open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hermann Moroder

**Hermann Moroder**, nce *Herman da Jumbiërch* (* 3 de auril 1889 a Urtijëi;† 27 de lugio 1969 a Urtijëi) ie stat n scultëur de Gherdëina. 
## Biografia
Nasciù sa Jumbiërch mut de Felizita Unterplatzer y Sepl Moroder. Do avëi finà la Scola d’Ert tl 1903 ie-l ruà sciche caiot tla berstot sa Lenert ulache laurova si jurman Rudolf Moroder y Ludwig Moroder di Mëune.

L ie jit a fé saudé a Dispruch per trëi ani tl 1910 y tla prima viera mundiela iel stat sciche "Kaiserjäger" tla Galizia y sula front dl sud.
Hermann Moroder à fat pea cun si fra Pepi ai 3 de fauré 1908 ala prima garejeda de schi de Gherdëina dl club dai schi "Ladinia". L fova 16 che tulova pert ala garejeda da Dantercëpies ju y l à venciù Ludwig Schmalzl de Ronc.

Do la viera iel stat per doi ani pra la firma "Gebrüder Moroder" de si berba a Offenburg. Tl 1926 al fat su si berstot y ie stat moster de truepes scultëures de Gherdëina. Ël fajova de gran sanc y belau duta si sculturis jiva pra si fra Alfons a Miwaukee ulache l fova jit a sté.
L à maridà Anna Pescosta tl y i à abù cater fions: Augusta, Hermann, Silvia y Annemarie.
Ël ie stat fundadëur tl 1958 cun Robert Moroder presidënt, Raimund Mureda, Heinrich Moroder-Doss, Alex Moroder, Luis Piazza, Vigil Prugger dl Museum Gherdëina.
Hermann Moroder ie stat n gran culezionist de pavëi che ie sën da udëi tl Museum Gherdëina.
L à  sunà 55 ani l flaut pra la mujiga d’Urtijëi y ie stat giut pra l cor de dlieja di luech.
Da si pere ovel arpà l meje da Fëur, tl ridl Piz Dessëura, a Urtijëi .

## Lëures

Si leures ié da udëi te dliejes a Milwaukee, Detroit, Rochester, Chicago, Indianapolis, Pittsburgh, Quebec, Ottawa y tla Talia a Roma, Sesto S. Giovanni y tla dlieja de Sant Antone a Trënt.
* Madona de Lourdes tla pelda sal Zot (la cësa ulache l stajova daujin a Lenert) dl 1954; ex voto per grazies recevudes de Fonjo (si fra) y Hermann Moroder.
* Crist dl Mont dl Aulif  tla curtina de Urtijëi, fossa Martiner.
* Pëtler, fat da jeun, tl Museum Gherdëina.
* Crist sant sepolcher, *Chiesa di S. Maria Maddalena* Piazza della Maddalena, 53, Roma.

## Mostres
* Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg a Dispruch 1940-1944. Hermann Moroder a metù ora tl 1943 y 1944 pra chësta mostra adum cun Raimund Mureda (Moroder), Albino Pitscheider, Vinzenz Peristi, Otto Moroder, [Siegfried Moroder]] y Engelbert Perathoner. Si lëures ova chisc tituli: "Mutter und Kind“, „Bäuerin mit Kind“ y „Mein Bruder“. 

## Notes

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina
* 

## Bibliografia
* Edgar Moroder: *Bera Hermann Moroder da Jumbierch †*  Calënder de Gherdëina 1970, pl. 52-54 (foto dl artist).
* *Die Moroder, Ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten. Vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ursprung – Geschichte – Biographien – Anhang. Beitrag zur tirolischen Familienforschung* – Eigenverlag St. Ulrich in Gröden 1980, pl. 276-278 Liber Moroder online PDF (tudësch).
Lenèrt

**Lenèrt**, y nce *Unterraschötz* (Resciesa Dessot) fova n vedl mesc de Urtijëi tl ridl tlamà nce "De la da Puent de Pana".
Aldò de documënc san che ai 7 de lugio dl 1774 à Matthias Runggaldier pià dò l mej da si pere Dominikus.
Ai 29 de auril 1788 à Matthias Runggaldier vendù l luech a Kaspar Insam y a si fëna Maria Cudauner per 950 rainesc.
Ai 6 de lugio 1807 à Alois Insam arpà Lenert da si pere Kaspar.
Ai 18 de utober 1814 à Perathoner Josef dl Tecul sa *Schönfried* (Junerëi) cumprà l luech pra na liziteda per 1370 rainesc. La muta Mariana de Josef à arpà l luech y do che la ova maridà Janmatie Moroder, dat inant Lenert al fi Franz Moroder.
Tl 1874 ie chësc mesc unì dassën mudà y l ie uni fat na villa dainora. La fova l' ncësa de Franz Moroder y de Mariana Moroder sor de Sepl Moroder da Jumbiërch che à abù 14 fions. 

La cësa ie resteda ala muta Adele che à maridà l scultëur Ludwig Moroder l'ann 1911 y i à abù cin fions:Alexander, Mariele, Karl, Pauli y Alex.
Tla villa fova basite na gran berstot fata ora tl 1902 y spartida. Tla pert plu granda laurova i scultëures Rudolf Moroder, l fra de Adele, y Ludwig, l'uem de Adele per la firma "Gebrüder Moroder". Ncé l mut de Adele y Ludwig Pauli y l mut de Pauli Norbert à laurà giut te chëla bertstot. 

Tla pitla berstot ova scumencià a lauré l moler Josef Oberbacher y plu tert fova le berstot dla molera Stina Walpoth, fëna de Pauli, che à nsenià ju truepes caioc tl ert de depënjer scultures, dant al dut sanc.

Tla cësa de Lenèrt ie tl 1901 stat metù n mplant per la lum  lectrisc.

Pra la cësa de Lenèrt tucova n gran tublà y lessù fovel da udëi i corni che n dijova fova dl ultimo cërf mazà te Gherdëina. Sëura streda fova nce n gran banch dal'eves.

## Notes

## Funtanes
* Edgar Moroder: *Die Moroder. Ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten. Vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ursprung – Geschichte – Biographien – Anhang. Beitrag zur tirolischen Familienforschung*. Urtijëi 1980, p. 226–229 Liber Moroder
Tone Pitscheider

**Tone Pitscheider** o *Tone de Menza* (* 1879 † 1953), ie stat n scultëur de Gherdëina.

## Biografia
Anton Pitscheider ie stat l mut de Menza (Clemenza) Nogler (1844-1921) da Vidalong y de Anton Pitscheider (1843-1912), che ova cumprà l luech "Pitl Stlejuc" sot al ëur dl bosch de Resciesa[1]. Si fredesc fova Leopold (moler, pere de Viktor y Emmanuel, moleri), fundadëur tl 1920 dla Lia Mostra d’Ert, Albino (scultëur), Conrad (moler, pere de Viktor dl Grohmann - moler), Josef (Scultëur) y Alfons. La cater surans fova Mariana, Menza marideda Rifesser, Rosalia marideda Craffonara, y Filomena marideda Anderlan, loma de Amalia Anderlan Obletter.

L à mparà a ziplé da bera Ferdinand dla Cademia ma l à nce laurà tla berstot de bera Sepl da Stufan, ulache l à ziplà la Sant'Ana. Do la viëra dl 1914 à1 laurà da mòster y à nsenià ju n valgun caioc sche Cesco Obletter (da Juaut) (1908-1951) y si mut Ernst. Bera Tone ova na bona man a ziplé de pitla figures profanes sciche paures, buschieres y.n.v.

## Lëures

Katharina_Lanz_Spinges_Holzskulptur.JPG|Scultura de Catarina Lanz
Tiroler Freiheitskämpfer Holzplastik.JPG|Scultura de paur armà

Sant'Ana cun la pitla Maria tla dlieja de San Durich a Urtijëi, tla capela dia Madona di Rosar.  
 
## Notes

## Bibliografia
* Alex Moroder: *100 Ani capeles dia dlieja de Urtijëi*  Calënder de Gherdëina  2007, pl. 71 ).

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina
* Anton Pitscheider sun Commons
Josef Mersa

**Josef Mersa** o Ujep Mersa (* 18 de utober 1871 a Colfosch ; † 27 de setëmber 1914 a Persenon) fova n scultëur ladin.

Josef Mersa à mparà l ert de ziplé a Urtijëi tla berstot de Josef Rifesser de Stufan che fova un di majeri ferlëigheri de Urtijëi. El à maridà Elisabeth Rifesser sor de Josef.

Un de si lëures plu cunesciui ie La Madona dl Rosar cun San Demëine dl'autere dla capela dl Rosar dunà dal ferlëigher Ujep Rifesser dla dlieja de San Durich de Urtijëi.

Si mut Franz (1909–1974) ie stat per 24 ani maester tla scola d'ert de Persenon y te si berstot de Persenon tla Villa Rifesser al abù truepes caioc de Gherdëina.

## Bibliografia
* Vinzenz Mussner: *Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù*. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 46 (foto de Josef Mersa cun duc chëi dla berstot da Stufan).
* Chiocchetti Nadia: *Nosta Jent. Persones y personalités dla Ladinia*. Union Generela di Ladins dles Dolomites. Fotolito Longo, Text per Ladin Dolomitan  cun  ressumé  per tudësch y talian. ISBN 88-901703-4-4. Pl. 91.
* Trapp Eugen: *Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.*  Istitut Ladin Micurá de Rü 2003. ISBN 88-8171-044-7 (tudësch).
Arpejon Mundiela UNESCO

N **sit de l'Arpejon Mundiela UNESCO** ie n luech o na atrazion che à giatà l status de arpejon mundiela da l'Organisazion Educazionela, Scientifica y Culturela de la Nazions Unides (UNESCO).
Margraviat de Brandenburg

L **Margraviat de Brandenburg** (tudësch: *Markgrafschaft Brandenburg*) fova un di prinzipac plu mpurtanc dl San Mper Roman dal 1157 al 1806. L à abù na pert mpurtanta te la storia de la Germania y de l'Europa zentrela.

## Storia
## Referënzes
Cabrières

**Cabrières** ie n chemun de la Franzia te la region Occitania. Tl 2019 ovel na populazion de .

## Geografia

## Storia

## Notes
Sepl Rifesser

**Sepl Rifesser** senior, nce *Josef Rifesser* o *Sepl da Stufan* (* 23 de mei 1851 sa Juntlan-Sacun,  †  8 de agost 1919) ie stat n scultëur y ferlëigher a Urtijëi.

## Biografia
Sepl Rifesser à abu una dla masra berstots per ars sacra, statues de sanc y auteresc, de Gherdëina. 
Te si berstot à laurà scultëures de gran qualità sciche Jocl Crepaz, Josef Mersa, Tone Pitscheider, Śepl Obletter y Sepl Walpoth da Minèrt.
Bele tl 1906 à Josef Rifesser scrit n liber cun n proiet per fe  na ferata te Gherdëina.
Josef Rifesser ie stat ambolt de Urtijëi ti ani  1884 - 1887 y 1908 - 1911 y per 39 ani al aministrà la puscions dla dlieja dla pluania de Urtijëi.
La capeles dla dlieja San Durich a Urtijëi ie states desseniedes da Sepl Rifesser y tla capela dl Rosar al dunà l'autere.
Sepl Rifesser à ziplà n relief cun la santiscima Trinità, che ie da udëi sëura l gran autere dla dlieja de Ciastel.

L ie stat diretëur dla Cassa dl Sparani de Persenon ulache l ova na cësa.

Ël à maridà l ann 1876 Elisabeta Insam (1845-1904) de Uridl. Ëi à abù chisc fions: Giuani, Josef, Elisabeth marideda Mersa y Emilie marideda Moroder Bruel.
Si mut Sepl Rifesser junior nasciù dl 1883 y mort cun 101 ani ie stat n bon dessëniadëur de auteresc y si nepot Josef o Pepi ie cunesciù per la scultures antichisedes.
## Opres
Per na statua de San Hubertus zipleda iel stat premià cun or a Pesett (Ungaria) l ann 1888 y cun arjënt a Paris l ann 1900. 
La statua iè al didancuèi mo tla familia Rifesser tl "Ciastel Rifesser" de Persenon.

Hl Hubertus Josef Rifesser senior 1888.jpg|San Hubertus ziplà da Josef Rifesser.
Ungarn 1988 Josef Rifesser senior.jpg|Premi giatà tla Ungaria per l San Hubertus.
Paris 1900 Silbermedaille Josef Rifesser senior.jpg|Premi giatà a Paris l ann 1900.

## Uneranzes
* Orden de Cavalier de San Gregorio dal papa Pio X.

## Notes

## Bibliografia
* Josef Rifesser: *Die Gròdner Bahn - La valle Gardena e la sua ferrovia*  I. F. Amonn-Bulsan.
* *En memoria de Josef Rifesser*. Nëus Ladins 1. de setëmber 1969, pl. 2 (Archiv dighitalisà Tessmann).
* Ildefons Perathoner: *Parentela Rifesser - Riffeser*. Calënder de Gherdëina 1971, pl. 88.
* Vinzenz Mussner: *Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù*. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 46 (foto di lauranc dla berstot da Stufan).
Ciastel de Chedul

L **Ciastel de Chedul** ie n crëp te la Dolomites tl chemun de Sëlva de Gherdëina. L ie n crëp sula pert de man ciancia de Val danter la valedes Lietres y Chedul.
Tulle

**Tulle** ie na zità de la Franzia te la region Nouvelle-Aquitaine. La ie la capitela dl dipartimënt Corrèze. Tl 2019 ovela na populazion de .

## Geografia

## Storia

## Notes
Sciuz (Sëlva)

**Sciuz** ie l inuem de n post tl chemun de Sëlva te Gherdëina che ie sainsom de Daunëi ai piesc de la mont de Juac. Cun *Sciuz* mienun suënz la plaza dai auti, da ulache pea via i troies per jì sun Juac y sun Steviola.
Sëura Sciuz scumëncia l parch naturel Puez-Odles. Mpue plu insù ie l Lech de Sciuz.
University of California-Santa Barbara (California)

**University of California-Santa Barbara** ie na zità te la California te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². University of California-Santa Barbara fej pert de la contea Santa Barbara.

## Geografia

## Storia

## Notes
Bosch de Curveies

L **bosch de Curveies** ie n bosch tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L bosch ie a nord de La Poza y a nord-est de Col dala Pelda. L troi de Curveies porta da Col dala Pelda sun Daunëi y sa Tublà.
Lech de Sciuz

L **lech de Sciuz** ie n lech sëura Sciuz tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L lech ie iust dedite dl parch naturel Puez-Odles. L ie a na autëza de 1765 metri.

## Cëla nce
Lec de Gherdëina
La Palota

**La Palota** ie n troi da mont tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L scumëncia daujin a Sciuz sëura Daunëi y porta sun Steviola.
Troi de San Silvester

L **troi de San Silvester** ie n troi da mont tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L scumëncia daujin ala utia de Juac y porta sun la furcela de San Silvester sun Stevia.
Furcela de San Silvester

La **furcela de San Silvester** ie na furcela danter i crëps Steviola y Stevia tl chemun de Sëlva te Gherdëina. Sun la furcela porta l troi de San Silvester da Juac su. Sun la furcela porta un n troi su sun Steviola y va inant tl troi La Palota, n auter troi porta sa la utia de Stevia.
Steviola

**Steviola** ie n crëp y na mont te la Dolomites che fej pert de la grupa de Puez. L ie l crëp plu a vest de la grupa, a sud-vest de Stevia y sëura l luech de Sëlva te Gherdëina. Sainsom dl crëp ie na gran tëmpla y n crist. Steviola arjonjen da Daunëi (sëura Sëlva) sul troi de La Palota o da Juac su per l troi de San Silvester y la furcela de San Silvester.

## Galaria

Steviola y furcela de San Silvester.jpg|Steviola a man ciancia.
La gran Piëra Stevia Gherdëina.JPG|L crist de Stevia, a man drëta la furcela de San Silvester.
Steviola da duman Gherdëina.jpg|L crëp de Steviola udù dala capela de San Silvester te Val.
Furcela_de_San_Silvester.jpg|La furcela de San Silvester. 
Pizes de Cir Pizes Cuecenes Sela da Stevia Gherdëina.jpg|L *Secon de Stevia*, n lën mort sun Steviola.


## Bibliografia
* Toni Lardschneider: *25 ani Crist de Steviola*. Calënder de Gherdëina 2003, pl. 105-107.

## Referënzes
Schnürlsteig

L **Schnürlsteig** ie n troi che porta da Bula sun Bulacia. L ie l troi N. 24.
## Storia
L'inuem dl troi vën da chël che à fat y ert su la prima crëusc sun piza de Bulacia che fova Josef Tragseil de Dispruch y che n ti dijova l *Schnürl*. Josef Tragseil fova un di fundadëures dla sezion Gherdëina dl Deutscher und Osterreichischer Alpenverein (DÖAV) y che ie ncé stat un di primes a marché i troies de Gherdëina. Ël fova moler y nduradëur y laurova tla berstot de Sepl Rifesser da Sufan.

Busc di Salvans Bula Gherdëina.jpg|L Busc di Salvans.


N muef dal luech de Cebla sa Bula. Do che n va per n pez ndrët su per n ert, iel a man drëta dl troi, puec metri de sot, na buja de crëp che ie tlameda l *Busc di Salvans*. L chëul nen ie nia saurida da abiné ajache la buja ie tan cresciuda ite. Liejendes dij che la buja o l chëul rua nchinamei fina al chëul di Salvans sëura Ciastel per ji sun Mont de Sëuc. La buja ie n monumënt naturel sota defendura dla Provinzia de Bulsan-Südtirol. L troi se tira n pue n lonch y dan ruè sala crëusc passun su per n parëi lize che n ti disc *Crëp Blanch* o *Schnürlplatte*. Iló pon se nuzë de na corda per fe chisc valgun metri de crëp.

N rua sun Bulacia sun *Piza da la Crëusc* a n'autëza de ca. 2200 metri ulache l ie n bel udëi ora sun Resciesa y duta la montes de Gherdëina. Ala crëusc ti vëniel nce dit *Fillner Kreuz*. Tl 1955 à l scultëur Vigil Überbacher metù na nueva crëusc sun Bulacia.

## Notes

## Bibliografia
* Mont de Sëuc.* Calënder de Gherdëina 1958 pl. 57. 
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc.'' 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.
Piza de Chedul

La **Piza de Chedul** ie n crëp te la Dolomites tl chemun de Sëlva. La ie na piza danter Val y Chedul, la prima piza a man ciancia pian dala capela de San Silvester su te Chedul.
Nëidia

Na **nëidia** (gherdëina: *nëidia*, badiot: *lëde*, fascian: *nedia*) ie n raion te n bosch che ne à degun lëns.
Mparenteda cun chësta parola ie ënghe l **nëide**, che indichea l raion sa mont sëura l cunfin di lëns, per ejëmpl *jì sun l nëide*.
Plan da Borbes

L **Plan da Borbes** ie n plan y na nëidia te Val tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L ie dedite dal Plan dala Dlieja y la capela de San Silvester.
Helena Valley Northeast (Montana)

**Helena Valley Northeast** ie na zità tl Montana te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Helena Valley Northeast fej pert de la contea Lewis and Clark.

## Geografia

## Storia

## Notes


## Plates cunliedes
Stac Unii d'America
Ciaslat

**Ciaslat** ie n ridl tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L ie dedora da La Sëlva, sëura Ruacia y daujin al ruf di Strënc y l cunfin cul chemun de Santa Cristina. Tres Ciaslat passa d'inviern l purtoi dai schi Saslong.
Puerto Rico

L **Puerto Rico** ie n'ijula te la Caribich y n raion nia ncurpurà de i Stac Unii d'America. Si capitela y majera zità ie San Juan. L à na populazion de  abitanc sun na spersa de &nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Clausthal-Zellerfeld

**Clausthal-Zellerfeld** ie n chemun te la Germania tl Landkreis Goslar dl stat federel Niedersachsen. Tl 2020 ovel na populazion de  sun na spersa de  km². Scebën che Clausthal-Zellerfeld ie scialdi pitla, ala na università, la TU Clausthal.

## Geografia
### Tlima
La zità ie scialdi ameda da sportives, da jënt cun astma y autra alergies, per via de si tlima. La vën ududa coche n *Luftkurort*, chël uel di n  luech de cura per via de si aria frëscia.

Clausthal-Zellerfelder à vënc scialdi stersc che vën da vest, scialdi prezipitazions (>1300&nbsp;mm/a) y invierns bëndebo lonc y da nëif (a cunfront cul rest dl nord de la Germania). Perchël dijun suënz per n da rì che la TU Clausthal ie la sëula università cun doi semestri da d'inviern.

## Storia

## Referënzes
Langen

## Luesc
*te la Germania:
****[[Langen (Hessen)]]**, na zità tl Landkreis Offenbach tl Hessen
****[[Langen (Emsland)]]**, n chemun tl Landkreis Emsland tl Niedersachsen

*te l'Austria:
****[[Langen bei Bregenz]]**, n chemun tl raion Bregenz tl Vorarlberg
Wittenberg

**Wittenberg** (), ufizielmënter **Lutherstadt Wittenberg** (*zità de Luther Wittenberg*) ie na zità te la Germania tl Landkreis Wittenberg dl stat federel Sachsen-Anhalt. Tl 2020 ovela na populazion de  sun na spersa de  km².
L inuem Wittenberg vën dal lingaz saxon bas *Wittenbarg* y uel di *[[crëp]] [[blanch]]*.

## Geografia
Wittenberg ie sul ruf Elbe a 60 km a nord de Leipzig y 90 km a sud de Berlin.
## Storia
Wittenberg fova un di zëntri de la reformazion protestanta scumenceda da Martin Luther. Per chësc ala dal 1938 incà l titul *[[Lutherstadt]]*.

## Referënzes
Paraguay

L **Paraguay** ie n stat dl'America dl Sud. L cunfinea cun l'Argentina, la Bolivia y l Brasil.

*populazion: 7,4 milions de abitanc
*spersa: 406,796 km2
*Capiteles. Asunción
*lingac: spanuel, guarani

## Liams
* America dl Sud
Arcueil

**Arcueil** ie n chemun de la Franzia te la region Île-de-France y tl dipartimënt Val-de-Marne. Tl 2019 ovel na populazion de .

## Geografia

## Storia

## Notes
Caen

**Caen** ie na zità de la Franzia te la region Normandia y tl dipartimënt Calvados. Tl 2019 ovel na populazion de  tl chemun y de  tl raion metropolitan.

## Geografia

## Storia

## Notes
Centre-Val de Loire

L **Zënter-Valeda de la Loire** (franzëus: *Centre-Val de Loire* ) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie tl zënter de la Franzia, sciche dij si inuem, y ie la sëula region dl raion metropolitan che ne cunfina nia cun n auter stat o cun n mer. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Orléans.

## Geografia

## Storia

## Notes
Lyon

**Lyon** ie na zità de la Franzia y la capitela de la region Auvergne-Rhône-Alpes. La toca pra l dipartimënt Metropola de Lyon. Tl 2019 ovela na populazion de  y na spersa de 47.87&nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Notes
Lille

**Lille** ie na zità de la Franzia. La ie la capitela de la region Hauts-de-France y nce la capitela dl dipartimënt Nord. Tl 2019 ovela na populazion de  y na spersa de 34.83&nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Notes
Saint-Étienne

**Saint-Étienne** ie na zità de la Franzia te la region Auvergne-Rhône-Alpes y tl dipartimënt Loire. Tl 2019 ovela na populazion de  y na spersa de 79.97&nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Notes
Lista de la majera ziteies te la Franzia

Chësta ie na lista di chemuns te la Franzia che à na populazion de plu de 20.000 abitanc.

## Lista

 

## Referënzes
Grand Est

L **Gran Est** (franzëus: *Grand Est*, ; tudësch: *Großer Osten*) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie tl zënter-est de la Franzia y cunfina a est cun la Germania y a nord cul Belje y l Luxemburg. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Strasbourg.

## Geografia

## Storia

## Notes
Mont-Saint-Michel

**Mont-Saint-Michel** ie n'ijula y n chemun de la Franzia te la region Normandia y tl dipartimënt Manche. Tl 2019 ovela na populazion de  y na spersa de 4&nbsp;km².

## Geografia

## Storia

## Notes
San Cristoful y Nevis

**San Cristoful y Nevis** (nglëisc: *Saint Kitts and Nevis* ), ufizielmënter la **Federazion de San Cristoful y Nevis** (nglëisc: *Federation of Saint Christopher and Nevis*), ie n stat de ijules de l'America Zentrela.

## Liams
* America zentrela
San Zenz y la Grenadines

**San Zenz y la Grenadines** (nglëisc: *Saint Vincent and the Grenadines* ) ie n stat de ijules te l'America Zentrela.

## Liams
* America zentrela
Chirghistan

L **Chirghistan** (chirghis: Keurgeuzstan, ; rus: Кыргызстан, , ufizielmënter la **Republica Chirghisa** (chirghis: Keurgeuz Respublikaseu; rus: Кыргызская Республика), ie n stat da crëps te l'Asia zentrela.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Georgia

La **Georgia** (georgian: საქართველო, romanisà: *sakartvelo*, ) ie n stat transcuntinentel sul cunfin de l'Europa urientela y l'Asia uzidentela.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Spree

La **Spree** ie n ruf te la Germania che nasc sul cunfin cun la Republica Ceca te la Oberlausitz. Cun na lunghëza de 400 km iel l majer ruf afluënt de la Havel, te chëla che la se jeta ite a Berlin.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Havel

La **Havel** ie n ruf tl nord-est de la Germania che passa tres i stac federei Mecklenburg-Vorpommern, Brandenburg, Berlin y Sachsen-Anhalt. La nasc daujin a Ankershagen tl Mecklenburg-Vorpommern y se jeta ite te la Elbe daujin a Rühstädt tl Brandenburg. La à na lunghëza de 325 km.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
Saint-Denis

**Saint-Denis** ie l inuem de chisc luesc:

## Talia
***[[Saint-Denis (Val d'Aosta)]]**, n chemun te la Val d'Aosta.

## Franzia
Luesc cul inuem *Saint-Denis*:
***[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)]]**, na zità tl dipartimënt Seine-Saint-Denis.
* Saint-Denis (Aude), tl dipartimënt Aude 
* Saint-Denis (Gard), tl dipartimënt Gard 
* Saint-Denis (Réunion), capitela dl dipartimënt de sëuramer Réunion

Luesc che à *Saint-Denis* tl ineum:
* Saint-Denis-Catus, tl dipartimënt Lot 
* Saint-Denis-Combarnazat, tl dipartimënt Puy-de-Dôme 
* Saint-Denis-d'Aclon, tl dipartimënt Seine-Maritime 
* Saint-Denis-d'Anjou, tl dipartimënt Mayenne 
* Saint-Denis-d'Augerons, tl dipartimënt Eure 
* Saint-Denis-d'Authou, tl dipartimënt Eure-et-Loir 
* Saint-Denis-de-Cabanne, tl dipartimënt Loire 
* Saint-Denis-de-Gastines, tl dipartimënt Mayenne 
* Saint-Denis-de-Jouhet, tl dipartimënt Indre 
* Saint-Denis-de-l'Hôtel, tl dipartimënt Loiret 
* Saint-Denis-de-Mailloc, tl dipartimënt Calvados 
* Saint-Denis-de-Méré, tl dipartimënt Calvados 
* Saint-Denis-de-Palin,tl dipartimënt Cher 
* Saint-Denis-de-Pile, tl dipartimënt Gironde 
* Saint-Denis-des-Coudrais, tl dipartimënt Sarthe 
* Saint-Denis-des-Monts, tl dipartimënt Eure 
* Saint-Denis-des-Murs, tl dipartimënt Haute-Vienne 
* Saint-Denis-des-Puits, tl dipartimënt Eure-et-Loir 
* Saint-Denis-de-Vaux, tl dipartimënt Saône-et-Loire 
* Saint-Denis-de-Villenette, tl dipartimënt Orne 
* Saint-Denis-d'Oléron, tl dipartimënt Charente-Maritime 
* Saint-Denis-d'Orques, tl dipartimënt Sarthe 
* Saint-Denis-du-Béhélan, tl dipartimënt Eure 
* Saint-Denis-du-Maine, tl dipartimënt Mayenne 
* Saint-Denis-du-Payré, tl dipartimënt Vendée 
* Saint-Denis-du-Pin, tl dipartimënt Charente-Maritime 
* Saint-Denis-en-Bugey, tl dipartimënt Ain 
* Saint-Denis-en-Margeride, tl dipartimënt Lozère 
* Saint-Denis-en-Val, in the Loiret department
* Saint-Denis-la-Chevasse, in the Vendée department
* Saint-Denis-le-Ferment, in the Eure department
* Saint-Denis-le-Gast, in the Manche department
* Saint-Denis-lès-Bourg, in the Ain department
* Saint-Denis-lès-Martel, in the Lot department
* Saint-Denis-les-Ponts, in the Eure-et-Loir department
* Saint-Denis-lès-Rebais, in the Seine-et-Marne department
* Saint-Denis-lès-Sens, in the Yonne department
* Saint-Denis-le-Thiboult, in the Seine-Maritime department
* Saint-Denis-le-Vêtu, in the Manche department
* Saint-Denis-Maisoncelles, in the Calvados department
* Saint-Denis-sur-Coise, in the Loire department
* Saint-Denis-sur-Huisne, in the Orne department
* Saint-Denis-sur-Loire, in the Loir-et-Cher department
* Saint-Denis-sur-Ouanne, in the Yonne department
* Saint-Denis-sur-Sarthon, in the Orne department
* Saint-Denis-sur-Scie, in the Seine-Maritime department
Elbe

La **Elbe** (, cech: *Labe* ) ie un di majeri ruves te l'Europa zentrela. La nasc ti Crëps di Giganc tl nord de la Republica Ceca y passa tres l Pehmen y po tres la Germania ulache la se jeta ite tl Mer dl Nord daujin a Cuxhaven, a 110 km nord-vest de Hamburg. la à na lunghëza de 1094 km.

I majeri ruves afluënc de la Elbe ie la Vltava, Saale, Havel, Mulde, Schwarze Elster y la Ohře.

## Geografia
La Elbe cun si ruves afluenc à n ciavuel idrografich de  km², l 12ejim maher te l'Europa. L ciavuel idrografich cuer cater stac, ma ie belau dl dut te la Germania (65,5%) y la Republica Ceca (33,7%, belau doi terc de la spersa dl stat). L cuer nce tòc de l'Austria (0,6%) y de la Polonia (0,2%). Tl ciavuel idrografich de la Elbe vif 24,4 milions de persones y la majera ziteies ie Berlin, Hamburg, Prag, Dresden y Leipzig.

## Storia

## Referënzes
Eduard Senoner

**Eduard Senoner** da Burdengëia (* 1872 te Sëlva; † 1949 te Sëlva) ie stat n scultëur de Gherdëina.
L prim de Sëlva che fova jit a scola ta la Cademia a Urtijëi. Ël ie stat l moster de Trina Senoner de Burdengëia, la loma de Katarina Kasslatter.

## Funtanes
* Vinzenz Mussner: *Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù*. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 39.
* Milia Kostner: *Burdengëia*. Calënder de Gherdëina 1990, pl. 61-62.
Jëuni de Mujiga

La lia **„Jeunesses Musicales - Jëuni de Mujiga de Gherdëina“** ie na lia de Gherdëina che mët a jì cunzerc de mujiga tlassica. 
## Storia
La lia ie nasciuda scialdi tres merit dla Baronëssa Dorothy Lanni Della Quara che ova metù su a Milan, bele tl ann 1952, na sezion dla “Federation Internationale des Jeunesses Musicales”, nasciuda a Bruxelles l ann 1945. Dorothy Lanni Della Quara, che ova na cësa te Sëlva y univa iló suvënz al frësch, ova tëut su cuntat cun Stefan Demetz, ntlëuta ugrister y dirighënt dl Cor de Sëlva, per ti purté dant l’idea de mëter su nce te Gherdëina na sezion dla “Jeunesses Musicales”. L’idea ti ova riesc plajù a Stefan, che l’ova purteda dant ala Union di Ladins de Gherdëina che ova ntlëuta l sëul salamënt ulache n ëssa pudù tenì cunzerc de n cër livel. Stefan de Sulé fova stat bon de mutivé n valgun jëuni de Urtijëi y de S. Cristina a mëter ndrova chësta idea nueva. De setëmber dl ann 1964 foven stac boni de mëter su la lia „Jëunesses Musicales - Jëuni de Mujiga de Gherdëina“ cun chisc cunselieres: Stefan Demetz, Oswald Senoner, Guido Insam, Heindl Moroder, Hansi Malsiner, Rosmarie Prugger, Josef Perathoner y Josef Bernardi.

## Fin dla lia
L fin dla Jeunesses Musicales y nscì nce di “Jëuni de Mujiga” ie chël de fé cunëscer la bona mujiga tres l’urganisazion de cunzerc, de slargé ora la cultura musichela dantaldut nce pra i jëuni y de sustenì i jëuni che mpera n strumënt o devënta ciantarins. ==

## Presidënc dal 1964 ncà
* Guido Insam dl Iris (1964-1966)
* Stefan Demetz de Sulé (1966-1967)
* Norbert Moroder de Lenért (1967-1968)
* Bruno Perathoner de Caio (1970-1987)
* Leo Moroder da Resciesa (1987-2001)
* Flavio Senoner da Juntlan (2001-2008)
* Egon Lardschneider (dal 2008 ncà)

## Bibliografia
* *Cronica 1973*. Calënder de Gherdëina 1975, pl. 143.
* Bruno Perathoner, Sepl Mussner, Leo Martiner: * 10 ani-lia ”Jëuni de Mujiga”*. Calënder de Gherdëina 1977 pl. 112-114. 
* Janmatie Moroder: *Jëuni de mujiga de Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1981, pl. 118-121.
* Leo Moroder: *25 ani Jeuni de mujiga de Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1992, pl. 78-83.
* Theodor Rifesser: *I Jëuni de Mujiga festejea si 35 ani*. Calënder de Gherdëina 2003, pl. 186-191.
## Cunliamënc
* Plata web dla lia Jëuni de Mujiga.
* Plata Facebook dla lia Jëuni de Mujiga.
Giuani Demetz

**Giuani Demetz** da Iman (* 14 de fauré 1903 a Santa Cristina; † 8 de agost 1994 a Santa Cristina) fova n mëinacrëp de Gherdëina.
Ël, nasciù sa Iman, fova l'ultim mut, do set fions, de Lena da Ciulé y l pere Luis Demetz da Ulëta, che si loma ova maridà do vester resteda vëidua de Martin Demetz da Iman.
Tl ann 1925 iel deventà purtadëur mëinacrëp.

L à maridà Luisa Senoner. Ëi à abù cin fions Toni, Albert, Rita, Irene y Heini. L mut Albert à tl 1955 metù su n crist sun piza de Saslonch.

Ai 17 de agost dl 1952 ie si mut  Toni stà tucà sun l Saslonch dal tarlui adum cun doi cumpanies daujin al *[[Bivach dl Saslonch|Bivach Reginaldo Giuliani]]*.  Giuani Demetz ie mo n chëla nuet jit a crì si mut y, doche l ova abinà l mut y un de si cumpani mort, al mo salvà l auter, Luigi Bellabio, l purtan ju sun spinel.
Per chël che l ova fat al giatà sciche uneranza dal stat talian la “Medaglia d’argento al valor civile” y “La Stella del Cardo”. L ti ie nce stat dunà n terac sun Furcela de Saslonch ulache l à fat su tl 1953 la *Utia Toni Demetz* a 2685 metri d’autëza 'n recurdanza de si fi mort sun Saslonch.

Giuani da Iman à judà ai 21 de utober dl 1962 cun si mutons y 30 autri jëuni a purté sun Piz Miara a 2.979 m. l crist fat da Graziano Grossrubatscher da Larenzan. L corp dl crist fova aut 3,15 m sun na crëusc de 11,80 m. I à abù 5 ëura y mesa a l purtè a pé da Sass Pordoi.

## Notes


## Bibliografia
* Mariele Schenk: *Na lecurdanza de bera Giuani Demetz da Iman*. Calënder de Gherdëina 1995, pl. 117-120.
Bivach dl Saslonch

L **Bivach de Saslonch** Reginaldo Giuliani (m. 3100) ie sota la tor cuecena tl crëp Saslonch saisom de chëla che n ti disc la "Eisrinne", che fossa na roia de dlacia.  L ie stat metù su dal Cai (Club Alpino Italiano) de Bulsan adum cun i mëinacrëps de Gherdëina. Un de chisc fova Engl Nogler da Vidalong.

L ie stat l prim bivach tla Dolomites y laite iel nce unì metù su na radio de emergënza. Tl bivach iel post per 5 persones.

La Lia da Mont de Gherdëina, che ntlëuta se tlamova mo CAI-AVS, ova derturà su l bivach ti ani cincanta canche la lia fova unida metuda su.  

## Vies
Per rué al bivach dal plu o manco doi vies:
* Dala Furcela de Saslonch (m. 2681) via per l Banch di Fascians (4,00 ëura)
* Dala Utia de Dantersasch ("Langkofelhütte") (m. 2252) (5,00 ëura)

## Notes
Pilat

**Pilat** ie n luech de Urtijëi tl ridl de Sureghes te Gherdëina. I luesc *Vedl Pilat* y *Pitl Pilat* ie tl ridl Piz Dedora a Urtijëi.
## Storia
Sureghes, da Nevaves nfina Pilat, ie tumeda ala curazia de Urtijëi dala curazia da Bula l ann 1778. La cëses danter i ruves de Piz y Iender fova ruvedes l ann 1660 pra Santa Cristina. La jënt messova dant ji uni dumënia sa Bula a mëssa.
Sun Pilat univel nce dat ora da bever y da maië, ma l ie rot ora l mel de fuech  tl 1932 y la ustaria ie vardeda ju defin..

Sën ie patron sun Pilat l scultëur Gregor Prugger che adum cun si fëna Lidia Bernardi fesc suenz manifestazions de cultura y de ert. L tublà ie deventà na mostra de operes d'ert y nce ntëur cësa ie da udëi creazions dl artist. 

Per rué sun Pilat iel na streda da Val de Piz su, Streda Minert, troi N. 15B y n troi plutosc ërt che pëia via da Rainel, l troi N. 15.

Da Pilat pëiun su per l troi de Coldavëtes y da  Coldavëtes ruvun sun Mont de Sëuc. Tosc do Pilat ie n troi, tlamà Alexander Langer, che va al Pisciadoi de Pedroc dl Ruf de Piz. 
Ilo daujin ie n pitl plan che ie stat tlamà "Sidonie Ruhe" tl 1910 dal "Verschönerungsverein" da nlëuta.
Na vedla streda porta da Pilat nchin al purtoi Pilat.

## Notes

## Cëla nce
* I mejes de Gherdëina
## Bibliografia
* Edberte Moroder: *Sa Crist da Pilat y ju n Bierjun.* Calënder de Gherdëina 1989, pl. 165-168.
Paratoni

**Paratoni** ie n mesc storich tl chemun de Santa Cristina te Gherdëina. L mesc pieta n valgun dis a l'ena spëisa tradiziunela fata nstëssa.
Sochertes

**Sochertes**, ënghe cunesciuda coche **Sochers**, ie na mont te Gherdëina. La ie sota la mont de Ciampinëi de viers de Santa Cristina. La mont ie cunesciuda per l purtoi dai schi *[[Saslong]]* che passa d'inviern sun la mont.
Plesdinaz

**Plesdinaz** ie n ridl de Gherdëina tl chemun de Santa Cristina. L ie sun la riva a nord dl chemun, a na autëza danter 1500 y 1650 metri, ntëur a 150 metri plu aut de la dlieja de Santa Cristina.
Occitania

L**'Occitania** (franzëus: *Occitanie* ; occitan: *Occitània* ; catalan: *Occitània* ) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie tl sud de la Franzia, sul mer Mediterran y a cunfin cun la Spania y l'Andorra. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Toulouse.

## Geografia

## Storia

## Notes
Pireneies

I **Pireneies** (spanuel: *Pirineos* ; franzëus: *Pyrénées* ; catalan: *Pirineus* ; basch: *Pirinioak* ; occitan: *Pirenèus* ; aragonesc: *Pirineus*) ie na ciadëina de crëps al cunfin danter la Franzia y la Spania.
Hauts-de-France

La **Franzia Auta** (franzëus: *Hauts-de-France* ; picard: *Heuts-d'Franche*) ie una de la 18 regions de la Franzia y una de la 13 regions te l raion metropolitan. La ie la region plu a nord de la Franzia, al cunfin cul Belje y l Canal de la Mania. Tl 2019 ovela na populazion de  sun na spersa de  km². Si capitela ie Lille.

## Geografia

## Storia

## Notes
Villeurbanne

**Villeurbanne** ie na zità de la Franzia te la region Auvergne-Rhône-Alpes y tl dipartimënt Lyon Metropolis. Tl 2019 ovela na populazion de  tl chemun y de  tl raion metropolitan.

## Geografia

## Storia

## Notes
Nanterre

**Nanterre** ie n chemun de la Franzia te la region Île-de-France. L ie la capitela dl dipartimënt Hauts-de-Seine. La fej pert dl raion de Paris. Tl 2019 ovela na populazion de .

## Geografia

## Storia

## Notes
Versailles

***[[Palaz de Versailles]]**, n gran palaz di rëiesc de Franzia te la region Île-de-France
***[[Versailles (zità)]]**, na zità tl dipartimënt Yvelines de la Franzia, daujin a Paris.
Guttenberg

***[[Guttenberg (Oberfranken)]]**, n chemun tl Paiern te la Germania.
***[[Guttenberg (New Jersey)]]**, na zità tl New Jersey ti Stac Unii.
***[[Guttenberg (Iowa)]]**, na zità tl Iowa ti Stac Unii.
Balest

**Balest** ie n post sëura l luech da Sacun tl chemun de Urtijëi. Balest à dala pert nord n gran crëp de sas cun doi roes y da pert sud iel n bosch plu che auter de lëns de pëc.

## Crëp de Balest
L Crëp de Balest ie na formazion longia de crëp dl viëres nord-vest, scialdi vedla plu che auter dl Bellerophon. L Crëp dl Balest ie n monumënt naturel sota scunanza dla Provinzia de Bulsan Südtirol.
## Inuem
L'inuem Balest semea che l vën coche scrij Edgar Moroder da *"acade beltu = seniëura (devinità) Estu (Esta-Isctar, 1 inuem de na diea Esta cun 1 medem senificat se’ che 1 inuem Este, na zità tose sota Padua, ulache tl tëmp preroman univ-1 dunfri a chësta diea"*

## Storia
Per Balest passa l Troi Paian, n troi che fova de gran mpurtanza zacan. Sul Troi Paian sun Balest à Jan da Juntlan abinà l ann 1830 n bel stilet de bront che ie da udëi tl Museum Gherdëina.
Tl agost dl 2009 ie stat metù su n crist nuef benedì dal pluan de Santa Cristina Raimund Perathoner.

## Liejënda
Sun Balest sciche te autri luesc de Gherdëina, l bosch de Plajes, l Col Maladët y l Col dala Pelda minovun che l vivova n orco. Sun l'orco dal nce la  poejia ''L'orco dl Balest'' de Leo Runggaldier da Furdenan.
Aldò dla liejënda fovel sun Balest n ciastel, che n minova vester l Ciastel Stetteneck, che ie pona arsì tla bujes de Pincan. Stefan Planker y Herwig Prinoth à po abinà chësc ciastel, studian plu avisa i vedli documënc, sul col da Pincan ulache i à giavà ora mo i vedli mures.

## Troies
Sun Balest ruvun jan sul troi N. 6 dala Dlieja da Sacun su fin sul ëur dl crëp. Da iló va l troi inant su per la Costa dl Balest sun Plan da Roles y Sëurasas. Dala crëusc dl Balest passa l Troi Paian, troi N. 8, che vën dal Pra de Peza y Lech de Lagustel y va inant sota l Crëp de Balest via per la la Pitla Roa y la Gran Roa, ruan ta Ravison y sala Locia dl Pëne..

## Notes


## Cëla nce
*
Martin (Urtijëi)

L luech da **Martin** (n disc Martìn) ie n vedl luech tl ridl Piz Dessëura a Urtijëi. 

## Storia
La cësa ie bonamënter unida fabricheda ntëur l 1300. N conta che la cësa fova na cësa de suneria y nce na perjon per i seniëures Stetteneck dl ciastel sul Col da Pincan.
Sëura l usc de standegun ie scrit l ann 1884 canche Levisc Holzknecht se ova maridà cun Levigia Knottner y che l ova fabricà prò l tòch de cësa che dassova deventé na berstot per fé sanc, ma che plu tert tl 1948 ie deventà na ustaria fin l ann 1998.
La cësa ie n vedl fabricat che se à n gran pert mantenì sciche l fova da cënc de ani. La cësa ie n monumënt sota scunanza dla Provinzia de Bulsan-Südtirol

Pra l luech da Martin tucova n gran pra da mont cun utia sun Secëda, ulache l ie sën la utia Sofie nscì numineda do si padrona Sofie Holzknecht de Martin.
## Cëla nce
* Ciastel Stetteneck
* Mejes de Gherdëina

## Bibliografia
* Barbara Lanz, Sonja Mitterer: *Höfekarte Gröden*. Museum Gherdëina, Urtijëi 2014. ISBN 978-88-909015-0-8
* Manuela Pitscheider: *La cësa y ustaria da Martin*. Calënder de Gherdëina 2002, pl. 187-189.
* Karlheinz Mureda: *Lecorc de mi nëine bera Luis da Martin*. Calënder de Gherdëina 2015, pl. 205-209.

## Notes
Emirac Arabs Unii

I **Emirac Arabs Unii** (**EAU**; arab: الإمارات العربية المتحدة *al-ʾImārāt al-ʿArabiyya l-Muttaḥida)* o ënghe mé i **Emirac** (arab: الإمارات al-ʾImārāt), ie n stat de l'Asia tl Mez Urient.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Cambogia

La **Cambogia** ; ), ufizielmënter l **Rëni de Cambogia** (; ), ie n stat de l'Indocina.

## Geografia
## Storia
## Referënzes

## Liams
* Asia
Corea dl Nord

La **Corea dl Nord**, ufizielmënter la **Republica Populera Democratica de Corea** (corean: , Hancha: , MR: ), ie n stat de l'Asia dl est.

## Geografia
## Storia
## Referënzes


## Liams
* Asia
Sepl Senoner Ronch

**Sepl Senoner** o  **Sepl Senoner de Ronch**   (* 21 de juni 1886 te Sëlva; † 16 de utober 1914 a Przemysl tla Galizia), ie stat n scultëur de Gherdëina. 
## Biografia
Ël fova l fi de Pazifica Senoner de Ronch y de Tone Senoner da Valantin. L luech da Ronch fova restà a Pazifica ajache la surans fova jites munighes, n frà preve y n auter fra mort da jëun. ëi ova abù cin fions, cinch fova morc da pitli y restei fova restei ié 2 mutans y 3 mutons: Sepl, Giùdita, Luis, Maria y Tone. Luis fova ënghe deventà scultëur y pona diretëur dla scola d'ert de Sëlva.

Da pitl messova Sepl judé sul luech y judé l pere a fe chiena. L pere fajova springri che ie tei mandli che muef la giames, i braces y l sumenton a tré te n fil. Cun ot ani ovl scumencià a vardé la biesces sun Tramans y a ti purté l leché. Cun 11 ani ovel bel sià dut l diguei sun l luech de Ronch. Ora de scola iel jit da si berba ora de scola, ie-1 ruà ora da si berba bera Franzl Senoner dla Tinderla a mparé a ziplé. A cësa al pona scumencià a fré crisc. L laurova per chëi da Stufan y per l "Merkantilgebäude" a Bulsan. A chisc de Bulsan ziplovel nce "Landsknechte". Tl 1907 iel jit pra l militer y l stajova sul "Berg Isel". L fova tan cunesciù che n ti dijova "Der Künstler vom Iselberg". Per i cënt ani dla batalia dl Isel Berg ovel nce ziplà na grupa de doi saudëies, n baier y n tirolesc che se dà la man. De chësc lëur a scrit truepa zaites dl tëmp. L à po pedù ji ala Cademia de Viena sciche ospitant ulache l studiova via per l d`y laurova de nuet per se tré l viver. Ël fova danter i miëures tla Cademia y se ova vadanià nce premi per scultures fates tl sas. L ie tuma tla prima viera sula front tla Galizia.

## Lëures
* "Lieber Augustin" scultura tl Museum Gherdëina.


## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina
* Luis Senoner

## Bibliografia
* J. K. (Josef Kostner) : *L scultëur Sepl Senoner de Ronch*. Calënder de Gherdëina 1973, pl. 44-49
* Karl Insam: *Mi nëine Paul Perathoner y 1 luech de Ronch te Selva*. Calënder de Gherdëina  2010, pl. 93-98.
Martin Demetz

**Martin Demetz**, nce Martl Demetz (* 26 de agost 1930 a Santa Cristina; † ai 20 de merz 2007 a Santa Cristina), ie stat n scultëur de Gherdëina.

## Biografia
Martin Demetz ie nasciù tla cësa Palua Dessëura a Soplajes. La prima scoles al fat a Rufach tl Elsass, cun passa 500 mutons de Südtirol per pudëi fé la scoles tudësces. Pona iel jit inant a Schweikelberg y ala fin a Salem.

L à studia a Unieja tl "Istituto d’Arte” y dal 1954 al 1971 al nsenià plastiga tl "Istituto d’arte" de Trent.

Dal 1971 al 1991 ie Martin Demetz stat diretëur dl Istitut d'Ert de Sëlva.

Martin Demetz ie nce stat vizepresidënt dla Union di Ladins de Gherdëina dal 1974 al 1976.

## Lëures
* Scultura sun Plaza Mazzini a Bulsan
* ”2a Biennale Internazionale del Bronzetto Dantesco” a Ravenna. L lëur metù ora ie śën tl "Centro Dantesco" tl museum de Dante a Ravenna.
*  La storia de Zacheo te sies tofles de bront sula nueva rëjes dla dlieja de Santa Cristina.
* Tla dlieja de Santa Cristina al nce fat l nuef autere, doi amboni, doi portalumes, l buchel dal’ega santa y na cassëta per la dunfiertes. Sun porta de jegher na piata de bront.
* Scultura de bront pra la frabica “Prinoth” d’Urtijëi.

## Mostres
* Si prima mostra persunela al fat l ann 1964 tla galeria ”Il Castello” de Trent; ti ani do àl metù ora a Bulsan tla galeria "Goethe”, a Urtijëi tla sala dl "Ruscél”, a Trënt tla galaria ”M. Fogolino”, a Verona tla galaria ”Ferrari”, a Dispruch tl "Kunstpavillon”, a Roma tl "Palazzo delle Esposizioni”. 
* Tla sënta dla Lia Mostra d'Ert a Urtijëi tl nuvëmber 1982.
* A Bulsan tl "Merkantilgebäude adum cun i scultëures de Gherdëina Guido Sotriffer, David Moroder, Heinrich Moroder jun., Rudolf Moroder-Rudolfine, Finy Moroder y Guido Daurù per l "Südtiroler Künstlerbund".
* Mostra tla Cësa di Cungresc de Urtijëi dl 2001 cun catalogh.
* Mostra ti selfs dla Cassa Raiffeisen de Santa Cristina.

## Scric
**L Istitut d'Ert de Sëlva*. Calënder de Gherdëina 1974, pl. 65.
 
## Premies
* 1966 concurs naziunel a Rimini, prim prëmi y bedaia d’or sëurandata dal presidënt dl senat Cesare Merzagora.
* 2000 ani di Ladins mostra sota l titul “Storia y usanzes ladines”. Prim premi per autri materiai.

## Notes

## Cëla nce
* Scultëures de Gherdëina

## Bibliografia
* *Na mostra de lëures de Martin Demetz*. Calënder de Gherdëina 1981, pl.42-44.
* Luis Stuffer: *L pruf. Martl Demetz y si lëures te dlieja de S. Crestina*. Calënder de Gherdëina, pl. 184-186.
* Georg Demetz: *Lecurdanza a Martin Demetz Palua.* Calënder de Gherdëina 2008, pl. 238-
Sri Lanka

L **Sri Lanka** ( ();  ()), storicamënter cunesciù coche **Ceylon** y ufizielmënter coche la **Republica Sozialista Democratica de Sri Lanka**, ie n stat de ijules de l'Asia meridiunela.

## Geografia
## Storia
## Referënzes


## Liams
* Asia
Valisa

La **Valisa** (nglëisc: *Wales*, valis: *Cymru* ) ie una de la cater nazions che fej ora l Riam Unì. Ala cumpededa de la populazion dl 2021 ovela  abitanc sun na spersa de  km².

## Geografia

## Storia

## Pulitica
### Spartizion aministrativa

La Valisa ie spartida su te 22 raions prinzipei (nglëisc: *principal areas*). Chësta divijion fova stata furmeda ai 1 de auril 1996.

## Referënzes
Plan dala Dlieja

L **Plan dala Dlieja** ie n plan y na nëidia te Val tl chemun de Sëlva te Gherdëina. L ie al scumenciamënt de la valeda y se destira ora dal zënter di Carabinieri *Locia de Val* nfin a la capela de San Silvester. T'insom al Plan dala Dlieja nasc l ruf de Val che regor tres dut l plan. D'instà vën l plan adurvà sciche pastura per la vaces.Dedite dal Plan dala Dlieja ie n tòch de bosch che porta ala proscima nëidia, l Plan da Borbes.

## Bibliografia
* Josef Kostner, Gilo Prugger: *Cherta de Frea y ujinanza.* Calënder de Gherdëina 1970,  pl. 92.
* *Chemun de Sëlva - chertes ortofoto cun i toponims ladins.* Istitut Ladin Micurá de Rü 2017. ISBN 978 88 8171 119-2.
Via nfiëreda Furcela de Saslonch

La **Via nfiëreda Furcela de Saslonch** ie na via nfiëreda metuda su sun na cresta de crëp dan la furcela de Saslonch. La ie longia 500 m. cun n deslivel de 200 m.. Dan rué sala piza dl crëp iel da passe via na sfënta lergia 3 m. sun n puent. La via ie unida metuda su tl 2022 cun n lëur che à durà trëi enes. Per fé la Via fiereda Pößnecker an abù bën doi ani tl 1911. La via scumëncia prësciapuech a 2/3 dl troi per rué sun furcela.

## Bibliografia
* Alex Moroder: *Calënder di mensc cun descrizion y fotegrafies de nosc crëps*. Calënder de Gherdëina 1977, pl. 20 y 24.
* Simon Moroder: *Via fereda nueva "Furcela de Saslonch".* La Usc di Ladins, N. 26, 8 de lugio 2022, pl. 10.
Bangor

**Bangor** ie l inuem de chisc luesc:

## Franzia
*Bangor (Franzia), n chemun sun l'ijula Belle-Île te la region Bretania

## Stac Unii

*Bangor (California), n luech te la California.
* Bangor (Maine), na zità tl California.
* Bangor (Pennsylvania), n luech te la Pennsylvania. 
* Bangor (Wisconsin), n luech tl Wisconsin.
* Bangor (Michigan), n luech tl Michigan.
* Bangor Base (Washington), n luech tl Washington.
* East Bangor (Pennsylvania), n luech te la Pennsylvania.
Bulacia

**Bulacia** (per tudësch Puflatsch y talian Bullacia) ie na mont a nord-vest de Mont de Sëuc che fesc pert dl chemun de Ciastel.

Sun Bulacia dal n valgun prei da mont y la masra pert ie pastura cun n doi loches o lec y paluch.

D'inviern pon ji nce cui schi sula pert sud de Bulacia. Sula mont dal n schilift do che n ruva su cun na furnadoia da Sobulacia.

## Troies

Da Bula ruvun sun Bulacia se nuzan dl ''Scnürlsteig'', troi N. 24 che porta sal Crist de Bulacia. 

Nia dalonc da iló ie l Banch dla Stries che ie furmazions geologiches de pilastri de aughitporfir.

Da Marinzen (Ciastel) ie l troi N. 8 che ruva sun l'ëur vest de Bulacia.

Tla pert sud-vest ie l Cason de Bulacia che al di da ncuei vën tlamà Dibaita.

## Cela  nce
* Troies de Bulacia sun OpenStreetMap.
Irlanda dl Nord

L**'Irlanda dl Nord** (nglëisc: *Northern Ireland*, irlandesc: *Tuaisceart Éireann*, Ulster Scots: *Norlin Airlann*) ie una de la cater nazions che fej ora l Riam Unì.
Scozia

La **Scozia** (nglëisc y scots: *Scotland*, gaelic scozzesc: *Alba*) ie una de la cater nazions che fej ora l Riam Unì.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Etna

L **Etna** ie n vulcan te la Sizilia che ie l majer vulcan de la Talia y de l'Europa. L à na autëza de  metri. 

## Geografia

## Referënzes
Tessin

## Luesc

### Svizra
* **[[Cianton de Tessin]]** (tlamà *Tessin* per tudësch, franzëus y rumanc; *Ticino* per talian)
* **[[Ticino (ruf)]]**, n ruf te la Svizra y Talia

### Germania
* **[[Tessin (Mecklenburg-Vorpommern)]]**, n chemun tl Landkreis Rostock tl Mecklenburg-Vorpommern
* **[[Tessin bei Boizenburg]]**, n chemun tl  Landkreis Ludwigslust-Parchim tl Mecklenburg-Vorpommern
** na frazion dl chemun Wittendörp tl Mecklenburg-Vorpommern
** na frazion dl chemun Kuhlen-Wendorf tl Mecklenburg-Vorpommern

### Polonia
* Cieszyn, n luech tl sud de la Polonia
Tribunel Nternaziunel de Giustizia

L **Tribunel Nternaziunel de Giustizia** (nglëisc: * International Court of Justice, ICJ*; franzëus: *Cour internationale de justice; CIJ*) ie un di 6 organs prinzipiei de la Nazions Unides. Si sënta ie a Den Haag ti Paejes Basc.
Università dl Sud de la California

La **Università dl Sud de la California** (nglëisc: *University of Southern California*, scurtà *USC*, *SC*, o *Southern Cal*) ie na università a Los Angeles ti Stac Unii d'America.
Peter Runggaldier

**Peter Runggaldier** (* 28 dezëmber 1968 a Persenon) ie n ex-atlet de schi alpin de Sëlva, Gherdëina. Ti ani 1990 fovel un di miëures al mond te la spezialiteies libra y super-G.

## Biografia
## Suzes
### Juesc Olimpics
* Lillehammer 1994: 12. Libra, 15. Super-G
* Nagano 1998: 19. Super-G

### Copa dl Mond
* Saalbach 1991: 2. Libra, 7. Kombination
* Morioka 1993: 36. Libra
* Sierra Nevada 1996: 8. Libra, 11. Super-G 
* Sestriere 1997: 9. Super-G, 12. Libra
* Vail/Beaver Creek: 14. Super-G

### Plazamënc te la Copa dl Mond
Peter Runggaldier à venciù un n iede l plazamënt te la disciplina de Super-G.

### Vëntes Copa dl Mond

### Copa dl Mond iuniores
* Bad Kleinkirchheim 1986: 3. Combinazion, 7. Slalom lerch, 10. Libra, 20. Slalom strënt

## Liams

* Plata internet de Peter Runggaldier
* 
* 
*
Werner Perathoner

**Werner Perathoner** (* 21 setëmber 1967 a Persenon) ie n ex-atlet de schi alpin de Sëlva, Gherdëina. Te si cariera al arjont doi vëntes te la Copa dl Mond de schi alpin.