Ruscia

La **Ruscia** (per rus: *Россия*; *Rossíja*), ufizielmënter la **Federazion Russa** (*Российская Федерация*; *Rossíjskaja Federácija*), ie n stat transcuntinentel danter l’Europa y l’Asia y l plu gran stat al mond aldó dla spersa cun  km², che ie n utaf de la spersa dl mond ulache l se lascia viver. La Ruscia se destira ora per 11 zones d'orar y cunfina cun 16 stac, che ie l numer plu aut de uni nazion. La Ruscia à la nonejima majera populazion al mond cun zirca 145 milions de abitanc. La capitela y majera zità ie Moscau, che ie ënghe la majera zità che ie dl dut te l'Europa. San Petersburg ie l zënter culturel de la Ruscia y si segonda majera zità. Autri gran zëntri urbans ie Novosibirsk, Iekaterinburg, Nijni Novgorod y Kasan.
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl Rus' de Kiev fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l Cristianejim Ortodos dal Mper Bizantin. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc la Republica de Novgorod, l Gran Ducat de Moscau y Vladimir-Susdal, la cuna de la Ruscia. L Gran Ducat de Moscau ova man man tëut ite chisc prinzipac ntëurvia y tl 1547 se ova si reniant Ivan l Spaventëus detlarà Zar y furmà l Zarat de la Ruscia. Nfin al 18ejim secul se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres cuncuista, anescion y esplorazion y se ova svilupà dal Zarat de la Ruscia al Mper Rus, l terzo majer mper te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la Revoluzion Russa tl 1917 y la RSFS Russa fova deventà l prim stat al mond che fova sozialist aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'Union Sovietica adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la Segonda Viera Mundiela y ne'n fova unida ora coche na superputënza y l rival di Stac Unii ntan la Viera Frëida. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim satelit fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl spazium.
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à Vladimir Putin duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres. 
L'economia de la Ruscia ie la 11ejima majera al mond ncont de PIB numinel y la sesta majera ncont de PIB a valivanza dl pudëi de compra. L ie n stat nutleèr y à la majera resserves de ermes nutleères al mond cun la cuarta majera spëisa per l militer. La Ruscia à la majera ressorses minereles y energetiches al mond y ie un di majeri produzënc de petruele y gas naturel. La ie n cumëmber permanënt dl Cunsëi de Segurëza de la Nazions Unides, n cumëmber dl G20, dl SCO, BRICS, APEC, OSCE y WTO. La Ruscia à 30 sic de l'arpejon mundiela de l'UNESCO. La ie nce l fundadëur y cumëmber prinzipel de organisazions post-sovietiches sciche la CIS, l'OTCS y la UEE.

## Geografia

L grandiscimo raion de la Ruscia se destira ora dal est de l'Europa al nord y l est de l'Asia. La à la cuarta costa plu longia cun 37.653 km de costa. La Ruscia ie danter 41° y 82° de larghëza a nord y danter la lunghëza de 19° a est y 169° a vest, che ie na destenduda de ntëur a 9000 km da vest a est y danter 2500 y 4000 km da nord a sud. La spersa de la Ruscia ie la medemda de chëla de Pluton.

la Ruscia ie un de mé trëi stac al mond che cunfina cun trëi ozeans. La Ruscia à plu de  ruves y una de la majera ressorses de ega al mond, cun n chert de l'ega frëscia al mond. L lech Baikal ie l majer y l plu cunesciù di lec te la Ruscia y l ie l lech plu sot, plu tler y plu vedl al mond. I lec de Ladoga y Onega tl nord-vest de la Ruscia toca pra i majeri lec de l'Europa. La Volga tl vest de la Ruscia vën udù coche l ruf naziunel y ie l ruf plu lonch de l'Europa. I ruves te la Siberia Ob, Ienisei, Lena y Amur toca pra i majeri ruves al mond.

### Tlima

La grandëza de la Ruscia y l fat che gran pertes di raions ie dalonc dal mer fej che l tlima duminant ie n tlima tume cuntinentel. Autra sortes de tlima dal te la tundra y tl sud-vest. Gran pert dl nord de la Ruscia y la Siberia à n tlima subartich cun invierns estremamënter frëic (dantalduc te la Sakha, ulache n à muserà la temperatura de −71,2 °C).

Te gran pert de la Ruscia dal mé doi sajons: inviern y instà. N valgun raions tl Krai de Krasnodar sul Mer Fosch, dantaldut la zità de Soci, à n tlima subtropichel cun n inviern tiebe y scialdi tume. Te gran pertes de la Siberia ie l'inviern scialdi plu sut de l'instà, ntant sce tl rest di raions ie la prezipitazions plu valives ntan l'ann. N valgun raions ulache fina l Volga y ntëur al Mer Caspich, per ejëmpl tl Oblast de Astrahan, à n tlima semi-arid o mez-sëch.

## Storia
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl Rus' de Kiev fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l Cristianejim Ortodos dal Mper Bizantin. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc l Gran Ducat de Moscau y Vladimir-Susdal, la cuna de la Ruscia. Tl 1547 se ova Ivan l Spaventëus detlarà Zar y furmà l Zarat de la Ruscia. Nfin al 18ejim secul se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres cuncuista, anescion y esplorazion y se ova svilupà dal Zarat de la Ruscia al Mper Rus, l terzo majer mper te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la Revoluzion Russa tl 1917 y la RSFS Russa fova deventà l prim stat al mond sozialist aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'Union Sovietica adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la Segonda Viera Mundiela y ne'n fova unida ora coche na superputënza y l rival di Stac Unii ntan la Viera Frëida. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim satelit fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl spazium.
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à Vladimir Putin duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres. 

## Economia

La Ruscia à n'economia mescededa danter marcià liede y cuntrol statel, cun grandiscima ressorses minereles, dantaldut petruele y gas naturel.
Tl 2017 fajova l setor de servijes ora l 62% dl PIB, l setor de l'industria l 32% y l setor de agricultura l 5%. L livel de dejocupazion te la Ruscia ie generalmënter bas, ntëur ai 4%.

## Pulitica

### Partida aministrative
*Liej de plu tl articul: [[Partida de la Ruscia]]*

La Ruscia ie na federazion che dal 2014 incà ie metuda adum da 85 sogec federei. De chisc ie 46 n oblast (rus: область), 22 na republica (rus:: республика), 9 n krai (rus:: край), 4 n okrug autonom (rus:: автономный округ), 3 ziteies federeles (rus:: город федерального значения) y 1 n oblast autonom (rus:: автономная область).

### Sogec federei

Uni soget federel de la Ruscia toca pra una de chësta sortes:

### Ziteies
*Liej de plu tl articul: [[Lista de la majera ziteies te la Ruscia]]*

La majera zità de la Ruscia ie Moscau, che ova tl 2021 na populazion chemunela de , plu dl doppel de la segonda majera zità San Petersburg cun . Deguna autra zità ruva sëura 2 milions de abitanc.
La 16 majera ziteies de la Ruscia ova tl 2010 adum na population de belau 36 milions de persones, che ie zirca l 25% de la populazion de la Ruscia. Chëstes ie:

### Zones d'orar
L*'ëura de Moscau* (*MSK*, rus: моско́вское вре́мя) ie la zona d'orar de la zità de Moscau, la capitela de la Ruscia. Dai 26 de utober 2014 incà curespuend chësta ëura dut l'ann alalongia a UTC+03:00. Scebën che la Ruscia à plu zones d'orar, vën l'ëura de Moscau adurveda te dut l stat coche l orar de la ferates y berches, ma nia de joleri. Nce tl radio vën anunzies suënz fates te l'ëura de Moscau. L'autra zones d'orar te la Ruscia vën suënz descrites in basa a l'ëura de Moscau mpede UTC. Per ejëmpl vëniel dit che la zità de Iakutsk, che ie te la zona d'orar UTC+09:00, ie a MSK+6.

## Notes