open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carateri cinesc tradiziunei

I **carateri cinesc tradiziunei** ie una de la formes standardisedes di carateri cinesc. Si formes modernes fova nasciudes te scritures ntan la dinastia Han ntëur al 200 dan Gejù Crist, y fova states standardisedes cun la ntroduzion de la scritura regulera al scumenciamënt dl 2do secul do Gejù Crist. I fova restei la forma standard di carateri cinesc y de la literatura cineja te duta la Sinosfera nfin al mez dl 20ejim secul, canche uni sort de stac che adurvova i carateri cinesc ova scumencià a adurvé si verscion scemplificheda.

I carateri cinesc tradiziunei vën al didancuei mo for adurvei tl Taiwan, Hong Kong y Macau, y nce da la majera pert de la cumuniteies cinejes oradecà, ora de chëles tl sud-est de l'Asia; ora de chël vën te la Corea dl Sud te cërta ucajions mo adurvà l Hanja, che ie praticamënter identich ai carateri tradiziunei. 

## Referënzes
Cinesc standard

L **cinesc standard** (), nce tlamà **mandarin standard**, ie na forma moderna standardiseda dl cinesc mandarin che fova per l prim iede stata codificheda ntan la perioda de la Republica de Cina (1912–1949). L ie la rujeneda ufiziela de la Republica Populera de Cina, una de la rujenedes prinzipeles de la Nazions Unides, dl Singapur y dl Taiwan. La se basa n gran pert sul dialet de Peking. L cinesc standard ie na rujeneda plurizentrela cun verscions standardisedes desfrëntes te la Cina, tl Taiwan y tl Singapur. Chëstes se desferenzieia dantaldut tl vocabuler.

## Referënzes
Ciajea

Na **ciajea** (gherdëina: *ciajea*, badiot: *ciajara*, fascian: *???*) ie na sort de utia da mont zënza verdia che pò unì adurveda coche sosta y post per paussé per jënt che va sa mont o coche albierch per pastri da mont. La vën dant dantaldut tl Trentin-Südtirol, tl Veneto y tl Friul-Unieja-Giulia.
Born to Run (ciantia)

**Born to Run** ie na ciantia dl ciantarin american Bruce Springsteen. La fej pert dl album *[[Born to Run (album)|Born to Run]]*.

## Storia
## Referënzes
Like a Rolling Stone

**Like a Rolling Stone** ie na ciantia dl ciantarin American Bob Dylan. La fej pert dl album *[[Highway 61 Revisited]]*.

## Storia
## Referënzes
Soulcalibur VI

**Soulcalibur VI** ie n videojuech, svilupá da Dimps y publicá ai 19 utober 2018 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Drawn to Life: Two Realms

**Drawn to Life: Two Realms** ie n videojuech, svilupá da Digital Continue y publicá ai 7 dezëmber 2020 da 505 Games.

## Storia
## Refrënzes
Half-Minute Hero: The Second Coming

**Half-Minute Hero: The Second Coming** ie n videojuech, svilupá da Opus y publicá ai 4 agost 2011 da Marveous Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Abunai Koi no Sousashitsu

**Abunai Koi no Sousashitsu** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 31 mei 2012 da Quinn Rose.

## Storia
## Refrënzes
Ianesc (ustaria)

L**'Ustaria Ianesc** dita nce dal "Verschönerungsverein" ntëur l 1900 "Zur Traube" y pona sot al fascism "Albergo Uva" o "Trattoria all'Uva" ie bonamënter la plu vedla ustaria de Gherdëina.

L'ustaria fova tl prim partimënt dla cësa Vedl Ianesc a Urtijëi nchina la fin dl 1800 canche ie unida fabricheda la nueva cësa dancà ulache la ie sën.

La ie stata numineda bel l ann 1662 "Perosa od. zum Janisch".
Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli móstri scultëures d’ert, danter chisc i vedli  scultëures Trebinger y  Melchior Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla ustaria Ianesc a Urtijëi. I giudesc de Gudon ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat.

Matie Ploner se ova maridà - sciche nce ël nstës scrij - ai 7 de juni dl 1796 tla dlieja de San Antone.  Da testemone ti ova fat Anton Proder deberiëda cun l ost de Ianesc Franz Welponer. Loma de Matie Ploner fova Dominica Welponer da Dëur, segur na parënta de Maria Ursula Welponer che ova maridà Peter Schmalzl y fova deventei patrons dla cësa Ianesc.

L Tarneller scrisc l ann 1924: *Jánesch "Wirtsbehausung beim Janisch", 1757 Welponer Jänisch-Wirth. 1662 Perosa od. zum Janisch. 1486 Paul Parler zu Perosa in St. Ulrich. 1455 Acker Pedrosa in S. Ulrich.* Perosa pudëssa vester la parola tudësca per Bruscia coche vën nce tlameda la Plaza San Antone.

L ann 1907 ova l badiot Franz Adang y si fëna Johanna Egger dl Prëner, che laurova tla ustaria da Dëur a Urtijëi, sëurantëut la ustaria Ianesc.  Berta, si muta, marideda cun Siegfried Demetz da Fëur, ova pona pià dò la ustaria. Ti ani 1950 messova Berta, che fova resteda vëidua l ann 1953 cun doi mutons Urban y Georg, cun si loma y si sor Mitzi mené inant la ustaria. Ciulea fova nlëuta anda Maria da Bugon. L ann 1974 à pona Siegfried Senoner (Sighele) n nepot de Siegfried da Feur sëurantëut fina l ann 2002. L ann 2004 à Ezio Prinoth y si fëna menà inant la ustaria fajan dainora n restaurant scialdi priejà "Zur alten Traube" danter i miëures 20 de Südtirol aldò dla "Guida Espresso". 

L ann 2010 à l‘americana Leanne Jacobs inò giaurì l‘ustaria. 

Patrons dla cësa ie for stata la familia de Cristl Pech.
## Notes

## Bibliografia
* Georg Demetz: *La ustaria ja Ianesc*. Calënder de Gherdëina 2002, pl. 124-126.
* Edgar Moroder: *La Plaza Sant Antone y ntëurvia zacan*. Calënder de Gherdëina 2006, pl. 107.
* *Ustaria Ianesc*. Calënder de Gherdëina 2010, pl. 27 y 34.
Trails in the Sky: Kuro no Kiseki II - Crimson Sin

**Trails in the Sky: Kuro no Kiseki II - Crimson Sin** ie n videojuech, svilupá da Nihon Falcom y publicá ai 29 setember 2022 da Nihon Falcom.

## Storia
## Refrënzes
Toriko: Survival Battle! 2

**Toriko: Survival Battle! 2** ie n videojuech, svilupá da Natsume y publicá ai 24 fauré 2013 da Bandai Namco Entrrtainment.

## Storia
## Refrënzes
Air Ranger: Air Helicopter

**Air Ranger: Rescue Helicopter** ie n videojuech, svilupá da ASK Group y puiblicá ai 29 merz 2001 da Midas Interactive Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Disgaea 6

**Disgaea 6** ie n videojuech, svilupá da Nippon Ichi Software y publicá ai 28 jene 2021 da NIS America.

## Storia
## Refrënzes
Air Ranger 2: Rescue Helicopter

**Air Ranger 2: Rescue Helicopter** ie n videojuech, svilupá da ASK Group y publica ai 2002 da Sony Interactive Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Lista de crëps tl Taiwan

L'ijula dl Taiwan ie una de l'ijules cun i majeri numeri y densità de crëps auc al mond. Chësc articul porta dant na **lista di crëps** che ie sota la giurisdizion de la Republica de Cina. L Taiwan à 268 pizes sëura 3000 metri, de chëi che l Yu Shan () ie l plu aut nia mé dl Taiwan ma de duta l'Asia urientela. Jì a crëp ie perchël na atività scialdi populera danter i taiwanesc.

## Ciadëines de crëps
L Taiwan à cin ciadëines de crëps

## Lista di crëps plu auc

### Sëura 3000 m

Notes:
*The rank and locations is the one of the highest peak of each mountain.
*In total, there are 165 mountains over 3,000 m above sea level, with a total of 275 peaks.
*Of these 165 mountains, 116 (70%) are located in the Central Mountain Range, 41 (25%) in the Xueshan Range and 8 (5%) in the Yushan Range.
*Both the Alishan Range and the Hai'an Range (With Data Mountain and Xingang Mountain as the highest mountains respectively) don't feature peaks exceeding 3,000 m above sea level, therefore they are not listed.

### Sëura 2900 m

Note:
*The " – " means the mountain was already listed in the last list above.

## Other mountains
*Data Mountain 大塔山: , the highest mountain of Alishan Range, in Alishan, Chiayi.
*Taiping Mountain 太平山: , a famous mountain in Datong, Yilan.
*Xingang Mountain 新港山: , the highest mountain of Hai'an Range, in Fuli, Hualien.

### Volcanoes

#### Over 1,000 m

## Mountain areas
*Alishan National Scenic Area: a famous mountain area in Alishan, Chiayi and nearby townships.
*Yangmingshan National Park: a famous mountain and volcano area in Beitou and Shilin, Taipei City and nearby districts of New Taipei City.

### Volcano areas (groups)
*Datun Volcano Area (Tatun Volcano Area): a volcano area in Yangmingshan National Park, Beitou and Shilin, Taipei City and nearby districts of New Taipei City.
*Keelung Volcano Area (Chilung or Jilong Volcano Area): a volcano area in Ruifang and Shuangxi, New Taipei City, near Keelung City.
*Penghu Volcano Area 澎湖火山區: a volcano area in Penghu.

## Notes

## See also

*List of volcanoes in Taiwan
*List of islands by highest point
*Geography of Taiwan
*World record
*List of Taiwanese superlatives
*Taiwan

## References
*
*List of mountains over 3,000 m in Taiwan
**Republic of China Alpine Association – List of high mountains of Taiwan (中華民國山岳協會 – 台灣高山明細表)
**Kaohsiung Peak Mountaineering Association – List of mountains over 3,000 m in Taiwan (高雄市百岳登山協會 – 台灣3,000公尺以上高山名列表)
**National Taiwan University Mountain Climbing Club – Mountains above 3,000 meters in Taiwan (台大登山社 – 台灣3,000公尺高峰一覽表)
**Zengbinghuan – List of high mountains of Taiwan  (曾炳煥 – 台灣高山列表)

## External links
* Republic of China Alpine Association – List of One Hundred Mountains of Taiwan by height (中華民國山岳協會 – 台灣百岳高度順序表)
* Kaohsiung Peak Mountaineering Association – List of One Hundred Mountains of Taiwan (高雄市百岳登山協會 – 台灣百岳名列表)
* Hwaien – List of One Hundred Mountains of Taiwan (懷恩 – 台灣百岳列表)
* Logic Metrics Com. – Map of One Hundred Mountains and Ranking (拉駒克科技公司 – 台灣百岳地圖與列表)
Ciadëina Zentrela dl Taiwan

La **Ciadëina Zentrela dl Taiwan** ie na ciadëina de crëps tl Taiwan. Si pont plu aut ie l crëp Xiuguluan a  metri.

## Geografia
## Cëla nce
*Lista de crëps tl Taiwan

## Referënzes
Yunfeng (crëp)

L **Yunfeng** ie n crëp tl Taiwan. L toca pra la Ciadëina Zentrela dl Taiwan y à na autëza de  metri.

## Geografia

## Referënzes
Raion Naziunel de Cuntreda Pituresca de Alishan

L **Raion Naziunel de Cuntreda Pituresca de Alishan** (cinesc: 阿里山國家風景區; nglëisc: *Alishan National Scenic Area*) ie n parch naziunel y n Raion Naziunel de Cuntreda Pituresca tl chemun de Alishan tl Taiwan.
## Geografia

Alishan ie ti crëps dl Taiwan y gran pert de la spersa dl chemun toca pra l Raion Naziunel de Cuntreda Pituresca de Alishan.

### Tlima
Tl luech Alishan dal na stazion dal tëmp dl istitut meteo dl Taiwan a na autëza de 2413 metri
().

## Referënzes
Chemun (mont)

**Chemun** dit nce Cumun, per tudësch Kamaun ie na mont sun Mont de Sëuc te Gherdëina tl chemun de Ciastel.

La mont à na autëza che va dai 1900 ai 2150 m.

A uriënt fina la mont cun l *Col da Uridl* aut 2001 m. y dl viëres dl Sasplat, a sud cun i prëies *Bernon*, *Pilon*, *Costa* y *Paul* a uzident cun la costa dla *Walsche Wiesen* dl viëres dl *Zallinger* y l *Col de Carlot* cun la sosta *Williams*, a nord va la mont dl viëres dl *Bosch dai Bues* y la *Costa de Cendesunel*.

Sun Chemun ruva na streda dai Plans de Cunfin su. Dal Chemun mëina l *Troi dl Jëuf* sul *Jëuf de Fascia* ulache ie la *Cësa de Sasplat.* 

Sasplat cun la Mont de Chemun udui dal Col de Carlot.jpg|La mont ududa dal Col de Carlot.
Chemun cun Sasplat Mont de Sëuc.jpg|Chemun ududa dal jëuf sëura l "Zallinger".
Mont de Chemun Mont de Sëuc vedl che sia.jpg|L pra da Scimenon
Lech de Chemun Mont de Sëuc.jpg|L pitl lech sut.
Mont de Chemun Sasplat.jpg|La crëusc y Sasplat.

L *Ruf de Chemun* dit nce *Fulterer Bach* vën ju da Sasplat y ruva tl *Ruf de Sautaria* pra la sia dl *Zemmer*.

Sun Chemun iel nce n pitl lech dit *Lech de Chemun* y daujin n crist. Al dì da ncuei ie chësc pitl lech belau for sut ajache l ie unida aviseda via l'ega sa la ustaria "Zallinger".

La sostes sun chemun ie la Utia dla Marmotes a 2132 m. y la ciajeies ie *Sassegg* y sal *Fëigher*.

## Bibliografia
* Josef Kostner, Gregor Prugger: *Cherta de Ciandevaves y de Ciandepinëi.* Calënder de Gherdëina 1974, pl. 124-125.
* Edgar Moroder: *Seiser Alm - Mont de Sëuc - Alpe di Siusi. Flurnamenkarte, Parzellenkarte, Begleitbuch*. Lia per Natura y Usanzes Urtijëi, 2001. ISBN 88-86102-27-5.
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc.* Istitut Ladin Micurá de Rü 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.
Winx Club: Quest for the Codex

**Winx Club: Quest for the Codex** ie n videojuech, svilupá da Powerhead Games y publicá ai 6 nuvëmber 2006 da Konami.

## Storia
## Refrënzes
Winx Club: Missione Alfea

**Winx Club: Save Alfea** ie n videojuech, svilupà da Little Orbit y publicà ai 11 nuvëmber 2011 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Gadget Racers

**Gadget Racers** ie n videojuech, svilupà da Barnhouse Effect y publicà ai 12 dezëmber 2002 da Conspiracy Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Tomb Raider (videojuech dl 2013)

**Tomb Raider** ie n videojuech, svilupà da Cystal Dynamics y publicà ai 5 merz 2013 da Square Enix Europe.

## Storia
## Refrënze
Ijules Hawaii

L**'Ijules Hawaii** ie na grupa de ijules tl Ozean Pazifich che ie metudes adum da ot ijules vulcaniches y na cumpëida de atoi che se destira ora de n dut sun zirca 2400 km.
Belau duta la grupa de ijules fej pert dl stat american de Hawaii, cun l'ezezion dl Midway Atoll che ie na *United States Minor Outlying Island*.
Bully (videojuech)

**Bully** ie n videojuech, svilupà da Rockstar Vancouver y publicá ai 17 utober 2006 da Rockstar Games.

## Storia
## Refrënzes
Thunder Road (ciantia)

**Thunder Road** ie na ciantia dl ciantarin American Bruce Springsteen. La ie unida ora tl 1975 y ie la prima ciantia de si album *[[Born to Run (album)|Born to Run]]*.

## Storia
## Referënzes
Hartl (mont)

**Hartl** ie na mont tla pert plu a nord y a uriënt dla Mont de Sëuc. 
## Inuem
L inuem Hartl, che uel dì Leonhard, vën dala ciajea che fova iló dl luech da paur Hartl de Tannürz pra Laion.  N iëde ova la mont inuem Mont de Sëuracrëpa, l vedl inuem dl luech Seniam sëura l Iender.
L semea che n iëde univa la ciajea Hartl abiteda dut l ann.

## Troies
Sal Hartl ruvun da Urtijëi sun l troi n. 19 su per Pedroc, da seniam (Soplajes) su per l troi n. 11 che va nchina te Sautaria.
## Notes


## Bibliografia
* Edgar Moroder: *Seiser Alm - Mont de Sëuc - Alpe di Siusi. Flurnamenkarte, Parzellenkarte, Begleitbuch*. Lia per Natura y Usanzes Urtijëi, 2001. ISBN 88-86102-27-5.
* *Chertes ortofoto cun i toponims ladins. Chemun de Urtijëi. Sureghes, Runcadic, Bula, Mont Sëuc.* 2017, ISBN 978-88-8171-126-0.
Dream On (ciantia de Aerosmith)

**Dream On** ie na ciantia de la grupa americana Aerosmith. La ie unida ora tl 1973 sul debut album *[[Aerosmith (album)|Aerosmith]]*.

## Storia
## Referënzes
Call of Duty: Modern Warfare II

**Call of Duty: Modern Warfare II** ie n videojuech, svilupá da Infinity Ward y publicá ai 28 utober 2022 da Activision Publishing.

## Storia
## Refrënzes
Plaza Walther

La **Plaza Walther** (lingaz tudësch: *Waltherplatz*, lingaz talian: *Piazza Walther*), ufizielmënter la **Plaza Walther von der Vogelweide**, ie na plaza tl zënter de la zità de Bulsan, la capitela de Südtirol.
Lingaz manciu

L **manciu** (manciu:, romanisazion: ) ie na rujeneda tungujica de l'Asia utidentela che ie te n pericul critich de murì ora. Storicamënter vëniela rujeneda te la region de la Manciuria tl nord-est de la Cina.

## Referënzes
Rotte (ruf)

La **Rotte** ie n ruf ti Paejes Basc che à na lunghëza de  km. La passa tres la zità de Rotterdam, a chëla che l ti à dat si inuem. Rotterdam ie stata fata su fajan na diga (*dam* per olandesc) sun la Rotte, ti dajan l'inuem *Rotter-dam*, leteralmënter "diga sun la Rotte".

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Lista di stac y raions ulache l franzëus ie na rujeneda ufiziela

L franzëus ie na rujeneda ufiziela te 28 nazions ndependëntes. Chësta ie na lista di stac y raions ulache l franzëus ie *[[de facto]]* na rujeneda ufiziela.

## Sëula rujeneda ufiziela
### Stac
Lista di stac ulache l franzëus ie la sëula rujeneda ufiziela:

* 
* 
* 
* 
* 
*  (Metropolitana & Sëuramer)
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Ënc nia sovrans
* Genevra, Svizra
* Jura, Svizra
* Neuchâtel, Svizra
* Quebec, Canada
* Vaud, Svizra
* Valais, Svizra

## Usanza co-ufiziela
### Stac sovrans
In many countries, French is used as a co-official language alongside one or more other languages.
Lista di stac ulache l franzëus ie na rujeneda co-ufiziela:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Sudivijions naziuneles

* Val d'Aosta, Talia
* Bern, Svizra
* Brussels, Belgium
* Fribourg, Svizra
* Jersey
* New Brunswick, Canada
* Northwest Territories, Canada
* Nunavut, Canada
* Puducherry, India
* Valais, Svizra
* Wallonia, Belje
* Yukon, Canada

## Status ufizielmënter recunesciù
List of countries and territories that grant certain constitutional rights to the French language:
* Guernsey
* Liban
* Mauritius
* Louisiana

## Organisazions intergoverneles

L franzëus ie na rujeneda ufiziela, suënz adum cul nglëisc, de 36 organisazions intergoverneles. Pra chëstes toca:

## Stac
Chësta tabela mostra la populazion di stac, nia l number de chëi che rejona franzëus &ndash; gran pert de chisc stac à na maiuranza che ne rejona nia franzëus

## Ënc subnaziunei

Notes: Réunion, Guadeloupe, Martinique, French Guiana y Mayotte are classified as overseas regions of France and are thus not a part of this list.

## Rujeneda nia ufiziela ma mpurtanta
While French is not an official language in these countries, it is widely used in administration and many professional sectors, as well as being highly influential as a cultural language in the local society and has certain privileges in the education system.

## Cëla nce
* Francofonia

## Referënzes
Craut

L **craut** ie n capusc taià fin y che ie stat burvà per se mantenì plu giut. L à na sëur tipicamënter ejia. L conta coche la spëisa naziunela de la Germania.

## Tradizion te Gherdëina
L craut fova la verdura che n maiova te Gherdëina zacan d'inviern.
De utober trajovun l craut do che n ova sejlà la siëla y sentà reves d'agost. A desviscé i reves univa suenz parënc, ujins o cunescënc  a judé da sëira y chësc fova en pitl devertimënt do cëina.

A fé craut unive-l suënz tëu mez reves y mez capusc taiëi, bën mescedei ju cun en pue d'anes o ciaruel o bossles de jenever y po tucià ite dut te barijel.

### Taië craut
Tradiziunalmënter univel tëut n  gran barijel cun brëies ndrëtes a chëune. A Urtijëi jiva mo ti ani 1950 l paur da Rescion (Cristl Pitschieler) tla families a taië craut cun si mascin, na brëia cun curtiei laite y dessëura n tatl, che se lasciova sburdlé via y ca. I capusc univa taiei amez ora y cuncei ite tl tati, sot ala brëia metoven n gran poz de lën. Pona sburdlova l paur l tatl via y ca, taian nscila i capusc y i reves biei fins. Do che l barijel fova plën metovun sëuravia na peza de lin, lessù brëies y n gran sas per fé pëis. Do n pez scumenciova i capusc tl barijel a fé ega y ciom.
L barijel dal craut univa metù tl ciulé linëus cun i patac (tl ciulé scur univa tenì l vin).

## Notes


## Bibliografia
* Rosanna Tedeschi: *Lëures che univa fac zacan per se tré 1 viver te Gherdëina*. Calënder de Gherdëina pl. 118-120.
Linacia

**Linacia** ie n luech da paur de Plan, l luech plu a urient de Gherdëina y un di plu auc a 1740 m. 

L luech ie metù danter la crestes de Pralonch, l ruf de Frea, l bosch de Marisana y Piz Culac.

## Storia
L ann 1443 vën Linacia numinà "bonum Libinaz" y te n documënt dl 1601 “Hof Lifinatsch”.

Nchin l ann 1819 ratun che i patrons de Linacia fova la familia Ploner. N chël ann se ova Adam Lartschneider maridà ite cun Caterina Ploner da Linacia. 

L nepot Johann Batista Lartschneider ova giatà n gran premi dal DÖAV (la lia da mont tudëscia) per avëi dat quatier y salvà truepa persones che jiva d'inviern sun frea manacian de murì cun la gran neveres.
Sa Linacia iel unì abinà n cheder cun n scrit per gherdëina dl 1891 ulache l univa scrit dla uneranza dl DÖAV

Ajache l mut nen ova nteres per l luech à Batista Lardschneider vendù 1 luech da Linacia a Engl Perathoner da Costa y se n ie jit a sté ja Crestan. 
Un di descendënc Tubia Perathoner laurova pra la ferata de Gherdëina y perchël ovel messù mudé sota i fascisc' si inuem de familia Perathoner cun Paratoni coche se tlama mo sën si descendënc.

Sa Linacia ie nasciù l preve Heinrich Perathoner, che à dit mëssa nevela tl ann 1968 y ie stat pluan de n valguna pluanies te la Val Badia.

## Cëla nce
L luech de Linacia cun l ruf de Frea y Mëisules te na pitura de Ulderico Giovacchini.

## Notes

## Bibliografia
* Anneliese Paratoni: *Pitla storia dl luech da Linacia*. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 116-119.
* Fotos de Linacia sun l sit Nosta Sëlva.
Lista de stac per populazion

Chësta ie na **lista di stac dl mond per populazion**.

## Stac sovrans y dependënzes per populazion
Nota: N numer te la posizion ie dat ai 193 cumëmbri de la Nazions Unides. Dependënzes y stac nia dl dut recunesciui ie te la lista me ne à degun numer.
Leo Delago

**Leo Delago**, dit nce Leo dl Tuene , (* 13 de merz 1878 a Urtijëi  ; † 25 de nuvëmber de jené 1943) fova n nseniant, diretëur de scola d'ert de Urtijëi y de Sëlva te Gherdëina.
Si fra fova l moler y ferlëigher Cristl Delago.

Ël ie nasciù a Urtijëi ta Mulin de Sotria. La scoles àl fat a Urtijëi y pona l Paedagogium te Vorarlberg. A fé maester àl scumencià a Urtijëi tla scola elementera l ann 1897.

Per si abiltà iel prësc uni tlamà a ensenië tla scola d’ert a Urtijëi ai 1 de utober 1904. 
Ai primes d’auril dl 1909 ti ie uni sëurandata provisoriamënter la direzion dla scola d’ert de Selva dl 1912 ièl po unì numinà definitivamënter diretëur dla scola d’ert de Sëlva nchin al 1924 y dal 1927 al 1939. Bele tl 1909 fova la scola de Sëlva deventeda ndependënta sota la direzion de Leo Delago.

Ël ie stat nce diretëur aministrativ dla scola d’ert d’Urtijëi dal 1924 al 1931. Pona ièl inò ruà te Selva sciche diretëur dl scola d’ert nchin ai 16 d’otober 1939.

Leo Delago à sunà nce l'orgun y ie stat maester de bachëta dla mujiga y dl urchester de Urtijëi y Santa Cristina.
## Notes

## Biografia
* *K. k. Kaiser Franz Josef-Jubiläums-Fachschule für Zeichnen u. Modellieren in Wolkenstein, Gröden, Tirol. Gründungsjahr 1908 durch die Gemeinde. Lehrkörper: K. k. Leiter der Schule: Herr Leo Delago, kaufmänn. Fächer. K. k. Lehrer: [[Albino Pitscheider|A. Pitscheider]], Modellieren, Zeichnen, Schnitzen.* Calënder de Gherdëina 1915. Retlam tla ultima plates dl calënder.
* Vinzenz Aldosser: *Maestri de Gherdëina*. Calënder de Gherdëina 1954 pl.1982-1983.
* *100 ani Scola d’Ert de Urtijëi 1890 - 1990*. Calënder de Gherdëina 1990, pl. 104. Foto di maestri Leo Delago i Adolf Keim tla scola d'ert de Urtijëi.
Oimiakon

**Oimiakon** (, ; , *Öymököön*, ) ie n luech de la Ruscia te la Iakutia tl Raion Federel de Urient Dalonc‎. Ai  ovel na populazion de . La zità ie te la zona d’orar UTC+9.

Oimiakon ie l post plu frëit al mond cun na populazion ntan dut l'ann. La mesaria d'inviern ie de ntëur a -50°C.

## Storia

## Geografia
### Tlima

## Notes
Piza Rocca

La **Piza Rocca** ie la segonda piza plu auta de la Marmolada do la Piza Penia. La à na autëza de  metri, cie che ne'n fej ënghe la segonda piza plu auta de la Dolomites.

## Geografia

## Referënzes
Abcasia

L**'Abcasia** (, ; ), ufizielmënter la **Republica de Abcasia**, ie n stat parzialmënter recunesciù che ie tl Caucas y sun la costa a est dl Mer Fosch. Per i stac che ne recunësc nia l'Abcasia y per la Nazions Unides tochela *[[de jure]]* pra la Georgia, ma *[[de facto]]* ne à la Georgia degun cuntrol lessù.

## Geografia
## Storia
## Referënzes
Anton Anderlan

**Anton Anderlan**, dit nce Tone, (* 7 de utober 1914 a Urtijëi; † 3 de faurè 1945 a  Biesheim tl Schlesien) fova n scultëur de Gherdëina, professëur de scultura y architetura.

## Biografia
Ël ie l fi de Filomena Pitscheider (1889-1959) de Menza y dl scultëur Josef Anton Anderlan (1883-1960). 
Si surans fova Cherubina Vinatzer, Amalia Obletter,  Filomena morta cun 7 ani y Frida Prinoth. Si doi berbesc fova i scultëures Albino y Anton Pitscheider. Cun trëdesc ani iel jit atla scola industriela a Bulsan. Do che l ova mparà a ziplé tla berstot dl pere y fat la scola d'ert a Urtijëi, nlëuta fova diretëur Carlo Arnapoldi, sota i maestri de desëni Jacobino y de mudelé Ludwig Moroder iel jit a Firënza tl Istituto Statale d'Arte ti ani 1931-1932. Iló se ovel perfezionà tl mudelé cun Bruno Innocenti. Pra l professëur Agostino Giovannini al fat n relief de n mut che se pista y che ie mo da udëi tla gipsoteca dla scola. N auter lëur metù ora tla scola ie l relief "Chi dorme non piglia pesci" y l relief "Oma y fia". 
L scultëur ie tumà tla viëra a Biesheim tl Schlesien ai 3 de faurè 1945. 

Filomena Pitscheider cun Cherubina Tone Filomena y Amalia 1916.jpg|Filomena Pitscheider (oma) cun da man drëta Cherubina y Tone, dancà Filomena y Amalia l ann 1916.
Tone y Malia Anderlan da Cudan 1931 sun Col de Flam.jpg|Tone y si sor Malia l ann 1931.
Tone Anderlan pra i saudeis tudësc 1942.jpg|Anton pra i saudëies tudësc l ann 1942
Santa Anton Anderlan.jpg|Pultré de Tone.


## Bibliografia
* Pepi Moroder: Trë scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, Prof. Anton Anderlan. Calënder de Gherdëina 1955. Union di Ladins de Gherdëina. Urtijëi 1955. p. 42
Kanji

ie i carateri cinesc tëuc dala scritura cineja y adurvei per scrì la rujeneda iapaneja. Chisc fova deventei la cumpunënta prinzipela de la scritura iapaneja ai tëmp dl iapanesc vedl y vën mo for adurvei, adum cun la scritures sillabiches svilupedes plu tert, l *[[hiragana]]* y l *[[katakana]]*. I carateri à pronunzies iapanejes; la majera pert ne'n à doves, ulache una se basa sun la pronunzia cineja. N valgun carateri ie stai nventei tl Iapan metan adum cumpunëntes tëutes da autri carateri cinesc. Do la restorazion de Meiji ova l Iapan purvà a scemplifiché i carateri, a chëi che al didancuei ti dijun shinjitai, tres n prozes similer ala scemplificazion fata te la Cina, cun la ntenzion de miuré la alfabetisazion de la populazion. Dai ani 1920 incà à l guviern iapanesc regularmënter publicà listes de carateri per judé la populazion a standardisé l gran numer de carateri cineji che l da. L da ntëur a 3.000 kanji che vën adurvei te inuemes y te la comunicazion da uni di. 

## Referënzes
Nadel

L **Nadel** ie tl cristianejim na festa che vën tenida uni ann ai 25 de dezëmber per festejé la nscita de Gejù Crist.
Avënt

L **Avënt** (dal latin *adventus*; gherdëina: *Avënt*, badiot: *Advënt*, fascian: *Avent*) ie l tëmp de l'ann ulache l mond cristian se njenia ca per la nascita de Gejù Bambin. Aldò de la tradizion sibe catolica che evangelica scumëncia l Avënt cun la bespres la sëira dan la prima dumënia d'Avënt y cun chël scumëncià nce l nuef Ann de la Dlieja.

## Gherlanda d'Avënt
Te gran pertes dl mond cristian dal la tradizion de avëi na gherlanda d'Avënt te la cësa y dlieja. Chësta à cater cëiresc, cun un n cëir che vën mpià uni dumënia d'Avënt. La dumënia dan Nadel vën mpià l cuarto cëir. A chël pont avrà duc i cëiresc na lunghëza desfrënta, ajache i avrà vardù per tëmpsc desfrënc.

## Calënder d'Avënt

## Cianties

Na ciantia de avënt cunesciuda te Gherdëina ie *Tëmp d'Avënt*

Mami bele sondles da Nadel à fa,
dedora d’biei floc de nëif cuer l pra.
L vën sën scur abenëura
y nëus te stua stajon.
Pra mëisa d’bela meludies
cianton y sunon.
Un n cëir ie mpià su,
prësc nasc l Bambin Gejù.

La ciampaneles àuden sunan
na bela slita vëijun passan.
Duc i pitli mutons
se ncunforta dassënn.
San Miculau gëura la porta,
te stua vëniel sën.
L sgondo cëir ie mpià su,
prësc nasc l Bambin Gejù.

Na pitla lëtra al Bambin ei scrit
y bel mpont a la tò iel unit.
Sce l me porta cie che me é mbincià,
mi cuer drët cuntënt sarà.
Pesc, amor y legrëza
a duc sun chësc mond.
L terzo cëir ie mpià su,
prësc nasc l Bambin Gejù.

Sun mëisa cuces y mandarins,
sun lën d’bela codles y brunsins.
Dut l Avënt me ei ncunfertà
y sën ie l Nadel ruvà.
Dala cuntentëza mi uedli
nsnuet lujerà.
Duc i cëiresc ie mpiei su,
nasciù ie l Bambin Gejù.

Paroles: Marta Mussner
Meludia: Josef Mussner

## Referënzes
Fanziëuta

La **fanziëuta** o **cutla** (gherdëina: *fanziëuta*,  *chiechla* o *cutla*; badiot: *cütla*, fascian: *?*; tudësch: *Kiachl* o *Auszogne*) ie na spëisa tiroleja tradiziunela scialdi populera nce te la Ladinia. La fanziëutes ie fates de na pasta da gherm, cun farina, uef, lat y smauz. N les po maië dëuces cun na śulza y scenò nce pra na jopa cun craut.
N'autra variazion ie la fanziëutes cun versura, sciche la fanziëutes da mëiles.

## Libri da cujiné
* Anneliese Paratoni: *Spëisa da zacan*. Union di Ladins de Gherdëina Urtijëi 1990. 
* Neuendorff Peter (ed.): *Kochbuch der Anna Maria Sanoner und der Felicita Unterplatzer*. Museum de Gherdëina Urtijëi 1995.
* *Cujiné cun Loldi*. KVW de Urtijëi 2004.
## Referënzes
Burveda

La **burveda** o **fermentazion** (gherdëina: *burveda* o *fermentazion*, badiot: *fermentaziun* o *borvada*, fascian: *fermentazion*) ie n prozes metabolich che produj mudazions chimiches te sustanzes organiches tres la azions de enzimes. Te la biochimica vëniela definida coche l'estrazion de energia da carboidrac te l'assënza de ossigen.
Te la produzion de spëisa fej la burveda referimënt a uni prozes ulache la atitivtà de microorganisms muda la spëisa o buanda a na maniera uluda.

## Referënzes
Zhubei

**Zhubei** () ie na zità aministreda dala contea dl Taiwan. La ie la sënta de la contea de Hsinchu. Tl  ovela na populazion de  persones.

## Storia
## Geografia
## Referënzes
Pe̍h-ōe-jī

**** () ie n sistem de romanisazion che vën adurvà per scrì plu variazions dl cinesc min dl sud, dantaldut l hokkien taiwanesc.
Lingaz hokkien taiwanesc

L **Hokkien taiwanesc** (; Tâi-lô: *Tâi-uân-uē*), nce tlamà **taigi**, **taigu**, **taiwanesc** (; Pe̍h-ōe-jī/Tâi-lô: *Tâi-gí / Tâi-gú*), **minnan taiwanesc** (), **hoklo** y **holo**, ie na variazion dl lingaz hokkien che vën rujenà da presciapuech l 70% de la populazion dl Taiwan. L vën rujenà da na gran porzion de la populazion taiwaneja che à antenac hoklo che fova imigrei dal raion Fujian te la Cina. L ie una de la rujenedes naziuneles dl Taiwan.

## Storia

## Referënzes
Planet 51: The Game

**Planet 51: The Game** ie n videojuech, svilupá da Pyro Studios y publicá ai 17 nuvember 2009 da Sega.

## Storia
## Refrënzes
Televijion

**Televijion** ie n mesun de comunicazion eletronich che permët de udëi chedri n muvimënt dic nce video y audì sonns de uni sort (audio) te trasmiscions che vën da dlonch caprò. La televijion ie n mesun che ie scialdi adurvà te duta la cëses per la comunicazions sciche l radio y la zaites.

Te Gherdëina ie la televijion rueda per l prim iëde d'agost dl ann 1958 do che l ie unì ërt su sun Piza dala Undesc sun Mont de Sëuc na antëna auta 30 metri per mandé ite tla val i seniai adatei per udëi la televijion y audì l radio dit UKW sun modulazion de frequënza.

## Notes
Archer Maclean's Mercury

**Archer Maclean's Mercury** ie n videojuech, svilupá da Awesome Studios y publicá ai 5 auril 2005 da UTV Ignition Games.

## Storia
## Refrënzes
Mercury Hg

**Mercury Hg** ie n videojuech, svilupá da Eiconic Games y publicá ai 25 setember 2011 da UTV Ignition Games.

## Storia
## Refrënzes
Marina Demetz

**Marina Demetz**, marideda Prinoth (* 5 de lugio 1956; † 22 de mei 2023) ie stata na nsenianta y atëura de teater y film de Urtijëi, Gherdëina.
Ëila ie nasciuda da Catarina Messner da La Plates y Karl Demetz de Sulé. Si fredesc ie Klaus, Gregor y Dieter Demetz. 
Marina Demetz à maridà l ann 1984 l mëinacrëp Othmar Prinoth da Brida y i à abù doi mutans Claudia y Maddalena.

Do avëi fat la scola ITC a Urtijëi ala studià germanistica a Dispruch y arjont l titul de dutor cun n lëur sun la storia de Gherdëina che ie nce unì publicà.

Ëila à nsenià tla Scola Mesana a Urtijëi tudësch y storia per truepes ani. Ëila à nce laurà te scola te na sezion per l mparé cooperatif, ulache l se tratova de mparé a lauré deberieda plutosc che un contra l auter.
## Ulentariat
Marina Demetz ie stata ciantarina tl Cor de Dlieja de Urtijëi.

La ie stata atëura tla grupa de Teater de Urtijëi.
Bele da pitla muta cun set ani ovela scumencià cun n pez de teater a Urtijëi. L ann 1979 ala fat pea al pez "*Die Dame und der Lügner*" cun Paul Demetz , si berba, sciche reghisser. Ti ani 80 ala dit su tl radio Rai de Bulsan pec per pitli y for tla televijion de Bulsan teatri cun atëures cunesciui sciche Paul Demetz, Peter Mitterrutzner y Theo Rufinatscha.
Pra i "Rittner Sommerspiele" a Marina Demetz fat pea pra l pez *Der Fröhliche Weinberg* l ann 1980 y sciche atëura prinzipela tl pez *Pachlerzottl* l ann 1981 y nce tl pez *Stigma* l ann 1999.
Te Gherdëina a Marina Demetz fat pea pra i pec de teater *L tëmp dl diguei* l ann 1988, *Tagebuch der Anna Frank* y *Der reinste Wahnsinn - Bel da uni mac* l ann 1993. L' ann 1995 ala purtà dant *La storia dl Saudé* de Igor Stravinski te truepes teatri de Gherdeina, Val Badia y dl Südtirol per ladin y per tudësch.

L ann 1982 a Marina Demetz tëut pert sciche atëura al film tudësch "Jägerschlacht" de Wigbert Wicker.

Cunseliera tl Chemun de Urtijëi liteda cun 367 stimes l ann 2005, iela stata tla jonta asesëura ala cultura
Marina Demetz ie stata reprejentanta dl Chemun de Urtijëi tl cunsëi dl Museum Gherdëina dal ann 2005 al ann 2010.
Ti ani 2010-20150 iela stata tl cunsëi d’aministrazion dl Istitut Ladin Micurá de Rü.

Ëila à nce laura sciche ulentera per i bai di seniores y pra l "dormizil" a Bulsan per dé albiërch a persones zënza ncësa.

## Notes


## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei*. Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 128-129.
*  Monika Senoner: *Marina Demetz Prinoth à vivù a na maniera sota y coerënta.* Calënder de Gherdëina 2024, pl. 214-216.
Elisabeth Lardschneider

**Elisabeth Lardschneider**, (* 30 de dezëmber 2002; 26 de lugio 2023) fova na arpizadëura de Urtijëi, Gherdëina.

Ëila fova na muta de Martina Obletter y Egon Lardschneider. Si surans ie Katharina y Amalia y n fra ie Jonas. Ëila ova scumencià cun la lia di arpizadëures de Gherdëina scialdi da jëuna. La à abù la prima formazion cun i Catores y ie pona passeda ala grupa dla provinzia de Bulsan y tosc do tla grupa nazionela taliana. La fova tl cunsëi dla Grupa di Alpinisć Gherdëina (GAG).
Bele cun catordesc ani ti ie garateda na arpizeda 8b.
Pra i campionac dl Europa per jì a crëp cun corda (lead) ala vadanià na bedaia de bront.
L'ann 2019 ie Elisabeth Lardschneider deventeda campionëssa taliana di jëuni de arpizeda cun la corda (lead).
Elisabeth Lardschneider ie morta sbriscian ju per n canal de nëif tl Himalaia. De che4sta desgrazia à scrit duta la zaites talianes.

## Arpizedes
Pra si prima spedizion internazionela iela stata la prima arpizadëura a fé la via  sun l Kotina (4520 m) tl Kirgistan, fajan n parëi de 1600 m cun dificultà VIII-. Tl Kirgistan ala arpizà nce l Asan (4230 m). Dificulteies de VIII A2 ala arpizà jan sun l JamjangRi (5600 m).
 
## Notes


## Bibliografia
* Aaron Mussner: *Elisabeth Lardschneider. Valores y ideies tan stersc sciche la mposanza de uni crëp. L mancë tan grant sciche l bel lecort che nes resta.* Calënder de Gherdëina 2024, pl. 224-225.
* Elisabeth Lardschneider pra l training. Rainews.
## Cunliamënc
* Plata Facebook de Elisabeth Lardschneider.
St. Jodok am Brenner

**St. Jodok am Brenner** ie n luech te l'Austria tl raion Innsbruck-Land dl stat federel Tirol. L fej pert di chemuns Vals y Schmirn. A St. Jodok ie na stazion de la ferata dl Prëner.
Stazion de Franzensfeste

La **stazion de Franzensfeste** ie na stazion dla ferata a Franzensfeste sun la trata Verona-Prëner.

### Ferata dl Prëner
Stefania Pitschieler

**Stefania Pitschieler**, marideda **Moroder**, (* 4 de setëmber 1921; † 27 de mei 2021) fova na mëunia y molera de Urtijëi, Gherdëina.
## Vita
Nasciuda sun Rescion dessëura, fovela la muta de Amalia Kelder da Poz y Levisc Pitschieler da Rescion.
La ova mparà a depënjer chiena da Maria de Janmëine da Vidaloch, n mestier che la à fat duta si vita. Ti ani dla segonda viera 1944-1945 ala messù jì a lauré tl lazaret dl Hotel Maria a Urtijëi. 

L' ann 1952 se ala maridà cun Luis Moroder dla familia di mëunesc de Urtijëi. Ëi à abù doi mutans Lidia y Sofia. 
Do che la ova maridà l mëune dla dlieja de San Durich, ala messù sambën fé pea pra duc i lëures te dlieja, la funzions liturgiches, njenië dut ca a puntin fin tert da sëira i dis dan la gran festes per 42 ani. Do la mort de si uem ala judà mo per 10 ani sciche mëunia.
La ie morta te si centejim ann de vita.

## Bibliografia
*  Lidia, Sofia Moroder: *Stefania Moroder nasciuda Pitschieler da Rescion. Mëunia dla dlieja San Durich de Urtijëi.* Calënder de Gherdëina 2022, pl. 242-243 (Fotos).
Ivan Senoner

**Ivan Senoner** (* 11 de agost 1978 a Bulsan) ie n scritëur y nseniant ladin de Urtijëi.

## Vita
Ivan Senoner ie jit tl lizeum scientifich a Bulsan do la scoles de ublianza a Urtijëi y à studià "lettere, indirizzo filosofico" (rujenedes modernes) tla università de Trënt.

Ël ie maridà y viv te Sëlva, ulache l nsënia ladin y geografia tla scola mesana „Arcangiul Lardschneider“.

Tl prim scrijovel dant al dut poejies. Ti ani  2004 y 2008 al venciù l prim pest pra *Auturs ladins scrî...* cun i scric *La ueia de pie via* y *Tré l’ega. Na lijënda moderna* .

Pra l terzo cuncors l ann 2012 al giatà per l roman storich  *L fova n iede te Gherdëina* n pest speziel.
L roman storich criminel reverda l tëmp dla opzions, i ani 1970 dl boom economich y i ani 2000 dla melsegurëza.  

L ann 2007 al scrit l test per l film *Dumbries de Col de Flam* dl reghisser Mathias Höglinger. Adum cun Tobias Dellago  y la grupa "Secco" al metù adum Fabio, n liber cun CD che ie nce unì ciancià tl nglëisc.

l ann 2018 à Senoner venciù l prim pest pra l cuncors ladin Scribo tla categuria seniores cun *L testamënt dl lëuf*. L se trata de n roman de ventura tl mond dla lijëndes ladines.

Danter l auter à Ivan Senoner publicà truepa poejies.

Ël ie culauradëur liede dla Rai Ladinia dal 2009 y ie cumëmber dla Lia Autores Südtirol SAAV.

Ivan Senoner scrisc suënz per la plata La Usc di Ladins.

Ël ie stat fundadëur cun Tobia Moroder, Simon Perathoner, Diego Perathoner, Fabio Perathoner y Lukas Pitscheider dla plata te plu rujenedes Puhin data ora dala Lia Mostra d’Ert.

Dal ann 2015 al 2020 iel stat asesëur tla jonta dl chemun de Urtijëi per la cultura, i jëuni, l artejanat y sport.

L ann 2012 iel unì lità vizepresidënt dl Cunsëi scolastich provinziel dl Südtirol..
## Lëures

* 2004 *La ueia de pie via* te: *Auturs ladins scrî...* Balsan: Assessorat por la Cultura Ladina, pl. 23–84.
* 2007 *Dumbries de Col de Flam*. Film de  Matthias Höglinger.
* 2008 *Tré l’ega*. Na lijënda moderna, roman.
* 2012 *L fova n iede te Gherdëina. Na saga de cater families tres trëi generazions*, Bulsan, ISBN 978-88-6669-031-3.
* 2014 *Fabio.* Liber y CD adum cun Tobias Dellago.
* 2017 *Carlos Drucho e la corona d'alloro di Cesare*. E-book de Ivan Senoner..
* 2020 *L testamënt dl lëuf*. Bulsan, ISBN 978-88-6669-095-5.

## Pesć
* Auturs Ladins Scrî... 2004, prim pest.
* Auturs Ladins Scrî... 2008, prim pest.
* Auturs Ladins Scrî... 2012, pest speziel.
* Scribo 2018, prim pest.

## Notes

## Cunliamënc
* [Https://vimeo.com/259690930 Ntervista cun Ivan Senoner 1978.]
* Plata web de Ivan Senoner.
* Cunteda ''Nëus de Gherdëina che...'' de Ivan Senoner sun Youtube.
* ''Samont ne n'iel degun tëmp''. Ivan Senoner sun Youtube.
* Aperitif ladin 2012 prima pert, Ivan Senoner sun Youtube (talian).
* Aperitif ladin 2012 segonda pert, Ivan Senoner sun Youtube (talian).
* ''La letteratura ladina contemporanea: no(n)stalgia'' de Ivan Senoner te Franzmagazine 2012 (talian).
Juebia grassa

**Juebia grassa** (gherdëina: *juebia grassa*, badiot: *jöbia grassa*, fascian: *jebia grassa* o *jebiacia*) ie la juebia de carnescià, l'ultima juebia dan la Curëisema. 

## Tradizions
Te Gherdëina à chësc di l'usanza de cujiné la panicia per marënda, de rubé l'ola, y dla slitada cun „Gran Cëina dl Polz”. L di de juebia grassa univa do marënda fata na gran slitada cun l guant dala Gherdëina. I mutons scirmova ala slites tei rodli de papier che sfinderlova. Cun la cianpaneles che sunova ruovi da Urtijëi te Sëlva. A unì oravier univel cherdà ades te uni ustaria. Dopro da sëira fova la „Gran Cëina dl Polz”, cun chisc che trajova tl polz. Per la majera pert unila tenida a Urtijëi, tla ustaria Daverda (ja Mauritz - Adler), ulache univa te sala trà tl polz; August Runggaldier da Furdenan fova stat giut presidënt dla lia che trajova l scies y che metova a jìi la festa. Do la cëina univel sambën balà. 

## Spëisa tradiziunela

L cëif tradiziunel de la juebia grassa te Gherdëina ie la panicia. Na spëisa dëucia maieda da carnescià ie i crafons.

## Cianties

### Juebia grassa de Leo Runggaldier

Ncuei juebia grassa ie pa n bel di!  
A rubé l'ola l mëur ie sën jì,
Y anda Beta à metù sёura,
ie jita ju n stala a mёujer la cёura.
               
L mёur sun tёt s'à sgraflà sù,
de n auter viёrs ne n`al pudù, 
se lascia cun na corda sёn ju per ciamin,
che brea y ciamёija ven dut da fulim.

Ju de segosta se tolel sёn l'ola,
malan de cuiёrtel sun fonz ti berdola.
L ne sa co se ne'n di, l ie dut mo tan fiers,
La va de piё via y mucé de vel viёres.

Giaurian uni usc achiet y bel plan,
se n cramel da porť' ora cun l'ola tla man.
Sёn bёisel da mat y dut a piesc jonc,
se streva la panicia, che la spriza plu lonc

Cun na prёscia  po׳ ruvel a cёsa spavёnt,
se n crama te n piz bёn dut tan cuntёnt,
stravan sёurora mé dlonch la panicia,
che fonz y parёi da ont propi stiza.

* Paula Moroder de Rusina y Zenz da Puent cianta *Juebia Grassa* de Leo Runggaldier da Furdenan (Audio: Radio Ladin de Gherdëina). 
* [Https://www.youtube.com/watch?v=iQniD8q2q5g Ciantia de Leo Runggaldier] te na verscion dla familia Goller. (Rai Ladinia). Youtube.
* [Https://www.youtube.com/watch?v=UsRKDOKjtwI Juebia grassa de Leo Runggaldier] te na verscion cover di Pëufla. Youtube.

## Cunliamënc
* Cujiné la panicia y rubé l'ola. Video Youtube.
* Desfileda dla juebia grassa a Urtijëi. Cumentar de Armin Moroder de RAI Ladinia.

## Notes


## Bibliografia
* Leo Runggaldier: *Juebia Grassa*. Ciantia tl Calënder de Gherdëina 1914, pl. 44.
* Leo Runggaldier: *Juebia Grassa*. 30 cianties per Gherdëina, Union di Ladins de Gherdëina 1955, pl. 72-74.
* Leo Runggaldier: *Juebia Grassa*. te *Cianties per Gherdëina, ulon sla cianté*. Union di Ladins de Gherdëina, 1994, pl. 122-124.
* Carlina da Ruacia: *Juebia grassa*. Poejia tl Calënder de Gherdëina 1958, pl. 102.
Darlington

**Darlington** ie n luech te la Nghiltiera te la contea zeremoniela contea de Durham. Tl 2019 ovela na populazion de  abitanc.
## Geografia
## Storia
A Darlington fova tl 1814 furneda la prima ferata a tanf al mond, fabricheda dal injenier George Stephenson. La fova furneda danter Darlington y Stockton-on-Tees.

## Referënzes
Zità Pruibida

La **Zità Pruibida** (gherdëina: *Zità Pruibida*, badiot: *Cité Proibida*, fascian: *Zità Proibida*; ) ie n cumples de palac tl distret Dongcheng de Peking te la Cina.
Villa Grohmann

La **Villa Grohmann** ie na cësa de Urtijëi te Gherdëina, numineda do l arpizadëur Paul Grohmann.
La ie stata fabricheda l ann 1906 da Konrad Pitscheider de Menza, che ova fat ilo na berstot da moler. Si fëna fova Hanni Perathoner dl *Hotel Mondschein*.
L mut de Conrad, Viktor ova maridà l ann 1939 Finele Peristi da Banch, per truepes ani scrivana de chemun a Urtijëi. Chësta stiera ie pona unida tëuta su da si fia Doris che à laurà te chemun truepes ani.

## Notes
Valkyrie Profile: Lenneth

**Valkyrie Profile: Lenneth** ie n videojuech, svilupá da tri-Ace y publicá ai 2 mërzo 2006 da Square Enix.

## Storia
## Refrënzes
Armored Core VI: Fires of Rubicon

**Armored Core VI: Fires of Rubicon** ie n videojuech, svilupá da FromSoftware y publicá ai 25 agosto 2023 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
UnchainBlade ReXX

**UnchainBlade ReXX** ie n videojuech, svilupá da FuRyu y publicá ai 14 juli 2011 da Xseed Games.

## Storia
## Refrënzes
Birthdays the Beginning

**Birthdays the Beginning** ie n videojuech, svilupá da Arc System Works y publicá ai 9 mërzo 2018 da NIS America.

## Storia
Panicia

La **panicia** (gherdëina y badiot: *panicia*, fascian: *panicia* o *supa da orc*) ie na jopa populera dantaldut tl mond germanofon. L ie n cëif che te Gherdëina vën tradiziunalmënter maià l di de juebia grassa. Te Südtirol la maiun nce d'autonn pra l *[[Törggelen]]*.

## Variazions
**Panicia franzëusa* (Creme d’orge)
**Panicia dl Westfalen* (Creme d’orge à la westphalienne)
*La *Graupensuppe*, na panicia te la Germania ulache n jonta leprò Graupen.
**Bündner Gerstensuppe* (rumanc: *Schuppa da giutta grischuna*). Numineda nsci per via di Grijons.
**Ulmer Gerstlsuppe*, na spezialità de l'Austria.
**Ritschert*, na panicia che n abina dal est dl Paiern nfin tl Krain.

## Referënzes
Juebia

La **juebia** (gherdëina: *juebia*, badiot: *jöbia*, fascian: *jebia*) ie l di de l'ena do l mierculdi y dan l vënerdi. Aldò dl sistem medievel de cumpedé i dis iel l cuinto di de l'ena (latin: *quinta feria*). Aldò dl sistem nternaziunel de al didancuei definì tl standard ISO 8601 iel l cuarto di de l'ena.

## Referënzes
Tokyo Mirage Sessions ♯FE Encore

**Tokyo Mirage Sessions #FE Encore** ie n videojuech, svilupá da Atlus y publicá ai 17 jene 2020 da Nintendo.

## Storia
## Refrënzes
Fire Emblem Engage

**Fire Emblem Engage** ie n videojuech, svilupá da Inteligent System y publicá ai 20 jene 2023 da Nintendo.

## Storia
## Refrënzes
Fire Emblem Heroes: Three Hopes

**Fire Emblem Heroes: Three Hopes** ie n videojuech, svilupá da Omega Force y publicá ai 24 juni 2022 da Koei Tecmo y Nintendo.

## Storia
## Refrënzes
Menza Nogler Pitscheider

**Menza Nogler**, marideda Pitscheider, dita nce Clemenza Maria Nogler o Nagler da Vidalong (* 19 de dezëmber 1844;† 18 de auril 1921), ie la antenata de na gran familia de artejans de Urtijëi (scultëures y depenjadëures).
## Vita
Ëila fova la muta de Anton Nogler y Marianna Wanker.
Si uem Anton Pitscheider (1843-1912), fova unit da Sëuc te Gherdëina per mparé a ziplé y ova cumprà l luech "Pitl Stlejuc" sot al ëur dl bosch de Resciesa sën tlamà nce cësa Menza.

Si sies mutons fova Leopold (Poldo) moler, pere de Viktor y Emmanuel, moleri y de Felix calighé y buteghier. Leopold ie stat cun autri fundadëur dla Lia Mostra d’Ert.
Konrad moler pere de Viktor dl Grohmann moler. Konrad ova fabricà la villa Grohmann l ann 1906.
Albin scultëur y maester tla scoles d'ert, Anton (scultëur), Josef (scultëur) y Alfons. Trëi autri mutons fova morc da pitli.

La cater mutans de Menza fova Mariana, Menza, marideda cun Johann Rifesser da Pertán, Rosalia marideda cun Milio Craffonara a La Ila (lava de Moritz Craffonara ost dla ustaria Moritzino a La Ila), y Filomena marideda cun Anton Anderlan, loma de Amalia Anderlan Obletter.

## scultëures
* Albino (1877-1962)
* Tone (1879-1953)
* Sepl (Josef) (1880-1952)
* Alfons (1884-1954)
## Depenjadëures
* Leopold (1873-1956)
* Konrad (1875-1955)
## Mutans
* Mariana (1871-1947)
* Menza (1872-1948)
* Rosalia (1885-1954)
* Filomena (1889-1959)

## Cëla nce
* Amalia Anderlan Obletter scritëura
* Albino Pitscheider scultëur
* Anton Pitscheider scultëur
## Notes


## Bibliografia
* Erica Senoner, Matilde Pezzei, Marta Mussner: *Ëiles de Gherdëina. Stories de vita de ëiles de Gherdëina, zacan y al didancuei.* Chemuns de Gherdëina 2001, pl. 20-21, 27, 45, 50, 57.
Republica de l'Altai

La **Republica de l'Altai** (rus: Республика Алтай, ) ënghe cunesciuda coche **Republica de Gorno-Altai** o nce **Gornii Altai** (), per la desferenzië dal Krai de l'Altai, ie una de la 22 republiches autonomes de la Ruscia. La ie tl sud dl Raion Federel de la Siberia ti crëps Altai. La à na spersa de  km² y tl  ovel na populazion de  persones. Si capitela y majera zità ie Ufa. La rujenedes ufizieles ie l rus y l baschir, ma l rus vën adurvà de plu te uni ciamp, sciche tl rest de la Ruscia.

## Geografia

## Notes
Altai

L **Altai** o i **monc de l'Altai** ie na grupa de crëps te l'Asia Zentrela sui cunfins danter la Ruscia, Cina, Mongolia y l Casachstan. Ti Altai nasc i ruves Irtysh y Ob.

## Geografia
## Galaria dales fotografies

File:Sunset_at_Kucherla_lake.jpg|L lech Kucherla
2006-07_altaj_belucha.jpg|L crëp Beluha
Утро_ясное.jpg|L lech Shavlo
Kazakhstan Altay 3.jpg|L'Altai tl Casachstan


## Referënzes
Yu-Gi-Oh! Capsule Monsters Coliseum

**Yu-Gi-Oh! Capsule Monsters Coliseum** ie n videojuech, svilupá y publicá ai 26 utober 2004 da Konami.

## Storia
## Refrënzes
Tales of the Heroes: Twin Brave

**Tales of the Heroes: Twin Brave** ie n videojuech, svilupá da Alfa System y publicá ai 23 faure 2012 da Bandai Namco Entertainment.

## Storia
## Refrënzes
Persona 3 Reload

**Persona 3 Reload** ie n videojuech, svilupá da P-Studio y publicá ai 2 fauré 2024 da Atlus.

## Storia
## Refrënzes
Disgaea 7: Vows of the Virtueless

**Disgaea 7: Vows of the Virtueless** ie n videojuech, svilupá da Nippon Ic hi Software y publicá ai 26 jene 2023 da NIS America.

=Storia==
## Refrënzes