëmp canche i jëuni che ova l'età de jì pra l militer messova jì a fé na vijita per udëi sci fova sani. N dijova tré zedules ajache zacan univa trat la busca de chiche messova jì. Do la vijita univi fac su cun n ciapel y jiva dut l dì ncantëur a fé baldoria. I jëuni adatei per l militer purtova n ciapel cun ciofes, na pluma de gial fosch y pintes de uni culëur. Chëi che univa cunscidrei nia adatei per deventé saudeies purtova n ciapel cun na curona de chertes. A chisc ti dijovun "la vedla". L plu ghert de piet jiva danora cun n ram de pintes.

Do che tl ann 2005 ie stata tëuta ju la ublianza de ji pra l militer, ie mpò resteda chësta usanza sciche festa, ulache sën fesc pea nce la mutans. Zacan univa chisc jëuni furnii su da catif, ma al didancuei vëniel purtà na ciamëija blancia y l gurmel brum.

Pra la pruzescion dla Dumënia dai Andli iel usanza che i jëuni porta la statua dl Sant Angiul Custode.

## Mostra
La Union di Ladins de Gherdëina à mëtù a jì na mostra “Jí a tré zedules – Helau” dai 1 ai 12 de mei 2023 tla Cësa di Ladins a Urtijëi.


Ram da tré zedules ann 1947 ULG Urtijëi.jpg
Rames a tré zedules.jpg
Ciapel da tré zedules de Andreas Perathoner.jpg
Ciapiei y pintes ULG Urtijëi.jpg

## Notes

## Bibliografia
* Tone Senoner: *1936 La mujiga "Sun Chël Piz" de Urtijëi*. Calënder de Gherdëina 1997, pl.191 y 193 (fotos de chëi dala zedules cun la mujiga dl Piz tl 1936).
* Milva Mussner, Timea Kostner: *La tradizion de jì a tré zedules.* Calënder de Gherdëina 2018, pl. 164-167.
Provinzia de Santa Cruz de Tenerife

La **Provinzia de Santa Cruz de Tenerife** (spanuel: *Provincia de Santa Cruz de Tenerife*) ie na provinzia de la Spania te l'Ijules Canaries. Si capitela y majera zità ie Santa Cruz de Tenerife. Tl 2018 ovela na populazion de  sun na spersa de  km².

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Parlamënt

N **parlamënt** (gherdëina y badiot: *parlamënt*, fascian: *parlament*) ie te la pulitica moderna y storica n corp legislatif dl guviern. N parlamënt à generalmënter trëi funzions: 
raprejenté i litadëures, fé leges y cuntrulé l guviern tres damandé ora y nrescides.
Joachina Mussner

**Joachina Mussner**, nce Joachina Mussner da Costa  (*12 de agost 1907 a Sëlva; † 31 de jené 2001 suplida a Santa Cristina), fova na maestra y ambolta de Santa Cristina.

## Biografia
I studi per maestra ala fat a Trënt. Tl 1926 ala scumencià a nsenië a San Piere daujin a Baissenston. Depona ala nsenià a Planitzing, a Völser Aicha, a Laion y tl Trentin.
Dal 1935 ala nsenià a Santa Cristina y pona tla scola mesana a Urtijëi fin l ann 1958. Tl 1969 iela stata liteda tl cunsëi dl chemun de Santa Cristina, ie deventeda vizeambolta y dal 1971 al 1974 ambolta, liteda da da 12 sun chindesc cunsilieres, duc ëi. Ëila ie stata la prima ëila dl Südtirol cun nceria de ambolta. Ntan che la foa ambolta ie a Santa Cristina unida metù su la scola mesana y na nueva apotech.
Ëila se à maridà cun Ferdinand Mussner dl Snaider. La ie unida suplida a Santa Cristina

## Uneranzes
* Zitadina d'unëur de Santa Cristina.
* Bedaia al merit dl Land Tirol tl 1983.
## Notes

## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 24-25.  
* Chiocchetti Nadia: *Nosta Jent. Persones y personalités dla Ladinia.* Union Generela di Ladins dles Dolomites. pl. 103-104. ISBN 88-901703-4-4.
Giuani Enrich

## Titolo sezione
**Giuani Enrich**, nce Johann Enrich (* 13 de dezëmber 1881 te La Pli de Fedom; † 11 de dezëmber 1970) fova n scultëur de Urtijëi.
## Giuani Enrich sta de model

Johann Enrich de model sciche pater.jpg
Johann Enrich de model sciche pater 2.jpg
Johann Enrich de model sciche pater 3.jpg

## Biografia
Giuani Enrich fova nasciù te Fedom y ruà cun 14 ani te Gherdëina per mparé l ert de scultëur. L ie stat 5 ani lerner y set ani fant da Batista Moroder de Trinadeianesc.
Giuani Enrich à laurà truepes ani per l ferlëigher Ferdinand Stuflesser. Cunesciù ie n gran relief dla storia de Cristoforo Colombo, che fova giut tla stazion dla pon de Mont de Sëuc a Urtijëi.

Ël se ova maridà l ann 1911 cun Josefa Hofer dl Snoltner. I fions fova Franz, Hans, Elvira, Carlo, Hermann y Josefine.

## Lëures

File:Monument des Kufsteiner Standschützen des Giuani Enrich.jpg|Monumënt de Kufstein.
Tiroler_Freiheitsk%C3%A4mpfer_des_Giuani_Enrich.jpg| "Der Wipptler Wehrmann" a Steinach am Brenner.
Fòssa Stuflesser Urtijëi.jpg|Relief sula fòssa Stuflesser Petlin a Urtijëi.


* "Wehrmann von Tirol". Statua de 2,30 m. "Eiserne Blumenteufel" do n dessëni de Albin Egger-Lienz tl Keiserjägermuseum sul Berg Isel a Dispruch. Chësc monumënt ie plën de broces che nltëuta univa vendudes a  50 helleri l'una (ca. 5 €) per judé ala puera vëiduves dla viera. Na tel scultura da broces iel nce da udëi tl Museum Gherdëina. L ie la statua de Oswald von Wolkenstein zipleda da Batista Moroder da Jumbiërch . 
* Steinach am Brenner copia dl monumënt "Wehrmann von Tirol" fat tl 1916.
* Kufstein statua de n "Tiroler Standschütze" cun l guant de Speckbacher.

## Notes

## Bibliografia
* Vinzenz Mussner:  *Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù*. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 50 (foto de Giuani Enrich che stà de model).
* Heinz Stuflesser: *Vel lëures de bera Giauani Enrich, da jeun*. Nëus Ladins, 1. de auril 1968, pl. 1.
* *Bera Giuani Enrich*. Nëus Ladins, 1. de jené 1971, pl. 3-4.
## Cëla nce
Scultëures de Gherdëina
Herson

**Herson** (ucrain: Херсон) ie un zità dl'Ucraina sud y la capitela de la Oblast de Herson. La zità sorge in prossimità dl'estuario dl fiume Dniepr. La à na populazion de  sun na spersa de 145 km². La zità ie te la zona d’orar UTC+2.

## Storia

## Geografia

## Notes
Republica autonoma de la Crim

La **Republica autonoma de la Crim** (ucrain: Автономна Республіка Крим; tatar: Къырым Автономияле Джумхуриети), ie na region dl'Ucraina sun la penijula Crim. La fej ora gran pert de la penijula, cun l'ezezion de la zità de Sevastopol. Si capitela ie Simferopol. Tl 2023 ovela na populazion de  sun na spersa de  km².
La republica fej pert de la Ruscia da si anescion tl 2014 incà, ma ti uedli de la cumenanza nternaziunela tocla pra l'Ucraina.

## Storia

## Geografia

## Notes
Palma de Maiorca

**Palma** (, ; ), nce tlameda **Palma de Maiorca** (spanuel: *Palma de Mallorca*) ie na zità de la Spania che ie la capitela de l'Ijules Baleares. La ie sun l'ijula Maiorca. Tl 2018 ovela na populazion de  ti cunfins dl chemun, sun na spersa de  km².

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Las Palmas de Gran Canaria

**Las Palmas de Gran Canaria**, suënz scurteda a **Las Palmas**, ie na zità de la Spania. La ie una de la doi capiteles de l'Ijules Canaries adum cun Santa Cruz de Tenerife y ie la majera zità de l'ijules. La ie sun l'ijula Gran Canaria te la provinzia de Las Palmas. Tl 2018 ovela na populazion de  ti cunfins dl chemun, sun na spersa de  km².

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Tacoronte (Santa Cruz de Tenerife)

**Tacoronte (Santa Cruz de Tenerife)** ie n chemun de la Spania sun l'Ijules Canaries. L ie sun l'ijula Tenerife te la provinzia de Santa Cruz de Tenerife. Tl 2018 ovel na populazion de  ti cunfins dl chemun, sun na spersa de  km².

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Instituto Nacional de Estadística (Spania)

L **Instituto Nacional de Estadística** (*Istitut Naziunel de Statistica*) ie la agenzia ufiziela de la Spania che se cruzia de tlupé adum statistiches sun demografia, economia y la sozietà spanuela.
Curaçao

**Curaçao** ie n stat de ijules te l'America Zentrela te la Caribica. L ie una de la cater nazions costitutives dl Rëni de i Paejes Basc, adum cun i Paejes Basc, Aruba y Sint Maarten.
Ijules Marianes dl Nord

L**'Ijules Marianes dl Nord** (nglëisc: *Northern Mariana Islands*) ie n'ijula te la Pazifich y n raion nia ncurpurà de i Stac Unii d'America. Si capitela y majera zità ie Saipan. Les à na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Cianton de Zug

L **Cianton de Zug** (tudësch: *Kanton Zug*) ie un di 26 ciantons de la Svizra. Si capitela ie Zug. Ai  ovel na populazion de  sun na spersa de  km², cie che ne'n fej un di mëndri ciantons.

Si rujeneda prinzipela ie l tudësch.

## Geografia
L pont plu aut dl cianton de Zug ie l Wildspitz a 1580 metri.

## Storia
L Cianton de Zug ie deventà pert de la cunfederazion de la Svizra tl ann 1352.
## Pulitica

## Referënzes
OKTMO

La **Tlassificazion Russa de Raions y Furmazions Chemuneles** (rus: **О**бщероссийский **к**лассификатор **т**ерриторий **м**униципальных **о**бразований), o **OKTMO** (rus: ОКТМО), ie un di registri naziunei de la Ruscia. OKTMO organisea nfurmazions sun la strutura de la divijion chemunela de la Ruscia. 

L da n codesc numerich a uni chemun de la Ruscia. 

OKTMO vën adurvà a fins de statistica y de chëuta. L ie stat metù su ai 14 de dezëmber 2005 y ie jit n funzion ai 1 de jené 2014, mudan ora l OKATO.

## Referënzes


## Liams da dedora

*OKTMO sun la plata dl Servisc Federel Statel de Statisitches de la Ruscia
Istitut naziunel talian de statistica

L **Istitut naziunel talian de statistica** (talian: *Istituto nazionale di statistica*, scurtà **ISTAT**) ie la prima funtana de statistiches ufizieles te la Talia. 
L istitut fej n numer de ativiteies sciche la cumpededa dla populazion, la cumpededa de l'economia y autra dumandes y analises economiches, sozieles y dl ambient. L ISTAT ie l majer produzënt de statistiches te la Talia y lëura scialdi adum cul Sistem de Statistiches Europeich, che toca pra l Eurostat.

## Referënzes
Leo Demetz

**Leo Demetz**, nce Leo Demetz dl Academia  (*28 de juni 1885 a Urtijëi; † 29 de dezëmber 1960 a Urtijëi), fova n njenier y mprenditëur de Urtijëi.

## Biografia
Leo Demetz ie nasciù sciche ultim de 14 mutans y mutons de Mariana Demetz de Sodlieja y Ferdinand Demetz. L ie sta tlamà Leo do l papa Leo XIII.
Si plu vedla sor Carlina fova la loma de Luis Trenker.
Do la scoles a Urtijëi iel jit  a Bulsan tl  Josefinum (1896-1898). Dal 1899 al 1902 al fat la scola "Bau- und Kunsthandwerkerschule" a Bulsan, depona a Berlin (1905-1911) ulache l ie deventà njenier.

A Berlin al cunesciù Isolde von Pohl na fiocia de Richard Wagner y da chësta al giatà doi mutans Senta y Johanna (Hansi). Ntan che Leo Demetz à messù jì tla viera (1914-1918) ie si fëna morta. De reviers dala viera se al maridà cun Matilde Stuflesser fia de Ferdinand Stuflesser de Petlin y i à abù cin mutans y doi mutons: Mathilde (Tilda), Isolde (Loldi), Annamaria, Stefania (Fanny) y Margherita.  I doi mutons fova: Ferdinand (mort do la nasciuda) y Leo che ie mort tla segonda viëra sciche pilot.

Adum cun si mut Leo al fat la scola de julé tl 1939 y ie pona stat l prim pilot te Gherdëina. L ie nce stat un di primes a avëi n auto n motor y n telefon.

Leo Demetz ie stat l prim presidënt dla Lia per l guant dala Gherdëina tl 1919.

Ai 5 de mei di 1920, su scumenciadiva de Leo Demetz, ie stata sul jëuf de Frea n protest che i ladins nen ie nia unic numinei tl tratat de pesc do la gran viera.
Tl 1945 ie Leo Demetz adum cun Franz Prugger y Luis Trenker promotëur per la lia Union di Ladins de Gherdëina y l ie stat l prim vizepresidënt dla union dal 1946 al 1947.

Leo Demetz ie nce stat ciaciadëur y presidënt dla ciaces de Sëlva y Santa Cristina ti ani 1955.

Leo Demetz à judà adum cun Giuani Stuflesser de Petlin a derturé la capela de Resciesa tl 1957.

## Ativiteies de cumerz

Ti ani 20 a Leo Demetz scumencià a vënder cëses prefrabichedes.

Tl ann 1926 à Leo Demetz metù su na nueva fujina da la lectrisc n pue dedora da Puntives a man ciancia dl ruf. L à nce svilupà n sistem de desdlacé la roles dl ega cun la lectrisc.

Daujin a si cësa a Urtijëi al zidlà foreles per i hotiei de Gherdëina.

## Mplanc portamont
Tl 1934-1935 ie stac fac i lëures per la furnadoia de Mont de Sëuc . Leo Demetz fova pra i fundadëures dla sozietà y l presidënt tl 1934.

Sun Mont de Sëuc sun Cherta ie sta metù su n schilift tl 1938 che fova dant sun Ronc y pona sun Resciesa. Chësc lift univa tlamà "Leo Demetz" y plu tert "Fannylift".

Tl 1950 ie unì metù su da Leo Demetz, Luis Trenker y d’autri la sozietà ”Sessellift Raschötz GmbH” per fabriché n lift dai stuei da Urtijëi sun Resciesa. 
D’ansciuda dl 1952 à chësc scumencià a ji.

## Scric
* *Bera Giuani Stuflesser de Petlin*. Calënder de Gherdëina 1959, pl. 29-31.

## Notes

## Bibliografia
* *Bera Leo dl Accademia*. Nëus Ladins, 15 de jené 1961, pl. 3.
De facto

***De facto*** (latin: *de facto* , ) descrij zech che ie te la realtà, unfat sce l ie ufizielmënter recunesciù da na lege o nia. Chësta parola vën suënz adurveda per descrì zech che suzed n pratica, a contrast cun *[[de jure]]* ("per lege"), che fej referimënt a zech che ie aldò de la lege, unfat sce l ie nsci nce te la realtà o nia.

Adurveda vën chësta parola per ejëmpl pra cunflic nternaziunei, ulache na pert de n stat se destaca o vën cuntruleda da n auter stat, ma chësta situazion ne vën nia recunesciuda nternaziunalmënter. A chël pont toca chël raion *de jure* pra un n stat y *de facto* pra n auter.
## Referënzes
Prayagraj

**Prayagraj** ie na zità te l'India tl stat federel Uttar Pradesh. Prayagraj ie tl raion Prayagraj. Tl 2011 ovela na populazion de .

## Storia

## Geografia

## Referënzes
Oblast de Lugansk

L **Oblast de Lugansk** (ucrain:Луганська область, Lugans'ka oblast') ie n oblasć dl'Ucraina, in parte occupata militarmente dalla Ruscia nell'ambito de l'invasion russa dl'Ucraina de 2022. Si capitela ie Lugansk. Tl 2022 ovel na populazion de  sun na spersa de  km². L oblast ie te la zona d’orar UTC+2 (d'instà UTC+3).

## Storia
## Notes
Ottavia Kostner

**Ottavia Kostner** (*14 de setëmber 1948 a Urtijëi) ie na vidulista de Urtijëi.
## Biografia
Ottavia Kostner ie na muta de Luis Kostner da Stlujuc y de Loldi Demetz dl'Academia.
La muta plu vedla de 8 mutans y mutons, à scumencià cun cater ani a suné la vidula, mparan da Guido Ferrari violinist de Palermo, che univa al frësch te Gherdëina, y da Gretl Höglinger entlëuta bele sculea de conservatorium.
Cun 11 ani ovla scumencià a ji tl conservatorium Claudio Monteverdi de Bulsan, ulache la ova sciche maester Giannino Carpi. Cun 19 ani ala arjont l diplom cun 10 ponc y lauda. Dopro jela stata sculea de Franco Gulli tla Accademia Chigiana de Siena y ie stata sculea nce de Wolfgang Marschner a Freiburg. 

Cun l'urchestra da camera de Como ala scumencià a fé cunzerc y na prima turnee tl America cun 56 cunzerc te doi mënsc. Sota l maester Wolfgang Marschner a Freiburg ala mo studià inant vidula. 
Ëila ie deventeda pona violinista dl "Südwestdeutsches Kammerorchester" y dopro dl "Württembergisches Kammerorchester" sota la bachëta de Jörg Faerber, doi urchestres che viagiova dut l an a fe cunzerc te dut l mond. 
Unida de reviërs a Bulsan, cun si uem Georg Egger enghe violinist y la doi mutans Katharina y Anna iela deventeda prufessëura de vidula tl conservatorium de Bulsan ulache la ova scumencià si studies. Do 30 ani de ensenimënt se ala inò dà ju deplù cun cunzerc, sunan danter l auter tla  "Cappella Andrea Barca" dl pianist Andra's Schiff, tla "Klassische Philharmonie Stuttgart" cun Frieder Bernius, cun Helmuth Rilling y cun la "Streicherakademie" de Bulsan, urchestra metuda su da si uem Georg Egger.

Ëila abitea sul Renon cun si familia.

## Bibliografia
*  Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei. Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 24-25.
Café Demetz

**Café Demetz** ie un di plu vedli cafeies de Urtijëi tl raion da jì a pé.

## Storia
La cësa dl café ie unida fata su l ann 1935 da Filomena Demetz da Pilat (1898-1972). Mena da Pilat, nscila ti dijovun, fova na conditera y ova mparà l mestier a Bulsan pra l café Streitberger. Dopro ovela giaurì n café tlamà "Zuckerbäcker" tla cësa Nueva Pedetliva ulache ie sën l restaurant Rosticceria. Tl 1935 ala cumprà n toch de grunt dl Pedetliva y fat su na cësa cun n gran café che ie sën l Café Demetz. 

Ntan la viera dal 1943 al 1945 ova la firma Eccel de Bulsan tëut n afit la cësa per meter a segur i stofes dala bombes. 

Dal 1945 al 1947 à l conditer Pepi Picha menà inant l café. Dal 1947 al 1951 à Mena da Pilat y si sor Anna inò menà inant la butëiga y dal 1951 al 1954 Martl Demetz dl Beché y si fëna Maly. Dal 1955 à l fra Julius de Martl cun si fëna Fanny tëut l café. Tl 1974 ie mort Julius y Fanny à menà inant l Demetz fina al 1987. 

L ann 1954 ie stata metuda su tl Café Demetz la sezion unida dl CAI cun l AVS.

L ann 1959 ie stat metù su tl Café Demetz l Club dal Scioh

Mena da Pilat ova maridà l ann 1937 l ferlëigher Walter Purger. I patrons de cësa ie la familia Purger y l nepot Dieter Comploi Purger à menà inant l café dal 1987 al 2001. Da ntlëuta ie l café menà da Helmuth Franzelin.
## Notes

## Bibliografia
*  Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 48.
## Weblinks
* Vedla fotos dl Café Demetz coche l fova.
Indesc dl Svilup Uman

L **Indesc dl svilup uman** (**ISU**; nglëisc: *Human Development Index*, *HDI*) ie n indesc svilupà y metù adum dal Program per l Svilup de la Nazions Unides. L calculea na mesaria danter la aspetativa de vita, educazion (na mesaria di ani de scola che i sculeies fej tl sistem de educazion), y l davani a persona.
Dinastia Qing

La **Dinastia Qing**, ufizielmënter l **Gran Qing** (;  ; , ), fova na dinastia de la Cina sota i renianc Manciu dal 1636 al 1912 y l'ultima dinastia ortodossa te la storia cineja. La ie nasciuda dala Dinastia Jin che fova stata metuda su dai Jianzhou Jurchens, na grupa etnica tungusica che ova unifià duta la tribù Jurchen per furmé na nueva identità etnica "Manciu". La dinastia fova ufizielmënter stata protlameda te la Manciuria tl 1636. La ova tëut ite l cuntrol de Peking tl 1644 y pona sparpanià ora si cuntrol sëura dut l rest de la Cina, l Taiwan y plu tert nce te l'Asia zentrela. La dinastia ova durà nfin al 1912 canche la ie tumeda te la revoluzion Xinhai. Te la historiografia ortodossa cineja fova dan la dinastia Qing stata la dinastia Ming y daldo la Republica de Cina. La dinastia multietnica Qing ova durà per belau trëi seculi y ova purtà adum i raions che fova la basa per la Cina moderna. L fova la majera dinestia mperiela te la storia de la Cina y tl 1790 l cuarto majer mper te la storia dl mond n cont de spersa. Cun na populazion de 420 milions tl 1907 fovel l stat cun la majera populazion a chël tëmp.

## Storia
## Referënzes
Ciaulonch

**Ciaulonch** ie na mont te Gherdëina tl chemun de Santa Cristina.

## Geografia
La Mont de Ciaulonch ie la mont a sud de Ncisles y a urient dl Col Raiser. La fina al'auta cun l Col da Tlusel y la Locia de Uridl, a urient cun l ruf y la streda de Ncisles y japé pra l Puent de Mëujena y la Roa Grija. 

L Paluch de Bleje sula mont ie śën deventà n lech do che n à fat na stoa per tenì su l'ega.

## Uties
Sula mont iel doi uties/ustaries che ie la Utia Sangon, japè dla mont y plu al auta la Utia Ciaulonch. Pra la utia de Ciaulonch ie nce n pitl lech.

D'inviërn pasa tres la mont n purtoi dai schi dal Col Raiser ju y n auter purtoi tres la Pela de Larjëi.


File:Lech_de_Ciaulonch_Ncisles_Gherd%C3%ABina.jpg|L lech de Ciaulonch o Lech de Blej.
Pela de Larjëi sun Ciaulonch d'inviërn.jpg|Purtoi dai schi sula Pela de Larjëi.
Sangon utia da mont sun Ciaulonch cun Odles y stevia.jpg|Utia Sangon.
Ciaulonch utia sun la mont Ciaulonch.jpg|Utia Ciaulonch.


## Notes

## Cëla nce
* Mont de Mastlé
* Ncisles
* Juac
## Bibliografia
* Josef Kostner, Gilo Prugger: *Planta danter i ruves de Cuecenes y Ncisles*. Calënder de Gherdëina 1967, pl. 93.
* *Chemun de Santa Cristina - cherta topografica y cherta ortofoto cun i toponims ladins*. Istitut Ladin Micurá de Rü 2005, ISBN	88 8171 064 1.
Fierfuli

I **fierfuli** (tudësch: *Spätzle* ) ie na spëisa de l'Europa zentrela fata de pasta da farina y uef. N i servësc suënz leprò a n cëif da cërn, ma l da nce variazions ulache n i maia sëui, sciche i fierfuli al spinot, na variazion maieda scialdi te Südtirol. 

I fierfuli vën assoziei cun l raion dl Schwaben, ma n i abina te dut l sud de la Germania, te l'Austria, Svizra, Ungaria, Slovenia, Alsazia y te Südtirol.
Coi de Valdai

I **Coi de Valdai** (rus: Валда́йская возвы́шенность) ie n raion alauta tl nord-vest de la Ruscia europea che se destira ora da nord a sud, plu o mancul a mesa streda danter San Petersburg y Moscau. I fej ora na destenduda a nord dl Raion alauta zentrel rus.

## Ruves
Ti Coi de Valdai nasc n gran numer de ruves mpurtanc, danter chisc la Volga, l Dniepr y la Daugava.
Republica de Cina (1912–1949)

La **Republica de Cina**, danter l 1912 y l 1949, fova n stat te l'Asia urientela. La fova recunesciuda ufizielmënter coche la **Cina** canche si guviern fova te la Cina cuntinentela dan se trasferì tl Taiwan tl 1949 per gauja de la viera zevila cineja.

Cun na populazion de 541 milions tl 1949 fovela l stat cun la majera populazion al mond. La ova na spersa de 11,4 milions de chilometri cuadrac y fova metuda adum da 35 provinzies, 1 raion aministratif speziel, 2 regions, 12 chemuns speziei, 14 lighes y 4 banner speziei.

Dal pont de ududa de la Republica Populera de Cina, che guvernea la Cina al didancuei, ova la Republica de Cina finà si esistënza tl 1949. La storia de la Cina dal 1912 al 1949 vën perchël tlameda la *Era Republicana* (). La Republica de Cina ie al didancuei tl Taiwan y se vëij se nstëssa coche na continuazion de chësc stat. Perchël tlamela l tëmp dal 1912 al 1949 la *Era Cuntinentela* ().

## Storia

La republica fova stata protlameda ai 1 de jené 1912 do la Revoluzion Xinhai che ova fat tumé la dinastia Qing guverneda dai manciu, l'ultima dinastia mperiela de la Cnia.

## Referënzes
Republica de la Set Provinzies Unides

La **Provinzies Unides**, ufizielmënter la **Republica de la Set Provinzies Unides di Paejesc Basc** (olandesc: *Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden*; latin: *Belgium Foederatum*), fova na cunfederazion metuda su tl 1579, ntan la Revolta Olandeja, che ova durà nfin al 1795 cun la Revoluzion de Batavia. L fova l stat de dant di Paejes Basc da ncuei y l prim stat dl dut ndependënt dl popul olandesc.

La republica ie nasciuda canche set provinzies ti Paejes Basc Spanuei ova fat na revolta contra i renianc spanuei. La provinzies ova furmà na lianza contra la Spania tl 1579 cun la Union de Utrecht y detlarà si ndependënza tl 1581. La set provinzies fova Groningen, la Frisia, Overijssel, l ducat de Geldern, Utrecht, la contea de Olanda y la contea de Zeeland.

## Referënzes
De jure

Te la lege y l guviern vën la parola ***de jure*** (latin: *dē iūre*, , ) adurveda per descrì na pratica o situazion che ie aldò de la lege,  unfat sce l ie nsci nce te la realtà o nia. Chësta parola vën adurveda a cuntrast cun *[[de facto]]* ("de fat"), che descrij zech che ie te la realtà, unfat sce l ie ufizielmënter recunesciù da na lege o nia.

Adurveda vën chësta parola per ejëmpl pra cunflic nternaziunei, ulache na pert de n stat se destaca o vën cuntruleda da n auter stat, ma chësta situazion ne vën nia recunesciuda nternaziunalmënter. A chël pont toca chël raion *de jure* pra un n stat y *de facto* pra n auter.
## Referënzes
Contea de Olanda

La **contea de Olanda** o **contea de Holland** (olandesc: *Graafschap Holland*; latin: *Comitatus Hollandiae*) fova n stat tl San Mper Roman. Dal 1433 inant fajovela pert di Paejes Basc burgons, dal 1482 fajovela pert di Paejes Basc di Habsburg y dal 1581 inant fovela la provinzia plu mpurtanta de la Republica de la Set Provinzies Unides, pra chëla che la à tucà nfin ala Revoluzion de Batavia tl 1795. L raion curespuend plu o mancul a chël de la doi provinzies Olanda dl Sud y Olanda dl Nord de al didanceui.

## Referënzes
Ludwig Norman-Neruda

**Ludwig Norman-Neruda**, datrai **Ludvig Norman-Neruda** (* 18 de nuvëmber 1864 a Stockholm; † 11  setëmber 1898 a Urtijëi) fova n arpizadëur nglëisc.

## Vita

Ludwig Norman Neruda fova l mut de Wilma Neruda, la vidulista plu cunesciuda dechëi tëmpes, y dl cumponist svedesc Fredrik Vilhelm Ludvig Norman. 

L à studià a Antwerp y ti ultimi ani iel jit a viver a Asolo te n palaz che fova unì scincà a si oma .

Dl 1898 iel tumà ju de crëp ti Cin Dëic ulache l arpizova n ciamin cun si fëna May. I mëinacrëp Franz Fistil y Josef Pescosta à abù n gran a lëur a purté ju la fëna May, che fova sanbën schialdi sciautrida, y l desgrazià. Purtà a Urtijëi iel mort ilo do n valgun ëura.

Davia che Ludwig Norman-Neruda fova nia catolich y che l à suplì n vëscul anglican, che fova per cajo n chëi dis a Urtijëi, ie Norman Neruda stat suplì tla tiëra nia benedida, che fova do la dlieja de Sant'Ana spartida dala curtina catolica cun na cianceleda, che ie po unida tëuta demetz l ann 2000 per fé su na pitla capela per i morc.

Ludwig Norman-Neruda fova nce n moler ma si opres nen ie nia cunesciudes.

## Prima arpizedes
Adum cun l mëinacrëp svizer Christian Klucker à Norman-Neruda fat chësta primes arpizedes:

* *Gurgel tl parëi nord-urient dl* Piz Bernina ai 18 de juni 1890
* *Parëi noord-uzidënt* dl Piz Scerscen ai 9 de lugio   1890
* *parëi nord-urient *dl Piz Roseg ai 16 de lugio 1890
* *Cianton urient-nord-urient* dl Ober Gabelhorn ai 1 de  agost 1890

Ai 6 de lugio 1893 ti ie garateda, adum cun si fëna y l mëinacrëp Antonio Tavernaro, la prima arpizeda de na piza tla grupa Pala. A chësta piza ti unirá dat pona l'inuem Piza Wilma do l inuem de si muta.

Do de ël ie stata numineda la via Norman-Neruda dl parëi nord-uzident dl Liskamm. Chësta via ie stata daviërta da adum cun i mëinacrëpes  Christian Klucker y Josef Reinstadler.
## Notes

## Bibliografia

* Ludwig Norman-Neruda: *Die Fünffingerspitze als Typus eines Modeberges*. Zeitschrift des  Deutschen und Österreichischen Alpenvereins, Graz, 1895 (tudësch).
* Ludwig Norman-Neruda: *Über das Wesen der technischen Schwierigkeiten des Felskletterns*. 1895 (tudësch).
* May Norman-Neruda:  *The Climbs of Norman-Neruda and with an account of his last climb by May Norman-Neruda*, Fisher Unwin, London 1899 (nglëisc).
* May Norman-Neruda : *Bergfahrten von Norman-Neruda*. Bruckmann, Minca 1901 (tudësch). 
* R. Hösch: Norman-Neruda Ludwig. Te: Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950 (ÖBL). Band 7, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viena 1978, , (links sun pl. 151, 152).

## Weblinks
* Plata dl Aiut Alpin cun cunteda dla prima azion de salvamënt per purté ju Ludwig Norman-Neruda. Cunteda dla mort de Ludwig Norman Neruda
Wörth

## Posć
### Germania
*Wörth am Main, Landkreis Miltenberg, Paiern
*Wörth am Rhein, Landkreis Germersheim, Rheinland-Pfalz
*Wörth an der Donau, Landkreis Regensburg, Paiern
*Wörth an der Isar, Landkreis Landshut, Paiern
*Wörth (Landkreis Erding), Landkreis Erding, Paiern
*Donauwörth, Landkreis Donau-Ries, Paiern

### Autri luesc
*Wœrth, n luech tl Bas-Rhin, Alsace, France
*Ciastel Wörth, Neuhausen am Rheinfall tl cianton de Schaffhausen, Svizra
Marcia sun Bulsan

La **Marcia sun Bulsan** dai 1 ai 2 de utober 1922 fova na azion viulënta da pert dl Partit Fascist Talian contra la populazion de rujeneda tudëscia te Südtirol.  

I fascisć ova tëut y jit l ambolt de Bulsan Julius Perathoner, che ie stat l ultim ambolt de rujeneda tudëscia, y nce l commiser zivil Luigi Credaro.

## Referënzes
Prinzipat dl Vëscul de Persenon

L **Prinzipat dl Vëscul de Persenon** (tudësch: *Hochstift Brixen*, *Fürstbistum Brixen* o nce *Bistum Brixen*) fova n Prinzipat etlesiastich (tudësch: *Hochstift*) dl San Mper Roman zentrà ntëur ala zità de Persenon. L prinzipat etlesiastich ne ie nia la medema cossa sciche na diozeja, sun chëla che n prinz vëscul à mé la autorità etlesiastica de n vëscul normal.

L Prinzipat dl Vëscul fova stat fundà te la Val dl Isarch tl sest secul y ova giatà plu pudëis cul tëmp. L ova giatà la *[[Reichsfreiheit ]]* tl 1027 y fova restà n stat dl mper nfin al 1803, canche l fova stat secularisà te la Contea dl Tirol. La diozeja fova resteda inant nfin al 1964 y fej al didancuei pert de la Diozeja de Bulsan-Persenon.
Germania dl Vest

La **Germania dl Vest** ie l inuem adurvà te la rujeneda da uni di per la **Republica Federela Tudëscia** (tudësch: *Bundesrepublik Deutschland*; ; suënz scurtà a **BRD** ) da si furmazion ai 23 de mei 1949 nfin ala reunificazion tudëscia canche la à tëut su la Germania dl Est ai 3 de utober 1990. Ntan la viera frëida tucova la pert a vest de la Germania, adum cul raion de Berlin Vest, pra l bloch dl vest. La Germania fova stata metuda su coche n ënt pulitich ntan la ocupazion de la Germania da pert di aleac do la segonda viera mundiela, metan adum 12 stac tudësc che n ova furmà te la trëi zones de ocupazion da pert di Stac Unii, la Gran Bretania y la Franzia. La capitela per ntant de la Germania dl Vest fova Bonn, y a chësta perioda de la Germania ti vëniel retrospetivamënter nce dit la **Republica de Bonn** (*Bonner Republik*).

Al scumenciamënt de la viera frëida fova l'Europa spartida su tl bloch dl vest y l bloch dl est. La Germania fova spartida su te doi stac. Al scumenciamënt retlamova la Germania dl Vest l mandat per duta la Germania, se reprejentan coche la sëula continuazion democraticamënter urganiseda dl Mper Tudësch che fova stat dal 1871 al 1945.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Contées de la Svezia

La **Contées de la Svezia** ie la divijion aministrativa plu auta te la Svezia, da cunfrunté cun la regions te la Talia. Al didancuei dal te la Svezia 21 contées.
Adolfsberg

**Adolfsberg** ie n luech te la Svezia tl chemun de Örebro te la Contea de Örebro. Ai  ovel na populazion de  persones.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Cianton de Neuchâtel

L **Cianton de Neuchâtel**, ufizielmënter la **Republica y Cianton de Neuchâtel** (franzëus: *République et canton de Neuchâtel*) ie un di 26 ciantons de la Svizra. Si capitela ie Neuchâtel. Ai  ovel na populazion de  sun na spersa de  km². Si rujeneda prinzipela ie l franzëus.

## Geografia
L pont plu aut dl cianton de Neuchâtel ie l Chasseral a 1606 metri.

## Storia
L Cianton de Neuchâtel ie deventà pert de la cunfederazion de la Svizra tl ann 1815.

## Pulitica

## Referënzes
Cianton de Valais

L **Cianton de Valais** (Franzëus: *Canton du Valais*, Tudësch: *Kanton Wallis*) ie un di 26 ciantons de la Svizra. Si capitela ie Sion. Ai  ovel na populazion de  sun na spersa de  km². Si rujenedes ufizieles ie l franzëus y l tudësch.

## Geografia
L pont plu aut dl cianton de Valais ie la Piza Dufour a 4634 m.

## Storia
L cianton de Valais ie deventà pert de la cunfederazion de la Svizra tl ann 1815.

## Pulitica

## Referënzes
Cianton de Bern

L **Cianton de Bern** (tudësch: *Kanton Bern*, franzëus: *Canton de Berne*) ie un di 26 ciantons de la Svizra. Si capitela ie Bern. Ai  ovel na populazion de  sun na spersa de  km². Si rujenedes ufizieles ie l tudësch y l franzëus.

## Geografia
L pont plu aut dl cianton de Bern ie l Finsteraarhorn a 4274 metri.

## Storia
L Cianton de Bern ie deventà pert de la cunfederazion de la Svizra tl ann 1353.

## Pulitica

## Referënzes
Cianton de Tessin

L **Cianton de Tessin** o **Cianton de Ticino** (talian: *Ticino*), ufizielmënter la **Republica y Cianton de Tessin** (Talian: *Repubblica e Cantone Ticino*) ie un di 26 ciantons de la Svizra. Si capitela ie Bellinzona. Ai  ovel na populazion de  sun na spersa de  km². L ie l sëul cianton che à coche unica rujeneda prinzipela l talian.

## Geografia
L pont plu aut dl cianton de Tessin ie l Rheinwaldhorn a 3402 metri.

## Storia
L Cianton de Tessin ie deventà pert de la cunfederazion de la Svizra tl ann 1803.

## Pulitica

## Referënzes
Cianton de Glarus

L **Cianton de Glarus** (tudësch: *Kanton Glarus*, rumanc: *Chantun Glaruna*), nce tlamà **Cianton de Glaruna** ie un di 26 ciantons de la Svizra. Si capitela ie Glarus. Ai  ovel na populazion de  sun na spersa de  km². Si rujeneda prinzipela ie l tudësch.

## Geografia
L pont plu aut dl cianton de Glarus ie l Tödi a 3613 metri.

## Storia
L Cianton de Glarus ie deventà pert de la cunfederazion de la Svizra tl ann 1352.

## Pulitica

## Referënzes
Furnes

**Furnes** ie na pitla mont, auta ntëur 1730 m.s.l.m., sën scialdi cunesciuda per vester la stazion amez dla furnadoia che da Urtijëi mëina sun Secëda tl chemun de Urtijëi.
## Geografia
L'inuem Furnes vën bonamënter da fornis = fumel, fëur ajache sun chël post fova truepa ciaucëies, puiates y fëures.
Gran prëies de Furnes ie l Marëufer che fova na ciajea cun si utia de sas y na stala plutosc granda fabricheda ora da Conrad Martiner te na utia da mont y che ie dla familia Rudolfine. A sud-urient ie la ciajea Murac, a urient ie l Pëne. A Nord ie Fëur che fova na ciajea, i plans da Fëur cun l Ruf de Cuecenes y l Ruf dla Puiates.

## Purtoies
Sun Furnes ruva l purtoi dai schi de Resciesa y l purtoi "La Longia" da Secëda y da Cuca ju.


Ruf de cuecenes.JPG|Plans da Fëur.



## Notes


## Bibliografia
* (Josef Kostner): Planta de Resciesa. Calënder de Gherdëina 1960, pl. 111.
* Josef Kostner, Gilo Prugger: *Planta danter i ruves de Cuecenes y Ncisles*. Calënder de Gherdëina 1967, pl. 93.
*  Demetz Meinrad, Moroder Albert, Comploj Siegfried: Cherta dl Chemun de Urtijëi cun i inuems ladins. Lia per Natura y Usanzes Urtijëi, 1985.
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc.* Istitut Ladin Micurá de Rü 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.
## Cëla ence
*
Mëisa

Na **mëisa** (gherdëina: *mëisa*, badiot: *mësa*, fascian: *desch*) ie n tòch de mubilia fat da na brea ndrëta, suënz a forma de cuadrat o turonda, che ie auzeda te l'aria da doi, trëi, cater o plu giames. Na mëisa ie suënz fata de lën, scipa, mitel, plastica o auter material dur.
Minxiong (Chiayi)

**Minxiong** () ie n chemun rural dl Taiwan te la Contea de Chiayi. Ai  ovel na populazion de  persones.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Alishan (Chiayi)

**Alishan** () ie n chemun de natifs da mont dl Taiwan te la Contea de Chiayi. De  ovel na populazion de  persones sun na spersa de &nbsp;km².

## Storia
## Geografia

Alishan ie ti crëps dl Taiwan y gran pert de la spersa dl chemun toca pra l Raion Naziunel de Cuntreda Pituresca de Alishan.

### Tlima
A Alishan dal na stazion dal tëmp dl istitut meteo dl Taiwan a na autëza de 2413 metri
().

## Referënzes
Chemuns dl Taiwan

I **chemuns** ie al terzo livel de la divijion aministrativa de la Republica de Cina (Taiwan), adum cun la ziteies aministredes dala contea. 

L da trëi sortes de chemuns tl Taiwan:

## Cëla nce
*Chemun speziel dl Taiwan
*Zità aministreda dala contea (Taiwan)
Pinyin

**Hanyu Pinyin** (), suënz scurtà a **pinyin**, ie l sistem de romanisazion ufiziel per l Cinesc Mandarin Standard te la Cina y per na pert nce tl Singapur y te la Malaisia. L vën suënz adurvà per nsenië l mandarin, che ie normalmënter scrit ti carateri cinesc, a chëi che cunësc bele l alfabet latin. L sistem adroa cater diacritics per mustré i tonesc, ma chisc ne vën nia adurvei canche n scrij l inuem de persones y canche n scrij paroles cinejes te autra rujenedes. La parola **' () uel leteralmënter di "rujeneda di [[Cinesc Han|Han]] y **' () uel di "sonn scrit".

## Referënzes
Videojuech

N **videojuech** (gherdëina: *videojuech*, badiot: *videojüch*, fascian: *videojech*) ie n juech eletronich ulache l da na interazion cun n intermus de utënt o n njin da dé ite (sciche per ejëmpl n joystick, controller, tastatura, n njin che sënt muvimënc) per generé n feedback visuel da n monitor, normalmënter tl format de n video.

## Consola
N videojuech adrova normalmënter na plataforma ulache n l possa jughé. Chësta ie suënz na consola.

## Referënzes
Lego Star Wars III: The Clone Wars

**Lego Star Wars III: The Clone Wars** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia
## Referënzes
Warcraft: Orcs & Humans

**Warcraft: Orcs & Humans** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da Blizzard Entertainment y Interplay Entertainment.

## Storia
## Referënzes
Delta Force: Black Hawk Down

**Delta Force: Black Hawk Down** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## See also
* Delta Force: Black Hawk Down - Team Sabre

## Referënzes
The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe

**The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia
## Referënzes
WarioWare: Twisted!

**WarioWare: Twisted!** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia
* Wario
* Mona
* Jimmy T.
* Kat & Ana
* Jimmy's Folks
* Dribble & Spitz
* Dr. Crygor
* WarioWatch
* Orbulon
* 9-Volt & 18-Volt
* Wario-Man

## Referënzes
King's Quest VI: Heir Today, Gone Tomorrow

**King's Quest VI: Heir Today, Gone Tomorrow** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia
## Referënzes
Viva Piñata

**Viva Piñata** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia

## Jaksot (keskeneräiset)

# Erottamattomat (7. helmikuuta 2009)
# Franklinin vatsakivut (14. helmikuuta 2009)
# Konfettiitis (21. helmikuuta 2009)
# Kuraa ja kukkasia (28. helmikuuta 2009)
# Minä, Pretztail (7. maaliskuuta 2009)
# Vapauttakaa Piñatat (14. maaliskuuta 2009)
# Taikatemppuja (21. maaliskuuta 2009)
# Piñata Madren aarre (28. maaliskuuta 2009)
# Pehmokapina (4. huhtikuuta 2009)
# Muukalainen (11. huhtikuuta 2009)
# Pesterin juhlat (18. huhtikuuta 2009)
# Hiirenloukku (25. huhtikuuta 2009)
# Eläkeparatiisi (2. toukokuuta 2009)
# Hurja lumisota (9. toukokuuta 2009)
# Rinnakkaisulottuvuus (16. toukokuuta 2009)
# Kaverini Langston (23. toukokuuta 2009)
# Etanan polku (30. kesäkuuta 2009)
# Verraton Hudson (6. kesäkuuta 2009)
# Villihorstachiot (13. kesäkuuta 2009)
# Hapanimelää
# Kuuden miljoonan piñata
# Kuninkaallinen vierailu
# Nurinkurinrusinat
# Piñatasaaren idoli. 
# Miten piñata siepataan
# Tanssihullujen maihinnousu
# Yksityisetsivä Pecky Pudgeon
# Raketti ei-mihinkään

## Referënzes
WarioWare, Inc.: Mega Microgames!

**WarioWare, Inc.: Mega Microgames!** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia
* Introduction
* Jimmy T.
* Dribble & Spitz
* Mona
* 9-Volt
* Giallu Jimmy
* Orbulon
* Dr. Crygor
* Kat & Ana
* Rossu Jimmy
* Wario

## Referënzes
Basel

**Basel** (tudësch: *Basel*; franzëus: *Bâle*; talian: *Basilea*; rumanc: *Basilea*) ie na zità te la Svizra.

Coordinates: 47° 33′ 29″N 7° 35′ 16″E

Autëza: 260 m s.l.m.

Spersa: 23,85 km²

Abitanc	: 173 064 (2021)

Densità:	7256 ab./km²
Alex Kidd in the Enchanted Castle

**Alex Kidd in the Enchanted Castle** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia
## Referënzes
Samurai Shodown Anthology

**Samurai Shodown Anthology** ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Juech
* Samurai Shodown
* Samurai Shodown II
* Samurai Shodown III
* Samurai Shodown IV
* Samurai Shodown V
* Samurai Shodown VI

## Referënzes
Super Mario Bros. Special

**Super Mario Bros. Special** ie n videojuech japoneis svilupà da Nintendo y publicà ai  da Hudson Soft sun Sharp X1.
Dungeons & Dragons Computer Fantasy Game

**Dungeons & Dragons Computer Fantasy Game** hè un videojocu sviluppatu è publicatu in u  da Mattel Electronics per u so sistema LCD. Era unu di i primi ghjochi basati nantu à u famosu ghjocu di rolu Dungeons & Dragons.

## Storia
## Referënzes