Turné te Gherdëina

Turné lën ie un di plu vedli erc, che à adurvà na mécanisation primitiva, la forza dla mans o di piesc  y plu inant l'ega. Bel dagiut univel turnà ciadins y gran scudeles te Gherdëina, gën tl bosch ulache l univa taià l lën. L univa suenz adurva na turnadëcia da mené cun l pe, cun l curdon o na roda. L ie uni turnà cuseies, vèrdles per l fiel, broces per l linzuel da fën, manesc de scarpiei y dl sigon, piles da pesté pavé, spines per l barijel dal vin, n riel per la spola. 
Per cësa ài turnà n sciadàs, n mëisul per sfranjer sel, na monga da sfrië ora i linzuei de stupac o de lin fac te cësa, ajache ntlëuta ne n ovi mo nia l fiër da paidlné y nianca mo chël da bronzes. Turnedes fova ence la mazëtes da fé zandli sul puntl.

Semea che l ert de turné cun turnadëces menedes da n mulin d'ega ie permò rua tert te Gherdëina. Do l Derjon dëssel vester stat n 60 turnadëces, ma chëles menedes cul pe fova n 200. La turnadëcia fova tres na filamënta liëda a na pela cun rodes meneda dal era de na roia.

L dà nce l turné la pënia per fé smauz ma chël ie n auter ert.

## Storia
L'turné à scumencià te Gherdëina bonamënter bele tl 1500 sce no dant.
L turné univa nsenià da pere a fì. I plu boni turnova taieresc, scudeles, candelieresc, pustamënc y curones per vel sanc, pitla peldes per madones. Velch turnova roba da fé damat per mutons: pinochi, fortuneli, paperins, surices, auces. Turnà univel te lën de pëc, ziplà per 1 plu te zirm, plu tert te linda.

## Turnadëces
N valguna turnadëces a ega te Gherdeina fova:
* Piciuel a Runcadic .
* Ciascian Urtijëi.
* A Santa Cristina a Socrëp dal n luech tlamà Turnadëcia.
* Tl Calënder de Gherdëina liejun sula turnadëcia de Prënsa: *Ja ruf fove-l mo na turnadëcia, ulache bera Jörgl jiva uni di do l vejlé a turné, l fajova i primes ani popes y do l 1900 ov-l scumencià a fe chiena nueva. L fova n ucel o na gialina che menova l bech y la coda che fova tachei te n spech y na codla japé. Dut l inviërn jive-l ja turnadëcia cun cospes da de gran tlauc, laju messove-l dejdlacé ora la roda da cop suënz n' ëura ala longia nfin che la jiva ntëur y po mo sciaudé la stua dan scumencé a lauré; dasëira unive-l laurà nfin la 10 de nuet* .
* Domulin 4 turnadëces  
* Ruacia a Santa Cristina 
* Santuel 
* Linacia te Sëlva pra l Ruf de Frea

## Roies
La majera roia de Gherdëina fova la roia di plans de Sant Antone a Urtijëi. L'ega univa piëda su dal Derjon te doi posc, ulache al di da ncuei ie la plaza dal palé y ulache ie sën la cësa Montblanc. La jiva inó tl ruf pra la cësa Gustin. La roia ie stata tëuta demez dl 1961 doche duc i artejans fova passei sui motores electrics.

 

## Jënt che turnova
* Tumesc Tavella de Picëi 
* Albino Prugger dl Penc y lasceten turné una.” (Bera Albino, te na pitla cesota dlongia la cësa da Gustin, turnova suvënz per mi pere bossles per i padenostri.)  
* Batista Nocker-Roder

N valgun inuemes de chi torna mo te Gherdëina.
* Urban Piazza
* Damian Piazza 
* Simon Oberbacher.
* Isaac Demetz.
## Sant
L sant di turnadëures ie San  Erasmo vëscul ai 2 de juni 

## Da liejer
* Dora Welponer: *N viac de nuet de Gustl dala scudeles.* Calënder de Gherdëina 1976,  pl. 101-107

## Notes

## Bibliografia
* *Turnadëur (foto)*. Calënder de Gherdëina 1987, pl. 13.
* Milia Kostner: *Chiena de Gherdëina ti ani 1930*. Calënder de Gherdëina 1986, pl. 94-102.
* *Turnadëur (foto)*. Calënder de Gherdëina 1986, pl. 100 y 101.
* Malia da Cudan (Obletter): *Turné, n ert sciadi vedl*. Calënder de Gherdëina 1989, pl. 128-150.