open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leo Runggaldier

**Leo Runggaldier** (* 31 de mei 1888 a Urtijëi – † 5 de utober 1961 a Dispruch), ënghe Leo da Furdenan, ie n autor ladin de Gherdëina.

## Biografia
Bera Leo fova jit a Dispruch a studië giurisprudënza y filosofia. Si gran amich fova a Dispruch, l dutor Tone de Val, da chël che do si mort ovel giatà scialdi de si lëures ladins. Tla prima viëra ie bera Leo stat sul front sciche ufizier y se à nce vadanià na bedaia d'arjënt 
.
Ntan la segonda viëra mondiela tl 1940 iel stat zarà via dai nazisc ajache l fova "nia optant". Te chëi riei ani al scrit la ciantia *Gherdëina Gherdëina*. 
Tl 1951 ie Leo Runggaldier unì inò te Gherdëina ulache l à nsenià ladin tla scola media de Urtijëi y tla scoles d'ert fin ala pension .

Tl 1921 al publicà a Dispruch n pitl cudejel: *Stories i Cianties per kei de Gerdeina*.

## Notes


 
## Operes

Leo Runggaldier
*A Batista
*Ala jëuna
*Cristl da Sulé
*Gherdëina Gherdëina
*Gherdëina, mi tiëra plu santa
*L Dragon de Bulacia
*L Grof da Sacun
*L orco d Col dala Pelda
*L orco dl Balest
*L scioz “dla gran Roa” de Resciesa
*L scioz tla ciajea dl Marëufer
*L Tuesse
*L vedl da Festil
*La chiena de Gherdëina
*La Cristana di Plans da Fëur
*La pënia
*La taia longia
*La vespres de Sëlva
*Ladin, o bel Ladin
*Lisa, Stina y Ujep di Gran Iacun
*Mihl Iagher
*Ora Puntives
*Pitli versli
*Son vierc
*Sun bancon
*Ta Santa Cristina 
*A Batista
*A Diosa
*A Iacun
*A Meine
*A Partl
*A Tone

## Test

Gherdëina Gherdëina 


Gherdëina, Gherdëina, 
d'or stiza ti monc, 
y luna y luna 
da un al auter dalonc.
:Gherdëina, Gherdëina, 
:granda de dut l bën, 
:ududa, uluda da 
:nëus drë nsci gën. 

Gherdëina, Gherdëina, 
dl'oma si rujené 
rejona, rejona, 
y no te l desmincë. ﻿



## Wikisource

*  Leo Runggaldier
*  'L fuec
*  Adio Gherdëina!
*  Di Salvans y dla Cristanes
*  Guebia grassa
*  L'oma ch'à metù sot ala galines 'n dì del Avent

## Wikidata
d:Q21293051

## Liams

* Rut Bernardi Paul Videsott ''Geschichte der ladinischen Literatur'', p. 208
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (nasciùa Vinci dl 1452, mort a Amboise dl 1519) ie n artist.

Si formazion al giapà a Flurenza.

Genie universel, che se á dat ju cun deplu formes de ert, nce sperimenteles y cun invenzions de uni sort.

L ie nce stat ingenieur militer per Lodovico il Moro a Milan y artist de cheurt per l re de Franzia Franzesch I.

Gran pert de si schizes, nce de invenzions che fova scialdi danora a si tempes, ie cunservedes tl Codex Atlantich.

Do la rata se à cunservà mé puecia pitures, de cheles che la plu cunesciudes ie ben "La vergine delle rocce","La Dama coll'ermellino" y la "Gioconda o Mona Lisa".

## Wikidata
d:Q762
Lerjora

La **lerjola** (*Alauda arvensis*) é n vicel dl ordin di passeriformes. Ara alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn di tiers tla familia di *alaudidae*.

## Plates colegades
*I vicí dles Dolomites
*I tiers salvari dles Dolomites

## Notes
Lersc

Le **lersc** (*larix decidua*) (gherdëina: *leresc*, badiot: *lersc*, fascian: *lèrsc*) é na sort de lëgn da odlina tres vërc che alda pro le rëgn dles plantes y di eucarioc. 

Al perd la odlina da d’altonn y al é da ciafé tl’Europa zentrala, tles Alpes y ti Carpac. Al po crësce te n ambiënt cina a 2500 m d’altëza. A n bosch de lersc ti dijon larjëi.
A sü früc ti dijon coches.

L’origina dl lersc vëgn cuntada tla liënda de Merisana.
Tofanes

Les **Tofanes** é na morona de crëps tl Parch natural dles Dolomites d’Ampëz. Lapró aldel la:

Tofana de Rozes

Tofana Seconda

Tofana de Inze

## Vocabolar dl ladin leterar

Tofana 6 1852 Tofana (ZardiniB, Rudiferia1852:1) 
amp. Tofana
topon. 
massiccio  montuoso  della  catena  delle  dolomiti 
orientali, a ovest di cortina d’ampezzo (amp.) Ⓘ Tofana Ⓓ Tofana ◇ a) Ma ancuoi sci che i sćiopetea! / Ah! 
non élo gnanche bel? / Duto cuanto cijirea / Da Tofana a 
Crepedel! Ma ancuoi sì che i sciopetéa! / Ah! non elo gnanche bel? / Duto quanto cigiréa / Da Tofana a Crepedel! ZardiniB, Rudiferia1852:1 (amp.).
## Galaria dales fotografies

2014-12-08 09-15-19 10818.4 Italy Veneto Falcade Gares.jpg|2014-12-08 09-15-19 10818.4 Italy Veneto Falcade Gares.jpg4 288 × 2 848; 7,09 MB
 
Aufgelassener Soldatenfriedhof am Col di Bois.JPG|Aufgelassener Soldatenfriedhof am Col di Bois.JPG2 272 × 1 704; 2,8 MB
 
Cinque Torri dal Nuvolau.jpg|Cinque Torri dal Nuvolau.jpg1 000 × 561; 543 KB
 
Cortina banner.jpg|Cortina banner.jpg2 100 × 300; 784 KB
 
Cortina pasqua 2007 - Tofane.JPG|Cortina pasqua 2007 - Tofane.JPG2 048 × 1 037; 541 KB
 
Croda da Lago and Tofane.jpg|Croda da Lago and Tofane.jpg6 507 × 1 028; 2,05 MB
 
Dolomiten Tofana-Sued.jpg|Dolomiten Tofana-Sued.jpg550 × 315; 165 KB
 
Dolomiten Tofane Laerchen.jpg|Dolomiten Tofane Laerchen.jpg550 × 354; 114 KB
 
Dolomites2006-039.jpg|Dolomites2006-039.jpg717 × 538; 133 KB
 
Dolomites2006-040.jpg|Dolomites2006-040.jpg717 × 538; 126 KB
 
Faloria Cortina d'Ampezzo 14.jpg|Faloria Cortina d'Ampezzo 14.jpg11 800 × 2 800; 6,83 MB
 
Lapide ricordo di Emilio Colpi sulle Tofane.jpg|Lapide ricordo di Emilio Colpi sulle Tofane.jpg1 936 × 2 592; 3,05 MB
 
Monte Casale Panorama1.jpg|Monte Casale Panorama1.jpg26 635 × 3 445; 26,26 MB
 
Panoramica dal Lagazuoi Tofana di Rozes -2.jpg|Panoramica dal Lagazuoi Tofana di Rozes -2.jpg2 048 × 1 265; 544 KB
 
Panoramica dal Lagazuoi(Tofana di Rozes).JPG|Panoramica dal Lagazuoi(Tofana di Rozes).JPG2 048 × 1 536; 675 KB
 
Rifugio Camillo Giussani.jpg|Rifugio Camillo Giussani.jpg2 048 × 1 536; 765 KB
 
Sassolungo sella portavescova.jpg|Sassolungo sella portavescova.jpg7 324 × 946; 3,23 MB
 
Tofana Air.JPG|Tofana Air.JPG3 544 × 2 040; 7,12 MB
 
Tofana di Rozes 3225m.JPG|Tofana di Rozes 3225m.JPG3 264 × 2 448; 1,49 MB
 
Tofana di rozes.jpg|Tofana di rozes.jpg2 000 × 1 333; 1,9 MB
 
Tofana mondia76.jpg|Tofana mondia76.jpg400 × 525; 26 KB
 
Tofana mountains.jpg|Tofana mountains.jpg2 424 × 1 172; 836 KB
 
Tofana-Massiv 2690 a.jpg|Tofana-Massiv 2690 a.jpg3 264 × 2 448; 2,78 MB
 
Tofana.jpg|Tofana.jpg550 × 358; 185 KB
 
Tofana2.JPG|Tofana2.JPG2 048 × 1 536; 848 KB
 
Tofane mountain group 2.JPG|Tofane mountain group 2.JPG8 900 × 2 000; 11,73 MB
 
Tofane mountain group from Col Drusciè.JPG|Tofane mountain group from Col Drusciè.JPG4 800 × 1 374; 5,61 MB
 
Tofane mountain group.JPG|ofane mountain group.JPG8 000 × 2 002; 10,98 MB
 
Tofane Son Forca.jpg|Tofane Son Forca.jpg3 092 × 2 318; 2,27 MB
 
Tofane.jpg|Tofane.jpg7 567 × 2 000; 4,97 MB
 
Альпы близ Кортины-д’Ампеццо.jpg|Альпы близ Кортины-д’Ампеццо.jpg2 048 × 1 365; 439 KB
Les stries, i baoi y les lumes

Janmatî Declara (1815-1884) scriv dles stries te sies "recordanzes ladines":

"Zacan, en chi agn, che i ladins fova stés dret die zenza prevesc se àl formé les stories dles stries. Can giatòven te na outa valgó te n plan, te n pre, te n bosch, na ostaria, dut en lumes y jent de bona vueia laite o valgó entourn a n gran legn con n fuech na clapeda de ei, eles de bona vueia, poester ence de urté valch cef da mort sun les rames de legn. Al fova bel cerc luesc, olàche les stries stova y se abinova gen, p.ej. Plan dles Stries, doi pici plans da cortesc sun les costes dl Sassongher, Biei, sot Cianins, Prà sot  Pütia, fosc ence Col dla Vedla soura Rina, Sas de Stria ta San Ciascian. Ajache normalmenter végnel d'isté  i temporai, datrai ence con granijoles y tempesta, da les pertes de Lijon y de Funés, dijòven che al fova les stries de Pütia che fajova temp y tempesta." Sun les stries végnel conté de vigni sort: gonot moujeles les vaces di autri, zenza jì te stala. Chietes te n cianton de stua, tàcheles sun na brocia n valgunes coreies y mouj sciche da les tetes dla vacia. Valch iade vàles ence tla pegna y l paur o la paur pò torné dis alalongia zenza che al vegne smauz. La pegna é strineda. Tles contejes ladines encònten datrai ence la figura dl strion, sceben che plu d'inrer che les stries. Ai é plu riei y plu da temei che les stries. En chi temps vegnìvel ence conté les stories de baoi sun Col Maladet y Col dla Salverjina. Da enlaouta encà végnel ence conté dles lumes de Pontac y de Rara.
Leteratöra

La **leteratöra** é les operes scrites te n lingaz y te na cultura spezifics che é gnüdes scrites ti tëmps dla storia dla porsona y é roades cina al tëmp presënt. 

### Formes dla leteratöra

* Scrit
* Poesia
* Poem
* Poem epich
* Roman
* Lijënda
* Tradizion orala

### La leteratöra a livel mondial
Danter i maius rapresentanc y les maius rapresentantes tla storia dla leteratöra a livel mondial él:

* Omer 

* Sappho 
* Sophocles 
* Virgil 
* Dante Alighieri 
* Cervantes (Miguel de) 
* Shakespeare (William) 
* Voltaire 
* Goethe, Johann Wolfgang 
* Jane Austen 
* Charles Dickens 
* Fedor Dostoevskij 
* Lev Tolstoj 
* Mark Twain 
* James Joyce 
* Franz Kafka 
* Ernest Hemingway 
* Li Bai 
* Abu Nuwas 
* Murasaki Shikibu 
* Rumi 

## Plates colegades
* Leteratura ladina
* Scritöra

## Notes
Lev Tolstoj

**Lev Tolstoj** ( 1828-1910) ie n utopist soziel y romancier rus. 
Danter si operes lecurdons “Anna Karenina”, “Sewastopol”, y “Viera y Pesc”.

## Liams
* Leteratura
* Roman
Letures y urazions per l vedlé

**Letures y urazions per l vedlé**

*Dala lëtra de san Paul ai Romans (5,5-11)*

Fredesc y surans! La speranza ne ngiana nia, ajache l amor de Die ie sentà ite te nosc cuer
per mesun dl Spirt che nes ie unì dat. Bele canche fan mo dëibli y piciadëures ie Gejù Crist
mort per nëus. L ie rie giaté zachei che mor per na persona giusta, al plu sarala che un vega a
murì per na persona che ti à fat dl bën. Ma Die à desmustrà si amor per nëus, davia che ntan
che fan mo piciadëures, ie Gejù Crist bele mort per nëus. Tan plu unirons salvei dal giudize de
Die tres ël, śën che son unic giustifichei tres si sanch. Davia che sce son unic pazifichei cun
Die tres la mort de si Fi, canche fan mo nemics, tan plu, śën che son pazifichei, unirons salvei
tres si vita. Ma no mé chël: nëus dajon gloria a Die per grazia de Gejù Crist, nosc Seniëur, per
nes avëi bele śën merità la pesc cun Die.

Prion:

Seniëur Idie, tu ies l linëus di fediei y la vita di sanc. Tu nes es salvà cun la mort y ressurezion
de ti Fi. Ebes misericordia de nosta surans y de nosc fredesc defonc, che tla vita à dat 
testemunianza de si fede tl mister de nosta ressurezion: lasci udëi per for ti gloria. Per Gejù
Crist, nosc Seniëur. Amen.

*Dala prima lëtra de san Paul a chëi de Tessalónich (1Tess 4,13-18)*

Fredesc y surans! Ne n'ulon nia ve lascé tl scur en cont di morc, acioche ne stajëis nia a ve fé
dainora sciche i autri che ne n'à deguna speranza. Sce nëus credon che Gejù Crist ie mort y
ressuscità, nsci abinerà Die per mesun de Gejù aduna cun d'ël nce chëi che ie morc. Chësc ve
dijons sun la Parola dl Seniëur: canche l Seniëur vën, ne n'arons nëus, i vives y mo restei, nia
vel' deplù de chëi che ie bele morc. L Seniëur nstës nfati unirà dal ciel canche l vën dat l
orden, pra la usc dl arcangiul y pra l sonn dla posauna de Die. Tl prim ressusciterà chëi che ie
morc tla pesc dl Seniëur. Dopro unirons nëus, i vives y mo restei, deberieda cun d'ëi tëuc tl
aier sun la nibles ancontra a Gejù. Po' sarons for cun nosc Seniëur. Daviadechël cunsulëve l
un l auter cun chësta paroles!

Prion:

Die uniputënt, tu es tëut su tla gloria de ti rëni ti Fi, do che l ova venciù la mort: cunzed a
nosta surans y a nosc fredesc defonc de tò pert cun ël al triunf sun la mort, y de pudëi nsci
per for cuntemplé té, Pere, che t'ies si criator y redentor.
Die, Gejù Cristi ie nosta ressurezion y nosta vita. Dà artën a nosta fede a crëier tla vita eterna
y mëina nosc defonc te paravis pra té. Per Gejù Crist, nosc Seniëur. Amen.
Li Bai

**Li Bai** (701-762) ie n poet lirich dl tëmp Tang tla Cina.

## Liams
* Leteratura
* Cina

## Funtanes
* Chang, Shoou-Huey: *China-Rezeption auf Jiddisch. Zu den Li-Tai-Po-Übersetzungen* in: Jiddistik Mitteilungen. Jiddistik in deutschsprachigen Ländern. Wissenschaftliche Halbjahresschrift. Universität Trier, 1997, Heft 18, S. 1–16.
* Xue, Siliang: *Möglichkeiten und Grenzen der Übersetzung klassischer chinesischer Lyrik ins Deutsche: ein Beitrag zur Übersetzungswissenschaft und zur Übersetzungskritik*. Heidelberg: Groos, 1992 (TextConText Beiheft&nbsp;4). ISBN 3-87276-677-5.  Kapitel&nbsp;4 (S. 88–128) behandelt ausschließlich das oben erwähnte Gedicht *Yèsī*, wobei 11&nbsp;deutsche Übersetzungen verglichen und analysiert werden.
* 100 Tang and Song Ci Poems (Chinesisch/Pinyin/Englisch, compiled and translated by Xu Yuanzhong) darin zwei Gedichte von Li Bai. ISBN 978-7-5001-1811-4
* 100 Tang Poems (Chinesisch/Pinyin/Englisch, compiled and translated by Zhang Tingchen & Bruce M.Wilson), darin 7 Gedichte von Li Bai. ISBN 978-7-5001-1810-7
* Yan Zhao, Dieter Ziethen: *Leise hör' ich Blüten fallen – Gedichte aus der chinesischen Klassik*. Gröbenzell: Hefei Huang Verlag, 2009. ISBN 978-3-940497-24-6
* Erwin Ritter von Zach: *Lit'aipo’s archaistische Allegorien (古風) (Ges. Werke, Buch II) übersetzt*. Asia Major Band 1, 1924, S.&nbsp;491–520, ihp.sinica.edu.tw  (PDF)
* Erwin Ritter von Zach: *Lit'aipo’s Gedichte, III. Buch (30 lyrische Gedichte)*. Asia Major Band 1, 1924, S.&nbsp;521–544, ihp.sinica.edu.tw  (PDF)
Liber de Mormon

L **liber de Mormon** ie n test sant dl Muvimënt di Sanc di Ultimi Dis.

La prima publicazion fova tl 1830 de Joseph Smith Jr. cun l inuem *L liber de Mormon: Chesc test fova uni scrit sun piastres de Nephi*. Smith dijova che chesta piastres ie unides sepellides sun n col dlongia Manchaster, New York. El dëssa avei udu n angiul che fova per drët n profet y historicher resciuscità, n american che ova inuem Moroni.
Liberia

La **Liberia** ie n Stat dl'Africa.

## Geografia
{| class="wikitable sortable"  style="font-size:120% width:100%;"
!Stat
!Capitela
!Munëida
!Lingac ufiziei 
!Spersa 
km²
!% dla eghes
!Popolazion
!Densità
!PIL pro capite (US$)
!class=unsortable|Cherta
|-
|Liberia ||Monrovia || Dolar liberian || Nglëisc ||  
|13,514%
|
|36
| || 19
Lijënda

La **lijënda** ie na cuntia che fej referiment a n luech o na persona y che à suvënz carater mitich.

La lijëndes fej pert dla cultura populera tradiziunela y documentea te truepes caji nce la credënzes antiches n cont dla nasciuda, dl svilup y dla fin de n cërtl vital..
## Lijëndes da liejer
* Karl Felix Wolff: *Fia jomelina di re de Fanes.* Calënder de Gherdëina 1952, pl. 107-119.
* Tresl Gruber: *La legënda dì grofes da Sacun*. Calënder de Gherdëina 1954, pl. 39-40.
* *La derjola dl Saslonch.* Calënder de Gherdëina 1965 pl. 51-55.
* *Legënda dl ziplè*. Calënder de Gherdëina 1965 pl. 55-60.
* Hugo De Rossi: La Derjola dl Saslonch. Union di Ladins de Gherdëina 1994.
* Karl Felix Wolff: *L reiam de Fanes y d'autra liejëndes*. Union di Ladins de Gherdëina, 1985. 
* Karl Felix Wolff: *L ciavalier cun la mirandules y d'autra liejëndes.* Union di Ladins de Gherdëina 1988
* Hugo De Rossi: *La Derjola dl Saslonch.* Union di Ladins de Gherdëina 1994.
* *Man de Fiër*. Union di Ladins de Gherdëina 2005.
* Lucia Prinoth: *L grof da Sacun lijënda per mëndri*.
* Claudia Schrott, Josephine Schrott: *Jì sa mont cun l’ava.* Calënder de Gherdëina 2013, pl. 132-134.
* L Grof da Sacun Rai Ladina
* *La liejënda dl Grof da Sacun*. Cunsëi de furmazion de S. Cristina 2019.
* Franzl Pizzinini: *Legendes y credënzes ladines*. Rezia 1969 - Sföi de cultura ladina dé fora da "Ert pur i Ladins". Stamparia A.Weger - Pursenù.
* *An cunta che...*. Liëndes ladines. Uniun di Ladins Val Badia. Stamparia Presel, Balsan, 1985.
## Plates cunliedes
*Lijëndes ladines
* Leo Runggaldier: L Grof da Sacun
* [Wikiversity: [Ujep Antone Perathoner]: La stria dala crëusc de Sacun.]
## Notes
Lingac indoeuropeics

I **lingac indo-europeichs** fej pert dla gran familia che se refej a na ravisa unitera y che se á destendù ora dal Iran y dal’ Asia zentrela sibe de viers dl’ India che nce dl’ Europa, y plu tert nce dl’ America y dl’ Australia.

## Lingac

Nglëisc

Spanuel

Tudësch

Franzëus

Talian

Rus
 
Industan

Portughesc

Grech

Latin

Ladin
Linda

La **linda** (*tilia*) é n lëgn da fëia che alda pro le rëgn dles plantes y di eucarioc.

Al é n lëgn che po vire cina a mile agn y che é sacher te deplü cultures. 
Tla mitologia greca êl simbol dl amur.
Lingac romanc

I **lingac romanc** (singuler: *lingaz romanz*), nce tlamei **lingac latins** o **lingac neolatins**, ie derivazions dal latin antich, che se à mudà aldo dl substrat y dla situazions locales.
Aldidancuei ie chisc i lingac neolatins: Ladin, Talian, Sard, Franzëus, Provenzal, Catalan, Gallego, Spanuel, Portughesc, Rumen.
De chisc ie n valgun lingac rujenedes mundieles (Spanuel, Franzëus), autri pitli lingac de mendranza, sciche l Ladin.

La familia ladina ie metuda adum da: Ladin dla Dolomites, Rumanc di Grijons y Furlan.

## Plates cunliedes
*Ladin 
*Lingac indoeuropeics
*Lingaz

## Funtanes
*Harald Haarmann "Babylonische Welt", Campus, Frankfurt,2001
Lingaz arab

L **arab** ie la rujeneda nasciuda tla peninsula araba y che se à slargià ora te deplu variantes sëura l’Africa dl nord y l Uriënt.

## Plates cunliedes
* Alfabet arab
Lingaz cinesc

L **cinesc** (*[[cinesc scemplificà]]*: 汉语, *[[cinesc tradiziunel]]*: 漢語, *[[pinyin]]*: *Hànyǔ* o ënghe *scemplificà* y *tradiziunel*: 中文, *pinyin*: *Zhōngwén*) (gherdëina: *cinesc* o *chinesc*, badiot: *cinesc*, fascian: *cineis*) ie na grupa de rujenedes che ruva dal ram sinitich de la rujenedes Sino-Tibetanes y che vën rujenedes dai Han y da autra mendranzes te la Cina, Taiwan, Hong Kong y te autri luesc ora per l mond. Ntëur a 1,3 miliarc de persones (16% de l mond) rejona una o n'autra variazion dl cinesc coche rujeneda de l'oma.
La variantes dl cinesc vën da la majera pert de si locutëures ududes coche dialec, ma ajache les ne ie nia da ntënder l'una da l'autra vënles te la linguistica ududes coche rujenedes desfrëntes. 
La majera varianta dl cinesc ie l mandarin, che ie la rujeneda de l'oma de ntëur a 800 milions de persones (65-70% de i locutëures dl cinesc) y che ie la sëula varianta dl cinesc a vester ufiziela te la Republica populera de la Cina. La segonda majera varianta ie l Min (75 milions, per ejëmpl l Min Nan), pona  l Wu (74 milions, p.e. l shanghainesc), y l Yue (68 milions, p.e. l cantonesc). Chisc rams dl cinesc ne ie nia da ntënder danter ëi y si desfrënza ie da cunfrunté cun la desfrënza danter l talian y l franzëus.
L cinesc standard se basa sul dialet de Peking, che ie n dialet de la varianta dl mandarin y ie stat tëut coche rujeneda ufiziela tl 1930. L ie aldidancuei la rujeneda ufiziela de la  Republica populera de la Cina y de la Republica de la Cina (Taiwan), una de la cater rujenedes ufizieles dl Singapur y una de la sies rujenedes ufizieles de la Nazions Unides.
L cinesc ne vën nia scrit cun n alfabet ma cun logograms, i carateri cinesc. Aldidancuei dal doi formes de chisc, l cinesc scemplificà y l cinesc tradiziunel. L cinesc scemplificà ie na forma smendrida de i carateri cinesc che ie stata nventeda dal guviern de la Republica populera de la Cina tl 1950 y che vën aldidancuei adurvà iló y dal 1976 incà ënghe tl Singapur. L vën ënghe scialdi adurvà dala populazion cineja te la Malaysia.
L cinesc tradiziunel ie la forma de i carateri cinesc coche i univa scric bel da seculi incà y vën adurveda aldidancuei tl Taiwan, Hong Kong, Macau y da n grum de cinesc te l'America y Europa.

## Plates cunliedes
China
Lingaz franzëus

L **franzëus** (gherdëina: *franzëus*, badiot: *franzesc*, fascian: *franzous*; franzëus standard: *français*  o  ) ie la prima rujeneda tla Franzia y la rujeneda dl’oma te pertes dla Svizra y dl Belje; l vën oradechël scialdi adurvà nce tl’Africa dl Nord y tla ex-colonies franzëuses, ulache l ie suënz la rujneda ufiziela. De ndut ie l franzëus na rujneda ofiziela te 29 stac al mond.

## Storia
## Referënzes
Lingaz grech

L **grech** ie la rujeneda dla Grecia te si forma moderna, che se desferenzieia bendebò dal grech antich.

## Wikidata
d:Q36510
Lingaz iapanesc

L  ie la rujeneda dl imper dl Iapan, cun ntëur 120 milions de locutëures.

## Storia
## Gramatica
## Referënzes
Lingaz industan

L **Industan** ie una dla rujenedes prinzipeles dl’India, rujenà dantaldut te si pertes nord-uzidenteles.
Lingaz latin

L **latin** (,  o , ) ie na rujeneda classica y chëla de la Roma antica y dl Imper Roman che se á mantenì per dut l medieve coche “lingua franca” dl’Europa y che vën mo n pert adurveda tla Dliejia Catolica.

I lingac neolatins ie derivazion dal latin.

Dl “latin“ ie deriva l nom dl lignaz “ladin“.

## Tests latins

Trento-Sant'Apollinare-inscription of Marcus Appuleius.jpg|Trent
Basilica Paleocristiana di San Vigilio 9.jpg|Trent


## Plates cunliedes
* Scritura latina
Lingaz nglëisc

L **nglëisc** (nglëisc: *English* ; gherdëina: *nglëisc*, badiot: *inglesc*, fascian: *ingleis*) ie na rujeneda germanica uzidentela che à si uriginn te l'Nghiltiera dl Medieve. Si inuem vën dai Anglesc, na grupa etnica germanica che fova mueta da l'Anglia tl Mer Baltich a l'ijula de la Gran Bretania.

## Referënzes
Lingaz portughesc

L **portughesc** ( o ) ie n lingaz romanz de la familia di lingac indoeuropeics che à si urigin sun la penijula iberica te l'Europa. L ie na rujeneda ufiziela tl Portugal, Brasil, Cap Vërt, Angola, Mosambich, Guinea-Bissau y São Tomé y Príncipe, y l à n status co-ufiziel tl Timor de l'Est, Guinea Ecuatoriela y Macau. A na persona che rejona portughesc ti dijun n "lusofon" (). Tres l'espansion ntan i tëmps dl colonialism abinun al didancuei na prejënza culturela de persones che rejona portughesc sëura dut l mond. L portughesc fej pert de la grupa ibero-romanza che se ova svilupà da dialec desfrënc dl latin vulgher tl medieve tl rëni de Galizia y te la contea de Portugal y à mantenì na cërta fonologia celtica te si lessich.

Coche la rujeneda de l'oma de presciapuech 230 milions de persones y la segonda ruejenda de 25-30 milions vën l portughesc rujenà de ndut da ntëur a 250 milions de persones. L vën normalmënter cumpedà coche la cuinta majera rujeneda de l'oma al mond y la terza majera danter la rujenedes europées y la segonda majera rujeneda romanza al mond do l spanuel. L ie la segonda majera rujeneda te l'America dl Sud y la majera rujeneda tl emisfer sud.. L ie ënghe la segonda rujeneda plu adurveda te l'America Latina, do l spanuel, una de la 10 majera rujenedes de l'Africa, y na rujeneda ufiziela de l'Union Europea, l Mercosul, l'Organisazion di Stac Americans, la Comunità Economica di Stac de l'Africa Uzidentela, l'Union Africana, y la Comunità di Stac de Rujeneda Portugheja, na organisazion nternaziunela metuda adum da duc i stac lusofons dl mond. Tl 1997 ova n stude academic pusiziunà l portughesc coche una de la 10 rujenedes cun majer nflus al mond.

## Storia
## Gramatica
## Referënzes
Lingaz rus

L **rus** ie na rujeneda slava  prejënta dantaldut tla Federazion Russa, ma nce adurveda te pertes dla ex-Udssr.

## Plates cunliedes
Alfabet zirilich

## Notes

Slav
Lingaz spanuel

L **spanuel** ( o ; gherdëina: *spanuel*, badiot y fascian: *spagnol*) o nce tlamà **castilian** () ie na rujeneda romanza che à si urigin te la penijula iberica. Aldidancuei iel na rujeneda a livel mundial che ie la rujeneda de l'oma de passa 500 miliones de persones, dantaldut te la Spania y te l'America Latina. L ie la sgonda majra rujeneda de l'oma al mond do l cinesc y l cuarto lingaz plu rujenà al mond do l nglëisc, l cinesc y l hindi. 

L spanuel fej pert de l grup iberich di lingac neolatins, che se à svilupà dal latin vulgher te l'Iberia do la tumeda dl mper roman uzidentel tl 5. secul. Coche rujeneda neolatina vën l spanuel dal latin, da chël che l à un di mëndri livei de defrënzia (zirca l 20%) adum cul talian y la rujeneda sarda. Zirca l 75% dl vocabuler spanuel vën diretamënter dal latin. N pitla pert (zirca l 8%) vën dal arab, che fova l lingaz ufiziel te la penijula iberica ai tëmps dl Al-Andalus. L rest dl vocabuler vën da autra rujnedes europeics y ënghe rujnedes americanes, africanes y asiatiches cun chëles che la Spania à abù cuntat tres l colonialism.

L spanuel ie una de la sies rujnedes ufizieles de la Nazions Unides, sciche ënghe na rujeneda ufiziela te l'Union Europea y de ngrum de autra urganisazions nternaziuneles. L ie la rujeneda ufiziela de 20 stac al mond.

## Storia
## Gramatica
## Referënzes
Lingaz talian

L **talian** (*italiano*  o  ) ie n lingaz romanz de la familia de lingac indoeuropeics che se à evolù dal latin vulgher dl Mper Roman. Adum cul lingaz sarde ie l talian la rujeneda che se à mudà l mancul dal latin. 

Rujenà da ntëur a 85 milions de persones (tl 2022) ie l talian na rujeneda ufiziela te la Talia, te la Svizra (tl Tessin y tl Grijon), a San Marino y te la Zità dl Vatican. L à n status ufiziel de mendranza te la Croazia y te n valguna pertes de l'Istria slovena. L talian vën ënghe rujenà da na gran pert de la diaspora taliana tl cuntinënt american y te l'Australia. L talian fej pert de la rujenedes curides tres l *[[European Charter for Regional or Minority Languages]]* te la Bosnia y Herzegovina y te la Romania, nce sce l talian ne ie no co-ufiziel no na rujeneda scuneda te chisc stac. Na gran pert de la jënt che rejona l talian sa da rujené doi rujenedes, l talian (standard o te na variazion raionela) y una de la rujenedes talianes dl post, suënz rujenedes a cësa ulache i ie cresciui su. Da tenì cont iel che rujenedes sciche l sarde, l napoletan o l veneto ne vën te la linguistica nia ududes coche dialec dl talian ma plutosc coche rujenedes desfrëntes.

L talian ie una de la majera rujenedes de l'Europa, la ie una de la rujenedes ufizieles de la Organisazion per Segurëza y Cooperazion te l'Europa y una de la rujenedes de lëur dl Cunsëi d'Europa. La ie la segonda majera rujeneda de l'oma te l'Union Europa cun 67 milions de persones (15% de la populazion de l'UE) y la ie la segonda rujeneda de 13,4 milions de zitadins de l'UE (3%). Cumpedan nce chëi che rejona talian te stac nia de la UE (sciche la Svizra, Albania y l Riam Unì) y sun autri cuntinënc ie l numer total de persones che rejona l talian ntëur a 85 milions. L talian ie la rujeneda prinzipela de la Santa Sënta y la lingua franca te la gerarchia de la dlieja catolica. La ie nce la rujeneda ufiziela dl 
Orden Sovran Militer de Malta. L talian vën adurvà scialdi te la terminologia de mujiga y opera cun n gran numer de paroles talianes che fej referimënt ala mujiga che ie deventedes paroles nternaziuneles adurvedes te autra rujenedes ntëur al mond.

L talian fova stat fat la rujeneda ufiziela dl stat do l'unificazion de la Talia, ulache dant fovela mé na rujeneda leterera baseda sui dialec toscans se basan sun coche rujenova la tlas auta de la sozietà de Firënza. Belau duta la paroles natives tl talian fina cun na vocala y l talian à n sistem de set vocales ('e' y 'o' à n tonn mez-aut y mez-bas). L talian desferenzieia danter consonantes longes y curtes y geminazion (dublië) de la consonantes.


Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Scriver a man in corsivo a scola italiana
Idioma%20italiano.png

## Referënzes
Lingaz tudësch

L **tudësch** (*Deutsch*, pronunzià: ; gherdëina: *tudësch*, badiot: *todësch*, fascian: *todesch*) ie na rujeneda germanica uzidentela che vën rujeneda dantaldut te l'Europa zentrela. La ie la sëula rujeneda ufiziela de la Germania, de l'Austria y dl Liechtenstein, y una de la rujenedes ufizieles de la Svizra, dl Belje, Luxemburg y de la provinzia de Südtirol tla Talia. L tudësch ti semea a autra rujenedes germaniches uzidenteles sciche l olandesc y l frison y mpue plu dalonc l nglëisc. L ti semea ënghe scialdi a autra rujenedes germaniches sciche l danesc, svedesc o norvegesc. 

L tudësch ie una de la majera rujenedes al mond. L ie la rujeneda de l'oma de zirca 100 milions de persones y la vën rujeneda de ndut da zirca 130 milions de persones. L ie la majera rujeneda de l'oma te l'Union Europea. L vën ënghe scialdi nsenià oradecà, dantaldut te l'Europa (ulache l ie la terza rujeneda plu mpareda do l nglëisc y l franzëus) y ti Stac Unii. La rujeneda ie stata scialdi mpurtanta ti ciamps de la filosofia, teologia, la scienzes y la tecnologia. I paejesc che rejona tudësch ie adum i cuinti al mond ncont de numer de publicazions de nuef libri. N diescejim de duc i libri al mond vën publichei per tudësch.

L tudësch ie na rujeneda pluricentrica y à trëi formes standardisedes: l tudësch de l Deutschland (tlamà *Bundesdeutsch*), l tudësch de l'Austria (tlamà *Österreichisches Standarddeutsch*) y chël de la Svizra (tlamà *Schweizer Standarddeutsch*). Chësta trëi formes se desferenzieia per n valguna paroles, esprescions y datrai nce formes gramaticheles. Les ne ie nia da cunfonder cun i dialec tudësc rujenei te chisc paejes, ma les ie la formes standardisedes de coche l tudësch vën scrit te chisc paejes. Che l da trëi formes standardisedes dl tudësch ie zech che n grum de persones che rejona tudësch ne sa nstësc nia. N tudësch pudës per ejëmpl miné che la parola *heuer* (ncuei), che ne vën belau nia adurveda tl Deutschland, ie na parola dialetela te l'Austria, ma ntant iel na parola ufiziela tl *Österreichisches Standarddeutsch* y vën perchël adurveda te documënc ufiziei.

## Dialec

## Leteratura

* Leteratura tudëscia
Lingiola

La **lingiola** (gherdëina: *lingiola*, badiot: *eghedecs* o *linjiora*, fascian: *gnignola*) tuca pra la grupa dla lingioles (*Lacertilia*) pra i eucarioc tl ordin di retils.
Linguistica

La **linguistica** ie la sciënza di lingac di fenomenns linguistics.

## Linguists
* Rut Bernardi
* Rita Franceschini
* Heinrich Schmid
* Heidi Siller-Runggaldier
* Theodor Gartner
* Paul Videsott

## Plates coleghedes
* Linguistica ladina
* Ladin
Linguistica ladina

L svilup dla cuscienza de na identità ladina se spiedla dataldut tl prugres di studesc sun si rujeneda. 
Una dla prima testemonianzes de stude sun l ladin va zeruch al 1833, canche l preve badiot Micurá de Rü ova laurà ora te n manuscrit na prima proa de na gramatica ladina -*Versuch einer deutsch-ladinischen Sprachlehre*. Ël rujenova bele dl’ejistënza de n lingaz desfarënt da chël talian tla cin valedes entëur l Sela y l laurova ora regules per na ortografia unificheda. Tl 1864 á pona l curat fascian a Urtijëi Ujep Antone Vian publicà na prima gramatica per l idiom de Gherdëina cun na njonta de tesć de prosa. Ël mustrova su la semianta danter l gherdëina y l rumanc di Grijons tla Svizera, ma dantaldut nce la paraleles cun i idioms dla Val Badia, de Fodom y de Fascia aferman de cunseguenza l dërt di ladins de pudëi se cunscidré tl’Austria na “nazion” per si cont.

Ntan dut l 19ejim secul fovel dantaldut I prevesc che à abinà adum lecurdanzes y tradizions dla valedes ladines. Tl 1879 à Jan Matî Declara dla Val Badia repurtà tl ladin la *[[Storia de Santa Genofefa]]* de Christoph von Schmid (1768–1854). Per sotrissé la nuvità de chësc lëur linguistich fovel scrit cun l cuertl "Prum liber lading”. Ma l ne univa nia mé scrit o tradujà tesć cun tematiches religëuses. Don Ujep Brunel fova n autor fascian de dialogs, cumedies y cunties. Pra n valgugn de si tesć se àl refat ala tradizion a usc di teatri populeres fascians che univa tenii sun la plazes di paejes y che ti plajova dassënn ala jënt. Te chësta raprejentazions, che univa suvënz nce mpruvisedes, ne jivela nia dinrer de satires sun persunaliteies y fac de storia locala, ma nce de argumënc religëusc y storics scemplifichei  y adatei ala capaziteies di atëures y al gust dl publich.

Tla segonda mesa pert dl Otcënt scumenciova a se nteressé ala cuestion dla rujeneda ladina nce linguisć sibe talians che tudësc. Danter chisc luna ora Graziadio Isaia Ascoli (1829 – 1907) y Theodor Gartner (1843-1925). Te si nfruscedes ulovi desmustré che la rujenedes di Grijons, dl Friul y dla Dolomites forma “una dla gran uniteies linguistiches dl mond roman” (Ascoli), n lingaz che stá per sé, denuminá ufizialmënter ladin. Nsci scumenciova la pustejedes, che i emo ncuei oget de descuscion a livel scientifich, sun la pruvenienza dl ladin, sun i cunfins geografics che delimitea l raion ladin y sun l status de lingaz dl ladin. De mpurtanza ie nce states la nrescides de Jan Batista Alton de Colfosch, che ova publicá tl 1879 n’analisa detalieda di idioms ladins te si liber “Die ladinischen Idiome in Ladinien, Gröden, fassa, Buchenstein, Ampezzo“.

## Plates cunliedes
* Ladin

## Notes
Lion

L **lion** (*Panthera leo*, LINNAEUS, 1758) . ie n mamifer maiacërn che tuca pra le dominium di eucarioc, pra l rëni di tiers tla familia di felides pra le genus *Panthera*, pra chël che l tuca ënghe la tigra, l giaguar y l leopard. L ie n tier da rapina dla sort “alfa”, che ne ie nia rabl d’autri tiers apert dla persona. 

L lion ie ënghe conesciu coche “rë di tiers” o “rë dla Savana”  y al vif tl’Africa subsahariana. Al vif nchina 10-20 ani y al rua a n pëis de plu co 250 kg.

Pra i lion africans iel deplu sot-sortes: 

**Panthera leo leo* - Lion dl'Atlant o lion berber.
**Panthera leo senegalensis* - Lion dl'Africa dl vest  o lion dl Senegal.
**Panthera leo azandica* - Lion dl Congo nord-orientel.
**Panthera leo nubica* - Lione dl'Africa orientela o lion nubian.
**Panthera leo bleyenberghi* - Lion dl Katanga o lione dl Angola.
**Panthera leo krugeri* - Lion dl Transvaal o lion sudafrican.
**Panthera leo massaicus* - Lion masai.
## Notes

## Vocabolar dl ladin leterar


lion ‹ LEŌ (EWD 4, 232) 6 1878 liungs pl. (DeclaraJM, 
SantaGenofefa1878:78) 
gad. liun mar. liun Badia liun grd. lion fas. leon fod. leon amp. leon 
LD lion
s.m. Ⓜ lions
grosso carnivoro dei felini, con criniera sul collo 
e sulle spalle (gad. A 1879; Ma 1950; P/P 1966; V/P 1998; 
DLS 2002, grd. A 1879; G 1879; G 1923; L 1933; Ma 1953; F 
2002; DLS 2002, fas. A 1879; R 1914/99; Mz 1976; DLS 2002; 
DILF 2013, fod. A 1879; Pe 1973; P/M 1985; Pz 1989; DLS 
2002; Ms 2005, amp. A 1879; Q/K/F 1983; C 1986; DLS 2002, 
LD DLS 2002)a) Chi che confida en 
Ël, passará zënza dann porsura viperes y serpënc, pestará 
sot liuns y draguns. Chicche confida in El, passarà zenza 
dan pur sura viperes e serpentg’, p’starà soutt liungs e dragungs. DeclaraJM, SantaGenofefa1878:78 (Badia).


## Plates culeghedes
Tier
Lisöra

La **lisöra** (*erica*) alda pro le domëne di eucarioc y pro le rëgn dles plantes. Ara alda pro les plantes tres vërdes dl sotbosch di raiuns dles Dolomites tla seziun dles ericacees .
## Notes

## Plates colegades
*Ciüfs
Litanies de Sant Ujep

**Litanies de Sant Ujep, Uem de Maria**

Seniëur, pietà! - Seniëur, pietà!
Crist, pietà! - Crist, pietà!
Seniëur, pietà!- Seniëur, pietà!
Crist, audenes! - Crist, audenes!
Crist, ejaudëscenes! - Crist, ejaudëscenes!
Die Pere dl ciel, ebes pietà de nëus!
Die Fi, redentor dl mond, ebes pietà de nëus!
Die Spirt Sant, ebes pietà de nëus!
Santa Trinità, un sëul Die, ebes pietà de nëus!
Santa Maria, prëia per nëus!
Sant Ujep, prëia per nëus!
Descendënt renumà de David,
Linëus di patriarcs,
Nevic dla Oma de Die,
Custode cast dla Vergin,

Pere nuritif dl Fi de Die,
Prutetor lezitënt de Gejù Crist,
Persona a cë dla Sacra Familia,
Ujep giustiscim,
Ujep castiscim,
Ujep sapientiscim,
Ujep, uem da curaje,
Ujep, ubedient de fata,
Ujep, uem defin fedel,
Tu spiedl de pazienza,
Tu amant dla puvertà,
Tu ejëmpl di lauranc, 
Tu richëza dla vita de cësa,
Tu defendëur dla vita verginela,
Tu sustëni dla families,
Tu cunfort de chëi che patësc,
Tu speranza di amalei,
Tu na pëura per i rie spirc,
Tu prutetor dla Santa Dlieja,
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, perdonenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ejaudëscenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ebes pietà de nëus!
Prëia per nëus, sant Ujep, Uem de Maria,
che deventonse dënies dla mpermetudes de Gejù Crist.
Prion!
Seniëur Idie, te ti pruvidënza granda nia da dì, es tu ulù crì ora sant Ujep per vester nevic de
ti Oma Santiscima: te prion de nes cunzeder de avëi tl ciel la nterzescion de chël che veneron
sciche nosc sant Patron sun chësta tiera. Tu che te vives y rënies ti secui di secui. Amen.
Litanies de Santa Maria

**Litanies de Santa Maria (de Loreto)**

Seniëur, pietà! - Seniëur, pietà!
Crist, pietà! - Crist, pietà!
Seniëur, pietà!- Seniëur, pietà!
Crist, audenes! - Crist, audenes!
Crist, ejaudëscenes! - Crist, ejaudëscenes!
Die Pere dl ciel, ebes pietà de nëus!
Die Fi, redentor dl mond, ebes pietà de nëus!
Die Spirt Sant, ebes pietà de nëus! 
Santa Trinità, un sëul Die, ebes pietà de nëus!
Santa Maria, prëia per nëus!
Santa Vergin,
Oma de Gejù Crist,
Oma dla Dlieja,
Oma dla divina grazia,
Oma dut pura,
Oma dut casta,
Oma imaculata,
Oma dënia d’amor,
Oma de marueia,
Oma dl bon cunsëi,
Oma dl Criator,
Oma dl Salvator,
Vergin prudënta,
Vergin dënia de unëur,
Vergin dënia de lauda,
Vergin putënta,
Vergin plëina de bontà,
Vergin fedela,
Spiedl de perfezion,
Sënta dla sapienza,
Gauja de nosta legrëza,
Tëmpl dl Spirt Sant,
Tabernacul dla gloria eterna,
Abitazion cunsagreda a Die,
Rojula mistica,
Gloria dla descendënza de David,
Furtëza contra l mel,
Marueia de grazia,
Arca dla lianza nueva,
Porta dl ciel,
Stëila dla duman,
Salvëza di amalei,
Fidanza di piciadëures,
Cunselazion di trangujei,
Aiut di cristians,
Regina di Angiuli,
Regina di patriarcs,
Regina di profec,
Regina di apostuli,
Regina di martires,
Regina di testemonesc dla fede,
Regina dla vergins, 
Regina de duc i Sanc,
Regina cunzepida zënza picià uriginel,
Regina tëuta su tl ciel,
Regina dl Rosar,
Regina dla familia,
Regina dla pesc,
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, perdonenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ejaudëscenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ebes pietà de nëus!
Prëia per nëus, santa Oma de Die,
che deventonse dënies dla mpermetudes de Gejù Crist.
Prion!
Bon Die, cunzed a nëus, ti servidëures, de goder daniëura la sanità dl corp y dl’ana, tën
dalonc da nëus, per nterzescion de Maria Santiscima, la melsegurëza de chisc tëmps y de
pudëi goder en di la legrëza eterna. Per Gejù Crist, nosc Seniëur. Amen.
Litanies dl Cuer de Gejù

**Litanies dl Cuer de Gejù**

Seniëur, pietà! - Seniëur, pietà!
Crist, pietà! - Crist, pietà!
Seniëur, pietà!- Seniëur, pietà!
Crist, audenes! - Crist, audenes!
Crist, ejaudëscenes! - Crist, ejaudëscenes!
Die Pere dl ciel, ebes pietà de nëus!
Die Fi, redentor dl mond, ebes pietà de nëus!
Die Spirt Sant, ebes pietà de nëus!
Santa Trinità, un sëul Die, ebes pietà de nëus!
Cuer de Gejù, Fi dl Pere etern, ebes pietà de nëus!
Cuer de Gejù, furmà dal Spirt Sant tl grëm de Maria Vergin,
Cuer de Gejù, Parola de Die,
Cuer de Gejù, plën de maiestà,
Cuer de Gejù, tëmpl sant de Die,
Cuer de Gejù, tabernacul dl Autiscim,
Cuer de Gejù, cësa de Die y porta dl paravis,
Cuer de Gejù, fuech che verd d’amor,
Cuer de Gejù, ejëmpl de giustizia y de amor, 
Cuer de Gejù, plën de bontà y de amor,
Cuer de Gejù, funtana de duta la virtù,
Cuer de Gejù, dëni de uni lauda,
Cuer de Gejù, rë y zënter de duc i cueres,
Cuer de Gejù, sënta de duc i tejores dla sapienza y dla scienza,

Cuer de Gejù, te chël che sta duta la plenëza dla divinità,
Cuer de Gejù, che ti ie de plajëi a Pere Idie,
Cuer de Gejù, da si richëza de grazia ons duc davanià,
Cuer de Gejù, da for incà dejidere dla criazion,
Cuer de Gejù, pazient y plën de misericordia,
Cuer de Gejù, rich per duc chëi che te prëia,
Cuer de Gejù, funtana de vita y de santità,
Cuer de Gejù, espiazion de nosc picëi,
Cuer de Gejù, ufendù dala cuinedes,
Cuer de Gejù, malterjà pervia de nosc picëi,
Cuer de Gejù, ubedient nchin ala mort,
Cuer de Gejù, furà tres dala lanza,
Cuer de Gejù, funtana de uni cunselazion,
Cuer de Gejù, nosta ressurezion y nosta vita,
Cuer de Gejù, nosta pesc y nosta recunziliazion,
Cuer de Gejù, vitima di piciadëures,
Cuer de Gejù, salvëza de chëi che spera sun té,
Cuer de Gejù, speranza de chëi che mor en té,
Cuer de Gejù, delizia de duc i Sanc,
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, perdonenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ejaudëscenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ebes pietà de nëus!
Gejù, oml y de bon cuer,
fé deventé nosc cuer sciche ti cuer!

Prion!
Pere uniputënt y etern, che tl Cuer de ti Fi nes des la legrëza de zelebré la gran opres de ti
amor per nëus, fé che da chësta funtana de misericordia zënza fin pudonse giapé l’abundanza
de ti scincundes. Per Gejù Crist, ti Fi, che viv y rënia cun té y cun l Spirt Sant per duc i seculi
di seculi. Amen.

## Wikidata
d:Q48837289
Litanies en unëur de sant Ujep Freinademetz da Oies

**Litanies en unëur de sant Ujep Freinademetz da Oies**

Seniëur, pietà! - Seniëur, pietà!
Crist, pietà! - Crist, pietà!
Seniëur, pietà!- Seniëur, pietà!
Crist, audenes! - Crist, audenes!
Crist, ejaudëscenes! - Crist, ejaudëscenes!
Die Pere dl ciel, ebes pietà de nëus!
Die Fi, redentor dl mond, ebes pietà de nëus!
Die Spirt Sant, ebes pietà de nëus!
Santa Trinità, un sëul Die, ebes pietà de nëus!
Santa Maria, prëia per nëus!
Sant Ujep, che ti es fat da pere al Fi de Die, prëia per nëus!
Vo duc Angiuli y Sanc de Die, priede per nëus!
Sant Ujep da Oies, servidëur fedel de Gejù Crist, prëia per nëus!
Preve, sometù deplën ala ulentà de Die,
Fuech d’amor per la urazion,
Plën de dedizion per la gloria de Die,
Laurant per la salvëza dla jënt,
Perdicadëur ardì dl’aurità,
Miscioner njinià daniëura al sacrifize,
Preve plën de bontà y d’amor,
Ideal dla vita dedicheda al servisc de Die,
Amant dla puvertà y pere dla puera jënt,
Ghilga dla castità,
Ejëmpl de ubedienza,
Tu plën de pazienza,
Tu che ne t’es nia cris la gloria de chësc mond, 
Tu ejëmpl de umeltà,
Tu che judes i dëibli y i amalei,
Tu aiut di pueresc y di perseghitei,
Tu aucat de chëi che patësc ngiustamënter,
Tu amich di pitli,
Tu ideal di jëuni,
Tu ejëmpl de virtù,
Tu imitadëur di Sanc de Die,
Tu gran devot de Maria,
Tu maester tl’adurazion dl Cuer de Gejù
Sant Ujep da Oies, prëienes ca:
- na fede viva – nëus te prion, ejaudëscenes!
- na speranza fërma tla proes dla vita
- n amor dedicà a Idie y al servisc dla jënt
- amor y fedeltà ala Dlieja
- na ubedienza ulentiva ai superiors
- festide per la cunverscion di nfediei y di piciadëures
- artenienza pra fé dl bën
- amor senzier per l Santiscim Sacramënt dl Autere
- speranza de arjonjer l paravis
- la grazia de na bona mort
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, perdonenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ejaudëscenes, Seniëur!
Aniel de Die, tu toles demez i picëi dl mond, ebes pietà de nëus!
Prëia per nëus, sant Ujep da Oies,
che deventonse dënies dla mpermetudes de Gejù Crist.
Prion!
Die de bontà, ti servidëur, sant Ujep da Oies, à per amor a ti y al proscim lascià si ncësa, per
ti purté la cuntentëza dla fede y la grazia de Gejù Crist ai fredesc y ala surans de tiera
furesta. Ejaudësc nosta supliches y mplenësc nce nëus de n amor njinià a se sacrifiché per té
y per nosc fredesc y nosta surans. De chësc te prions per Gejù Crist, nosc Seniëur. Amen.
London

**London** ie la capitela y majera zità dl Riam Unì y de l'Nghiltiera. La ie la terza majera zità de l’Europa do Moscau y Istanbul. Tl  ova la zità na populazion de  abitanc dedit de si cunfins.

## Geografia

### Tlima

## Referënzes
Luci Gabriel

** Luci Gabriel** 1597 a Flem, † 19-10-1663 a Glion. Autur rumanc

## operes
*Ilg Nief Testament

* *Oratio defudendis ad verum precibus concinnata & publice recitata in celeberimo scholae Tigurinae Gymnasio* (Zürich 1616)
* *Pündtnerisch Hanengeschrey* (1621)
* *Ilg Nief Testament da Niess Senger Jesu Christ* (Basel 1648)
* *Zwo Christliche Leich-Predigten gehalten bei Bestattung der Brüder Jacob Schmnidt von Grüneck und Caspar Schmidt von Grüneck* (Zürich 1659)
## Test


:Ilg Nief Testament, Basel, Ioan Iacob Genath. 1648.
[ir] Cuntut rog jou vus d' ilg Evangeli, a vus da Messa, ca veits quitau par viess perpetten salid, ca vus leigias bucca schazigiar aschi lef la S. Scartira. Legit enten quella gi e noig: parchei ca vus affleits enten ella la vitta perpetna,  Joh. 5. Carteias buc á voss Mussaders senz' andriescher suenter, a grundigiar sch' ei seig aschia sco els mussen, ner buc. Savundeit ilg exempel d' ils Bereensers, ils quals, cur els vevan udieu pardagont ilg Apostel Paulus, scha maven els a casa, ad anqurivan en la Scartira, sch' ei fuss aschia ner buc. Cur voss Mussaders vus mussen anzachei, ca po star cun la S. Scartira, scha carteit, a parneit si. Cur els mussen anzachei, ca stat nilgiur scrit en la S. Scartira, a po bucca star cun quella, [iv] scha carteias buc, a parneigias bucca si. Scheigias buc sco beara schletta lgeut, Guardian els sch' els mussen buc andreg, els vengian a render quint par mei. Quels ca surmeinan auters cun lur faulsa doctrina, vengian bein a render á niess  Senger ün gref quint, a vengian a ratscheiver ünna pli greva condemnatiun, ca quels ca vengian surmanai. Mo quels ca sa lain surmanar, vengian er ad ir ent ilg Uffiern. Gi bucca niess Senger Christus sez, Math. 15. Cur ün tschiec meina 'lg auter tschiec, scha croden els amadus ent ilg fussau. 


## rm Wikipedia
:rm:Luzi Gabriel
## Wikisource
*Luci Gabriel

## Wikidata
d:Q122050
## Fontanas
*Truog, Evangelische Pfarrer, 1934, 106; Deplazes, Funtaunas 1, 37-39; 2, 20 s

## Liams
Lexicon Istoric Retic
Ludwig Molitor

**Ludwig Molitor** Autur rumanc 1620 in Scuol; † 1683 in Latsch GR) 
## Test


**M. LUDVİG MOLİTOR.**
Ün cudischet da soinchias historias, Basel tras ils hartavels da Joh. Jac Genath. 
1652
L' HISTORIA DA SUSANNA Ent igl miedi.
*Sco: Nus spronza vein sün tei singiur.*

PArdichias faulsas ven plidau, 
Cun quei lg' uffiern ven gudangiau, 
S' ilg Mund zanur latierse. 
          Sco nus ligin, 
          Ad er udin. 
Da dus zunt nauschs Cusslgierse. 
2[p. 137] Quels par Derschaders ngin 
schentai 
En grond' hanur da tuts salvai. 
Duvevan tiers lur stare. 
 


## Fontanas
*Un cudeschet da soinchias Historias pridas or d'ilg Veder Testament (Basel 1656)
*Erich Wenneker: Molitor, Ludwig. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 24, Bautz, Nordhausen 2005, ISBN 3-88309-247-9, Sp. 1099–1100.
*H.-P. Schreich-Stuppan, L‘istorgia dal chant rum. da baselgia, en: Chal. ladin, 1996, 117 s.

## Wikidata
d:Q1874795
## Liams
*Lexicon Istoric Retic
Lujanta

**Lujanta** ê la jomelina de Dolasila y na möta dla Regina y dl Re de Fanes tla liënda dl Rëgn de Fanes. Ara ti ê gnüda sorandada ales muntagnoles dala Regina sciöche pënch dla alianza socrëta. Ara â condüt la Regina y i ultims Fanes al sigü tl rëgn sot era ite dles muntagnoles sot al Sas dla Porta. N iade al ann dessla fá cun la Regina na roda sön na barca söl Lech de Braies a ti aspeté al’incundada dl tëmp impormetü.
Lungiarü

**Lungiarü** é n paisc dla Val Badia y na frazion dl comun de S.Martin de Tor a na altëza de 1485 m. 


Al ostí da Lungiarü de Josef Taibon

Ladins, sc'i jëis pa a Lungiarü, 
Storjede pro mo dër dessigü 
Dailó da Iaco a palsé, 
N ostí, de tai nen ciafon plü. 


Primiziant Alfonso Frontull ‒ Lungiarü by Josef Frena

N fi dl Frontull dij Mëssa Novela, 
Y chi de Lungiarü fej festa dër bela. 
Maester y mone él sté jö Marou 
Bëgn bun carant' agn, degügn n' i orô crou. 


## Wikisource
*Al ostí da Lungiarü
*Josef Taibon

## Galaria

Campill.jpg

Capela Sant Ujöp Freinademetz (Lungiarü).jpg
 
Misci (Lungiarü).jpg
 
Rü da Seres.jpg
 
San Martin de Tor - Lungiarü.jpg
 
Seres (Lungiarü).jpg