Leteratura ladina - gherdëina

*'Na leteratura de mendranza ne ie nia "mëndra"

La [[leteratura ladina]] ie documenteda cun operes de n cër pëis dala prima pert dl [[1800]] inant, scebën che l ne mance nia documënc de carater pratich plu antics. Sce cunscidron la tradizion orala, ie la [[lijëndes ladines]] segurmënter scialdi antiches, n miena nchinamei di tëmpes preromans.
La situazion particulera dla mendranza ladina, cun n pudëi politich y culturel da ora de cà, cun mé n pitl cërtl de inteletuei y zënza n zënter urban ladin, spiega ciuldì che la leteratura fosse documenteda tan tert, a desferënzia dal [[Friul]], cun documënc letereres bele tl [[Medieve]] y di [[Grijons]], cun na cërta produzion almanco dai tëmpes dla [[Reformazion]] inant.

Tl meterman se tratovel, tl cajo dla leteratura ladina, plutosc de poejies de ucajion, de satires, de vel pez teatral populer.
Permò via per l otcënt, sota la nfluenza dl [[Romantizism]] europeich, ie unida a sl dé na produzion leterera, dantaldut lirica y epica ([[Angelo Trebo]], [[Jan Batista Alton]]) de livel aut.

=== Prima plates ladines ===
Tl 1905 ie unit ora a [[Dispruch]] *L'amik di Ladins*, per [[tudësch]] *Der Ladinerfreund*, dat ora da [[Wilhelm Moroder-Lusenberg]] cun truepes dessënies de si pere [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder]]. De chësta plata iel states dates ora 3 numres.
Tl 1908 à for Wilhelm Moroder publicà na segonda plata *Der Ladiner''. Chësc iede publicheda a Persenon cun doi numres.

La esperienzes traumatiches dla doi gran vieres y dla ditatures ne à nia judà la produzion leterera ladina, che ova nce l problem de vester scrita te cin' idioms desferënc y de avëi perchël n publich plutosc pitl. La dejunion y la spartizion danter i Ladins se fajova perchël sentì nce tl ciamp leterer.
Permò do l 1945 vën do ca na generazion de scritëures che cialova sëura la sief de si valeda ora y se cunfruntova cun la tendënzes y idees plu modernes a livel internaziunel.
L ie bën vëira che la leteratures dla pitla mendranzes à suvënz la tendënza a se stlù ite te tematiches locales, a se limité datrai a na vijion parziela de "leteratura dl ncësa", ma l ne muessa nia for vester nscila. L ie nce mesun de se cunfrunté cun tematiches y cuestions universeles, adurvan l mesun de na rujeneda de mendranza: l depënd da l'autor y nia dal lingaz!

## Autores y muvimënc da aldidancuei
Do I "classics" dl Nuefcënt, sciche Max Tosi, Felix Dapoz y Luciano Jellici, iel unì do cà na lingia de autores che à purtà a deplu inovazions tla leteratura ladina dla Dolomites.

L protest soziel y politich ie unì representà satiricamënter da Josef Kostner te si "Cun lizënza".

Na grupa de scritëures de Gherdëina se à dat ju cun problematiches dl viver y dl mond spirituel y persunel; tlo lecurdons Rut Bernardi ("Lëtres te n fol", "Gherlandes de sunëc"), Marco Forni ("Nia y mpue de plu"), Roland Verra (" L cudejel di dis y dla sajons","Dërc y storc", "Sun lim de plata", "Plates de calënder" "Te me ancontes śën", "Mpue de zes", "La rojules tardives").

Na gran produzion à mustrà su sibe tla poejia che tla epica Iaco Rigo de Mareo. Ivan Senoner reprejentea la generazion plu jëuna cun romans y cuntedes che adrova suvënz n lingaz daujin al ladin da uni di.

Tla Val Badia lecurdons nce Daria Valentin, Cristina De Grandi, Carlo Suani, Ruth Videsott, Paul Zardini y Tresele Palfrader.

Tla Val de Fascia iel da nunzië Claus Soraperra, Vigile Iori y Stefen Dell'Antonio.

## Wikisource
*Matie Ploner (1770 – 1845)
*Johann Peter Rungaudie (1753 – 1815)
*Ujep Antone Vian (1804 – 1880)
*Johann Angelus Perathoner (1839 – 1921)
*Vigil Perathoner (1839 – 1904)
*Jan Batista Ploner (1848 – 1925) 
*Fedele Demetz (1850 – 1904)
*Rosalia Riffeser Comploi (1883 – 1962)
*Franz Moroder de Jan Matie (1847 – 1920)
*Wilhelm Moroder-Lusenberg (1877 – 1915)
*Engelbert Demetz (1868 – 1922)
*Johann Baptist Perathoner (1883 – 1947) 
*Josef Runggaldier (1848 – 1917)
*Arcangiul Lardschneider (1886 – 1950)
*Ujep Antone Perathoner (1886 – 1938)

## Notes