Urtijëi

**Urtijëi**  (, tudësch: *St. Ulrich in Gröden* , suënz nce Ortiseit ti vedli scric, talian: *Ortisei* ) ie n chemun de Gherdëina tla provinzia autonoma de Bulsan. Cun na populazion de plu de 4.800 abitanc iel l majer chemun de Gherdëina n cont de populazion, ma l mënder n cont de spersa cun 24,3&nbsp;km². Pra l luech de Urtijëi toca geograficamënter y ënghe da n pont de ududa soziel la frazion de Sureghes, ma che aministrativamënter fej pert dl chemun de Ciastel. La populazion de la zona urbana de Urtijëi, cuntan leprò Sureghes y Runcadic, ie de mpue manco de 5.500 abitanc. Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 84% de Urtijëi l ladin. La variazion dl ladin che vën rujeneda ie l gherdëina.

## Inuem
L inuem *Urtijëi* va zeruch al 13ejim secul a n mesc tl zënter dl luech dal inuem *Ortiseyt* (zachëi rata dal latin: *urticetum*, cie che uel di *verzon de [[urties]]*). Mo tl 1497 univa chësc inuem dant te documënc de Bulsan (*„Hanns von Ortiseit“*). Chësc mesc vën dant te documënc plu tert sota l inuem *Mauriz* y ie al didancuei un di hotiei plu vedli de la valeda. L inuem tudësch *St.&nbsp;Ulrich* va ntant zeruch a la pluania dl luech, che ie dedicheda ala cumparizion dl Seniëur, ma nce a Durich de Augsburg, l sant patron dl luech. Tl *Ulrichspatrozinium*, che mostra su la puscions, ie nce da liejer de puscions medieveles de la dlieja dl vëscul de Augsburg te la Val dl Isarch y te Gherdëina.

## Blason
L blason de Urtijëi ie na tofla d'or cun la figura de S. Durich, trat sëura cun l guant da vëscul, che tën tla man drëta na crëusc d'or y ie a ciaval. L ciaval ie blanch, cun urnamënc d'or y curì da na chëutra bruma. Sun la tofla iel na striscia bruma cun trëi pitli blasons de arjënt y dantrite doi eves d'or che jola..
L vedl Blason de Urtijëi fova la doi mazëtes da lauré sul puntl, che ie pona deventei doi stilec (chëi dl Troi Paian?).

## Geografia

## Storia

## Vita culturela

Tl zënter de Urtijëi ie la Cësa di Ladins, sënta dl Museum Gherdëina, dla Union Generela di Ladins, dla Union di Ladins de Gherdëina y dla  Biblioteca ladina Malia da Cudan. A Urtijëi ie nce la sënta de La Usc di Ladins. Sun Plaza de Sant Antone ie la Cësa de cultura cun la sënta dla Lia Mostra d’Ert, dla *Grupa Jëuni Urtijëi* y dla bibliotech d'Ert. Tla cësa de cultura Luis Trenker ie la sala di cungresc, y la mostra de scultures Art 52.  Sun plaza de dlieja de San Durich ie la Bibliotech San Durich tla cësa dla vedla scola .

Una dla plu vedla cafetaries/cunditories de Urtijëi ie l Café Demetz tla Bruscia.

## Scoles
* Scolina *Salieta*.
* Scoles Elementeres Urtijëi.
* Scola Mesana *Ujep Anton Vian*.
* Lizeum d'Ert ''Cademia''.
* Scola Prufesciunela per l’Artejanat artistich Gherdëina.
* Istitut Tecnich Economich Urtijëï, Gherdëina *Raetia*.
* Scola de Mujiga Gherdëina.

## Cumenanza

### Spartizion linguistica

Aldò de la cumpededa dla populazion dl 2011 ie la rujeneda de l'oma dl 90% de Urtijëi l ladin. La prima cumpededa sun la rujeneda fova unida fata tl 1971, ulache l 19% ova mo detlarà l tudësch la rujeneda de l'oma y mé l 77% l ladin. Dal 1981 incà ie l ladin for restà ntëur ai 84%.

### Svilup demografich
Urtijëi à abù n gran crëscer de la populazion do la anescion ala Talia, che ie dublieda dal 1921 al 1981 da 2.000 a 4.000 abitanc. Al didancuei à l chemun plu de 4.600 abitanc.


Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:500 height:350
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:5000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
 bar:2011 text:2011
 bar:2021 text:2021

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1921 from: 0 till:2070
 bar:1931 from: 0 till:2216
 bar:1936 from: 0 till:2535
 bar:1951 from: 0 till:2803
 bar:1961 from: 0 till:3196
 bar:1971 from: 0 till:3961
 bar:1981 from: 0 till:4106
 bar:1991 from: 0 till:4222
 bar:2001 from: 0 till:4484
 bar:2011 from: 0 till:4653
 bar:2021 from: 0 till:4833

PlotData=

 bar:1921 at:2070 fontsize:S text: 2070 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:2216 fontsize:S text: 2216 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:2535 fontsize:S text: 2535 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:2803 fontsize:S text: 2803 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:3196 fontsize:S text: 3196 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:3961 fontsize:S text: 3961 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:4106 fontsize:S text: 4106 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:4222 fontsize:S text: 4222 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:4484 fontsize:S text: 4484 shift:(-8,5)
 bar:2011 at:4653 fontsize:S text: 4653 shift:(-8,5)
 bar:2021 at:4833 fontsize:S text: 4833 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Dac dl ISTAT


## Beludëi de Urtijëi

Gröden Lithographie von Alois Leykum.jpg|Urtijëi ntëur l 1840.
Urtijëi y Seceda stampa de Eberle da August Podesta 1840.jpg|Urtijëi cun Secëda tl 1840.
Urtijëi tl 1860 Josef Moroder Lusenberg.jpg|Urtijëi tl 1860 depënt da Josef Moroder.
Urtijei 1856.jpg|Urtijëi 1862 te na litografia de Johann Burgauner.
Die Gartenlaube (1882) b 441.jpg|Urtijëi dl ann 1882
Urtijëi dl ann 1890.jpg|Urtijëi dl ann 1890.
Urtijëi ti ani 1900 foto Bernhard Johannes.jpg|Urtijëi ti ani 1900, foto de Bernhard Johannes Maran.


## Ridli y si mejes

### Piz Dedora
Socrëp, La Sia, Ruf, Cecer (Ruf Dessëura), Pitl Ruf (Nis), La Plates Dedite, La Plates Dedora, Nevel, Dumat, Pradac, Lipl (Mantingher), Grien, Luca Dedora, Vedl Pilat, Pitl Pilat, Ciascian, Lip, Sciron, Sulé, Mauta, Tinderla (Ciancel Dessëura), Ciancel, Nevin, Juaut, Bëiber, Col Martin (Puc, Taicer), Cialian, Tone, Pizer, Cëdepuent, Tadeo (Soler), Penc (Rumanon Dessëura), Luca (Nuef), Iagher (Crëida), Alësc, Tecul, Uridl, Cësa Fill, Junerëi (Gran Cësa).

### Dla da Puent de Pana
Cësa Puent de Pana, Bugon, Sneton, Smidl, Muradëures (Bruel), Plan de Mureda, Mureda, Doss dl Preve, Jumbierch (Lusenberg), Cudan, Scurcià, Resciesa, La Tambres, Pitl Paul (Rudolfine), Lenert, Zot, Ratic (Naz), Costa, Vedl Doss, Doss, Maidl, Furmescere (Vedla Scola), Martiner.
### Piz Dessëura
Stlejuc, Menza (Stlejuc Dessëura), Pitl Bruel, Bruel Dessot, Gran Bruel, Frëina, Mulin da Frëina, La Rodera, Bataian (Dessëura), Bataian Dessot, Tiscion Dessëura, Tiscion Dessot (Villa Lourdes), Perjon, Milan, Ronch, Costa Dessot, Raineles, Costa Dessëura, Coi, Coi Dedora, La Mauta, Luca, Runcata, Cuenz, Martin, Carai (Planaces), Palvates, Puent, Puntëdla, Puntëdla Desson, Sovia, Costamula Dessot, Costamula Dessëura, Nudrëi Dedite, Nudrëi Dedora, Costes, Val, Mulin, Marëufer, Fëur.
### La Bruscia

Fever, Vedl Gustin (Colroi), Planaces (Cësa Brida), Mota, Mulins, Pech (Snoltner), Anterleghes, Ianesc, Benefiz Sant'Antone, Giustin, Sigat, Mulin dl Roder, Moidl (Brida), Ianon, Stëifl, Petlin, Beché, Spedel (Nuef), Faujëina, Trina (Bera Iacun), La Reja (Sartëur), Zitadela, Fill, Rumanon, Vedl Spedel, Pedetliva, Dëur, Mauritz, Calonia, Vedl Chemun (Dutor, Mëune), Fëur, Pana, Cësa Purger, Grien, Mulin, Pech dl Busc (Fever), Gran Cësa, Fever dl Busc, Scioler.

### Ridl da Sacun
Pincan, Sodlieja, Plajes, Col de Flam Dessot, Col de Flam Dessëura, Oslperch, Stufan Dessëura, Stufan Dessot, Val, Nis, (Pitl Poz), Poz Dessëura, Poz Dessot, Poz Dedite, Paul Dossù, Pescosta (Vedla), (Gran) Sotria, Ciajea, Pitla Sotria, Mulin de Sotria, Pitl Fever.

## Da vijité

## Monumënc sota defendura
A Urtijëi dal 17 fabrighes sota defendura dla Provinzia de Bulsan - Südtirol: cater dliejes, doi capeles, doi cëses y 9 mejes.


Parish church of St. Ulrich in Gröden .jpg|Dlieja de San Durich.
Autere_juebia_dai_Andli_dan_la_dlieja_San_Antone_a_Urtijëi.jpg|Dlieja de S. Antone.
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|Dlieja da Sacun.
St._Annakirch_in_Urtijei.jpg|Dlieja de S. Ana.
Capela_da_Poz_Urtijei_da_pert_dl_suredl_che_sen_va.JPG|Capela da Poz.
Raschötzer_Kapelle_über_St._Ulrich_in_Gröden_im_Winter_2013.jpg|Capela de Resciesa.
Janon.jpg|Janon.
Villa_Rifesser_Stufan_Urtijëi.jpg|Villa Rifesser.
Ancient_home_Pradatsch.jpg|Pradac.
Nevel Urtijëi.jpg|Nevel.
Martin a Urtijei.jpg|Martin.
Farmhouse Col de Flam in Urtijëi from west.jpg|Col de Flam Dessot.
Costamula_de_sot_dinsta.jpg|Costamula Dessot.
Costamula de sëura Urtijëi.JPG|Costamula Dessëura.
Cudan.jpg|Cudan.
Peza Urtijei.jpg|Peza (Sacun).


## Monumënc naturei
Tl chemun de Urtijëi ie unic metui sota defendura ot monumënc naturei: doi crëpes, la bujes y pisciadoi de Puent, cater lëns y n paluch.


Cuecnes_in_Gröden.jpg|L crëp de Secëda.
Balest y Gran Roa Urtijei.JPG|Balest y la Gran Roa.
Gran Puent Ruf de Cuecenes dauton Urtijëi.jpg|Bujes y pisciadoi dl Gran Puent.
Pëc de Poz Urtijëi Picea abies.jpg|Pëc de Poz.
Lën de Nis a Urtijëi dansciuda.jpg|Lën da beca de Nis.
Lën de Uridl a Urtijëi.jpg|Lën da beca de Uridl.
Pinc drusa dal vënt sun mur da Cudan Urtijëi.jpg|Pinch dl mur da Cudan.
Pitl paluc de Col Ciarnacëi.jpg|Pitli palusc de Col Ciarnacëi


## Persunaliteies

### Scultëures

### Depenjadëures

### Scritëures

### Musizisć

### Atlec/tes

### Autri

## Galaria dales fotografies
 
Urtijëi Mont de Sëuc Sciliër y Bulacia udui dal Gran Punton.jpg|Urtijëi udu dal Gran Punton
Parish church Urtijei internal view.jpg|Dlieja de San Durich
Revëut simboi dla Pascion Dlieja San Durich Urtijëi.jpg|Revëut dla dlieja de San Durich
Stained glass window with angels in the Saint Antony church in St. Ulrich in Gröden.jpg|Viere dla dlieja de San Antone
Dlieja da Sacun cun Saslonch.jpg|La dlieja da Sacun
Apsis y autere dlieja Sacun Gherdëina.jpg|Autere dla dlieja da Sacun
Saslonch Sella Pic Seceda inviern.jpg|Mont de Resciesa
Ferata de Gherdëina a Urtijëi ai28-5-1960.jpg|Ultim viac dla ferata tres Urtijei

## Films
* Desfileda cun guant dala Gherdëina sun slites da carnescià 1929
* Desfiledes cun slita y garejedes a Urtijëi l ann 1933

## Notes


## Cëla ënghe
* Sacun
* Sureghes
* Col de Ronc
* Col de Flam
* Resciesa
* Secëda
* Cuecenes
* Pic
* Scola d'Ert Urtijëi
* I ciastiei tla Ladinia
* Scultëures de Urtijëi

## Bibliografia
* Elfriede Perathoner, Albert Moroder: *Hundert Jahre Marktgemeinde Urtijëi, St. Ulrich, Ortisei. Ein Streifzug*. Raetia Bulsan 2007. ISBN 978-8872833018.

## Liames
* Museum Gherdëina
* Union di Ladins de Gherdëina

## Vocabolar dl ladin leterar



**Urtijëi **6  1821  *Urtiʃhëi  *(PlonerM, BepoMahlknecht, 1821*1915:55) 
gad. Urtijëi grd. Urtijëi fas. Ortijei caz. Ortijei fod. Ortijei amp. Ortisei LD Urtijei
**topon. **
***paese e comune in val gardena ***(gad. DLS 2002, grd. F 
2002; DLS 2002, fas. DLS 2002, fod. Ms 2005, amp. DLS 
2002, LD DLS 2002) Ⓘ Ortisei Ⓓ St. Ulrich ◇ a) Ve spitan bën ert, sci sci. / Y cun vera mpazienza, / No me nëus 
- dut Urtijëi! Ve spitan bën ert, shi shi. / I kun vera impazienza,  /  No  me  nëus  -  dut  Urtiʃhëi! PlonerM,  BepoMahlknecht1821*-1915:55 (grd.); b) Son pa stata a Ortijei, 
duc i muc me à tralascià / Sant Antone del maridé, vedla 
muta no voi resté. Son po stat’ a Ortižei, tut i muč mi a 
tralašà / St. Antone del maride vedla muta no voi resté. ZacchiaGB, GardeneraC1858*-1995:172 (caz.).