open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Khazret Sultan

L **Khazret Sultan** ie n crëp sul cunfin danter l Usbechistan y l Tagichistan. L ie l crëp plu aut dl Usbechistan y nce l plu aut de la ciadëina de Hisar, a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Kliucevskaia Sopka

La **Kliucevskaia Sopka** (rus: *Ключевская Сопка*), ncë tlamà **Kliucevskoi** (rus: *Ключевской*), ie n crëp te la Ruscia. L ie n vulcan y l crëp plu aut sun la penijula de la Camciatca cun na autëza de  metri. L ie nce l vulcan atif plu aut de duta l'Eurasia y toca pra la Grupa Vulcanica de Kliucevskaia.

## Geografia

## Referënzes
Mont Blanc (Bas-Saint-Laurent)

L **Mont Blanc** ie n crëp tl Canada. L toca pra la grupa di crëps Chic-Choc y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Piza Boris Yeltsin

L **Piza Boris Yeltsin** (, ) ie n crëp tl Chirghistan. L toca pra la ciadëina de crëps Terskey Alatau dl Tian Shan y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Elbrus

L **Elbrus** (rus: Эльбрус) ie l crëp plu aut sibe de la Ruscia che de l'Europa. L toca pra la ciadëina de crëps Gran Caucas y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Aconcagua

L **Aconcagua** ie n crëp te l'Argentina. L toca pra la ciadëina de crëps Principal Cordillera y à na autëza de  metri, cie che nen fej l crëp plu aut de l'Andes.

## Geografia

## Referënzes
K2

L **K2** ie l segondo crëp plu aut al mond, cun na autëza de  metri, do l Everest cun si  metri. L K2 ie sul cunfin danter l Pachistan y la Cina y toca pra la ciadëina de crëps Baltoro Muztagh.

## Geografia

## Referënzes
Everest

L **Everest** (; tibetan: *Chomolungma* ; ) ie l crëp plu aut de la Tiera n cont de autëza dal livel dl mer. Si piza ie sul cunfin danter l Nepal y la Cina y ie a n'autëza de  metri. L toca pra la ciadëina de crëps Mahalangur Himal ti Himalaia.

L fova stat arpizà per l prim iede ai 29 mei 1953 dai alpinisć Edmund Hillary de la Nueva Zelanda, Tenzing Norgay dl Nepal.

## Geografia

## Referënzes
Col Saint Ignace

L **Col Saint Ignace** ie n crëp te la Franzia. L toca pra la ciadëina de crëps Ciadëina de Larrun y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Are You Alice?

**Are You Alice?** ie n manga, anime, y videojuech. svilupá da y publicá ai 7 avril 2011 da Idea Factory.

## Storia
Ikki Tousen: Shining Dragon

**Ikki Tousen: Shining Dragon** ie n videojuech, svilupá da Idea Factory y publicá ai 36 Juli 2007 da Marvelous Entertainment.
SpongeBob SquarePants: The Cosmic Shake

**SpongeBob SquarePants: The Cosmic Shake** ie n videojuech, svilupá da Purple Lamp y publicá ai 31 jene 2013 da Activision.

## Storia
## Refrënzes
God of War Ragnarok

**God of War: Ragnarök** ie n videojuech, svilupá da Santa Monica Studio y publicá ai 9 november 2022 da Sony Interactive Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
God of War (videojuech dl 2018)

**God of War** ie n videojuech, svilupà da Santa Monica Studios y publicà ai 20 auril 2018 da Sony Interactive Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Xenosaga I & II

**Xenosaga I & II** ie n videojuech, svilupà da Monolith Soft y publicà ai 30 merz 2006 da Bandai Namco Entertainment.
Duel Masters

**Duel Masters** ie n videojuech, svilupá da High Voltage Software y publicá ai 2 nouember 2004 da Atari.
Ijula de Pitcairn

L**'Ijula Pitcairn** ie la majera ijula dl Raion de Sëuramer Britanich de l'Ijules Pitcairn tl Ozean Pazifich.
Bálvány

L **Bálvány** ie n crëp te l'Ungaria. L toca pra la ciadëina de crëps Bükk y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Qurnat as Sawda'

L **Qurnat as Sawda**' ie n crëp tl Liban. L toca pra la ciadëina de crëps Mont Lebanon y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Nevis Peak

L **Nevis Peak** ie n crëp sun San Cristoful y Nevis. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Kvívíksskoranøva

L **Kvívíksskoranøva** ie n crëp sun l'Ijules Feroe. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Morne Seychellois

L **Morne Seychellois** ie n crëp sun la Seychelles. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Crni vrh (planina u BiH (Tešanj))

L **Crni vrh** ie n crëp te la Bosnia y Herzegovina. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Bungsberg

L **Bungsberg** ie n crëp te la Germania. L à na autëza de  metri, cie che ne'n fej l crëp plu aut dl Schleswig-Holstein.

## Geografia

## Referënzes
Helpter Berge

I **Helpter Berge** ie n crëp te la Germania. I à na autëza de  metri y ie l pont plu aut dl Mecklenburg-Vorpommern.

## Geografia

## Referënzes
Ciadëina dl Est (Camciatca)

La **Ciadëina dl Est** (rus: Восточный хребет) ie n crëp y n vulcan te la Ruscia sun la penijula de Camciatca. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Vulcan Koselski

L **Koselski** (rus: *Козельский вулкан*) ie n vulcan y n crëp te la Ruscia sun la penijula de Camciatca. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Maromokotro

L **Maromokotro** ie n vulcan y l crëp plu aut dl Madagascar. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Town Hill

L **Town Hill** ie n crëp tl Raion de Sëuramer Britanich Bermuda. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Crëp dl Elefant (Taipei)

L **Crëp dl Elefant** () ie n crëp daujin a Taipei, la capitela dl Taiwan. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Tetas de Maria Guevara Natural Monument

L **Tetas de Maria Guevara Natural Monument** ie n crëp tl Venezuela. L à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Albatross Crest

L **Albatross Crest** ie n crëp tl Raion de Sëuramer Britanich Georgia dl Sud y l'Ijules Sandwich dl Sud.

## Geografia

## Referënzes
Cima Dome & Volcanic Field National Natural Landmark

L **Cima Dome & Volcanic Field National Natural Landmark** ie n crëp ti Stac Unii.

## Geografia

## Referënzes
Karlu Karlu / Devils Marbles Conservation Reserve

L **Karlu Karlu / Devils Marbles Conservation Reserve** ie n crëp te l'Australia.

## Geografia

## Referënzes
Lobac (col)

L **Lobac** (rus: *Лобач*) ie n col te la Ruscia te la republica de Tatarstan.

## Geografia

## Referënzes
Pakhkal-Kaya

L **Pakhkal-Kaya** ie n crëp te l'Ucraina. L toca pra la ciadëina de crëps Crëps de la Crimea y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Harz

L **Harz** ie na ciadëina de crëps te la Germania. Si pont plu aut ie l Brocken a  metri.

## Geografia

## Referënzes
An American Tail

**An American Tail** ie n videojuech, svilupá da y publicá ai 2007 da Data Design Interactive.

## Storia
An American Tail: Fievel Goes West

**An American Tail: Fievel Goes West** ie n videojuech, svilupá da Shimada Kikaku y publicá ai agusto 1994 da Hudson Soft.

## Storia
Warriors Orochi 3

**Warriors Orochi 3** ie n videojuech, svilupá da Omega Force y publicá ai 22 dezëmber 2012 da Koei Tecmo.

## Storia
## Refrënzes
Kyoei Toshi

**Kyoei Toshi** ie n videojuech, svilupá da Granzella y publicá ai 19 utober 2018 Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Instant Brain

**Instant Brain** ie n videojeuch, svilupá da Design Factory y publicá ai 11 nouembre 2011 da Cave.

## Refrënzes
An American Tail: The Computer Adventures of Fievel and His Friend

**An American Tail: The Computer Adventures of Fievel and His Friends** ie n videojuech, svilupá da Manley & Associates y publicá ai agusto 1992 da Capstone Software.

## Storia
## Refrënzes
Warriors Orochi 2

**Warriors Orochi 2** ie n videojuech, svilupá da Omega Force y publicá ai 3 auril 2008 da Koei.

## Storia
Etrian Odyssey II: Heroes of Lagaard

**Etrian Odyssey II: Heroes of Lagaard** ie n videojuech, svilupá da Lancarse y publicá ai 21 fevre 2008 da Atlus.
Etrian Odyssey 2 Untold: The Fafnir Knight

**Etrian Odyssey 2 Untold: The Fafnir Knight** ie n videojuech, svilupá da y publicá ai 2015 da Atlus.

## Storia
## Refrënzes
Knights in the Nightmare

**Knight in the Nightmare** ie n videojeuch, svilupa da Sting Entertainment y publicá ai 25 setember 2008 da Atlus.
Trëi Pizes

La **Trëi Pizes** (talian: *Tre Cime di Lavaredo*; tudësch: *Drei Zinnen*; ladin cadorin: *Tré Zìmes*) ie na grupa de crëps che à la pizes plu cunesciudes de duta la Dolomites.

## Geografia

## Referënzes
Lingua franca nova

La **lingua franca nova**, plu tert tlamà **elefen**, ie na rujeneda ausiliaria nternaziunela crieda da Cornelis George Boeree y publicheda l prim iëde tl 1965.

Vel testc publichei sche libri a pert ie:
* *Colinas como elefantes blanca*, publicà tl 1999 da Daniel Alegrett.
* *La xerca per Pahoa*, publicà tl 2020 da Vicente Costalago.
* *La cade de la Casa de Usor*, publicà tl 2008	da Simon Davies.

## Notes
Penijula de Camciatca

La **Penijula de Camciatca** (rus: полуостров Камчатка) ie na penijula tl estrem est de la Ruscia sul ozean Pazifich. La penijula ie na zona vulcanica, cul vulcan Kliucevskaia Sopka, che ie l vulcan atif plu aut te l'Eurasia. La penijula toca dal pont de ududa aministratif pra l krai de Camciatca, un di 9 krais de la Ruscia tl Raion Federel de Urient Dalonc.

## Demografia
La majera zità sun la penijula de Camciatca ie Petropavlovsk-Kamciatski che ova na populazion de  abitanc tl .

## Referënzes
Mont Blanc

L **Mont Blanc** (franzëus: *Mont Blanc* ; talian: *Monte Bianco* , tramedoi uel di *"crëp blanch"*), ie l crëp plu aut de la Elpes y de l'Europa dl Vest, y l crëp plu aut te l'Europa ora dl Caucas. L à na autëza de   metri y ie sul cunfin danter la Talia y la Franzia.

L fova stat arpizà per l prim iede da Jacques Balmat y Michel-Gabriel Paccard ai 8 de agost 1786.

## Geografia

## Referënzes
Magical Battle Arena

**Magical Battle Arena** ie n videojuech, svilupá da Fly-System y publicá ai 17 agusto 2008 da AreaZERO.
Heroes Phantasia

**Heroes Phantasia** ie n videojuech, svilupá da Banpresto y publicá ai 19 jene 2012 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Prince of Persia: The Sands of Time

**Prince of Persia: The Sands of Time** ie n videojuech, svilupá da Ubisoft Montreal y publicá ai 28 utober 2003 da Ubisoft.

## Storia
## Refrënzes
Luis Senoner

**Luis Senoner**, (* 11 de dezëmber 1889 te Sëlva; † 9 de jené 1985) fova n scultëur y diretëur de scola d'ert de Gherdëina.
      
## Biografia
Luis fova nasciù sul luech de Ronch te Sëlva.  Si oma fova Pazifica Senoner de Ronch y si pere n paur Tone da Valantin. Te si familia iel nasciui bën 10 dater mutans y mutons. Cinch ie bele morc da pitli. Restei n fovl doi mutans y trëi mutons: Sepl, Giudita, Luis, Maria y Tone. L plu vedl mut Sepl fova tumà tla Galizia cun 28 ani tla prima viëra mundiëla. Si auter fra Tone ie mort da jëun te na desgrazia.

Bele da pitl al for mustrà n gran nteres al desëni y ziplé. Si pere ti ova cris na stiëra da lerner a Domur te Sëlva. De chëla cësa ie Luis Senoner deventà patron l ann 1920 Iló ie pona nce unida metuda su la scola d’ert de Sëlva. Ël y si fra Sepl, che fova trëi ani plu vedl, se ova spezialisà a fé crisć. 

Luis fova jit pra i saudeies via Fedom, Col de Lana y pona fovl stat coche saudé a Viena, ulache l ova ënghe scumencià a fé l’Academia.
Si maester a Viena fova stat nce Josef Müllner.

Ruvà de reviers te Gherdëina al nsenià tla scola d'ert de Sëlva per n ann y ie pona jit a Roma a fé l “Istituto Superiore delle Belle Arti”.
A Roma al arjont dl 1922, doche l ova bele ensenià n ann tla scola d’ert de Sëlva, l diplom per l enseniamënt dl ziplé, mudelé y dessenië. A Roma ovel sciche maester nce  Ettore Ferrari.

Luis Senoner se à maridà cun Marianna Kerschbaumer dl Pech da Soplajes l ann 1925. I à abù doi mutans y doi mutons, 1 plu vedi ie tumà ntan la segonda gran viëra mundiëla.

Tla scola d'ert de Sëlva al nsenià fin al ann 1961.

Dal 1955 al 1957 iel stat diretëur dla Scola d'Ert de Urtijëi.

Luis Senoner ie stat nce cunselier dl Museum Gherdëina.

## Lëures
Coche i lëures de truepes scultëures, ruvova i lëures de Luis Senoner te dut l mond , ma scialdi ti Paejes Basc.
* Madona cun Bambin duneda ala cosera Zita.
* Statua de S. Gerolamo Emiliani a San Mauro Torinese tla Villa Speranza.
* L ann 1935 ruva te Südtirol Benito Mussolini y l Chemun de Sëlva ti dona na statua dl prof. Luigi Senoner.
* Pultret de Umberto di Savoia o chël dl garautist Malcom Campbell.
* L ultim lëur che bera Luis à fat te scola ie la Cripl duneda a Papa Giuani XXIII. N chëla ucajion ie i sculeies y ensenianc unic nviëi te dlieja de San Piere a Roma a na udienza dl papa.
## Notes

## Bibliografia
* Josef Demetz: *La persona de scola prof. bera Luis Senoner de Ronch † 9.1.1985* Calënder de Gherdëina 1986, pl. 90-93.

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina
 
## Cunliamënc
*  Fotos de Luis Senoner sun "Sëlva, lecurdanzes da pludagiut".

:Categoria:Uem
:Categoria:Scultëures de Gherdëina
:Categoria:Ert
Magic Knight Rayearth (Sega Saturn)

**Magic Knight Rayearth** ie n videojuech, svilupá da Working Design y publicá ai 25 de agost 1995 da Sega.

## Storia
## Refrrënzes
Prince of Persia: The Lost Crown

**Prince of Persia: The Lost Crown** ie n videojuech, svilupá da Ubisoft Montpellier y publicá ai 24 jene 2024 da Ubisoft.

## Storia
## Refrenzes
Fanziëutes da mëiles

La **fanziëutes da mëiles** (gherdëina: *fanziëutes da mëiles*, badiot: *cütles da pom*, fascian: *?*; tudësch: *Apfelküchl*) ie na variazion de fanziëutes, na spëisa tradiziunela tl raion de la Elpes y l sud de la Germania, scialdi populera nce te la Ladinia. Les ie fates da fëtes de mëil che vën dunchedes te na pasta tócia y po  cuetes tl uele. Plu da giut les maiovun coche gran cëif, ma al didancuei nce plu suënz coche dessert.

## Tradizion

## Libri da cujiné
* Anneliese Paratoni: *Spëisa da zacan*. Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 1990. 
* Neuendorff Peter (ed.): *Kochbuch der Anna Maria Sanoner und der Felicita Unterplatzer*. Museum de Gherdëina Urtijëi 1995.
* *Cujiné cun Loldi*. KVW de Urtijëi 2004.
## Referënzes
Made Man

**Mad Man** ie n videojuech, svilupá da SilverBlack Studios y publicá ai 6 nuvember 2006 da Aspyr Games.

## Storia
## Refrënzes
Fichtelberg (Erzgebirge)

L **Fichtelberg** ie n crëp te la Germania. L toca pra la ciadëina de crëps Erzgebirge y à na autëza de  metri, cie che ne'n fej l crëp plu aut dl Sachsen.

## Geografia

## Referënzes
Lugansk

**Lugansk** (ucrain: Луганськ) ie un zità dl'Ucraina urient y la capitela de la Oblast de Lugansk. La à na populazion de  sun na spersa de 286,2 km². La zità ie te la zona d’orar UTC+2.

## Storia

## Geografia

## Notes
Diablerets

I **Diablerets** ie n crëp te la Svizra. I toca pra la ciadëina de crëps Elpes de Vaud y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Rëni de Pruscia

L **Rëni de Pruscia** (tudësch: *Königreich Preußen*; ) fova n rëni te la Germania y la forma dl stat de la Pruscia dal 1701 al 1918. L fova stat la forza prinzipela de la unificazion de la Germania tl 1866 y l stat plu mpurtant che menova l Mper Tudësch nfin a si desfata tl 1918. Nce sce l tulova si inuem dal raion de Pruscia, fova si sënta tl Margraviat de Brandenburg y si capitela fova Berlin.

I rëisc de la Pruscia univa dala cësa di Hohenzollern. La Brandenburg-Pruscia, l stat da chël che ie nasciù l Rëni de Pruscia, fova deventà na putënza militera sota Friedrich Wilhelm de Brandenburg, cunesciù coche l "Gran Litadëur" (*Großer Kurfürst*).  Do che la Pruscia fova deventeda n rëni, fovela jita inant tl crëscer de si pudëi, dantaldut ntan l rëni de Friedrich l Grant. Ël fova stat determinënt tl scumenciamënt de la Viera de Set Ani (1750-79), tenian ora contra l'Austria, la Ruscia, la Franzia y la Svezia y metan su la posizion de la Pruscia ti stac tudësc y nce coche na nueva gran putënza te l'Europa tres la vëntes de la sterscia Armeda de la Pruscia. Ntan i proscimi cënt ani fova la Pruscia jita inant a vëncer n grum de batalies y vieres. Per via de si putënza ova la Pruscia purvà plu iedesc a  unifiché duc i stac tudësc (cun l'ezezion di ciantons tudësc de la Svizra) sota si rëni. Sce l'Austria deventëssa pert o nia de na tel union fova giut alalongia n pont de debat. Do che la Vieres Napoleoniches ova purtà a mëter su la Confederazion Tudëscia, ova la ulentà de unifiché duc i stac tudësc purtà ala Revoluzions tudësces dl 1848–1849, cun rapresentanc de duc i stac che purvova a mëter su si costituzion y stat unificà. Chisc tentatifs ne ova nia purtà suzes y nscila fova la Confederazion Tudëscia tumeda adum tl 1866 canche la Viera Austro-Prusciana fova rota ora danter si doi cumëmbri plu stersc.

## Storia
## Referënzes
Ys X: Nordics

**Ys X: Nordics** ie n videojuech, svilupá da y publicá ai 28 setember 2023 da Nihon Falcom.

## Storia
## Refrënzes
Doki Doki Majo Shinpan! 2 Duo

**Doki Doki Majo Shinpan! 2 Duo** ie n videojuech, svilupá da y publicá ai 31 Juli 2008 da SNK Playmore.

## Refrënzes
Ys IX: Monstrum Nox

**Ys IX: Monstrum Nox** ie n videojuech, svilupá da Nihon Falcom y publicá ai 26 setember 2019 da Nippon Ichi Software.

## Stroia
## Refrënzes
Ys Strategy

**Ys Strategy** ie n videojuech, svilupá da Future Creates y publicá ai 23 merz 2006 da Marvelous Interactive.

## Storia
SpyHunter: Nowhere to Run

**SpyHunter: Nowhere to Run** ie n videojuech, svilupá da Terminal Reality y publicá ai 5 setember 2006 da Midway Games.
Ys IV: The Dawn of Ys

**Ys IV: The Dawn of Ys** ie n videojuech, svilupá da y publicá ai 22 dezëmber 1993 da Hudson Soft.

## Storia
Breath of Fire 6

**Breath of Fire 6** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 24 fevre 2016 da Capcom.

## Storia
## Refrënzes
Spy Hunter (videojuech dl 2012)

**Spy Hunter** ie n videojuech, svilupá da TT Fusion y publicá ai 9 utober 2012 da Warner Bros. Interactive.
Salamander (videojuech)

**Salamander** ie n videojuech, svilupá da Konami y publicá ai 4 Juli 1986 da Konami.

## Storia
## Refrënzes
Chëuta sul Valor Njuntà

La **Chëuta sul Valor Njuntà** (gherdëina: *chëuta sul valor njuntà (CVN)*, badiot: *cuta söl valur ajunté (CVA)*, fascian: *couta sun l valor enjontà (CVE)*) ie na chëuta che n paia te na maniera ncrementela. La vën junteda al priesc de n prudot te uni var de la produzion o al consumadëur finel. Sce l consumadëur ie na firma, po possela suënz damandé zeruch la chëuta. La CVN ie na chëuta nia ndrëta, ajache chël che porta l custimënt de la chëuta ne ie suënz nia chël che paia la chëuta al stat.
Republica

Na **republica** (dal latin *res publica* che uel di  'roba publica') ie n stat ulache l pudëi pulitich ie dl publich, chël uel di de la jënt, y si reprejentatifs, a cuntrast cun na monarchia.

## Storia
## Referënzes
X2: Wolverine's Revenge

**X2: Wolverine's Revenge** ie n videojuech, svilupá da Vicarious Vision y publicá ai 15 auril 2003 da Activision.

## Storia
## Refrënzes
X-Men (videojuech di 1993)

**X-Men** ie n videojuech, svilupá da Western Technology Inc. y publicá ai 5 merz 1993 da Sega.

## Storia
Arkista's Ring

**Arkista's Ring** ie n videojuech, svilupá da Nihon Malcom Kaihatsu y publicá ai Juni 1990 da Sammy Corporation.

## Storia
## Refrënzes
Megpoid the Music

**Megpoid the Music#** ie n videojuech, svilupá da ParaPhray y publicá ai 28 merz 2013 da Asgard.

## Storia
Mega Man X DiVE

**Mega Man X DiVE** ie n videojuech, svilupá da Capcom y publicá ai 26 merz 2020 da NebulaJoy.

## Storia
## Refrënzes
Mighty Morphin Power Rangers: Mega Battle

**Mighty Morphin Power Rangers: Mega Battle** ie n videojuech, svilupá da Bamtang Games y publicá ai 17 jene 2017 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Rockman DASH: 5tsu no Shima no Daibouken!

**Rockman DASH: 5tsu no Shima no Daibōken!** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 1 fevre 2008 da Capcom.
Power Rangers: Battle for the Grid

**Power Rangers: Battle for the Grid** ie n videojuech, svilupá da nWay y publicá ai 26 merz 2019 da Lionsgate Games.

## Storia
## Refrënzes
Coefizient Gini

Te l'economia ie l **Coefizient Gini**, nce tlamà **Indesc Gini** o **Raport Gini**, na mesura de statistica che uel mustré la desvalivanza di davanies y la desvalivanza de la richëza.
To Hell and Back

**To Hell and Back** ie n videojuech, svilupá da Andy Jervis y publicá ai 27 jene 1988 da CRL.

## Storia
## Refrënzes
Zoo Tycoon (videojuech dl 2013)

**Zoo Tycoon** ie n videojuech, svilupá da Asobo Studios y publicá ai 22 nuvember 2013 da Microsoft Studios.

## Stroia
## Refrënzes
RollerCoaster Tycoon World

**RollerCoaster Tycoon World** ie n videojuech, svilupá da Nvizzio Creations y publicá ai 16 Nuvemer 2016 da Atari / RCTO Productions.

## Refrënzes
Nfiereda de Mëisules

La **Nfiereda Mëisules**, per tudësch *Pößnecker Klettersteig*, per talian *Ferrata delle Mèsules*, ie na fiereda de Mëisules tl Sela tla Dolomites plutosc arpizadëures che sà nëut ajache la va scialdi ndrët su.

## Storia
La via fiereda ie stata metuda ndrova y giaurida ai 23 de agost 1912 dai uemes dla sezion dla zità Pößnecker dl Deutsch Östereeichischer Alpenverein y ie la plu vedla dla Dolomites.

Dala plaza da lascé ju i auti sun l Jëuf dl Sela ruvun sul troi nr. 649 japé dl crëp dla Cënta de Mëisules passan via sota i Ciampanii dl Sela.
La va su scialdi ndrët y l crëp ie scialdi metù ora dantaldut tla prima pert tres n ciamin. N ruva sun l giaron de Ciavazes. Da iló vala plu saurida fin sun Piz Sëlva (2.941m). 

Per unì de reviers van via per i ëures dl Sela passan via per Piz Revisc, Piz Gralba, Piz Saliëra, Piz Miara, Piz Beguz y ju sun Pisciadù o ju tla Val Lasties troi nr. 647.
## Bibliografia
* Josef Kostner, Gregor Prugger: *Cherta de Ciandevaves y de Ciandepinëi*. Calënder de Gherdëina 1974, pl. 124-125.
* Reinhold Messner: Dolomiti. Le vie ferrate. Bulsan 1975.
Legaia 2: Duel Saga

**Legaia 2: Duel Saga** ie n videojuech, svilupá da Prokion y publicá ai 29 nuvember 2001 da Sony Interactive Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Jack the Ripper (videojuech dl 2004)

**Jack the Ripper** ie n videojuech, svilupá da Galilea Games y publicá ai 29 jene 2004 da Microids.

## Storia
## Refrënzes
Baltoro Muztagh

L **Baltoro Muztagh** ie na ciadëina de crëps tl Pachistan. Si pont plu aut ie l K2 a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Crëps Sudirman

I **crëps Sudirman** ie na ciadëina de crëps te l'Indonesia. Si pont plu aut ie l Puncak Jaya a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Grupa Vulcanica de Kliucevskaia

La **Grupa Vulcanica de Kliucevskaia** (rus: Ключевская группа вулканов) ie na ciadëina de crëps sun la penijula de Camciatca tl est de la Ruscia. Si pont plu aut ie la Kliucevskaia Sopka a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Mont Rosa

La **Mont Rosa** ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter la Svizra y la Talia. Si pont plu aut ie la Piza Dufour a na autëza de  metri, che ie la segonda piza plu auta de la Elpes do l Mont Blanch.

## Geografia

## Referënzes
Ciadëina de Katun

La **Ciadëina de Katun** () ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter la Ruscia y l Casachstan. Si pont plu aut ie l Beluha a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Elpes Urienteles

L**'Elpes Urienteles** ie la pert urientela de la ciadëina de crëps de la Elpes. Si pont plu aut ie l Piz Bernina a na autëza de  metri. Les cuer pertes de la Talia, Svizra, Germania, Austria, Slovenia y dut l Liechtenstein.

## Geografia

## Referënzes
Preélpes Franzëuses

L **Preélpes Franzëuses** (, ) ie na ciadëina de crëps te la Franzia. Si pont plu aut ie la Haute Cime a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Grupa dl Saslonch

La **Grupa dl Saslonch** ie na ciadëina de crëps te la Dolomites danter la valedes de Gherdëina y Fascia. Si pont plu aut ie la piza dl Saslonch a na autëza de  metri.

## Pizes
La pizes plu autes de la grua ie:

*Saslonch (3181 m)
*Sas da Duman/Piza Grohmann (3126 m)
*Ciampanil Wessely (3093 m)
*Ciampanil Innerkofler (3054 m)
*L Dënt (3000 m)
*Pizes di Cin Dëic (2997 m)
*Sasplat (2958 m)
*Piza de Dantersac(2820 m)

## Geografia

## Referënzes
Grupa de Ciadenac

La **grupa de Ciadenac** o nce mé **Ciadenac** (talian: *Gruppo del Catinaccio*; tudësch: *Rosengartengruppe*) ie na ciadëina de crëps de la Dolomites sul cunfin danter Südtirol y l Trentin. Si pont plu aut ie l Antermoa a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Massif de Mulanje

L **Massif de Mulanje** ie na ciadëina de crëps tl Malaui. Si pont plu aut ie l Sapitwa a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Grupa de Haunold

La **Grupa de Haunold** (tudësch: *Haunoldgruppe*, talian: *Gruppo Rondoi-Baranci*) ie na ciadëina de crëps te Südtirol te la Talia. Si pont plu aut ie l Haunold a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Wetterstein

L **Wetterstein** o **Wettersteingebirge** ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter l'Austria y la Germania che cuer pertes dl Tirol y dl Paiern. Si pont plu aut ie l Zugspitze a na autëza de  metri, che ie nce l crëp plu aut de la Germania.

## Geografia

## Referënzes
Crëps de Anti-Liban

I **crëps de Anti-Liban** ie na ciadëina de crëps sul cunfni danter l Liban, la Siria y l Israel. Si pont plu aut ie l Mont Hermon a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Elpes de Gailtal

L**'Elpes de Gailtal** ( o *Drauzug*) ie na ciadëina de crëps te l'Austria. Si pont plu aut ie la Große Sandspitze a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Grupa dl Nuvolau

La **Grupa dl Nuvolau** ie na ciadëina de crëps te la Talia. Si pont plu aut ie l Averau a na autëza de  metri. La grupa ie tl parch natural dles Dolomites d’Ampëz. Autra pizes autes ie l Nuvolau y la Cinch Tors.

## Geografia

## Galaria dales fotografies

Monte Averau 01.jpg| L Averau
 
Monte Averau 1.jpg| L Averau
 
Province of Bolzano - South Tyrol, Italy (Unsplash).jpg| L jëuf de Giau cul Nuvolau
 
Valparola Pass 5.jpg| L jëuf de Valparola
 


## Referënzes
Crëps de Cantabria

I **crëps de Cantabria** () ie na ciadëina de crëps te la Cantabria te la Spania. Si pont plu aut ie la Torre de Cerredo a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Crëps de Somcheti

I **Crëps de Somcheti** (, ) ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter la Georgia y l'Armenia. Si pont plu aut ie l Lalvar a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Caucas

L **Caucas** (; , pronunzià ; , , pronunzià ; , pronunzià ; , ;
) ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter l'Europa y l'Asia. L se destira ora dal Mer Fosch al Mer Caspich y à l crëp plu aut de l'Europa, l Elbrus a n'autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Serra da Estrela

L **Serra da Estrela** ie na ciadëina de crëps tl Portugal. Si pont plu aut ie l Torre (Serra da Estrela) a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Ural

I **Monc Urals** (; , ; , ) o nce l **Ural** ie na ciadëina de crëps te la Ruscia che se destira ora da nord a sud y va nce ite tl Casachstan. Si pont plu aut ie la Mont Narodnaya a na autëza de  metri.

L Ural vën generalmënter udù coche l cunfin danter l'Europa y l'Asia.

## Geografia

## Referënzes
Nebrodi

I **Nebrodi** o **monti Nebrodi** ie na ciadëina de crëps te la Sizilia. Si pont plu aut ie l Monte Soro a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Crëps Sayan

I **crëps Sayan** ie na ciadëina de crëps tl sud de la Siberia te la Ruscia y te la Mongolia. Si pont plu aut ie l Monkh Saridag a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Carpac Blanc

I **Carpac Blanc** ie na ciadëina de crëps danter la Republica Ceca y la Slovachia. Si pont plu aut ie la Velká Javořina a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
San Mateo Mountains (Cibola County (New Mexico))

I **San Mateo Mountains** ie na ciadëina de crëps ti Stac Unii. Si pont plu aut ie l Mount Taylor a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Odenwald

L **Odenwald** ie na ciadëina de crëps te la Germania che se destira ora sui cunfins danter l Hessen, l Paiern y l Baden-Württemberg. 

## Geografia
Si pont plu aut ie l Katzenbuckel a na autëza de  metri.

## Referënzes
Crëps de Ciucotca

I **crëps de Ciucotca** (rus: *Чукотское нагорье*) ie na ciadëina de crëps te la Ciucotca tl estrem est de la Ruscia. Si pont plu aut ie l Iskhodnaya a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Basil the Great Mouse Detective

Basil the Great Mouse Detective ie n videojuech svilupà da  y publicà ai  da .

## Storia

## Referënzes
Bass Landing

**Bass Landing** ie n videojuech, svilupá da Tose y publicá ai 14 jene 1999 da Agetec.

## Stroia
## Refrënzes
Bass Landing 2

**Bass Landing 2** ie n videojuech, svilupá da Tose y publicá ai 2000 da ASCII Corproation.

## Storia
## Refrënzes
One Piece: Grand Battle! 3

**One Piece: Grand Battle 3** ie n videojuech, svilupá da Ganbarion y publicá ai 11 dezëmbre 2003 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia

## Refrënzes
Bass Landing 3

**Bass Landing 3** ie n videojuech, svilupá da Tose y publicá ai 3 Juli 2003 da Sammy Corproation.

## Storia
## Refrënzes
Kenka Bancho

**Kenka Bancho** ie n videojuech, svilupá da Wise Key y publicá ai 9 Juni 2005 da Spike.

## Storia
## Refrënzes
Kenka Bancho: Badass Rumble

**Kenka Bancho: Badass Rumble** ie n videojuech, svilupá da Bullets y publicá ai 27 nuvember 2008 da Spike Chunsoft.

## Storia
## Refrënzes
Europa-Neustift

**Europa-Neustift** (tudësch: *Europa-Neustift*, talian: *Europa-Novacella*) ie una de la cin' circoscrizions de la zità de Bulsan.
Gundam: Battle Assault

**Gundam: Battle Assault** ie n videojuech, svilupá da Natsume y publicá da 12 mërz 1998 da Bandai.

## Storia
## Refrënzes
Chëuta

Na **chëuta** (gherdëina: *chëuta*, badiot: *cuta*, fascian: *couta*) ie n tribut finanzier scrit dant da na urganisazion guvernela y paià da n individuum o n ënt per lege per finanzië coletivamënter la spëises dl guviern,  la spëises publiches, y nce per regulé y diminiuì externaliteies negatives. Chëutes po vester ndrëtes o nia ndrëtes y vën paiedes cun scioldi y datrai nce tres n lëur.

Na chëuta ndrëta ie una ulache chël che porta l custimënt de la chëuta ie chël che la paia nce al stat. Pra na chëuta nia ndrëta ie chël che porta l custimënt de la chëuta suënz nia chël che la paia al stat. N ejëmpl de na chëuta nia ndrëta ie la Chëuta sun l Valor Njuntà.

## Referënzes
SteadyxStudy

**SteadyxStudy** ie n videojuech, svilupá da Idea Factory y publicá ai 25 merz 2004 da Idea Factory.

## Storia
Romanisazion

La **romanisazion** ie te la linguistica la cunverscion de n test scrit te n alfabet che ne ie nia chël latin al alfabet latin.
Like a Dragon: Ishin

**Like a Dragon: Ishin!** ie n  videojuech, svilupá da Ryu ga Gotoku Studio y publicá ai 2023 da Sega.

## Storia
## Refrënzes
Hunter x Hunter: Ryumyaku no Saidan

**Hunter x Hunter: Ryumyaku no Saidan** ie n videojuech, svilupá da Konami y publicá ai 30 agusto da Konami.

## Storia
## Refrënzes
Hunter x Hunter: Wonder Adventure

**Hunter x Hunter: Wonder Adventure** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 20 setëmber 2012 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
L'Om

**L'Om** (talian: *Cima dell'Uomo*) ie n crëp te la Val de Fascia che fej pert de la Grupa de la Marmolada te la Dolomites.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Ciadenac

La **Piza de Ciadenac** o nce mé **Ciadenac** (talian: *Cima Catinaccio*; tudësch: *Rosengartenspitze*) ie n crëp che toca pra la grupa de Ciadenac. La fej pert de la Dolomites te la Talia y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Grande Casse

La **Grande Casse** ie n crëp te la Franzia. La toca pra la Elpes de la Vanoise y dl Grande Arc y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Gemeindeschlüssel

L **Gemeindeschlüssel**, **Gemeindekennziffer** o **Amtliche Gemeindeschlüssel (AGS)**, ie i inuemes adurvei te la Germania, l'Austria y la Svizra per n codesc che vën adurvà per identifiché n chemun.
Ciamp de Toblach

L **Ciamp de Toblach** o **Jëuf de Toblach** ie n raion y nce n jëuf te la Val de Puster te Südtirol a na autëza de 1210 metri. L ie l spartiega danter la Rienz che va tl Mer Adriatich y la Drau che va tl Mer Fosch. L raion ie danter i luesc de Sanciana y Toblach.
Sorabances

**Sorabances** ie n jëuf te la Dolomites a na autëza de 1530 emtri. L ie sul cunfin danter Südtirol y la provinzia de Belum.
Rëni de Franzia

L **Rëni de Franzia** ( ( ,  ); ;  ()) ie l inuem istoriografich che vën dat a plu entiteies politiches de la Franzia tl Medieve y tl scumënciamënt dl tëmp modern. L fova un di stac plu putënc de l'Europa dal tëmp aut dl Medieve inant. L fova ënghe una de la prima putënzes colonieles, cun colonies te l'Asia y Africa, y la majera che fova la Nueva Franzia te l'America dl Nord.

La Franzia à si urigin tl Rëni di Francs dl Vest (*Francia Occidentalis*), l mez a vest dl Mper di Carolings, che fova stat furmà cul Tratat de Verdun tl 843. N ram de la dinastia di Carolings ova renià nfin tl 987, canche Hugh Capet fova stat lità rë y ova fundà la dinastia di Capets. L raion ova tenì si inuem *Francia* y si reniant l titul *rex Francorum* ("rë di Francs") nfin tl Medieve aut. L prim rë a se dé l titul  *rex Francie* ("rë de Franzia") fova Philip II tl 1190, y ufiziel dal 1204 inant. Da ilò inant fova la Franzia stata renieda dut l tëmp dai Capets sota la cëses de Valois y Bourbon nchin a l'abolizion de la monarchia tl 1792 ntan la revoluzion franzëusa. L rëni de Franzia fova ënghe stat renià doi iedesc te n'union persunela cul rëni de Navarra, dal 1284 al 1328 y inò dal 1572 al 1620. Daldò fova la istituzions de Navarra states tëutes demez y juntedes pro ala Franzia.
Ruhr

La **Ruhr** ( , nce tlamà *Ruhrpott* ), ie n raion urban polizentrel (a plu zëntri) tl Nordrhein-Westfalen te la Germania. Cun na densità de populazion de /km2 y plu de 5 milions de abitanc tl 2017, iel l majer raion urban te la Germania. L ie metù adum da plu gran ziteies che cunfina cul ruf Ruhr a sud, l Rain a vest y la Lippe a nord. Tl sud-vest cunfina l raion cul Bergisches Land. L vën udù coche n tòch dl raion metropolitan Rain-Ruhr che à plu de 10 milions de abitanc y ie l segondo majer raion metropolitan te l'Union Europea do Paris.

## Geografia
## Storia

## Notes

## Referënzes
Ruhr (ruf)

La **Ruhr** ie n ruf te la Germania. La nasc daujin al Winterberg y se jeta ite tl Rain daujin a Duisburg. La passa tres l raion Ruhr a chël che la ti da l inuem.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Mount Blackburn

L **Mount Blackburn** ie n crëp te l'Alaska ti Stac Unii d'America. L toca pra la ciadëina di Crëps Wrangell y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Elpes Bielleses y Cusianos

La **Elpes Bielleses y Cusianos** ie na ciadëina de crëps te la Talia. Si pont plu aut ie l Monte Mars.

## Geografia

## Referënzes
Elpes dl Mischabel y dl Weissmies

La **Elpes dl Mischabel y dl Weissmies** ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter la Talia y la Svizra. Si pont plu aut ie l Dom.

## Geografia

## Referënzes
Crëps Baird

I **Crëps Baird** ie na ciadëina de crëps tl Alaska ti Stac Unii d'America. Si pont plu aut ie l Mount Angayukaqsraq.

## Geografia

## Referënzes
Hezar Masjed Mountains

L **Hezar Masjed Mountains** ie na ciadëina de crëps tl Iran. Si pont plu aut ie l Kuhha-ye Hezar Masjed.

## Geografia

## Referënzes
Sierra Ancha

La **Sierra Ancha** ie na ciadëina de crëps ti Stac Unii. Si pont plu aut ie l Aztec Peak.

## Geografia

## Referënzes
Pacuare

L **Pacuare** ie na ciadëina de crëps te la Costa Rica. Si pont plu aut ie a  metri.

## Geografia

## Referënzes
Ciadëina de Pai Cioi

La **Ciadëina de Pai Cioi** () ie na ciadëina de crëps tl estrem nord de la Ruscia. Si pont plu aut ie a  metri. La ie l tòch plu a nord de la majera ciadëina dl Ural.

## Geografia

## Referënzes
Crëps de la Giudea

I **crëps de la Giudea** ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter l Israel y l Stat de Palestina. Si pont plu aut ie a  metri.

## Geografia

## Referënzes
Aspromonte

L **Aspromonte** ie n massif de crëps te la Calabria te la Talia. Si pont plu aut ie l Montalto a  metri, cie che ne'n fej l pont plu aut de la Calabria.

## Geografia

## Referënzes
Al Ḩāz̧inah as Sawdā'

L **Al Ḩāz̧inah as Sawdā**' ie na ciadëina de crëps tl Iemen. Si pont plu aut ie a  metri.

## Geografia

## Referënzes
Pale di San Martino

Le **Pale di San Martino** o nce la **Grupa de le Pale** ie na ciadëina de crëps sul cunfin danter l Trentin y l Veneto e la Talia. Si pont plu aut ie la Cima Vezzana a na autëza de  metri. Cun na spersa de 240 km² iela la majera grupa de crëps de la Dolomites.

## Geografia

## Referënzes
Wish You Were Here (ciantia di Pink Floyd)

**Wish You Were Here** ie na ciantia de la grupa rock nglëija Pink Floyd. La fej pert dl album *[[Wish You Were Here (album di Pink Floyd)|Wish You Were Here]]*.

## Storia
## Referënzes
Ciantia

Na **ciantia** ie na composizion de mujiga che vën purteda dant cun la usc de una o plu persones, suënz acumpaniedes da mujiga de strumënc.
Elpes da ciauc dl sud

L**'Elpes da ciauc dl sud** (, ) ie n tòch de l'Elpes, dantaldut tl sud-est, che ie per gran pert tl nord dla Talia cun tòc te la Slovenia y l'Austria. Si crëp plu aut ie l Ortler a na autëza de  metri. 

De l'Elpes da ciauc dl sud fej danter l'auter pert la Dolomites.

## Geografia

## Referënzes
Grupa dl Cristallo

La **Grupa dl Cristallo** ie na ciadëina de crëps te la Talia. Si pont plu aut ie l Cristallo a na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Ciampanil Innerkofler

L **Ciampanil Innerkofler** ie na piza de la Grupa dl Saslonch. La ie auta 3054 metri, cie che ne'n fej la cuarta piza plu auta de la grupa do l Saslonch (3181 m), l Sas da Duman (3126 m) y l Ciampanil Wessely (3093 m).

## Geografia

## Referënzes
Rëni de Sardenia

L **Rëni de Sardenia**, ënghe tlamà l **Rëni de Sardenia-Piemont** o **Piemont-Sardenia** ntan l tëmp di Savoia, fova n stat te l'Europa dl sud dal 13ejim secul nfin al mez dl 19ejim secul.

L rëni fova n cumëmber tl Cunzil de Aragon y fova al scumenciamënt metù adum dala ijules de Corsica y Sardenia. La sovranità sun chësta ijules fova cuntesteda dal Papa, che tl 1297 les ova dates al rë Jaume II de Aragon te la forma de n feud dal inuem  ("rëni de Sardenia y Corsica"). Scumencian tl 1324 ova Jaume II y si suzessëures cuncuistà l'ijula de la Sardenia y metù su si autorità sibe *[[de jure]]* che *[[de facto]]*. Tl 1420, do la viera Sarde–Aragoneja fova l'ijula rueda dl dut sota l Aragon y do la union danter la curones de Aragon y Castilia fova la Sardenia deventeda na pert dl Mper Spanuel.

Tl 1720 fova l'ijula y si rëni states dates demez dai Habsburg y Bourbon, che fova pertendënc al tron spanuel, al Duca de Savoia Vittorio Amedeo II. I Savoia l'ova unificheda cun si puscions storiches sun la tierafërma taliana y l rëni se identificova plu y plu cun i stac sun la tierafërma, pra chël che tucova, ora dl Ducat de Savoia, nce l Ducat de Aosta y prinzipac sciche l Piemont y la Contea de Nizza, che fova stac sota l cuntrol di Savoia dal 13ejim secul incà. Sota l rëni di Savoia fova l guviern, la tlas che reniova, i modiei culturei y l zënter de la populazion dl dut sun la tierafërma. Perchël, nce sce la capitela de l'ijula de Sardenia y la sënta de si vize-rëiesc fova for *de jure* stata Cagliari, fova la sënta dl pudëi dal 16ejim secul inant stata la zità  piemonteja de Turin, la capitela dl Ducat de Savoia.

Canche la puscions sun la tierafërma fova tumedes sota l'ocupazion y po l'anescion ala Franzia de Napoleon, vivova l rë de Sardenia per n tëmp sun l'ijula, per l prim iede ntan la storia di Savoia. L Cungres de Viena (1814–15), che ova restruturà l'Europa do la desfata de Napoleon, ova dat zeruch la puscions de la tierafërma ai Savoia y ngrandì si puscions cun la Liguria, tëuta dala Republica de Genova. Do che Genevra fova deventeda pert de la Cunfederazion Svizra ova l Tratat de Turin (1816) trasferì Carouge y n valgun autri raions al nuef cianton de Genevra. Tl 1847-48 ova n at de union, sciche chël de l'union danter la Gran Bretania y l'Irlanda, unificà i stac di Savoia sota un n ënt y sistem de lege cun la capitela a Turin, y cun na costituzion, l *[[Statuto Albertino]]*.

Canche fova rota ora la Viera de la Crim tl 1853 ova i Savoia trasfurmà si rëni te na putënza sterscia. Da ilò inant fova rueda la anescion de la Lombardia (1859), i stac de l'Italia zentrela y la Doi Sizilies (1860), l Veneto (1866) y l Stat dl Papa (1870). Ai 17 de merz 1861, l rëni de Sardenia, che fova cresciù tan scialdi sëura si cunfins ora, ova mudá si inuem te *[[Rëni de Talia]]* y spustà la capitela n iede a Firënza y po a Roma. Nscila fova l rëni de Piemont-Sardenia di Savoia l predezessëur dl rëni de Talia, che nstës fova l predezessëur de la Republica Taliana de ncuei.

## Inuem
L inuem uriginel dl stat fova l latin: , o  canche pra l rëni tucova mo la Corsica. Per talian iel , per franzëus , sarde  , y per piemontesc  .

## Referënzes
Dlieja (architetura)

Na **dlieja** (gherdëina: *dlieja*, badiot: *dlijia*, fascian: *gejia*) ie n frabicat architeturel per rits cristians y na majon zentrala de n chemun y na pluania.

## Galaria

Parish church St. Ulrich - Urtijëi - 01.jpg|Dlieja de Urtijëi
Kirche sankt christina in gröden.jpg|Dlieja de Santa Cristina
20050904080DR St Vigil (Enneberg Al Plan de Mareo) Pfarrkirche.jpg|Dlieja de Mareo

## Cëla nce
* Dlieja de San Durich
* Dlieja da Sacun
* Dlieja de San Antone (Urtijëi)
* Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)
* Dlieja de Santa Cristina
* Dlieja Santa Maria ad Nives (Sëlva)
* Dlieja San Lenert, Bula
Dlieja (organisaziun)

La **dlieja** (gherdëina: *dlieja*, badiot: *dlijia*, fascian: *gejia*) ie n'organisazion religëusa o congregazion che se anconta te n cër post. N grum de dliejes ie urganisedes furmalmënter, cun costituzions y regules, y vën servides da prevesc o autra persones cleriches.
Zità aministreda dala contea (Taiwan)

Na **zità aministreda dala contea** ei tl Taiwan n ënt al terzo livel de divijion aministrativa, adum cun i chemuns. Chëstes ie sota la contées (segondo livel), che ie sota la provinzies (prim livel).

## Ziteies aministredes dala contea
Tl Taiwan dal catordesc (14) ziteies aministredes dala contea:

Each county-administered city has its own local self-government bodies as stipulated in the *Local Government Act*: a city office () and a city council (). The mayor () and members of the city council () are elected by the residents of the city. A county-administered city is further divided into urban villages ().

## Cëla nce
*Chemuns dl Taiwan
*Chemun speziel dl Taiwan

## Referënzes
Toufen

**Toufen** () ie na zità aministreda dala contea dl Taiwan. La ie la sënta de la contea de Miaoli. Tl  ovela na populazion de  persones.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Nueva Taipei

**Nueva Taipei** () ie na zità y n chemun speziel dl Taiwan. La ie la majera zità dl Taiwan n cont de abitanc tl chemun cun na populazion de  persones tl . La spersa dl chemun ie de &nbsp;km², cie ne'n fej l segondo majer chemun per spersa dl Taiwan do Kaohsiung. Nueva Taipei cunfina cun Keelung tl nord-est, la contea de Yilan tl sud-est, y Taoyuan to sud-vest, y ncertlea ite la zità de Taipei. La sënta dl chemun y la majera zona cumerziela ie l raion Banqiao.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Chemun speziel (Taiwan)

N **chemun speziel** () ie n ënt al prim livel de la divijion aministrativa tl Taiwan. Sota la strutura aministrativa dl Taiwan iela la divijion plu auta y ecuivalënta a na provinzia. Dala reforma de la provinzies tl 1998 incà, vën i chemuns speziei adum cun la ziteies provinzieles y la contées guvernedes diretamënter dal guviern zentrel dl Taiwan.

## Lista di chemuns speziei

L da al mumënt sies chemuns speziei:

## Notes

### Inuemes te la rujendes dl post

## Referënzes


## Cëla nce
*Chemuns dl Taiwan
*Zità aministreda dala contea (Taiwan)
Contées dl Taiwan

Na **contea** (), tla costituzion tlameda **hsien**, ie n ënt de la Republica de Cina (Taiwan) che ie al segondo livel dla divijion aministrativa. La ie sul medem livel sciche la ziteies provinzieles y sëura i chemuns y la ziteies aministredes dala contea.

La contées fova dant sota la giurisdizion de la provinzies, ma chëstes fova n iede states arbassedes a ënc che ne se guvernea nia nstësc tl 1998 y po tl 2018 ovun formalmënter tëut demez duc i organs provinziei. La contées ie al didancuei adum cui chemuns speziei la sudivijion prinzipela che sta diretamënter sota l guviern zentrel dl Taiwan.

## Lista de la contées atueles

Al mumënt dal 13 contées:

## Referënzes
Mene

La **Mene** fova na grupa de ëi jëuni  nasciuda ti primes ani do la Segonda Viera Mundiela a Urtijëi, che per se devertì jiva ncantëur a fé uni sort de trifes. L inuem vën da n dit, perdrët di fascisc, "Me ne frego" che uel dì plu o manco "me ie dut nfat".
L muvimënt Mene ie nasciù bonamënter da ntenzions de se mëter contra na sozietà conservativa che ova abù tl fascism si mascima esprescion, y de viver na vita liedia do la burta ntraunides dla viera.
N autra rejon fova nce chëla che ai jëuni univa pità puech y nia.

L muvimënt nen ova deguna regules y nce degun programes y chiche ulova pudova fé pea. Truepa azions dla Mene fova scialdi da totl y suënz nce grovies i sëuramenedes. 

Paula Grossrubatscher cuntova che una de chësta azions dla Mene fova che i ova rubà duta la galotes y i gratons dan la stales di paures da Sacun y la dumënia dò fova dut bel cuncià su te na lingia dan rëjes dla dlieja de Urtijëi.

L fenomen Mene à durà ntëur i diesc ani.

## Bibliografia
* Othmar Moroder: *Jënt da Zacan, fotografies y stories*. Typak Urtijëi 2018, pl. 84-90.
Ëifomes de Gherdëina

**Ëifomes de Gherdëina**.
L'ëifomes à abù na vita scialdi sfadiëusa te Gherdëina canche les messova jì dlonch ora, dalonc y belau for a pé, ma nce de gran sudesfazion. L fova scialdi rie per ëiles rué per tëmp y ëura pra la fenans che parturiva belau uni an pervia ence dla stleta stredes y d'inviërn suënz per la nëif.
"Per truepa ëiles fova l'ëifoma na figura de referimënt... Cun l'ëifoma pudova ëiles se cunsië n cont de cosses de sessualità," canche les fova nia sëules, de malaties. 
L'ëifomes purtova pona i popesc a batejé suënz l di do che i fova nasciui.
## Danter la primes
**Insam Marianna**, marideda Delago, (* 2 de auril 1804 a Santa Cristina. † 1 de nuëmber 1862).

**Mariana Senoner** (1849 - 1893) te Sëlva ta la Poza.

À nce laurà cun la mazëtes y fat zandli y puntines.

Te Sëlva  fova la prima ëifomes che cunescion  **Cristla Senoner** da Crestan ala fin dl 800 y **Stina Mussner** da Rainel, marideda Ploner, (1870-1940). 

**Lisabeta Goller** da Pedemont, marideda Kostner (Cebla), (1881-1948).

Prima ëifoma da Bula che à mparà a Viena. La jiva suënz a ciaval. La tlupova plantes cun si fra Giuani per fe unghënc y solbes.

**Maria Runggaldier** da Puent, marideda Zorz, (* 3 de auril 1882 † 19 de agost 1951).
Tlameda nce M*aria dl Zorz* stajova tal Mota a Urtijëi finche si uem ova fat su la cësa Zorz. N iëde ala mussù jì cun la ciaspes sun Mont Sëuc nchin al Dialer.

**Stina Kostner** de Versëura, marideda Obletter, (* 16 de auril 1893 † sa Bula ) dita Stina dai popesc.

L diplom da ëifoma ala giatà a Dispruch l ann 1920. L'ann 1923 se ala maridà cun Giuani Obletter y ie jita a sté sa Junerëi a Urtijëi.
Datrai univi a la tò cun la roda y ëila messova senté lessu cun na gran tëma.

**Bianca Pedrai** (* 15 de auril 1908 a Mori † 27 de auril 1987) da Rorëi.

Ova scumencià l Ann 1940 a Sëlva y jita n pension ai 16 de merz 1973.

**Clara Schenk** de Doss, marideda Holzknecht, (* 22 de fauré 1934 †  16 de setëmber 2019).

À scumencià l ann 1955 y fova la seula ëifoma te Santa Cristina. La ie pona deventeda ëifoma "de condotta" te duta Gherdëina.
Ëila ti à judà a 1594 popesc a unì al mond.

**Dal Prà Brunello**, nasciuda a San Sebastiano - Folgaria ai 20 de jené 1934, à studià a Unieja y ie unida do maridé te Gherdëina l ann 1957. Ëila ie stata ëifoma te duta Gherdëina.

## Munighes
N valguna munighes de Gherdëina à nce fat l stude de ëifoma y laurà sciche ëifomes. Danter chëstes ie: Rainelda Piazza (Sr. Relindis), Irene Piazza  (Sr. Eleonora), Levigia Senoner (Sr. Cleofa). 

## Notes

## Bibliografia
* Milva Mussner: *La nasciuda y la mort de n pop. Usanzes, tradizions y cherdënzes da n iëde te nosta valedes ladines.* Calënder de Gherdëina 1997, pl.137-148.
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 20-21, 27, 45, 50, 57.
* Ingrid Runggaldier: *Stories dl ëiles tla valedes ladines.* Catalogh, Museum Ladin Ciastel de Tor 2006. ISBN 88 89255 23 4. pl. 92-94.
* Veronika Piazza: *Inuemes de batëisum te Gherdëina (1606 – 2010)* Calënder de Gherdëina 2019, pl. 75 (foto de na ëifoma pra l batun).